Cúigí na hÉireann

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ga">
  <siteinfo>
    <sitename>Vicipéid</sitename>
    <dbname>gawiki</dbname>
    <base>https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Meán</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speisialta</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Plé</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Úsáideoir</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Plé úsáideora</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicipéid</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Plé Vicipéide</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Íomhá</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Plé íomhá</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Plé MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Teimpléad</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Plé teimpléid</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Cabhair</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Plé cabhrach</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Catagóir</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Plé catagóire</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Cúigí na hÉireann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2431</id>
    <revision>
      <id>1321134</id>
      <parentid>1306913</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19344" sha1="973vbf3gd59vmn98mk2r5ea7olza9ch" xml:space="preserve">{{glanadh}}
{| class=&quot;infobox&quot;
! style=&quot;background:#ccccff&quot; | Cúigí na hÉireann
|-
| align=center | [[Íomhá:Four Provinces Flag.svg|225px|border]]
|-
! style=&quot;background:#ccccff&quot; align=center | Léarscáil
|-
| align=center | [[Íomhá:Ireland_location_provinces.svg|225px]]
|-
| colspan=2 | {{legend|green|[[Cúige Laighean]]}}{{legend|yellow|[[Cúige Mumhan]]}}{{legend|blue|[[Cúige Chonnacht]]}}{{legend|red|[[Cúige Uladh]]}}
|}

In aois na g[[Ceiltigh|Ceilteach]] agus ag tús na ré stairiúla, bhí [[Éire]] deighilte i g'''cúigí''' chun córas nua a chur in áit na d[[tuath]] a bhí inti roimhe sin.

Cúig chúige a bhí ann ar dtús ach an cúige is lú, cúige na Mí, tógadh isteach i gcúige Laighean é. Tá na cúigí ceangailte le grúpaí áirithe contaethe inniu.

Is iad seo a leanas na ceithre chúigí:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;  width=70% style=&quot;font-size:100%;&quot; align=center
|-
! Ainm
! Daonra (2011)
! Cathair is mó
! Achar
! Méid Contaetha
|-
| [[Cúige Chonnacht|Connachta]]
| 503,083
| [[Gaillimh]]
| 17,713.18 km²
| 5
|-
| [[Cúige Mumhan|An Mhumhain]]
| 1,172,170
| [[Corcaigh]]
| 24,607.52 km²
| 6
|-
| [[Cúige Laighean|Laighin]]
| 2,292,939
| [[Baile Átha Cliath]]
| 19,774.23 km²
| 12
|-
| [[Cúige Uladh|Ulaidh]]
| 1,993,918 &lt;ref&gt;Is meastachán seo atá ag cur daonáireamh phoblachta agus meastacháin TÉ ó [https://web.archive.org/web/20071001063603/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=gamelan&amp;dat=200&amp;geo=-1496&amp;srt=pnan&amp;col=aohdqcfbeimg seo] le chéile&lt;/ref&gt;
| [[Béal Feirste]]
| 24,481 km²
| 9
|-
|}

== Réamhstair ==
Is i seanscéalta na [[Rúraíocht]]a, amhail is an [[Táin Bó Cúailnge]] suite sa chéad aois, a fheictear an trácht is luaite ar chúigí na hÉireann.&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hogan1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hurbert169-171&quot;/&gt;  Bhí na [[ríthe Éireann|ríthe cúige]] den ré úd, ar a glaodh ''Aimser na Coicedach'', ar chomhaicme gan Ardrí.&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Koch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hurbert169-171&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ossianic75&quot;/&gt;

Ba iad a leanas na Cúigí:&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hogan1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hurbert169-171&quot;/&gt;
* ''[[Fir Ol nEchmacht|Ól nÉcmacht]]''/[[Connachta]], suíomh ríoga ag [[Ráth Cruachan]].
* ''[[Ulaid]]'', suíomh ríoga ag [[Eamhain Mhacha]].
* ''[[Mumu]]'', suíomh ríoga ag ''Teamhair Érann'' ([[Baile Chinn tSamhraidh]]).
* ''Laigin Tuathgabair'', suíomh ríoga ag [[Cnoc na Teamhrach|Teamhair]] (sular éirigh an áit ina suíomh an Ardrí).
* ''Laigin Desgabair'', suíomh ríoga ag [[Dinn Ríogh]] ([[Leithghlinn an Droichid]]).

Bhí tuairim eile ag na staraithe [[Seathrún Céitinn]] agus [[T. F. O'Rahilly]].  Mholadar gurbh é cúige Mumhan a bhí roinnte ina dhá leath,&lt;ref name=&quot;Ossianic75&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JohnMacNeill102&quot;/&gt; mar dhea de réir Céitinne: ''Cúige Eochach'' (san oirthear) agus ''Cúige Con Raoi'' (san iarthar),&lt;ref name=&quot;JohnMacNeill102&quot;/&gt; ainmnithe faoi seach as a ríthe.

Ní aontaíonn [[Eoin Mac Néill]] leis an tuairim seo, ámh.  Luann sé an Táin Bó Cúailnge, a deir go raibh Eochaidh ina rí ar an Mumhain iomlán, agus Cu Raoi ach amháin ina &quot;mórloach na Mumhan&quot;.&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;/&gt;

Tá fadhb ar leith ann le cur síos Céitinne, rud a chuireann Mac Néill in úil.  Nuair a bunaíodh the [[Ríocht na Mí|cúige na Mí]], dar le hÉirinn féin, cruthaíodh é le críocha as gach cúige eile, ón áit a bhuailtí le chéile iad ag [[Cnoc Uisnigh]].  Ní raibh teorannacha cúigí na Mumhan, mar a léirigh Céitinn iad, in aon ghiorracht den cheantar seo.&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;/&gt;

Deir na bréagstaraithe go raibh sraith 84 rí Éireann an roimh bhunú na gcúigí.  Ní fios go cruinn cathain a tháinig leis an ríogacht seo.  Deirtear i n[[Annála Tiarnaigh]] gur roinneadh Éire ina cúig tar éis mharú [[Conaire Mór|Chonaire Mhóir]].

== Stair ==
[[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|Cúigí Éireann sa luath-mheánaois, c. 800]]

Ag tús na 9ú haoise, feictear na cúigí a leanas: [[Oirialla]], [[Connachta]], [[Laigin]], [[Uí Néill an Tuaiscirt]] ([[Aileach]]), [[Uí Néill an Deiscirt]] ([[Ríocht na Mí]]), [[Mumu]] agus [[Ulaid]].&lt;ref name=&quot;Clontarf8-10&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IrishKings&quot;/&gt;  Feictear arís iad i  [[Leabhar na gCeart]] den 12ú haois.&lt;ref name=&quot;Koch&quot;/&gt;

=== Eagar ===
{{príomhalt|Ríthe Éireann}}
Bhíodh gach cúige roinnte ina aonaid críche níos lú.  Cé nach raibh sainmhíniú na n-aonad úd i gcomhréir le chéile san [[an Féineachas|Fhéineachas]], bhí ann  ordlathas d'aicmí éagsúla.&lt;ref name=&quot;Clontarf8-10&quot;/&gt;.  Sa ré luath-mheánaoiseach, bhí a leanas:
* Ba é ''rí ruírech'' an teideal a thugtaí do cheannaire chúige.  Ba é seo an aicme is airde san Fhéineachas, in ainneoin an teideal  ''rí Temrach'' (aitheanta fosta mar [[Ardrí na hÉireann]]) éilithe ag rítheaghlaigh áirithe.&lt;ref name=&quot;Koch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clontarf8-10&quot;/&gt;  Níos déanaí, in ionad an teidil ''rí ruírech'' tháinig an teideal ''rí cóicid''.&lt;ref name=&quot;Koch&quot;/&gt;
* I ngach cúige, bhíodh mion-ríochtaí éagsúla, chomh méid go garbh le [[Contaetha na hÉireann|contae]] nó deoise an lae inniu.  Thugtaí an teideal ''rí ruirí'' dá gceannairí.&lt;ref name=&quot;Clontarf8-10&quot;/&gt;n
* And mion-ríochtaí, bhíodh mion-ríochtaí níos lú fós aitheanta mar ''[[túath]]'', at chomh méid go garbh le [[barúntacht]] an lae inniu.&lt;ref name=&quot;Clontarf8-10&quot;/&gt;  Bhíodh ''rí túaithe'' i gceannas orthu.&lt;ref name=&quot;Clontarf8-10&quot;/&gt;  Faoin 10ú haois, níor tugadh an teideal 'rí' orthu siúd, ach ina ionad sin ''tigerna'' nó ''toísech''.&lt;ref name=&quot;Clontarf8-10&quot;/&gt;  

Faoin ré mheánaoiseach dhéanach, bhí athrú tagtha ar an ordlathas seo.&lt;ref name=&quot;Clontarf8-10&quot;/&gt;  Molann Paul MacCotter an t-ord a leanas:
* Ardrí
* Rí (leath-)cúige (m.s. Connacht, Ulaid, [[Deasmhumhain]])
* Rí réigiúnach (m.s. [[Dál Fiatach]] agus [[Uí Fhiachrach Aidhne]])
* Rí áitiúil nó rí ''[[trícha cét]]'' (m.s. [[Leath Cathail|Leath Chathail]] nó [[Fearghal Aidhne mac Ardaile|Cineál Ghuaire]])
* ''Taísig túaithe'' ag an mbun.&lt;ref name=&quot;MacCotter46&quot;/&gt;

=== ''Osraige'' ===
{{príomhalt|Osraí}}
[[Íomhá:Ireland900.png|mion|Ríochtaí na hÉireann, c. AD 900]]

De réir luath-ghineolaithe Éireannacha, de shliocht na Laighean í ríocht [[Osraí]] (''Osraige'').  Idir na 6ú agus 8ú haoiseanna, ámh, ba chuid ríocht na Mumhan í, faoi cheannas [[Corcu Loígde|Chorca Laidhe]].&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval358&quot;/&gt;  Faoin 7ú haois, tháinig an chlann dúchais, [[Dál Birn]], chun cinn.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval358&quot;/&gt;  Sa bhliain 859, tháinig [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill I]], rí [[Uí Néill]], i réim sa cheantar.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval358&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clontarf19&quot;/&gt;  Ina dhiaidh sin, d'éirigh ina ríocht neamhspleách í, de réir a chéile faoi thobar na Laighean.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval358&quot;/&gt;  Le linn na 9ú haoise, tháinig Osraí faoi cheannas [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhall mac Dúnlainge]], chun cinn mar mhór-dhream polaitiúil.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval74&quot;/&gt;

I ndiaidh tréimhse chogaidh chathartha sa luath-12ú haois,  Osraí fragmented.  Tar éis cliseadh mór ag an Ardrí [[Muircheartach Mac Lochlainn]], tógadh an ríocht i gcúige Laighean isteach.  Sa bhliain 1169, d'fhostaigh rí Osraí, [[Ríthe na nOsraí|Domnall Mac Gilla Pátraic]], an ridire Normannach [[Maurice de Prendergast]] chun dul i ngleic le rí na Laighin resist the Laigin king, [[Diarmaid Mac Murchadha]], a raibh féin na Normannaigh fostaithe aige.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval32&quot;/&gt;

Thit Osraí i measc na céad ríochtaí Gaelacha tar éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa bhliain 1170.  Go gairid ina dhiaidh sin, tugadh isteach in demesne Phort Láirge í.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval358&quot;/&gt;

=== ''Airgíalla'' ===
{{príomhalt|Oirialla}}

Bhí [[Oirialla]] (''Airgíalla'') faoi cheannas na nUlad,&lt;ref name=&quot;Clontarf21&quot;/&gt; ach tháinig an ceantar faoi smacht Uí Néill an Tuaiscirt tar éis do [[Niall Caille]] mac [[Áed Oirdnide|Aodha Oirní]] iad uile le chéile a chloí ag [[Cath Leth Cam]] sa bhliain 827.&lt;ref name=&quot;Bardonpg14&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval490&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clontarf24&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval12&quot;/&gt;

=== ''Muma'' ===
{{príomhalt|Mumhain}}

Sa bhliain 1118, thug [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], rí na gConnacht, tacaíocht do [[Mhic Cárthaigh]] as deisceart na Mumhan chun éirí amach i gcoinne [[Uí Bhriain]].&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;  Mar thoradh roinneadh an Mumhain in dhá leath: [[Tuamhain]] faoi Uí Bhriain; agus [[Deasmhumhain]] faoi Mhic Cárthaigh.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;  Chur Ua Conchobair anseo croílár chríocha Uí Bhriain i g[[Contae an Chláir]] faoina smacht, agus thóg sé i gcúige Chonnacht isteach é part.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;  Rinneadh seo chun [[Cormac Mac Cárthaigh]], rí Dheasmumhan, a chur ar an Mumhain iomlán.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;

In ainneoin Uí Chonchúir, bhunaigh Mhic Cárthaigh agus Uí Bhriain comhaontas le chéile chun dul i ngleic le ceannas na gConnacht, agus faoin mbliain 1138, d'éirigh leo an bagairt ón gceachtar sin a chur chun críche.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;  Sna blianta amach ansin, aontaíodh agus ath-chríochdheighleadh an Mhumha ó am go céile agus Uí Bhriain agus Mhic Cárthaigh in iomaíocht don ard-cheannas.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;  Sa bhliain 1168, rinne [[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruaidrí Ua Conchobair]], rí Chonnacht, deimhin de, go mbeadh an Mhumha roinnte go deo.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;

Le teacht [[Anraí II Shasana]] landed go hÉirinn sa bhliain 1171, ghéill Mhic Cárthaigh dó chun ionradh Uí Bhriain a chosc.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;  Sa deireadh, ghéill Uí Bhriain d'Anraí chomh maith.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;  Óir gur géilleadh do chomh héasca sin, spreagadh Anraí chun deonú an Phápa, [[Laudabiliter]], a athbheochan d'Éirinn.&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;/&gt;

=== Éire na Normannach ===
Tar éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]], bunaíodh saoirsí Normannacha sna hiar-ríochtaí Connacht, Deasmhumhan, Laighean, na Mí, Tuamhan agus Uladh.&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MacCotter186&quot;/&gt;  Roinneadh na saoirsí seo ina gcríocha níos lú, a bheadh in am trátha ina mbunús [[Contaetha na hÉireann]].&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;

Níor tháinig [[Uí Néill an Tuaiscirt]] fair smacht na Normannach.  Tháinig an chuid is mó de Oirialla faoina smacht, agus an chuid eile san oirthear faoi dheireadh na 12ú haoise faoi smacht na Normannaigh (as sin amach aitheanta mar &quot;Oirialla na nGall&quot; agus níos deireanaí fós [[an Lú]]).&lt;ref name=&quot;Clontarf24&quot;/&gt;  Níor aithníodh Oirialla mar 'chúige'  ansin, ach mhair an ceantar mar ríocht i g[[Contae Mhuineacháin]] go dtí ré na nGael.&lt;ref name=&quot;Connolly12&quot;/&gt;  Ba é rí deireanach Oiriall ná Aodh Rua Mac Mathúna, a bhí i réim ón mbliain 1589 go dtí gur cuireadh chun báis é i Meán/Deireadh Fómhair 1590.

Le titim smacht na Sasanaigh i ndiaidh [[Feachtas Bhrúis in Éirinn]] sa bhliain 1315, agus titim fosta an [[Iarlacht Uladh]], tháinig athbheochan ar shaol na nGael.  Tháinig [[Clann Aodha Bhuí]] Uí Néill an Tuaiscirt i réim i gcúige Uladh, faoi fhlaitheas [[Ó Néill|Uí Néill]] Tír Eoghain, agus ag tógaint an teideal ''rí Ulad''.  Dá bharr. Níor fágadh arís ach cúig chúige — Connachta, Laighin, an Mhí, Mumha agus Ulaidh.

=== Aois na dTúdarach ===
[[Íomhá:1716 Homann Map of Ireland - Geographicus - Ireland-homann-1716.jpg|mion|Léarscáil Éireann 1716 le [[Johann Homann]].  Tá [[Contae an Chláir]] curtha amú aige sna Connachta.  Bhí an Contae ar ais sa Mhumhain faoi na 1660í.]]

Le linn réimeas [[Máire I Shasana|Mháire I]] (1553–1558), bhí sé ar intinn ag [[Fear Ionad na hÉireann]], [[Thomas Radclyffe, 3ú Iarla Sussex]], Éire a roinneadh i sé chuid — Connachta, Laighin, an Mhí, Mumha Íochtarach, Mumha Uachtarach agus Uladh.&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;  Níor cuireadh riamh an smaoineamh seo i bhfeidhm áfach, ní faoi Mháire nó níos deireanaí faoi [[Eilís I Shasana|Eilís I]] (1558–1603).&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;

Chruthaigh Sir [[Henry Sidney]], a bhí faoi thrí ina Fhear Ionaid, dhá  uachtaránacht sna [[Lord President of Connaught|Connachta]] agus sa [[Lord President of Munster|Mhumhain]].&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;  Ag iarraidh an Mhumha a lagú, chruthaigh sé [[Contae an Chláir]] leis an [[an tSionainn|Sionainn]] mar theorainn aige, agus chuir sé leis na Connachta é sa bhliain 1569.&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;  Timpeall na bliana 1600 ag deireadh réimeas Eilíse, rinneadh uachtaránacht neamhspleách den Chlár faoi [[Iarla Thuamhan]].  Ní bheadh an Contae arís mar chuid den Mhumhain go dtí [[Athchur na Seacaibíteach]] sa bhliain 1660.&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;

Athraíodh teorannacha na gcúigí ó am go ham le linn arís na dTúdarach, de ghnáth nuair a cruthaíodh contae nua:
* cuireadh Contae an Chláir le cúige Chonnacht nuair a cruthaíodh é sa bhliain 1569, agus nuair cuireadh ar ais go Mumhain é go dtí na 1660í.&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;
* cuireadh [[Contae an Longfoirt]] le cúige Connachta nuair a cruthaíodh é sa bhliain 1583.&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Crawford&quot;/&gt;
* cuireadh [[Contae an Chabháin]] was le cúige Uladh nuair a cruthaíodh é sa bhliain 1584.&lt;ref name=&quot;roche&quot;/&gt;
* cuireadh [[Contae Lú]], le fada chuid den [[An Pháil|Pháil]], le cúige Laighean.&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;

Le linn réimeas chomharba Eilíse, [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamas I Shasana]], faoi 1610, cuireadh deireadh le cúige Mí, agus bhí líon na gcúigí as sin amach socraithe go buan.&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;/&gt;

== Féach freisin ==
* [[Éire]]
* [[Cúigí na hÉireann|Cúigí]]
* [[Contaetha na hÉireann|Contaetha]]
* [[Barúntacht]]aí
* [[Paróistí Sibhialta in Éirinn|Paróistí Siabhaílta/Dlí]]
* [[Baile fearainn|Bailte fearainn]]

== Naisc sheachtracha ==
* [https://www.logainm.ie/ga/ Bunachar Logainmneacha na hÉireann], logainm.ie
* [https://placenamesni.org The Northern Ireland Place-Name Project], placenamesni.org
* [https://www.townlands.ie/ga/ Irish Townlands], townlands.ie
* [http://www.placenames.ie/ Cork and Kerry Place Name Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526110201/http://www.placenames.ie/ |date=2022-05-26 }}, Logainmneacha Chorcaí, Suirbhé Áitainmneacha Chiarraí, placenames.ie
* [http://cso.ie/en/baile/ An Phríomh-Oifig Staidrimh], cso.ie
* [http://www.nisra.gov.uk/ Gníomhaireacht Thuaisceart Éireann um Staidreamh agus um Thaighde], nisra.gov.uk

== Foinsí ==
* {{cite book |first=Jonathan |last=Bardon |year=2005 |author-link=Jonathan Bardon |title=A History of Ulster |publisher=The Blackstaff Press |isbn=0-85640-764-X |url=https://archive.org/details/historyofulster00jona}}
* {{cite book |first=Francis |last=Byrne |author-link=Francis John Byrne |year=2001 |edition=3 |title=Irish Kings and High Kings |publisher=Four Courts Press |isbn=978-1851821969 |url=https://archive.org/details/irishkingshighki00byrn_0}}
* {{cite book |editor=Connolly, S.J. |year=2007 |title=Oxford Companion to Irish History |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_j7r4 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-923483-7}}
* {{cite book |last=Duffy |first=Seán |title=Brian Boru and the Battle of Clontarf |year=2014 |publisher=Gill &amp; Macmillan |isbn=978-0-7171-6207-9}}
* {{cite book |title=Medieval Ireland An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/medievalirelande0000unse |last=Duffy |first=Seán |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0-415-94052-4}}
* {{cite book |first=Henri |last=Hubert |author-link=Henri Hubert |title=The Greatness and Decline of the Celts |year=1987 |publisher=Routledge |url = https://archive.org/details/greatnessdecline00hube |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/greatnessdecline00hube/page/170 170] |isbn=9780094678002 |quote=aimser na coicedach}}.
* {{cite book |first=James |last=Hogan |title=The Tricha Cét and Related Land-Measures |year=1928 |publisher=Acadamh Ríoga na hÉireann}}
* {{cite book |last=Koch |first=John T. |author-link=John T. Koch |url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&amp;q=r%C3%AD+ruirech&amp;pg=PA461 |title=Celtic Culture: Aberdeen breviary-celticism |year=2006 |isbn=9781851094400}}
* {{cite book |first=Paul |last=MacCotter |year=2008 |title=Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions |url=https://archive.org/details/medievalirelandt0000macc |publisher=Four Courts Press |isbn=978-1-84682-557-6}}
* {{cite book |first=Eoin |last=Mac Néill |author-link=Eoin Mac Néill |title=Phases of Irish History |url=https://archive.org/details/3760670 |chapter=The Five Fifths of Ireland |year=1920 |publisher=M.H. Gill &amp; Son, Ltd.}}.
* {{cite book |first=Eoin |last=Mac Néill |author-link=Eoin Mac Néill |title=Early Irish Population-Groups: Their Nomenclature, Classification, and Chronology |year=1911 |publisher=Acadamh Ríoga na hÉireann}}
* {{Cite book |first=Donald M.|last=Schlegel |title=The Origin of the Three Collas and the Fall of Emain|publisher=Clogher Historical Society |volume=Clogher Record, Iml. 16, Ui. 2 (1998), ll. 159–181}}
* {{cite book |first1=Fiona J. |last1=Stafford |first2=Howard |last2=Gaskill |url = https://books.google.com/books?id=4eUpQCP4WMIC&amp;q=aimser+na+coicedach |title = From Gaelic to Romantic: Ossianic Translations |year=1998 |isbn=9042007818}}

== Tagairtí ==
{{Reflist
|colwidth = 25em
|refs =
&lt;ref name=&quot;Falkiner&quot;&gt;{{cite book |title = The Counties of Ireland: A Historical Sketch of Their Origin, Constitution, and Gradual Delimitation |last=Falkiner |first=Caesar Litton |publisher=Acadamh Ríoga na hÉireann}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Koch&quot;&gt;Koch, lch. 459–460.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval32&quot;&gt;Duffy (2005), lch. 32.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval358&quot;&gt;Duffy (2005), lch. 358.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval74&quot;&gt;Duffy (2005), lch. 74.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval458&quot;&gt;Duffy (2005), lch. 458.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf8-10&quot;&gt;Duffy (2014), ll. 8–10.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf19&quot;&gt;Duffy (2014), lch. 19.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf21&quot;&gt;Duffy (2014), lch. 21.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf24&quot;&gt;Duffy (2014), lch. 24.&lt;/ref&gt;
&lt;!--ref name=&quot;Schlegel160-4&quot;&gt;Schlegel, ll. 160–4.&lt;/ref--&gt;
&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;&gt;{{cite book |title=The Five Fifths of Ireland |author=Eoin Mac Néill |year=1920}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hurbert169-171&quot;&gt;Hurbert, ll. 169–171&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hogan1&quot;&gt;Hogan, lch. 1&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;JohnMacNeill102&quot;&gt;John MacNeill, lch. 102&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ossianic75&quot;&gt;Stafford &amp; Gaskill, lch. 75&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Connolly12&quot;&gt;Connolly, lch. 12.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval12&quot;&gt;Duffy (2005), lch. 12.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DuffyMedieval490&quot;&gt;Duffy (2005), ll. 490–1.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bardonpg14&quot;&gt;Bardon, lch. 14.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacCotter46&quot;&gt;MacCotter, lch. 46.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacCotter186&quot;&gt;MacCotter, lch. 186.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IrishKings&quot;&gt;Byrne.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;roche&quot;&gt;Desmond Roche, ''Local Government in Ireland'', Baile Átha Cliath, 1982&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Crawford&quot;&gt;John G. Crawford, ''Anglicising the Government of Ireland: The Irish Privy Council &amp; the Expansion of Tudor Rule 1556–1578'', Carraig Dhubh, 1993&lt;/ref&gt;
}}


{{Cúigí na hÉireann}}

[[Catagóir:Cúigí na hÉireann| ]]
[[Catagóir:Réigiúin na hEorpa]]</text>
      <sha1>973vbf3gd59vmn98mk2r5ea7olza9ch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stair</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2568</id>
    <revision>
      <id>1321039</id>
      <parentid>1318885</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2726" sha1="d3i9kh7z6eg25s8j438kqu7telvmh80" xml:space="preserve">[[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'',  Nikolaos Gyzis (1892)]]
Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] &quot;''Histoire''&quot; a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.&lt;ref name=JosephJanda&gt;{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics|url =https://archive.org/details/handbookofhistor0000unse_a3u8 | publisher =Blackwell Publishing| page =[https://archive.org/details/handbookofhistor0000unse_a3u8/page/163 163]| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}&lt;/ref&gt;  Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am.

== Stair an domhain ==
[[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]]
:''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]''
Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. 
* [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne
* [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]]
** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]]
** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]]
** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]]
* [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]]
** An Pailéasóch
** An Méiseasóch
** An Céineasóch

== Réamhstair ==
[[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]]
:''Príomhalt: [[An Réamhstair]]''
Roinntear an réamhstair mar seo:

* [[An Chlochaois]]
* [[An Chré-umhaois]]
* [[An Iarannaois]]

== Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu ==
[[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]]
* [[An Ré Ársa]]
* [[An Ré Dhorcha]]
* [[An Mheánaois]]
* [[Ré na Lochlannach]]
* [[Ré na Fionnachtana]]
* [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna
* [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe
* [[Aois na Tionsclaíochta]]
* [[Aois na Faisnéise]]
* [[Aois an Spáis]]

== Gnéithe den stair acadúil ==
* [[Stair Áitiúil]]
* [[Stair Mhíleata]]
* [[Stair Shóisailta]]

== Féach freisin ==
* [[Stair na hÉireann]]

==Tagairtí==
{{reflist}}
{{síol}}

[[Catagóir:Stair| ]]
[[Catagóir:Cultúr]]
[[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]]</text>
      <sha1>d3i9kh7z6eg25s8j438kqu7telvmh80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Damhna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2608</id>
    <revision>
      <id>1321131</id>
      <parentid>1235811</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48170" sha1="ksmqp6039ej8j8rhlq8xhrp2m8b6i0a" xml:space="preserve">[[Íomhá:Plasma-lamp_2.jpg|mion|Lampa plasma a léiríonn cuid de na feiniméin plasma is casta, lena n-áirítear filiméadh.]]
[[Íomhá:NO2-N2O4.jpg|mion|NO2-N2O4]]
[[Íomhá:Quartz_oisan.jpg|mion|Quartz oisan]]
Go hiondúil, san [[Fisic chlaisiceach|fhisic chlasaiceach]] agus sa cheimic  ghinearálta, is éard is '''damhna''' ann ná ní a líonann [[spás]] trí [[Toirt|thoirt]] a bheith aige. agus a mbíonn [[mais]] aige, bíodh an rud sin gásach, leachtach nó soladach.&lt;ref&gt;Eolaíocht Bhunúsach. An Gúm. Rialtas na hÉireann 1990 &lt;/ref&gt;

I ndeireadh na dála, tá gach réad laethúil ar féidir teagmháil a dhéanamh leis comhdhéanta d’[[adamh]], atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní fo-adamhacha]] ag idirghníomhú, agus in úsáid laethúil chomh maith le húsáid eolaíoch. Go ginearálta bíonn adamh i gceist le “hábhar”, agus aon rud atá comhdhéanta díobh, agus aon cháithníní (nó cuingreacha de cháithníní) a ghníomhaíonn amhail is go bhfuil fosmhais agus toirt acu araon. Mar sin féin ní chuimsíonn sé cáithníní gan mhais mar [[Fótón|fhótóin]], nó feiniméin fhuinnimh nó tonnta eile cosúil le [[solas]].&lt;ref&gt;The Philosophy of Vacuum. https://books.google.com/books?id=ZU1LL4IbDKcC&amp;pg=PA21&lt;/ref&gt;&lt;ref &gt;Matter (physics).|encyclopedia=McGraw-Hill's Access Science: Encyclopedia of Science and Technology https://web.archive.org/web/20110617073828/http://www.accessscience.com/abstract.aspx?id=410600&amp;referURL=&lt;/ref&gt; Tá ábhar ann i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] éagsúla (ar a dtugtar pasanna freisin). Ina measc seo tá na gnáthstaideanna clasaiceacha, ar nós [[Solad|soladach]], [[Leacht|leachtach]] agus [[Gás|gásach]] - mar shampla tá [[uisce]] ann mar oighear, uisce  leachtach, agus gal gásach - ach is féidir staideanna eile a bheith ann freisin, lena n-áirítear [[Plasma (fisic)|plasma]], comhdhlútháin Bhose-Einstein, comhdhlútháin fheirmíónacha, agus plasma cuarc-glúón .&lt;ref name=&quot;RHIC&quot;&gt;{{cite press|date=18 April 2005|url=http://www.bnl.gov/bnlweb/pubaf/pr/pr_display.asp?prid=05-38|title=RHIC Scientists Serve Up &quot;Perfect&quot; Liquid|publisher=[[Brookhaven National Laboratory]]|access-date=2009-09-15}}&lt;/ref&gt;

De ghnáth, is féidir adamh a shamhlú mar [[Núicléas adamhach|núicléas]] de [[Prótón|phrótóin]] agus [[Neodrón|neodróin]], agus mar “scamall” máguaird de [[Leictreon|leictreoin]] a “ghlacann spás” agus iad ag gluaiseacht ar fithis timpeall an núicléis .&lt;ref name=&quot;Davies2&quot;&gt;{{cite book|author=P. Davies|date=1992|title=The New Physics: A Synthesis|url=https://books.google.com/books?id=akb2FpZSGnMC&amp;pg=PA1|page=1|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-43831-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hooft&quot;&gt;{{cite book|author=Gerard't Hooft|date=1997|title=In search of the ultimate building blocks|url=https://archive.org/details/insearchofultima0000hoof|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/insearchofultima0000hoof/page/6 6]|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57883-7}}&lt;/ref&gt;  Níl ach cuid den cheart le seo, áfach, toisc go bhfuil cáithníní fo-adamhacha agus a n-airíonna faoi rialú ag a nádúr [[Meicnic chandamach|chandamach]], rud a chiallaíonn nach ngníomhaíonn siad cosúil mar a ghníomhaíonn gnáth rudaí - is féidir leo gníomhú [[Déacht toinne is cáithnín|mar thonnta chomh maith le cáithníní]] agus ní bhíonn a mhéideanna nó a shuíomhanna soiléir.  San t[[Samhail Chaighdeánach um Fhisic Cháithníní|Samhail Chaighdeánach]] um [[Fisic Cháithníní|Fhisic Cháithníní]], ní coincheap bunúsach é an t-ábhar toisc gur eintitis chandamach iad cáithníní bunúsacha na n-adamh, nach bhfuil “méid” nó “toirt” bunúsach acu sa ghnáth chiall den fhocal. Mar gheall ar [[Prionsabal eisiaimh Pauli|phrionsabal an eisiaimh]] agus [[Idirghníomhaíocht bhunúsach|idirghníomhaíochtaí bunúsacha]] eile, cuirtear iallach ar roinnt “ponc-cháithníní” ar a dtugtar [[Fearmón|feirmíóin]] ([[Cuarc|cuairc]], [[Leaptón|leaptóin]]), agus go leor comhábhar agus adamh, fad a choinneáil ó cháithníní eile faoi dhálaí laethúla; cruthaíonn sé seo airí an damhna a fheictear dúinn mar damhna ag glacadh spáis..

Ar feadh cuid mhaith de stair na n-eolaíochtaí nádúrtha rinne daoine machnamh ar nádúr cruinn an damhna. Bhí an smaoineamh gur tógadh an damhna o bhloic thógála scoite, nó ó cháithníní, mar a thugtar air, chun cinn go neamhspleách san tSean-Ghréig agus san tSean- India freisin i measc Búdaithe, Hiondúigh agus Jainí sa chéad mhílaois R. Ch.

Chuir an Gréagach Democritos (~470–380 R.Ch.) i bhfáth an teoiric go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí mar go dtiocfaí ar deireadh ar mhionbhair sen samhna nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar mhíonbhar díobh sin, thug Democritos an t-ainm ἄτομον,  atomon (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte.

I measc na bhfealsúna eile a mhol teoiric na gcáithníní bhí Kanada (c. 6ú haois R. Ch. nó ina dhiaidh sin), agus  ''Leúcippos'' (~ 490 RC). 

== Comparáid le mais ==

Níor cheart damhna a mheascadh le mais, toisc nach ionann an dá rud san fhisic nua-aimseartha.&lt;ref name=&quot;Mongillo&quot;&gt;{{cite book|author=J. Mongillo|date=2007|title=Nanotechnology 101|url=https://books.google.com/books?id=j69lwrrQ4nsC&amp;pg=PA30|page=30|publisher=Greenwood Publishing|isbn=978-0-313-33880-9}}&lt;/ref&gt;  Is téarma ginearálta é an damhna a chuireann síos ar aon ‘substaint fhisiceach’. I gcodarsnacht leis sin, ní substaint í mais ach airí cainníochtúil den damhna agus substaintí nó córais eile; sainmhínítear cineálacha éagsúla maise laistigh den fhisic - lena n-áirítear fosmhais, ach gan a bheith teoranta dóibh; an mhais táimhe, an mhais thámhúil, an mhais choibhneasaíoc agus an mhais le fuinneamh.

Cé go bhfuil tuairimí difriúla ann faoi cad ba cheart a mheas mar dhamhna, tá sainmhínithe chruinne eolaíochta ag mais an damhna. Difríocht eile is ea go bhfuil “malairt” ann ar a dtugtar frithdhamhna ag damhna, ach níl a mhalairt den téarma mais ann - níl a leithéid de rud ann mar “frithmhais” nó “mais dhiúltach “, chomh fada agus is eol, cé go bpléann eolaithe an coincheap. Tá an t-airí (.i. dearfach)  chéanna ag “frithdhamhna“  agus a mhacasamhail “damhna“.

Baineann réimsí na n-eolaíochtaí éagsúla  úsáid as an téarma damhna ar bhealaí éagsúla, agus uaireanta neamh-chomhoiriúnacha. Tá cuid de na bealaí seo bunaithe ar bhríonna scaoilte stairiúla, ón am nuair nach raibh aon chúis ann mais a idirdhealú ó chainníocht damhna faoi leith. Mar sin, níl aon bhrí eolaíoch amháin leis an bhfocal &quot;damhna&quot; a chomhaontaítear go huilíoch. Go heolaíoch, tá an téarma &quot;mais&quot; sainmhínithe go maith, ach is féidir &quot;damhna&quot; a shainiú ar bhealaí éagsúla. Uaireanta i réimse na fisice is ionann “damhna” agus cáithníní a thaispeánann fosmhais (i.e., nach féidir leo taisteal ar luas an tsolais), mar shampla cuairc agus leaptóin. Mar sin féin, san fhisic agus sa cheimic araon, taispeánann damhnaí airíonna cosúil le tonnta agus airíonna cosúil le cáithníní, [[déacht toinne is cáithnín]] mar a thugtar air.&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;{{cite book|author=P.C.W. Davies|date=1979|title=The Forces of Nature|url=https://archive.org/details/forcesofnature0000davi|url-access=registration|quote=matter field.|page=[https://archive.org/details/forcesofnature0000davi/page/116 116]|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22523-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weinberg&quot;&gt;{{cite book|author=S. Weinberg|date=1998|title=The Quantum Theory of Fields|url=https://books.google.com/books?id=2oPZJJerMLsC&amp;q=Weinberg+%22matter+field%22&amp;pg=PA5|page=2|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-55002-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Masujima&quot;&gt;{{cite book|author=M. Masujima|date=2008|title=Path Integral Quantization and Stochastic Quantization|url=https://books.google.com/books?id=OM15pk3ZHf0C&amp;pg=PA103|page=103|publisher=Springer|isbn=978-3-540-87850-6}}&lt;/ref&gt;

Baineann réimsí éagsúla eolaíochta úsáid as an téarma ábhar ar bhealaí éagsúla, agus uaireanta neamh-chomhoiriúnacha. Tá cuid de na bealaí seo bunaithe ar bhríonna scaoilte stairiúla, ó am nuair nach raibh aon chúis ann mais a idirdhealú ó chainníocht ábhair amháin. Mar sin, níl aon bhrí eolaíoch amháin leis an bhfocal &quot;ábhar&quot; a chomhaontaítear go huilíoch. Go heolaíoch, tá an téarma &quot;mais&quot; sainmhínithe go maith, ach is féidir &quot;ábhar&quot; a shainiú ar bhealaí éagsúla. Uaireanta i réimse na fisice ní hionann “ábhar” agus cáithníní a thaispeánann mais scíthe (i.e., nach féidir leo taisteal ar luas an tsolais), mar shampla cairéil agus leaptóin. Mar sin féin, san fhisic agus sa cheimic araon, taispeánann ábhar airíonna cosúil le tonnta agus cosúil le cáithníní, dé-mhaireachtáil na gcáithníní tonn mar a thugtar orthu.

Ní chuirtear san áireamh ranníocaíocht i réimse fuinnimh ná fórsa, nach mbíonn aitheanta mar dhamhna ann féin (cé gur féidir leo cur
le mais rudaí). Tá mórán na cruinne inbhraiteach chomhdhéanta de dhamhna, cé nach meastar solas de ghnáth a bheith san áireamh sa chomhthéacs seo. Ar an drochuair, i gcomhair cuspóirí eolaíochta, bíonn sainmhíniú scaoilte ag &quot;damhna&quot;.

== Sainmhíniú ==
===Bunaithe ar adaimh===
Sainmhíniú atá bunaithe ar a struchtúr fisiceach agus ceimiceach an damhna is ea : ''Is éard is damhna ann na ní a líonann spás agus a mbíonn mais ann.''&lt;ref&gt; Eolaíocht Bhunúsach, An Gúm, Lth.129.&lt;/ref&gt; Uaireanta tugtar gnáthábhar ar ''ábhar adamhach'' den sórt sin. Mar shampla, is damhna é  an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (DNA) faoin sainmhíniú seo toisc go bhfuil na móilíní déanta as adaimh. Is féidir an sainmhíniú a leathnú amach chun adamh agus móilíní luchtaithe a áireamh, ionas go n-áireofar plasmaí (gáis iain) agus leictrilítí (tuaslagáin ianacha), nach léir a bheith san áireamh i sainmhíniú na n-adamh. Nó mar mhalairt air sin is féidir phrótóin, neodróin agus leictreoin a ghlacadh san áireamh freisin.

=== Bunaithe ar phrótóin, neodróin agus leictreoin ===
B’fhéidir go mbeadh an shainmhíniú seo a leanas ní ba chumasaí: tá damhna comhdhéanta den rud as a ndéantar adaimh agus móilíní, rud a chiallaíonn aon rud déanta as prótóin luchtaithe go dearfach, neodróin neodracha, agus leictreoin luchtaithe go diúltach.&lt;ref name=&quot;DePodesta1&quot;&gt;{{cite book|author=M. de Podesta|date=2002|title=Understanding the Properties of Matter|url=https://books.google.com/books?id=h8BNvnR050cC&amp;pg=PA8|page=8|edition=2nd|publisher=CRC Press|isbn=978-0-415-25788-6}}&lt;/ref&gt; Téann an sainmhíniú seo níos faide ná hadamh agus móilíní, áfach, chun substaintí a dhéantar as na bloic thógála seo nach adaimh nó móilíní amháin iad a áireamh, mar shampla léasacha leictreon i bhfeadán ga-chatóideach ó shean-teilifíseán, nó damhnaí an abhaic bháin- go hiondúil, núicléis charbóin agus ocsaigine i bhfarraige de leictreoin díghrádaithe. Ar leibhéal micreascópach, géilleann comhchodanna na ndamhnaí mar phrótóin, neodróin agus leictreoin do dhlíthe na meicnice chandamacha agus taispeánann siad déacht thonn-cháithnín. Ag leibhéal níos doimhne fós, tá prótóin agus neodróin comhdhéanta de chuairc agus na réimsí fórsa (glúóin) a cheanglaíonn iad le chéile, agus as a dtagann an chéad sainmhíniú eile.

=== Bunaithe ar chuairc agus leaptóin ===
Mar a fheictear sa phlé thuas, bhí go leor sainmhínithe luatha ar an ní a dtugtar “gnáthdhamhna” air bunaithe ar a struchtúr nó ar a “bhloic thógála”. Ar scála na gcáithníní bunúsacha, is féidir sainmhíniú a leanann an traidisiún seo a lua mar: &quot;is éard is  gnáth-dhamhna ann ná gach rud atá comhdhéanta de chuairc agus leaptóin,&quot;  nó &quot;is éard is  gnáth-dhamhna ann ná gach rud atá comhdhéanta d'aon fheirmíóin bhunaidh seachas frithchuairc agus frithleaptóin&quot; .Seo a leanas an nasc idir na foirmlithe seo. 

Comhcheanglaíonn [[Leaptón|leaptóin]] (an leictreon a bheith ar an cheann is cáiliúla), agus [[Cuarc|cuairc]] (as a ndéantar baróin, mar phrótóin agus neodróin) chun adamh a chruthú, agus móilíní ina dhiaidh sin. Toisc go ndeirtear gur  damhna iad adaimh agus móilíní, tá sé nádúrtha é a shainmhíniú mar seo a leanas: &quot;is éard is gnáthdhamhna ann ná neach ar bith a dhéantar as adaimh agus móilíní&quot;. (Tabhair faoi deara, áfach, gur féidir damhna nach adaimh nó móilíní iad a dhéanamh as na bloic thógála seo.) Ansin, toisc gur leaptóin iad leictreoin, agus prótóin, agus go bhfuil neodróin déanta as cuairc, mar thoradh ar an sainmhíniú seo, ar a uain, is é an sainmhíniú ar dhamhna ná &quot;cuairc agus leaptóin&quot;, gurb iad sin dhá cheann de na ceithre chineál feirmíón bunusach (an dá cheann eile ná na frithchuairc agus na frithleaptóin, ar féidir a mheas mar fhrithdhamhna  mar a thuairiscítear níos déanaí). Deir Carithers agus Grannis: &quot;Tá gnáthdhamhna comhdhéanta go hiomlán de cháithníní den [[Glúin (fisic na gcáithníní)|chéad ghlúin]], eadhon na cuairc [suas] agus [síos], móide an leictreon agus a neodrón.&quot;, agus dá bhrí sin ní bhíonn siad go coitianta


[[File:Standard Model of Elementary Particles.svg|thumb|upright=1.5|De réir an tsainmhínithe &quot;cuairc agus leaptóin&quot;, damhnaí a bhéas s​​na cáithníní bunúsacha agus comhchodacha a dhéantar as na [[cuairc]] (i ndath corcra) agus na [[leaptóin]] (i ndath uaine)- cé nach mbeadh na bósóín tomhais (i ndath dearg) ina n-ábhair. Mar sin féin, cuireann fuinneamh idirghníomhaíoch, gné dhílis de cháithníní comhchodacha (mar shampla, glúóin a bhfuil baint acu le neodróin agus prótóin) le mais an ghnáthdhamhna.]]

=== Bunaithe ar fheirmíóin bhunaidh (mais, toirt agus spás) ===
 
Sainmhíniú coiteann nó traidisiúnta ar damhna is ea &quot;aon rud a bhfuil mais agus toirt aige (a líonann [[spás]])&quot;. Mar shampla, déarfaí go bhfuil carr déanta as damhna, toisc go bhfuil mais agus toirt aige (líonann sé spás).&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{cite book|author=S.M. Walker|author2=A. King|date=2005|title=What is Matter?|url=https://books.google.com/books?id=o7EquxOl4MAC&amp;q=matter|page=7|publisher=[[Lerner Publications]]|isbn=978-0-8225-5131-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hage&quot;&gt;{{cite book|author=J.Kenkel|author2=P.B. Kelter|author3=D.S. Hage|date=2000|title=Chemistry: An Industry-based Introduction with CD-ROM|url=https://books.google.com/books?id=ADSjPRl_tgoC&amp;pg=PA1|page=2|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-56670-303-1|quote=All basic science textbooks define ''matter'' as simply the collective aggregate of all material substances that occupy space and have mass or weight.}}&lt;/ref&gt;
 
Téann an tuairim go líonann damhna spás siar go dtí na cianaoiseanna. Mar sin féin, ní bhfuarthas míniú go dtí le déanaí ar an bhfáth go líonann damhna spás, agus maítear go bhfuil sé mar thoradh ar an bhfeiniméan a thuairiscítear i b[[prionsabal eisiaimh Pauli]],&lt;ref name=&quot;Peacock&quot;&gt;{{cite book|author=K.A. Peacock|date=2008|title=The Quantum Revolution: A Historical Perspective|url=https://books.google.com/books?id=ITqnf5jdE5QC&amp;pg=PA47|page=47|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-313-33448-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kreiger&quot;&gt;{{cite book|author=M.H. Krieger|date=1998|title=Constitutions of Matter: Mathematically Modeling the Most Everyday of Physical Phenomena|url=https://books.google.com/books?id=VduHhkzl-aQC&amp;q=%22does+not+collapse+into+itself%22&amp;pg=PA22|page=22|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=978-0-226-45305-7}}&lt;/ref&gt; a bhaineann le [[Feirmíón|feirmíóin]]. Dhá shampla ar leith ina mbaineann prionsabal an eisiaimh go soiléir le damhna ag líonadh an spáis ná [[Abhac bán|abhaic bhána]] agus  [[Neodrónréalta|neodrónréaltaí]], a phléitear thíos.
 
Mar sin, is féidir damhna a shainiú mar gach rud atá comhdhéanta d'[[Feirmíón|fheirmíóin bhunúsacha]]. Cé nach mbuailimid orthu sa saol laethúil, is iad frithchuairc (mar shampla an [[frithphrótón]]) agus frithleaptóin (mar an [[posatrón]])  [[Frithcháithnín|frithcháithníní]] an chuairc agus an leaptóin, agus is [[Feirmíón|feirmíóin bhunúsacha]] iad freisin, agus go bunúsach tá na hairíonna céanna acu le cuairc agus leaptóin, lena n-áirítear infheidhmeacht [[Prionsabal eisiaimh Pauli|phrionsabal eisiaimh Paul]]&lt;nowiki/&gt;i. a gcuireann cosc ​​ar dhá cháithnín a bheith san áit chéanna ag an am céanna (sa staid chéanna), .i. go bhfuil ar gach cáithnín &quot;spás a líonadh&quot;. Mar thoradh ar an shainmhíniú ar leith seo, cuimsítear aon rud a dhéantar as frithdhamhnaí chomh maith leis an ngnáth cuarc agus lepton, agus mar sin, aon rud  atá déanta as [[Méasón|méasóin]], ar cáithníní éagobhsaí iad atá comhdhéanta de chuarc agus d'fhrithchuarc.
 
=== I dteoiric ghinearálta na coibhneasachta agus na cosmeolaíochta===
 
I gcomhthéacs na coibhneasachta, ní cainníocht bhreiseánach  í an mhais, sa chiall nach féidir le fosmhaiseanna na gcáithníní a chur i gcóras chun fhosmhaiseanna iomlán an chórais a fháil.&lt;ref name=&quot;Penrose&quot; /&gt; Mar sin, sa choibhneasacht de ghnáth is dearcadh níos ginearálta é nach é suim na bhfosmaiseanna, ach teinseoir an mhóimintim fhuinnimh a chainníonn méid an damhna. Tugann an teinseoir seo an fhosmhais i gcomhair an chórais go léir. Dá bhrí sin, uaireanta meastar &quot;damhna&quot; mar rud ar bith a chuireann le móiminteam fuinnimh an chórais, is é sin, aon rud nach domhantarraingt amháin é.&lt;ref name=&quot;Caroll&quot;&gt;{{cite book|author=S.M. Caroll|date=2004|title=Spacetime and Geometry|url=https://archive.org/details/spacetimegeometr0000sean|pages=[https://archive.org/details/spacetimegeometr0000sean/page/163 163]–164|publisher=Addison Wesley|isbn=978-0-8053-8732-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Davies499&quot;&gt;{{cite book|author=P. Davies|date=1992|title=The New Physics: A Synthesis|url=https://books.google.com/books?id=akb2FpZSGnMC&amp;pg=PA499|page=499|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-43831-5|quote='''Matter fields''': the fields whose quanta describe the elementary particles that make up the material content of the Universe (as opposed to the gravitons and their supersymmetric partners).}}&lt;/ref&gt; Tá an dearcadh seo coitianta i réimsí a dhéileálann le [[Teoiric ghinearálta na coibhneasachta|coibhneasacht ghinearálta]] mar [[Cosmeolaíocht|chosmeolaíocht]]. Is é an dearcadh seo, go bhfuil cáithníní agus réimsí éadroma agus mais eile go léir mar chuid den “damhna”.
== Struchtúr ==
I bhfisic na gcáithníní, is cáithníní iad feirmíóin a ghéilleann do [[ Staitistic Fermi-Dirac]]. Is féidir le feirmíóin a bheith bunúsach, cosúil leis an leictreon - nó comhchodach, cosúil leis an bprótón agus an neodrón. Sa [[Samhail Chaighdeánach,|tSamhail Chaighdeánach,]] tá dhá chineál feirmíón ann: cuairc agus leaptóin, a phléitear ina dhiaidh seo.

=== [[Cuarc|Cuairc]] ===
Tugtar cuairc ar na codanna a bhfuil na hadróin - grúpa de cháithníní a chuimsíonn na núicléóin, is é sin, an prótón is an neodrón - déanta astu. (Is gá a phointeáil amach nach bhfuil na leaptóin, ar nós an leictreoin, déanta as cuairc!) An focal cuarc féin, tháinig sé as an úrscéal úd Finnegans Wake le James Joyce.

Is cáithníní ollmhóra guairne-1⁄2 iad na cuairc, rud a thugann le tuiscint gur feirmíóin iad. Tá lucht leictreach de- 1⁄3 e (íoschuairc) nó + 2⁄3 e (uaschuairc) acu. Chun comparáid a dhéanamh, tá lucht daite −1 e ag leictreon. Bíonn lucht daite orthu freisin, arb ionann é agus an lucht leictreach den [[Idirghníomhú láidir|idirghníomhú láidir]]. Bíonn cuairc faoi réir meatha radaighníomhaigh freisin, rud a chiallaíonn go bhfuil siad faoi réir an  [[Idirghníomhú lag|idirghníomhaithe laig]].
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto; text-align:center;&quot;
|+Airíonna na gcuarc&lt;ref&gt;
{{cite journal
 |author=C. Amsler
 |collaboration=[[Particle Data Group]]
 |date=2008
 |title=Reviews of Particle Physics: Quarks
 |url=http://pdg.lbl.gov/2008/tables/rpp2008-sum-quarks.pdf
 |journal=[[Physics Letters B]]
 |volume=667 |issue=1–5
 |page=1
 |doi= 10.1016/j.physletb.2008.07.018
|bibcode = 2008PhLB..667....1A
  }}&lt;/ref&gt;
! ainm !! siombail !! guairní !! lucht leictreach&lt;br /&gt;([[elementary charge|e]]) !! mais&lt;br /&gt;([[leictreonvolta|MeV]]/''[[luas forleata an tsolais|c]]''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) !! mais atá inchomparáide le !! frithcháithnín !! frithcháithnín&lt;br /&gt;siombail
|-
|colspan=&quot;7&quot;| Uaschuairc
|-
| [[Uaschuarc]]
| u
| ​1⁄2
| +​2⁄3
| 1.5 go 3.3
| ~ 5 leictreon
| Frith-uaschuarc
| u-
|-
| [[Briochtchuarc]]
| c
|​1⁄2
| +​2⁄3
| 1160 go 1340
| ~1 proton
| Frith-bhriochtchuarc
| c-
|-
| [[Barrchuarc]]
|t
| ​1⁄2
| +​2⁄3
| 169,100 go 173,300
| ~180 protón nó &lt;br /&gt;~1 Adamh [[Tungstan|tungstain]]
| Frith-bharrchuarc
| t-
|-
|colspan=&quot;7&quot;|íoschuairc
|-
| [[Íoschuarc]]
| d
| ​1⁄2
| −1⁄3
| 3.5 go 6.0
| ~10 leictreon
| Frith-íoschuarc
| d-
|-
| [[Cuarc coimhthíoch]]
| s
| ​1⁄2
| −1⁄3
| 70 go 130
| ~ 200  leictreon
| Cuarc frithchoimhthíoch
| s-
|-
| [[Bunchuarc]]
|b
| ​1⁄2
| −1⁄3
| 4130 go 4370
| ~ 5 protón
| Frith-bhunchuarc
| b-
|}
====Baróin====
Is feirmíóin iad na baróin a idirghníomhíonn go láidir; agus mar sin tá siad faoi réir [[Staitistic Fermi-Dirac|staitisticí Fermi-Dirac]]. Tugtar &quot;barón&quot; ar cháithnín fo-adamhach atá déanta as trí chuarc. Is iad an prótón agus an neodrón na baróin is coitianta a aimsítear sa dúlra, agus a bhíonn istigh i núicléas an adaimh, ach tá go leor barón éagobhsaí eile ann freisin. De ghnáth tagraíonn an téarma &quot;barón&quot; do thríchuairc - cáithníní déanta as trí chuarc.  Chomh maith leis sin, tugtar peinteachuaird ar  baróin &quot;coimhthíocha&quot; déanta as ceithre chuarc agus frithchuarc amháin, ach ní ghlactar go ginearálta go bhfuil siad ann.

Chuid den chruinne atá déanta as baróin (gach adamh san áireamh) is ea an damhna barónach. Ní chuimsíonn an chuid seo den chruinne [[fuinneamh dorcha]], [[Damhna dorcha|damhna dorcha]], [[Dúpholl|dúphoill]] nó cineálacha éagsúla damhna díghrádaithe, mar shampla réaltaí [[Abhac bán|abhaic bhána]] chumadh agus [[Neodrónréalta|neodrónréaltaí]]. Tugann solas micreathonnach a chonaic an taiscéalaí WMAP le fios nach bhfuil ach thart ar 4.6% den chuid sin den chruinne laistigh de raon na dteileascóp is fearr (is é sin, damhna a d’fhéadfadh a bheith infheicthe toisc go bhféadfadh solas teacht chugainn uaidh). déanta as damhna barónach. Damhna dorcha is ea thart  ar 26.8%, agus fuinneamh dorcha thart ar 68.3%.&lt;ref name=&quot;NASA Science Dark Matter&quot;&gt;{{cite web|url=https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/what-is-dark-energy/|title=Dark Energy Dark Matter|website=NASA Science: Astrophysics|date=5 June 2015}}&lt;/ref&gt;  
Go deimhin, ní fheictear formhór mór an ghnáthdhamhna sa chruinne, ós rud é go bhfuil réaltaí agus gáis infheicthe taobh istigh de réaltraí agus réaltbhraislí freagrach as níos lú ná 10 faoin gcéad den ghnáthdhamhna a chuireann le dlús maise-fuinnimh na cruinne.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Persic|first1=Massimo|last2=Salucci|first2=Paolo|date=1992-09-01|title=The baryon content of the Universe|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=258|issue=1|pages=14P–18P|doi=10.1093/mnras/258.1.14P|issn=0035-8711|arxiv=astro-ph/0502178|bibcode=1992MNRAS.258P..14P|s2cid=17945298}}&lt;/ref&gt;
====Damhna hadrónach====
Is féidir le damhna hadrónach tagairt a dhéanamh do ‘gnáth’ damhna barónach, déanta as hadróin (baróin agus méasóin), nó damhna cuairc (''ginearálú den núicléas adamhach''), .i. an damhna crómaidhinimiciúil chandamach (CDC) atá ag teocht 'íseal'.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Phase Diagram of Hadronic Matter|journal = The European Physical Journal C|volume = 59|issue = 1|pages = 67–73|first1=H.|last1=Satz|first2=K.|last2=Redlich|first3=P.|last3=Castorina|year=2009|doi=10.1140/epjc/s10052-008-0795-z|arxiv=0807.4469|bibcode = 2009EPJC...59...67C|s2cid = 14503972}}&lt;/ref&gt;  Cuimsíonn sé damhna díchineálach agus toradh imbhuailtí núicléacha troma ardfhuinnimh.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Modelling Hadronic Matter|first=Débora P.|last=Menezes|date=23 April 2016|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=706|issue = 3|pages=032001|doi=10.1088/1742-6596/706/3/032001|bibcode = 2016JPhCS.706c2001M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;  Seachas ó dhamhna dorcha.

==== Damhna díchineálach ====
San fhisic, tagraíonn damhna ''díchineálach'' do bhunstaid gháis fheirmíóin ag teocht gar do nialas iomlán.&lt;ref name=Goldberg0&gt;
{{cite book
 |author=H.S. Goldberg |author2=M.D. Scadron
 |date=1987
 |title=Physics of Stellar Evolution and Cosmology
 |url=https://books.google.com/books?id=NowVde8kzIoC&amp;pg=PA207
 |page=202
 |publisher=Taylor &amp; Francis
 |isbn=978-0-677-05540-4
}}&lt;/ref&gt; Éilíonn [[prionsabal eisiaimh Pauli]] nach féidir ach dhá fheirmíóin a bheith i staid chandamach, ceann amháin an ghuairne-suas agus an ceann eile an ghuairne-anuas. Dá réir sin, ag teocht nialasach, líonann na feirmíóin leibhéil leordhóthanacha chun freastal ar na feirmíóin go léir atá ar fáil - agus i gcás go leor fheirmíón, éiríonn an uasfhuinneamh cinéiteach (ar a dtugtar fuinneamh Fermi) agus brú an gháis an-mhór, agus braitheann sé ar líon na bhfeirmíón seachas an teocht, murab ionann agus gnáthstaid an damhna.

Ceaptar go bhfaightear  damhna díchineálach le linn éabhlóid na réaltaí troma.&lt;ref name=Goldberg1&gt;
{{cite book
 |author=H.S. Goldberg |author2=M.D. Scadron
 |date=1987
 |title=Physics of Stellar Evolution and Cosmology
 |url=https://books.google.com/books?id=NowVde8kzIoC&amp;pg=PA207
 |page=233
 |publisher=Taylor &amp; Francis
 |isbn=978-0-677-05540-4
}}&lt;/ref&gt;  Ba chúis leis an léiriú le Subramanayan Chandrasekhar go bhfuil uasmhéid maise ceadaithe ag [[Abhac bán|abhaic bhána]] mar gheall ar phrionsabal an eisiaimh, réabhlóid i dteoiric éabhlóid na réalta.&lt;ref name=Luminet&gt;
{{cite book
 |author=J.-P. Luminet |author2=A. Bullough |author3=A. King
 |date=1992
 |title=Black Holes
 |url=https://archive.org/details/blackholes0000lumi
 |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/blackholes0000lumi/page/75 75]
 |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=978-0-521-40906-3
}}&lt;/ref&gt;

Cuimsíonn damhna díchineálach an chuid den chruinne atá comhdhéanta de neodrónréaltaí agus abhaic bhána.

==== Damhna coimhthíoch ====
Is cineál áirithe cuairc quark é damhna coimhthíoch, a mheastar de ghnáth mar leacht d'uaschuarc, d'íoschuarc agus de chuarc coimhthíoch. Tá sé i gcodarsnacht le damhna núicléach, atá ina leacht de neodróin agus prótóin (a thógtar iad féin as uaschuairc  agus íoschuairc), agus le damhna de chuarc neamhchoimhthíoch, ar cuarc leachtach é nach bhfuil ann ach uaschuairc, íoschuairc. Ag dlús ard go leor, táthar ag súil go mbeidh damhna coimhthíoch dath-forsheoltach. Ceaptar go bhfuil dmhna coimhthíoch le fáil i gcroílár neodrónréaltaí, nó, níos tuairimí, mar bhraoiníní aonraithe a bhféadfadh méideanna éagsúla díobh a bheith ann ó feimtiméadair (strangelet) go ciliméadair (réaltaí cuairc).

===== Dhá chiall den téarma &quot;damhna coimhthíoch &quot; =====

I bh[[Fisic na gCáithníní|fisic na gcáithníní]] agus sa [[Réaltfhisic|réaltfhisic]], úsáidtear an téarma ar dhá bhealach, ceann níos leithne agus an ceann eile níos sainiúla.

# Sa bhrí níos leithne níl ann ach ábhar cuairc ina bhfuil trí chineál cuarc: uaschuairc, íoschuairc, agus bríochtchuairc. Sa sainmhíniú seo, tá brú criticiúil agus dlús criticiúil gaolmhar ann, agus nuair a bhíonn ábhar núicléach (déanta as prótóin agus neodróin) comhbhrúite níos faide ná an dlús seo, díthiomsaíonn na prótóin agus na neodróin ina gcuairc, ag táirgeadh cuarcábhar (ábhar choimhthíoch is dócha).
#  Sa bhrí is cúinge cuaircábhar ''níos cobhsaí ná ábhar núicléach'' atá i gceist. Tugtar “hipitéis na n-ábhar coimhthíoch” Bhodmer agus Witten, ar an smaoineamh seo, go bhféadfadh sé seo tarlú. Sa sainmhíniú seo, is é nialas an brú criticiúil: is fíor-bhunstaid na n-damhnaí i gcónaí is ea &quot;na cuairc&quot;. Tá na núicléis a fheicimid san damhna timpeall orainn, ar braoiníní damhnaí núicléacha iad, bíonn meiteachobhsaíocht acu i ndáiríre, agus dá dtabharfaí go leor ama dóibh (nó an spreagadh seachtrach ceart) a mheathfadh ina bhraoiníní de dhamhnaí coimhthíocha, .i.''coimhthílín''.

===Leaptón  ===
Is cáithníní de ghuairne-1⁄2 iad leaptóin, rud a chiallaíonn gur [[Feirmíón|feirmíóin]] iad. Tá [[lucht leictreach]] de −1 e (leaptóin luchtaithe) nó de 0 e (neoidríonónna) acu. Murab ionann agus cuairc, ní lucht daite ar leaptóin, rud a chiallaíonn nach bhfeidhmíonn an [[Idirghníomhú láidir|fórsa láidir]] orthu. Déantar meath radaighníomhach ar leaptóin freisin, rud a chiallaíonn go bhfuil siad faoi réir na h[[Idirghníomhú lag|idirghníomhaíochta lag]]. Is cáithníní ollmhóra iad na leaptóin, dá bhrí sin tá siad faoi réir na 
[[Imtharraingt|domhantarraingthe]].

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto; text-align:center;&quot;
|+Airíonna na Leaptón
! ainm  !!  siombail  !! guairne  !! lucht leictreach&lt;br /&gt;([[elementary charge|e]]) !! mais&lt;br /&gt;([[leictreonvolta|MeV]]/''[[luas forleata an tsolais |c]]''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) !! mais atá inchomparáide le !! frithcháithnín !! frithcháithnín&lt;br /&gt;siombail
|-
|colspan=&quot;7&quot;| charged leptons&lt;ref&gt;
{{cite journal
 |author=C. Amsler
 |collaboration=[[Particle Data Group]]
 |date=2008
 |title=Review of Particle Physics: Leptons
 |url=http://pdg.lbl.gov/2008/tables/rpp2008-sum-leptons.pdf
 |journal=[[Physics Letters B]]
 |volume=667 |issue=1–5
 |page=1
 |doi= 10.1016/j.physletb.2008.07.018
|bibcode = 2008PhLB..667....1A
  }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[leictreon]]
| e-
| 1/2
| −1
| 0.5110
| 1 leictreon
| [[frithleictreon]]
| e+
|-
| [[muón]]
| μ−
| 1/2
| −1
| 105.7
| ~ 200 leictreon
| frithmhúón
| μ+
|-
| [[tóón(cáithnín)|tóón]]
|τ−
|1/2
| −1
| 1,777
| ~ 2 prótón
| frithtóón
| τ+
|-
|colspan=&quot;7&quot;| neutrinos&lt;ref&gt;
{{cite journal
 |author=C. Amsler
 |collaboration=[[Particle Data Group]]
 |date=2008
 |title=Review of Particle Physics: Neutrinos Properties
 |url=http://pdg.lbl.gov/2008/listings/s066.pdf
 |journal=[[Physics Letters B]]
 |volume=667 |issue=1–5
 |page=1
 |doi= 10.1016/j.physletb.2008.07.018
|bibcode = 2008PhLB..667....1A
  }}&lt;/ref&gt;

|-
| [[neoidríonó leictreoin]]
| Ve
| 1/2
| 0
| &lt;0.00046
| &lt; 1/1000 leictreon
| frithneoidríonó leictreoin
| V-e
|-
| [[neoidríonó muóin]]
| Vμ
| 1/2
| 0
| &lt; 0.19
| &lt; 1/2 leictreon
| frithneoidríonó muóin
|V-μ
|-
| [[neoidríonó tóóin]]
| Vτ
| 1/2
| 0
| &lt; 18.2
| &lt; 40 leictreon
| frithneoidríonó tóóin
| V-τ
|}
==Pasanna ==
[[Íomhá:nua1.jpg|frame|right|Learáid ag taispeaint na gcéimeanna seo a leanas: an pas soladach, an pas leachtach, agus an pas gásach i ngnáthábhar simplí]]
An 3 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: solad, leacht is gás, chomh maith le staid níos coimhthíocha (mar shampla plasmaí, sárshreabháin, sáesholaid, comhdhlútháin Bose-Einstein. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla.

==Frithdhamhna==
Nuair a rinne [[Paul Dirac]] iarracht ar theoiric choibhneasachta Einstein a chuingriú le
teoiric an chandaim sa bhliain 1927, fuair sé toradh neamhghnách: thug na
cothromóidí dhá réiteach, le luachanna dearfacha agus luachanna diúltacha le
haghaidh fhuinneamh leictreoin shaor. Bheadh sé cathaitheach an réiteach diúltach a
dhíbhe mar cheann “neamhfhisiciúil”, ach ní raibh Dirac sásta glacadh leis seo.
Chreid sé go raibh na cothromóidí ag iarraidh rud éigin a insint dúinn.
Ba é an míniú ba shoiléire ar an toradh ar leith sin a tháinig ón matamaitic ná go
raibh cáithníní ag a raibh “airíonna contrártha” agus a bhí ag an leictreon, an
cáithnín a bhí faoi bhreathnú i gcothromóidí Dirac. Ní raibh Dirac sásta a
phostaláidiú go raibh a leithéid de cháithnín ann, toisc go raibh aeráid iomlán na
dtuairimí in aghaidh aonáin nua a chur leis an liosta de “bhloic bhunúsacha thógála
an damhna”. Faoi dheireadh, bhí sé soiléir go raibh réaltacht fhisiciúil a thagann leis
na torthaí a thugann an mhatamaitic. Thuar Dirac go raibh “frithcháithnín” chun an
leictreoin. Bheadh a chuid airíonna, amhail lucht leictreach, cothrom le méid an
leictreoin, ach bheadh na hairíonna siúd contrártha leo freisin.
Roinnt blianta ian dhiaidh sin thug [[Carl C. Anderson]] cáithnín den sórt sin faoi deara
nuair a shainaithin sé rianta den dís “leictreon-posatrón” a cruthaíodh ó fhuinneamh
trí radaíocht chosmach. Tá a fhios againn anois go bhfuil macasamhail atá
comhdhéanta d’fhrithdhamhna ní amháin ag gach leictreon, ach ag gach cáithnín. Tá
ár gcuid den chruinne comhdhéanta de rud ar a dtugann muid “damhna”, ach tá
samplaí d’fhrithdhamhna ar ár bpláinéad i láthair ar scála an-bheag.&lt;ref&gt;AN FHISIC, TREOIRLÍNTE DO MHÚINTEOIRÍ.  https://www.curriculumonline.ie/getmedia/cb9eafc7-1a08-4ff7-a926-3af26f19b83f/SCSEC27_Physics_guidelines_gaeilge_1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301010404/https://www.curriculumonline.ie/getmedia/cb9eafc7-1a08-4ff7-a926-3af26f19b83f/SCSEC27_Physics_guidelines_gaeilge_1.pdf |date=2021-03-01 }}&lt;/ref&gt;

==Imchoimeád an damhna ==
[[Dlíthe imchoimeádta|Caomhnaítear]] dhá chainníocht ar féidir leo méid na ndamhnaí a shainiú sa chiall chuarc-leaptón (agus frithdhamhna sa chiall frithchuarc-frithleaptón), uimhir bharóin agus uimhir leaptóin, sa [[Samhail Chaighdeánach|tSamhail Chaighdeánach]]. Tá uimhir bharóin de a 1 (a haon) ag barón, mar phrótón nó neodrón, agus tugtar  uimhir bharóin de 1/3 (aon trian) do chuarc, toisc go bhfuil trí cinn i mbarón.  Mar sin tá glanmhéid an dhamhna, arna thomhas ag líon na gcuarc (lúide líon na frithchuarc, a bhfuil uimhir bharóin  −1/3 ag gach ceann acu) i gcomhréir le huimhir bharóin, agus uimhir na leaptón (lúide frithleaptóin), ar a dtugtar uimhir na leaptón, agus atá do-athraithe go praiticiúil in aon phróiseas.  Mar sin, fiú amháin i mbuama núicléach, ní dhéantar aon cheann de na baróin (prótóin agus neodróin ina bhfuil na núicléis adamhacha comhdhéanta as) a scriosadh - tá an oiread barón ann tar éis an imoibrithe agus a bhí roimhe. Mar sin ní scriostar aon cheann de na cáithníní seo agus ní mhalartaítear aon cheann díobh fiú do cháithníní neamh-dhamhna (cosúil le fótóin solais nó radaíochta). Ina áit sin, scaoiltear fuinneamh nascach núicléach (agus b’fhéidir crómaidinimiciúil), de réir mar a bhíonn na baróin seo ceangailte i núicléis mheánmhéide a bhfuil níos lú fuinnimh acu (agus, mar an gcéanna, níos lú maise) in aghaidh an núicléóin i gcomparáid leis na núicléis bhunaidh bheaga (hidrigin) agus mhóra (plútóiniam srl.). Fiú amháin maidir le díothú leictreon-posatrón, níl aon glandhamhna á scriosadh, toisc go raibh glandhamhna nialasach (uimhir leaptóin agus uimhir iomlán nialasach) i dtosach roimh an díothaithe - is ionann 1 leaptón lúide 1 fritjleiptón agus glan-uimhir leaptóin 0 (nialas) - agus ní athraíonn glanmhéid an damhnna toisc go bhfanann sé go díreach ag nialas tar éis an díchothaithe.

==Cineálacha eile==
Is éard atá i ngnáthdhamhna, mar a shainmhínítear le haghaidh cuarc agus leaptón, thart  4% d'fhuinneamh na cruinne inbhraite. Teoiricítear go bhfuil an fuinneamh atá fágtha mar gheall ar fhoirmeacha suaithinseacha, a bhfuil 23% ina dhamhna dorcha agus 73% ina fhuinneamh dorcha.&lt;ref name=Pretzl&gt;
{{cite book
 |author=K. Pretzl
 |date=2004
 |chapter=Dark Matter, Massive Neutrinos and Susy Particles
 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lokz2n-9gX0C&amp;pg=PA289
 |title=Structure and Dynamics of Elementary Matter
 |page=289
 |publisher=Walter Greiner
 |isbn=978-1-4020-2446-7
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Freeman&gt;
{{cite book
 |author=K. Freeman |author2=G. McNamara
 |date=2006
 |chapter=What can the matter be?
 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=C2OS1kmQ8JIC&amp;pg=PA45
 |title=In Search of Dark Matter
 |page=105
 |publisher=Birkhäuser Verlag
 |isbn=978-0-387-27616-8
}}&lt;/ref&gt; and 73% is [[dark energy]].&lt;ref name=Wheeler0&gt;
{{cite book
 |author=J.C. Wheeler
 |date=2007
 |title=Cosmic Catastrophes: Exploding Stars, Black Holes, and Mapping the Universe
 |url=https://books.google.com/books?id=j1ej8d0F8jAC&amp;pg=PA282
 |page=282
 |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=978-0-521-85714-7
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Gribbin&gt;
{{cite book
 |author=J. Gribbin
 |date=2007
 |title=The Origins of the Future: Ten Questions for the Next Ten Years
 |url=https://books.google.com/books?id=f6AYrZYGig8C&amp;pg=PA151
 |page=151
 |publisher=Yale University Press
 |isbn=978-0-300-12596-2
}}&lt;/ref&gt;
===Damhna dorcha===
San réaltfhisic agus sa chosmeolaíocht, is éard is damhna dorcha ann ná damhna de chomhdhéanamh anaithnid nach scaoileann nó nach fgrithchaitheann go leor radaíochta leictreamaighnéadaí le bheith tugtha faoi deara go díreach, ach ar féidir a láithreacht a thuiscint ó éifeachtaí imtharraingthe ar dhamhna infheicthe.&lt;ref name=Majumdar&gt;
{{cite book
 |author=D. Majumdar
 |date=2007
 |title=Dark matter – possible candidates and direct detection
 |url=https://archive.org/details/arxiv-hep-ph0703310
 |arxiv=hep-ph/0703310
|bibcode=2008pahh.book..319M
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Olive&gt;
{{cite arXiv
 |author=K.A. Olive
 |date=2003
 |title=Theoretical Advanced Study Institute lectures on dark matter
 |eprint=astro-ph/0301505
}}&lt;/ref&gt;  Éilíonn fianaise breathnóireachta ar an chruinne luath ruinne agus ó theoiric na hollphléisce go bhfuil fuinneamh agus mais ag an damhna seo, ach nach bhfuil sé comhdhéanta de ghnáth-baróin (prótóin agus neodróin). Is é an dearcadh a nglactar leis go coitianta ná go bhfuil an chuid is mó den dhamhna dorcha neamhbharónach i nádúr. Dá bhrí sin, tá sé comhdhéanta de cháithníní nár tugadh faoi deara go fóill sa tsaotharlann. B’fhéidir gur cáithníní forshiméadrachta iad,&lt;ref name=Olive2&gt;
{{cite journal
 |author=K.A. Olive
 |date=2009
 |title=Colliders and Cosmology
 |journal=[[European Physical Journal C]]
 |volume=59 |issue=2 |pages=269–295
 |doi=10.1140/epjc/s10052-008-0738-8
 |arxiv=0806.1208
 |bibcode = 2009EPJC...59..269O
|s2cid=15421431
 }}&lt;/ref&gt;  nach cáithníní den tSamhail Chaighdeánach iad, ach iarsmaí cruthaithe ag fuinneamh an-ard i gcéim luath na cruinne agus atá fós ag snámh thart.&lt;ref name=Majumdar/&gt;

===Fuinneamh dorcha===
Fuinneamh aineoil is ea an '''fuinneamh dorcha''' i gcosmeolaíocht fhisiciúil agus i réalteolaíocht; tá sé le fáil ar fud an spáis agus tá claonadh aige chun leathnú na cruinne a ghéarú de réir [[dlí Hubble|dhlí Hubble]].&lt;ref name=&quot;NYT-20170220&quot;&gt;{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |teideal=Cosmos Controversy: The Universe Is Expanding, but How Fast? |url=https://www.nytimes.com/2017/02/20/science/hubble-constant-universe-expanding-speed.html |date=20 Feabhra 2017 |work=[[The New York Times]] |accessdate=21 Feabhra 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;peebles&quot;&gt;Peebles, P. J. E.; Ratra, Bharat, &quot;The cosmological constant and dark energy,&quot; 2003, ''Reviews of Modern Physics,'' arxiv=astro-ph/0207347, imleabhar 75, eagrán 2, lgh 559–606: DOI 10.1103/RevModPhys.75.559|bibcode=2003RvMP...75..559P}}&lt;/ref&gt;  Is í teoiric an fhuinnimh dhorcha is fearr a dhearbhaíonn na grinnithe a rinneadh ó na 1990idí i leith, grinnithe a thaispeánann go bhfuil leathnú na cruinne ag brostú.&lt;ref name=&quot;NYT-20190225&quot;&gt;{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |teideal=Have Dark Forces Been Messing With the Cosmos? – Axions? Phantom energy? Astrophysicists scramble to patch a hole in the universe, rewriting cosmic history in the process. |url=https://www.nytimes.com/2019/02/25/science/cosmos-hubble-dark-energy.html |date=25 Feabhra 2019 |work=[[The New York Times]] |accessdate=26 Feabhra 2019 }}&lt;/ref&gt;

Má dhéantar talamh slán de go bhfuil bunus le [[samhail Lambda-CDM|samhail chomhréireachta na cosmeolaíochta]], cuireann na tomhais is fearr in iúl go bhfáisctear 68% den fhuinneamh sa chruinne inbhraite as an bhfuinneamh dorcha.&lt;ref name=&quot;planck_overview&quot;&gt; &quot;Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results – Table 9, ''Astronomy and Astrophysics'', imleabhar 571, lch A1: P. A. R. Ade; N. Aghanim; C. Armitage-Caplan; et al. (Planck Collaboration) C. Arnaud; M. Ashdown; M. Atrio-Barandela; F. Aumont; J. Aussel; H. Baccigalupi; C. Banday; A. J. Barreiro; R. B. Barrena; R. Bartelmann; M. Bartlett; J. G. Bartolo; N. Basak; S. Battaner; E. Battye; R. Benabed; K. Benoît; A. Benoit-Lévy; A. Bernard; J.-P. Bersanelli; M. Bertincourt; B. Bethermin; M. Bielewicz; P. Bikmaev; I. Blanchard; A. Bobin; 22 Márta 2013, arxiv=1303.5062|bibcode = 2014A&amp;A...571A...1P: DOI 10.1051/0004-6361/201321529&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;planck_overview2&quot;&gt;http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK&amp;page=Planck_Published_Papers {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813220816/http://www.sciops.esa.int/index.php?project=PLANCK |date=2016-08-13 }}, &quot;Planck 2013 Results Papers,&quot; ''Astronomy and Astrophysics'', imleabhar 571, lch A1: P. A. R. Ade; N. Aghanim; C. Armitage-Caplan; et al. (Planck Collaboration) C. Arnaud; M. Ashdown; M. Atrio-Barandela; F. Aumont; J. Aussel; H. Baccigalupi; C. Banday; A. J. Barreiro; R. B. Barrena; R. Bartelmann; M. Bartlett; J. G. Bartolo; N. Basak; S. Battaner; E. Battye; R. Benabed; K. Benoît; A. Benoit-Lévy; A. Bernard; J.-P. Bersanelli; M. Bertincourt; B. Bethermin; M. Bielewicz; P. Bikmaev; I. Blanchard; A. Bobin: 31 Márta 2013, arxiv=1303.5062 |bibcode=2014A&amp;A...571A...1P |doi=10.1051/0004-6361/201321529&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wmap7parameters&quot;&gt;{{cite web|teideal= First Planck results: the Universe is still weird and interesting|url = https://arstechnica.com/science/2013/03/first-planck-results-the-universe-is-still-weird-and-interesting/|date = 2013-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = DarkMatter&gt;Sean Carroll, Ph.D., Caltech, 2007, The Teaching Company, ''Dark Matter, Dark Energy: The Dark Side of the Universe'', Guidebook Part 2 page 46. Retrieved Oct. 7, 2013, &quot;...dark energy: A smooth, persistent component of invisible energy, thought to make up about 70 percent of the current energy density of the universe. Dark energy is known to be smooth because it doesn't accumulate preferentially in galaxies and clusters...&quot;&lt;/ref&gt; Tá dlús an fhuinnimh dhorcha an-íseal (~&amp;nbsp;7&amp;nbsp;×&amp;nbsp;10&lt;sup&gt;−30&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), i bhfad níos ísle ná dlús an ghnáthdhamhna nó an fhuinnimh dhorcha laistigh de réaltraí. Ach tá tábhacht ar leith leis i maisfhuinnimh na cruinne toisc go bhfuil sé aonfhoirmeach trasna an spáis.&lt;ref&gt;{{cite journal|teideal=Why the cosmological constant is small and positive|author=Paul J. Steinhardt|author2=Neil Turok|journal=Science|volume=312|issue=5777|pages=1180–1183|doi=10.1126/science.1126231 |arxiv=astro-ph/0605173|year=2006|bibcode = 2006Sci...312.1180S|pmid=16675662}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/astro/dareng.html | teideal=Dark Energy | work=Hyperphysics | accessdate=Eanáir 4, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|teideal = Dark Matter(Dark Energy)|url = http://ngm.nationalgeographic.com/2015/01/hidden-cosmos/ferris-text|accessdate = 2015-06-10|first = Timothy|last = Ferris|dátarochtana = 2021-03-13|archivedate = 2014-12-25|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141225013843/http://ngm.nationalgeographic.com/2015/01/hidden-cosmos/ferris-text}}&lt;/ref&gt;
Maítear go bhfuil dhá chineál fuinnimh dhorcha ann: an chomhréireacht chosmeolaíoch a líonann an spás go haonchineálach mar dhlús buan fuinnimh,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ft.com/content/493de45a-8bef-11e0-854c-00144feab49a|teideal=Moon findings muddy the water|access-date=2016-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122153604/https://www.ft.com/content/493de45a-8bef-11e0-854c-00144feab49a|archive-date=2016-11-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carroll&quot;&gt;Carroll, Sean, 2001: http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2001-1/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013042057/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2001-1/index.html |date=2006-10-13 }}, &quot;The cosmological constant|journal=Living Reviews in Relativity,&quot; imleabhar 4, eagrán 1, lch 1, léite 2006-09-28: DOI 10.12942/lrr-2001-1|pmid=28179856|pmc=5256042|arxiv=astro-ph/0004075|bibcode=2001LRR.....4....1C&lt;/ref&gt; agus réimsí scálacha ar nós saineisinte nó moduli, cainníochtaí dinimiciúla ar féidir lena ndlús fuinnimh athrú san am agus sa spás. 

Ó tá [[samhail Lambda-CDM|cosmeolaíocht na comhréireachta]] ag brath ar shamhail shimplí, creidtear&lt;ref&gt;Buchert, T; Carfora, M; Ellis, G F R; Kolb, E W; MacCallum, M A H; Ostrowski, J J; Räsänen, S; Roukema, B F; Andersson, L; Coley, A A; Wiltshire, D L: 2015-11-05, &quot;Is there proof that backreaction of inhomogeneities is irrelevant in cosmology?&quot;: http://stacks.iop.org/0264-9381/32/i=21/a=215021?key=crossref.a87c19114f05a706324dc8391352fbd5, ''Classical and Quantum Gravity,'' imleabhar 32, eagrán 21, lgh 215021, DOI 10.1088/0264-9381/32/21/215021, ISSN 0264-9381&lt;/ref&gt; go bhféadfaí fáil réidh le teoiric an fhuinnimh dhorcha dá dtabharfaí cuntas níos beaichte ar na struchtúir atá le fáil ar gach scála sa chruinne.&lt;ref&gt;Clarkson, Chris; Ellis, George; Larena, Julien; Umeh, Obinna (2011-11-01): &quot;Does the growth of structure affect our dynamical models of the Universe? The averaging, backreaction, and fitting problems in cosmology&quot;: http://stacks.iop.org/0034-4885/74/i=11/a=112901?key=crossref.50224d44d3de1e7fc151ad98fad9c7cf, ''Reports on Progress in Physics,'' imleabhar 74, eagrán 11, lgh 112901: DOI 10.1088/0034-4885/74/11/112901, ISSN 0034-4885&lt;/ref&gt;

===Damhna coimhthíoch===
Is éard is damhna coimhthíoc ann ná coincheap fhisic na gcáithníní, a bhféadfadh damhna dorcha agus fuinneamh dorcha a chuimsiú, ach a théann níos faide chun aon dhamhna hipitéiseach a sháraíonn ceann amháin nó níos mó d'airíonna aitheanta na ndamhnaí D’fhéadfadh go mbeadh airíonna hipitéiseacha cosúil le mais dhiúltach ag roinnt damhnaí den sórt sin.
==Forbairt stairiúil==
===Seandacht (c. 600 RC - c. 322 RC)===
San tSean-India, d’fhorbair na Búdaithe, na Hiondúigh agus na Jainí teoiric cháithníneach faoi dhamhnaí, ag cur i láthair mar fhíricíin go bhfuil gach damhna déanta as adaimh (''paramanu, pudgala'') agus go bhfuil siad féin atá ann ” go síoraí, doscriosta agus neamhiomlán” agus a chomhcheanglaíonn agus a dícheanglaíonn de réir  dhlíthe bunúsacha nádúrtha áirithe chun ábhar níos casta a dhéanamh nó a athrú le himeacht ama. Cheangail siad a gcuid smaointe faoi anam, nó easpa anama, ina dteoiric ar dhamhna. Ba iad na forbróirí agus na cosantóirí ba láidre den teoiric seo ná an scoil Nyaya-Vaisheshika, le smaointe an fhealsaimh Kanada (c. 6ú haois RC) an ceann is mó a raibh tóir air. D’fhorbair na Búdaithe na smaointe seo freisin ag deireadh an 1ú mílaois RCR, smaointe a bhí cosúil le scoil na Vaishashika, ach ceann nár áiríodh aon anam ná coinsias. 
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
== Féach freisin ==


[[Catagóir:Damhna|*]]</text>
      <sha1>ksmqp6039ej8j8rhlq8xhrp2m8b6i0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Constance Gore-Booth Markiewicz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2761</id>
    <revision>
      <id>1321130</id>
      <parentid>1320704</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17122" sha1="hapf35pbwbt4z9278j1squ4wr3qo5by" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Polaitíocht|Polaiteoir]], [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] agus [[réabhlóid]]í [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' (4 Feabhra 1868 [[Londain]] – 15 Iúil 1927 [[Baile Átha Cliath]]). &quot;An Chuntaois Dhearg&quot; a thugtaí uirthi mar gheall ar a cuid tuairimí [[Sóisialachas|sóisialacha]]. Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. 

[[Íomhá:Eva Selina Laura Gore-Booth and her sister Constance Gore-Booth, later known as the Countess Markievicz.jpg|clé|mion| [[Eva Gore-Booth]] agus a deirfiúr, Constance Gore-Booth (ar dheis)|275x275px]][[Íomhá:Constance Markiewicz by John Butler Yeats.jpg|thumb|Constance Markiewicz, [[John Butler Yeats]]|clé|315x315px]][[Íomhá:Suffragettes, England, 1908.JPG|mion|Caxton Hall, Manchester, England, 1908.|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Walking Wounded-Fianna Éireann Scouts engaged in field medical training 1914.jpg|clé|mion|220x220px|Fianna Éireann sa bhliain 1914.  Bhunaigh Markiewicz na gasóga in 1909.]]
[[Íomhá:Countess Markievicz.jpg|mion|Countess Markievicz, c 1915|clé|300x300px]][[Íomhá:Constance1.jpg|thumb|upright|clé|An Chuntaois faoi shainéide an tsaighdiúra]][[Íomhá:Constance2.gif|mion|clé|upright|Constance Markiewicz in éineacht lena hiníon Maeve agus a leasmhac]]

[[Íomhá:M 130 Markievics.jpg|clé|mion|257x257px|cuireadh sa phríosún í ar 21 Bealtaine 1916;  nuacht sa Fhrainc]]
[[Íomhá:MarkieviczGuiness.jpg|clé|mion|262x262px|An Dara Dáil, 1921:  Markievicz agus M. Guinness&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.europeana.eu/ga/item/9200518/ark__12148_btv1b53073859j?lang|teideal=Ouverture du Dail Eirann, arrivée de la comtesse Markievicz et de M. Guiness : [photographie de presse] / [Agence Rol]|language=ga-IE|work=www.europeana.eu|dátarochtana=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;]]

[[Íomhá:Comtesse Marckiewicz (i.e. Markiewicz) - btv1b530842643.jpg|clé|mion|257x257px|21-28 Eanáir 1922.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Comtesse Marckiewicz [i.e. Markiewicz] :  [photographie de presse]|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b530842643|date=1922|coauthors=Agence Rol}}&lt;/ref&gt;  World Congress of the Irish Race (''Congrès de la Race Irlandaise''),   , Grand Hôtel Páras.]]
[[Íomhá:La comtesse Marckiewicz (i. e. Markievicz) (cliché Keystone) - btv1b53087031s.jpg|clé|mion|268x268px|Páras 1922&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=La comtesse Marckiewicz [i. e. Markievicz] (cliché Keystone) :  [photographie de presse]|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b53087031s|date=1922|coauthors=Agence Rol}}&lt;/ref&gt;]]
[[Íomhá:The Artist's Wife, Constance, Comtesse de Markievicz .PNG|mion|365x365px|1899&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://localhost/objects/2602/the-artists-wife-constance-comtesse-de-markievicz-18681|teideal=The Artist's Wife, Constance, Comtesse de Markievicz (1868-1927), Irish Painter and Revolutionary|language=en|work=localhost|dátarochtana=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;]]

== Laethanta a hÓige ==
Saolaíodh Constance Georgine Gore-Booth i mBuckingham Gate i [[Londain]], agus b'é Sior Henry Gore-Booth, an taiscéalaí [[Aigéan Artach|Artach]], agus oidhre na bairnéadachta [[Lios A' Daill,]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Lissadell House|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lissadell_House&amp;oldid=1345564980|journal=Wikipedia|date=2026-03-26|language=en}}&lt;/ref&gt; a hathair. Ba í Georgina ''[[née]]'' Hill, as Caisleán Tickhill, [[Eabhrac|Eabharc]], a máthair. Ba í ar an iníon ba shine sa teaghlach. 

Murab ionann agus formhór mór na dtiarnaí talún in [[Éire|Éirinn]], ní raibh Sior Henry ag dúshaothrú a chuid tionóntaí. Mar sin, más amhlaidh féin gur bean uasal ab ea Constance, d'fhoghlaim sí trócaire agus daonnacht i leith na mbochtán agus í ag fás aníos. 

Bhí eastát an teaghlaigh, Teach [[Lios an Daill|Lios A' Daill]], suite i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]] in iarthuaisceart na hÉireann. 

Chuaigh Eva, deirfiúr Constance, le gluaiseacht an [[Lucht oibre|luchta oibre]] agus le gluaiseacht na mban, a bhí san am sin ag troid ar son chearta vótála na mban. Bhí an bheirt acu cairdiúil le [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], an [[filíocht|file]], agus é ag teacht ar cuairt go minic. D'fhág a chuid smaointeachais a lorg ar shaoldearcadh na ndeirfiúracha i leith na h[[Ealaín|ealaíne]] agus na [[polaitíocht]]&lt;nowiki/&gt;a.

==Pósadh agus Luathpholaiteoireacht ==
Theastaigh ó Constance dul leis an [[ealaín]]. Sa bhliain 1893, chuaigh sí ag foghlaim ealaíontóireachta i Scoil Slade i [[Londain]]. Ina dhiaidh sin, thug sí aghaidh ar [[Páras|Pháras]], áit ar casadh an Cunta Polannach-[[An Úcráin|Úcránach]] Kazimierz Markiewicz (Casimir Dunin-Markievicz) uirthi. [[Ealaíontóir]] ab ea é agus baint aige le teaghlach uasal saibhir [[An Pholainn|Polannach]], ach bhí sé pósta cheana féin nuair a fuair sé aithne ar Constance. Sa bhliain 1899, áfach, cailleadh a bhean chéile, agus phós sé Constance sa bhliain 1901. Mar sin, rinneadh an Chuntaois Markievicz di.

Chuir siad fúthu i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] sa bhliain 1903, agus bhain an Chuntaois clú nár bheag amach di ag dathú pictiúir de thírdhreacha. 

Sa bhliain 1905, bhunaigh Constance [[Club na nEalaíontóirí Aontaithe]], scoil ghairme do lucht ealaíon Bhaile Átha Cliath. San am sin, ní raibh baint dá laghad ag an gCuntaois leis an bpolaitíocht. 

Ansin, sa bhliain [[1906]], thit rud éigin amach a thug uirthi saol na n-ealaíon a thréigean ar mhaithe leis an [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnachas]] Éireannach. Sa bhliain sin, fuair sí ar cíos bothán tuaithe in aice le [[Baile Átha Cliath]], agus is amhlaidh gurbh é an file [[Pádraic Colum]] a bhí ina chónaí ansin roimpise. D'fhág sé ina dhiaidh seanchóipeanna de ''The Peasant'' agus de ''Sinn Féin''. Foilseacháin [[réabhlóid]]&lt;nowiki/&gt;eacha ab ea iad seo a bhí ag éileamh go mbrisfí an nasc leis [[an Bhreatain|an mBreatain Mhór]]. Léigh an Chuntaois na hirisí seo, agus chuaigh siad go mór mór i gcionscoil ghairme uirthi.

Sa bhliain [[1908]], chuaigh an Chuntaois go hoscailte le polaitíocht agus le náisiúnachas. Chuaigh sí isteach i [[Sinn Féin]] agus in &quot;Inghinidhe na hÉireann&quot; (&quot;Iníonacha na hÉireann&quot;, i dteanga chaighdeánaithe an lae inniu), is é sin, gluaiseacht na náisiúnaithe ban. 

Sa bhliain chéanna, bhí sí ina hiarrthóir don Pharlaimint. Reáchtáladh fothoghchán i ndáilcheantar [[Manchain|Mhanchain]], an áit a raibh [[Winston Churchill]] ina iarrthóir chomh maith. Chaill an bheirt acu, Churchill agus Markievicz'','' an toghchán, ach mar sin féin, ba mhillteanach an dul chun cinn agus an t-athrú saoil a bhí déanta aici. I rith dhá bhliain, d'iompaigh an Chuntaois ina polaiteoir déanta.

Sa bhliain [[1909]], bhunaigh sí [[Fianna na hÉireann]] (is minic a úsáidtear an leagan &quot;Na Fianna Éireann&quot;, cé nach bhfuil sé ag teacht le ceart na teanga).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ward|first=Margaret|title=Unmanageable Revolutionaries: Women and Irish nationalism|year=1983|publisher=Pluto Press|location=London|page=104|isbn=0-86104-700-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_&quot;&gt;''Irish Freedom,'' August 1912.&lt;/ref&gt; Bhí na Fianna an-chosúil le gluaiseacht na nGasóg, a bhí bunaithe ag an Tiarna Baden-Powell, ach má bhí féin, bhí cuma i bhfad ní ba mhíleata ar an ngluaiseacht Éireannach, agus na buachaillí ag foghlaim úsáid a bhaint as na hairm thine, mar shampla. B'é dearcadh [[Pádraig Mac Piarais|Phádraic Mhic Phiarais]] go raibh an tábhacht chéanna ag baint leis na Fianna agus le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]], ar cuireadh bun leo sa bhliain [[1913]]. 

Sa bhliain [[1911]], caitheadh an Chuntaois i dtóin phríosúin i ndiaidh di páirt ghníomhach a ghlacadh sna hagóidí in aghaidh chuairt an [[Seoirse V na Ríochta Aontaithe|Rí Seoirse a Cúig]] ar Éirinn. Le linn an [[Frithdhúnadh Mór Bhaile Átha Cliath|Fhrithdhúnta]] sa bhliain [[1913]], chuaigh sí in [[Arm Cathartha na hÉireann|Arm Cathartha]] [[Séamus Ó Conghaile|Shéamuis Uí Chonghaile]], agus í ag reáchtáil cistin anraith le riaradh ar na hoibrithe nach raibh luach a mbia acu.

==Éirí Amach na Cásca ==
Sa bhliain [[1913]], thug a fear céile a aghaidh ar [[an Úcráin]], agus níor fhill sé riamh. Is féidir go raibh baint éigin le gníomhaíochtaí a mhná leis an éalú seo. Cibé scéal é, bhí an Chuntaois páirteach in [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]], mar shaighdiúir in [[Arm Cathartha na hÉireann]], agus ghoin sí snípéir de chuid Arm Shasana is cosúil. 

B'é a col ceathair féin a chimigh í i ndiaidh na gcathanna, agus gearradh breith an bháis di. Ós bean a bhí inti, áfach, mhalartaigh an Ginearál Maxwell pionós an bháis ar phríosúnacht saoil.

Scaoileadh an Chuntaois saor ón bpríosún arís sa bhliain [[1917]], nuair a thug rialtas na Breataine Móire ollmhaithiúnas dóibh siúd a throid in Éirí Amach na Cásca. Faoin am seo a d'athraigh an Chuntaois a creideamh ó [[Eaglais na hÉireann]] go [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceachas]].
==An Chéad Dáil ==
Sa bhliain [[1918]], príosúnaíodh arís í, mar gheall ar an pháirt a bhí aici san fheachtas in aghaidh an [[Géarchéim an Fhrithchoinscríofa|choinscríofa]]. 

Sa toghchán ginearálta i mí na Samhna 1918, ba í an Chuntaois Markievicz an chéad bhean a toghadh&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.centralbank.ie/ga/nuacht/bonn-100-bliain-o-fuair-mna-na-heireann-an-ceart-votala|teideal=Bonn comórtha nua seolta chun ceiliúradh a dhéanamh ar 100 bliain ó fuair mná na hÉireann an ceart vótála|language=en|work=www.centralbank.ie|dátarochtana=2019-12-28}}&lt;/ref&gt; (ar 28 Nollaig 1918,  roinnt seachtainí níos déanaí) ina Teachta Parlaiminte de [[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Theach na dTeachtaí]] sa [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]].&lt;ref&gt;Ba sa bhliain 1918 a tugadh an ceart dlíthiúil do mhná na hÉireann vóta a chaitheamh agus seasamh i dtoghcháin pharlaiminte den chéad uair. Tar éis don vóta a bheith tugtha do mhná sa Representation of the People Act, achtaíodh an Parliament (Qualification of Women) Act 1918 i mí na Samhna 1918 inar tugadh cead mná a thoghadh chun na Parlaiminte in Westminster.&lt;/ref&gt; Níor ghlac sí a suíochán in [[Westminster]] riamh, chomh maith le dáréag iarrthóir is trí scór eile de chuid Shinn Féin. Ó bhí Sinn Féin ar fad ag staonadh ón bparlaimint, dhiúltaigh sí glacadh leis an suíochán a bhí bainte amach aici.. 

Ina ionad sin, chuaigh sí le Dáil réabhlóideach na bliana 1919. Bhí an Chuntaois ar dhuine acu siúd a tháinig le chéile i mBaile Átha Cliath le [[Dáil Éireann]] a fhógairt an chéad uair riamh. Ba í an chéad [[Teachta Dála|TD]] mná sa [[Dáil Éireann|Dáil]] sin.

Bhí sí ina [[Teachta Dála]] ar an Dara [[Dáil Éireann|Dáil]] chomh maith, i ndiaidh an toghcháin sa bhliain [[1921]]. Bhí sí ar dhuine de na chéad mhná ar domhan a raibh ról sa chomhaireacht aici agus í ina hAire Oibreachais, ó Mhí Aibreáin [[1919]] go Mí Eanáir [[1922]], ar an Chéad Rialtas agus ar an Dara Rialtas de chuid na Dála. Bhí sí ar an chéad bhean riamh a bhí ina h[[Aire Rialtas|Aire Rialtais]] in Éirinn (agus níor ceapadh an chéad Aire mná eile roimh an mbliain 1979, nuair a rinneadh Aire na Gaeltachta de Mháire Geoghegan-Quinn).

==An Cogadh Cathartha agus Fianna Fáil ==


D'éirigh an Chuntaois as an rialtas i Mí Eanáir [[1922]] in éineacht le h[[Eamon de Valera]] agus an chuid eile acu siúd nár ghlac leis an [[Conradh Angla-Éireannach|gConradh Angla-Éireannach]]. Throid sí chomh maith le duine sna hÓglaigh in aghaidh an Chonartha. Tar éis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|chogaidh]], chuaigh sí ag taisteal [[SAM|go Mheiriceá]]. Níor vótáladh isteach í i dtoghchán na bliana [[1922]], ach sa chéad bhliain eile, toghadh í do dháilcheantar Bhaile Átha Cliath Theas. De réir pholasaí neamhfhreastalachais Shinn Féin, dhiúltaigh sí glacadh leis an suíochán. Thuill a dearcadh dearg-Phoblachtach seal i bpríosún di arís, agus istigh ansin di, chuaigh sise agus dháréag bhanphríosúnach eile is ceithre scór ar stailc ocrais. I gceann míosa, bhí sí saor arís. Ba chuimhin le lucht rialtais an [[Saorstát Éireann|tSaorstáit]] i gcónaí an náire shaolta a tharraing stailceanna ocrais na [[Sufraigéid|Sufraigéidí]] ar rialtas na Breataine Móire roimh an gcogadh.

Chuaigh an Chuntaois i [[Fianna Fáil|bhFianna Fáil]] a thúisce is a bunaíodh an páirtí sin, sa bhliain [[1926]]. Bhí sí ina cathaoirleach ar chruinniú bunaidh an pháirtí in Amharclann La Scala. 

== Bás ==
Toghadh ina Teachta ar an gcúigiú Dáil í i Mí an Mheithimh, [[1927]], ach fuair sí bás sula raibh de sheal aici glacadh leis an suíochán. Galar tobann a thug a bás. B'fhéidir go raibh sí tar éis [[eitinn]] a tharraingt ó na bochtáin a raibh sí ag freastal orthu, murarbh é an t-[[aipindicíteas]] é. In Ospidéal Sir Patrick Dun i mBaile Átha Cliath, a shíothlaigh sí. 

Gan phingin a bhí sí i ndiaidh a hacmhainn a thabhairt do na bochtáin. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]] i mBaile Átha Cliath.&lt;ref&gt;Depuis, Nicola (2009). [https://books.google.ie/books?id=heeon5xC5KwC&amp;pg=PA171#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Mná na hÉireann: Women who Shaped Ireland'']  Corcaigh: Mercier Press Ltd. Lch. 171. ISBN 9781856356459. Arna rochtain ar 26 Iúil 2014.&lt;/ref&gt;

== Ainm ==
Is é &quot;Markie'''v'''icz&quot; gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná &quot;Markie'''w'''icz&quot;, nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad [[Beathaisnéis|bheathaisnéis]] Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''.

== Féach freisin ==
* [[Cumann na mBan]]

==Léitheoireacht==
* {{cite book|first=Seán|last= O'Faolain|title=Constance Markievicz|url=https://archive.org/details/constancemarkiev0000sean|date=1934}}
* {{cite book|first=Damian|last= Lawlor|title=Na Fianna Éireann and the Irish Revolution- 1909–1923|date=2009}}
* {{cite book|first=Anne|last= Marreco|title=The Rebel Countess: The Life and Times of Constance Markievicz|url=https://archive.org/details/bwb_KU-389-130|date=1967}}
* {{cite book|first=Diana|last= Norman|title=Terrible Beauty: A Life of Constance Markievicz, 1868–1927|url=https://archive.org/details/terriblebeautyli0000norm|date=1987}}
* {{cite book|first=Anne|last= Haverty|title=Constance Markievicz: Irish Revolutionary|date=1993}}
* {{cite book|first=Joe|last= McGowan|title=Constance Markievicz: The People's Countess|url=https://archive.org/details/isbn_9781905989836|date=2003}}
* {{cite book|first=Jacqueline|last= Van Voris|title=Constance de Markievicz: In The Cause of Ireland|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BQI-500|date=1967}}

&lt;gallery&gt;
File:Piece 097-07; Prosecution of A McCabe, Countess Markievicz, B Ryan, D McHugh, Michael Farrell, Frank Fahy and others; Sinn Fein demonstrations; 1917; Counties Sligo, Roscommon, Galway, Cork.pdf|page=39|British Army military intelligence file of 1917
Piece 209-036; Countess Constance Georgina Markievicz, Activities of (1919).pdf|page=60|British Army military intelligence file of the activities of Countess Constance Georgina Markievicz to 1919
Piece 207-127; Sinn Fein Activists - Constance Georgina Markievicz (Countess) (1922).pdf|page=12|British Army military intelligence file of the activities of Countess Constance Georgina Markievicz of 1922
&lt;/gallery&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

==Naisc sheachtracha==
* [http://www.sligoheritage.com/archBowenColthurst.htm Alt a bhaineann leis an gCuntaois Markievicz, arna rochtain ar 26 Iúil 2015]
* [http://www.ucc.ie/celt/published/E900003-001/ A hóráidí faoin gconradh, arna rochtain ar 27 Iúil 2015]

{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}}
{{Éirí Amach na Cásca}}

{{DEFAULTSORT:Markiewicz, Constance Gore-Booth}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1868]]
[[Catagóir:Básanna i 1927]]
[[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]]
[[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]]
[[Catagóir:Baill Shinn Féin]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Cumann na mBan]]
[[Catagóir:Cuntaoisí]]
[[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]]
[[Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine as Londain]]
[[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]]
[[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]]
[[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Mná Éireannacha]]
[[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Ré Victeoiriach]]
[[Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Sufragóirí]]
[[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]]</text>
      <sha1>hapf35pbwbt4z9278j1squ4wr3qo5by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Beatles</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3333</id>
    <revision>
      <id>1321124</id>
      <parentid>1319645</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44695" sha1="hj8e2bn54daeq9khfulkv4zhrcb3lr5" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

[[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]] i [[Sasana]] ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre bhall rialta an bhanna amanta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]].

Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná ag aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar an liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann.

Maireann dhá bhall den ghrúpa go dtí an lá inniu, [[Paul McCartney]] agus [[Ringo Starr]], agus tá siad beirt gníomhach go fóill ag déanamh ceoil. Scaoileadh [[John Lennon]] agus fuair sé bás i mí na Nollaig 1980, agus d'éag [[George Harrison]] den ailse ae i mí na Samhna 2001.

[[Íomhá:Adelphi1 (45797197252).gif|clé|mion|250x250px|The Beatles i mBÁC, 1963]]
[[Íomhá:The Beatles emerging from the Ritz Cinema, Fisherwick Place, Belfast November 8, 1963.jpg|clé|mion|The Beatles i mBéal Feirste (The Ritz), 1963]]
[[Íomhá:George Harrison and Ringo Starr, King's Hall, Belfast 1964 (18226096790) cut.jpg|clé|mion|The Beatles i mBéal Feirste,  King's Hall, 1964]]

== Bunú an bhanna ==
Sa bhliain 1956 agus é ag freastal ar Scoil Ghramadaí Quarry Bank i Learpholl, bhunaigh [[John Lennon]] banna &quot;skiffle&quot; darbh ainm [[The Quarrymen]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Quarrymen|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Quarrymen&amp;oldid=1096096851|journal=Wikipedia|date=2022-07-02|language=en}}&lt;/ref&gt; Bhuail Lennon agus na Quarrymen le [[giotár|giotáraí]] [[Paul McCartney]] ag an Woolton Garden Fête ag Eaglais Naomh Pheadair ar an 6 Iúil 1957, agus ghlac sé áit sa bhanna trí mhí níos déanaí.  

Ar an 6 Feabhra 1958, tugadh cuireadh don ghiotáraí óg [[George Harrison]] chun féachaint ar na Quarrymen i Halla Wilson, i n[[Garston, Merseyside|Garston]]. Bhí aithne ag McCartney ar Harrison cheana féin, mar b'as [[Speke]] an bheirt acu agus thaistil siad le chéile ar an mbus céanna go dtí Institiúid Learphoill.  

Tháinig Harrison isteach mar phríomhghiotáraí an bhanna tar éis cleachtaidh i mí Márta 1958. Is cosúil go raibh Lennon beagán drogallach faoi seo ag an tús mar go raibh Harrison beagán ró-óg, dar leis. Tháinig agus d'fhág baill éagsúla le linn na tréimhse seo, ach i mí Eanáir 1960 d'aimsigh siad [[dordghiotár|dordghiotáraí]] nua—[[Stuart Sutcliffe]], cara le Lennon ón scoil ealaíne. Sheinn Lennon agus McCartney giotáir rithime, agus bhí a lán drumadóirí fós ag teacht isteach agus imeacht ón mbanna i rith na tréimhse seo. 

Bhain na Quarrymen triail as roinnt ainmneacha—&quot;Johnny and the Moondogs&quot;, &quot;Long John and the Beatles&quot;, &quot;the Silver Beetles&quot;—sular shocraigh siad ar &quot;The Beatles&quot; i mí Lúnasa 1960. Tá go leor tuairimí faoi bhunú an ainm agus an litriú aisteach a roghnaigh siad. Creidtear gurb é Lennon a chruthaigh an t-ainm, ag súgradh leis an bhfocal &quot;beetles&quot;, nó ciaróga (mar thagairt do bhanna [[Buddy Holly]], [[The Crickets]]), agus an focal &quot;beat&quot;, nó &quot;buille&quot;.&lt;ref&gt;{{Gilliland |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc19782/m1/#track/4 |show=27 |track=4 |title=Show 27 - The British Are Coming! The British Art Coming!: The U.S.A. is invaded by a wave of long-haired English rockers.}}&lt;/ref&gt; 

I mí Bealtaine na bliana 1960, chuaigh the Silver Beetles amach ar chamchuairt go dtí oirthuaisceart na h[[Alban]], mar bhanna cúltaca don amhránaí [[Johnny Gentle]]. Níor bhuail siad le Gentle ach uair amháin roimh na céad ceolchoirme, ach dhearbhaigh McCartney níos déanaí gur sholáthraigh an turas taithí fíorthábhachtach don bhanna óg. Bhí na Silver Beetles gan drumadóir fós i rith an turais. Fuair siad cabhair ó [[Tommy Moore]] an uair seo, leaid a bhí i bhfad níos sine ná iad féin. Níor mhair Moore chomh fada sa bhanna, áfach, agus d'fhill sé ar ais go dtí a phost ag tiomáint trucail ardaithe i monarcha. B'é Norman Chapman an chéad drumadóir eile a d'aimsigh siad ach glaodh chun a Sheirbhís Náisiúnta a dhéanamh cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba mhór an fhadhb dóibh iad a bheith fágtha gan drumadóir arís go háirithe nuair a bhí socrú déanta ag a mbainisteoir neamhoifigiúil ([[Allan Williams]]) go seinnfeadh siad ag cúpla seó i gclubanna ar an [[Reeperbahn]], i [[Hamburg]] na [[an Ghearmáin|Gearmáine]].

== Tionchair cheoil ==
Mar a dúirt John Lennon féin: &quot;B'é [[Elvis Presley|Elvis]] a chuir tús liom ag ceannach ceirníní. Cheap mé go raibh an t-ábhar luath ar fheabhas. Chuaigh ré [[Bill Haley]] tharam, ar bhealach. Nuair a tháinig a cheirníní ar an raidió, bheadh mo mháthair ag éisteacht leo ach ní dheachaigh siad i bhfeidhm ormsa. S'é Elvis a mhúscail suim ionam sa rac-cheol. Nuair a chuala mé 'Heartbreak Hotel', dúirt mé liom féin &quot;Sin é!&quot;, agus thosaigh mé ag fás &quot;sideburns&quot; agus an chraic seo&quot;. Dúirt Lennon freisin: &quot;Ní raibh tionchar ag rud ar bith orm, sular chuala mé Elvis. Gan Elvis, ní bheadh aon Beatles ann&quot;.

== 1960–70: The Beatles ==
=== Hamburg ===
[[Íomhá:Indra-Club-Hamburg.png|mion|An Club Indra in Hamburg]]
In Hamburg na Gearmáine agus a gcéad taispeántas ag druidim leo go tapa, bhí na Beatles gan drumadóir arís. An t-aon duine eile a chuir siad glaoch ar ná [[Pete Best]], a tháinig isteach sa ghrúpa ar 12 Lúnasa 1960. Bhí aithne acu ar Best cheana féin, agus é ina bhall den bhanna [[The Blackjacks]] a bhíodh ag seinm ag an gClub Casbah. Siléar in [[Derby Thiar|Iar-Derby]], Learpholl a bhí ann i ndáiríre, faoi úinéireacht a mháthar, [[Mona Best]]. Chasadh na Beatles san áit chéanna anois agus arís. Sa chlár faisnéise ''The Compleat Beatles'', dúirt Allan Williams an méid seo faoi dhrumadóireacht Best: &quot;níor sheinn Best ró-chliste, ach inghlactha&quot;. Ar aon nós, fuair Best an jab agus d'fhág sé lena chomhbhaill nua ar an dturas go Hamburg ceithre lá ina dhiaidh sin. Nuair a shroich siad an chathair, thosaigh an banna ag casadh ag an g[[Club Indra]], sular bhog siad ar aghaidh go dtí an [[Kaiserkeller]] ar an 4 Deireadh Fómhair 1960. Obair dheacair a bhí ann don ghrúpa óg, mar bhí orthu seinm ar feadh sé uair an chloig oícheanta, seacht n-oíche na seachtaine. Ar an 21 Samhain 1960, gabhadh Harrison agus díbríodh é as an dtír nuair a fuair na húdaráis amach gur inis sé bréag maidir lena aois cheart. Bhí sé ró-óg le bheith sna clubanna ina raibh siad ag casadh. Seachtain níos déanaí, gabhadh McCartney agus Best freisin nuair a chuir siad tine bheag síos san óstán. Cúisíodh iad, agus díbríodh an bheirt chomh maith. Lean Lennon na buachaillí eile abhaile i lár mí na Nollag, ach d'fhan Sutcliffe siar i Hamburg lena chailín Gearmánach nua, an grianghrafadóir [[Astrid Kirchherr]]. Ar ais i Learpholl, rinne na Beatles a gcéad taispeántas ag an gClub Casbah ar an 17 Nollaig, le [[Chas Newby]] in áit Sutcliffe ar an n[[dordghiotár]].

I mí Aibreáin san athbhliain 1961, d'fhill na Beatles ar ais go Hamburg. Ar an turas seo, thosaigh siad leis an g[[Club Top Ten]] ar dtús. Nuair a bhí siad ag casadh anseo, bhí an banna roghnaithe ag an amhránaí Sasanach [[Tony Sheridan]] chun a bheith mar chúl-bhanna ar cheirníní a bhí sé ag déanamh don lipéad Gearmánach [[Polydor]] Records, léirithe ag [[Bert Kaempfert]]. Shínigh Kaempfert conradh leis an ngrúpa ar a lipéad féin, agus chuir siad tús leis an obair ar an gcéad sheisiún taifeadta ar an 22 Meitheamh 1961. Ar an 31 Deireadh Fómhair, sheol Polydor an taifeadadh faoin teideal ''My Bonnie (Mein Herz ist Bei Dir Nur)'', a chuaigh isteach sna cairteacha Gearmánacha faoin ainm &quot;Tony Sheridan and the Beat Brothers&quot;, ainm a thugtaí ar aon bhanna a bhí ag obair leis. Deireann an finscéal gurbh é an ceirnín seo a bhuaigh na Beatles a gcéad chruinniú leis a mbainisteoir [[Brian Epstein]], agus an chéad uair a bhí an banna luaite sna meáin i Meiriceá. 

Thart ar tús na bliana 1962, luaigh an iris ''Cashbox'' &quot;My Bonnie&quot; mar cheádligean &quot;foireann rac-cheoil nua, Tony Sheridan and the Beat Brothers&quot;. Rinneadh cúpla cóip den albam faoin lipéad úd [[Decca]] agus seoladh iad go dtí ceirneoirí i Meiriceá. Bhí margadh ag American Decca le Polydor agus Deutsche Grammophon, rud atá íorónta mar bhí conradh ceoil diúltaithe ag Decca sa Bhreatain ag an am seo. Nuair a d'fhill an banna ar ais go Learpholl, d'fhan Sutcliffe in Hamburg le Kirchherr arís. Timpeall an ama seo, thosaigh McCartney ag seinm an dordghiotár ina áit in aon chor.

Mhair an tríú thuras i Hamburg idir 13 Aibreán agus 31 Bealtaine 1962, agus sheinn an banna ag oscailt an Club Star. Bhí droch-nuacht ag fanacht dóibh in Hamburg, faraor. Bhí Stuart Sutcliffe tar éis bás a fháil de bharr [[Ainéaras|fuiliú inchinne]] ar 10 Aibreán. 

Ghlac [[Brian Epstein]] leis an bpost mar bhainisteoir an bhanna dó fhéin i mí Eanáir 1962, agus thosaigh siad le chéile ag lorg conradh ceoil. Ag an am seo, bhí Epstein i gceannas ar an roinn cheoil ag an [[North End Music Store]] (NEMS), siopa a bhí mar chuid de chomhlacht troscáin a mhuintir. Fear gnó cliste a bhí ann, agus bhain sé úsáid as an stádas a bhí aige le NEMS chun cur in iúl gurb déileálaí tábhachtach é. Mar thoradh, bhí Epstein ábalta bualadh leis na comhlachtaí móra agus margadh láidir a fháil don bhanna. I ndíospóireacht amháin atá cáiliúil agus páirt de fhinscéalaíocht an bhanna inniu, fuair Epstein diúltú borb ó [[Dick Rowe]], a bhí i gceannas ar an roinn A&amp;R ag Decca Records i Sasana, nuair a dúirt sé: &quot;Tá giotár-bhannaí ar an mbealach amach, Mr. Epstein&quot;. Agus é ag déanamh idirbheartaíochta le Decca, bhuail Epstein le hoifigeach feidhmiúcháin Ron White, ón gcomhlacht [[EMI]]. Ní léiritheoir a bhí in White é féin, ach chuir sé Epstein i dteagmháil le léiritheoirí in EMI—Norrie Paramor, Walter Ridley, agus Norman Newell. Ní raibh suim ag an triúr oibriú leis na Beatles, áfach. Níor chuir White glaoch ar an gceathrú léiritheoir [[George Martin]], toisc go raibh sé amuigh ón oifig ar saoire ag an am.

=== Conradh ceoil ===
[[Íomhá:Abbey_Road_zebra_crossing,_London_2007-03-31.jpg|250px|thumb|Crosaire ag Stiúideonna Abbey Road.]]
Leis an seans le dul i gcion ar Decca caillte acu, chuaigh Epstein go dtí an siopa [[HMV]] ar [[Sráid Oxford|Shráid Oxford]] i [[Londain]] chun na ceirníní a rinne an banna le Decca a aistriú go dioscaí. Agus iad ag obair ar na dioscaí, mhol innealtóir Jim Foy do Epstein dul i gcomhairle le Sid Coleman, a bhí i gceannas ar fhoilsitheoireacht EMI. D'éist Coleman leis na téipeanna, agus ansin chuir seisean Epstein i dteagmháil le George Martin, an fear &quot;a dhéanann ceirníní coiméide&quot;, mar a dúirt Coleman, agus ceannaire ar an lipéad [[Parlophone]] a bhí ag EMI. Sa deireadh, bhuail Epstein agus Martin le chéile, agus bhí suim ag Martin sa cheol a chuala sé. Shínigh Martin conradh leis na Beatles ar feadh bliana amháin. Ag an am céanna, socraíodh an chéad seisiún thaifeadta a tharla ar an 6 Meitheamh 1962 ag [[Stiúideonna Abbey Road]] i dtuaisceart Londan. Ní raibh Martin ró-dhíograiseach leis an gceol ar dtús, áfach, ach bhain sé an-taitneamh as na daoine sa bhanna, nuair a bhuail sé leo. Cheap Martin dó féin go raibh tréith ann, cé chomh callánach is a bhí sé. D'admhaigh sé níos déanaí nach raibh sé an-tógtha leis an gceol, ach leis an ngéarchúis agus an ngreann a bhí sa bhanna.

Tháinig Martin ar fhadhb eile, áfach, le drumadóireacht Pete Best. Dar leis, ceoltóir lag a bhí ann, nach raibh ábalta an buille a choimeád i gceart. Phléigh sé an t-ábhar faoi rún le Epstein, agus d'aontaigh siad drumadóir eile a thabhairt isteach don chéad seisiún eile. Ní raibh na Beatles eile róshásta le Best ach oiread. Fuair Best a lán airde óna leantóirí, níos mó ná na baill eile agus creidtear gur chuir sé seo go mór leis an teannas a bhí eatarthu. Chomh maith leis sin, ní bhfuair Best tacaíocht ón mbainisteoir ach an oiread, de bharr nár thaitin stíl gruaige na mball eile le Best. Tháinig an deacracht dheireanach nuair a d'éirigh Best tinn, agus bhí sé as láthair ó chúpla taispeántas. Thug Lennon, McCartney agus Harrison an jab do Epstein an bóthar a thabhairt dó, rud a rinne sé ar an 16 Lúnasa 1962. An duine a roghnaigh siad ina áit ná [[Ringo Starr]] (ainm baiste Richard Starkey), a bhí ina dhrumadóir i gceann de na grúpaí [[Merseybeat]] is mó, [[Rory Storm and the Hurricanes]]. Rogha éasca ab ea é, mar bhí aithne acu ar Starr cheana féin, agus sheinn siad le chéile sna laethanta i Hamburg (rinneadh an chéad taifeadadh leis an gceathrar—Lennon, McCartney, Harrison, agus Starr—ar an 15 Deireadh Fómhair 1960, nuair a sheinn siad le chéile ar shraith ceirníní ag seinm mar bhanna tacaíochta don amhránaí [[Lu Walters]]).&lt;ref&gt;Tharla seisiún neamhfhoirmiúil taifeadta i Hamburg i 1960 inar shuigh Starr isteach le Lennon/McCartney/Harrison mar bhuille drumaí do Lu Walters, ó tharla gurbh é drumadóir ''Rory Storm and the Hurricanes'' é ag an am&lt;/ref&gt;

B'é Starr a bhí ina shuí taobh thiar den [[foireann drumaí|fhoireann drumaí]] ag an dara seisiún a bhí ag na Beatles ag EMI ar an 4 Meán Fómhair 1962. Ní raibh Starr ag an tríú seisiún ar an 11 Meán Fómhair, áfach, mar roghnaigh Martin an drumadóir seisiúin [[Andy White]] ina áit.

Maidir leis an gconradh ceoil a bhí ag an ngrúpa, fuair gach ball [[pingin]] amháin ó gach singil a bhí díolta acu. Roinneadh an phingin seo idir an cheathrar, nó [[feoirling]] do gach ball. Laghdaíodh an ráta níos mó i gcás na singil a díoladh taobh amuigh den Ríocht Aontaithe, síos go dtí leathphingin ó gach ceann. D'admhaigh George Martin ina dhiaidh sin gur conradh uafásach a bhí ann.

Níor tháinig aon cheol luachmhar amach ón gcéad sheisiún le Martin ar an 6 Meitheamh 1962, ach ag an seisiún i mí Meán Fómhair, thaifead na Beatles a gcéad &quot;hit&quot; sa Ríocht Aontaithe, an singil ''[[Love Me Do]]''. Shroich sé uimhir a 17 ar na cairteacha (shroich sé barr na gcairteacha i Meiriceá bliain go leith níos déanaí i mí Bealtaine 1964). Ar an 26 Samhain 1962, thaifead siad an dara singil ''[[Please Please Me (singil)|Please Please Me]]'', a chuaigh go dtí an dara háit sna cairteacha oifigiúla, agus an chéad áit sna cairteacha NME. Trí mhí ina dhiaidh sin, seoladh a gcéad albam, leis an dteideal céanna ''[[Please Please Me]]''. Rinne na Beatles a gcéad taispeántas ar an teilifís ar an gclár ''People and Places'', a craoladh beo ó [[Manchain|Mhanchain]] ar an 17 Deireadh Fómhair 1962. Thosaigh clú agus cáil an bhanna ag fás go tapaidh, agus glaoitear [[Beatlemania]] ar an bhfreagairt mhór a fuair siad óna lucht leanúna, déagóirí den chuid is mó agus cailíní óga ach go háirithe. 
[[Íomhá:Aankomst Beatles op Schiphol, overzicht drukte op Schiphol, Bestanddeelnr 916-5134.jpg|mion|The Beatles ag teacht go dtí an [[An Ísiltír|Ísilír]], [[Aerfort Schiphol]], 1964]] 
[[Íomhá:The Beatles, Belfast 1964 (18226214220).jpg|mion|250x250px|The Beatles i Halla an Rí, [[Béal Feirste]], 1964]]
Ag am an céanna, thosaigh na fíor-chriticí ag tabhairt na Beatles faoi deara chomh maith. Ar an 23 Nollaig 1963, d'fhoilsigh [[The Times]] aiste ón scríbhneoir [[William Mann]] ag moladh shaothar an bhanna, mar shampla na giotáir &quot;úr agus dea-fhoghrasach&quot; san amhrán ''[[Till There Was You]]'', na &quot;haistrithe fo-mheánacha idir C major agus A flat major&quot;, agus an &quot;t-éirí octacha&quot; san amhrán ''[[I Want to Hold Your Hand]]''. Bhí mearbhall fiú ar an mbanna féin faoi na rudaí seo.

=== Meiriceá ===
Cé go raibh cáil an-mhór bainte amach ag na Beatles sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] ag tús na bliana 1963, dhiúltaigh craobh Mheiriceánach de EMI, [[Capitol]], na singlí ''Please Please Me'' agus ''[[From Me to You]]'' (an chéad &quot;uimhir a haon&quot; oifigiúil a bhí acu sa Ríocht Aontaithe) a eisiúint. D'eisigh [[Vee-Jay Records]], comhlacht beag i [[Chicago]] na singlí mar pháirt de mhargadh a bhí acu. Thosaigh [[Art Roberts]], [[DJ]] ag an stáisiún raidió WLS i Chicago, ag casadh an amhráin úd ''Please Please Me'' ag deireadh mí Feabhra 1963. B'é seo an chéad uair a chloiseadh an grúpa ar an raidió Meiriceánach. Tar éis tamaill, áfach, chaill siad ceart na gceirníní a úsáid, nuair a tháinig sé chun solais nach raibh siad ag íoc a gcuid dleachtanna.

I mí Lúnasa sa bhliain 1963, d'eisigh [[Swan Records]] a bhí lonnaithe i bh[[Philadelphia]] an singil ''She Loves You'', ach níor seinneadh an t-amhrán rómhinic ar an aer. Nuair a sheinn siad an singil ar an gclár teilifíse ''[[Dick Clark's American Bandstand]]'', bhris na déagóirí a bhí ann amach sna tríthí ag gáire nuair a chonaic siad an stíl gruaige áirithe a bhí ag an Beatles. I mí na Samhna 1963, áfach, ghnóthaigh Brian Epstein seans mór don bhanna. Chuir sé ina luí ar [[Ed Sullivan]] na Beatles a úsáid ar thrí chlár teilifíse i mí Feabhra leis an aidhm go mbeadh siad in ann conradh a fháil le [[Capitol Records]]. D'aontaigh Capitol an singil ''I Want to Hold Your Hand'' a scaoileadh. Ar an 7 Nollaig 1963, taispeánadh físeán beag den bhanna ar an [[CBS Evening News]] (bhí CBS in ann an scéal a thaispeáint níos luaithe ar maidin den [[22 Samhain]] ach cuireadh é seo ar ceal mar gheall ar dhúnmharú [[John F. Kennedy]].) Tar éis an fhíseáin a fheiceáil, d'iarr cailín óg ar an stáisiún raidió áitiúil in [[Washington, D.C.]] amhrán ón mbanna a chasadh. D'éirigh leis an stáisiún greim a fháil ar chóip iompórtáilte den amhrán ''I Want to Hold Your Hand'', rud a chuir brú ar Capitol Records an singil a scaoileadh níos luaithe ná mar a bhí ar intinn acu ar an 26 Nollaig 1963.

Thosaigh roinnt stáisiúin raidió i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] (WMCA ar dtús agus ansin WINS agus WABC) ag casadh an tsingil ''I Want to Hold Your Hand'' ar an lá a scaoileadh é. Leath an Beatlemania a tosaíodh in Washington go dtí Nua-Eabhrac, agus cathracha eile tar éis tamaill. Díoladh aon mhilliún cóip den singil taobh istigh de deich lá, agus ar 16 Eanáir 1964 d'fhógair an iris [[Cashbox]] gur shroich sé uimhir a haon sna cairteacha. Ar an 3 Eanáir 1964, craoladh físeán den bhanna ag seinm an amhráin ''She Loves You'' ar an [[Jack Paar Show]].

=== Trasnaíonn Beatlemania an tAtlantach ===
Ar an 7 Feabhra 1964, bhailigh ceithre mhíle leantóir ag [[Aerfort Heathrow]] chun slán a fhágáil leis na Beatles agus iad ag dul ar a gcéad turas go dtí Stáit Aontaithe Mheiriceá. Thaistil slua mór in éineacht leo—grianghrafadóirí, iriseoirí ([[Maureen Cleave]] ina measc), agus an léiritheoir [[Phil Spector]], a cheannaigh suíochán ar an eitilt chéanna. Nuair a bhí siad ag tuirlingt i Nua-Eabhrac, d'fhógair an píolóta thar an raidió, &quot;Abair leis na buachaillí go bhfuil slua mór ag fanacht leo.&quot; Ní fhaca Aerfort JFK (a bhí ath-ainmnithe le déanaí) a leithéid riamh ó thaobh na sluaite de, agus measadh go raibh timpeall is trí mhíle leantóir ann. Tar éis preasagallamh (ina bhuail siad le [[Murray the K]] don chéad uair) cuireadh isteach i [[limisín|limisíní]] iad, agus tiomáineadh iad go dtí Cathair Nua-Eabhrac. Ar an mbóthar isteach, chuir McCartney an raidió ar siúl, agus d'éist siad le tráchtaireacht bheo ar an aer: &quot;Tá siad (na Beatles) díreach tar éis an aerfort a fhágáil, agus tá siad ag teacht go Cathair Nua-Eabhrac&quot;. Nuair a bhain siad [[Óstán an Plaza]] amach, cuireadh faoi léigear iad ag na sluaite tacaithe agus na tuairisceoirí. Bhí fiabhras 102&amp;nbsp;°F ar Harrison an lá ina dhiaidh, agus dúradh leis fanacht sa leaba. Mar sin, ghlac [[Neil Aspinall]] a áit i rith an chéad chleachtas teilifíse.

Craoladh an chéad taispeántas beo a rinne na Beatles i Meiriceá ar [[The Ed Sullivan Show]] ar an 9 Feabhra 1964. An mhaidin ina dhiaidh sin, bhí píosa i mbeagnach gach nuachtán ag rá nach raibh ann ach faisean na huaire, agus nárbh fhéidir leo &quot;fonn a iompair trasna an Atlantaigh&quot;. Sheinn siad ina gcéad cheolchoirm ag an [[Washington Coliseum]] in Washington, D.C. ar an 11 Feabhra 1964. 

Tar éis na cáile móire a bhain na Beatles amach sa bhliain 1964, thosaigh [[Vee-Jay Records]] agus [[Swan Records]] ag baint an-úsáid as na cairteacha a bhí acu leis na luath-taifeadtaí a ath-eisiúint. Shroich beagnach gach ceann acu an '''deich is fearr'' sna cairteacha. Fuair [[MGM]] agus [[Atco]] na cearta do na hamhráin a thaifead siad i Hamburg i rith na tréimhse le Tony Sheridan, agus d'éirigh sách maith leis na singlí ''My Bonnie'' agus ''Ain't She Sweet'' (le John Lennon mar phríomhamhránaí). D'eisigh VEE-Jay ''[[Introducing... The Beatles]]'', albam a bhí comhdhéanta go príomha den chéad albam a eisíodh sa Bhreatain le cúpla mion-athruithe. Chomh maith leis sin, d'eisigh siad albam aisteach ''[[The Beatles Vs The Four Seasons]]''. Ar an albam seo, cuireadh ''Introducing... The Beatles'' agus ''[[The Golden Hits Of The Four Seasons]]'', albam ó ghrúpa rathúil eile a bhí faoi chonradh ag Vee-Jay, i &quot;gcomórtas&quot; le chéile (bhí &quot;scórchárta&quot; ar an gclúdach, fiú).

Albam fánach eile a rinneadh ag an am ná ''[[Hear The Beatles Tell All]]'', a chlúdaigh dhá agallamh fada le ceirneoirí as [[Los Angeles]] (an teideal a bhí ar thaobh a haon ná &quot;Dave Hull interviews John Lennon&quot;, agus ar thaobh a dó &quot;Jim Steck interviews John, Paul, George, Ringo&quot;). Ní raibh ceol ar bith ón mbanna le fáil air. Tar éis tamaill, chuaigh na ceirníní a bhí eisithe ag Vee-Jay/Swan faoi úinéireacht Capitol, a d'atheisigh an chuid is mó den cheol ar albam a eisíodh i Meiriceá amháin, ''[[The Early Beatles]]''. 

I lár na bliana 1964, d'fhág na Beatles ar a gcéad chamchuairt taobh amuigh den [[an Eoraip|Eoraip]] nó Meiriceá, nuair a thaistil siad ar fud na h[[an Astráil|Astráile]]. Fágadh Ringo Starr sa bhaile i [[Learpholl]] ag fulaingt le [[céislínteas]], agus tógadh [[Jimmy Nicol]] isteach ina áit. In [[Adelaide]], tháinig níos mó ná 30,000 duine amach don bhanna, a tháinig amach chun iad a fheiceáil ag Halla Baile Adelaide.&lt;ref&gt;[http://sahistoryhub.com.au/places/adelaide-town-hall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329180917/http://sahistoryhub.com.au/places/adelaide-town-hall|date=2018-03-29}} South Australia History Club, arna rochtain ar 15 Nollaig 2017&lt;/ref&gt; Bhuail Ringo leo arís sa [[Nua-Shéalainn]] ar an 21 Meitheamh 1964.

I mí Meithimh 1965, bhronn [[Banríon Eilís II na Ríochta Aontaithe]] [[Ord Impireacht na Breataine]], nó [[MBE]] ar an gceathrar. B'é an príomhaire [[Harold Wilson]] (a bhí ina theachta ón gceantar Huyton, i Learpholl) a mhol na hainmniúcháin. Ba mhór an onóir é don bhanna, ach chuir an eachtra tús le conspóid mhór i measc daoine eile ar a bronnadh an MBE orthu cheana. Bronnadh MBE don chuid is mó ar sheanfhundúirí míleata agus ceannairí cathartha, agus mar thoradh bhí fearg ar dhaoine coimeádacha nuair a fuair ceoltóirí an onóir chéanna. Thosaigh roinnt daoine ag tabhairt na mbonn ar ais chun agóid a dhéanamh—dhá cheann ar an 14 Meitheamh, sula bhfuair na Beatles a mboinn féin ar an 26 Deireadh Fómhair.

Ar an 15 Lúnasa 1965, chas the Beatles an chéad cheolchoirm i stair an rac-cheoil a cuireadh ar siúl i staid mhór, nuair a sheinn siad ag [[Staid Shea]] i Nua-Eabhrac, os comhair lucht féachana de 55,600 duine. Seoladh an séú albam, ''[[Rubber Soul]]'', ag tús mí na Nollag 1965. Mhol na criticí go mór é mar chéim mhór ar aghaidh in aibíocht agus coimpléacsacht i gceol an bhanna.
=== Frithradadh agus conspóid ===
I mí Iúil 1966, agus iad ar chamchuairt sna [[na Filipínigh|Filipínigh]], mhaslaigh na Beatles bean chéile an Uachtaráin [[Ferdinand Marcos]],  [[Imelda Marcos]],, de thaisme mar a tharla. Thug an t-uachtarán cuireadh don bhanna teacht go Pálás an Uachtaráin, chun bricfeasta a fháil ag fáiltiú oifigiúil. Dhiúltaigh Brian Epstein é go béasach, mar bhí polasaí ag an mbanna aon chuireadh chomh &quot;hoifigiúil&quot; seo a dhiúltú. Bhí sé ar intinn acu lá saoire a thógáil ar an lá céanna, rud a bhí an-luachmhar dóibh i rith na laethanta gnóthacha seo. Ní raibh Imelda Marcos den tuairim chéanna ar chor ar bith, áfach, agus thóg sí é mar mhasla. Bhí iontas ar na Beatles nuair a chuala siad an ruaille buaille ar an nuacht, agus bhí gach stáisiún ag labhairt faoin eachtra. Chuaigh an scéal in olcas go tapaidh. Chaill an banna an chosaint phóilíneachta a bhí acu, agus b'éigean dóibh taisteal go h[[Aerfort Manila]] ina n-aonair. Shroich siad an t-aerfort slán sábháilte, ach nuair a bhí siad ann ciceadh agus buaileadh a mbainisteoir turais, [[Mal Evans]], agus fuair an banna féin an chóir chéanna. Nuair a bhí siad ar an eitleán agus ag fanacht ar an rúidbhealach, tógadh Epstein agus Evans amach as arís, chun labhairt leis na húdaráis. I ndeireadh na dála, bhí ar Epstein an t-airgead ar fad a thuill an banna sa tír a thabhairt ar ais, sular ghéill siad dóibh dul ar ais ar an eitleán.

Tháinig siad go léir slán as an gcrá sna Filipínigh, ach bhí ceann eile ag fanacht leo. Chuir ráiteas a rinne Lennon i mí Márta na bliana céanna tús le frithradadh mór ó ghrúpaí coimeadeacha agus sóisialta sna Stáit Aontaithe. Le linn preasagallaimh leis an dtuairisceoir Briotanach Maureen Cleave, chuir Lennon i láthair a thuairim go raibh [[an Chríostaíocht]] ag fáil bháis agus go raibh na Beatles &quot;tóir níos mó ná ar Íosa anois&quot;. Tar éis seo, craoladh an scéal ar an raidió in [[Birmingham, Alabama]] faoi dhaoine ag dó ceirníní an bhanna. Ceapadh ar dtús gur magadh a bhí ann, ach thosaigh neart daoine a bhí ceangailte leis na heaglaisí tuaithe i ndeisceart na tíre ag déanamh an rud céanna. Gan mhoill, bhí daoine i mbailte ar fud na Stát Aontaithe agus [[an Afraic Theas]] ag cur ceirníní an bhanna trí thine mar agóid. Agus é ag iarraidh beagán grinn a thabhairt isteach sa díospóireacht, dúirt McCartney, &quot;Bíonn orthu iad a cheannach sular féidir leo iad a dhó.&quot; Faoi fhíorbhrú ó na meáin i Meiriceá, ghabh Lennon a leithscéal ag preasagallamh i Chicago ar an 11 Lúnasa 1966, an oíche roimh an céad taispeántas ar a gcamchuairt dheireanach.

Cé go raibh na Beatles an-tógtha le hElvis Presley, níor aontaigh sé le gníomhaíochas frithchogaidh an bhanna, ná le húsáid drugaí ach oiread. D'iarr Presley fiú ar an Uachtarán [[Richard Nixon]] cosc a chur ar an gceathrar teacht isteach sa tír. Ar an dtaobh eile, fuair siad tacaíocht ó [[Bob Dylan]], a dhearbhaigh gur thug na Beatles beagán bróid ar ais don tír.

===Revolver===
I mí Aibreáin 1966, chuir na Beatles tús leis an obair ar an albam ba uaillmhianaí a rinne siad go dtí seo, ''[[Revolver]]''. I rith na seisiún taifeadta, thosaigh siad ag baint triail as a lán rudaí nua, mar shampla le lúbanna téipe agus samplacha. Thaitin leis an ngrúpa i gcónaí triail a bhaint as teicneolaíocht úr agus nua-aimseartha, cé go raibh na hamhráin bunaithe fós ar na fréamhacha céanna—rac-cheoil, bailéid, rithim is gormacha, [[ceol soul]], ceol domhanda agus seánraí eile. 

Sheinn na Beatles a seó deireanach i bPáirc Candlestick, i gcathair [[San Francisco]] ar an 29 Lúnasa 1966. D'iarr McCartney ar Tony Barrow an cheolchoirm a thaifead, ach bhí an téip a d'úsáid sé róghearr agus stop sé i lár an amhráin dheireanaigh. Níor mhair an seó ar fad ach timpeall cúig nóiméad is tríocha .[[Íomhá:Pepper's.jpg|250px|thumb|''[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]'']]
[[Íomhá:The Beatles, Magical Mystery Tour (Logo).png|mion]]

=== Na blianta sa stiúideo: Sgt. Pepper agus Magical Mystery Tour ===
As seo amach go dtí deireadh an bhanna, thiontaigh na Beatles a bhfuinneamh ar fad ar an stiúideo. Bhí siad ach seacht mí amuigh ón stiúideo tar éis ''Revolver'', nuair a bhailigh siad ar ais i Stiúideonna [[Abbey Road, Londain]] ar an 24 Samhain 1966. Chuir siad tús leis na seisiúin a mhair ar feadh 129 lá. An toradh a chruthaigh siad ná an t-ochtú albam, ''[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]'', a scaoileadh ar an [[1 Meitheamh]] [[1967]].

Ar an [[25 Meitheamh]] [[1967]], b'é na Beatles an bhanna ba mhó craolta ar fud an domhain, ós comhair lucht féachana de 400 milliún duine ar an teilifís. Craoladh an taispeántas beo mar pháirt den chéad tarchur satailíte, ar chlár leis an dteideal ''Our World''. Sheinn siad an t-amhrán ''All You Need Is Love'' ag [[Abbey Road, Londain]], agus seoladh é ar fud na cruinne. 

Thosaigh an tóin ag titim amach as cúrsaí [[Airgeadas|airgeadais]] an bhanna tar éis bás Brian Epstein, de bharr [[ródháileog]] [[druga|dhruga]]í thimpisteach ar an [[27 Lúnasa]] [[1967]]. Bhí dhá bhliain is tríocha bainte amach aige. Ag deireadh na bliana céanna, fuair siad a gcéad preas diúltach sa Bhreatain nuair a craoladh an scannán ''Magical Mystery Tour'' ar an [[teilifís]]. Ní raibh gach duine in ann é a thuiscint, agus bhí an scannán ag breathnú go mór ar dhathanna, cé nach raibh teilifís dhaite ag formhór na ndaoine ag an am sin. Scaoileadh fuaimrian den scannán sa Ríocht Aontaithe mar albam dúbailte. 

Chaith an grúpa seal ag tús na bliana 1968 i Rishikesh, [[Uttar Pradesh]], san [[an India|India]] ag déanamh staidéir ar mhachnamh tarchéimniúil faoi stiúir an Maharishi Mahesh Yoga. Ar ais ón India, thaistil Lennon agus McCartney go Nua-Eabhrac chun bunú an Apple Corps., a gcomhlacht nua, a fhógairt.

===White Album===
I lár na bliana 1968, rinne siad obair ar an albam dúbailte ''[[The Beatles (albam)|The Beatles]]'', nó ''The White Album'' mar atá aithne air mar gheall ar an gclúdach lom bán. I rith na seisiún don albam seo, bhí sé soiléir go leor go raibh fadhbanna móra sa bhanna, agus shiúil Ringo Starr amach ar feadh tamaill. Cúis na mí-shástachta a bhí sa bhanna ná go raibh bean nua Lennon, Yoko Ono, sa stiúideo leo an t-am ar fad.

Lean an obair díreach ar aghaidh, áfach, le McCartney ag casadh na ndrumaí ar na hamhráin ''Martha My Dear'', ''Wild Honey Pie'', ''Dear Prudence'' agus ''Back in the USSR''. Bhí ról lárnach ag McCartney ag an am seo. Deirtear gurbh é McCartney a scríobh an chéad amhrán '[[miotal trom]]' riamh—&quot;Helter Skelter&quot;, atá ar an ''[[The Beatles (albam)|White Album]]''.

Ag an am céanna, ceapadh go raibh McCartney ag éirí beagán ró-thiarnúil, go háirithe tar éis [[bás]] Epstein. Bhí na scoilteanna beaga seo ag fás ar feadh tamaill sa bhanna, rud a bhí sách soiléir nuair a bhí Harrison ag iarraidh a amhráin fhéin a chur ar na halbaim. 

Deacracht mhór eile a bhí acu ná go raibh siad fós gan bhainisteoir, agus gan éinne a bhí in ann na cúrsaí gnó a stiúradh. Bhí McCartney i bhfabhar an jab a thabhairt do [[Lee Eastman]], athair a bhean, Linda Eastman. Ní raibh Lennon, Harrison agus Starr den tuairim chéanna ar chor ar bith, ámh: b'fhearr leo Allen Klein. Roimhe seo, rinneadh gach cinneadh d'aon ghuth, ach leis an gceann seo ní raibh siad ábalta aontú a dhéanamh. Bhí Lennon, Harrison agus Starr amhrasach faoi Eastman, mar cheap siad go mbeadh Eastman claonta i leith McCartney i gcónaí. Roghnaigh an triúr Klein, ach sa bhliain 1971 nochtadh gur ghoid sé cúig mhilliún ón bhanna agus é ina bhainisteoir. In agallamh don ''[[Anthology]]'' sna [[1990idí]], labhair McCartney faoin tréimhse seo, &quot;Ag féachaint siar, is féidir a thuiscint conas a mhothaigh siad go mbeadh sé (Lee Eastman) claonta i mo leith.&quot;

===Let It Be ===

Chas na Beatles beo don uair dheireanach thuas ar dhíon an fhoirgnimh Apple ag [[Savile Row|Rae Savile]], Londain, ar an 30 Eanáir 1969, dhá lá roimh dheireadh na seisiún deacrach don albam ''Let It Be''. Scannánaíodh an chuid is mó den taispeántas, agus cuireadh san áireamh é sa scannán ''Let It Be''. Nuair a bhí siad ag seinm, cuireadh scairt ar na póilíní áitiúla mar gheall ar ghearáin faoin challán. D'iarr na péas orthu stop a chur leis, agus dúirt na baill níos déanaí go raibh díomá orthu nár gabhadh iad, mar ba dheireadh níos tráthúla don scannán é.

===Abbey Road===
Taifeadadh an t-albam deireanach, ''[[Abbey Road]]'', i samhradh na bliana 1969. Nuair a shroich siad deireadh an amhráin ''I Want You (She's So Heavy)'' ar an [[20 Lúnasa]] [[1969]], b'é sin an uair dheireanach a bhí na ceathrar Beatles sa stiúideo céanna riamh. An t-amhrán dheireanach a rinne siad ná ''I Me Mine'', scríofa ag Harrison agus taifeadta ar an [[3 Eanáir]] [[1970]]. Rinneadh é gan Lennon, a bhí sa [[An Danmhairg|Danmhairg]] ag an am.[[Íomhá:Lie In 15 -- John rehearses Give Peace A Chance.jpg|mion|John Lennon ag cleachtadh &quot;Give Peace a Chance&quot; sa bhliain 1969]]
===Briseadh suas===
D'fhógair Lennon go raibh sé ag fágáil an bhanna ar an [[20 Meán Fómhair]] [[1969]], ach d'aontaigh sé faic a rá go poiblí sular raibh na cúrsaí [[dlí|dleathacha]] go léir réitithe. 

Dhá bhliain roimhe sin, nuair a fuair bainisteoir an bhanna [[Brian Epstein]] bás sa bhliain [[1967]], thosaigh Lennon ag cailleadh suime sa bhanna, ach lean McCartney ar aghaidh chomh láidir is a bhí sé riamh. Bhí seisean ar an phríomh-Beatle sa stiúideo. Cheap McCartney gur seans a bhí in ''Let It Be'' don bhanna chun obair le chéile mar a d'oibrídís sular stopadar ag tabhairt ceolchoirmeacha, ach níor éirigh go maith leo. Bhí suim caillte ag Lennon sa ghrúpa mar gheall ar a chailín nua Yoko Ono, bhí Ringo traochta den troid ar fad a bhí sa bhanna agus bhí croí Harrison san [[India]]. Cheap Harrison freisin go raibh McCartney ag iarraidh é a choinneáil faoi chois sa bhanna agus tharraingíodh sé argóintí go minic le McCartney dá mbeadh moltaí ar bith aige dó.

I mí Márta 1970, tugadh na dioscaí ón seisiún Get Back don léiritheoir Meiriceánach Phil Spector, a bhí ag obair le Lennon ar a shingil aonair ''Instant Karma!''. Bhí sé ar intinn ag an mbanna, McCartney go háirithe, fuaim lom agus beo a choimeád ar an albam. Bhí a stíl aithnidiúil fhéin ag Spector, an &quot;Wall of Sound&quot; mar a thugtar air, ach ní raibh sé oiriúnach don scéim seo. Bhí McCartney ar buile leis an obair a rinne Spector ar an amhrán ''The Long and Winding Road'', agus rinne sé iarracht stop a chur le scaoileadh an singil. Theip ar an iarraidh seo, áfach. 

D'fhógair McCartney briseadh suas na Beatles go poiblí ar an [[10 Aibreán]] [[1970]], seachtain amháin sular sheol sé a chéad albam aonair, &quot;McCartney&quot;. Ar an [[8 Bealtaine]] [[1970]], scaoileadh na hamhráin ón seisiún Get Back mar an t-albam [[Let It Be]], agus ina dhiaidh sin an scannán leis an ainm céanna. 

Díscaoileadh comhpháirtíocht The Beatles sa bhliain 1975.[[Íomhá:Paul McCartney &amp; Bono Live8.jpg|mion|Paul McCartney ag an gceolchoirm úd Live8 sa bhliain 2005]]

==I ndiaidh a mbriste suas==
Lean Harrison, Lennon agus Starr sampla McCartney agus albam curtha amach ag gach duine díobh sa bhliain 1970, ag comhoibriú lena chéile uaireanta. I mí Lúnasa 1971, d'eagraigh Harrison an Cheolchoirm ar son na Bangladéise ag Madison Square Garden i gCathair Nua-Eabhrac in éineacht le [[Ravi Shankar]] agus le cuidiú ó Starr.

Chuir Klein dhá fhoireann LP dúbailte le chéile de na ''hits'' ba mhó de chuid na Beatles, ''[[1962–1966]]'' agus ''[[1967–1970]]'', a scaoileadh sa bhliain 1973, ar dtús faoi chló Apple Records. An tAlbam Dearg agus an tAlbam Gorm faoi seach a tugadh orthu go coitianta.&lt;ref&gt;*{{cite book |last=Ingham |first=Chris |year=2006 |title=The Rough Guide to The Beatles |url=https://archive.org/details/roughguidetobeat0000ingh |location=London |publisher=[[Rough Guides]] |isbn=978-1-84353-720-5 |ref=harv}} lch.69&lt;/ref&gt; Idir 1976 agus 1982, d'eisigh EMI/Capitol roinnt mhaith albam gan bhacaint leis na hiar-Beatles féin, ag tosnú leis ''Rock 'n' Roll Music'', díolaim dhá dhiosca.

Baineadh úsáid as saothar agus íomhá na Beatles go forleathan sna 1970idí, go minic gan aon smacht chruthaitheach ag Harrison, Lennon, McCartney agus Starr. Cuireadh seónna ceoil ar an stáitse i Sasana agus sna Stáit Aontaithe. Sa bhliain 1978, rinneadh scannán. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts' Club Band'', leis na [[Bee Gees]] agus [[Peter Frampton]], ach theip ar an tionscadal brabús a ghiniúint agus air freisin ó thaobh na healaíne de, dar le criticí mar Christopher Ingham.

I ndiaidh do [[Mark David Chapman]] John Lennon a dhúnmharú i mí Nollag na bliana 1980, d'athscríobh Harrison liricí an amhráin úd &quot;[[All Those Years Ago]]&quot; in onóir Lennon. Scaoileadh an t-amhrán mar shingil i mí na Bealtaine 1981 le Starr ar na drumaí agus McCartney agus a bhean chéile, [[Linda McCartney|Linda]], ag canadh sa chúlra. Rinne McCartney amhrán in ómós do Lennon freisin, mar atá &quot;[[Here Today (amhrán de chuid Paul McCartney)|Here Today]]&quot;, a foilsíodh ar albam dar theideal ''[[Tug of War (Albam de chuid Paul McCartney album)|Tug of War]]'' in Aibreán 1982.

Sa bhliain 1988, insealbhaíodh na Beatles isteach sa [[Rock and Roll Hall of Fame]], an chéad bhliain a raibh siad intofa. Bhí Harrison agus Starr ag an searmanas in éineacht le baintreach Lennon, Yoko Ono, agus a mbeirt mhac, [[Julian Lennon|Julian]] agus [[Sean Lennon|Sean]]. An bhliain ina dhiaidh sin, shocraigh EMI/Capitol cás dlí a chuir an banna ar siúl a bhain le dleachtaí.

== Dioscliosta ==
{{Príomhalt|Dioscliosta The Beatles}}
* ''[[Please Please Me]]'' (1963)
* ''[[With The Beatles]]'' (1963)
* ''[[A Hard Day's Night]]'' (1964)
* ''[[Beatles For Sale]]'' (1964)
* ''[[Help!]]'' (1965)
* ''[[Rubber Soul]]'' (1965)
* ''[[Revolver]]'' (1966)
* ''[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]'' (1967)
* ''[[The Beatles (albam)|The Beatles]]'' (&quot;an tAlbam Bán&quot;, 1968)
* ''[[Yellow Submarine]]'' (1969)
* ''[[Abbey Road]]'' (1969)
* ''[[Let It Be]]'' (1970)

== Scannánliosta ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Bliain
!Ainm
!Stiúrthóir
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot; text-align:center;&quot;|'''1964'''
|''[[The Beatles: The First U.S. Visit]]''
|éagsúla
|-
|''[[A Hard Day's Night (scannán)|A Hard Day's Night]]''
|rowspan=2|[[Richard Lester]]
|-
| '''1965'''
|''[[Help! (scannán)|Help!]]''
|-
| '''1966'''
|''[[The Beatles at Shea Stadium]]''
|éagsúla
|-
| '''1967'''
|''[[Magical Mystery Tour (scannán)|Magical Mystery Tour]]''
|The Beatles, [[Bernard Knowles]]
|-
| '''1968'''
||''[[Yellow Submarine (scannán)|Yellow Submarine]]''
|[[George Dunning]]
|-
| '''1970'''
||''[[Let It Be (scannán)|Let It Be]]''
|[[Michael Lindsay-Hogg]]
|-
| '''1984'''
||''[[The Compleat Beatles]]''
|Patrick Montgomery
|-
| '''1996'''
||''[[The Beatles Anthology (faisnéise)|The Beatles Anthology]]''
|Geoff Wonfor, Bob Smeaton
|-
| '''2008'''
||''[[All Together Now (scannán)|All Together Now]]''
|Adrian Wills
|}

== Tuilleadh léitheoireachta ==
{{refbegin|30em}}
*{{cite book|last=Astley |first=John |year=2006 | title = Why Don't We Do It In The Road? The Beatles Phenomenon|url=https://books.google.com/?id=JZzwWc6bOlIC&amp;lpg=PP1&amp;dq=Why%20Don't%20We%20Do%20It%20In%20The%20Road%3F%20The%20Beatles%20Phenomenon&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true |publisher=The Company of Writers |isbn=0-9551834-7-2}}
*{{cite book|last=Barrow |first=Tony |year=2005 | title = John, Paul, George, Ringo &amp; Me: The Real Beatles Story |url=https://archive.org/details/johnpaulgeorgeri00barr |publisher=Thunder's Mouth |location=New York|isbn=1-56025-882-9 }}
*{{cite book|last=Bramwell |first=Tony |year=2006|last2=Kingsland |first2=Rosemary | title = Magical Mystery Tours: My Life with the Beatles |location=New York |publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-33044-6 }}
*{{cite book|last=Braun |first=Michael |year=1964 | title = Love Me Do: The Beatles' Progress |location=London |publisher=Penguin |edition=1995 reprint |isbn=0-14-002278-3}}
*{{cite book|last=Carr |first=Roy |year=1975 |last2=Tyler |first2=Tony |location=New York | title = The Beatles: An Illustrated Record |url=https://archive.org/details/beatlesillustrat0000carr |publisher=Harmony Books |isbn=0-517-52045-1}}
*{{cite book
| title      = [[A Cellarful of Noise]]
| last       = Epstein
| first      = Brian
| authorlink = Brian Epstein
| year       = 1964
| publisher  = [[Byron Preiss]]
| isbn       = 978-0-671-01196-3
| oclc       = 39211052}}
*{{cite book |work=Federal Bureau of Investigation |year =2007 |title =The Beatles: The FBI Files |url= https://books.google.com/books?id=yqeIM3MY3gAC&amp;lpg=PA1&amp;dq |publisher=Filibust |isbn=1-59986-256-5 |accessdate=31 March 2014 }}
*{{cite book |last = Frontani |first = Michael R|year =2007 |title =The Beatles: Image and the Media |url = https://books.google.com/books?id=QHtMYEl4QxsC&amp;lpg=PP1&amp;dq |publisher=University Press of Mississippi |isbn= 978-1-57806-965-1 |accessdate= 31 March 2014}}
*{{cite book|last=Harry |first=Bill |location=Poole, Dorset | title = The Book Of Beatle Lists |url=https://archive.org/details/bookofbeatlelist0000harr |publisher=Javelin |year=1985 |isbn=0-7137-1521-9}}
*{{cite book|last=Kirchherr |first=Astrid |authorlink=Astrid Kirchherr |author2=[[Klaus Voormann|Voormann, Klaus]] | title = Hamburg Days |location=Guildford, Surrey |publisher=Genesis Publications |year=1999 |isbn=978-0-904351-73-6}}
*{{cite book|last=Lennon |first=Cynthia |year=2005 |authorlink=Cynthia Lennon | title = John |url=https://archive.org/details/john00lenn |location=New York |publisher=Crown Publishers |isbn=978-0-307-33855-6 }}
*{{cite book|last=Lewisohn |first=Mark |authorlink=Mark Lewisohn |title=The Beatles – All These Years: Volume One: Tune In |publisher=Little, Brown Book Group |year=2013 |isbn=0-316-72960-4}}
*{{cite book|last=Mansfield |first=Ken |authorlink=Ken Mansfield | title = The White Book |url=https://books.google.com/books?id=Je7C3JHRs7UC&amp;lpg=PP1&amp;dq=The%20White%20Book&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=true|publisher=Thomas Nelson |location=Nashville, TN |year=2007 |isbn=978-1-59555-101-6 |accessdate=31 March 2014}}
*{{cite book|last=Martin |first=George |authorlink=George Martin |last2=Pearson |first2=William | title = Summer of Love: The Making of Sgt. Pepper |publisher=Macmillan |location=London |year=1994 |isbn=0-333-60398-2}}
*{{cite book|last=Riley |first=Tim | title = Lennon: The Man, the Myth, the Music—The Definitive Life |url=https://archive.org/details/lennonmanmythmus0000rile_p3z0 |location=New York |publisher=Hyperion/HarperCollins |year=2011|isbn=978-1-4013-2452-0}}
*{{cite book|last=Schaffner |first=Nicholas | title = The Beatles Forever |location=Harrisburg, PA |publisher=Cameron House |year=1977 |isbn=0-8117-0225-1}}
*{{cite book|last1=Sheffield|first1=Rob|title=Dreaming the Beatles|url=https://archive.org/details/dreamingbeatlesl0000shef|date=2017|publisher=Harper Collins|location=New York|isbn=978-0-06-220765-4}}
*{{cite book|last=Turner |first=Steve |authorlink=Steve Turner (writer) | title = A Hard Day's Write: The Stories Behind Every Beatles Song |url=https://archive.org/details/harddayswritesto0000turn_a2y5 |edition=3rd |publisher=Harper Paperbacks |location=New York |year=2005 |isbn=0-06-084409-4 }}
{{refend}}

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.beatles.com Beatles.com, suíomh oifigiúil]
* [http://www.beatlesagain.com/ The Internet Beatles Album: stair, ceol, aistí, grianghraif]
* [http://www.iamthebeatles.com/ I Am The Beatles: stair, albaim, amhráin, liricí]
* [http://www.beo.ie/alt-mac-mhary-mohin.aspx] &quot;Mac Mhary Mohin&quot;, alt ag Beo.ie, Eanáir 2012, le Tony Birtill faoi chúlra Gaelach Paul McCartney. Arna rochtain ar 27 Nollaig 2017

== Tagairtí ==
{{Reflist}}


{{DEFAULTSORT:Beatles, The}}
[[Catagóir:The Beatles|*]]
[[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1960]]</text>
      <sha1>hj8e2bn54daeq9khfulkv4zhrcb3lr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 Iúil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3763</id>
    <revision>
      <id>1321162</id>
      <parentid>1274640</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T09:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Conradder</username>
        <id>34685</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarluithe eile */</comment>
      <origin>1321162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4960" sha1="3i14yctcd5l12biumv61t8hd6gis4ke" xml:space="preserve">{{Iúil}}
Is é an '''20 Iúil''' an 201ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 202ú lá i mbliain bhisigh. Tá 164 lá fágtha sa bhliain.

== Féilte ==
* [[An Cholóim]] - ''Lá na Saoirse''

== Daoine a rugadh ar an lá seo ==
* [[1304]] — [[Francesco Petrarca]], scríbhneoir Iodálach (b.[[1374]])
* [[1519]] — [[Pápa Innocentius IX]] (b. [[1591]])
* [[1583]] — [[Alban Roe]], mairtíreach Beinidicteach Sasanach (b. [[1642]])
* [[1804]] — [[Richard Owen]], nádúraí Sasanach (b. [[1892]])
* [[1822]] — [[Gregor Mendel]], eolaí agus bráthair Ostarach (b.[[1884]])
* [[1864]] — [[Erik Aksel Karlfeldt]], file Sualannach (b. [[1931]])
* [[1873]] — [[Charlotte Dease]], scríbhneoir Éireannach (b. [[1953]])
* [[1877]] — [[Tom Crean]], taiscéalaí Éireannach (b.[[1938]])
* [[1908]] — [[Uinseann Ó Colla (Mad Dog Coll)|Uinseann Ó Colla]], &quot;Mad Dog Coll&quot; (b.[[1932]])
* [[1911]] — [[Thomas O'Hara]], polaiteoir Éireannach (b. [[1984]])
* [[1919]] — [[Edmund Hillary]], sléibhteoir agus taiscéalaithe (b.[[2008]])
* [[1925]] — [[Frantz Fanon]], fealsamh, údar, réabhlóidí, agus síciatraí as Martinique (b. [[1961]])
* [[1936]] — [[Barbara Mikulski]], polaiteoir Meiriceánach 
* [[1936]] — [[Saginaw Grant]], aisteoir, damhsóir, agus cainteoir spreagúil Bundúchasach Meiriceánach (b. [[2021]])
* [[1938]] — [[Diana Rigg]], ban-aisteoir Briotanach (b. [[2020]])
* [[1945]] — [[Larry Craig]], polaiteoir Meiriceánach
* [[1946]] — [[Brian Fleming]], polaiteoir Éireannach
* [[1947]] — [[Gerd Binnig|Gerd Karl Binnig]], fisiceoir Gearmánach
* [[1954]] — [[Jim D'Arcy]], polaiteoir Éireannach
* [[1956]] — [[Eileen MacDonagh]], ealaíontóir Éireannach
* [[1962]] — [[Carlos Alazraqui]], aisteoir Meiriceánach
* [[1964]] — [[Chris Cornell]], Amhránaí, cumadóir amhrán, Meiriceánach (b. [[2017]])
* [[1965]] — [[Masafumi Hizume]], úrscéalaí Seapánach
* [[1966]] — [[Enrique Peña Nieto]], Uachtarán Mheicsiceo ó 2012 go 2018
* [[1967]] — [[John Gilroy]], polaiteoir Éireannach
* [[1969]] — [[Josh Holloway]], aisteoir
* [[1982]] — [[Aodhán Ó Fógartaigh]], iománaí Éireannach
* [[1990]] — [[Roibeard Ó Sé]], iománaí Éireannach

== Daoine a fuair bás ar an lá seo ==
* [[1616]] — [[Aodh Ó Néill|Aodh Mór Uí Néill]], saighdiúir Éireannach (r.[[1540]])
* [[1866]] — [[Georg Friedrich Bernhardt Riemann]], matamaiticeoir Gearmánach (r. [[1826]])
* [[1903]] — [[Pápa Leo XIII]], pápa ar an Eaglais Chaitliceach (r.[[1810]])
* [[1922]] — [[Andrey Markov]], matamaiticeoir Rúiseach (r. [[1856]])
* [[1923]] — [[Pancho Villa]], réabhlóidí Meicsiceach (r. [[1878]])
* [[1924]] — [[Thomas O'Mahony]], polaiteoir Éireannach 
* [[1937]] — [[Guglielmo Marconi]], innealtóir leictreach, ceannródaí [[raidió]] (r.[[1874]])
* [[1973]] — [[Bruce Lee]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1940]])
* [[1987]] — [[Denis J. O'Sullivan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1918]])
* [[2007]] — [[Kai Siegbahn|Kai Mann Börje Siegbahn]], fisiceoir Sualannach (r. [[1918]])
* [[2017]] — [[Chester Bennington]], ceoltóir agus aisteoir Meiriceánach (r. [[1976]])
* [[2018]] — [[Martin O'Donoghue]], polaiteoir Éireannach (r. [[1933]])

== Tarluithe eile ==
* [[514]] - Coisriceadh [[Pápa Hormisdas]] i ndiaidh do [[Pápa Symmachus|Phápa Symmachus]] bás a fháil an lá roimhe sin
*[[1398]] - Tharla Cath Chill Osna 
*[[1885]] - Thug [[Cumann Sacair Shasana]] cead do ghairmiúlacht i [[sacar]]
*[[1903]] - Sholáthair ''[[Ford Motor Company]]'' a chéad [[gluaisteán|ghluaisteán]]
*[[1906]] - Fuair mná [[an Fhionlainn|na Fionlainne]] an [[Cearta vótála do mhná|vóta]]. 
*[[1940]] - D'fhág [[an Danmhairg]] [[Conradh na Náisiún]] 
*[[1940]] - D'oscail [[California]] a chéad [[Mótarbhealach|saorbhealach]], ''Arroyo Seco Parkway''
*[[1944]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: rinne [[Claus Schenk von Stauffenberg]] plota gan rath le h[[Adolf Hitler]] a  mharú
*[[1968]] - Reáchtáladh an chéad [[Cluichí Oilimpeacha Speisialta|Chluichí Oilimpeacha Speisialta]] i g[[Chicago, Illinois]]
*[[1969]] - Thuirling Apollo 11 ar dhromchla na gealaí. 
*[[1982]] - Phléasc [[An tIRA Sealadach]] [[Buamáil Hyde Park agus Regent's Park (1982)|buamaí]] i [[Hyde Park, Londain|Hyde Park]] agus [[Regent's Park]], [[Londain]]. Maraíodh ochtar saighdiúirí agus seacht [[capall]]
*[[1989]] - Chuir [[Burma]] [[Aung San Suu Kyi]] faoi bhraighdeanas baile
*[[1992]] - D'éirigh [[Václav Havel]] as Uachtarán [[an tSeicslóvaic|na Seicslóvaice]]
*[[2005]] - Rinne [[Pósadh comhghnéis]] dleathach i g[[Ceanada]]
*[[2015]] - Thosaigh [[Cúba]] agus [[na Stáit Aontaithe]] caidreamh taidhleoireachta arís i ndiaidh 50 bliain
*[[2017]] - Fuair [[O. J. Simpson]] parúl. Shaorfaí saor é as an príosún ar 1 Deireadh Fómhair. Chaith sé naoi mbliana i bpríosún.

[[Catagóir:Dátaí|0720]]
[[Catagóir:Míonna|Iúil, 20]]</text>
      <sha1>3i14yctcd5l12biumv61t8hd6gis4ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Comhaontú Aoine an Chéasta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4147</id>
    <revision>
      <id>1320997</id>
      <parentid>1308187</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T16:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19134" sha1="j5damjhbduh54goqn0ph0scs922uczf" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Is é '''Comhaontú Aoine an Chéasta''' (a dtugtar '''Comhaontú Bhéal Feirste''' agus '''Comhaontú Stormont''' air freisin)&lt;ref&gt;ar a dtugtar Comhaontú Aoine an Chéasta ag roinnt daoine agus Comhaontú Bhéal Feirste ag daoine eile&lt;/ref&gt; an comhaontú a shínigh [[Rialtais na hÉireann|rialtais]] na h[[Éire]]ann agus na [[An Bhreatain|Breataine]] ar an [[10 Aibreán]] [[1998]] le todhchaí [[Polaitíocht|pholaitiúil]] [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] a shocrú agus le deireadh a chur leis [[na Trioblóidí]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/taimid-ar-thairseach-re-ur-i-stair-ar-dtire-na-meain-ghaeilge-aoine-an-cheasta-1998/|teideal=Na meáin Ghaeilge, Aoine an Chéasta 1998|dáta=1990|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt; 

Chuir [[Muintir na hÉireann|muintir Phoblacht na hÉireann]] agus Thuaisceart Éireann a dtacaíocht in iúl in [[Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998|dhá reifreann]] ar an [[23 Bealtaine]], [[1998]]. 

{{Main|Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998}}

== Cúlra ==

=== 1994: An chéad sos comhraic ===
Ba é an chéad sos comhraic de chuid an IRA ar 31 Lúnasa 1994 a réitigh an bealach. Ba chor é nach raibh aon duine ag súil leis.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://alphahistory.com/northernireland/1994-ceasefire/|teideal=The 1994 ceasefire|údar=alphahis|dáta=2020-09-16|language=en-US|work=Northern Ireland|dátarochtana=2022-07-19}}&lt;/ref&gt; Ba é faoi ndear sos na nDílseoirí a fógraíodh sé seachtaine ina dhiaidh sin, ar an 13 Deireadh Fómhair 1994.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-la-sin-thoiligh-martin-mcguinness-bualadh-liom-fein-agus-comhghleacai-faoi-run/|teideal=An lá sin thoiligh Martin McGuinness bualadh liom féin agus comhghleacaí faoi rún…|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=1 Meán Fómhair 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-19}}&lt;/ref&gt; 

Chun an chéim chinniúnach sin a ghlacadh a rinneadh an obair mhór – le tiomantas [[Gerry Adams]] agus [[Martin McGuinness]] laistigh de ghluaiseacht na poblachta, ról John Hume ina chainteanna le Adams agus le [[Rialtas na hÉireann|rialtais na hÉireann]], na Breataine agus Mheiriceá, chomh maith le diongbháilteacht [[Ailbhe Mac Raghnaill|Albert Reynolds]]. Lean scata ceannairí iad a raibh páirt mhór acu sa phróiseas polaitiúil ach ba é an chéad sos sin  sa bhliain 1994 a réitigh an bealach. 

Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/news/2017/07/20/news/20th-anniversary-of-landmark-1997-ira-ceasefire-1088694/|teideal=20th anniversary of landmark 1997 IRA ceasefire|údar=Claire Simpson|dáta=2017-07-20|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2022-07-19}}&lt;/ref&gt;

Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste.

=== 1996: Buamaí i Sasana ===
Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tSos Cogaidh, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an [[9 Feabhra]] [[1996]]. Níos deireanaí ar an lá céanna, phléasc buama leath-thonna i gceantar [[Canary Wharf]] i Londain, buama a rinne damáiste 85 milliún punt do lárionad airgeadais na cathrach agus a mharaigh beirt.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=1996 Docklands bombing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1996_Docklands_bombing&amp;oldid=1085658431|journal=Wikipedia|date=2022-05-01|language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}}

Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe sásta na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.

Tháinig tuilleadh buamálacha sna sála ag an gceann seo, go háirithe an ceann i [[Manchain]] a scrios limistéar mór i lár na cathrach ar an 15 Meitheamh 1996. B'é an t-ionsaí buamála ba mhó i stair na [[An Bhreatain|Breataine Móire]] i ndiaidh [[an Dara Cogadh Domhanda]]. Cé go rabhthas in ann líon na dtaismeach a íosmhéidiú, a bhuí is go raibh na seirbhísí éigeandála an-ghasta ag freagairt don réamhrabhadh teileafóin a tugadh don stáisiún áitiúil teilifíse, gortaíodh breis is dhá chéad duine mar sin féin. Bhí cuid acu taobh amuigh den teorainn slándála a cuireadh ar bun timpeall ar an áit dhainséarach.

=== 1997: An dara sos comhraic ===
Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair. Ar an [[19 Iúil]] [[1997]] d’fhógair an tIRA athnuachan a sos comhraic ó mheán oíche. Réitigh sé sin an bealach do pháirtíocht Shinn Féin i gcainteanna, do Chomhaontú Aoine an Chéasta agus do roinnt na cumhachta in Stormont.

[[Íomhá:Scottish and Northern Ireland Ministers.jpg|mion|Martin McGuinness agus Ian Paisley ag obair le chéile]][[Íomhá:Sir John Major and Barry Andrews.jpg|mion|comóradh 20 bliain:  [[John Major]] agus Barry Andrews, Institute of International &amp; European Affairs, 11 Nollaig 2018]][[Íomhá:Troubled_Images_Exhibition,_Belfast,_August_2010_(51).JPG|mion|&quot;Man Shot Dead&quot; (Belfast Telegraph, 2000)]]
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (42).JPG|mion|Póstaer]]

== Ullmhúcháin ==
Ar dtús, I mí Mheán Fómhair 1997, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go bhfágfaí Sinn Féin taobh amuigh. Ach shínigh Sinn Féin Prionsabail Mitchell, agus fuair polaiteoirí an pháirtí cead isteach sna comhchainteanna. B'iad na prionsabail seo a leanas:

* go gcaithfeadh gach dream polaitiúil a bheith sásta leis go socrófaí na heasaontais pholaitiúla go síochánta;

* go gcuirfeadh na paraimíleataigh a gcuid arm uathu;

* go dtiocfadh coimisiún neodrach neamhspleách ag fíorú na dí-armála seo, agus go mbeadh gach dream polaitiúil sásta aitheantas agus cabhair a thabhairt don choimisiún sin;

* nach rachadh aon dream i muinín na láimhe láidre le torthaí na gcomhchainteanna a athrú;

* go mbeadh gach dream sásta leis na comhairlí a bheadh socraithe in éineacht;

* agus go n-éireofaí as an dlí paraimíleata, is é sin, nach mbeifí ag bualadh daoine, á lámhachadh sa ghlúin ná á marú mar phionós as aon rud a mbeadh meas na coire air ag na paraimíleataigh. Is é sin, chaithfeadh na dreamanna go léir bheith sásta cúrsaí na póilíneachta, an dlí agus an phionóis a fhágáil faoi na húdaráis chuí.
== Comhaontú ==
Ar taobh amháin, bhí [[David Trimble]] ina cheannaire ar an UUP idir 1995-2005, agus tuairimí an-docht aige i dtaobh an Aontachais. 

Ar an taobh eile, bhí [[John Hume]] agus [[Séamus Mallon]], de chuid an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|PSDLO]], agus [[Gerry Adams]] agus [[Martin McGuinness]] de chuid [[Sinn Féin]].

Tháinig athrú ollmhór ar mheon Trimble le linn 1997-1998 nuair a chonaic sé go raibh an t[[An tIRA Sealadach|IRA]] i ndáiríre dul ar aghaidh leis an bpróiseas síochána. Léirigh an Trimbleach “crógacht thar na bearta” le linn na gcainteanna síochána, agus easaontas agus aighneas ina pháirtí féin, an [[Páirtí Aontachtach Uladh|UUP]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/david-trimble-buaiteoir-duais-nobel-na-siochana-tar-eis-bhais/|teideal=David Trimble, buaiteoir Duais Nobel na Síochána, tar éis bháis|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-26}}&lt;/ref&gt;

Níos déanaí sa bhliain 1998, bronnadh [[Duais Nobel]] ar Trimble agus [[John Hume]] mar aitheantas ar an obair a rinne siad ar mhaithe le Comhaontú Aoine an Chéasta a thabhairt ar an saol.  

=== An téacs ===
Sa Chomhaontú, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&amp;oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}&lt;/ref&gt; Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus na ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin.

Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníochta, ar tugadh Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.

== Ráigeanna trioblóide agus foréigin ==
Ní raibh na paraimíleataigh go léir sásta. Mar sin, scoilt grúpaí áirithe paraimíleata faoi cheist na síochána, agus tháinig dreamanna nua ar an bhfód a thosaigh ag cur a gcogaidh féin beag beann ar an gcomhaontú. 

B'é Fórsa Óglaigh Uladh an chéad ghrúpa a thit as a chéile de dheasca an easaontais, nuair a bhunaigh na heasaontóirí drong úr, Fórsa na nÓglach Dílseach (LVF, Loyalist Volunteer Force) sa bhliain 1996. 

I Mí na Nollag 1997, d'fheallmharaigh an t[[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|INLA]] [[Billy Wright]], ceannaire na nÓglach Dílseach, agus mharaigh na Dílseoirí roinnt Chaitliceach le cor a thabhairt in aghaidh an chaim. 
{{Main|Billy Wright}}
Thairis sin, chrom dhá ghrúpa easaontóirí de chuid an IRA, an tIRA Leanúnach (''Continuity IRA'') agus an Fíor-IRA (''Real IRA'') ar an mbuamáil, beag beann ar shos cogaidh na Sealadach.

I Mí Lúnasa 1998, mharaigh buama de chuid an Fhíor-IRA 29 sibhialtach san [[An Ómaigh|Ómaigh]]. 
{{Main|Buamáil na hÓmaí (1998)}}
B'é seo an buama ba mheasa riamh ó thús na dTrioblóidí, agus is iomaí náisiúnaí Éireannach a ghlac col leis na heasaontóirí Poblachtánacha i ndiaidh an bhuama seo. Ghlac an tINLA féin leis an sos cogaidh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta sa bhliain 1998.

Tharla uafás na hÓmaí i 1998 agus ionsaithe eile de chuid easaontóirí poblachtacha. Bhí an tIRA Sealadach agus na dílseoirí ón UVF, [[Cumann Cosanta Uladh|UDA]] agus RHC ciontach as eachtraí freisin.

Ó sin i leith, bhí cuid is mó den fhoréigean pharaimíleata dírithe ar an taobh istigh - mar shampla, in áit a bheith ag ionsaí na gCaitliceach, bhí na sceimhlitheoirí Protastúnacha, cuir i gcás, ag ionsaí Protastúnaigh, más Protastúnaigh den chineál &quot;mhícheart&quot; iad ar chúis éigin. D'éirigh ina chogadh dearg idir an UDA agus an UVF faoi dhó ón mbliain 2000 i leith. Thairis sin, bhí &quot;briogáidirí&quot; éagsúla an UDA ag cur cogaidh ar a chéile ó am go ham, ó theastaigh ó gach duine acu an churadhmhír a fháil de bhrabús na coiriúlachta proifisiúnta a bhí idir lámha ag na sceimhlitheoirí.

Ní raibh na hÓglaigh Phoblachtánacha chomh sáite céanna san fhaicseanaíocht eatarthu féin. Ach glactar leis gur mharaigh an '[[Fíor IRA]]' [[Denis Donaldson|Donncha Mac Dónaill]], duine a d'admhaigh go raibh sé ag spiaireacht don Rialtas Briotanach sna 1980idí agus sna 1990idí. 

Cuireadh i leith na Sealadach freisin go raibh siad ag imeaglú daoine agus, fiú, á marú ar chúiseanna pearsanta. Mar shampla, maraíodh fear óg darbh ainm [[Robert McCartney]] sa bhliain 2005, i ndiaidh achrainn i dteach tábhairne le daoine a bhí ina mbaill den IRA Sealadach.

== 21 haois: athmhuintearas agus seicteachas ==
Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú.

Cuireadh [[Feidhmeannas Thuaisceart Éireann]] agus [[Tionól Thuaisceart Éireann]] ar fionraí sa bhliain 2002, nuair a tháinig an scannal [[Stormontgate, 2002|Stormontgate]] chun solais

Sa bhliain 2007, d'aontaigh [[Ian Paisley]] agus [[Gerry Adams|Gearóid Mac Ádhaimh]] rialtas comhchumhachta a chur ar bun.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/paisley-and-adams-agree-power-sharing-deal-1.804911|teideal=Paisley and Adams agree power sharing deal|dáta=Bealtaine 2007|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}&lt;/ref&gt;

Níos deireanaí, bhailigh Sinn Féin neart, fuair siad an ceann is fearr ar an PSDLO agus dhírigh an páirtí ar a fheachtas uile-Éireann le dúil cumhacht a bheith acu thuaidh agus theas.

Chuir an tIRA Sealadach in iúl go raibh an chuid ba mhó dá gcuid arm tine díchoimisiúnaithe ó [[Lúnasa]]-[[Meán Fómhair]] 2005, agus nach raibh siad ábalta a thuilleadh oibríochtaí mórscála a chur i gcrích.

Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá [[Páirtí Aontachtach Uladh]] níos laige ná an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den t[[seicteachas]], agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann. 

Tá ábhar dúshláin nár comhlíonadh fós i bprionsabail agus in aidhmeanna eile an Chomhaontaithe: comhpháirtíocht, comhurraim agus comhionannas do chearta sibhialta, polaitiúla agus cultúir, saoirse ó leithcheal, athmhuintearas, agus fógairt chearta mhuintir an Tuaiscirt a bheith aitheanta mar a roghnaíonn siad mar Éireannaigh nó mar Bhriotanaigh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-oiread-measa-riamh-ag-iriseoiri-ar-pholaiteoiri-is-a-bhi-an-la-sin-ag-stormont/|teideal=Ní raibh oiread measa riamh ag iriseoirí ar pholaiteoirí is a bhí an lá sin ag Stormont…|údar=Cathal Mac Coille|dáta=8 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt; 

== Féach freisin ==

* [[Dearbhú Shráid Downing]]
* [[Oibríocht Chiffon]]
* [[Na Trioblóidí]]
* [[Buamáil Docklands (1996)]]
* [[Buamáil Mhanchain (1996)]]
* [[Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998]]

== Naisc sheachtracha ==

* [https://www.dfa.ie/media/dfa/alldfawebsitemedia/ourrolesandpolicies/northernireland/Comhaont-Aoine-an-Chasta.pdf Téacs an Chomhaontaithe as Gaeilge i bhfoirm PDF]
* Tuairimí&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/25-bliain-den-tsiochain-agus-den-chodladh-samh/|teideal=25 bliain den tsíocháin agus den chodladh sámh|údar=Cliodhna Ní Mhianáin|dáta=6 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-mian-nib-uaisle-na-ba-chraiceailte-na-an-tsiochain-lenar-linn/|teideal=‘Ní raibh mian níb uaisle ná ba chraiceáilte ná an tsíocháin lenár linn’|údar=Eoghan Ó Néill|dáta=5 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhnigh-ar-lion-na-ndaoine-ata-beo-inniu-nach-mbeadh-duireasa-an-chomhaoantaithe/|teideal=Cuimhnigh ar líon na ndaoine atá beo inniu nach mbeadh d’uireasa an Chomhaoantaithe|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/da-fheabhas-an-comhaontu-nil-aghaidh-tugtha-fos-ar-chuid-de-bhunchuiseanna-na-coimhlinte/|teideal=Dá fheabhas an Comhaontú, níl aghaidh tugtha fós ar chuid de bhunchúiseanna na coimhlinte|údar=Máirín Ní Ghadha|dáta=7 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/blas-reeling-in-the-years-ar-uairibh-ar-chlar-criochnuil-faoin-gcomhaontu/|teideal=Blas ‘Reeling in the Years’ ar uairibh ar chlár críochnúil faoin gComhaontú|údar=Breandán M Mac Gearailt|dáta=8 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-ionam-ach-deagoir-ach-daithin-me-ionracas-uaisleacht-agus-firinne-john-hume/|teideal=‘Ní raibh ionam ach déagóir, ach d’aithin mé ionracas, uaisleacht agus fírinne John Hume’|údar=Claire Hanna|dáta=10 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-mar-chaipeis-pholaitiuil-a-shamhlaim-e-faoin-am-seo-ach-mar-theacs-fealsunachta/|teideal=‘Ní mar cháipéis pholaitiúil a shamhlaím é faoin am seo ach mar théacs fealsúnachta’|údar=Pól Ó Muirí|dáta=10 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ag-tuairisciu-o-stormont-do-rnag-an-la-a-siniodh-an-comhaontu/|teideal=Ag tuairisciú ó Stormont do RnaG an lá a síníodh an Comhaontú…|údar=Pól Mac Donncha|dáta=10  Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mar-sheasamh-polaitiuil-ta-ras-an-aontachtais-rite/|teideal=‘Mar sheasamh polaitiúil, tá rás an aontachtais rite’|údar=Fionntán de Brún|dáta=9 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-chosuil-go-raibh-re-orga-i-ndan-dailtiri-an-chomhaontaithe-an-sdlp-agus-an-uup/|teideal=Ba chosúil go raibh ré órga i ndán d’ailtirí an Chomhaontaithe – an SDLP agus an UUP…|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=9 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suite-chun-boird-le-eugene-mccabe-agus-john-mcgahern-aoine-an-cheasta-1989/|teideal=Suite chun boird le Eugene McCabe agus John McGahern, Aoine an Chéasta, 1989…|údar=Ciarán Ó Cualáin|dáta=7 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/rugadh-muid-i-lar-na-coimhlinte-ni-raibh-cur-amach-againn-ar-aon-saol-eile-ach-e/|teideal=‘Rugadh muid i lár na coimhlinte, ní raibh cur amach againn ar aon saol eile ach é’|údar=Tomaí Ó Conghaile|dáta=8 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/13-bliain-a-bhi-me-ag-daileadh-an-belfast-telegraph-i-no-go-zone/|teideal=13 bliain a bhí mé, ag dáileadh an Belfast Telegraph i ‘No-go zone’|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=7 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;
* Físeán&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-cothrom-an-lae-seo-25-bliain-o-shin-a-siniodh-comhaontu-aoine-an-cheasta/|teideal=FÍSEÁN: Cothrom an lae seo 25 bliain ó shin a síníodh Comhaontú Aoine an Chéasta…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Na Trioblóidí]]
[[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]]
[[Catagóir:1998]]
[[Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Conarthaí na hÉireann]]
[[Catagóir:1990idí in Éirinn]]
[[Catagóir:Bunreacht na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Caidreamh Éire-An Ríocht Aontaithe]]
[[Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann]]
[[Catagóir:Próiseas síochána i dTuaisceart Éirinn]]
[[Catagóir:Roinnt na cumhachta]]
[[Catagóir:Comhaontú Aoine an Chéasta]]</text>
      <sha1>j5damjhbduh54goqn0ph0scs922uczf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320998</id>
      <parentid>1320997</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T16:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1996: Buamaí i Sasana */</comment>
      <origin>1320998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19117" sha1="3ftsy20m8smilz7ujvk10jk1cs1anme" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Is é '''Comhaontú Aoine an Chéasta''' (a dtugtar '''Comhaontú Bhéal Feirste''' agus '''Comhaontú Stormont''' air freisin)&lt;ref&gt;ar a dtugtar Comhaontú Aoine an Chéasta ag roinnt daoine agus Comhaontú Bhéal Feirste ag daoine eile&lt;/ref&gt; an comhaontú a shínigh [[Rialtais na hÉireann|rialtais]] na h[[Éire]]ann agus na [[An Bhreatain|Breataine]] ar an [[10 Aibreán]] [[1998]] le todhchaí [[Polaitíocht|pholaitiúil]] [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] a shocrú agus le deireadh a chur leis [[na Trioblóidí]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/taimid-ar-thairseach-re-ur-i-stair-ar-dtire-na-meain-ghaeilge-aoine-an-cheasta-1998/|teideal=Na meáin Ghaeilge, Aoine an Chéasta 1998|dáta=1990|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt; 

Chuir [[Muintir na hÉireann|muintir Phoblacht na hÉireann]] agus Thuaisceart Éireann a dtacaíocht in iúl in [[Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998|dhá reifreann]] ar an [[23 Bealtaine]], [[1998]]. 

{{Main|Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998}}

== Cúlra ==

=== 1994: An chéad sos comhraic ===
Ba é an chéad sos comhraic de chuid an IRA ar 31 Lúnasa 1994 a réitigh an bealach. Ba chor é nach raibh aon duine ag súil leis.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://alphahistory.com/northernireland/1994-ceasefire/|teideal=The 1994 ceasefire|údar=alphahis|dáta=2020-09-16|language=en-US|work=Northern Ireland|dátarochtana=2022-07-19}}&lt;/ref&gt; Ba é faoi ndear sos na nDílseoirí a fógraíodh sé seachtaine ina dhiaidh sin, ar an 13 Deireadh Fómhair 1994.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-la-sin-thoiligh-martin-mcguinness-bualadh-liom-fein-agus-comhghleacai-faoi-run/|teideal=An lá sin thoiligh Martin McGuinness bualadh liom féin agus comhghleacaí faoi rún…|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=1 Meán Fómhair 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-19}}&lt;/ref&gt; 

Chun an chéim chinniúnach sin a ghlacadh a rinneadh an obair mhór – le tiomantas [[Gerry Adams]] agus [[Martin McGuinness]] laistigh de ghluaiseacht na poblachta, ról John Hume ina chainteanna le Adams agus le [[Rialtas na hÉireann|rialtais na hÉireann]], na Breataine agus Mheiriceá, chomh maith le diongbháilteacht [[Ailbhe Mac Raghnaill|Albert Reynolds]]. Lean scata ceannairí iad a raibh páirt mhór acu sa phróiseas polaitiúil ach ba é an chéad sos sin  sa bhliain 1994 a réitigh an bealach. 

Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/news/2017/07/20/news/20th-anniversary-of-landmark-1997-ira-ceasefire-1088694/|teideal=20th anniversary of landmark 1997 IRA ceasefire|údar=Claire Simpson|dáta=2017-07-20|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2022-07-19}}&lt;/ref&gt;

Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste.

=== 1996: Buamaí i Sasana ===
Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tSos Cogaidh, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an [[9 Feabhra]] [[1996]]. Níos deireanaí ar an lá céanna, phléasc buama leath-thonna i gceantar [[Canary Wharf]] i Londain, buama a rinne damáiste 85 milliún punt do lárionad airgeadais na cathrach agus a mharaigh beirt.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=1996 Docklands bombing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1996_Docklands_bombing&amp;oldid=1085658431|journal=Wikipedia|date=2022-05-01|language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}}

Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe sásta na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.

Tháinig tuilleadh buamálacha sna sála ag an gceann seo, go háirithe an ceann i [[Manchain]] a scrios limistéar mór i lár na cathrach ar an 15 Meitheamh 1996. B'é an t-ionsaí buamála ba mhó i stair na [[An Bhreatain|Breataine Móire]] i ndiaidh [[an Dara Cogadh Domhanda]]. Cé go rabhthas in ann líon na dtaismeach a íosmhéidiú, a bhuíochas sin go raibh na seirbhísí éigeandála an-ghasta ag freagairt don réamhrabhadh teileafóin a tugadh don stáisiún áitiúil teilifíse, gortaíodh breis is dhá chéad duine mar sin féin. Bhí cuid acu taobh amuigh den teorainn slándála a cuireadh ar bun timpeall ar an áit dhainséarach.

=== 1997: An dara sos comhraic ===
Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair. Ar an [[19 Iúil]] [[1997]] d’fhógair an tIRA athnuachan a sos comhraic ó mheán oíche. Réitigh sé sin an bealach do pháirtíocht Shinn Féin i gcainteanna, do Chomhaontú Aoine an Chéasta agus do roinnt na cumhachta in Stormont.

[[Íomhá:Scottish and Northern Ireland Ministers.jpg|mion|Martin McGuinness agus Ian Paisley ag obair le chéile]][[Íomhá:Sir John Major and Barry Andrews.jpg|mion|comóradh 20 bliain:  [[John Major]] agus Barry Andrews, Institute of International &amp; European Affairs, 11 Nollaig 2018]][[Íomhá:Troubled_Images_Exhibition,_Belfast,_August_2010_(51).JPG|mion|&quot;Man Shot Dead&quot; (Belfast Telegraph, 2000)]]
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (42).JPG|mion|Póstaer]]

== Ullmhúcháin ==
Ar dtús, I mí Mheán Fómhair 1997, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go bhfágfaí Sinn Féin taobh amuigh. Ach shínigh Sinn Féin Prionsabail Mitchell, agus fuair polaiteoirí an pháirtí cead isteach sna comhchainteanna. B'iad na prionsabail seo a leanas:

* go gcaithfeadh gach dream polaitiúil a bheith sásta leis go socrófaí na heasaontais pholaitiúla go síochánta;

* go gcuirfeadh na paraimíleataigh a gcuid arm uathu;

* go dtiocfadh coimisiún neodrach neamhspleách ag fíorú na dí-armála seo, agus go mbeadh gach dream polaitiúil sásta aitheantas agus cabhair a thabhairt don choimisiún sin;

* nach rachadh aon dream i muinín na láimhe láidre le torthaí na gcomhchainteanna a athrú;

* go mbeadh gach dream sásta leis na comhairlí a bheadh socraithe in éineacht;

* agus go n-éireofaí as an dlí paraimíleata, is é sin, nach mbeifí ag bualadh daoine, á lámhachadh sa ghlúin ná á marú mar phionós as aon rud a mbeadh meas na coire air ag na paraimíleataigh. Is é sin, chaithfeadh na dreamanna go léir bheith sásta cúrsaí na póilíneachta, an dlí agus an phionóis a fhágáil faoi na húdaráis chuí.
== Comhaontú ==
Ar taobh amháin, bhí [[David Trimble]] ina cheannaire ar an UUP idir 1995-2005, agus tuairimí an-docht aige i dtaobh an Aontachais. 

Ar an taobh eile, bhí [[John Hume]] agus [[Séamus Mallon]], de chuid an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|PSDLO]], agus [[Gerry Adams]] agus [[Martin McGuinness]] de chuid [[Sinn Féin]].

Tháinig athrú ollmhór ar mheon Trimble le linn 1997-1998 nuair a chonaic sé go raibh an t[[An tIRA Sealadach|IRA]] i ndáiríre dul ar aghaidh leis an bpróiseas síochána. Léirigh an Trimbleach “crógacht thar na bearta” le linn na gcainteanna síochána, agus easaontas agus aighneas ina pháirtí féin, an [[Páirtí Aontachtach Uladh|UUP]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/david-trimble-buaiteoir-duais-nobel-na-siochana-tar-eis-bhais/|teideal=David Trimble, buaiteoir Duais Nobel na Síochána, tar éis bháis|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-26}}&lt;/ref&gt;

Níos déanaí sa bhliain 1998, bronnadh [[Duais Nobel]] ar Trimble agus [[John Hume]] mar aitheantas ar an obair a rinne siad ar mhaithe le Comhaontú Aoine an Chéasta a thabhairt ar an saol.  

=== An téacs ===
Sa Chomhaontú, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&amp;oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}&lt;/ref&gt; Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus na ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin.

Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníochta, ar tugadh Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.

== Ráigeanna trioblóide agus foréigin ==
Ní raibh na paraimíleataigh go léir sásta. Mar sin, scoilt grúpaí áirithe paraimíleata faoi cheist na síochána, agus tháinig dreamanna nua ar an bhfód a thosaigh ag cur a gcogaidh féin beag beann ar an gcomhaontú. 

B'é Fórsa Óglaigh Uladh an chéad ghrúpa a thit as a chéile de dheasca an easaontais, nuair a bhunaigh na heasaontóirí drong úr, Fórsa na nÓglach Dílseach (LVF, Loyalist Volunteer Force) sa bhliain 1996. 

I Mí na Nollag 1997, d'fheallmharaigh an t[[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|INLA]] [[Billy Wright]], ceannaire na nÓglach Dílseach, agus mharaigh na Dílseoirí roinnt Caitliceach le cor a thabhairt in aghaidh an chaim. 
{{Main|Billy Wright}}
Thairis sin, chrom dhá ghrúpa easaontóirí de chuid an IRA, an tIRA Leanúnach (''Continuity IRA'') agus an Fíor-IRA (''Real IRA'') ar an mbuamáil, beag beann ar shos cogaidh na Sealadach.

I Mí Lúnasa 1998, mharaigh buama de chuid an Fhíor-IRA 29 sibhialtach san [[An Ómaigh|Ómaigh]]. 
{{Main|Buamáil na hÓmaí (1998)}}
B'é seo an buama ba mheasa riamh ó thús na dTrioblóidí, agus is iomaí náisiúnaí Éireannach a ghlac col leis na heasaontóirí Poblachtánacha i ndiaidh an bhuama seo. Ghlac an tINLA féin leis an sos cogaidh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta sa bhliain 1998.

Tharla uafás na hÓmaí i 1998 agus ionsaithe eile de chuid easaontóirí poblachtacha. Bhí an tIRA Sealadach agus na dílseoirí ón UVF, [[Cumann Cosanta Uladh|UDA]] agus RHC ciontach as eachtraí freisin.

Ó sin i leith, bhí cuid is mó den fhoréigean pharaimíleata dírithe ar an taobh istigh - mar shampla, in áit a bheith ag ionsaí na gCaitliceach, bhí na sceimhlitheoirí Protastúnacha, cuir i gcás, ag ionsaí Protastúnaigh, más Protastúnaigh den chineál &quot;mhícheart&quot; iad ar chúis éigin. D'éirigh ina chogadh dearg idir an UDA agus an UVF faoi dhó ón mbliain 2000 i leith. Thairis sin, bhí &quot;briogáidirí&quot; éagsúla an UDA ag cur cogaidh ar a chéile ó am go ham, ó theastaigh ó gach duine acu an churadhmhír a fháil de bhrabús na coiriúlachta proifisiúnta a bhí idir lámha ag na sceimhlitheoirí.

Ní raibh na hÓglaigh Phoblachtánacha chomh sáite céanna san fhaicseanaíocht eatarthu féin. Ach glactar leis gur mharaigh an '[[Fíor IRA]]' [[Denis Donaldson|Donncha Mac Dónaill]], duine a d'admhaigh go raibh sé ag spiaireacht don Rialtas Briotanach sna 1980idí agus sna 1990idí. 

Cuireadh i leith na Sealadach freisin go raibh siad ag imeaglú daoine agus, fiú, á marú ar chúiseanna pearsanta. Mar shampla, maraíodh fear óg darbh ainm [[Robert McCartney]] sa bhliain 2005, i ndiaidh achrainn i dteach tábhairne le daoine a bhí ina mbaill den IRA Sealadach.

== 21 haois: athmhuintearas agus seicteachas ==
Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú.

Cuireadh [[Feidhmeannas Thuaisceart Éireann]] agus [[Tionól Thuaisceart Éireann]] ar fionraí sa bhliain 2002, nuair a tháinig an scannal [[Stormontgate, 2002|Stormontgate]] chun solais

Sa bhliain 2007, d'aontaigh [[Ian Paisley]] agus [[Gerry Adams]] rialtas comhchumhachta a chur ar bun.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/paisley-and-adams-agree-power-sharing-deal-1.804911|teideal=Paisley and Adams agree power sharing deal|dáta=Bealtaine 2007|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}&lt;/ref&gt;

Níos deireanaí, bhailigh Sinn Féin neart, fuair siad an ceann is fearr ar an PSDLO agus dhírigh an páirtí ar a fheachtas uile-Éireann le dúil cumhacht a bheith acu thuaidh agus theas.

Chuir an tIRA Sealadach in iúl go raibh an chuid ba mhó dá gcuid arm tine díchoimisiúnaithe ó [[Lúnasa]]-[[Meán Fómhair]] 2005, agus nach raibh siad ábalta a thuilleadh oibríochtaí mórscála a chur i gcrích.

Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá [[Páirtí Aontachtach Uladh]] níos laige ná an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den t[[seicteachas]], agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann. 

Tá ábhar dúshláin nár comhlíonadh fós i bprionsabail agus in aidhmeanna eile an Chomhaontaithe: comhpháirtíocht, comhurraim agus comhionannas do chearta sibhialta, polaitiúla agus cultúir, saoirse ó leithcheal, athmhuintearas, agus fógairt chearta mhuintir an Tuaiscirt a bheith aitheanta mar a roghnaíonn siad mar Éireannaigh nó mar Bhriotanaigh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-oiread-measa-riamh-ag-iriseoiri-ar-pholaiteoiri-is-a-bhi-an-la-sin-ag-stormont/|teideal=Ní raibh oiread measa riamh ag iriseoirí ar pholaiteoirí is a bhí an lá sin ag Stormont…|údar=Cathal Mac Coille|dáta=8 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt; 

== Féach freisin ==

* [[Dearbhú Shráid Downing]]
* [[Oibríocht Chiffon]]
* [[Na Trioblóidí]]
* [[Buamáil Docklands (1996)]]
* [[Buamáil Mhanchain (1996)]]
* [[Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998]]

== Naisc sheachtracha ==

* [https://www.dfa.ie/media/dfa/alldfawebsitemedia/ourrolesandpolicies/northernireland/Comhaont-Aoine-an-Chasta.pdf Téacs an Chomhaontaithe as Gaeilge i bhfoirm PDF]
* Tuairimí&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/25-bliain-den-tsiochain-agus-den-chodladh-samh/|teideal=25 bliain den tsíocháin agus den chodladh sámh|údar=Cliodhna Ní Mhianáin|dáta=6 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-mian-nib-uaisle-na-ba-chraiceailte-na-an-tsiochain-lenar-linn/|teideal=‘Ní raibh mian níb uaisle ná ba chraiceáilte ná an tsíocháin lenár linn’|údar=Eoghan Ó Néill|dáta=5 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhnigh-ar-lion-na-ndaoine-ata-beo-inniu-nach-mbeadh-duireasa-an-chomhaoantaithe/|teideal=Cuimhnigh ar líon na ndaoine atá beo inniu nach mbeadh d’uireasa an Chomhaoantaithe|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/da-fheabhas-an-comhaontu-nil-aghaidh-tugtha-fos-ar-chuid-de-bhunchuiseanna-na-coimhlinte/|teideal=Dá fheabhas an Comhaontú, níl aghaidh tugtha fós ar chuid de bhunchúiseanna na coimhlinte|údar=Máirín Ní Ghadha|dáta=7 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/blas-reeling-in-the-years-ar-uairibh-ar-chlar-criochnuil-faoin-gcomhaontu/|teideal=Blas ‘Reeling in the Years’ ar uairibh ar chlár críochnúil faoin gComhaontú|údar=Breandán M Mac Gearailt|dáta=8 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-raibh-ionam-ach-deagoir-ach-daithin-me-ionracas-uaisleacht-agus-firinne-john-hume/|teideal=‘Ní raibh ionam ach déagóir, ach d’aithin mé ionracas, uaisleacht agus fírinne John Hume’|údar=Claire Hanna|dáta=10 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-mar-chaipeis-pholaitiuil-a-shamhlaim-e-faoin-am-seo-ach-mar-theacs-fealsunachta/|teideal=‘Ní mar cháipéis pholaitiúil a shamhlaím é faoin am seo ach mar théacs fealsúnachta’|údar=Pól Ó Muirí|dáta=10 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ag-tuairisciu-o-stormont-do-rnag-an-la-a-siniodh-an-comhaontu/|teideal=Ag tuairisciú ó Stormont do RnaG an lá a síníodh an Comhaontú…|údar=Pól Mac Donncha|dáta=10  Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mar-sheasamh-polaitiuil-ta-ras-an-aontachtais-rite/|teideal=‘Mar sheasamh polaitiúil, tá rás an aontachtais rite’|údar=Fionntán de Brún|dáta=9 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-chosuil-go-raibh-re-orga-i-ndan-dailtiri-an-chomhaontaithe-an-sdlp-agus-an-uup/|teideal=Ba chosúil go raibh ré órga i ndán d’ailtirí an Chomhaontaithe – an SDLP agus an UUP…|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=9 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/suite-chun-boird-le-eugene-mccabe-agus-john-mcgahern-aoine-an-cheasta-1989/|teideal=Suite chun boird le Eugene McCabe agus John McGahern, Aoine an Chéasta, 1989…|údar=Ciarán Ó Cualáin|dáta=7 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/rugadh-muid-i-lar-na-coimhlinte-ni-raibh-cur-amach-againn-ar-aon-saol-eile-ach-e/|teideal=‘Rugadh muid i lár na coimhlinte, ní raibh cur amach againn ar aon saol eile ach é’|údar=Tomaí Ó Conghaile|dáta=8 Aibreán  2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/13-bliain-a-bhi-me-ag-daileadh-an-belfast-telegraph-i-no-go-zone/|teideal=13 bliain a bhí mé, ag dáileadh an Belfast Telegraph i ‘No-go zone’|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=7 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;
* Físeán&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-cothrom-an-lae-seo-25-bliain-o-shin-a-siniodh-comhaontu-aoine-an-cheasta/|teideal=FÍSEÁN: Cothrom an lae seo 25 bliain ó shin a síníodh Comhaontú Aoine an Chéasta…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-10}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Na Trioblóidí]]
[[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]]
[[Catagóir:1998]]
[[Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Conarthaí na hÉireann]]
[[Catagóir:1990idí in Éirinn]]
[[Catagóir:Bunreacht na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Caidreamh Éire-An Ríocht Aontaithe]]
[[Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann]]
[[Catagóir:Próiseas síochána i dTuaisceart Éirinn]]
[[Catagóir:Roinnt na cumhachta]]
[[Catagóir:Comhaontú Aoine an Chéasta]]</text>
      <sha1>3ftsy20m8smilz7ujvk10jk1cs1anme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eacnamaíocht</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5321</id>
    <revision>
      <id>1321083</id>
      <parentid>1318884</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2412" sha1="90kqjang8n5vs34t1ncqwfnsxmdys3h" xml:space="preserve">[[Íomhá:Supply-demand-right-shift-demand.svg|mion|'[[Soláthar agus éileamh]]', léaráid ag léiriú
na héifeachtaí a éiríonn as éileamh méadaithe|220x220px]]
Is brainse den [[eolaíocht shóisialta]] í an '''eacnamaíocht''' a bhaineann le cúrsaí an gheilleagair. Tagann an focal ón n[[Gréigis]] (''oikos,'' nó teach agus ''nomos,'' dlí). Thug an staraí Thomas Carlyle &quot;an [[eolaíocht]] ghruama&quot; uirthi sa [[19ú haois|naoú céad déag.]]

Díríonn an eacnamaíocht ar iompar agus idirghníomhú na ngníomhairí eacnamaíocha agus conas a oibríonn an geilleagar. Ag teacht leis an bhfócas seo, is minic a dhéanann  príomh-téacsleabhair idirdhealú idir micreacnamaíocht agus maicreacnamaíocht. 

Anailísíonn an eacnamaíocht an geilleagar ar fad (a chiallaíonn táirgeadh comhiomlán, tomhaltas, coigiltis, agus infheistíocht) agus na saincheisteanna a dhéanann difear dí, lena n-áirítear, dífhostaíocht na n-acmhainní (saothair, caipiteal, agus talamh), boilsciú, fás eacnamaíoch, agus na beartais phoiblí a thugann aghaidh ar na saincheisteanna seo (beartais airgeadaíochta, fioscacha, agus eile).

== Stair ==
Aithnítear [[Adam Smith]] mar athair na heacnamaíochta. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://worldhistoryjournal.com/2024/10/07/adam-smith-the-father-of-modern-economics-and-his-enduring-legacy/|teideal=The Life of Adam Smith and Wealth of Nations - World History|dáta=2024-10-07|language=en-GB|work=worldhistoryjournal.com|dátarochtana=2026-04-26}}&lt;/ref&gt; Fealsamh Albanach a bhí ann, a scríobh leabhar eacnamaíochta &quot;Saibhreas na Náisiún&quot; (''The Wealth of Nations''). Pléadh topaic ar nós &quot;roinnt na hoibre&quot; sa saothar seo. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The wealth of nations|url=https://archive.org/details/wealthofnations0000smit|publisher=Modern Library|date=2000|location=New York|author=Adam Smith, Edwin Cannan}}&lt;/ref&gt;

== Micreacnamaíocht ==
Scrúdaíonn an [[micreacnamaíocht]] iompar na n-eilimintí bunúsacha sa gheilleagar, lena n-áirítear gníomhairí aonair agus margaí, ar na hidirghníomhaíochtaí, agus torthaí na n-idirghníomhaíochtaí. D'fhéadfadh sin a bheith mar gníomhairí aonair, mar shampla; [[Teaghlach|teaghlaigh]], [[gnó]]&lt;nowiki/&gt;lachtaí, ceannaitheoirí, agus díoltóirí.

== Féach freisin ==

* [[Soláthar agus éileamh]]  

== Tagairtí ==
{{reflist}}
 
[[Catagóir:Eacnamaíocht| ]]

{{síol}}</text>
      <sha1>90kqjang8n5vs34t1ncqwfnsxmdys3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19 Iúil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5902</id>
    <revision>
      <id>1321006</id>
      <parentid>1274573</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T20:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Conradder</username>
        <id>34685</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarluithe */</comment>
      <origin>1321006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4459" sha1="cfleldjlphulfmvolv2ddf73h6d2tq0" xml:space="preserve">{{Iúil}}
Is é an '''19 Iúil''' an 200ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 201ú lá i mbliain bhisigh. Tá 165 lá fágtha sa bhliain.

== Féilte ==
* [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] - Naomh Arsenius

== Daoine a rugadh ar an lá seo ==
* [[1223]] — [[Baibars]], Sultán na hÉigipte (b. [[1277]])
* [[1451]] — [[Séamas III, Rí na nAlbanach]], Rí na nAlbanach (b. [[1488]])
* [[1814]] — [[Samuel Colt]], ceapadóir Meiriceánach (b. [[1962]])
* [[1843]] — [[Edgar Degas]], péintéir Francach (b. [[1917]])
* [[1921]] — [[Rosalyn Sussman Yalow]], fisiceoir míochaine Meiriceánach (b. [[2011]])
* [[1926]] — [[Patrick Lalor]], polaiteoir agus iománaí Éireannach (b. [[2016]])
* [[1936]] — [[Lucha Reyes]], amhránaí Peiriúch (b. [[1973]])
* [[1945]] — [[Richard Henderson (bitheolaí)|Richard Henderson]], bithcheimiceoir Briotanach a bhuaigh Duais Nobel
* [[1946]] — [[Ilie Năstase]], imreoir leadóige Rómánach 
* [[1962]] — [[Seán Ó Céirín]], lúthchleasaí Éireannach (b. [[2001]])
* [[1970]] — [[Nicola Sturgeon]], Céad-Aire na hAlban
* [[1971]] — [[Vitali Klitschko]], dornálaí agus polaiteoir Úcránach
* [[1972]] — [[David Lammy]], polaiteoir Briotanach
* [[1977]] — [[Matt Carthy]], polaiteoir Éireannach de chuid Sinn Féin
* [[1982]] — [[Stuart Parnaby]], imreoir sacair
* [[1986]] — [[David Zurutuza]], imreoir sacair Spáinneach
* [[1991]] — [[Jonathan Buckley]], polaiteoir i dTuaisceart Éireann

== Daoine a fuair bás ar an lá seo ==
* [[514]] — [[Pápa Symmachus]] (r ~640)
* [[1543]] — [[Mary Boleyn]], bean luí rí [[Anraí VIII Shasana]] (r. [[1499]])
* [[1679]] — [[John Plessington]], mairtíreach Sasanach (r. [[1636]])
* [[1814]] — [[Matthew Flinders]], loingseoir agus cartagrafaí Sasanach (r. [[1774]])
* [[1838]] — [[Pierre Louis Dulong]], eolaí Francach (r. [[1785]])
* [[1945]] — [[Richard Corish]], polaiteoir Éireannach (r. [[1889]])
* [[1957]] — [[Curzio Malaparte]], scríbhneoir Iodálach (r. [[1898]])
* [[1981]] — [[José María Pemán]], scríbhneoir Spáinneach (r. [[1897]])
* [[1995]] — [[Paddy Keaveney]], polaiteoir Éireannach (r. [[1929]])
* [[2005]] — [[Alain Bombard]], eolaí Francach (r. [[1924]])
* [[2009]] — [[Frank McCourt]], scríbhneoir (r. [[1930]])
* [[2011]] — [[Brendan Kehoe]], ríomhchláraitheoir Éireannach (r. [[1970]])
* [[2014]] — [[James Garner]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1928]])
* [[2016]] — [[Garry Marshall]], aisteoir agus scannánóir Meiriceánach (r. [[1934]])
* [[2019]] — [[Rutger Hauer]], aisteoir Ísiltíreach (r [[1944]])
* [[2024]] — [[Ray Reardon]], imreoir snúcair Breatnach (R. [[1932]])

== Tarluithe ==
* [[1553]] - Chríochnaigh an réimeas den [[An Bhantiarna Jane Grey|Bhantiarna Jane Grey]] i ndiaidh 9 lá
* [[1588]] - Chonacthas 130 bád de chuid Armada na [[An Spáinn|Spáinne]] amach ó chósta [[Sasana|Shasana]], The Lizard, [[Corn na Breataine]]
* [[1821]] - Corónaíodh [[Seoirse IV na Ríochta Aontaithe]] ina rí
* [[1870]] - [[An Cogadh Franc-Phrúiseach]]: d'fhógair an Fhrainc cogadh ar [[an Phrúis]]
* [[1900]] - Osclaíodh an chéad líne den [[Meitreo Pháras|Mheitreo Pháras]] le hoibríocht
* [[1969]] - Bhí saol polaitiúil an t[[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad]]óra [[Ted Kennedy|Edward Kennedy]] i mbaol mar gheall nár chuir sé póilíní ar an eolas faoi thimpiste bóthair a bhí aige agus bás mná óg i Chappaquiddick go dtí níos déanaí
* [[1977]] - Tarchuireadh an chéád comhartha [[Córas Suite Domhanda|CSD]]
* [[1980]] - Níor thaistil lúthchleasaithe as 30 tír chuig na [[Cluichí Oilimpeacha]] i [[Moscó]] agus iad ag léirsiú in aghaidh ionradh na [[An tAontas Sóivéadach|Rúise]] san [[An Afganastáin|Afganastáin]]
* [[1997]] - [[Na Trioblóidí]]: D'atosaigh [[An tIRA Sealadach]] a sos cogaidh.
* [[2024]] - Chuir [[Crowdstrike]] paiste lochtach amach agus [[Cur isteach domhanda ar theicneolaíocht faisnéise 2024|bhris sé a lán ríomhairí ar fud an domhain]]
* [[2024]] - Thug [[An Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta]] [[Imscrúdú na Cúirte Bhreithiúnais Idirnáisiúnta maidir le forghabháil na hIosrael ar chríocha Palaistíneacha|rialú]] a dúirt gur cheart d'[[Iosrael]] an fhorghabháil mhídhleathach a chríochnú de [[Stát na Palaistíne|na Dúichí Palaistíneacha]]
&lt;!-- idirvicí --&gt;

[[Catagóir:Dátaí|0719]]
[[Catagóir:Míonna|Iúil, 19]]</text>
      <sha1>cfleldjlphulfmvolv2ddf73h6d2tq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321159</id>
      <parentid>1321006</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T09:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Conradder</username>
        <id>34685</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarluithe */</comment>
      <origin>1321159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4773" sha1="0wtiopocm2pr6iuldkdf820x83754m0" xml:space="preserve">{{Iúil}}
Is é an '''19 Iúil''' an 200ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 201ú lá i mbliain bhisigh. Tá 165 lá fágtha sa bhliain.

== Féilte ==
* [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] - Naomh Arsenius

== Daoine a rugadh ar an lá seo ==
* [[1223]] — [[Baibars]], Sultán na hÉigipte (b. [[1277]])
* [[1451]] — [[Séamas III, Rí na nAlbanach]], Rí na nAlbanach (b. [[1488]])
* [[1814]] — [[Samuel Colt]], ceapadóir Meiriceánach (b. [[1962]])
* [[1843]] — [[Edgar Degas]], péintéir Francach (b. [[1917]])
* [[1921]] — [[Rosalyn Sussman Yalow]], fisiceoir míochaine Meiriceánach (b. [[2011]])
* [[1926]] — [[Patrick Lalor]], polaiteoir agus iománaí Éireannach (b. [[2016]])
* [[1936]] — [[Lucha Reyes]], amhránaí Peiriúch (b. [[1973]])
* [[1945]] — [[Richard Henderson (bitheolaí)|Richard Henderson]], bithcheimiceoir Briotanach a bhuaigh Duais Nobel
* [[1946]] — [[Ilie Năstase]], imreoir leadóige Rómánach 
* [[1962]] — [[Seán Ó Céirín]], lúthchleasaí Éireannach (b. [[2001]])
* [[1970]] — [[Nicola Sturgeon]], Céad-Aire na hAlban
* [[1971]] — [[Vitali Klitschko]], dornálaí agus polaiteoir Úcránach
* [[1972]] — [[David Lammy]], polaiteoir Briotanach
* [[1977]] — [[Matt Carthy]], polaiteoir Éireannach de chuid Sinn Féin
* [[1982]] — [[Stuart Parnaby]], imreoir sacair
* [[1986]] — [[David Zurutuza]], imreoir sacair Spáinneach
* [[1991]] — [[Jonathan Buckley]], polaiteoir i dTuaisceart Éireann

== Daoine a fuair bás ar an lá seo ==
* [[514]] — [[Pápa Symmachus]] (r ~640)
* [[1543]] — [[Mary Boleyn]], bean luí rí [[Anraí VIII Shasana]] (r. [[1499]])
* [[1679]] — [[John Plessington]], mairtíreach Sasanach (r. [[1636]])
* [[1814]] — [[Matthew Flinders]], loingseoir agus cartagrafaí Sasanach (r. [[1774]])
* [[1838]] — [[Pierre Louis Dulong]], eolaí Francach (r. [[1785]])
* [[1945]] — [[Richard Corish]], polaiteoir Éireannach (r. [[1889]])
* [[1957]] — [[Curzio Malaparte]], scríbhneoir Iodálach (r. [[1898]])
* [[1981]] — [[José María Pemán]], scríbhneoir Spáinneach (r. [[1897]])
* [[1995]] — [[Paddy Keaveney]], polaiteoir Éireannach (r. [[1929]])
* [[2005]] — [[Alain Bombard]], eolaí Francach (r. [[1924]])
* [[2009]] — [[Frank McCourt]], scríbhneoir (r. [[1930]])
* [[2011]] — [[Brendan Kehoe]], ríomhchláraitheoir Éireannach (r. [[1970]])
* [[2014]] — [[James Garner]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1928]])
* [[2016]] — [[Garry Marshall]], aisteoir agus scannánóir Meiriceánach (r. [[1934]])
* [[2019]] — [[Rutger Hauer]], aisteoir Ísiltíreach (r [[1944]])
* [[2024]] — [[Ray Reardon]], imreoir snúcair Breatnach (R. [[1932]])

== Tarluithe ==
* [[1553]] - Chríochnaigh an réimeas den [[An Bhantiarna Jane Grey|Bhantiarna Jane Grey]] i ndiaidh 9 lá
* [[1588]] - Chonacthas 130 bád de chuid Armada na [[An Spáinn|Spáinne]] amach ó chósta [[Sasana|Shasana]], The Lizard, [[Corn na Breataine]]
* [[1821]] - Corónaíodh [[Seoirse IV na Ríochta Aontaithe]] ina rí
* [[1870]] - [[An Cogadh Franc-Phrúiseach]]: d'fhógair an Fhrainc cogadh ar [[an Phrúis]]
* [[1900]] - Osclaíodh an chéad líne den [[Meitreo Pháras|Mheitreo Pháras]] le hoibriú
* [[1969]] - Bhí saol polaitiúil an t[[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad]]óra [[Ted Kennedy|Edward Kennedy]] i mbaol mar gheall nár chuir sé póilíní ar an eolas faoi thimpiste bóthair a bhí aige agus bás mná óg i Chappaquiddick go dtí níos déanaí
* [[1977]] - Tarchuireadh an chéád comhartha [[Córas Suite Domhanda|CSD]]
* [[1980]] - Níor thaistil lúthchleasaithe as 30 tír chuig na [[Cluichí Oilimpeacha]] i [[Moscó]] agus iad ag léirsiú in aghaidh ionradh na [[An tAontas Sóivéadach|Rúise]] san [[An Afganastáin|Afganastáin]]
* [[1997]] - [[Na Trioblóidí]]: D'atosaigh [[An tIRA Sealadach]] a sos cogaidh.
* [[2024]] - Chuir [[Crowdstrike]] paiste lochtach amach agus [[Cur isteach domhanda ar theicneolaíocht faisnéise 2024|bhris sé a lán ríomhairí ar fud an domhain]]
* [[2024]] - Thug [[An Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta]] [[Imscrúdú na Cúirte Bhreithiúnais Idirnáisiúnta maidir le forghabháil na hIosrael ar chríocha Palaistíneacha|rialú]] a dúirt gur cheart d'[[Iosrael]] an fhorghabháil mhídhleathach a chríochnú de [[Stát na Palaistíne|na Dúichí Palaistíneacha]]
* [[2026]] - Bhuaigh [[An Spáinn]] [[Corn FIFA an Domhain 2026]]. Bhuail siad [[An Airgintín]] 1-0 sa chluiche cheannais.
* [[2026]] - Bhuaigh [[CLG Chontae Luimnigh|Luimneach]] [[Craobh Shinsear Iomána na hÉireann]] den tríú ham déag . Bhuail siad [[CLG Chontae na Gaillimhe|Gaillimh]] sa chluiche cheannais.
&lt;!-- idirvicí --&gt;

[[Catagóir:Dátaí|0719]]
[[Catagóir:Míonna|Iúil, 19]]</text>
      <sha1>0wtiopocm2pr6iuldkdf820x83754m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Chatalóinis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6122</id>
    <revision>
      <id>1321074</id>
      <parentid>1320766</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5204" sha1="a0yubfnj4mhsbwjywqx04wh8kf4hlgm" xml:space="preserve">{{glanadh}}

{{WD Bosca Sonraí Teanga}}

Is [[Teangacha Rómánsacha|teanga Rómánsach]] iartharach í an '''Chatalóinis''' (''català'' sa Chatalóinis, ''valencià'' i gComhphobal València)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf|teideal=Acord de l'Acadèmia Valenciana de la Llengua (AVL), adoptat en la reunió plenària del 9 de febrer del 2005, pel qual s'aprova el dictamen sobre els principis i criteris per a la defensa de la denominació i l'entitat del valencià|údar=Acadèmia Valenciana de la Llengua|dáta=9/2/2005|language=Catalóinis|pages=52|dátarochtana=11/01/2025|archivedate=2015-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923181117/http://www.avl.gva.es/va/acords-AVL/main/03/document/NOMENTITAT.pdf}}&lt;/ref&gt; a bhfuil stádas oifigiúil aici sa [[An Chatalóin|Chatalóin]], sna [[na hOileáin Bhailéaracha|hOileáin Bhailéaracha]], in [[Andóra]] agus i gComhphobal València (mar a dtugtar &quot;an Vaileinsis&quot; uirthi). Is teanga chosanta í mar theanga mhionlaigh sa mbaile Alghero i [[an tSairdín|Sairdín]] na [[An Iodáil|hIodáile]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/topic/Catalan-language|teideal=Catalan language {{!}} History, Grammar &amp; Dialects {{!}} Britannica|dáta=2024-12-20|language=Béarla|work=www.britannica.com|dátarochtana=10/01/2025}}&lt;/ref&gt; Mar an gcéanna, tá stádas aici mar theanga réigiúnach i dTuaisceart na Catalóine (sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]), ach is í an [[An Fhraincis|Fhraincis]] teanga oifigiúil na háite. Tá pobal labhartha stairiúil aici san [[An Aragóin|Aragóin]] agus i [[réigiún Murcia]] chomh maith. Tugtar &quot;na [[Països Catalans|Tíortha Catalónacha]]&quot; ar na háiteanna seo ina bhfuil an Chatalóinis á labhairt go stairiúil.

Mar theanga Rómánsach, tháinig sí ó [[An Laidin|Laidin]] choiteann na gcoilíneach [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]], i gceantar na bPiréiní thoir. Tá gaol gairid aici leis an [[An Ocsatáinis|Ocsatáinis]],&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://typeset.io/pdf/la-llengua-occitana-caracteritzacio-i-situacio-actual-4d9jbdp3ca.pdf|teideal=La llengua occitana: caracterització i situació actual|údar=Xavier Lamuela|language=Catalóinis|pages=31|dátarochtana=10/1/2025}}{{Dead link|date=Feabhra 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; agus cuirtear san aon ghrúpa teangan iad mar theangaí OcsatánRómánsacha. Agus cainteoirí a bhfuil an Chatalóinis acu mar dhara teanga á gcur san áireamh, tá níos mó ná 10 milliún cainteoirí ag an teanga. Dá bharr sin, cé gur teanga mhionlaigh í, meastar go bhfuil níos mó cainteoirí ag an gCatalóinis ná atá ag a lán teangacha Eorpacha eile a bhfuil stádas lán-oifigiúil acu ina dtír féin agus san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], amhail an [[An Danmhairgis|Danmhairgis]], an [[An tSualainnis|tSualainnis]] agus an [[An Fhionlainnis|Fhionlainnis]].

== Foghareolaíocht ==
Cé go bhfuil roinnt canúintí le fáil sa Chatalóinis, baineann na tréithe foghareolaíochta seo a leanas léi go ginearálta:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Gran enciclopèdia catalana. 4: Buix - cept|publisher=Edicions 62|date=1977|location=Barcelona|author=Ferrater; et al.|volume=4|issue=1977|language=Catalóinis|pages=628–639}}&lt;/ref&gt;

* Codarsnacht idir /ɛ, e/ agus /ɔ, o/, rud a bhaineann le formhór na dteangaí Rómánsacha iartharacha, ach nach bhfuil le fáil sa [[An Spáinnis|Spáinnis]] ná i gcanúintí teangaí eile ar nós na Fraincise agus na [[An Iodáilis|hIodáilise]].
* Gan défhoghair a dhéanamh de na gutaí gearra ''ĕ'', ''ŏ'', a bhí sa Laidin, amhail an [[An Ghailísis|Ghailísis]] agus an [[An Phortaingéilis|Phortaingéilis]], ach difriúil leis an bhFraincis, leis an Spáinnis agus leis an Iodáilis.
* Roinnt défhoghair a bhfuil /w/ iontu, amhail an Ghailísis agus an Phortaingéilis. Mar shampla, ''peu'' (cos) [pɛw], ''rei'' (rí) [rej], ''taula'' (tábla, bord) ['tawlə], ''bou'' (dámh) [bɔw].

I gcomparáid le teangaí Rómánsacha eile, tá cuid mhaith focal aonsiollach ann sa Chatalóinis. Is féidir a lán consan a chur ag deireadh focail, agus is féidir focal a chríochnú le carn consan ina theannta sin. Lena chois sin, déantar bac-chonsain neamhghlórach ag deireadh focail sa Chatalóinis.

=== Gutaí ===
Tá seacht nguta aiceanta sa Chatalóinis, /a, ɛ, e, i, ɔ, o, u/, chomh maith leis an svea /ə/. Is féidir svea aiceanta a fháil i gCatalóinis na nOileán Bailéarach, agus bíonn easaontas canúnach ann mar gheall ar lagú gutaí agus láimhseáil na ngutaí /ɛ, e/.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The phonology of Catalan|url=https://archive.org/details/phonologyofcatal0000whee|publisher=Oxford University Press|date=2005|location=Oxford ; New York|author=Max Wheeler|language=Béarla|pages=[https://archive.org/details/phonologyofcatal0000whee/page/37 37]-38}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{IdirVicí|cód=ca}}


{{DEFAULTSORT:Catalóinis, An}}
[[Catagóir:Teangacha na Fraince|Catalóinis]]
[[Catagóir:An Chatalóin|Catalóinis]]
[[Catagóir:An Spáinn|Catalóinis]]
[[Catagóir:Teangacha na Spáinne|Catalóinis]]
[[Catagóir:Teangacha Rómánsacha]]</text>
      <sha1>a0yubfnj4mhsbwjywqx04wh8kf4hlgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Immanuel Kant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7220</id>
    <revision>
      <id>1321086</id>
      <parentid>1243716</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5029" sha1="be5daq0fbe5demwpxitu2r5pj06d084" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Fealsamh iomráiteach ó Ríocht na Prúise i Ré na hEagnaíochta ba ea '''Immanuel Kant''' (22 Aibreán 1724 - 12 Feabhra 1804).

=== Saothar ===
I dteagasc an Idéalachais Tharchéimniúla d’áitigh Kant nach raibh sa spás, san am agus sa chúisíocht ach céadfachtaí; tá “rudaí iontu féin” ann ach ní féidir eolas a fháil orthu.

Dúirt Kant go gcuireann an intinn cruth ar an eispéireas agus go bhfuil na hairíonna céanna ag an eispéireas daonna go léir. Tá tagairt do réabhlóid [[Nicolaus Copernicus|Copernicus]] ina thairiscint go bhféadtar réada a iomasú ''a priori'' (roimh ré) agus dá bhrí sin go bhfuil an t-iomasú neamhspleách ar an réaltacht oibiachtúil.&lt;ref&gt;&quot;We here propose to do just what Copernicus did in attempting to explain the celestial movements. When he found that he could make no progress by assuming that all the heavenly bodies revolved round the spectator, he reversed the process, and tried the experiment of assuming that the spectator revolved.... We may make the same experiment with regard to the intuition of objects. If the intuition must conform to the nature of the objects, I do not see how we can know anything of them ''a priori''. If, on the other hand, the object conforms to the nature of our faculty of intuition, I can then easily conceive the possibility of such an ''a priori'' knowledge.&quot; Kant, Immanuel. Aistrithe ag J.M.D. Meiklejohn, ''Critique of Pure Reason''.&lt;/ref&gt; Shíl Kant gurbh é an réasún máthair na moráltachta agus gur tháinig an aeistéitic d’acmhainn bhreithiúnais neamhchlaonta. Tá tionchar ag tuairimí Kant ar fhealsúnacht ár linne fós, go háirithe i réimsí na eipistéimeolaíochta, na heitice, na teoirice polaitiúla agus na aeistéitice iar-nua-aoisí.

Scríobh Kant a mhórshaothar ''[[Critic an Fhíor-Réasúin]]'' (1781)&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kant|first1=Immanuel|last2=Kitcher|first2=Patricia (intro.)|last3=Pluhar|first3=W. (trans.)|title=Critique of Pure Reason|url=https://archive.org/details/critiqueofpurere0000kant_k1v3|publisher=Hackett|year=1996|location=Indianapolis |page=xxviii |isbn= |nopp=true}}&lt;/ref&gt; chun an gaol idir réasún agus eispéireas daonna a mhíniú. Bhí fonn air deireadh a chur le teoiricí amhantracha faoin eispéireas daonna agus cur i gcoinne sceipteachas [[David Hume]] agus a leithéidí. Shíl sé gur sháraigh sé an fál go haer a thóg réasúnaithe agus eimpírithe eatarthu féin,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Vanzo|first1=Alberto|title=Kant on Empiricism and Rationalism|journal=History of Philosophy Quarterly|volume=30|issue=1|pages=53–74|url=http://wrap.warwick.ac.uk/id/eprint/59913|date=January 2013}}&lt;/ref&gt; agus meastar go forleathan gur chomhtháthaigh sé an dá thraidisiún.&lt;ref&gt;Rohlf, Michael; Zalta, Edward N. (eag.): &quot;Immanuel Kant&quot;: http://plato.stanford.edu/entries/kant/|encyclopedia=Stanford{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Encyclopedia of Philosophy,'' Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2018&lt;/ref&gt;

Ba é tuairim Kant go dtiocfadh síocháin shíoraí de dhaonlathas uilíoch agus de chomhoibriú idirnáisiúnta. Shíl sé go dtarlódh sé seo de bharr na staire uilíche cé nach mbeadh sé pleanáilte. Tá díospóireacht ar siúl go fóill faoi smaointe reiligiúnda Kant. Deir daoine éigin gurbh aindiachaí ar dtús é agus gur chum sé argóint ointeolaíoch ar son Dé i gceann tamaill, agus tá daoine eile níos déine air, go háirithe [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]], fealsamh a dúirt nach raibh i bhfoirm ordaitheach eitic Kant ach “moráltacht dhiaga” agus “Deich nAitheanta Mhaois faoi cheilt,”&lt;ref&gt;Arthur Schopenhauer, ''On the basis of Morals'', in ''The Two Fundamental Problems of Ethics'']] aistrithe ag [[Chris Janaway]] 2009, míreanna 4-5&lt;/ref&gt; agus [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], a mhaígh go raibh fuil diagaire in Kant&lt;ref&gt;Friedrich Nietzsche, ''An Frith-Chríost'' (1895), [https://books.google.com/books?id=DcVl57jzP2gC&amp;pg=PA9&amp;lpg=PA9&amp;dq=%22theologian+blood%22+the+antichrist#v=onepage&amp;q=%22theologian%20blood%22%20the%20antichrist para. 10].&lt;/ref&gt; agus nach raibh ann ach cosantóir sofaisticiúil na Críostaíochta. 

D’fhoilsigh Kant saothair thábhachtacha eile ar eitic, reiligiún, dlí, aeistéitic, réalteolaíocht agus stair. Orthu sin tá ''Stair Nádúrtha Uilíoch'' (1755), ''Critic an Réasúin Phraiticiúil'' (1788), ''Meitifisic na Moráltacha'' (1797), ''Critic an Bhreithiúnais'' (1790), leabhar ar aeistéitic agus ar theileolaíocht, and ''Reiligiún Laistigh de Theorainn an Lom-Réasúin'' (1793).

=== Saol ===
Ba in [[Kaliningrad|Konigsberg]] a saolaíodh is a cuireadh oideachas ar [[Immanuel Kant|Kant]].

==Nótaí==
{{reflist}}
&lt;!---FOINSE: Vicipéid Bhéarla---&gt;
&lt;!---Idirvicí---&gt;


{{DEFAULTSORT:Kant, Immanuel}}
[[Catagóir:Fealsúna Gearmánacha|Kant, Immanuel]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1724|Kant, Immanuel]]
[[Catagóir:Básanna i 1804|Kant, Immanuel]]</text>
      <sha1>be5daq0fbe5demwpxitu2r5pj06d084</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grímsey</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9056</id>
    <revision>
      <id>1321038</id>
      <parentid>1314254</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="mmtci5nzwaegwbadfe6v7bcwfqkxpuj" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}

[[Oileán]] beag é '''Grímsey''', agus é suite 40 ciliméadar amach ó chósta tuaisceartach na [[An Íoslainn|hÍoslainne]]. Tá an t-oiléan suite go díreach ar an g[[An Ciorcal Artach|Ciorcal Artach]].

Baineann an t-oileán le Grímseyjarhreppur, bardas de chuid chúige Eyjafjarðarsýsla. Tá timpeall céad duine ina gcónaí ann, agus is é Sandvík an t-aon sráidbhaile amháin.&lt;ref name=LP&gt;{{cite book|last=Swaney|first=Deanna|title=Iceland, Greenland &amp; the Faroe Islands|url=https://archive.org/details/lonelyplaneticel0000dean|publisher=Lonely Planet|date=1997|edition=3rd|pages=[https://archive.org/details/lonelyplaneticel0000dean/page/250 251]–252|isbn=0864424531}}&lt;/ref&gt;

== Tíreolaíocht agus aeráid ==
[[Íomhá:Grímsey Iceland.JPG|right|200px|thumb|Oileán Grímsey]]
Níl aon chuid áitrithe den Íoslainn níos faide ó thuaidh ná Grímsey; tá oileáinín Kolbeinsey níos faide ó thuaidh fós, ach níl aon daoine ann. Tá Flatey (Skjálfandi) 39 ciliméadar ó dheas. Tá aillte crochta ar gach taobh de Grímsey ach amháin sa deisceart. Réimse 5.3 ciliméadar atá ann, agus tá an chuid is airde de 105 méadar os cionn na farraige.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.grimsey.is/um-grimsey/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2009-07-24 |archivedate=2007-05-02 |archiveurl=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502132245/http://www.grimsey.is/um-grimsey/ }}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Iceland2008-Grimsey.arctic.circle.JPG|thumb|left|200px|An Ciorcal Artach ar Grímsey.]]
Tugann an Sruth Atlantach Thuaidh uisce sách te leis [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|ó Mhurascaille Mheicsiceo]], agus dá bhrí sin níl an [[aeráid]] rófhuar. Taifeadadh teocht 26&amp;nbsp;°C (79&amp;nbsp;°F) ann, teocht a mbeadh súil agat léi i [[Réicivíc]] agus í i bhfad níos faide ó dheas. Níl crainn ann ach tá riasca, féar agus caonach le fáil ann, agus gnáthaíonn mórán éan an áit, go háirithe falcóga.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Riley |first=Laura &amp; William|title=Nature's Strongholds: The World's Great Wildlife Reserves|url=https://archive.org/details/naturesstronghol0000rile |publisher=Princeton University Press|date=2005|isbn=9780691122199|page=[https://archive.org/details/naturesstronghol0000rile/page/384 384]}}&lt;/ref&gt;

Ní bhíonn aon oíche ann sa [[samhradh]]; tosaíonn an caochsholas um meán oíche i ndeireadh mhí Iúil. 

Bíonn [[stoirm]]eacha móra ann, agus uaireanta tagann an t-oighear aduaidh, rud a fhágann an fharraige ina reolach timpeall an oileáin. Sa samhradh, áfach, is minic an fharraige ina léinseach.

== Geilleagar agus Pobal ==
[[Íomhá:Akureyri.JPG|thumb|200px|right|Akureyri]]
Tá neart éisc le marú fós timpeall an oileáin, agus uaireanta téann na hiascairí i bhfad níos faide ó thuaidh ina mótarbháid. Tá feirmeacha ann, agus bailítear uibheacha éin mhara. Tá tarraingt turasóirí ar an áit. 

Tá eaglais ann le hocht gcéad bliain anuas, ach sa bhliain 1856 a tógadh an eaglais atá anois ann. As adhmad farraige a rinneadh é, agus baint aici le paróiste Akureyri ar an oileán mór. 

Tá lárionad pobail ann agus scoil ó leibhéal na naíscoile go dtí Grád 8; caithfidh daltaí níos sine dul go Akureyri.
[[Íomhá:Iceland2008-Grimsey.church.JPG|thumb|left|200px|Eaglais Grímsey]]

== Fichille ==
Tá clú na [[ficheall|fichille]] ar Grímsey,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Tomasson|first=Richard F.|title=Iceland, the First New Society|url=https://archive.org/details/icelandfirstnews0000toma|publisher=University of Minnesota Press|date=1980|isbn=9780816609130|}}&lt;/ref&gt; agus dá bhrí sin chuir Willard Fiske, scoláire agus fear mór fichille, suim san oileán sna [[1870í]]. Níor thug sé cuairt ar Grímsey riamh, ach chuir sé ábhar fichille chuige agus d'fhág airgead le huacht ag an oileán.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Millman|first=Lawrence|coauthors=Theroux, Paul|title=Last Places: A Journey in the North|url=https://archive.org/details/lastplacesjourne00mill_1|publisher=Houghton Mifflin Books|date=2001|pages=[https://archive.org/details/lastplacesjourne00mill_1/page/109 109]–110|isbn=9780618082483}}&lt;/ref&gt;

== An Ciorcal Artach ==
Deirtear go ritheann an Ciorcal díreach trí lár leaba an tsagairt - scéal gan bhunús, mar bogann an Ciorcal cúpla méadar gach bliain. 

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Naisc Sheachtracha ==
* [http://www.grimsey.is/english/ Eolas ar Grímsey. Tá stair an oileáin le fáil san alt Íoslainnise ''Hvenar og hvers vegna?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090616144212/http://www.grimsey.is/english/ |date=2009-06-16 }}

[[Catagóir:Tíreolaíocht na hÍoslainne]]
[[Catagóir:Oileáin]]</text>
      <sha1>mmtci5nzwaegwbadfe6v7bcwfqkxpuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aillte an Mhothair</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9077</id>
    <revision>
      <id>1321156</id>
      <parentid>1267713</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17458" sha1="ax2a1553x8qq271lrh5tra2wprc9ea1" xml:space="preserve">{{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}}
[[File:Cliffs of Moher drone-video.webm|thumb|Aillte an Mhothair]]
Tá '''Aillte an Mhothair'''&lt;ref name=&quot;Logainm&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/104069|title=Aillte an Mhothair/Cliffs of Moher {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}&lt;/ref&gt; ([[An Béarla|Béarla]]: Cliffs of Moher) suite sa [[An Bhoireann|Bhoireann]] gar do [[Dúlainn|Dhúlainn]], [[Contae an Chláir]], [[Éire]]. Tá siad thart ar 14 chiliméadar ar fad. Tá na haillte 214 méadar os cionn an Aigéin Atlantaigh ag an bpointe is airde. Bíonn Aillte an Mhothair i gcónaí ag barr na n-áiteanna is cáiliúla in Éirinn. Tá na haillte os cionn Aigéin an Atlantaigh. Is áit fhiáin, iargúlta agus álainn í. 

Ó bharr na n-aillte is féidir le cuairteoirí [[Oileáin Árann]] i g[[Cuan na Gaillimhe]], [[na Beanna Beola]], agus [[Sléibhte Mhám Toirc|Sléibhte Mhám Thoirc]] a fheiceáil. Tá Aillte an Mhothair ar cheann de na gnéithe  is cáiliúla in Éirinn. Tugann 1.5 milliún duine cuairt ar na hAillte gach bliain.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cliffsofmoher.ie/plan-your-visit/things-to-do/|teideal=Things to do in Ireland, Things to do in Clare at Cliffs of Moher|language=en-GB|work=Cliffs of Moher Tourist Attraction in Ireland, Things to Do in Ireland {{!}} Ireland’s most visited natural attraction|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;

Tá na haillte le feiceáil i roinnt scannán, ina measc ''Ryan's Daughter'' (1970), ''The Princess Bride'' (1987), ''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince (scannán)|Harry Potter and the Half-Blood Prince]]'' (2009), agus ''Leap Year'' (2010). Tá na haillte le feiceáil freisin i bhfíseáin cheoil, mar “Runaway” le Maroon 5,  “My Love” le Westlife, agus “The Color Green” le Rich Mullins.

&lt;br /&gt;

== Stair ==
[[Íomhá:O'Brien's Tower.jpg|mion|Túr Uí Bhriain]]Tá na haillte milliúin bliain d'aois. Tá daoine ina gcónaí sa réigiún ar feadh na mílte bliain, mar go bhfuarthas suímh [[Neoiliteach|Neoiliteacha]] ar fud Chontae an Chláir. Faigheann na haillte a n-ainm ón sean [[dún]] ar a dtugtar 'Mothar.&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; Ciallaíonn sé dún scriosta.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.historyireland.com/18th-19th-century-history/cornelius-obrien-and-the-cliffs-of-moher/|teideal=Cornelius O’Brien and the Cliffs of Moher|dáta=2013-02-25|work=History Ireland|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;   

Ba é Cornelius Uí Bhriain, tiarna talún áitiúil, an chéad duine a d'aithin na haillte mar cheann scríbe turasóireachta. Tá [[Túr]] Uí Bhriain in aice leis an bpointe is airde agus is pointe féachana é do chuairteoirí ar feadh na gcéadta bliain. Tógadh an túr ar na haillte i [[1835]]. Tógadh an túr ag Cornelius Uí Bhriain, a rinne brabús trí tháille iontrála a ghearradh. D'aithin Cornelius an luach a bhain le daoine a mhealladh chuig Aillte an Mhothair agus conas a d'fhéadfaidís a bheith chun leasa an phobail áitiúil agus iad a thabhairt amach as an mbochtaineacht. Chomh maith le sin, thóg Uí Bhriain balla de bhloic shéaraigh feadh na haillte, stáblaí agus táblaí picnice do thurasóirí a bhí ar cuairt sa 19ú haois. Tá sé ráite go bhfuil gach rud sa cheantar áitiúil tógtha aige ach amháin na haillte féin.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Jan van Harssel|date=|url=|title=|journal=National Geographic Learning's Visual Geography of Travel and Tourism|volume=|issue=|coauthors=Richard Jackson}}&lt;/ref&gt;   

Tá an ceantar díreach ó thuaidh de Thúr Uí Bhriain thíos Aill an Searrach tá sé anois ina láthair surfála clúiteach domhanda leis na tonnta cáiliúla ag mealladh surfálaithe den scoth. I gcoinníollacha áirithe is féidir leis an tonn 60 troigh a bhaint amach. Bhí Aillte an Mhothair ar dtús ar shuíomh deilte [[Abhainn|abhann]] mór agus bunaíodh iad thart ar 320 milliún bliain ó shin le linn tréimhse an [[Carbónmhar|Charbónmhar]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Robert E. Gabler|date=2009|url=https://archive.org/details/physicalgeograph0000unse_z5l3|title=Physical Geography|journal=Cengage Learning|volume=|issue=9}}&lt;/ref&gt;  

Tógadh [[Túr]] an Mhothair go luath sna [[1800í|1800]]í mar thúr faire amach d'Óglaigh Napóilean. Is féidir go leor túir den chineál céanna a fháil ar chósta thiar na hÉireann agus bhí ról an chosúil acu. Is fothrach é an túr faoi láthair ach tá roinnt de na héin áitiúla ina gcónaí ann.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Ann Bowen|date=2005|url=|title=Understanding GCSE Geography|journal=Bath Press Colourbooks|volume=|issue=2|coauthors=John Pallister}}&lt;/ref&gt;  

Tá go leor athraithe ó shin i leith, go háirithe líon na gcuairteoirí a thagann chuig Aillte an Mhothair, chomh maith le críochnú Ionad Cuairteoirí nua Aillte an Mhothair atá suite go ciúin i gcnoic an tírdhreacha.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.historyireland.com/18th-19th-century-history/cornelius-obrien-and-the-cliffs-of-moher/|teideal=Cornelius O’Brien and the Cliffs of Moher|dáta=2013-02-25|work=History Ireland|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;  

&lt;br /&gt;

== Geolaíocht ==
Tá na haillte déanta de [[sceall]] agus de [[Gaineamhchloch|ghaineamhchloch]], agus tá na carraigeacha is sine le fáil ag bun na haillte. Is féidir iontaisí a fheiceáil sna sraitheanna carraige. Athraíonn sraitheanna carraige aonair ó cheintiméadair go méadar. Insíonn gach sraith de charraig rud éigin faoin timpeallacht áitiúil a bhí ann os cionn 300 milliún bliain ó shin.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=James L. Best|date=2016|url=|title=A Field Guide to the Carboniferous Sediments of the Shannon Basin, Western Ireland|journal=Wiley Blackwell|volume=|issue=|coauthors=Paul B. Wignall}}&lt;/ref&gt; 

Sa lá atá inniu ann tá creimeadh cósta ar na haillte. Buaileann tonnta i gcoinne cos na n-aillte, agus tá sé seo ag creimeadh bun na haillte. Mar gheall ar seo tá na haillte ag titim isteach san fharraige. Tá gaoth, tonnta, báisteach agus oighear ag creimeadh Aillte an Mhothair, agus cruthaíodh uaimh, agus tírghnéithe san fharraige.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Kenneth J Gregory|date=2010|url=https://archive.org/details/earthslandsurfac0000greg|title=The Earth's Land Surface: Landforms and Processes in Geomorphology|journal=SAGE|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt; Thar na milliúin bliain, rinneadh na ndríodar a charnadh i gcarraig sholadach agus rinneadh iad a bhrú ó thuaidh mar gheall ar ghluaiseachtaí i bplátaí an domhain. Is iad seo na sraitheanna carraige gaineamhchloiche, glár, láibe agus scealla a dhéanann Aillte an Mhothair inniu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Enzo Pranzini|date=2013|url=|title=Coastal Erosion and Protection in Europe|journal=Routledge|volume=|issue=|coauthors=Allan Thomas Williams}}&lt;/ref&gt;

Má fhéaceann tú amach ó bharr na n-aillte feicfidh tú go leor tírghnéithe cósta: Staic Mhara, Stumpaí Mara agus uaimh a cruthaíodh mar thoradh ar chreimeadh. Tá an staic farraige cháiliúil 'An Branán Mór,' 67 méadar ar airde. Nuair a bhí sé ina chuid de na hAillte, bhí sé scartha le creimeadh.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=John Bridge|date=2008|url=https://archive.org/details/earthsurfaceproc0000brid|title=Earth Surface Processes, Landforms and Sediment Deposits|journal=Cambridge University Press|volume=|issue=|coauthors=Robert Demicco}}&lt;/ref&gt;

Mar gheall ar a dtábhacht gheolaíoch, is Geopháirc Dhomhanda de chuid [[UNESCO|Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Cultúir na Náisiún Aontaithe]] [[UNESCO|(UNESCO)]] iad Aillte an Mhothair. Dá bhrí sin, déantar iad a bhainistiú agus a chosaint, chomh maith le húsáid le haghaidh cláir oideachais agus forbairt inbhuanaithe.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Poul Duedahl|date=2016|url=|title=A History of UNESCO: Global Actions and Impacts|journal=Palgrave Macmillan|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

== Fiadhúlra ==
[[Íomhá:Moher11(js).jpg|mion|Gabhair a fheictear ag na haillte]]
Tá thart ar 30,000 [[éan]] ina gcónaí ar na haillte, ina measc tá níos mó ná 20 [[speiceas]]. Tá tábhacht chaomhnaithe ar an suíomh freisin mar láithreán póraithe do níos mó ná 30,000 éin mhara.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Paul Sterry|date=2010|url=|title=Collins Complete Irish Wildlife|journal=HarperCollins Publishers Limited|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt; Tá Aillte an Mhothair ar an choilíneacht mórthír [[Puifíní]] is mó: (1,365 duine fásta aonair) in Éirinn. Is féidir an príomhchoilíneacht a fheiceáil ar oileán na nGabhar. Is féidir an príomhchoilíneacht a fheiceáil ar oileán na nGabhar. Fásann bláthanna fiáine agus féara áille ar na haillte san Earrach agus sa Samhradh. Ó bharr na haillte is minic a fheictear deilfeanna, míolta móra agus rónta. Is tréimhse iontach é [[An Márta|Márta]] trí [[An Bhealtaine|Bhealtaine]] do lucht féachana éan cuairt a thabhairt.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Harald H. Roth|date=1997|url=|title=Wildlife Resources: A Global Account of Economic Use|journal=Springer|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;

Tá [[Mamach|mamaigh]] thalún ina gcónaí ar an aill. Tá [[Broc|broic]], gobáin agus [[Coinín|coiníní]]. Tá daonra mór [[giorria]] ann freisin agus is minic a fheictear iad go luath sa lá le linn an [[Earrach|Earraigh]]. Tá tréad [[gabhar]] ina gcónaí ar chosáin chúnga faoi bhun na n-aillte.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Eric Dempsey|date=2011|url=|title=Ireland's Wildlife Year|journal=Gill &amp; Macmillan|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;

== Turasóireacht ==
Ba iad Aillte an Mhothair an dara díol spéise is choitianta do thurasóirí in Éirinn i 2018 le 1,527,000 cuairteoirí. Tá na haillte mar chuid mhór de thuras turasóireachta [[Slí an Atlantaigh Fhiáin|Shlí an Atlantaigh Fhiáin]]. Tá Siúlóid Aille 18 gciliméadar ann. Tógadh ionad cuairteoirí nua-aimseartha, 'Taithí Cuairteoirí Aillte an Mhothair,' ar chnoc ag druidim leis na haillte.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cliffsofmoher.ie/cie-excellence-award-cliffs-moher/|teideal=CIE Excellence Award For Cliffs Of Moher|dáta=2018-02-07|language=en-GB|work=Cliffs of Moher Tourist Attraction in Ireland, Things to Do in Ireland {{!}} Ireland’s most visited natural attraction|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt; Pleanáladh agus tógadh an t-ionad € 32 milliún thar thréimhse 17 mbliana agus osclaíodh go hoifigiúil é i mí [[An Fheabhra|Feabhra]] [[2007]]. Tógadh an t-ionad le bheith neamhdhíobhálach don chomhshaol. Úsáideann an t-ionad téamh geoiteirmeach agus painéil ghréine. Tá an t-ionad tógtha go han-mhaith agus comhtháite sa tírdhreach. Is spás iontach tógtha taobh istigh é agus tá rochtain an-mhaith aige ar dhaoine faoi mhíchumas, seomraí folctha glana maithe. Tá siopa caife agus [[bialann]] ann agus is féidir leat na haillte a fheiceáil óna fuinneoga. Tá an siopa bronntanais ann freisin, ar ndóigh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tourismireland.com/Press-Releases/2018|teideal=Tourism Ireland|údar=|dáta=|dátarochtana=}}&lt;/ref&gt; 
[[Íomhá:Moher Tower.JPG|mion|Túr an Mhothair]]
Tá gach ceann de na [[Radharc|radhairc]] seo ar fheabhas ag am ar bith, ach tugann na cuairteanna ag éirí gréine nó luí na gréine na radhairc is ildaite ar fad. Bíonn daoine an tógtha leo. Is é an bhuaic amanna ar cuairt ná idir 11am-4pm. Gearrann an t-ionad €8 do dhuine fásta, agus  leanaí faoi 16 saor in aisce. Tugann turais fharantóireachta deis do thurasóirí amharc ar fáil ar na haillte ó leibhéal na [[farraige]]. Tógtha i [[1835]], tugann túr Uí Bhriain deis na [[grianghraf]] is fearr d'Aillte an Mhothair a fháil. Chun cuairt a thabhairt ar an túr ní mór ceann an [[Staighre|staighre bíse]] a dhreapadh go dtí an ceantar féachana.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Glenn Hooper|date=2016|url=|title=Heritage and Tourism in Britain and Ireland|journal=Palgrave Macmillan|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt; 

Is é [[Dúlainn]] an [[sráidbhaile]] is gaire d'Aillte an Mhothair. Aithnítear [[Dúlainn]] mar cheann de na háiteanna is fearr chun éisteacht le [[ceol traidisiúnta na hÉireann]]. Is é [[Dúlainn]] an áit is fearr chun an bád farantóireachta a ghabháil go [[Oileáin Árann|hOileáin Árann]]. Is eachtra uathúil é turas báid timpeall ar bhonn na n-aillte agus is féidir leat na haillte a fheiceáil thíos. Fágann báid gach lá ó [[Dúlainn|Dhúlainn]], díreach lastuaidh de na hAillte.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.doolin.ie/|teideal=Doolin Village {{!}} County Clare {{!}} Ireland {{!}} Ireland's Wild Atlantic way|language=en-GB|work=Doolin Tourism {{!}} Co. Clare {{!}} Irelands Wild Atlantic Way|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;    

== Iompar ==
Bealach [[Bus Éireann]] 350 a nascann Aillte an Mhothair le roinnt áiteanna: [[Inis (baile)|Inis]], [[Inis Díomúin|Inis Díomáin]], [[Dúlainn]], [[Lios Dúin Bhearna]], [[Cinn Mhara]] agus [[Gaillimh]]. Cuireann an tseirbhís seo roinnt turas ar fáil gach lá. Tá bus tointeála atá i bhfeidhm go príobháideach agus a fhreastalaíonn ar an suíomh ó [[Dúlainn|Dhúlainn]]. &lt;br /&gt;Cosnaíonn loca caranna €8 faoi láthair.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.buseireann.ie/inner.php?id=406&amp;form-view-timetables-route=350&amp;form-view-timetables-submit=1|teideal=Bus Éireann|údar=|dáta=|dátarochtana=}}&lt;/ref&gt; 

Le dul chuig na hAillte, bí ag súil le turas 90 nóiméad ó [[Cathair na Gaillimhe|chathair na Gaillimhe]]. Cibé an áit óna dtagann tú ón tuaisceart nó ó dheas, tá na haillte díreach ar an R478. Tá bealach bus rialta ann ó [[Gaillimh|Ghaillimh]], chomh maith le turais threoraithe phríobháideacha ó [[Luimneach]], [[Gaillimh]] agus fiú ó [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.cliffsofmohercoastalwalk.ie/|teideal=Transport to the Cliffs of Moher|údar=|dáta=|dátarochtana=|archivedate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101059/http://www.cliffsofmohercoastalwalk.ie/}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Cliffs-of-Moher-From-Beach-2012.JPG|mion|Radharc suas ar na haillte ón trá]]
== Béaloideas ==
Tá go leor [[béaloideas]] a bhaineann le hAillte an Mhothair mar shampla finscéal an chailleach agus [[Cú Chulainn]], [[Maighdean mhara|Muruach]] an Mhothair agus Cathair Caillte Chill Stuifín. 

Thit cailleach ar a dtugtar Mal i ngrá le [[Cú Chulainn]]. Ar an drochuair áfach don chailleach, níor thaitin sí leis. Níor thaitin an diúltú le Mal agus chuaigh sí sa tóir ar [[Cú Chulainn|Chú Chulainn]] ar fud na hÉireann. Chuaigh [[Cú Chulainn]] ó dheas ó Aillte an Mhothair, go béal Abhainn na Sionainne. Léim [[Cú Chulainn]] go dtí oileán ar a dtugtar Carraig Ghráinne agus Diarmuid. Lean Mal sa tóir air agus bhí ádh mór uirthi agus í ag léimt go dtí an t-oileán freisin. Léim [[Cú Chulainn]] ar ais agus rinne Mal iarracht léimt ar ais. Ach d'imigh Mal isteach sna carraigeacha agus dheargaigh a cuid fola an bhá agus thug daoine faoi deara go raibh Malbay ainmnithe ina dhiaidh. Deirtear go dtógadh na carraigeacha, ar a dtugtar 'Hags Head' anois, mar thoradh ar chruth próifíl Mal, agus tá sé le feiceáil sa lá atá inniu ann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cliffs-of-moher-cruises.com/news/legend-of-hags-head-cliffs-of-moher/|teideal=Legend of Hags Head, Cliffs of Moher|dáta=2015-06-29|language=en-GB|work=Cliffs of Moher Cruises|dátarochtana=2019-03-27|archivedate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101058/https://www.cliffs-of-moher-cruises.com/news/legend-of-hags-head-cliffs-of-moher/}}&lt;/ref&gt;

Tá [[Maighdean mhara|Muruach]] an Mhothair ann, a insíonn scéal iascaire áitiúil a bhuaileann le maighdean mhara le [[Cótaí|cóta]] draíochta. Caithfidh an [[Maighdean mhara|muruach]] an clóca a chaitheamh chun filleadh ar an [[Farraige|bhfarraige]]. Ghoid an fear an clóca chun gaiste di ar an talamh. Pósann sí an t-iascaire agus tá beirt pháiste acu le chéile. Blianta ina dhiaidh sin, cé go bhfuil an fear [[Codladh|ina chodladh]], faigheann an [[Maighdean mhara|muruach]] an clóca agus filleann sí ar an [[Farraige|bhfarraige]], agus ní fheictear arís í.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cliffsofmoher.ie/about-the-cliffs/history/|teideal=Cliffs of Moher Castle, O'Brien's Tower Cliffs of Moher Ireland|language=en-GB|work=Cliffs of Moher Tourist Attraction in Ireland, Things to Do in Ireland {{!}} Ireland’s most visited natural attraction|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;

Ansin tá Cathair Chaillte Chill Stuifín. Deirtear go bhfuil sé faoi [[uisce]] ag bun na haillte mar gur chaill an rialtóir an [[eochair]] a d'oscail doirse an chaisleáin go dtí an chathair. De réir finscéal, fanfaidh an chathair faoi uisce go dtí go bhfaighfear agus go bhfillfear an eochair. Creideann roinnt daoine go bhfuil an eochair faoin uaigh ach deir daoine eile go bhfuil an eochair i [[loch]] ar bharr [[Sliabh|sléibhe]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.irishcentral.com/culture/travel/The-legends-surrounding-the-beautiful-Cliffs-of-Moher-PHOTOS.html|teideal=Ancient Irish legends at the beautiful Cliffs of Moher|dáta=2018-06-22|language=en|work=IrishCentral.com|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Turasóireacht i gContae an Chláir}}

[[Catagóir:Tíreolaíocht na Mumhan]]
[[Catagóir:Contae an Chláir]]</text>
      <sha1>ax2a1553x8qq271lrh5tra2wprc9ea1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Roald Amundsen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9938</id>
    <revision>
      <id>1321165</id>
      <parentid>1320870</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T09:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peadar Flanagan</username>
        <id>69459</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1434" sha1="tgxdbpr360fsry2c6pz04jype1yrv01" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Ba thaiscéalaí [[An Iorua|Ioruach]] é '''Roald Engelbregt Gravning Amundsen''' ([[16 Iúil]] [[1872]] – [[18 Meitheamh|Meitheamh]] [[1928]]). Bhí sé i gceannas ar an chéad turas [[Taiscéalaíocht|taiscéalaíochta]] a shroich an [[An Pol Theas|Pol Theas]], a d'aimsigh sé le foireann a chomhthíreach ar an 14 Nollaig den bhliain 1911.

Rugadh Amundsen do theaghlach muirí, agus cé gur chuir a mháthair drogall air roimh shaol an mhairnéalaigh a leanstain, spreagadh samhlaíocht Roald óg ag tuairiscí an taiscéalaithe [[John Franklin]]. &quot;Léigh mé iad le fonn fiabhrasach a rialaigh cúrsa mo bheatha iomláine.&quot; Agus é sé bliana déag d'aois, thoisigh sé ag staidéar taiscéalaíochta na réigiún polach, agus ceapadh é mar phríomh-mháta den long ''Belgica'' naoi mbliana ní ba dheireanaí. Sa bhliain 1903, d'imigh sé leis ar turas taiscéalaíochta tríd an [[Pasáiste Siar ó Thuaidh]] ar bord an ''Gjøa''. Thoisigh Amundsen an turas chuig an Phol Theas i mí an Mheithimh 1910, nuair a d'fhág sé an Iorua ar bord an ''Fram'', a thug sé chun [[Antartaice]] i mí Eanáir den bhliain dar gcionn. Faoi mhí na Nollag, 1911, shroich sé agus a cheithre chomrádaí an Pol Theas. 


{{stumpa}}


{{DEFAULTSORT:Amundsen, Roald}}
[[Catagóir:Taiscéalaithe|Amundsen, Roald]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1872|Amundsen, Roald]]
[[Catagóir:Básanna i 1928|Amundsen, Roald]]</text>
      <sha1>tgxdbpr360fsry2c6pz04jype1yrv01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ned Kelly</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10260</id>
    <revision>
      <id>1321123</id>
      <parentid>1241894</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6644" sha1="dudfy0jxolqg8telyeeffx70eu95or1" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Ba é '''Edward &quot;Ned&quot; Kelly''' ([[Gaeilge]]: ''Éadbhard Ó Ceallaigh''; [[Meitheamh]], [[1854]]/Meitheamh, [[1855]] - [[11 Samhain]] [[1880]]) an [[meirleach]]&lt;ref&gt;ach tugann na hAstrálaigh &quot;bushrangers&quot; ar na &quot;ceithearnaigh coille&quot; a bhí gníomhach faoin tuaith sa dara leath den naoú haois déag ... agus ba Ghaeil iad cuid nach beag acu. &lt;/ref&gt; ba mhó cáil san [[An Astráil|Astráil]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ned-kelly-agus-cail-ghaeil-na-hastraile.aspx|teideal=Ned Kelly agus Cáil Ghaeil na hAstráile|údar=Bearnaí Ó Doibhlin|dáta=2013|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-11-11}}&lt;/ref&gt;  Ní raibh sé ach cúig bliana is fiche nuair a crochadh é sa bhliain 1880. D’éirigh leis an-cháil a bhaint amach i rith a shaoil ghairid, áfach.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ned-kelly-laoch-no-cladhaire.aspx|teideal=Ned Kelly - laoch nó cladhaire?|údar=Dáithí Ó Colchúin|dáta=EAGRÁN 5 · MEÁN FÓMHAIR 2001|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-11-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Peter Carey|date=2000|url=https://archive.org/details/snj.truehistoryofkel0001care|title=True History of the Kelly Gang|journal=|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-leargas-ar-eireannaigh-na-hastraile.aspx|teideal=Léargas ar Éireannaigh na hAstráile|údar=Bearnaí Ó Doibhlin|dáta=2011|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; 
[[Íomhá:Ned kelly 1874.jpg|clé|mion|191x191px|Ned Kelly in 1874]]

== Beathaisnéis ==
[[Íomhá:Ned Kelly boxing.jpg|clé|mion|233x233px|[[Dornálaíocht|trodaíocht dhorn-nochta]] i mBeechworth, [[Victoria (An Astráil)|Victoria]], 1874]]

=== Sinsearacha ===
Ba de bhunadh Éireannach é Ned Kelly. B’as Contae Aontroma a mháthair. Ba mhac le [[Inimirce|inimirceach]] Éireannach as [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]] é, John &quot;Red&quot; Kelly, a cuireadh chun na [[An Tasmáin|Tasmáine]] sa bhliain 1841, ós rud gur ghoid sé dhá mhuicín. Chaith sé seacht mbliana faoi ghlas sular scaoileadh saor é agus bhuail sé le Ellen Quinn, as [[Contae Aontroma]]. Pósadh iad ar [[18 Samhain]] [[1850]] agus rugadh ochtar páiste dóibh: Mary, Annie, Ned, Maggie, Jim, Dan, Kate agus Grace. 

=== Coireanna ===
[[Íomhá:NedKelly dock.jpg|clé|mion|158x158px|os comhair na cúirte, ó ''The Illustrated Australian News'', 1880]]
Chaith Ned, a dheartháir Dan agus beirt comhghleacaí leo, an drong Kelly, blianta ar a dteitheadh de bharr eachtra inar maraíodh triúr póilíní. Le linn an ama sin robáil siad dhá bhanc agus rinne siad coireanna eile.  

=== Gabhadh ===
[[Íomhá:Ned Kelly trial.jpg|clé|mion|150x150px|os comhair na cúirte, ó ''The Illustrated Australian News'', 1880]]
Bhí na póilíní sa tóir ar dhrong an Cheallaigh ar feadh dhá bhliain. Ar deireadh thiar tháinig an drong Kelly go Glenrowan, áit ar chaith siad dhá lá ag réiteach d’ionsaí na bpóilíní.&lt;ref&gt;Ach ní ócáid róghruama a bhí sa deireadh seachtaine. Bhí sé de cháil ar an Glenrowan Inn go mbíodh uaineoil rósta den scoth le fáil ann. Chaith Ned agus a chomhluadar cuid den deireadh seachtaine ag damhsa cuadraille le bean an tí agus a hiníon agus seinneadh neart ceoil ar an gconsairtín.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Nuair a thug na póilíní ruathar faoin áit, maraíodh a thriúr comrádaí, Gaeil gach mac máthar acu, agus gabhadh Ned. 

[[Íomhá:Story-of-the-kelly-gang-capture2-1906.jpg|clé|mion|150x150px|Scannán sa bhliain 1906, ''The Story of the Kelly Gang'' ]]
=== Triail agus basú ===
Nuair a ghabh na póilíní Ned i [[Glenrowan]], [[Victoria]], cuireadh chun a thrialach i [[Melbourne]] Victoria é, agus daoradh é chun báis.     

Glactar leis go forleathan anois nár tugadh cothrom na Féinne dó agus é ar a thriail. Shínigh 60,000 duine achainí thrócaire ag an am.  

Dhaor an [[breitheamh]], an [[Ridire]] Redmond Barry – [[Éireannach]] eile-– chun báis é. Maítear go raibh na focail dheireanacha cháiliúla seo aige: “Such is Life”.  

Crochadh an Ceallach ar [[11 Samhain]] [[1880]], gan ach cúig bliana is fiche slánaithe aige. 

D’iarr an Ceallach ar na húdaráis a chorp a chur i d[[talamh]] coisricthe, ach caitheadh a [[Corp an duine|chorp]] in aolchlais le coirp na gcimí eile a crochadh um an dtaca sin. 

== Oidhreacht ==
Is é Ned Kelly an Gael is clúití i stair na hAstráile   Mar bharr ar an donas, tá tionchar thar na bearta ag an gCeallach ar an dóigh a dhéanann bunáite muintir na hAstráile meas ar cháil na nGael abhus anois.

Reáchtáladh a thórramh sa bhliain 2013 i dtuaisceart [[Victoria (An Astráil)|Victoria]], an ceantar a thugann lucht na turasóireachta Kelly Country (dúiche Uí Chadhla is dócha, nó arís Uí Chaollaí, mar ba le Tiobraid Árann iad, nó arís ar ais, Uí Cheallaigh).&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-21077457|teideal=Ned Kelly: The outlaw who divides a nation|dáta=2013-01-20|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2020-11-11}}&lt;/ref&gt; Ceiliúradh [[Aifreann]] éagnairce i bparóiste Naomh Pádraig in [[Wangaratta]], an baile is mó i ndúiche Uí Cheallaigh, i mí Eanáir 2013.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ned-kelly-agus-cail-ghaeil-na-hastraile.aspx|teideal=Ned Kelly agus Cáil Ghaeil na hAstráile|údar=Bearnaí Ó Doibhlin|dáta=2013|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-11-11}}&lt;/ref&gt;

== Scannáin ==
Tá sé ráite gurb é naoú huair déag a bhfuil scéal Ned Kelly tugtha chuig an scáileán beag is mór agus gach duine ó [[Heath Ledger]] go [[Mick Jagger]] tar éis a léiriú féin a dhéanamh ar an laoch / fhrithlaoch de bhunadh na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sceal-mhadra-na-n-ocht-gcos-deanta-den-true-history-of-the-kelly-gang/|teideal=Scéal mhadra na n-ocht gcos déanta den True History of the Kelly Gang|údar=Breandán M Mac Gearailt|dáta=15 Márta 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-01-22}}&lt;/ref&gt;
* [[1906]] : ''The Story of the Kelly Gang'', ó [[Charles Tait]]
* [[1951]] : ''The Glenrowan Affair'', ó Rupert Kathner
* [[1970]] : ''Ned Kelly'', ó Tony Richardson, le [[Mick Jagger]] i ról Ned Kelly
* [[2003]] : ''Ned Kelly'', ó Gregor Jordan, le [[Heath Ledger]] i ról Ned Kelly

== Tagairtí ==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Kelly, Ned}}
[[Catagóir:Stair na hAstráile]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1855]]
[[Catagóir:Básanna i 1880]]
[[Catagóir:Dúnmharfóirí]]
[[Catagóir:Daoine Astrálacha]]
[[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]]
[[Catagóir:Coirpigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Robálaithe]]</text>
      <sha1>dudfy0jxolqg8telyeeffx70eu95or1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caife</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11128</id>
    <revision>
      <id>1321082</id>
      <parentid>1303709</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17700" sha1="pbxif9r7x4ikuim38u4vwgaw08nff6d" xml:space="preserve">{{Glanadh}}
{{WD Bosca Sonraí Deoch}}

[[Deoch]] is ea an [[caife]] a dhéantar as síolta rósta an phlanda caife nó ''Coffea''. Creidtear gurb ó réigiún san [[An Aetóip|Aetóip]], Kaffa, a fuaireamar an focal &quot;caife&quot;.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Marbh ag Caife agus Marbh gan é|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2025/1006/1537018-marbh-ag-caife-agus-marbh-gan-e/|date=2025-10-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;   

Tháinig an focal dúinn trí ''kahve'' an turcaí ó ''qahwah'' (fíon) na h[[Araibis]]e. Is féidir é a sheirbheáil the nó fuar. Tá go leor scéalta taobh thiar de. Is é an réigiún [[Meánchiorcal]] an áit a bhfástar an caife. Is iad na réimsí sonracha ná [[Meiriceá Láir]] agus Theas,  [[An Afraic]] agus an lár oirthear agus  [[an Áise]] Theas. Tá sé ar eolas go geografach mar an áit idir an Trópaic an Portán agus Trópaic an Ghabhair mar an &quot;crios pónairí caife&quot;. Tá dhá chineál éagsúla caife ar eolas go coitianta, caife Arabica agus caife Robusta.  [[Íomhá:Starr 070617-7325 Coffea arabica.jpg|thumb|right|230px|Síolta caife ar phlanda caife]]

====== Bitheolaíocht ======
Is éard atá i [[Planda|bplandaí]] caife síol torthaí a fhástar ar an tor ''Coffea''. Déantar na torthaí cosúil le silíní a lománaíocht agus a phróiseáil chun an síol luachmhar a dhéanann dhá fhaighneog aonair a bhaint. Fásann sé is fearr le báisteach go minic, teochtaí te, ach ní teochtaí, agus talamh cnocach 600 go 1,200 [[méadar]] (2,000 go 4,000 troigh) os cionn leibhéal na [[farraige]] agus dá bhrí sin tá sé á shaothrú i réigiúin thrópaiceacha ar fud na cruinne. Toisc nach bhfuil na torthaí go léir socraithe ag an am céanna, baintear an chuid is mó de shilíní caife de láimh, seachas trí mheaisín.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.biologyreference.com/Ce-Co/Coffee-Botany-of.html|teideal=Coffee, Botany of - Biology Encyclopedia - plant, body, used, make|work=www.biologyreference.com|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;. Déanann táirgeoirí éagsúla a silíní a bhuachan ag amanna difriúla.
== Stair an Chaife ==

=== Finscéalaíocht ===
Tá scéal finscéalach ann a insítear faoin áit ar bunaíodh caife ar dtús. Thosaigh sé ar fad i réigiún an [[An Aetóip|Aetóip]] a chreidtear gurbh iad an chéad duine a d'aithin éifeacht fhuinniúil an ghléasra caife. Mar sin féin, níl aon fhianaise dhíreach a fuarthas níos luaithe ná an 15ú haois, rud a léiríonn cén áit ar fhás caife san  [[An Afraic|Afraic]] ar dtús nó a d’fhéadfadh a bheith ina spreagthach ag na daonraí dúchasacha&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Bennet Alan Weinberg agus Bonnie K Bealer|date=2001|url=|title=The world of Caffeine|journal=The World of Caffeine: The Science and Culture of the World's Most Popular Drug|volume=|issue=1st|publisher=Psychology Press}}&lt;/ref&gt; Tá scéal an aoire óig a raibh tréad gabhar aige, lá amháin thug sé faoi deara go raibh gabhar ag ithe roinnt caora, tar éis iad a ithe, bhí sé lán d'fhuinneamh agus sceitimíní. Cheap sé go raibh sé an-aisteach mar sin rinne sé blaiseadh dó féin. Thosaigh an t-aoire féin ag mothú níos fuinnmhithe tar éis dó na caora a ithe. Thosaigh an nuacht ag scaipeadh agus chuala manaigh faoi seo agus theastaigh uathu cuid acu féin. Triomaigh siad na caora nuair a fuair siad iad agus ansin ghrúdaigh siad iad le [[Uisce|huisce]] te agus an chéad chupán caife mar thoradh air. Ach ní raibh sé seo i scríbhinn go dtí [[1670]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Markman Ellis|date=2004|url=|title=A Cultural History|journal=A Coffee house|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Mocha Dapper 1680.jpg|mion|alt=|Éimin le linn an 17ú haois]]
=== Stair níos creidimh ===
Tá an fhianaise inchreidte is luaithe ar ól caife nó eolas ar an gcrann caife le feiceáil i lár an 15ú haois i gcuntais Ahmed al-Ghaffar in Éimin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Níl an crann caife dúchasach do [[Deisceart|dheisceart]] Arabica agus tá traidisiún Arabach ann a thugann le fios gur tugadh isteach é ón Aetóip. Tá téarma caife féin ag teangacha áirithe san Aetóip, mar shampla, an grúpa Omotic, gan a lua go bhfuarthas an chuid is mó de na téarmaí a úsáideadh ar iasacht ón Araibis.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Merid W. Aregay|date=1988|url=|title=|journal=The Journal of African History|volume=1|issue=29}}&lt;/ref&gt; Nuair a bhuail an nuacht an Éigipt, go nglaodh deoch 'quhwa', bhí sé leathnaithe go hÉimin agus a bhí ag úsáid  ag Sufi Shaykhs agus daoine eile chun fanacht dhúiseacht le linn a gcuid paidreacha.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Ralph S. Hattox|date=1988|url=|title=The origins of a social beverage in the medieval near east|journal=Coffee and Coffeehouses|volume=|issue=|publisher=University of Washington Press}}&lt;/ref&gt; .Ní hamháin go n-ólann na pátrúin caife agus go raibh siad i mbun cainte, ach d'éist siad freisin le ceol, d’fhéach siad ar thaibheoirí, d’imir siad ficheall agus choinnigh siad an scéal faoi láthair. D'éirigh go tapa le tithe caife mar ionad eolais a mhalartú go minic mar “Scoileanna an Chéasta&quot;. Faoin [[17ú haois]], bhí an caife ar a bhealach go dtí [[an Eoraip]] agus bhí an-tóir air ar fud na mór-roinne. Bhí conspóid mhór ann maidir leis an deoch nua a tháinig chun na hEorpa, bhí baint ag an bpápa leis an gcinneadh deiridh. In ainneoin na conspóide seo, bhí tithe caife ag teacht chun bheith ina n-ionaid ghníomhaíochta sóisialta agus cumarsáide i mórchathracha Shasana, na hOstaire, na Fraince, na Gearmáine agus na hÍsiltíre.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.ncausa.org/about-coffee/history-of-coffee|teideal=The History of Coffee|work=www.ncausa.org|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt; Mhothaigh daoine a chuireann alcól in áit na maidine níos mó fuinnimh agus mar sin bhí deoch chaifé coitianta ann san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
[[Íomhá:Carte Coffea robusta arabic.svg|mion|alt=|Léarscáil na réigiún caife]]

==  Próiseas ==
Tá go leor próiseas ann chun cupán caife a tháirgeadh. Mar Shampla:

=== Saothrú ===
Tarlaíonn saothrú an dá speiceas plandaí i réigiúin éagsúla. Déantar an speiceas caife Arabica a shaothrú den chuid is mó i [[Meiriceá Laidineach]], agus is é an speiceas Robusta is mó san Afraic. Fástar an dá speiceas caife san India, san Indinéis agus i dtíortha eile na  [[An Áise|hÁise]] Fásann caife is fearr ag teocht idir 73 ° agus 82 ° F (23 ° agus 28 ° C). Riachtanais bháistí suas go dtí 60 go 80 orlach (1,500 go 2,000 milliméadar) in aghaidh na bliana le tréimhse thirim dhá nó trí [[Mí|mhí]] don Arabica.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Robert Hewitt Jnr|date=1872|url=|title=Its History Oultivation and Uses|journal=Coffee|volume=|issue=|publisher=D appleton and company}}&lt;/ref&gt;  Is féidir saothrú caife a dhéanamh sa scáth ach níl sé chomh coitianta toisc gur féidir torthaí níos fearr a fháil gan scáth nó le scáth an-éadrom má leantar cleachtais eile, amhail scamhadh, fiailí agus toirchiú.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/plant/coffee-plant-genus|teideal=Coffee production {{!}} plant genus|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;

=== Táirgeadh ===
Le blianta beaga anuas tá an-tóir ar chaife, ciallaíonn sé seo méadú ar réigiúin táirgthe caife. Is í an Bhrasaíl an tír chaife is mó le blianta fada. Ós rud é go bhfuil níos mó éilimh ar bhlas tá beagnach 75 tír sa táirgeadh Caife ag an nóiméad seo.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://coffeemakered.com/top-coffee-producing-countries/|teideal=Top Coffee Producing Countries of 2019 {{!}} Largest Coffee Producers|dáta=2019-01-14|language=en-US|work=Coffee Makered|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;

'''An Bhrasaíl:''' Is iad an tír is mó le 150 bliain anuas iad agus trí bhreathnú ar a dtáirgeadh beidh siad ar feadh na chéad 100 bliain eile. Táirgeadh taifead ard de thart ar 2,598,000 tonna méadrach Caife i 2018. Sao Paulo, Parana, [[Minas Gerais]], agus stáit eile oirdheisceart ina bhfuil an teocht agus an aeráid fhabhrach don táirgeadh caife. Tá modhanna athraithe acu le blianta beaga anuas, mar shampla, tá siad ag úsáid na gréine chun na silíní a thriomú.&lt;br /&gt;'''Vítneam:''' Is é Vítneam an dara táirgeoir caife is mó ar domhan anois, I 1975 ní raibh acu ach 600-tonna a tháirgeadh agus anois tá sé méadaithe go 2 mhilliún. Robusta an phónaire atá ag fás anseo, a dhéanann thart ar 96% den táirgeadh caife iomlán i Vítneam.

Tá tíortha ar nós [[Columbia]], an Indinéis, [[an Aetóip]] agus an India sna deich dtáirgeoir caife is mó ar domhan. Bainfidh na tíortha seo tairbhe eacnamaíoch as seo.

=== Fómhar ===
Is é fómhar an chaife ceann de na tosca is tábhachtaí a mbíonn tionchar aige ar blas. Tá sé ar eolas go bhfuil blas is fearr ar chaife nuair a bhíonn sé ag buaic. Is é an príomhdhúshlán atá os comhair na lománaíochta ná [[Topagrafaíocht]] den talamh. Tá caife iontach suite go príomha i gceantair airde mhór. Tá feirmeacha caife suite ar fhánaí géara nó ar limistéir shléibhtiúla. Tá trí chineál éagsúla modhanna buainte ann&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=James Hoffman|url=https://archive.org/details/worldatlasofcoff0000hoff|title=The world atlas of coffee|year=2014|journal=|volume=|issue=2nd|publisher=}}&lt;/ref&gt;:

'''Fómhar Meaisín:''' Tá feirmeacha [[an Bhrasaíl]] ar an talamh cothrom ionas gur féidir leo meaisíní a úsáid chun an fómhar a bhaint. Tiomáint iad na meaisíní i sraitheanna néata chun nach ndéanfaidh siad dochar do na plandaí. Croith na meaisíní na plandaí ionas go dtitfidh na silíní as. Is é an míbhuntáiste is mó ná go n-aibíonn silíní ag amanna difriúla agus nach féidir leis na meaisíní sin a idirdhealú.

'''Piocadh Stiall:''' Is modh piocadh láimhe é seo, stailc na feirmeoirí na plandaí i ngluaiseacht amháin. Ciallaíonn sé seo go gcaithfear na silíní a phiocadh, a shórtáil de réir aibíochta agus málaí.

'''Piocadh lámha:'''  Maidir leis an gcaife is airde cáilíochta, roghnaíonn feirmeoirí na silíní. Ciallaíonn sé seo nach roghnóidh siad ach na silíní níos aibí as na plandaí agus go bhféadann siad na cinn neamhghnácha a fhágáil ag fás. Íoctar roghnóirí le meáchan na dtorthaí a roghnaíonn siad. Baineann sé seo le saothar crua agus pá éagórach.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Rósta ===
Sula ndéantar an caife a róstadh bíonn na pónairí glasa  agus níl aon bhlas iontu. Athraíonn siad ón ghlas go dtí na pónairí donn aramatacha. Nuair a bhíonn na pónairí á róstadh tá tú ag róstadh ag 550F, caithfidh tú na pónairí a chasadh i gcónaí chun iad a sheachaint. Cuirtear na pónairí in oigheann ollmhór agus nuair a shroicheann siad timpeall 400F, tosaíonn siad ag pop cosúil le grán rósta. I ndiaidh an chéad phóca, seiceálfaidh tú go leanúnach chun a fháil amach an bhfuil siad rósta go dtí an caighdeán ceart. Is é an róstadh an rud a thugann cumhra agus blas do phónairí an chaife.Tógann cineálacha éagsúla pónairí faid éagsúla ama san oigheann&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=W.H. Ukers|date=1919|url=|title=The Wisconsin Magazine of History|journal=|volume=3|issue=2}}&lt;/ref&gt;. Is éard atá i gceist le róstadh ná a bheith in ann teocht inmheánach pónairí aonair a thuar go cruinn: rud nach féidir a mhúineadh; ní féidir é a fhoghlaim ach ó bhlianta taithí. Nuair is féidir, déantar róstadh gar don áit ina bhfuil an tomhaltóir. Tarlaíonn sé seo toisc go mbíonn pónairí rósta, go dtosaíonn siad ag cailleadh a gcuid caighdeán maith láithreach.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.newfoodmagazine.com/article/28006/process-coffee-production-seed-cup/|teideal=The process of coffee production: from seed to cup|language=en|work=New Food Magazine|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Coffee shotsss.jpg|alt=|mion|306x306px|Caife ''espresso'']]

=== Stóráil ===
Treoir chun caife úr a stóráil:

# Coinnigh iad i gcoimeádán dorcha, aerdhíonach.
# Seachain solas na gréine
# Seachain gal (mar sin déan machnamh ar cá bhfuil tú ag stóráil do phónairí agus coinnigh iad ó ghrúdairí, soirn, srl.
# Seachain taise
# Nuair is féidir, meileann do chaife díreach sula ndéanann tú é a ghrúpáil.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://seriouscoffee.com/about-us/our-coffee/proper-coffee-storage/|teideal=Proper Coffee Storage|work=Serious Coffee|dátarochtana=2019-03-27|archivedate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327125917/https://www.seriouscoffee.com/about-us/our-coffee/proper-coffee-storage/}}&lt;/ref&gt;

=== Caife úrdhéanta ===
Tá breisiú caife i bhfad níos mó ná an meaisín a chasadh air agus é ag breathnú air. Braitheann sé ar an meaisín, meileann an brú a úsáidtear ar an gcaife, an t-am a dtaistealaíonn an t-uisce tríd an chaife agus cóimheas caife go huisce. Tá an espresso foirfe ag brath ar an mbreac foirfe. Tá dea-bholadh, corp agus crema ag an espresso foirfe. Ba chóir go mbeadh an boladh dian, bríomhar agus taitneamhach, ba chóir go mbeadh an corp réidh, tiubh agus cruinn agus ba chóir go mbeadh an crema órga, leanúnach agus comhsheasmhach. Is trí tháscaire iad na trí chomhpháirt seo go dtí espresso foirfe. Déanann an coire an caife a théamh suas go timpeall 88-90F. Is féidir le líomhadh caife an luas a ritheann an t-uisce te a athrú. Is féidir leis an líomhadh a bheith mhín nó ró garbh, má éiríonn an iomarca líomhadh air, scaipfidh sé amach rud a chuirfidh blas ar an gcaife agus má tá an líomhadh rógharbh, tá sé ró bog agus dath bán. Tá easpa aigéadachta ann. Is é an dáileog an brú a úsáidtear chun an caife a mhaolú sula gcuirtear isteach sa mheaisín é. Ba chóir an caife a dháileadh go cothrom ar fud an chiseáin agus ansin nuair a bheidh sé á stampáil beidh sé cothrom agus cothrom. Níl sé seo úsáideach ach amháin maidir le meaisíní caife a úsáidtear i gcaiféanna nó i mbialanna in ionad meaisíní caife láithreach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Kevin Sinnott|date=2010|url=https://archive.org/details/artcraftofcoffee0000sinn|title=The art and craft of coffee|journal=|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;

== Ealín Caife Latte ==
Tá sé níos deacra ealaín chaife latte a bhaint amach ná mar a fhéachann sé. Is féidir le deiseanna beaga caife fás ó ealaín laitíse a bheith acu ar a gcaife. Is féidir é a bhaint amach trí chéimeanna simplí ach le huaireanta cleachtais. Is ar uigeacht an bhainne atá sé go léir. Ba chóir an bainne a bheith 'síodúil' le haghaidh latte agus le 'neamhlonrach' le haghaidh cappuccino. Nuair a bhíonn an [[bainne]] á dhoirteadh, tosaíonn tú i lár an chupáin ionas go mbriseann an bainne dromchla an espresso. Nuair a thosaíonn an tacaíocht ag líonadh suas tosaíonn sé ag réiteach, tugann sé seo codarsnacht mhaith idir an espresso agus an bainne. Is féidir é seo a láimhseáil chun dearaí agus patrúin a chruthú. 
[[Íomhá:Latte art .jpg|mion|Ealín caife latte]]

== Deimhniú ==
Is féidir le tomhaltóirí caife a cheannach anois le trí dheimhniú, is iad cóirthrádáil, [[Feirmeoireacht orgánach|orgánach]], agus foraois bháistí comhaontas. Braitheann thart ar 125 milliún duine ar fud an domhain ar chaife as a slite beatha. Éilítear caife ar fud an domhain agus táirgtear é i 25 milliún sealbhóir beag. Ach ní féidir leis an gcuid is mó acu caighdeán maireachtála ard a fháil óna dtuilleamh. Tá táirgeadh caife ag brath ar go leor fachtóirí a fhágann go bhfuil sé deacair do na feirmeoirí agus do na daoine atá ag obair dóibh. Dálaí aimsire, galar agus tosca eile is féidir le gach duine tionchar a imirt ar tháirgeadh caife. Tugadh isteach trádáil chothrom ionas gur féidir leis na [[Feirmeoir|feirmeoirí]] sin maireachtáil má bhí an táirgeadh caife le laghdú. Le Cóirthrádáil, tá sé cinnte go bhfaighidh eagraíochtaí deimhnithe táirgeoirí caife an Praghas Íosta Cóir-Thrádála ar a laghad dá gcaife, a bhfuil sé mar aidhm aige a gcostas táirgthe a chlúdach agus gníomhú mar ghlan sábháilteacht nuair a thiteann praghsanna margaidh faoi leibhéal inbhuanaithe.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Gavin Fridell|date=2007|url=|title=The prospects and pitfalls of market-driven social justice|journal=Fair Trade Coffee|volume=|issue=|publisher=University of Toronto Press}}&lt;/ref&gt; Is pónairí caife iad pónairí caife orgánacha a táirgeadh gan úsáid a bhaint as lotnaidicíd nó luibhicíd. Baineann buntáistí leis seo don tomhaltóir agus don táirgeoir. Is féidir an sainmhíniú ar chaife orgánach deimhnithe a leathnú chun béim a chur ar athchúrsáil, múiríniú, sláinte ithreach, agus cosaint an chomhshaoil.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.coffeeresearch.org/politics/organic.htm|teideal=Certified Organic Coffee Beans - CoffeeResearch.org|work=www.coffeeresearch.org|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;  Is eagraíocht neamhbhrabúis, díolmhaithe ó thaobh cánach í Comhaontas na [[foraoisí báistí]]. Go ginearálta, tá sé mar aidhm ag caighdeáin Chomhghuaillíocht forais bháistí cosaint a thabhairt don chomhshaol agus do chearta oibrithe.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.ethicalcoffee.net/rainforest.html|teideal=What is Rainforest Alliance certified coffee?|work=www.ethicalcoffee.net|dátarochtana=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [[Tae]]
* [[Mattur]]

== Tagairtí ==
{{Reflist|2}}

[[Catagóir:Deochanna]]
[[Catagóir:Barra]]</text>
      <sha1>pbxif9r7x4ikuim38u4vwgaw08nff6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Geingeas Cán</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11571</id>
    <revision>
      <id>1321111</id>
      <parentid>1287946</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4208" sha1="ff36m2i22z5f7igvfb8yzeiau8gwiyf" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Ba é '''Geingeas Cán''', nó ''Temüjin'', mar ab ainm dó ó thús a shaoil (1162? - [[18 Lúnasa]] [[1227]]), a d'aontaigh na [[An Mhongóil|Mongólaigh]] agus a bhunaigh [[Impireacht na Mongólach]], an impireacht ab fhorleithne dá raibh riamh ann. 
== A Óige ==

Áiríodh mar uasal é toisc gur de shliocht na dtaoiseach é, rud a rachadh chun sochair dó agus é ag iarraidh cabhrach ar threibheanna eile. Rinneadh cleamhnas idir é agus cailín darbh ainm Börte nuair a bhí sé naoi mbliana d'aois. Ansin cailleadh a athair agus tháinig treabhchas eile i réim; ruaigeadh Temüjin, rud a d'fhág ag maireachtáil ón lámh go dtí an béal é le fada an lá, agus a rinne fear crua glic de. Ach bhí cairde aige, leithéid Bo'ortchu agus Djamuqa (cé gur fheall sé siúd air faoi dheireadh). 

== An Cán ==

[[Íomhá:Mongol Empire map.gif|mion|clé|300px|[[Impireacht na Mongólach]]]]

I ndiaidh a chéile tháinig Temüjin chun cinn sa saol. Timpeall na bliana 1181 phós sé Börte, agus bhí ceathrar mac acu. Thosaigh sé ag déanamh comhcheangail idir na dtreibheanna, agus tar éis roinnt cogaí agus caibidlí gairmeadh ''Cán'' de (cé gur thit sé amach le Djamuqa dá bharr). Chum sé dlíthe a raibh rian na seantraidisiún orthu agus a rachadh i bhfeidhm ar ar lean é. Bhuaigh sé ar a shean-naimhde na Tartaraigh sa bhliain 1202, agus sa bhliain 1206 gairmeadh Geingeas Cán (''Ĉingis Xaan'' nó ''Tiarna Aigéanach'') de. Chruinnigh treibheanna uile na Mongóile thart air agus bheartaigh sé ar thuaisceart na [[An tSín|Síne]] a ghabháil. Chuir [[Balla Mór na Síne|an Balla Mór]] moill dhá bhliain air, ach chreach sé an tuaisceart faoi dheireadh agus ghabh [[Beijing]] féin sa bhliain 1215, cé gur dhiúltaigh sé dul isteach ann.

Ina dhiaidh sin rinne sé ionradh ar an gcuid eile den Áise Lárnach, ag dul chomh fada le habhainn na [[An India|hIndia]] agus leis an bPeirs. Lean sé air ag ionsaí na Síneach: ghabh sé stát na Siach (''Xia'') Thiar, agus bhí rún aige impireacht na Jin a scrios.

== A Bhás ==

Fuair Geingeas Cán bás de bharr titim de chapall agus é i mbun seilge. Tugadh a chorp ar ais chun na Mongóile, agus deirtear gur maraíodh gach duine a chonaic an tsochraid ar eagla go bhfeicfí cár cuireadh an Cán. 

== Leabhair ==
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Juvaynī |first=Alā al-Dīn Atā Malik, 1226–1283 |title=Genghis Khan: The History of the World-Conqueror [Tarīkh-i jahāngushā] |others=tr. John Andrew Boyle |year=1997 |publisher=University of Washington Press |location=Seattle |isbn=0-295-97654-3}}
* {{cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid al-Din |title=A Compendium of Chronicles: Rashid al-Din's Illustrated History of the World [[Jami' al-Tawarikh]] |series=The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, Vol. XXVII |others=Sheila S. Blair (ed.) |year=1995 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=0-19-727627-X}}
* {{cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid al-Din |title=The Successors of Genghis Khan (extracts from Jami’ Al-Tawarikh) |series=[[UNESCO Collection of Representative Works]]: Persian heritage series |others=tr. from the Persian by John Andrew Boyle |year=1971 |publisher=Columbia University Press |location=New York |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=109217551 |isbn=0-231-03351-6}}
* {{cite book |title=The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century [Yuan chao bi shi] |url=https://archive.org/details/secrethistoryofm0002unse |series=Brill's Inner Asian Library vol. 7 |others=tr. Igor De Rachewiltz |year=2004 |publisher=Brill |location=Leiden; Boston |isbn=90-04-13159-0}}
{{refend}}

== Naisc Sheachtracha ==
* [http://www.epinions.com/content_399273397892 Léirmheas ar ''Genghis Khan'', leabhar le Leo De Hartog]
* [http://www.fsmitha.com/h3/h11mon.htm Genghis Khan and the Mongols]
* [http://www.coldsiberia.org/ The Realm of the Mongols]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1162]]
[[Catagóir:Básanna i 1227]]
[[Catagóir:Déithe Áiseacha]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Impireacht na Mongólach]]
[[Catagóir:Impirí na Síne]]</text>
      <sha1>ff36m2i22z5f7igvfb8yzeiau8gwiyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sagrada Família</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11788</id>
    <revision>
      <id>1321061</id>
      <parentid>1314256</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8443" sha1="rw4hnwdquy25v51xu1xosjykeb7ynut" xml:space="preserve">{{glanadh}}{{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}}

Is eaglais cháiliúil í an '''Sagrada Família''' i m[[Barcelona]] a dhréacht [[Antoni Gaudí]]. Is é an t-ainm iomlán uirthi ná &quot;Temple Expiatori de la Sagrada Família&quot; nó Teampall cúiteamh an Teaghlaigh Naofa. Tá sí á tógáil fós. Tá an eaglais suite i gceantar an l’Eixample agus is sampla den ''modernisme'' Catalónach é. Ní ardeaglais í; is í ardeaglais Santa Eulàlia, óna Méanaoiseanna, ardeaglais Barcelona. Choisric an [[Pápa Beinidict XVI]] la Sagrada Familia ar an seachtú lá de mhí na Samhna, 2010 agus d'fhógair gur baisleac a bhí ann. 
[[Íomhá:SagradaFamiliaVoltaCentral 1410-01.jpg|mion|An Eaglais Sagrada Familia i mBarcelona ón taobh istigh]]
Tósaíodh á tógáil sna 1880í, agus rinne Gaudí maoirseacht air. I ndiaidh easaontais idir an príomh-ailtire Francesco del Villar agus an eagraíocht a bhí i gceannas, shann siad Gaudi ar an tionscnamh sa bhliain [[1883]] agus chruthaigh sé dearadh iomlán nua. Ag an am sheas an bhaisleac i bpáirc folamh lasmuigh de Barcelona.

D'oibrigh Gaudí ar an eaglais ar feadh 40 bliana, ag cur a 15 bliana deireanacha san áireamh. Fuair Gaudí bás sa bhliain [[1926]], lean Domènech Sugranyes ar aghaidh leis an obair go dtí gur tosaíodh [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] sa bhliain [[1935]].

[[Íomhá:Sagradafamilia-overview.jpg|mion|left|An Eaglais Sagrada Familia i mBarcelona]]
Scriosadh cuid den fhoirgneamh nach raibh críochnaithe go fóill, samhail Gaudi agus a cheardlann i rith an Chogaidh Chathartha. Tá an dearadh atá in úsáid sa lá atá inniu ann bunaithe ar leagan athchruthaithe de na pleananna a cailleadh agus ar ath-chomhthéacsú nua-aimseartha. Ó [[1940]] ar aghaidh, bhí Francesc Quintana, Isidre Puig Boada, Lluís Bonet i Gari, agus Francesc Cardoner ag leanúint ar aghaidh leis an obair mar ailtirí. Tá Jordi Bonet i Armengol, an stiúthóir reatha agus mac Lluís Bonet, ag iarraidh úsáid a bhaint as ríomhairí le cabhrú leis an dearadh agus an tógáil óna 1980í ar aghaidh. 
 
De réir an nuachtáin El Periódico de Catalunya, thug 2.26 milliún daoine cuairt ar an mbaisleac sa bhliain [[2004]], de réir cósúlachta is í an áit is mó a dtéann turasóirí sa [[An Spáinn|Spáinn]] chomh maith leis an Museo del Prado agus Alhambra. Críochnaíodh corp na heaglaise sa lár sa bhliain [[2000]], ó shin b'é tógáil an aipsis agus boghta na príomhaidhm, chomh maith le struchtúr tacaíochta don phríomhthúr de [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] agus an clós deisceart de corp lárnach na heaglaise a bheidh mar aigeadh an Ghlóir.

I ngach chuid de dhearadh na heaglaise tá siombalaí an chríostaíocht le feiceáil. Tá 18 túr ollmhór le airde difriúil le ionadaíocht a thabhairt do tábhacht na 12 [[na hAspail|Aspail]], [[na ceithre soiscéalaí]], [[An Mhaighdean Mhuire]] agus an túr ba mhó, Íosa Chríost. Beidh dealbh den siombail traidisiúnta ar bharr túr gach soiscealaí: tarbh ([[Naomh Lúcas]]), aingil ([[Naomh Maitiú]]), iolar ([[Naomh Eoin]]), agus Leon ([[Naomh Marcas]]). Beidh crois ollmhór ar bharr an túr lárnach, Íosa Chríost; beidh airde iomláin an túr seo (170 m) méadar amháin níos lú ná [[Montjuïc]], toisc gur chreid Gaudí nach bhféadfadh a obair bheith níos fearr (nó níos airde) ná obair [[Dia|Dé]]. Tá fíonchaora ar bharr na dtúir eile, siombail don toradh spioradálta.
 
Suaitheantas eile timpeall an Eaglais ná focla ón nua-tiomna cosúil le &quot;Hosanna&quot;, &quot;Excelsis&quot;, agus &quot;Sanctus&quot;; ta doras aigeadh an pháis clúdaithe le focail ón mbíobla i dteanga difriúla Catalóinis ina measc; agus beidh an paidir na hAspaill ar aghaidh an Ghlóir.

Beidh áiteanna sa tearmann mar shiombail do na naoimh, buanna, choir, agus coincheapa neamh reiligiúnach mar shampla [[Comhphobail fhéinrialaitheacha na Spáinne|réigiún na Spáinne]].
 
Táthar ag súil go mbeidh sé chríochnaithe timpeall 2026 cothrom an lae céad bhliain, a bhfuair Gaudi bás, cé go bhfuil easaontas faoin dáta seo. Ar dtús báire, ceapadh go dtógfadh sé na céadta bliana chun í a thógáil ach, le cabhair ríomhairí, teicneolaíocht agus smaointe nua faoi tógáil tá sé ag dul ar aghaidh níos tápúla.

==Further reading==
* {{cite book |last=Zerbst |first=Rainer |others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines |title=Antoni Gaudi&amp;nbsp;— A Life Devoted to Architecture|year=1988 |publisher=Taschen |location=Hamburg, Germany |isbn=3-8228-0074-0}}
* {{cite book |last=Nonell |first=Juan Bassegoda |title=Antonio Gaudi: Master Architect |url=https://archive.org/details/antoniogaudimast00bass |year=2004 |publisher=Abbeville Press |location=New York|isbn=0-7892-0220-4}}
* {{cite book |last=Crippa |first=Maria Antonietta |editor=Peter Gossel |others=Trans. Jeremy Carden |title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture |url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip |year=2003 |publisher=Taschen |location= Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}}
* {{cite book |last=Schneider |first=Rolf |editor=Manfred Leier |others=Trans. from German by Susan Ghyearuni and Rae Walter |title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents |url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9 |year=2004 |publisher=Chartwell Books |location=Edison, New Jersey |page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33] |isbn=978-0-7858-1888-5}}
* {{Cite book
 |last=AA.VV.
 | title=Modernisme i Modernistes
|year=2001
 |editor=Lunwerg, Barcelona
|id=ISBN 84-7782-776-1
}}
* {{Cite book
 |last=Barral i Altet
 | first=Javier
 | title=Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània
|year=2001.
 |editor=L'isard, Barcelona
|id=ISBN 84-89931-14-3
}}
* {{Cite book
 |last=Bassegoda i Nonell
 | first=Joan
 | title=El gran Gaudí
|year=1989
 |editor=Ed. Ausa, Sabadell
|id=ISBN 84-86329-44-2
}}
* {{Cite book
 |last=Bassegoda i Nonell
 | first=Joan
 | title=Gaudí o espacio, luz y equilibrio
|year=2002
 |editor=Criterio, Madrid
|id=ISBN 84-95437-10-4
}}
* {{Cite book
 |last=Bergós i Massó
 | first=Joan
 | title=Gaudí, l'home i l'obra
|year=1999
 |editor=Ed. Lunwerg, Barcelona
|id=ISBN 84-7782-617-X
}}
* {{Cite book
 |last=Bonet i Armengol
 | first=Jordi
 | title=L'últim Gaudí
|year=2001
 |editor=Ed. Pòrtic, Barcelona
|id=ISBN 84-7306-727-4
}}
* {{Cite book
 |last=Crippa
 | first=Maria Antonietta
 | title=Gaudí
|year=2007
 |editor=Taschen, Köln
|id=ISBN 978-3-8228-2519-8
}}
* {{Cite book
 |last=Flores
 | first=Carlos
 | title=Les lliçons de Gaudí
|year=2002
 |editor=Ed. Empúries, Barcelona
|id=ISBN 84-7596-949-6
}}
* {{Cite book
 |last=Fontbona, Francesc y Miralles, Francesc
 | title=Història de l’Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888-1917)
|year=1985
 |editor=Ed. 62, Barcelona
|id=ISBN 84-297-2282-3
}}
* {{Cite book
 |last=Giralt-Miracle
 | first=Daniel
 | title=Gaudí, la busqueda de la forma
|year=2002
 |editor=Lunwerg
|id=ISBN 84-7782-724-9
}}
* {{Cite book
 |last=Gómez Gimeno
 | first=María José
 | title=La Sagrada Familia
|year=2006
 |editor=Mundo Flip Ediciones
|id=ISBN 84-933983-4-9
}}
* {{Cite book
 |last=Lacuesta
 | first=Raquele
 | title=Modernisme a l’entorn de Barcelona
|year=2006
 |editor=Diputació de Barcelona, Barcelona
|id=ISBN 84-9803-158-3
}}
* {{Cite book
 |last=Navascués Palácio
 | first=Pedro
 | title=Summa Artis. Arquitectura española (1808-1914)
|year=2000
 |editor=Espasa Calpe, Madrid
|id=ISBN 84-239-5477-3
}}
* {{Cite book
 |last=Permanyer
 | first=Lluis
 | title=Barcelona modernista
|year=1993
 |editor=Ed. Polígrafa, Barcelona
|id=ISBN 84-343-0723-5
}}
* {{Cite book
 |last=Puig i Boada
 | first=Isidre
 | title=El temple de la Sagrada Família
|year=1986
 |editor=Ed. Nou Art Thor, Barcelona
|id=ISBN 84-7327-135-1
}}
* {{Cite book
 |last=Tarragona
 | first=Josep Maria
 | title=Gaudí, biografia de l’artista
|year=1999
 |editor=Ed. Proa, Barcelona
|id=ISBN 84-8256-726-8
}}
* {{Cite book
 |last=Van Zandt
 | first=Eleyearr
 | title=La vida y obras de Gaudí
|url=https://archive.org/details/lavidayobrasdega0000vanz
 |year=1997
 |editor=Asppan
|id=ISBN 0-7525-1106-8
}}
* {{Cite book
 |last=Zerbst
 | first=Rainer
 | title=Gaudí
|year=1989
 |editor=Taschen
|id=ISBN 3-8228-0216-6
}}


{{commonscat}}

[[Catagóir:Barcelona]]
[[Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]
[[Catagóir:Eaglaisí]]</text>
      <sha1>rw4hnwdquy25v51xu1xosjykeb7ynut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Seanchaisleán</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12227</id>
    <revision>
      <id>1321136</id>
      <parentid>1258281</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11025" sha1="a6vz22cyonfgv6q83qzowts1frfifws" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}
Is baile é '''Seanchaisleán'''&lt;ref name=&quot;Logainm&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1416747|title=An Seanchaisleán/Oldcastle {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}&lt;/ref&gt; nó ''Oldcastle'' as Béarla, tá sé suite i g[[Contae na Mí]] i b[[Poblacht na hÉireann]]. Tá sé in iarthuaisceart an chontae, 22km ó [[Ceanannas|Cheanannas]]. Rugadh [[Oilibhéar Pluincéad|Naomh Oilibhéar Pluincéad]] ann. De réir daonáirimh 2016&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/saveselections.asp|teideal=Census 2016|údar=|dáta=|dátarochtana=}}&lt;/ref&gt; bhí daonra Seanchaisleán ag 1383. Tá Seanchaisleán ann mar thoradh ar theaghlach Naper san 18ú haois. Fuair an teaghlach Naper&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.meath.ie/|teideal=Home, County Meath, Ireland - Councils, Community, Business and Investment, Tourism|údar=Meath Local Authorities|language=en|work=Meath Local Authorities|dátarochtana=2018-12-04T16:50:59Z}}&lt;/ref&gt; codanna d'eastát Plunkett tar éis na Chogaí Chromaill. Tá níos mó eolais faoi Sheanchaisleán ann le déanaí mar thoradh ar an sagart cáiliúil, an tUasal Ray Kelly&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.anglocelt.ie/news/roundup/articles/2018/04/22/4155071-oldcastle-singing-priest-fr-ray-moves-britains-got-talent-audience-to-tears/|teideal=Anglo Celt - Oldcastle singing priest Fr Ray moves Britain's Got Talent audience to tears|language=en|work=Anglo Celt|dátarochtana=2018-12-04T16:52:19Z}}&lt;/ref&gt;, na staire Sliabh na Caillí agus imeachtaí agus féilte áitiúla eile.   

== Stair Oilibhéar Pluincéid ==
Rugadh Oilibhéar Pluincéid&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.saintoliverplunkett.com/literature.html|teideal=Saint Oliver Plunkett|work=www.saintoliverplunkett.com|dátarochtana=2018-12-04T16:54:55Z|archivedate=2019-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190114095559/http://www.saintoliverplunkett.com/literature.html}}&lt;/ref&gt; ar an 1ú Samhain 1625 i Loch Craobh, Seanchaisleán, Contae na Mí. Bhí sé ina Ardeaspag Caitliceach in Ard Mhacha agus Príomháidh na hÉireann. D'fhreastail sé ar Choláiste na hÉireann sa Róimh agus bhí sé ina dhalta eisceachtúil. Ordaíodh é ina shagart i 1654, agus cheap easpaig Éireann é ina ionadaí sa Róimh. Ar achtú an Achta um Thástáil i 1673, nár aontaigh Plunkett ar chúiseanna foircheadlacha, dúnadh agus leagadh an coláiste. Chuaigh Plunkett&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Desmond Forristal|date=1975|url=https://archive.org/details/oliverplunkettin0000forr|title=Oliver Plunkett in His Own Words|journal=|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt; i bhfolach. Bhí sé ag taisteal ach é i bhfolach freisin. Gabhadh é i mBaile Átha Cliath i mí na Nollag 1679 agus cuireadh príosún air i gCaisleán Bhaile Átha Cliath. Rinneadh Plunkett&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Monsignor John, Hanly|date=1979|url=|title=The Letters of Saint Oliver Plunkett 1625-1681, Archbishop of Armagh and Primate of All Ireland|journal=|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt; a thriail ar Dhún Dealgan le  comhcheilg in aghaidh an stáit a dhéanamh. Líomhnaíodh é as 20,000 saighdiúir ón bhFrainc a thabhairt isteach sa tír, agus cáin a ghearradh ar a chléir chun tacú le 70,000 fear as éirí amach. Ach níorbh fhéidir é seo a dhéanamh. Fuarthas an t-ardeaspag Plunkett ciontach i dtrácht ard i mí an Mheithimh 1681 &quot;chun an creideamh Rómhánach&quot; a chur chun cinn, agus cuireadh é chun báis. Crochadh Plunkett i Tyburn an 1 Iúil 1681, 55 bliain d'aois, an mairtíreach Caitliceach deireanach a fuair bás i Sasana. Tógadh a chorp ar dtús in dhá bhosca stáin, in aice le cúig hIosadúis a fuair bás roimhe seo, i gclós Naomh Giles in eaglais na páirce. Cuireadh na hiarmhairtí amach i 1683 agus bhog siad chuig an mainistir Benedictine ag Lamspringe, in aice le Hildesheim sa Ghearmáin. Tugadh an ceann don Róimh, agus as sin go hArd Mhacha, agus ar deireadh thiar go Droichead Átha, áit a bhfuil sé fós in Eaglais Naomh Peadar ón 29 Meitheamh 1921. Tugadh an chuid is mó den chomhlacht go Downside Abbey, Sasana, áit a bhfuil an chuid is mó lonnaithe inniu, le cuid de na codanna atá fágtha ag Lamspringe. Tugadh roinnt iarsmaí go hÉirinn i mBealtaine 1975, lena n-áirítear Loch Craobh i Seanchaisleán a háit bhreithe. Dearbhaíodh Oilibhéar Pluincéid mar naomh sa bhliain 1975.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|date=2018-09-23|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Oldcastle,_County_Meath&amp;oldid=860845502|title=Oldcastle, County Meath|language=en|journal=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;
== Tíreolaíocht Áitiúil ==
[[Íomhá:Loughcrew cairns on Slieve na Calliagh (geograph 1958729).jpg|mion|230x230px|Sliabh na Calliagh]]
Tá na tuamaí pasáiste Loch Craobh&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Jean McMann|date=1993|url=|title=Loughcrew the Cairns a guide|journal=|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;, ar a dtugtar Sliabh na Cailliagh, rud a chiallaíonn Cnoc an Chailleach, atá suite in Oirdheisceart Seanchaisleán, Co na Mí. Tá os cionn 30 mullóg agus cairn, den chuid is mó ar an dá phríomhchnoc, An Carn Bán Thoir agus An Carn Bán Thiar. Tá Carn T ailínithe cónocht an Earraigh agus an fhómhair. Is é Cairn T an pointe is airde atá ann ag 276 méadar os cionn leibhéal na farraige. Tá gnéithe agus ailíniú ag gach ceann de na cairn seo ar leith dóibh féin.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Eugene A. Conwell|date=1873|url=https://archive.org/details/discovery-of-the-tomb-of-ollamh-fodhla|title=Ollamh Fodhla|journal=|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt; 

Tá an baile suite ar achar gairid ó Shliabh na Cailliagh&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Carleton Jones|date=2007|url=https://archive.org/details/templesofstoneex0000jone|title=Temples of Stone - Exploring the Megalithic Tombs of Ireland|journal=|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;, mór mhealladh turasóireachta. Tógadh é thart ar 3200 B.C. mar thuamaí pasáiste a théann chomh fada siar le Pirimid Mhór na hÉigipte. Is é an pointe is airde i gContae na Mí. Is carn struchtúr de dhéantús an duine de na clocha. Tógtha ag an chéad lucht talmhaíochta ar scála mór ón Tréimhse Neoiliteach (4000BC go 2500BC). Tá tógáil na tuamaí pasáiste dírithe timpeall 3200 BC-2900 BC. Meastar go bhfuil Loch Craobh timpeall 5,200 bliain d'aois.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.loughcrewmegalithiccentre.com/loughcrew-cairns/|teideal=Loughcrew Cairns {{!}} Loughcrew Megalithic Centre|language=en-GB|dátarochtana=2018-12-04T16:45:40Z}}&lt;/ref&gt; 

Bhí na Cairn Loch Craobh&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.megalithicireland.com/loughcrew.htm|teideal=Loughcrew Passage Tombs|údar=|dáta=|dátarochtana=}}&lt;/ref&gt; ina reilig, ach freisin, ba shéadchomharthaí dóiteán iad, áit a raibh cruinnithe ar siúl agus áit ina cheiliúir daoine a gcuid sinsear, Déithe, agus Dúlra. Is ábhar mór spéise do thurasóirí é Sliabh na Cailliagh sa cheantar. 

== Oideachas ==
Tá scoil mheasctha bunscoil, Scoil Náisiúnta Gilson, agus meánscoil, Iarbhunscoil Naomh Oilibhéar&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://stoliverpps.ie/|teideal=Home|údar=Super User|language=en-gb|work=stoliverpps.ie|dátarochtana=2018-12-03}}&lt;/ref&gt;. Leathnaíodh an mheánscoil le blianta beaga anuas, le foirgneamh nua a oscailt i 2002. Cheiliúr an mheánscoil 50 bliain i 2009, agus osclaíodh ceithre sheomra ranga nua ar an dáta sin. Bhí Noel Dempsey agus an tEaspag Micheál Smith i láthair. Ar an 3 Márta 2007 bhuaigh an scoil an Chraobh Scoile i gCorn Sinsir Gairmoideachais na hÉireann 'B' sa pheil Ghaelach. Faoi láthair tá 568 mac léinn agus 40 múinteoir sa scoil.

== Siamsa ==
Bíonn an seó talmhaíochta Seanchaisleáin&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.westmeathexaminer.ie/news/roundup/articles/2008/07/29/29268-all-together-now-at-034le|teideal=Westmeath Examiner - All together now at &quot;Le Chéile&quot;|language=en|work=Westmeath Examiner|dátarochtana=2018-12-04T16:36:05Z}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ar siúl ar an tríú Domhnach i mí Iúil sa Pháirc Náisiúnta Gilson. Gach bliain tarraingíonn sé na mílte duine chuig an mbaile. Bíonn spraoi ann don teaghlach go léir le ceol beo, seó faisin, siamsaíocht leanaí saor in aisce, Comórtas Tug O War agus i bhfad níos mó. Tionóladh an bhliain seo ar an 15 Iúil 2018.

Bíonn Féile Le Chéile&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.lecheile.com/|teideal=Le Cheile Arts &amp; Music Festival 2018|work=www.lecheile.com|dátarochtana=2018-12-04T16:36:35Z}}&lt;/ref&gt; ar siúl ar an deireadh seachtaine saoire bainc i mí Lúnasa ag ionaid éagsúla timpeall an bhaile. Tá an fhéile a reáchtáil ó 1998 agus bíonn grúpaí mar Aslan, The Blizzards, Shane MacGowan, The Riptide Movement agus Kodaline ann. 

Tarlaíonn siúl Maigh Locha&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.50milechallenge.com/|teideal=Moylagh JFK 50 Mile Challenge June 09 2018|language=en-US|work=Moylagh 50 Mile Challenge|dátarochtana=2018-12-04T16:32:18Z|archivedate=2018-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181018103400/https://www.50milechallenge.com/}}&lt;/ref&gt; i Meitheamh gach bliain, cabhraíonn an ócáid seo le carthanachtaí ailse. Is siúlóid caoga míle é chun airgead a bhailiú do chumann carthanachta ailse. Bailíodh €110,497 anuraidh. Is siúlóid áitiúil é agus cruthaíonn sé é féin mar imeacht siamsaíochta gach bliain.  

== Spórt ==
Tá an Seanchaisleán suite cúpla míle ó Loch Síleann agus Loch Ramhar. Bíonn iascaireacht bhreac agus garbh . 

Tá CLG an tSeanchaisleáin níos mó ná 125 bliain d'aois. Tá foireann faoi aois, foireann na mban agus foireann na bhfear ag an gclub CLG.

Is club reatha áitiúil é Club Lúthchleasa Naomh Bríde&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://stbrigidsathleticclub.ie/|teideal=St. Brigids Athletic Club|language=en-US|work=St. Brigids Athletic Club|dátarochtana=2018-12-04T16:31:20Z|archivedate=2020-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809014152/https://stbrigidsathleticclub.ie/}}&lt;/ref&gt;. Bunaíodh an club i 1970 ag Michael Heery, Joe Moynagh, Ned Reilly agus Jack Guirke. Tá lúthcheasaí suntasacha sa chlub mar Gerrard Heery agus Eamonn Fitzsimons. Glacann baill an chlub páirt i go leor comórtais ar fud na tíre. Tá an club an-rathúil le blianta beaga anuas.

== Geilleagar ==
Tá tionscal leaba i Seanchaisleán, comhlachtaí cosúil le Gleneagle Woodcrafts, Briody Bedding agus Respa Bedding. Is foinse mhór fostaíochta iad don cheantar. 

Tá na comhlachtaí innealtóireachta atá lonnaithe i bparóiste Maigh Locha, Contae na Mí, thart ar 5.0 míle ón mbaile. Tharraing na tionscail seo go leor inimircigh chuig an gceantar le haghaidh oibre, go háirithe ón Liotuáin, ón Laitvia, ón Rúis, agus ón bPolainn.

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Seanchaisleán, An}}
[[Catagóir:Bailte i gContae na Mí|Seanchaislean, An]]</text>
      <sha1>a6vz22cyonfgv6q83qzowts1frfifws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Muileann gCearr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12268</id>
    <revision>
      <id>1321071</id>
      <parentid>1263399</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4506" sha1="81bzcynywh3325goj6ift6pvft6fogq" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}

Is é '''an Muileann gCearr'''&lt;ref name=&quot;Logainm&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1413966|title=An Muileann gCearr/Mullingar {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}&lt;/ref&gt; (nó ''Mullingar'' as [[An Béarla|Béarla]]) [[príomhchathair]] [[Contae na hIarmhí|Chontae na hIarmhí]]. Tá sé ar na bailte is mó i lár na h[[Éire]]ann. Dar leis an daonáireamh bhí 20,928 ina gcónaí sa bhaile sa bhliain 2016. Tá sé suite ar an mBrosnach idir [[Loch Uail]] agus [[Loch Ainninn]]. 

Bhí ionad traenála de chuid an airm ar an mbaile, atá an-ghar do lár na tíre. 

== Áiseanna ==

Tá dhá ionad siopadóireachta, leabharlann agus [[Ospidéal Réigiúnach an Mhuilinn Chearr]] sa bhaile. Tá Áras an Mhuilinn, ionad acmhainnaí de chuid [[Comhaltas Ceoltóirí Éireann | Chomhaltas Ceoltóirí Éireann]] do lár na tíre, lonnaithe sa bhaile.

Tá trí nuachtán ann: The Mullingar Advertiser, The Westmeath Topic, agus The Westmeath Examiner.

== Iompar ==
Téann go leor den trácht idir [[Contae na Mí|an Mhi]] agus [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]] agus [[Baile Átha Cliath]] tríd an mbaile. Tá stáisiún traenach ar an mbaile, agus stopann líne [[Sligeach|Shligeach]] ann, maraon le línte [[Béal Átha an Fheadha | Bhéal Átha an Fheadha]] agus [[Cathair na Mart | Chathair na Mart]]. 

== Stair == 
Cúpla [[míle]] ó dheas, bhunaigh [[Naomh Colman]] mainistir a bhí ina ionad léinn ar feadh na gcéadta bliain. Bhí tábhacht mhíleata ag baint leis an mbaile mar gheall ar a ionad i lár na tire- bhí garastúin ag [[Arm na Breataine]] tógtha ann idir [[1814]] agus [[1819]], agus a bhí mar ionad de chuid [[Arm na hÉireann]] darbh ainm [[Dún Cholumb]] go dtí gur dhúnadh é in 2012. Tar éis chath a mhair deich lá d'éirigh leis an nGinearál [[Godert de Ginkell, Céad Iarla Átha Luain|Godart van Ginkel]] an baile a ghabháil i mí an Mheithimh [[1691]]. 

== Daoine cáiliúla ón Muileann gCearr ==
* [[Joe Dolan]], (1939-2007) amhránaí
* [[Michael O'Leary (Ryanair)|Michael O'Leary]], príomhfheidhmeannach ''[[Ryanair]]''
* [[J. P. Donleavy]], údar
* [[Leo Daly]], údar
* [[Ferdinand von Prondzynski]], uachtarán DCU
* [[The Blizzards]], ceoltóirí
* [[John Joe Nevin]], dornálaí
* [[Niall Horan]], amhránaí

== Féach freisin ==
* [[Áras an Mhuilinn]]
* [[CLG Naomh Lomáin]]
* [[Ospidéal Réigiúnach an Mhuilinn Chearr]]


== Íomhánna ==
&lt;gallery&gt;
Íomhá:Westmeath Council Council Headquarters, Mullingar (2022).jpg|Ceannáras Chomhairle Contae na hIarmhí
Íomhá:Mullingar 01 area.JPG|Léarscáil an cheantair máguaird 
Íomhá:Canal à Mullingar.jpg|An Chanáil Ríoga
Íomhá:Moulin à Pierre.jpg|Leacht Cuimhneacháin an Ghorta Mhóir
Íomhá:Christ_le_Roi_Mullingar.JPG|Ardeaglais Chríost Rí

Íomhá:Mullingar_Centre.jpg|Lár an bhaile
Íomhá:Celtic_Cross_Columb_Barracks_Mullingar.JPG|Crois chuimhneacháin, Dún Mhic Coluim
Íomhá:Dublin Mullingar Train.JPG|Stáisiún iarnróid
Íomhá:Áras an Mhuilinn, An Muileann gCearr Mullingar (2022).jpg|thumb|Áras an Mhuilinn, ionad de chuid Chomhaltas Ceoltóirí Éireann
Íomhá:Bilingual GA EN sign at Mullingar Train Station (2022).jpg|thumb|Comhartha ag an stáisiún traenach
Íomhá:Mullingar Town Park (2022).jpg|thumb|Páirc Bhaile An Mhuilinn Chearr
Íomhá:1916 Monument Mullingar.jpg|thumb|Cuimhneachán Éirí Amach 1916
&lt;/gallery&gt;

== Tagairtí ==
{{Refbegin}}
* {{cite book|author=Seamus O'Brien |year=1999 |title=Famine and Community in Mullingar Poor Law Union, 1845-49 |publisher=Irish Academic Press |isbn=0-7165-2678-6}}
* {{cite book|author=Matt Nolan |year=1999 |title=Mullingar: Just for the Record |publisher=Crigean P. |isbn=0-9537651-0-5}}
* {{cite book|author=Mary Farrell |year=2002 |title=Mullingar: Essays on the History of a Midlands Town |url=https://archive.org/details/mullingaressayso0000unse |publisher=Westmeath County Library |isbn=0-9506016-3-2}}
* {{cite book|author=Leo Daly |year=1975 |title=James Joyce and the Mullingar Connection|url=https://archive.org/details/jamesjoycemullin0000daly |publisher=Dolmen P |isbn=0-85105-266-5}}
{{Refend}}
{{Reflist}}

{{Síol-tír-ie}}

{{DEFAULTSORT:Muileann gCearr, An}}
[[Catagóir:An Muileann gCearr| ]]
[[Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí|Muileann gCearr, An]]
[[Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann]]</text>
      <sha1>81bzcynywh3325goj6ift6pvft6fogq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Na Trioblóidí</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14088</id>
    <revision>
      <id>1321047</id>
      <parentid>1320624</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66729" sha1="pmsr8bhkz6t0g04xzgmolnap0ahyagd" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

{{Glanadh-mar|claonadh, foclóir agus Gaeilge aisteach}}
I gcaint na ngnáthdhaoine, is ionann na '''Trioblóidí''' agus tréimhse na corraíola, an fhoréigin agus na coimhlinte idirphobail, a thosaigh i deisceart na Éireann sna seascaidí déanacha, agus ar tháinig deireadh leis, a bheag nó a mhór, le síniú [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Bhéal Feirste]], nó [[Comhaontú Aoine an Chéasta]], an 10 Aibreán 1998.&lt;ref name=&quot;aughey7&quot;&gt;{{cite book|last=Aughey|first=Arthur|title=The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement|url=https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh|publisher=Routledge|location=London New York|year=2005|isbn=978-0-415-32788-6|oclc=55962335|page=[https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh/page/7 7]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ireland 1999, page 221&quot;&gt;{{cite book|last1=Holland|first1=Jack|title=Hope Against History: The Course of Terrorist trouble in Northern Ireland|date=August 1999|publisher=[[Henry Holt and Company]]|isbn=978-0-8050-6087-4|page=[https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 221]|quote=The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance.|url=https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gillespie|first1=Gordon|title=Historical Dictionary of the Northern Ireland Conflict|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gill|date=November 2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5583-0|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000gill/page/250 250]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;elliot&quot;&gt;{{cite book|last1=Elliott|first1=Marianne|title=The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University|url=https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse|date=2007|publisher=[[Liverpool University Press]]|isbn=978-1-84631-065-2|pages=[https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse/page/2 2], 188|edition=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Goodspeed|first1=Michael|title=When Reason Fails: Portraits of Armies at War : America, Britain, Israel, and the Future|url=https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good|date=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=0-275-97378-6|pages=[https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good/page/44 44], 61}}&lt;/ref&gt; 

Tá go leor sainmhínithe tugtha ar na Trioblóidí thar na blianta; cuirtear síos air uaireanta mar &quot;cogadh neamhrialta&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Northern Ireland: The Troubles: From The Provos to The Det |last=Lesley-Dixon |first=Kenneth |publisher=[[Pen and Sword Books]] |year=2018 |pages=13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Severed States: Dilemmas of Democracy in a Divided World |url=https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha |last=Schaeffer |first=Robert |publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=1999 |pages=[https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha/page/152 152]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rainey |first1=Mark |title=Special Branch officer's insider view of Northern Ireland's 'secret war' |url=https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |work=[[The News Letter]] |publisher=Johnston Publishing (NI) |date=12 November 2016 |access-date=20 February 2019 |archive-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |url-status=live |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=23 Deireadh Fómhair 2022 |archivedate=21 Feabhra 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 }}&lt;/ref&gt; nó &quot;coimhlint d'íseal-déine&quot;,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who Won The War? Revisiting NI on 20th anniversary of ceasefires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |work=BBC News |access-date=26 September 2014 |date=26 September 2014 |last1=Taylor |first1=Peter |archive-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328032236/https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |title=Troubles 'not war' motion passed |publisher=BBC |date=18 February 2008 |access-date=3 March 2015 |archive-date=25 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225204704/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Northern Ireland peace process: ending the troubles? |last=Hennessey |first=Thomas |publisher=Palgrave Macmillan |year=2001 |isbn=978-0-312-23949-7 |pages=[https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 48] |url=https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 }}&lt;/ref&gt; agus fiú '[[cogadh cathartha]]'. Cé gur tharla na Trioblóidí i dTuaisceart Éireann den chuid is mó, ag amanna dhoirt foréigean isteach i gcodanna den Phoblacht, de Shasana agus de mhórthír na hEorpa.  
[[Íomhá:Dáileadh_na_bProtastúnach_1861-1991.gif|thumb|Dáileadh na bProtastúnach in [[Éirinn]], 1861-1991]]

== Eolas Ginearálta ==

=== Líon básanna ===
Maraíodh os cionn 3,700 duine agus gortaíodh os cionn 50,000 duine, idir [[13 Iúil]] [[1969]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Frances McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2023-04-05}}&lt;/ref&gt; agus 2022.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhnigh-ar-lion-na-ndaoine-ata-beo-inniu-nach-mbeadh-duireasa-an-chomhaoantaithe/|teideal=Cuimhnigh ar líon na ndaoine atá beo inniu nach mbeadh d’uireasa an Chomhaoantaithe|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-05}}&lt;/ref&gt; 

* Ba é an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] a mharaigh 1,781 (48% den iomlán); bhí mionghrúpaí poblachtánacha eile, an [[INLA]], IRA Oifigiúil agus easaontóirí freagrach as daoine a mharú freisin, suas le 400 ar fad. 
* Bhí paraimíleataigh dhílseacha freagrach as 1,115 a mharú, 
* Mharaigh [[Arm na Breataine]] 315 duine ([[UDR]] agus SAS san áireamh) 
* Mharaigh an [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]] 50.

Tá cuid de na daoine a maraíodh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta i measc an 3,700 sin. 

=== Cúiseanna ===
B'é ba chúis leis an gcoimhlint ná stádas conspóideach Thuaisceart Éireann taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], agus an dóigh a raibh na Protastúnaigh ag mursantacht ar na Caitlicigh sa stáitín, mar a chonacthas do na Caitlicigh féin. B'iad na dreamanna armtha paraimíleata ba mhó a choinnigh an foréigean ag imeacht. Go háirithe, bhí [[An tIRA Sealadach|na Sealadaigh]] — is é sin, faicsean sealadach a scoilt ón [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] in 1969 — ag iarraidh críoch a chur le cumhacht na Ríochta Aontaithe i d[[Tuaisceart Éireann]] agus [[Poblacht]] úr uile-Éireann a chur ar bun. 

Ba dóigh le cuid de na Protastúnaigh go raibh ag éirí leis an IRA, agus stádas &quot;[[Briotanach]]&quot; an Tuaiscirt ag tréigean, de réir is mar a bhí greim na n[[Aontachtóirí]] á scaoileadh den chumhacht. Mar sin, chrom siad ar fheachtas armtha dá gcuid féin. Tháinig dronga paraimíleata de [[dílseoir|Dhílseoirí]] ar bun. Bhí [[Óglaigh Uladh|Fórsa Óglaigh Uladh]] ([[UVF]]) agus [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) ar an dá cheann ba thábhachtaí de na baiclí [[sceimhlitheoireacht]]a seo. Thosaigh siad ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh, fiú daoine nach raibh baint dá laghad acu le feachtas [[Miléatas|míleata]] na Sealadach.
[[Íomhá:Protestant graffiti in Belfast, Northern Ireland, 1974.jpg|mion|[[Graifít|graifítí]], Béal Feirste 1974]]
Ghlac fórsaí slándála an stáit - [[Arm na Breataine|Arm na Breataine Móire]] agus na péas ([[Constáblacht Ríoga Uladh]]) - páirt san fhoréigean fosta. Is é an dearcadh a bhí lucht [[rialtas|rialtais]] na Breataine ar na cúrsaí seo ná gurb eadráin agus idiriscín neodrach a bhí idir lámhaibh ag na fórsaí slándála, agus iad ag iarraidh an dá phobal a anacal is a theasargan ar a chéile agus an [[dlí]], [[síocháin]] na sochaí a choinneáil i bhfeidhm agus féinrialtas [[Daonlathas|daonlathach]] mhuintir an Tuaiscirt a chosaint.  

Is é an meas a bhí ag na [[Poblachtánaigh Éireannacha]] ná gur páirtí sa choimhlint ab ea na fórsaí slándála, agus go raibh siad ag cleachtadh [[Claonpháirteachas|claonpháirteachais]] ar mhaithe leis na Dílseoirí. Dhearbhaigh an fiosrú úd ''Ballast'' a rinne fear an phobail um chúrsaí póilíneachta (an tOmbudsman Póilíníochta), - dhearbhaigh sé go raibh eilimintí áirithe sna fórsaí slándála, daoine de na péas ar a laghad, ag cuidiú leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha ar chúla téarmaí. 

Bhí, fiú, baint acu le cúpla cás [[Dúnmharú|dúnmharaithe]]. Chuir siad bac ar an dlí uaireanta, más Dílseoirí a bhí á n-ionchúiseamh faoi choireanna seicteacha. Áitíonn na h[[Aontachtóirí]], áfach, nach raibh claonpháirteachas ar bith ann, agus má bhí féin, nach raibh ach an corrchás ann. Tá siad ag tabhairt le fios fosta go raibh an stát Deisceartach - [[Poblacht na hÉireann]] - ag tacú leis an IRA ar dhóigh chosúil.
[[Íomhá:Troubles deaths by perpetrator.png|mion|Básanna, 1969-2001, Sutton, Sutton index data at:&lt;nowiki&gt;http://cain.ulst.ac.uk/sutton/crosstabs.html&lt;/nowiki&gt;]]
Níorbh é an foréigean an t-aon fhadhb amháin a bhí ann, nó thairis sin, bhí na páirtithe polaitiúla sa Tuaisceart ag teacht salach ar a chéile, ionas nach raibh siad ábalta comhoibriú go héifeachtúil. Bhí an chuid ba mhó de na polaiteoirí ag cáineadh na sceimhlitheoirí agus ag éileamh síochána don tsochaí. San am céanna, bhí siad in achrann a chéile faoi stádas an stáitín taobh istigh den Ríocht Aontaithe, agus faoin gcineál rialtais ab fhóirsteanaí dó.

Tháinig an tsíocháin ghuagach ar bun de réir a chéile, nuair a thosaigh próiseas na hidiriscíne agus na gcomhchainteanna ag dul chun cinn: d'éirigh an chuid ba mhó de na paraimíleataigh as an ngleic armtha, agus dhíchoimisiúnaigh siad a gcuid arm tine. Thairis sin, rinneadh athchóiriú ar an bhfórsa póilíneachta, agus ghlan Arm na Breataine Móire as na sráideanna agus as críocha cathacha teorann, cosúil le h[[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] Theas agus le [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]]. 

Chuir Comhaontú Aoine an Chéasta séala leis an bhforbairt seo. Thug an Comhaontú aitheantas do sheandearcadh rialtas na Breataine Móire ar cheist an Tuaiscirt, is é sin, go mbeadh an stáitín le fanacht taobh istigh den Ríocht Aontaithe, go dtí go gcinnfeadh móramh a mhuintire ar a mhalairt. Ón taobh eile de, d'admhaigh Rialtas na Breataine Móire go raibh &quot;diminsiún uile-Éireannach&quot; ag baint leis an Tuaisceart, is é sin, gur cuid de shainleas nádúrtha Phoblacht na hÉireann síocháin na sochaí sa Tuaisceart, agus go mbeadh sé faoi mhuintir [[Éire|Oileán na hÉireann]] sa dá stát, thar aon dream eile, ceist na críochdheighilte a fhuascailt agus, an lá is faide anonn, an Teorainn a chur ar ceal, más é toil an mhóraimh ar an dá thaobh é. B'é an chuid dheireanach den chomhréiteach ba mhó a chinntigh tacaíocht na Náisiúnaithe leis an gComhaontú. Thairis sin, chuir an Comhaontú féinrialtas i gceannas ar stáitín an Tuaiscirt, féinrialtas a mbeadh ionadaithe an dá phobal páirteach ann, agus an chumhacht roinnte go ceart cothrom eatarthu. Ón 14 Deireadh Fómhair 2002 go dtí an 8 Bealtaine 2007, áfach, bhí an rialtas seo curtha ar fionraí, agus an stáitín á rialú ó [[Londain]] arís.
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (03).JPG|mion|UUP, 1974]]
Cé nach raibh ach codán beag de dhaonra an Tuaiscirt sáite sa [[sceimhlitheoireacht]] go pearsanta, agus cé nach raibh na sluaite móra ag tacú leis an sceimhlitheoireacht ach ar éigean, ní raibh éalú ón scáil a chaith na Trioblóidí ar shaol gach duine sa stáitín, lá i ndiaidh lae. Uaireanta, leath na Trioblóidí thar teorainn amach, go dtí [[Sasana]] agus go Poblacht na hÉireann.

Ní ba mhó ná uair amháin i rith na mblianta 1969-1998, bhí an chuma ar an scéal go bpléascfadh fíor-chogadh cathartha amach, go háirithe sa bhliain 1972 i ndiaidh Dhomhnach na Fola, nó le linn na mórstailceanna ocrais i dtús na n-ochtóidí, agus an fuath a bhí ag an dá phobal ar a chéile ag dul chun géaradais. D'fhág na Trioblóidí a lorg ar mheon mhuintir an Tuaiscirt, rud atá le haithint inniu féin i gcúrsaí polaitiúla agus sóisialta, ar an gcaidreamh trasphobail agus ar an mbarúil a bhíonn ag na daoine den tsochaí.

=== Deighilt an Dá Phobal 1609-1886 ===

Is é is bunrúta leis an naimhdeas idir Gael is Gall i dTuaisceart Éireann ná [[Plandáil Uladh]], a thosaigh sa bhliain [[1609]]. Le linn na Plandála, choigistigh an Choróin tailte na nGael le hiad a roinnt ar na Plandóirí Protastúnacha, ar mhuintir isteach iad ó [[Albain]] agus ó Shasana. Bhí na Gaeil agus na Plandóirí in adharca a chéile go minic, agus d'éirigh ina chogadh dearg eatarthu sna blianta 1641-1653 agus 1689-1691. Briseadh an cath ar na Gaeil sa dá chogadh, agus cuireadh péindlíthe éagothroma i bhfeidhm le hiad a choinneáil faoi smacht. Chuir na Péindlíthe srianta cúnga le cearta polaitiúla, reiligiúnda agus eacnamaíocha gach duine nach raibh sásta dul san Eaglais Oifigiúil, is é sin, [[Eaglais na hÉireann]]. B'iad na Caitlicigh agus na hEasaontóirí Protastúnacha - ar nós na [[Preispitéireachas|bPreispitéireach]] - araon a bhí thíos leis na dlíthe seo.

Sa dara leath den [[18ú haois|ochtú haois déag]], tosaíodh ar [[na Péindlíthe]] a mhaolú is a chur ar ceal, rud a chuir an lasair sa bharrach idir an dá phobal thuaidh arís. Sna [[1780í|1780idí]], mar shampla, baineadh na srianta de na Caitlicigh talamh a fháil ar cíos, rud a chuir go mór leis an iompairc faoi thalamh idir na Gaeil is na Gaill. Nuair a bhí na Caitlicigh i dteideal talamh a cheannach agus dul le ceirdeanna a bhí coiscthe orthu roimhe sin, thosaigh na Protastúnaigh ag ligean a rachta ar na Gaeil. Bhunaigh siad rúnchumann frith-Chaitliceach, ''[[Peep o' the Day Boys]]'', nó Buachaillí Bhodhránacht an Lae, leis na Gaeil a imeaglú agus a ghéarleanúint go gránna. Sna 1790idí, chuaigh na Caitlicigh ag cur le chéile ar a son féin, nó bhunaigh siadsan, ansin, rúnchumann catha den chineál chéanna, mar atá, ''Defenders'' nó Na Cosantóirí. Bhí an dá rúnchumann ag cur troda ar a chéile go minic, agus chuir an bruíonachas seo go mór leis an teannas idir an dá phobal. Má bhí cuid mhór de na Protastúnaigh fonnmhar chun comhoibriú leis na Caitlicigh faoi bhrat an daonlathais agus an [[Réabhlóid na Fraince|réabhlóideachais Fhrancaigh]] roimhe sin, thosaigh an meon soilsithe seo ag dul in éag de réir is mar a bhí an foréigean seicteach ag fás.

Tháinig Caitlicigh, Preispitéirigh agus liobrálaigh Phrotastúnacha le chéile sna [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|hÉireannaigh Aontaithe]]. Gluaiseacht [[Náisiúnachas|náisiúnaíoch]] a bhí ann a fuair an chéad spreagadh ó réabhlóid na Fraince. Bhí na hÉireannaigh Aontaithe meáite ar dheireadh a chur leis an seicteachas in Éirinn trí Phoblacht a bhunú san oileán, Poblacht a bheadh beag beann ar Shasana agus saor ón naimhdeas trasphobail. Mar a d'iompaigh an scéal amach, áfach, chuaigh aisling na nÉireannach Aontaithe ar neamhní. Theip ar [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|éirí amach na bliana 1798]], agus sna sála aige, tháinig tréimhse úr tíorántachta. Maidir leis an bhforéigean seicteach, níor maolaíodh air, ach a mhalairt. Gríosaíodh na dearg-Dhílseoirí Protastúnacha chun gnímh in aghaidh na [[náisiún]]tóirí agus na radacach, agus bhunaigh siad an t[[Ord Oráisteach]] sa bhliain 1795. De dheasca na n-imeachtaí seo go léir, buanaíodh an scoilt idir Gael agus Gall i g[[Cúige Uladh]].

Le casadh an chéad chéid eile, chuaigh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i bhfeidhm. Chuir an tAcht seo deireadh le parlaimint na hÉireann, agus hiompaíodh an t-oileán ina dhlúthchuid den Ríocht Aontaithe. Níor athraigh an tAcht mórán faoin naimhdeas seicteach. Má bhí na Preispitéirigh an-tugtha don pholaitíocht radacach san ochtú haois déag, chuir siad craiceann díobh go hiomlán anois, agus iad ag déanamh a gcomhionannú le pobal &quot;dílis&quot; na nAnglacánach anois, mar chuid den phobal Phrotastúnach chéanna. Sa bhliain 1829, d'éirigh le [[Dónall Ó Conaill]] an Saoradh ó Bhráca a bhaint amach do na Gaeil. An chuid ba mhó de na srianta a bhí curtha le saol polaitiúil na gCaitliceach, cuireadh ar ceal iad. (Triúr as gach ceathrar den daonra ab ea Caitlicigh na hÉireann san am seo.) Sa teagmháil chéanna, fuair na [[Giúdachas|Giúdaigh]] agus na hEasaontóirí Protastúnacha na cearta céanna.

Mar sin féin, b'é aidhm fhadtéarmach an Chonallaigh ná an Réipeil, is é sin, aisghairm agus cur ar ceal Acht an Aontais. [[1 Eanáir|Lá na Caille]] 1843, d'fhógair sé go dána go mbeadh an Réipeil curtha i gcrích roimh dheireadh na bliana céanna. Más náisiúntóir a bhí sa Chonallach, bhí a chuid náisiúnachais go mór i dtuilleamaí thoil pholaitiúil an tromlaigh, agus é bunaithe ar an síochánachas. In imeacht ama, chuaigh feachtas an Chonallaigh ó neart go neart, agus na Gaeil ag éileamh go n-athbhunófaí Parlaimint na hÉireann agus go mbronnfaí [[Rialtas Dúchais]] ar an oileán. Bhí cuid mhór de na Protastúnaigh drochamhrasach go maith i leith na scéimeanna seo, ó bhí eagla orthu go bhfágfaí in áit na leathphingine iad, dá mbeadh an móramh Caitliceach ag rialú na hÉireann. Mar sin, b'fhearr leo a ndílseacht agus a n-urraim a fhógairt don Choróin agus diúltú go daingean don Rialtas Dúchais.

Anois, b'í an chuma nua a bhí ar an tseanchoimhlint ná gurbh iad na hAontachtóirí - iad siúd a bhí i bhfách le hAcht an Aontais - agus na Náisiúntóirí - iad siúd a bhí ina aghaidh - a bhí in adharca a chéile. Sin í an chosúlacht, go bunúsach, atá ar cheist Thuaisceart Éireann inniu féin. Mar sin atá an scéal ón mbliain 1886 i leith, ar a laghad, nó b'ansin a bhí a pháirtí polaitiúil féin ag gach pobal den bheirt, is é sin, páirtí Náisiúnaíoch ag na Caitlicigh agus páirtí Aontachtach ag na Protastúnaigh, agus iad ag cur in aghaidh a chéile.

Faoin am seo, bhí [[Cúige Uladh]] ar an gcúige ba mhó tionsclaíochta in Éirinn, agus é go mór mór i dtuilleamaí na Breataine Móire le haghaidh margaí dá gcuid tráchtearraí. Mar sin, ghlac na Protastúnaigh leis nach mb'é a leas eacnamaíoch féin é, dá scaoilfí an nasc idir Éirinn agus an Bhreatain Mhór.

=== Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922 ===
{{Príomhalt|Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922}}

=== Críochdheighilt na hÉireann, 1920-1925 ===
[[Íomhá:Carrickfergus.jpg|thumb|Ceann de na múrmhaisithe i g[[Carraig Fhearghais]]. Múrphictiúr de chuid na nDílseoirí é seo, agus é ag fógairt urraime do Dhia agus do Chúige Uladh thar cionn Fhórsa Óglaigh Uladh, Chéad Chathlán Aontroma Thoir.]]{{Príomhalt|Críochdheighilt na hÉireann}}

=== Stair Thuaisceart Éireann ===
{{Príomhalt|Stair Thuaisceart Éireann}}

== Tús na dTrioblóidí, 1968-1970 ==

Glactar leis go coitianta gur sa bhliain [[1968]] a thosaigh na Trioblóidí, nuair a tháinig míshuaimhneas forleathan poiblí sna sála ag mórshiúlta &quot;NICRA, nó Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Cumann%20Cearta%20Sibhialta%20Thuaisceart%20%C3%89ireann/ga/|teideal=&quot;Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann&quot;|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-05}}&lt;/ref&gt;.

{{Main|Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann}}

agus  

{{Main|Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann}}

I dtosach báire, bhí [[Terence O'Neill]], Príomh-Aire an Tuaiscirt, fabhrach d'fheachtas na gceart sibhialta. Bhí sé féin ag iarraidh leasuithe nua-aoiseacha sóisialta a chur i gcrích sa stáitín a rachadh chun sochair do na Caitlicigh. Ansin, áfach, fuair sé é féin faoi ionsaí ag na dearg-Dhílseoirí, cosúil le [[William Craig]] agus iad ag cur feillbhirt ina leith. Ba dual do na hAontachtóirí drochamhras a bheith orthu faoi Chumann na gCeart Sibhialta, agus iad ag déanamh nach raibh ann ach eagraíocht bolscaireachta de chuid an IRA. Bhí cuid acu barúlach, fiú, nár chóir cothrom na Féinne a ghéilleadh do na Caitlicigh ar aon nós, ó ba rud é go raibh an Tuaisceart ceaptha mar thír Phrotastúnach. Phléasc trioblóidí amach le linn na mórshiúlta, nuair a ghabh baiclí Protastúnacha de smachtíní ar lucht na máirseála. Cháin na Caitlicigh [[Constáblacht Ríoga Uladh]], agus iad ag cur ina leith nach ndearnadh a dhath leis na hionsaithe seo a stopadh.

B'é ba chúis leis an gcuid ba mhó den fhoréigean seo ná an síolteagasc a bhí idir lámhaibh ag ceannairí an phobail Phrotastúnaigh, agus iad ag áitiú ar an gcosmhuintir go raibh an tIRA díreach ag beartú feachtas nua cogaíochta. Le fírinne, bhí an tIRA sna céadéaga, ar bheagán arm, ar fhíorbheagán Óglach, ar fhíor-mhionbheagán tacaíochta, agus ag tabhairt droim láimhe leis an ngleic armtha ar chúiseanna praiticiúla. B'iad Óglaigh Uladh - an t[[UVF]] - a stáitsigh an chéad fheachtas buamála sa bhliain 1969 leis an drochamhras coitianta a tharraingt anuas ar an IRA. Bhí an feachtas seo dírithe ar na stáisiúin chumhachta agus ar an gcuid eile den infreastruchtúr.

Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na Dílseoirí mórshiúl Chumann na gCeart Sibhialta i mBun Tolaid i g[[Contae Dhoire]]. Lochtaíodh Constáblacht Ríoga Uladh, ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, chrom na Caitlicigh i nDoire agus i mBéal Feirste ar bharacáidí a thógáil. 

{{Main|Saor Dhoire}}

Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - &quot;[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]&quot;, mar a thugtar air. 

{{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}}

I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (55).JPG|mion|&quot;Ulster '71&quot; (NI Civil Rights Association, 1971)]]I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}&lt;/ref&gt;

Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin.

== An Tóin ag Titim as Parlaimint Stormont ==

Sna blianta 1970-1972, chuaigh an foréigean polaitiúil ó smacht ar fad i dTuaisceart Éireann. Shroich sé a bhuaicphointe sa bhliain 1972, nuair a maraíodh beagnach leathchéad duine. Tá roinnt cúiseanna ann le fás seo an fhoréigin.

Creideann na hAontachtóirí gurbh é bunú na Sealadach ba phríomhchúis. Is éard a bhí sna Sealadaigh ná scoiltghrúpa de chuid an IRA. Nuair a d'éirigh an tIRA faoi cheannas [[Cathal Goulding|Chathail Goulding]] as an bhforéigean polaitiúil le dul le polaitíocht shíochánta ar thaobh na heite clé, bhí cuid mhaith den eagraíocht míshásta leis an gcomhairle seo, agus bhunaigh siad an tIRA Sealadach le leanúint leis an ngleic armtha. Bhí an tIRA Sealadach dírithe ar &quot;chosaint an phobail Chaitlicigh&quot;, seachas ar aontú trasphobail an &quot;lucht oibre&quot; a bhí idir lámhaibh ag an &quot;[[IRA Oifigiúil]]&quot;. Mar sin, bhí cuma sách seicteach ar na Sealadaigh, mar eagraíocht. Is é is dóigh leis na hAontachtóirí ná gurbh é feachtas míleata na Sealadaigh a tharraing na Trioblóidí anuas ar an stáitín agus a choinnigh ar siúl iad.

Is é tuairim na Náisiúnaithe, arís, gurbh é ba chúis le fás an fhoréigin ná an mealladh a baineadh as an bpobal Caitliceach nuair a chuaigh de lucht na gCeart Sibhialta dóchas na gCaitliceach a shásamh, gan aon trácht a dhéanamh ar an gcos ar bolg a himríodh ar an bpobal ina dhiaidh sin. Luann siad a lán imeachtaí sna blianta seo mar chúiseanna, cosúil le Cuirfiú na bh[[Bóthar na bhFál|Fál]] i Mí Iúil 1970. Choinnigh trí mhíle saighdiúir Sasanach an cuirfiú i bhfeidhm ar cheantar na bh[[Na Fáil Íochtaracha|Fál Íochtarach]] i mBéal Feirste, agus scaoil siad níos mó ná míle go leith d'urchair le linn na troda a chuir siad ar an IRA. Maraíodh ceathrar daoine. Scéal eile den chineál seo ab ea an t-imtheorannú. 
[[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'[[Saor Dhoire]]' 1969]]
Is é is brí leis an imtheorannú ná daoine a chimiú is a choinneáil i mbraighdeanas ar an t-aon chúis amháin go bhfuiltear in amhras fúthu, gan bhreith cúirte. Tugadh an t-imtheorannú isteach sa bhliain 1971, agus cimíodh níos mó ná trí chéad go leith de dhaoine. Ní raibh ach beirt acu ina bProtastúnaigh, agus mar sin, ghlac na Caitlicigh leis gur beart seicteach eile a bhí ann a bhí dírithe ar na Náisiúnaithe amháin. Ní raibh córas faisnéise an Airm ag obair go rómhaith, nó is iomaí duine acu siúd a himtheorannaíodh nach raibh baint dá laghad aige leis an IRA. Ní ba mheasa fós, agus an gheit a bhain an t-imtheorannú as na daoine éigiontacha, is iomaí duine acu siúd a chuaigh leis an b[[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánachas]] ní ba deireanaí, agus iad suite siúráilte go raibh an ceart ag na Sealadaigh i ndiaidh an iomláin. 

Sna blianta 1971-1975, chaith 1981 duine seal i mbraighdeanas den chineál seo. Bhí 1874 daoine acu ina gCaitlicigh nó ina bPoblachtánaigh, agus 107 ina bPoblachtánaigh nó ina nDílseoirí. Bhí ráflaí ag dul timpeall i measc na gCaitliceach go rabhthas ag céasadh na ndaoine imtheorannaithe. Thar aon rud eile, áfach, luann na Náisiúnaithe [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] i n[[Doire]] i Mí Eanáir 1972, nuair a mharaigh na saighdiúirí Briotanacha ceathrar déag de dhaoine neamharmtha le linn léirsiú a bhí ag éileamh cearta sibhialta do na Caitlicigh.
[[Íomhá:Deaths_in_The_Troubles_by_area.png|mion|Básanna]]
Tháinig [[na Sealadaigh]] le chéile mar dhream ar leith sa dara leath den bhliain 1969. Nuair a bhí na péas agus na Dílseoirí ag ionsaí an phobail Chaitlicigh, bhí na Sealadaigh ag cur ina n-aghaidh go foghach fíochmhar, agus dá bharr sin, fuair siad an-tacaíocht ó mhuintir na ngeiteonna Caitliceacha. Cé go raibh na hOifigiúlaigh dírithe ar éirí as an bhfeachtas míleata, chrom siad féin ar an ngleic armtha uaireanta i bhfianaise an dóigh a raibh an caidreamh idir an pobal Caitliceach agus Arm na Breataine ag dul chun donais. Ón mbliain 1970 ar aghaidh bhí na hOifigiúlaigh agus na Sealadaigh araon sáite i gcogaíocht leis na saighdiúirí Briotanacha.

Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an &quot;eacnamaíocht shaorga&quot;, mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama fichead i lár Bhéal Feirste. D'éirigh na hOifigiúlaigh as an ngleic armtha i Meitheamh 1972, nó ní raibh a gcroíthe san fheachtas míleata riamh.

Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh féin sásta sos cogaidh a ghlacadh le dul i gcomhchainteanna leis an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]].

{{Príomhalt|Comhchainteanna IRA - Rialtas Briotanach 1972}}

Shocraigh an dá thaobh go gcoinneoidís an sos cogaidh i bhfeidhm go dtí an 14 Iúil 1972.  Thit an sos cogaidh as a chéile go gairid i ndiaidh.[[Íomhá:UDA mural in Shankill, Belfast.jpg|mion|múrphictiúr UDA]]
Bhí na saighdiúirí féin sásta cead isteach a ghéilleadh do na Caitlicigh, ach ansin, chuir Cumann Cosanta Uladh (an tUDA) a ladar sna cúrsaí. Bhagair siad míle murdar ar na Caitlicigh dá mbeadh siad chomh dána leis na tithe a shealbhú, agus dealraíonn sé gur thit an lug ar an lag ag na saighdiúirí ansin. 

Nuair a tháinig an chéad leoraí ag tabhairt isteach troscáin de chuid na gCaitliceach, stop na saighdiúirí í, ó nach raibh siad fonnmhar an iomarca feirge a chur ar na Dílseoirí, agus nuair a d'fhéach cúpla Óglach de chuid an IRA na saighdiúirí a chur ar athrú comhairle, gabhadh iad. B'é an tátal a bhain Séamus Ó Tuama as na himeachtaí seo ná go raibh na saighdiúirí tar éis an tsíocháin a bhriseadh, agus chrom na Sealadaigh ar an gcogaíocht arís.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Lenadoon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Lenadoon&amp;oldid=1075219282|journal=Wikipedia|date=2022-03-04|language=en}}&lt;/ref&gt;

Is é an freagra a thug na sceimhlitheoirí Dílseacha, cosúil le Fórsa Óglaigh Uladh agus Cumann Cosanta Uladh, a bhí díreach bunaithe, ar fhás an fhoréigin ná gur chrom siad ar na Caitlicigh a mharú. Feallmharfóireacht [[Seicteachas|sheicteach]] a bhí i gceist, nó ba dóigh leis na Dílseoirí gur náisiúnaithe agus &quot;Fíníní&quot; ab ea na Caitlicigh go léir. Bhí cuid de na dúnmharuithe seo as pabhar gránna. Scéal as an ngnáth ab ea [[Búistéirí na Seanchille]]. Dream de Dhílseoirí a bhí iontu a raibh sé de nós acu a gcuid íobartach a bhualadh, a chéasadh agus a ghearradh le scian sula maróidís iad. Mharaigh na Sealadaigh daoine ar chúiseanna seicteacha freisin. Mar shampla, i Mí Eanáir 1976, nuair a bhí seisear sibhialtach Caitliceach dúnmharaithe ag Dílseoirí, d'imir siad díoltas ar an bpobal Protastúnach ar fad trí dheichniúr sibhialtach Protastúnach a chriathrú le piléir. 

Tugtar Sléacht Mhuileann an Rí ar an ródach seo. Gné eile den fhoréigean pholaitiúil ab ea an dóigh a rabhthas ag ruaigeadh Caitlicigh agus Protastúnaigh as ceantair mheasctha. Mar shampla, b'éigean do na Protastúnaigh bailiú leo as Léana an Dúin i mBéal Feirste, agus cuireadh d'fhiacha ar na Caitlicigh glanadh as [[Ráth Cúil, Béal Feirste|Ráth Cúil]] agus as Westvale. I nDoire, arís, chuaigh na Protastúnaigh ar lorg dídine i nDoire Trasna agus in Eastát an Fhuaráin, a raibh na Protastúnaigh ina dtromlach iontu.

Is é an tuiscint a bhain rialtas na Ríochta Aontaithe i Londain as na himeachtaí seo ná nach raibh córas riaracháin Thuaisceart Éireann ábalta an tsíocháin a choimeád, agus sa bhliain 1972, chuir siad rialtas déabhlóidithe an Tuaiscirt ar fionraí. Ina áit sin, thug siad isteach an Riail Dhíreach, is é sin, b'iad an lucht rialtais i Londain a bheadh i gceannas ar an Tuaisceart feasta. Chrom an rialtas ar na fadhbanna a fhuascailt a bhí ag déanamh scime do ghluaiseacht na gceart sibhialta: tarraingíodh teorainneacha nua idir na toghlaigh a bhí claonroinnte ag na hAontachtóirí roimhe sin, tugadh vótaí do na saoránaigh go léir sna toghcháin áitiúla, agus bunaíodh Feidhmeannas Tithíochta Thuaisceart Éireann leis an tithíocht phoiblí a roinnt go cothrom, mar shampla. Ceapadh an Riail Dhíreach, ar dtús, mar chéim ghearrthéarmach, ach b'í an straitéis mheántéarmach ná an féinrialtas a thabhairt ar ais don Tuaisceart ar choinníollacha a bheadh inghlactha ag na hAontachtóirí agus na Náisiúnaithe araon. Níor éirigh leis an rialtas coinníollacha den chineál sin a leagan amach, agus mar sin, lean na Trioblóidí leo faoi lán an tseoil tríd na seachtóidí agus na hochtóidí.

== Comhaontú Sunningdale ==
{{main|Comhaontú Sunningdale}}
[[Íomhá:Northern Ireland Assembly election 1973.png|clé|mion|Toghcháin, [[Tionól Thuaisceart Éireann]], 1973]]
Is éard a bhí i '''g[[Comhaontú Sunningdale]]''' ná iarracht rialtas cumhachtroinnte a chur ar bun i d[[Tuaisceart Éireann]] agus deireadh a chur leis na Trioblóidí. 

Sa bhliain [[1973]], i ndiaidh fhoilsiú na tuairisce sainiúla faoi chúrsaí an Tuaiscirt ar tugadh an Páipéar Bán uirthi, cuireadh an chéad bhun le [[Tionól Thuaisceart Éireann]], is é sin, [[parlaimint]] nua an stáitín. 

Sa deireadh thiar thall, áfach, b'iad na Dílseoirí - Cumann Cosanta Uladh ach go háirithe, a raibh 20,000 duine ina mbaill de san am - agus an lucht oibre Protastúnach a chuir [[comhaontú Sunningdale]] ar ceal. Thit an tóin as an rialtas cumhachtroinnte ar [[28 Bealtaine]] [[1974]].

== 1975-1979 ==

I ndiaidh teip [[comhaontú Sunningdale|Sunningdale]], chrom rialtas [[Harold Wilson]] i [[Londain]] ar an gceist a phlé, nárbh fhearr, i ndiaidh an iomláin, na trúpaí a ghlanadh as an stáitín gan mhoill. Rinne [[Gearóid Mac Gearailt]] a mharana féin ar an gceist seo i meamram a réitigh sé i Meitheamh [[1975]], a ndearna sé trácht air sa bhliain 2006. B'é an tátal a bhain sé as ná nach mbeadh rialtas na hÉireann ábalta mórán a dhéanamh leis an tsíocháin a choimeád sa Tuaisceart, ó nach raibh ach 12,500 saighdiúir aige. Mar sin, ba dóchúla ná a mhalairt nach ndéanfadh aistarraingt na dtrúpaí Briotanacha ach méadú ar líon na marbh de dheasca na dTrioblóidí.

Bhí an foréigean ag leanúint leis go deireadh na seachtóidí. D'fhógair na Sealadaigh sos cogaidh sa bhliain 1975, ach chrom siad ar ais ar an ngleic armtha sa bhliain 1976. Má bhí dóchas ar bith acu i dtús na seachtóidí go mbeadh in ann athaontú na hÉireann a bhaint amach go sciobtha, bhí deireadh súile bainte acu de faoin am seo. Ina áit sin, d'fhorbair siad straitéis an Chogaidh Fhada. B'ionann an [[Cogadh]] Fada agus feachtas foréigin ar leibhéal níos ísle, ach é a bheith leanúnach, ionas nach dtiocfadh deireadh leis go deo na ndeor, dá mbeadh gá leis. Maidir leis na hOifigiúlaigh, áfach, níor chrom siad ar ais ar an gcogadh riamh, agus de réir a chéile, d'iompaigh siad ina bpáirtí sóisialach - &quot;Páirtí na nOibrithe&quot; - a bhí go huile is go hiomlán in aghaidh an fhoréigin. Sa bhliain 1974, áfach, scoilt Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann (an t[[INLA]]) ó na hOifigiúlaigh, agus iad ag leanúint leo leis an ngleic armtha.
[[Íomhá:Belfast houses 1981.jpg|mion|
Sráid Pakenham, Cearnóg Shaftesbury, Béal Feirste, 1981
]]

Agus na [[1970idí]] ag druidim chun deireanais, tháinig sé chun solais go raibh an dá phobal ag éirí dubh dóite den chogadh, rud a bhí le haithint, mar shampla, ar an ngluaiseacht síochána, na ''Peace People'' nó Lucht na Síochána. D'eagraigh Lucht na Síochána léirsithe móra in aghaidh an fhoréigin pharaimíleataigh. Thabhaigh an feachtas Duais Síochána Nobel dóibh sa bhliain 1976, ach ní raibh fad saoil iontu mar ghluaiseacht. Nuair a d'impigh siad ar an bpobal Náisiúnaíoch eolas a thabhairt do na fórsaí slándála faoin IRA, thit an tóin as a bhfeachtas. Bhí an oiread fuatha ag na Caitlicigh ar an arm agus ar na péas agus gur shíl siad nach seasamh neodrach a bhí ag Lucht na Síochána a thuilleadh.

{{Main|Feallmharú Airey Neave}}

== Na Stailceanna Ocrais ==
{{main|Stailc ocrais 1981}}
Sa bhliain [[1981]] chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phobhlachtánaigh]] ar [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais]] i d[[Tuaisceart Éireann]].

== An Cogadh Fada ==
[[Íomhá:RUC, Crois.jpg|thumb|Bearaic [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) i g[[Crois Mhic Lionnáin]], [[Contae Ard Mhacha]], ar an 28 Aibreán 2001. Ba chomh-ionad slándála é le linn na dTrioblóidí i gcomhair an RUC agus [[Arm na Breataine]]. Leagadh é sa bhliain 2007.]]
Bhí an dá thaobh ag cur feachtas armtha go dtí gur tháinig na sosanna cogaidh. Chuaigh líon na marbh i laghad sna hochtóidí agus sna nóchaidí i gcomparáid leis na seachtóidí. Mar sin féin, d'fhág an foréigean polaitiúil an-drochoidhreacht ag sochaí an Tuaiscirt. Mhair an ghleic armtha ar feadh i bhfad, agus is é an chiall a bhain na daoine as nach dtiocfadh deireadh léi choíche. Is léir gur chuir sé an saol ó mhaith ar go leor daoine i rith na mblianta.

Cuidiú mór le Cogadh Fada na Sealadach ab ea na hairm a fuair an tIRA mar bhronntanais ó [[Moammar Qaddafi]], deachtóir na [[An Libia|Libia]]. Bhí Qaddafi i bhfearg le rialtas [[Margaret Thatcher|Thatcher]], ó chabhraigh siad leis na [[SAM|Stáit Aontaithe]] buamaí a chaitheamh ar an [[Tripilí]] sa Libia, buamaí a mharaigh duine clainne de chuid Qaddafi. Cé nach mbíodh saighdiúirí ná péas á marú ag an IRA chomh minic a thuilleadh, bhí an chuma ar an scéal nach raibh srianta ar bith le cumas feallmharfóireachta agus buamadóireachta na Sealadach. Péas, saighdiúirí páirtaimseartha agus sibhialtaigh Phrotastúnacha ba mhó a bhí thíos lena gcuid ionsaithe. Sampla maith de seo ab ea sléacht Lá an Chuimhneacháin in [[Inis Ceithleann]] sa bhliain 1987. Ba nós leis an IRA, chomh maith, targaidí a dhéanamh de thógálaithe, de lucht glantacháin agus cothbhála, agus lucht oibre eile a bhí fostaithe ag na péas nó ag na saighdiúirí Briotanacha.

Sa dara leath de na h[[1980idí|ochtóidí]], bhí na paraimíleataigh Phrotastúnacha - na heagraíochtaí úd Fórsa Óglaigh Uladh, Cumann Cosanta Uladh, agus Frithbheartaíocht Uladh - ag tabhairt isteach airm agus pléascáin ón Afraic Theas. Roinneadh na coinsíneachtaí idir an trí eagraíocht, agus ina dhiaidh sin, chuaigh líon fheallmharaithe na gCaitliceach i méadaíocht, cé gur fágadh cuid den trealamh - go háirithe na gránáidí roicéadtiomána - gan úsáid, ó nach raibh na Dílseoirí ábalta leas a bhaint astu. Freagra ab ea na feallmharaithe seo ar an g[[Comhaontú Angla-Éireannach]] sa bhliain 1985, a bhronn an &quot;ról comhairleach&quot; ar rialtas na hÉireann i gcúrsaí an Tuaiscirt.

{{Main|Comhaontú Angla-Éireannach}}

=== An Claonpháirteachas - na Fórsaí Slándála agus na Paraimíleataigh Dhílseacha ===

Gné chointinneach chonspóideach de na Trioblóidí is ea an claonpháirteachas, is é sin, an dóigh ar chomhoibrigh fórsaí slándála an Stáit leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha.
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (45).JPG|mion|&quot;Unionist Solidarity Means Victory&quot; (Progressive Unionist Party, 1986),]]

==== Reisimint Chosanta Uladh agus na Dílseoirí ====

Ar an 3 Bealtaine 2003, nocht an líonláithreán nuachta Náisiúnaíoch úd ''Nuzhound'' in Éirinn cáipéisí de chuid Rialtas na Breataine ó thús na seachtóidí, cáipéisí a chaitheann solas ar fhadhb na dlúthbhainte a bhí ag saighdiúirí áirithe de chuid Arm na Breataine, go háirithe saighdiúirí i Reisimint Chosanta Uladh, le dreamanna paraimíleata Dílseacha. Ceann de na cáipéisí seo is ea an tuairisc dar teideal ''Subversion in the UDR'', agus í ag tabhairt mionsonraí faoin bhfadhb seo. Sa bhliain 1973,

* glacadh leis go raibh dlúthbhaint ag 5-15% de shaighdiúirí na Reisiminte le dreamanna paraimíleata Dílseacha;

* creideadh go bhfuair na Dílseoirí níos mó arm ó Reisimint Chosanta Uladh ná ó aon fhoinse eile, agus nach bhfuair siad airm nua-aimseartha thine ó aon fhoinse eile;

* bhí eagla ar na húdaráis nach raibh trúpaí na Reisiminte dílis do &quot;Rialtas a Mórgachta&quot;, ach do &quot;Chúige Uladh&quot; amháin;

* bhí a fhios ag Rialtas na Breataine go raibh na Dílseoirí ag baint úsáide as airm thine de chuid na Reisiminte le sibhialtaigh Chaitliceacha a fheallmharú.

[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (64).JPG|mion|Reifreann 1998: &quot;Whiles the Richt Wurd is NAA&quot; (United Unionists, 1998)]]
Cé go raibh a fhios ag madraí an bhaile go ndeachaigh ní ba mhó ná dhá chéad arm tine ó lámha Arm na Breataine go dtí na Dílseoirí roimh an mbliain 1973, mhéadaigh Rialtas na Breataine ar ról na Reisiminte i gcúrsaí &quot;coimeádta na síochána&quot; i dTuaisceart Éireann. Ba chuid é seo den straitéis uileghabhálach a bhí ag an Rialtas na Sealadaigh a chloí - polasaí na normáltachta, an Ultachais agus na coiriúlachta - is é sin, cúrsaí an Tuaiscirt a thabhairt chun normáltachta, cúrsaí na slándála a fhágáil faoi fhórsaí áitiúla (&quot;Ultacha&quot;), agus caitheamh leis na sceimhlitheoirí mar a bheadh gnáthchoirpigh iontu.

==== An Grúpa Speisialta Patróil agus na líomhaintí faoi dhrong Ghleann Anna ====
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (66).JPG|mion|&quot;Racism seriously affects our vision of people&quot; (Racism Awareness Group, 1996), ]]{{Main|Drong Ghleann Anna}}[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (35).JPG|mion|&quot;Say Yes and Say it Loud&quot; (Belfast Newsletter, 1998), ]]

==== An Claonpháirteachas sna hOchtóidí agus sna Nóchaidí ====

Tá sé dearbhaithe gur thug daoine agus dreamanna áirithe taobh istigh den Arm agus den Chonstáblacht Ríoga eolas do na Dílseoirí ó am go ham ó dheireadh na n-ochtóidí anuas, rud a chuir ar chumas na sceimhlitheoirí Protastúnacha targaidí a dhéanamh de na gníomhaithe Poblachtánacha. Sa bhliain 1992, nocht Brian Nelson, gníomhaire rúnda Briotanach taobh istigh de Chumann Cosanta Uladh go raibh sé tar éis dúnmharú a dhéanamh agus airm a smuigleáil isteach le cabhrú an Airm. De réir mar atá cruthaithe, bhí faicsin san Arm agus sa Chonstáblacht agus iad sásta comhoibriú le Nelson agus le Cumann Cosanta Uladh trí aonad faisnéise de chuid an Airm a dtugtaí Aonad Taighde na bhFórsaí (''The Force Research Unit'') air. Ó dheireadh na nóchaidí anuas, fuair iriseoirí áirithe, Peter Taylor ina measc, an dearbhú ó na Dílseoirí go raibh foinsí sna fórsaí slándála ag seachadadh comhaid agus tuarascálacha faisnéise chucu faoi thargaidí Poblachtánacha.

I dtuarascáil ar scaoileadh saor léi ar an [[22 Eanáir]] [[2007]], dúirt an tOmbudsman Póilíníochta Nuala O'Loan go raibh brathadóirí taobh istigh d'Fhórsa Óglaigh Uladh tar éis coireanna tromchúiseacha, dúnmharuithe fiú, a dhéanamh, agus go raibh a fhios ag a lucht teagmhála sna fórsaí slándála iad a bheith sáite ina leithéid. 
De réir na tuarascála, bhí oifigigh áirithe de chuid an Bhrainse Speisialta ag cumadh ráitis bhréige, ag cur cosc le cuardach fianaise, agus ag &quot;naífhosaíocht&quot; amhrasánaigh nuair a bhí agallamh á chur orthu. Is é an breithiúnas a thug Jimmy Spratt, Comhairleoir de chuid na nAontachtóirí Daonlathacha agus iarchathaoirleach Chomhaontas na bPóilíní ná: &quot;Dá mbeadh ruainne amháin fírinne sa tuarascáil sin, chuirfí an dlí ar iar-phóilíní. Níor cuireadh, agus mar sin, ba chóir don tsaol mhór an tátal a bhaint as an scéal nach bhfuil mórán fíricí ann.&quot; Mar sin féin, dúirt an Státrúnaí um Thuaisceart Éireann, Peter Hain, go raibh sé &quot;géarbharúlach go gcuirfear an dlí ar aon duine amháin, ar a laghad, de thoradh na tuarascála a tugadh dúinn inniu&quot;. Rud eile a dúirt Hain ná: &quot;Tá deiseanna éagsúla ann a d'fhéadfadh an t-ionchúisitheoir a thapú. Rud tromchúiseach ann féin is ea gur chuir iar-phóilíní áirithe bac leis na fiosruithe agus gur dhiúltaigh siad comhoibriú leis an Ombudsman. Iad siúd a bhí sáite sna rudaí seo, ní mór go n-íocfaidh siad a ndeachú, agus ba chóir do na húdaráis céimeanna a ghlacadh dá réir sin&quot;.

Dealraíonn sé nach mbeidh rath ar aon ionchúiseamh cibé, i bhfianaise an chineál coireanna atá i gceist. Más fíor gur díothaíodh nó gur hathraíodh fianaise, nó nár bailíodh fianaise ar bith ar an gcéad ásc, is deacair caingean a thosú ar aon nós. Mar sin, cibé a deir Jimmy Spratt, is dócha nach bhfuil mórán tábhachta leis, ó d'fhéach na coirpigh chuige nach mbeadh a dhath fágtha ag an ionchúiseamh, agus de réir na tuarascála úd ''Ballast Report'', d'éirigh leo go seoigh san obair seo.
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (48).JPG|mion|&quot;All Party Peace Talks Now&quot; (Sinn Fein, 1995)]]
==== Na Líomhaintí faoin Ordú Maraithe ====

Thairis sin, tugann na Poblachtánaigh le fios go raibh sé de pholasaí ag na fórsaí slándála daoine a raibh amhras orthu iad a bheith ina mbaill den IRA, - go raibh sé de pholasaí acu daoine den chineál seo a mharú scun scan, seachas iad a ghabháil. Diúltaíonn na fórsaí slándála do na líomhaintí seo. Is é an tuiscint atá acu féin ar na cúrsaí nár maraíodh aon duine ar an dóigh seo nach raibh ina pharaimíleatach tromarmáilte - cosúil leis an ochtar fear a básaíodh i Loch gCál sa bhliain 1987. Deich mí ina dhiaidh sin, áfach, caitheadh triúr Sealadach i n[[Giobráltar]] nach raibh armáilte ar aon nós. Is iomaí duine a bhain an tátal as an scéal sin ná go raibh polasaí den chineál seo i bhfeidhm ag na Gaill.

== 1993-1998: Próiseas na Síochána ==

=== Gníomhaíochtaí na bParaimíleatach ===
[[Íomhá:Tower 42, City of London (8658657675).jpg|mion|Aibreán 1993, buama IRA, Tower 42, Bishopgate, [[Londain]]]]
Cé go raibh an tIRA ag leanúint leis i mbun na gleice armtha, bhí [[Sinn Féin]], a raibh [[Gearóid Mac Ádhaimh]] i gceannas air ón mbliain 1983 anuas, - bhí Sinn Féin ag iarraidh comhchainteanna a thosú le deireadh a chur leis na Trioblóidí. Bhí a fhios ag Gearóid Mac Ádhaimh go mbeadh próiseas fada ann. Sna 1970idí, bhí sé de thuairim aige féin go mairfeadh an cogadh go ceann fiche bliain eile. Chuaigh sé i dteagmháil le [[John Hume]] - ceannaire an [[SDLP]] - go hoscailte, agus san am céanna, bhí comhchainteanna faoi cheilt aige le hoifigiúlaigh de chuid an Rialtais. Bhí na Dílseoirí i mbun oibre den chineál chéanna ar chúla téarmaí, agus iad i dteagmháil le rialtais na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe trí eaglaisigh Phrotastúnacha, go háirithe an ministir Preispitéireach, an tUrramach Roy Magee, chomh maith leis an Ard-Easpag Anglacánach [[Robin Eames]]. I ndiaidh tréimhse fada uisce faoi thalamh, d'fhógair na Dílseoirí agus na Poblachtánaigh araon sos comhraic sa bhliain 1994.

Bliain dheacair ab ea an bhliain dheireanach roimh na sosanna cogaidh, agus ní raibh ag maolú ar na gníomhartha uafáis. Ní raibh ach ag méadú ar dhúnmharfóireacht Chumann Cosanta Uladh agus Fhórsa Óglaigh Uladh, nó sa bhliain sin, 1993, mharaigh siad ní ba mhó sibhialtaigh ná na Poblachtánaigh, rud nach ndearna siad roimhe sin. 

Scaoil an UDA ceathrar Caitliceach i gCarraig Cheasail i g[[Contae Dhoire]].   

{{Main|Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)}}

Bhuamáil na Poblachtánaigh Bóthar na Seanchille i Mí Dheireadh Fómhair 1993.  

{{Main|Buamáil na Seanchille}}

Mar dhíoltas air sin, d'ionsaigh an Cumann Cosanta beár i nGlas Stiallach, agus mharaigh siad ochtar. 

{{Main|Sléacht Rising Sun}}

Ar an [[16 Meitheamh]] [[1994]], go gairid roimh na sosanna cogaidh  sa bhliain sin, lámhach [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|Arm Náisiúnta Fuascailte na hÉireann]] (an tINLA) triúr ball d'[[Óglaigh Uladh]] i m[[Bóthar na Seanchille]]. B'é an díoltas a d'agair na [[Dílseachas|Dílseoirí]] ná gur bhuail siad isteach i d[[teach tábhairne]] i [[Loch an Oileáin]] i g[[Contae an Dúin]] le cith urchar a scaoileadh ina thimpeall. Maraíodh seisear sibhialtach. 

{{Main|Sléacht Loch an Oileáin}}

Sna míonna deireanacha roimh an sos cogaidh, mharaigh an tIRA ceathrar sean-Dílseoirí, duine acu ina bhall d'[[Óglaigh Uladh]] agus an triúr eile ag baint leis an gCumann Cosanta. Is iomaí ciall is féidir a bhaint as an mbabhta foréigin seo go gairid roimh na sosanna cogaidh. Deir teoiric amháin go raibh eagla ar na Dílseoirí go n-imreofaí feillbheart orthu, agus gur mhéadaigh siad ar an bhforéigean dá réir. De réir míniúcháin eile, bhí na Poblachtánaigh ag sásamh a gcuid seanfhaltanas ar an nóiméad deireanach roimh an sos cogaidh agus iad ag féachaint chuige go mbeadh cuma na cogúlachta dochloíte orthu nuair a chromfaidís ar an bpróiseas polaitiúil. Ar [[15 Nollaig]] [[1993]], eisíodh Dearbhú Comhpháirteach i leith na Síochána, nó Dearbhú Shráid Downing. Níor chuir an doiciméad deireadh leis an fhoréigean, ach chuidigh sé dúshraith a chur síos a dtógfaí socrú síochánta, polaitiúil uirthi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}&lt;/ref&gt;
{{Main|Dearbhú Shráid Downing}}

=== 1994: an chéad sos comhraic ===
I Mí Lúnasa 1994, d'fhógair na Sealadaigh sos comhraic. Sé seachtaine ina dhiaidh sin, chuaigh grúpaí paraimíleata na nDílseoirí le chéile faoi bhrat Chomhcheannas Míleata na nDílseoirí lena sos cogaidh féin a chur in iúl in éineacht. 

Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart.

Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste.

Foilsodh [[An Creat-Cháipéis, Tuaisceart Éireann]] (Framework Documents) ar 22 Feabhra 1995)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://alphahistory.com/northernireland/anglo-irish-framework-peace-negotiations-1995/|teideal=Anglo-Irish Framework for peace negotiations (1995)|údar=alphahis|dáta=2017-08-16|language=en-US|work=Northern Ireland|dátarochtana=2024-02-19}}&lt;/ref&gt;

Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tsos comhraic, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an [[9 Feabhra]] [[1996]]. {{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}}

Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe ([[John Major]] agus na [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coiméadaigh]]) na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.[[Íomhá:No to terrorism.jpg|mion]]

=== 1997: an dara sos comhraic ===
Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair. D'fhill an tIRA ar an sos cogaidh i Mí [[Iúil]] [[1997]], nuair a thosaigh na comhchainteanna le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a ullmhú.

=== An próiseas polaitiúil ===

I ndiaidh na sosanna cogaidh, chrom na príomhpháirtithe polaitíochta sa Tuaisceart ar chomhchainteanna le comhaontas polaitiúil a shocrú. B'as na cainteanna seo a d'eascair [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] (nó 'Comhaontú Bhéal Feirste' do na h[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóir]]í) sa bhliain 1998. 

{{Main|Comhaontú Aoine an Chéasta}}{{Main|Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998}}

Sa Chomhaontú seo, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&amp;oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}&lt;/ref&gt; Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus an ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin.

Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníochta, ar tugadh [[Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann]] uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.[[Íomhá:Fish and Chip Shop - A Sign of the Times - geograph.org.uk - 526795.jpg|mion|'For God and Ulster&quot;, Béal Feirste]]

== 21 hAois athmhuintearas agus seicteachas ==

=== 2001-2005ː Díchoimisiúnú ===
Ar 23 Deireadh Fómhair 2001 chuir an tIRA tús le díchoimisiúnú ar a gcuid arm.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html|teideal=CNN.com - IRA begins disarming - October 23, 2001|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-10-23|archivedate=2022-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221023144800/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/09/11/horror-at-the-9-11-attacks-contributed-to-peace-in-northern-ireland/|teideal=Horror at the 9/11 attacks contributed to peace in Northern Ireland|údar=Amanda Sloat|dáta=2020-09-11|language=en-US|work=Brookings|dátarochtana=2022-10-23}}&lt;/ref&gt; Ní dhearna an IRA Sealadach díchoimisiúnú go dtí Deireadh Fómhair 2001 nuair nach raibh an dara rogha acu tar éis [[9/11]]. Ach fós cuireadh díchoimisiúnú na n-arm ag an IRA ar an méar fhada agus bhí sé sin ina chnámh spairne go dtí go ndearnadh an gníomh iomlán ar deireadh in 2005.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlinte: Saol an Iriseora|url=https://books.google.co.uk/books?id=weSKDwAAQBAJ&amp;pg=PA87&amp;lpg=PA87&amp;dq=%22Cuireadh+d%C3%ADchoimisi%C3%BAn%C3%BA+na+n-arm+ag+an+IRA+ar+an+m%C3%A9ar+fhada+agus+bh%C3%AD+s%C3%A9+sin+ina+chn%C3%A1mh+spairne+do+dt%C3%AD+go+ndearnadh+an+gn%C3%ADomh+ar+deireadh+in+2005.%22&amp;source=bl&amp;ots=VmNQCacHhG&amp;sig=ACfU3U3PVz6s8qdFzexG3DPgnJxVMwroQA&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjtz8Xxyvb6AhVkm1wKHf_EAaMQ6AF6BAgJEAM|publisher=Cois Life|date=2016-05-01|language=ga-IE|author=Deaglán De Bréadún}}&lt;/ref&gt;

In 2005, dheimhnigh an Comhlacht Neamhspleách um Dhíchoimisiúnú go raibh díchoimisiúnú an IRA tarlaithe.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tuaisceart-eireann/comhaontu-aoine-an-cheasta-agus-inniu/|teideal=Comhaontú Aoine an Chéasta agus inniu - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2022-10-23}}&lt;/ref&gt; 

=== Polataíocht ===
Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú. 

Sa bhliain 2007, d'aontaigh [[Ian Paisley]] agus [[Gerry Adams|Gearóid Mac Ádhaimh]] rialtas comhchumhachta a chur ar bun.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/paisley-and-adams-agree-power-sharing-deal-1.804911|teideal=Paisley and Adams agree power sharing deal|dáta=Bealtaine 2007|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}&lt;/ref&gt;

Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá [[Páirtí Aontachtach Uladh]] níos laige ná an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den t[[seicteachas]], agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann. 

* [[Comhaontú Chill Rìmhinn]], 2006 (St Andrew's Agreement)
* [[Comhaontú Hillsborough, 2010]]

=== Ceist na mórshiúlta ===
[[Íomhá:Woo Hoo parade Belfast 12 July.jpg|mion|Mórshiúl &quot;Woo Hoo&quot;  Béal Feirste 2007]]
Is minic a bhíonn scliúchais ann agus an caidreamh trasphobail ag dul ó mhaith nuair a thagann na hOráistigh amach lena gcuid mórshiúlta a dhéanamh. Leis na mórshiúlta seo, bíonn na Dílseoirí ag ceiliúradh chuimhne Chath na Bóinne agus bhua Chlann Bhullaí ar na Caitlicigh sa bhliain 1690. Ba é an bua seo a chuir bun le Cinsealacht na nGall in Éirinn agus a d'fhág na Gaeil faoi leatrom go ceann i bhfad.

Ní bhíonn na Caitlicigh sásta le ceiliúradh den chineál seo a fheiceáil in aice leo, agus is minic a bhíonn trioblóidí ann nuair a thagann na hOráistigh róghar do na háiteanna ina bhfuil na Caitlicigh ina bhformhór. Bhíodh an bruíonachas go dona timpeall Bhóthar Gharbhachaidh i bPort an Dúnáin, áit a dtéadh mórshiúl na nOráisteach ó Eaglais Dhroim Crí thart le heastát tithíochta ina bhfuil cónaí ar chuid mhór Caitliceach.

Inniu, tá cosc curtha leis an mórshiúl go deo, ós rud é go mbíodh scliúchais ann sna blianta 1995, 1996 agus 1997, agus iad ag maireachtáil na seachtainí fada i ndiaidh lá an mhórshiúil féin.

Fuair cuid mhaith daoine bás de dheasca an fhoréigin seo. Mar shampla, mharaigh Fórsa Óglaigh Uladh tiománaí tacsaí Caitliceach, agus caitheadh peitrealbhuama i dteach i mBaile Monaidh ina raibh cónaí ar lánúin mheasctha agus ceathrar mac, ar mharaigh an buama triúr acu. I mBéal Feirste, bhí Bóthar Ormeau agus Bóthar Chromghlinne ina gcnámha spairne ar chúiseanna cosúla.

== Tráma ==
Rinne taithí ar fhoréigean dochar do sciar mór den phobal, idir eachtraí a bhain leis na Trioblóidí agus imeachtaí anróiteacha sna blianta ó Chomhaontú Aoine an Chéasta.&lt;ref&gt;I mí Feabhra 2025, foilsíodh tuairisc dar teideal ‘[https://www.endingtheharm.com/wp-content/uploads/2025/02/Impact-of-Adverse-Childhood-Experiences-report-060225-1.pdf The Prevalence and Impact of Adverse Childhood Experience in Northern Ireland]’, Executive Programme on Paramilitarism and Organised Crime, de chuid Queen’s University&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-ghluin-go-gluin-an-dochar-o-luath-thaithi-thramach-sa-tuaisceart/|teideal=Ó ghlúin go glúin – an dochar ó luath-thaithí thrámach sa Tuaisceart|dáta=2025-02-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-09}}&lt;/ref&gt; Deir na fulangaithe i gcónaí go gcaithfear reachtaíocht chuí a thabhairt isteach agus, thar aon ní eile, a chur i bhfeidhm lena chruthú go bhfuiltear dáiríre faoi dhul i ngleic le lorg na coimhlinte.

D'fhoilsigh an dá Rialtas (na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe) creatcháipéis maidir le hoidhreacht na dTrioblóidí ar an 19 Meán Fómhair 2025.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Oidhreacht na dTrioblóidí le plé ag an gComhaireacht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0930/1536006-oidhreacht-na-dtriobloidi-le-ple-ag-an-gcomhaireacht/|date=2025-09-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

{{Príomhalt|Coimisiún Oidhreachta}}

== Na Taismigh, 1969-2002: Achoimre ==

=== An fhreagracht ===
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |An Fhreagracht as na Maruithe [http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }}
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;left&quot; |An Dream a bhí Ciontach
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| Dreamanna Paraimíleata na bPoblachtánach || align=&quot;right&quot; | 2055
|-
| Dreamanna Paraimíleata na nDílseoirí || align=&quot;right&quot; | 1020
|-
| Na Fórsaí Slándála || align=&quot;right&quot; | 368
|-
| Daoine Anaithnide || align=&quot;right&quot; | 80
|-
|}

=== Na Cineálacha Daoine a Maraíodh ===
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Na Básanna de réir Stádas an Duine a Maraíodh [http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514142516/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html |date=2011-05-14 }}
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;left&quot; |Stádas
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| Sibhialtach || align=&quot;right&quot; | 1855
|-
| Baill de chuid na bhFórsaí Slándála agus na bhFórsaí Cúltaca || align=&quot;right&quot; | 1123
|-
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |agus iad:
|-
| — ina saighdiúirí Briotanacha || align=&quot;right&quot; | 499
|-
| — ina [[Constáblacht Ríoga Uladh|saighdiúirí dubha]] || align=&quot;right&quot; | 301
|-
| — ina mbaill de [[Reisimint Chosanta Uladh]]|| align=&quot;right&quot; | 197
|-
| — ina mbaill de [[Seirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann|Sheirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann]]|| align=&quot;right&quot; | 24
|-
| — ina n[[An Garda Síochána|Gardaí]] || align=&quot;right&quot; | 9
|-
| — ina mbaill de [[Reisimint Ríoga na hÉireann]]|| align=&quot;right&quot; | 7
|-
| — ina mbaill de thrúpaí cúltaca Arm na Breataine (&quot;[[Territorial Army]]&quot;) || align=&quot;right&quot; | 7
|-
| — ina bpóilíní Sasanacha || align=&quot;right&quot; | 6
|-
| — ina mbaill den [[An tAerfhórsa Ríoga|Aerfhórsa Ríoga]]|| align=&quot;right&quot; | 4
|-
| — ina mbaill den [[An Cabhlach Ríoga|Chabhlach Ríoga]]|| align=&quot;right&quot; | 3
|-
| — ina saighdiúirí Éireannacha || align=&quot;right&quot; | 1
|-
| Paraimíleataigh Phoblachtánacha || align=&quot;right&quot; | 394
|-
| Paraimíleataigh Dhílseacha || align=&quot;right&quot; | 151
|-
|}
&lt;br clear=all&gt;

=== An Áit ===
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |Scaipeachán na mBásanna i dTrioblóidí an Tuaiscirt de réir na hÁite[http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }}
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; |Áit
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| [[Contae Aontroma]] || align=&quot;right&quot; | 207
|-
| [[Contae Ard Mhacha]] || align=&quot;right&quot; | 276
|-
| [[Oirthear Bhéal Feirste]]|| align=&quot;right&quot; | 128
|-
| [[Tuaisceart Bhéal Feirste]]|| align=&quot;right&quot; | 576
|-
| [[Contae Thír Eoghain]] || align=&quot;right&quot; | 339
|-
| [[Iarthar Bhéal Feirste]]|| align=&quot;right&quot; | 623
|-
| [[Contae an Dúin]] || align=&quot;right&quot; | 243
|-
| [[Contae Fhear Manach]] || align=&quot;right&quot; | 112
|-
| [[Doire|Cathair Dhoire]] || align=&quot;right&quot; | 227
|-
| [[Contae Dhoire]] || align=&quot;right&quot; | 123
|-
| [[Poblacht na hÉireann]] || align=&quot;right&quot; | 113
|-
| [[Sasana]] || align=&quot;right&quot; | 125
|-
| Ilchríoch na h[[An Eoraip|Eorpa]] || align=&quot;right&quot; | 18
|}

=== Liosta Cróineolaíoch ===

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Básanna a raibh baint acu le trioblóidí an Tuaiscirt (1969–2001).

Na básanna a tugadh mar &quot;bhásanna a raibh baint acu leis na trioblóidí&quot;, nó mar &quot;bhásanna nach rabhthas cinnte fúthu, an raibh siad bainteach leis na trioblóidí&quot;.
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; |Bliain
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| 2001 || align=&quot;right&quot; | 16
|-
| 2000 || align=&quot;right&quot; | 19
|-
| 1999 || align=&quot;right&quot; | 8
|-
| 1998 || align=&quot;right&quot; | 55
|-
| 1997 || align=&quot;right&quot; | 21
|-
| 1996 || align=&quot;right&quot; | 18
|-
| 1995 || align=&quot;right&quot; | 9
|-
| 1994 || align=&quot;right&quot; | 64
|-
| 1993 || align=&quot;right&quot; | 88
|-
| 1992 || align=&quot;right&quot; | 89
|-
| 1991 || align=&quot;right&quot; | 96
|-
| 1990 || align=&quot;right&quot; | 81
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 75
|-
| 1988 || align=&quot;right&quot; | 104
|-
| 1987 || align=&quot;right&quot; | 98
|-
| 1986 || align=&quot;right&quot; | 61
|-
| 1985 || align=&quot;right&quot; | 57
|-
| 1984 || align=&quot;right&quot; | 69
|-
| 1983 || align=&quot;right&quot; | 85
|-
| 1982 || align=&quot;right&quot; | 110
|-
| 1981 || align=&quot;right&quot; | 113
|-
| 1980 || align=&quot;right&quot; | 80
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 121
|-
| 1978 || align=&quot;right&quot; | 81
|-
| 1977 || align=&quot;right&quot; | 111
|-
| 1976 || align=&quot;right&quot; | 295
|-
| 1975 || align=&quot;right&quot; | 260
|-
| 1974 || align=&quot;right&quot; | 294
|-
| 1973 || align=&quot;right&quot; | 253
|-
| 1972 || align=&quot;right&quot; | 479
|-
| 1971 || align=&quot;right&quot; | 171
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 28
|-
| 1969 || align=&quot;right&quot; | 16
|}

=== Staitisticí Eile ===

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Coireanna eile a raibh baint acu leis na trioblóidí (tuairimiú).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 |teideal=CAIN: Northern Ireland Society - Security and Defence |foilsitheoir=Cain.ulster.ac.uk |date= |accessdate=2008-11-02 |dátarochtana=2009-09-20 |archivedate=2014-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907032750/http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 }}&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | Cineál
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; | Líon
|-
| Gortú || align=&quot;right&quot; | 47,541
|-
| Lámhach || align=&quot;right&quot; | 36,923
|-
| Robáil armtha || align=&quot;right&quot; | 22,539
|-
| Daoine ar cuireadh an dlí orthu as coireanna paraimíleata || align=&quot;right&quot; | 19,605
|-
| Buamáil nó iarracht buamála || align=&quot;right&quot; | 16,209
|-
| Coirloscadh || align=&quot;right&quot; | 2,225
|}

== Croineolaíocht ==
1960idí: [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]]  agus [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]]

1969: [[Saor Dhoire]] agus [[Cath Thaobh an Bhogaigh]]

1971: [[Oibríocht Demetrius]] agus imtheorannú gan triail

1972: [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]]

1972: [[Riail dhíreach (Tuaisceart Éireann)|Riail dhíreach]]

1973: [[Comhaontú Sunningdale]]

1974: Bunaíodh an [[Feidhmeannas Comhroinnte Cumhachta]]

1977; [[Feallmharú Airey Neave]]

1981: [[Stailc ocrais 1981|Stailc ocrais]]

1984: [[Buamáil Brighton (1984)|Buamáil Brighton]]

1985: [[Comhaontú Angla-Éireannach]]

1993: [[Dearbhú Shráid Downing|Forógra Shráid Downing]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Downing Street Declaration|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Downing_Street_Declaration&amp;oldid=945802693|journal=Wikipedia|date=2020-03-16|language=en}}&lt;/ref&gt;

1998: [[Comhaontú Aoine an Chéasta]];   (1998: [[Tionól Thuaisceart Éireann]]; 2006: [[Comhaontú Chill Rìmhinn]])

agus 

* [[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Trioblóidí}}
[[Catagóir:Na Trioblóidí| ]]
[[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]]
[[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]]</text>
      <sha1>pmsr8bhkz6t0g04xzgmolnap0ahyagd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Na Ceiltigh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14332</id>
    <revision>
      <id>1321043</id>
      <parentid>1266626</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13103" sha1="iqp1xr090u1da8oniwctzcr9vr7jpqy" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}}Ba ghrúpa treibheanna iad '''na Ceiltigh''' a bhí i gceannas ar chuid mhór den [[An Eoraip|Eoraip]] roimh theacht chun cinn na [[An tSean-Róimh|Róimhe]]. Sa tríú haois roimh Chríost ba iad na Ceiltigh a bhí i gceannas, ó [[Éire|Éirinn]] is ón m[[An Bhreatain|Breatain]] sa tuaisceart, sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] is sa [[An Spáinn|Spáinn]] ó dheas agus chomh fada soir agus na Balcáin is [[an Tuirc]]. Níor dream amháin a bhí iontu, áfach, ach grúpaí lena ríthe féin, cé go raibh an teanga is an cultúr céanna acu uile.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/finsceal-a-bhi-sna-ceiltigh-dar-le-hudar-leabhair-nua-ach-ni-ga-duinn-a-fhocail-a-shlogadh/|teideal=Finscéal a bhí sna Ceiltigh dar le húdar leabhair nua ach ní gá dúinn a fhocail a shlogadh / leabhar de Simon Jenkins , The Celts: A Sceptical History|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=11 Iúil 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-11}}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:Celtes-carte.PNG|Leathnú na gCeilteach&lt;br clear=&quot;all&quot; /&gt;&lt;small&gt;'''Léiriú de leathnú na gCeilteach'''&lt;br /&gt;'''Lárionaid''' : '''H''' : Ionad [[Cultúr Hallstatt|Hallstatt]], '''L''' : Ionad [[Cultúr La Tène|La Tène]],&lt;br /&gt;'''Réigiúin''' : '''B''' : [[Éire]] agus [[An Bhreatain|an Bhreatain Mhór]], '''I''' : [[An Ibéir]], '''G''' : Galataigh&lt;br /&gt;'''Áiteanna''' : '''1''' : cliabhán an chultúir,&lt;br /&gt;'''2''' : leathnú is mó (deireadh an 3ú haois RC)&lt;/small&gt;|clé|mion|220x220px]]

== Réamhrá ==
[[Íomhá:Celtic expansion in Europe.svg|mion|Leathadh na gCeilteach, de réir an tsean-nóis: Buí: críocha Hallstatt faoin séú haois RC; Glas: tionchar Ceilteach is leithne faoi 275 RC; Bánghlas: ceantar [[Lúsatán|Lúsatánach]] san Ibéir le tionchar Ceilteach éiginnte: 

Dubhghlas: ceantair ina labhraítear [[Teangacha Ceilteacha]] go forleathan inniu|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Dying gaul.jpg|mion|''[[An Gallach ag Éag]]'', dealbh Rómhánach|clé|220x220px]]

Is cnuasach ársa de dhreamanna [[Ind-Eorpach]]a iad na Ceiltigh&lt;ref name=&quot;WM_Scope&quot;&gt;{{harvnb|Waldman|Mason|2006|p=144}}. &quot;CELTS location: Greater Europe time period: Second millennium B.C.E. to present ancestry: Celtic&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Indo-European&quot;&gt;{{harvnb|Mac Cana|Dillon}}, {{harvnb|Puhvel|Fee|Leeming|2003|p=67}}, {{harvnb|Riché|2005|p=150}}, {{harvnb|Todd|1975|p=42}}, {{harvnb|Encyclopedia Britannica. Celt}}&lt;/ref&gt; lonnaithe ar fud na [[Eoraip|hEorpach]] agus na h[[an Anatóil]]é, ceangailte lena gcuid [[teangacha Ceilteacha]] agus cosúlachtaí cultúrtha eile.&lt;ref name=&quot;Drinkwater_Definition&quot;&gt;{{harvnb|Drinkwater|2012|p=295}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WM_Definition&quot;&gt;{{harvnb|Waldman|Mason|2006|p=144}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EB_Definition&quot;&gt;{{harvnb|Encyclopedia Britannica. Celt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Koch encyclopedia&quot;&gt;{{cite book | last = Koch | first = John | author-link =John T. Koch |title = Celtic Culture: a historical encyclopedia | publisher = ABC-CLIO| year = 2005 | location =Santa Barbara| page = xix–xxi | url = https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&amp;q=peoples%20and%20countries | isbn = 978-1-85109-440-0 | access-date = 9ú Meitheamh 2010}}&lt;/ref&gt;  I measc dreamanna Ceilteacha, bhí idir na [[An Ghaill|Gaill]], [[Ceiltibéirigh]], [[Gallaeci]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Luján |first1=E. R. |title=PUEBLOS CELTAS Y NO CELTAS DE LA GALICIA ANTIGUA: FUENTES LITERARIAS FRENTE A FUENTES EPIGRÁFICAS |journal=xxii seminario de lenguas y epigrafía antigua |date=2006 |url=http://www.racv.es/files/07_Lujan.pdf |access-date=16ú Iúil 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Koch|first=John T. (ed.)|title=Celtic culture: a historical encyclopedia|url=https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128|url-access=limited|year=2006|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-440-7|pages=[https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128/page/n833 790]}}&lt;/ref&gt; [[Galátaigh]], [[Briotanaigh]] agus [[Gaeil]].

Is doiléir agus conspóideach é an gaol idir eitneacht, teanga agus cultúr sa domhan Ceilteach.&lt;ref name=&quot;SJames&quot;&gt;{{cite book|last1=James |first1=Simon |title=The Atlantic Celts – Ancient People Or Modern Invention|url=https://archive.org/details/atlanticceltsanc0000jame |year=1999|publisher=University of Wisconsin Press}}&lt;/ref&gt; Tá achrann ann go háirithe ar nó nár Ceiltigh iad dreamanna lonnaithe in Éirinn agus sa Bhreatain le linn na [[an Iarannaois|hIarannaoise]].&lt;ref name=&quot;Koch encyclopedia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SJames&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;JCollis&quot;&gt;{{cite book|last1=Collis |first1=John |title=The Celts: Origins, Myths and Inventions|url=https://archive.org/details/celtsoriginsmyth0000coll |year=2003|publisher=Stroud: Tempus Publishing |isbn = 978-0-7524-2913-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FPryor&quot;&gt;{{cite book|last1=Pryor |first1=Francis |title=Britain BC|url=https://archive.org/details/britainbclifeinb0000pryo |year=2004|publisher=Harper Perennial | isbn = 978-0-00-712693-4 }}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:Scuto Battersea BritMu252a.jpg|mion|An [[Sciath Battersea]], sciath chré-umha dheasghnátha den 3ú–1d aois RC, sampla d'ealaíon La Tène as an [[an Bhreatain|mBreatain]]|clé]]

[[Íomhá:Ccross.svg|mion|clé|Crois cheilteach]]

=== Bunúis ===
Pléitear fós stair na hEorpach réamhCheiltí agus bunúis na gCeilteach.

Dar le smaoineamh amháin, tháinig na [[teangacha Ceilteacha]] chun cinn i measc an [[cultúr Urnfield]] de chuid na [[Cré-umhaois]]e i lár na hEorpach, a bhí faoi bhláth timpeall na bliana 1200 RC.&lt;ref name=ChadCorc&gt;{{cite book|last1=Chadwick |last2= Corcoran|first1=Nora |first2= J. X. W. P.|title=The Celts|url=https://archive.org/details/celts0000chad |year=1970|publisher=Penguin Books|pages=[https://archive.org/details/celts0000chad/page/28 28]–33}}&lt;/ref&gt;  Más fíor, bhí nasc idir na Ceiltigh agus an cultúr [[Hallstatt]] de chuid na hIarannaoise a tháinig ina dhiaidh (c. 800–450 RC).&lt;ref name=ChadCorc/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author-link=Barry Cunliffe|author=Cunliffe, Barry|title=The Ancient Celts|pages=39–67|publisher=Penguin Books|year=1997}}&lt;/ref&gt;  Glaoitear scaití &quot;tír dhúchais na gCeilteach&quot; ar an gcuid seo de lár na hEorpach.  Moltar go raibh cultúr Ceilteach leata siar faoi thréimhse [[La Tène]] (c. 450 RC ar aghaidh), trí [[scaipeadh tras-chultúrtha|scaipeadh]] nó [[imirce daonna|imirce]] go dtí [[an Fhrainc]] agus [[Na Tíortha faoi Thoinn]] (Gallaigh), [[Éire agus an Bhreatain Mhór]] ([[Ceiltigh na nOileán]]), [[Leithinis na hIbéire|An Ibéir]] (Ceiltibéaraigh, [[An Ghailís|Gailísigh]], [[Celtici]]) agus tuaisceart na [[Iodáil|hIodáile]] ([[Lepontii]] agus [[an Ghaill]] Chiosalpach).&lt;ref name=koch2010_core&gt;{{cite book|last=Koch|first=John T|title=Celtic from the West Chapter 9: Paradigm Shift? Interpreting Tartessian as Celtic – see map 9.3 The Ancient Celtic Languages c. 440/430 BC |year=2010|url=http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf|publisher=Oxbow Books, Oxford, UK|isbn=978-1-84217-410-4|page=193|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709032557/http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf|archive-date=9ú Iúil 2012}}&lt;/ref&gt;

Dar le smaoineamh eile, tháinig na prótai-Cheiltigh chun cinn níos luaithe le linn na Cré-Umhaoise ar an gcósta Atlantach agus gur leathadar soir, chomh fada is lár [[an Anatóil|na hAnatóile]].&lt;ref name=koch2010_expansion&gt;{{cite book |last=Koch |first=John T |title=Celtic from the West Chapter 9: Paradigm Shift? Interpreting Tartessian as Celtic |year=2010|url=http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf |publisher=Oxbow Books, Oxford, UK |isbn=978-1-84217-410-4 |page=190 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709032557/http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf |archive-date=9ú Iúil 2012}}&lt;/ref&gt;

Ba iad na Gréagaigh a d’úsáid an focal ''Keltoi'' i dtosach, ar Jenkins.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Barbaraigh a bhí i gceist acu.

=== Na Rómhánaigh ===
Bhíodh achrann ann go minic idir na Ceiltigh agus [[An tSean-Róimh|na Rómhánaigh]], mar shampla na [[Cogaí Ceiltibéireacha|Cogaí Ceiltibéireacha]], [[Cogaí na nGallach|Cogaí na nGallach]] agus [[concas Rómhánach na Breataine|concas na Breataine]]. Faoin chéad aois AD, bhí na Ceiltigh uile a bheag nó a mhór faoi smacht [[Impireacht na Róimhe]].  Faoi c. 500, de thoradh [[rómhánú|rómhánaithe]] agus [[Imirce na dTreabh|imirce]] na [[dreamanna Gearmánacha]], ní bhfuarthas cultúr Ceilteach ach in Éirinn, sa Bhreatain thiar agus thiar thuaidh, agus sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]], go háirithe idir an 5ú agus 8ú aois, le hoidhreacht teangan, creidimh agus ealaín i gcomhchoiteann acu.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cunliffe |first=Barry |author-link=Barry Cunliffe |title=The Celts – a very short introduction|url=https://archive.org/details/celtsveryshortin0000cunl |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280418-1 |page=[https://archive.org/details/celtsveryshortin0000cunl/page/109 109]}}&lt;/ref&gt;

=== Ceiltigh na nOileán ===
Le himeacht ama, roinneadh Ceiltigh na n-oileán ina n[[Gaeil]] ([[na hÉireannaigh]], [[na hAlbanaigh]] agus [[na Manannaigh]]) agus ina m[[Briotanaigh Cheilteacha]] ([[na Breatnaigh]], [[na Cornaigh]] agus [[na Briotánaigh]]) de chuid na meánaoise agus  inniu.&lt;ref name=&quot;Drinkwater_Definition&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Minahan |first=James |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups |url=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC |date=2000 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=179 |isbn=978-0-313-30984-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Minahan |first=James |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups |url=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC |date=2000 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=766 |isbn=978-0-313-30984-7}}&lt;/ref&gt;   Tháinig daoine uaireanta aníos thar farraige as an Spáinn agus as an bPortaingéil. Bhí taisteal ar farraige i bhfad níba sciobtha ná turas ar an talamh. Aistear a thógfadh mí de shiúl cos d’fhéadfaí é dhéanamh in imeacht lae ar farraige.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Níor tháinig na daoine sin aníos in aon sruth leanúnach amháin ar ndóigh.

Cruthaíodh féiniúlacht Ceilteach nua-aimseartha mar chuid den Athbheochan Cheilteach le linn [[Rómánsachas|na Ré Rómánsaí]] sa Bhreatain agus in Éirinn, maraon le háiteanna eile san Eoraip amhail is [[an Ghailís]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McKevitt|first=Kerry Ann|title=Mythologizing Identity and History: a look at the Celtic past of Galicia|journal=E-Keltoi|year=2006|volume=6|pages=651–73|url=http://www4.uwm.edu/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_13/mckevitt_6_13.pdf|access-date=8 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624075328/http://www4.uwm.edu/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_13/mckevitt_6_13.pdf|archive-date=24ú Meitheamh 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624075328/http://www4.uwm.edu/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_13/mckevitt_6_13.pdf |date=24 Meitheamh 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== Teangacha ===
{{príomhalt|Teangacha Ceilteacha}}
Is í an fhianaise is luaithe a mheastar gan amhras gur teanga Cheilteach atá iontu ná inscríbhinní [[An Leapóintis|Leapóintis]]e de chuid na 6ú haoise RC.&lt;ref name=Stifter&gt;{{cite book|last=Stifter|first=David|title=Old Celtic Languages|year=2008|pages=24–37|url=http://www.univie.ac.at/indogermanistik/download/Stifter/oldcelt2008_2_lepontic.pdf|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110630102715/http://www.univie.ac.at/indogermanistik/download/Stifter/oldcelt2008_2_lepontic.pdf|archive-date=30 June 2011}}&lt;/ref&gt; Ní fheictear [[teangacha Ceilteacha na Mór-roinne]] ach in inscríbhinní agus logainmneacha.  Feictear [[teangacha Ceilteacha na nOileán]] ón 4ú haois AD in [[inscríbhinní Oghaim]], cé go raibh siad á labhairt is léir i bhfad níos luaithe.  Tosaíonn litríocht Ghaeilge le téacsanna [[Sean-Ghaeilge]] ón 7ú/8ú haois AD.  Tá codanna de [[miotaseolaíocht na gCeilteach|mhiotaseolaíocht na gCeilteach]] taifeadta i luath-[[Litríocht na Gaeilge]] agus [[litríocht na Breatnaise]] de chuid na meánaoise.&lt;!--  Most written evidence of the early Celts comes from [[Greco-Roman world|Greco-Roman]] writers, who often grouped the Celts as [[barbarian]] tribes. They followed an [[ancient Celtic religion]] overseen by [[draoi]]the.--&gt;

Sa lá atá inniu ann, labhraítear fós in iar-chríocha na gCeilteach [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Breatnais]] agus [[Briotáinis]], fad is atá [[Coirnis]] agus [[Gaeilge Mhanann]] á n-athbheochan.

== Tréimhsí ==
* [[Cultúr Hallstatt]] - idir an 7ú is an 5ú haois RC
* [[Cultúr La Tène]] - lár an 5ú haois go dtí an aimsir a chloígh na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]] na Ceiltigh

== Féach freisin ==
* [[Déithe na gCeilteach]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Ceiltigh, Na}}
[[Catagóir:Na Ceiltigh| ]]
[[Catagóir:Stair na hÉireann]]
[[Catagóir:An tSean-Ghréig]]
[[Catagóir:An tSean-Gréige]]
[[Catagóir:An tSean-Róimh]]</text>
      <sha1>iqp1xr090u1da8oniwctzcr9vr7jpqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oisín mac Finn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16286</id>
    <revision>
      <id>1321118</id>
      <parentid>1233807</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10454" sha1="0lsls3a1d87icmwd6tf4r5tmpyy2i3c" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
San [[An Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]] i [[Miotaseolaíocht na nGael]], laoch agus file na [[Fianna|bhFiann]] ab ea '''Oisín''' mac [[Fionn mac Cumhaill]].&lt;ref&gt;Beresford Ellis, Peter: &quot;A Dictionary of Irish Mythology&quot;, lch. 189. Constable, Londain, 1987. {{ISBN|0-09-467540-6}}&lt;/ref&gt;  [[Sadhbh]] iníon [[Bodhbh Dearg|Bodhbh Dheirg]] ab ea a mháthair.  Scéalaí de chuid is mó den Fhiannaíocht is ea é, agus luaitear na dánta leis.&lt;ref&gt;{{
cite book |
title = Education and Celtic myth: national self-image and schoolbooks in 20th century Ireland |
first = Pádraic |
last = Frehan |
date = 2012 |
publisher = Rodopi |
isbn = 9789042035904 |
oclc = 819379953
}}&lt;/ref&gt;  Ba é an cháil ba mhó a bhí aige ná gur chaith sé trí chéad bliain i d[[Tír na nÓg]] le [[Niamh Chinn Óir]]. 

==Tuistí==
Rinne an droch[[draoi]], [[Fear Doirche]], fia dá mháthair, Sadhbh.  Agus Fionn i mbun seilge, rug sé uirthi ach níor mharaigh sé í, agus d'iompaigh sí ar ais ina riocht daonna.  D'éirigh Fionn as troid agus seilg chun socrú síos le Sadhbh, agus ar ball beag, d'éirigh sí torrach.  Ainmníodh a mac as a tocht fiáin.

Rinne Fear Doirche fia di arís, ámh, agus d'fhill sí go dtí an fiántas.  Seacht mbliana ina dhiaidh, d'aimsigh Fionn a mhac, lomnocht ar [[Binn Ghulbain|Bhinn Ghulbain]].&lt;ref&gt;Gregory, Lady: &quot;Gods and Fighting Men&quot;, lch. 149. Colin Smythe, 1987. {{ISBN|0-901072-37-0}}&lt;/ref&gt;

I scéalta eile, bhuail Oisín le Fionn don chéad uair mar dhuine fásta, agus bhí siad ag iomaíocht thar muc rósta sular aithin siad a chéile.

==Tír na nÓg==
Is é ''Oisín in Tír na nÓg'' a [[echtra]] is cáiliúla.  Thug [[bansidhe]] cuairt air, [[Niamh Chinn Óir]] iníon [[Manannán mac Lir]].  De bharr tairngreachta, d'iompaigh athair Niamh a ceann i riocht cheann muice.  Dúirt sí le hOisín go n-iompaíodh ina bunriocht  dá bpósfadh sé í.  Thoiligh sé agus chuaigh siad ar ais go [[Tír na nÓg]], agus rinneadh rí d'Oisín.&lt;ref&gt;{{
cite book |
title = Beauty and the beast: classic tales about animal brides and grooms from around the world | year = 2017 | url = https://archive.org/details/beautybeastclass0000unse |
editor = Tatar, Maria |
isbn = 9780143111696 |
oclc = 952384463
}}&lt;/ref&gt;  Rugadh triúr páistí dóibh, mac [[Oscar mac Oisín|Oscar]], iníon [[Plúr na mBan]], agus dara mac, Fionn.

[[File:Frontispiece--Tales of the Enchanted Islands of the Atlantic 1899.jpg|thumb|Oisín agus Niamh ar a slí go Tír na nÓg, léaráid le [[Albert Herter]], 1899]]

Tar éis trí bliana dar leis ach 300 bliain le fírinne, d'éirigh fonn ar Oisín filleadh ar [[Éire|Éirinn]] sin agus cumha air i ndiaidh a mhuintire (nath cainte sa [[Gaeilge|Ghaeilge]] é: Oisín i ndiaidh na Féinne).  Thoiligh Niamh go doicheallach, agus thug sí a capall bán, [[Embarr]], dó.  Chuir sí gréas air gan tuirlingt don chapall - dá leagfadh a chosa an chré, gheobhadh na 300 bliain an lámh in uachtar air, agus d'éireodh sé sean and seargtha.

De réir scéal amháin, tháinig sé o dtír ag Bá Bhaile an Sceilg (ní i bhfad ó Bhealach Oisín&lt;ref&gt;[https://www.logainm.ie/1165504.aspx Bealach Oisín] ar logainm.ie&lt;/ref&gt;).  I seanscéal eile, d'fhill Oisín ar [[Cnoc Alúine|Chnoc Alúine]] (''Almu''), baile Fhionn, tréigthe agus drochbhail air.

Níos déanaí, i n[[Gleann na Smól]], Áth Cliath, thit sé dá dhiallait tar éis dó iarracht a dhéanamh carraig mhór a iompar, agus rinneadh seanfhear dó, dteach de réir tuar Niamh.  D'fhill an capall ar ais go Tír na nÓg.

I leaganacha éagsúla, thug [[Naomh Pádraig]] cuairt ar Oisín, a d'inis scéalta na bhFiann dó, sula bhfuair sé bás go gairid ina dhiaidh.&lt;ref&gt;Heaney, Marie: &quot;Over Nine Waves&quot;, lch. 214, Faber and Faber Ltd., Londain, 1994. {{ISBN|0-571-14231-1}}&lt;/ref&gt;

==Naomh Pádraig==
Dúradh gur chasta é an caidreamh idir Oisín agus Naomh Pádraig, agus go raibh fearg orthu beirt rosc go raibh malairt cur chuige acu.  Rinne Pádraig iarracht Oisín a thiontú, ach b'fhuath le hOisín a chuid teagasc.

I scéal amháin fúthu, throid Oisín in éadan tairbh ar son Phádraig.  Mharaigh Oisín an tarbh, agus nuair a tháinig Pádraig ar an bhfód, bhí Oisín ina chodladh i seithe an tairbh.  Mar chúiteamh as marú an tairbh, d'iarr Oisín go gcuire sé faoi a aghaidh soir ar Shliabh gCuillinn,&lt;ref&gt;[https://www.logainm.ie/124034.aspx Sliabh gCuillinn] ar logainm.ie&lt;/ref&gt; Co. Ard Mhacha.  De réir an scéil seo, chuireadh faoi é i seithe an tairbh ar Shliabh ''Curran'', gar do Chluainín, [[Contae Liatroma]].&lt;ref&gt;[https://www.logainm.ie/29923.aspx Cluainín] ar logainm.ie&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{
cite book |
title = A guide to Irish mythology | url = https://archive.org/details/guidetoirishmyth00smyt_0 |
first = Daragh |
last = Smyth |
date = 1996 |
publisher = Irish Academic Press |
isbn = 0716526123 |
edition = 2nd |
location = Carraig Dhubh, Co. Bhaile Átha Cliath |
oclc = 36338076
}}&lt;/ref&gt;

Insítear sa scéal ''[[Agallamh na Seanórach]]'', gur mhair Oisín agus a chomhghuaillí [[Caílte mac Rónáin]] go dtí linn Naomh Pádraig, agus d'inis siad scéalta na bhFiann dó.&lt;ref&gt;Murphy, Gerard: ''The Ossianic Lore and Romantic Tales of Medieval Ireland'', lch. 24. Colm Ó Lochlainn (ar son Choiste um Chaidreamh Chultúrtha na hÉireann), 1955.&lt;/ref&gt;  Foinse an dáin ''[[The Wanderings of Oisin]]'' le [[William Butler Yeats]] is ea an scéal seo.  I leaganacha éagsúla den scéal, nó cosnaíonn Oisín creideamh na ndraoithe, nó tiontaíonn sé ina Chríostaí.

==Uaigh==
Níltear ar aon intinn maidir le suíomh uaigh Oisín.

Tá ráflaí ann gurb i n[[Gleann Amain]] i bPeairt na hAlban í an uaigh.  Scríobh [[Wordsworth]] dán mar gheall uirthi, darb ainm &quot;Glen-Almain, the Narrow Glen&quot;.

De réir eile, sna [[Gleannta Aontroma]] atá sí, ag suíomh ina bhfuil carn meigiliteach aitheanta leis na glúnta mar &quot;Uaigh Oisín&quot;, suite ar leiceann cnoic i Lúb an tSámhais,&lt;ref&gt;[https://www.logainm.ie/62452.aspx Lúb an tSámhais] ar logainm.ie&lt;/ref&gt; gar don Abhainn ''Glenaan'', laistigh den sráidbhaile [[Bun Abhann Dalla|Bhun Abhann Dalla]] ar chósta thuaidh Chontae Aontroma.

==Ossian le Macpherson==
[[File:Musée Ingres-Bourdelle - Le songe d'Ossian, 1813 - Ingres - Joconde06070001439.jpg|thumb|Aisling Oisín'', [[Jean Auguste Dominique Ingres]], 1813]]

An scéalaí agus údar mar dhea de shraith dánta is ea ''[[Ossian]]'', foilsithe ag [[James Macpherson]] sna 1760í, agus bunaithe ar Oisín.  Mhaígh Macpherson gur aistrigh sé na dánta ó fhoinsí as Gaeilge na hAlban.  Cé go raibh easaontas ann faoina mbarántúlacht,  bhí tionchar ar leith ag a dhánta ar scríbhneoirí amhail is [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] agus [[Walter Scott]] agus é óg.&lt;ref&gt;Beresford Ellis, Peter: &quot;A Dictionary of Irish Mythology&quot;, lch. 159. Constable, Londain, 1987. {{ISBN|0-09-467540-6}}&lt;/ref&gt;.  Trá sé léirithe ag scoláirí an lae inniu gur bunaíodh na dánta ar fhíorbhailéid Ghaelacha, ach gur chóirigh Macpherson iad le haghaidh smaointeoireachta a linne féin, ag athrú na bpearsana agus ábhar, agus ag cur go leor dá chuid féin isteach.&lt;ref&gt;Thomson, Derick: ''The Gaelic Sources of Macpherson's &quot;Ossian&quot;'', 1952.&lt;/ref&gt;

==Tagairtí Cultúrtha==
* Is mionphearsa é Oisín in ''[[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]]'' na Fiannaíochta.
* Laura an dán &quot;Ogum i llia lia uas lecht&quot; sa [[Leabhar Laighneach]] is le hOisín.
* Is príomhphearsa é Oisín, i dteannta le Naomh Pádraig, sa dán  eipice ''[[The Wanderings of Oisin]]'' le William Butler Yeats.  Luaitear é chomh maith sa dán ''[[The Circus Animals' Desertion]]''.
* Is é ''Tír na nÓg'' an t-ainm atá ar chapall mór bán sa scannán  ''[[Into the West]]'' le [[Mike Newell]].  Leanann an capall Daideo Reilly go Baile Átha Cliath, agus tugann sé é dá gharmhic, Ossie (Oisín) agus Tito.  Insíonn Daideo scéal an chapaill agus turas Oisín go Tír na nÓg.  Óir gur clann [[Taistealaithe Gaelacha]] iad sa scannán, luaitear Oisín mar &quot;an taistealaí is breátha a mhair riamh&quot;, seachas laoch seanscéalach na bhFiann.
* In ''Shadowmagic'', úrscéal le [[John Lenahan]], is rí Thír na nÓg é Oisín, agus athair na príomhphearsan, Connor.
* Is meantóir é Oisin den phríomhcharachtar na sraithe &quot;David Sullivan&quot;, úrscéalta fantaisíochta an lae inniu le [[Tom Deitz]].
* Is athinsint scéal Oregon é an gearrscannán beochana 1981 ''[[Faeries (1981)|Faeries]]'', dírithe ag Lee Mishkin agus díriú  beochana by Fred Hellmich, ag tabhairt isteach ábhar ón leabhar ''Faeries'', scríofa agus maisithe le Brian Froud agus Alan Lee.
* San amhrán &quot;Pearl&quot; le [[Sounds From the Ground]],&lt;ref&gt;''[http://forum.isratrance.com/sounds-from-the-ground-pearl/ Pearl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809191104/http://forum.isratrance.com/sounds-from-the-ground-pearl/ |date=2019-08-09 }}'' agus Oisín.&lt;/ref&gt; tá cailín Éireannach ag canadh scéal Oisin.
* Tá carachtar sa chluiche rólimeartha teaicticiúil Seapánach [[Fire Emblem: Thracia 776]] darb ainm ''Osian'', atá i mbun seirbhíse faoi bhuíon a ghlaoitear ''the Fiana Freeblades'' air.
* In ''Blood of the Isles'', tugann [[Bryan Sykes]] an t-ainm &quot;Oisín&quot; don phatrarc chlainne [[Haplogroup R1b (Y-DNA)|Haplogroup R1b]] ina gcuid ADN, cosúil mar a rinne sé do [[Human mitochondrial DNA haplogroup|haplaghrúpaí miteacoindreacha]] ina shaothar ''[[The Seven Daughters of Eve]]''.

==Foinsí==
* An Chrannog: Lárionad Sealbhaithe &amp; Buanaithe Gaeilge [https://web.archive.org/web/20071017083330/http://crannog.ie/fff.htm &quot;https://web.archive.org/web/20071017083330/http://crannog.ie/fff.htm&quot;]. Accessed 15 October 2007
* Dennis, Dale Jay: ''The Fifth Generation''. Horizon Publishers and Distributors, Bountiful, 1995. {{ISBN|0-88290-571-6}} &lt;small&gt;([https://books.google.com/books?id=T1DCG1W5onUC Preview] on Google Books)&lt;/small&gt;

==Naisc sheachtracha==
* ''[http://www.mc.maricopa.edu/~tomshoemaker/celtic/oisin2.html Oisín and Niam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812063448/http://www.mc.maricopa.edu/~tomshoemaker/celtic/oisin2.html |date=2009-08-12 }}''
* ''[http://www.libraryireland.com/LegendaryFictionsIrishCelts/IV-13-1.php/ The Youth of Oisin]''
* {{Cite EB1911|wstitle=Ossian |short=x}}

==Tagairtí==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Oisin mac Finn}}
{{An Fhiannaíocht}}

[[Catagóir:An Fhiannaíocht]]
[[Catagóir:Filí na hÉireann]]</text>
      <sha1>0lsls3a1d87icmwd6tf4r5tmpyy2i3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Claidheamh Soluis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19459</id>
    <revision>
      <id>1321018</id>
      <parentid>1304535</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Beagán curtha leis</comment>
      <origin>1321018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2323" sha1="2hhmpq7dnnhcgg8303ezf4kcrf45ynk" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Nuachtán|image=[[Íomhá:An claideamn soluis.jpg|220px]]}}

Páipéir nuachtán náisiúnach [[An Ghaeilge|Gaeilge]] í '''''[[An Claidheamh Soluis]]''''' a bhí ann ag tús an fichiú haois. 

== Eagarthóirí ==
Bhunaigh [[Conradh na Gaeilge]] an nuachtán sa bhliain 1899 agus ba é [[Eoin Mac Néill]] an chéad eagarthóir, ó 1899 go 1901. Bhí [[Pádraig Mac Piarais]] mar eagarthóir ar an nuachtán ó 1903 go 1909. 

== Ainm ==
Nuair a tháinig an nuachtán seachtainiúil ''[[Fáinne an Lae 1898-1900|Fáinne an Lae]]'' faoi smacht an Chonartha i mí Lúnasa 1900, tháinig na nuachtáin le chéile mar ''An Claidheamh Soluis agus Fáinne an Lae''. Lean an nuachtán ar aghaidh mar ''Fáinne an Lae agus an Claidheamh Soluis'' (1918–19) ''Misneach'' (Samhain 1919 - Iúil 1922) ''Fáinne an Lae agus an Claidheamh Soluis'' (1922–26), agus ''An Claidheamh Soluis agus Fáinne an Lae'' (Iúil 1926 - Bealtaine 1932).&lt;ref&gt;Celtic culture (leathanach 451), le John T. Koch&lt;/ref&gt; Tháinig deireadh leis an nuachtán sa bhliain 1932.

== Oidhreacht ==
Tá [[Alan Titley]] den tuairim go ndearna ''[[Fáinne an Lae 1898-1900|Fáinne an Lae]]'' agus ''An Claidheamh Soluis'' &quot;cion na gcéadta bliain&quot; lena linn.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|date=15 Iúil 2026|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2026/07/14/seoda-na-n-irisi-liteartha/|title=Seoda na n-irisí liteartha|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 6}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [[Róisín Uí Mhadagáin Ní Raghallaigh]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.litriocht.com/shop/product_info.php?products_id=2794 An Claidheamh Soluis agus Fáinne an Lae (1899-1932) ar www.litriocht.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213051505/http://www.litriocht.com/shop/product_info.php?products_id=2794 |date=2007-12-13 }}

{{Nuachtáin in Éirinn}}
{{Conradh na Gaeilge}}
{{Rialú údaráis}}
{{Síol-nuachtán}}

{{DEFAULTSORT:Claidheamh Soluis, An}}
[[Catagóir:Nuachtáin in Éirinn]]
[[Catagóir:Conradh na Gaeilge]]
[[Catagóir:Nuachtáin in Éirinn]]
[[Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]]
[[Catagóir:Seachtanáin]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1899]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 1890í]]</text>
      <sha1>2hhmpq7dnnhcgg8303ezf4kcrf45ynk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Chéad Chathlán Coisithe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19600</id>
    <revision>
      <id>1321049</id>
      <parentid>1244592</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8530" sha1="syj9040gfx9ll9jij7ifqty5mo1v5hn" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta‎}} 
Bunaíodh '''an Chéad Chathlán Coisithe''' mar aonad Gaeilge de chuid [[Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann)|Óglaigh na hÉireann]] sa bhliain 1924. I Mí Iúil 1924 roinneadh [[Arm na hÉireann|an tArm]] ina naoi mBriogáid agus seacht gcathlán is fiche iontu. Síleadh go raibh tábhacht ar leith leis an gCéad Chathlán chun úsáid na Gaeilge a threisiú.&lt;ref&gt;http://www.coimisineir.ie/downloads/Sceim_Oglaigh_na_hEireann_Dracht_Deiridh.pdf Defence Forces' Sceme 2006-2009.&lt;/ref&gt;.

Bunaíodh An Chéad Chathlán Coisithe i mí an Mheitheamh 1924 nuair a bhí céad cainteoirí cruinnithe i mbeairic Gough i gCampa an Churraigh faoi cheannas Captaen Michael Fogarty agus ainmnithe an “No 1 (Irish-speaking) Battalion.” Ina dhiaidh sin, d’aistrigh an chath go dtí na ''Hibernian Schools'' i bPáirc an Fhoinnuisce. Aoi  ab ea [[Padraic Ó Conaire]] ag an am seo; d’fhoilsigh sé daichead altanna faoin cath sa nuachtán míleata, An t-Óglach &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Aindrias Ó Cathasaigh|date=2010|url=|title=Pádraic Ó Conaire agus An tÓglách|journal=Meitheamh 2010|volume=|issue=Feasta}}&lt;/ref&gt; (bailithe le chéile i mar leabhar i 1941 &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://archive.org/details/sgaltatsirsi00couoft/page/3/mode/2up|teideal=Scéalta an tSáirsint Rua|údar=|dáta=|dátarochtana=}}&lt;/ref&gt; ) 

I mí Aibreáin 1925, bhog an cath go Baile Átha Luaine agus shroich siad Dún na Rinne Móire i gcathair na Gaillimhe an mhí ina dhiaidh sin. Rinneadh damáiste do cuid de foirgnimh san beairic seo i rith Chogadh na gCarad. Cé nach raibh níos mó dha chéad saighdiúirí san chath ag an am seo, tháinig cuid is mó de hearcach nua as Conamara agus as [[Oileáin Árann]]. Tháinig na cuid eile as ceantar Gaeltachta i Mumhan agus Dún na nGall. Rinneadh riarachán agus traenáil as Gaeilge. Ghlac an cath páirt sa shaol chultúrtha agus shóisialta sa chathair, go háirithe maidir leis [[An Taibhdhearc]] tar éis a bunaíodh í sa bhliain 1928. D’éirigh leis an bhfoireann tarraingt na téide  agus foireann rámhaíocht sa comórtas éagsúla agus bunaíodh an banna píob sa bhliain 1930.  

Nuair a thosaigh An Éigeandáil i 1939, ghlac an cath páirt in iobríochtaí ina dhiaidh an ruathar IRA ar Dún na hArmlainne. I 1940, d’fhág an cath Dún na Rinne Móire agus ghabh siad seilbh ar Teach Dhún Sandail, Teach Pallas i dTíne, Caisleán Loch Cútra, Teach Chill Chobhráin agus Teach Caisleán an Haicéadaigh. Bhí príomhfhreagracht acu as an Aerpháirc Rinn Eanaigh ([[Aerfort na Sionainne]]) a chosaint.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://digital.jmpublishing.ie/i/1111057-may-2019/27?token=null|teideal=An Cosantóir - May 2019|údar=|dáta=|work=digital.jmpublishing.ie|dátarochtana=2020-11-10}}&lt;/ref&gt; 

Nuair a chríochnaigh An Éigeandáil sa bhliain 1945, d’fhill an “No 1 (Irish-speaking) Battalion” (an t-ainmneach oifigiúil fós) go Dún na Rinne Móire. Liostáil an scríbhneoir [[Dónall Mac Amhlaigh]] i 1947, agus scríobh sé an leabhar ''Saol Saighdura'' bunaithe ar a thaithí ag an am seo. Rinne sé cur síos ar ag roinnt a lóistín le hoileánaigh as Inis Toirbirt  í (thréigthe i rith na gcaogaidí), agus bhí sé ina bhall de meitheal tarrthála nuair cailleadh ochtar eitleoir RAF  i tuairt eitleáin ar Acaill.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Dónall Mac Amhlaigh|date=1962|url=https://archive.org/details/saolsaighdiura0000dona|title=Saol Saighdura|journal=|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;  

I mi Iúil 1960, imlonnaíodh ceithre saighdúir is fiche ó Rinne Móire go dtí an Congó ar oibríochtaí síocháinaíochta na Náisiún Aontaithe., mar chuid de Chomplacht C, 32ú Chathlán Coisithe. I rith na seascaidí, lean saighdiúirí ón Chéad Chath ar ag taisteal go dtí an Congó agus an Chipir, ar an dea-uair gan cailleadh duine. Faoi 1970, bhí earcaíocht teoranta don Gaillimh agus Oileáin Árann; liostáil cainteoirí dúchais eile as Mumhan agus Tír Chonaill in aonaid níos mó áitiúil,  Choinnigh titim ar an uimhir caointeoirí líofa le linn na hochtóidí. Dar leis oifigeach amháin: “Bhí buíon earcach agam sa Chéad Chath i 1979 agus rugadh nó tógadh 60% díobh i Sasana.” &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Mac Unfraidh, Gearōid|date=1994|url=|title=Clocha Ceangailte: Lēargas ar UNIFIL sa Liobāin|journal=|volume=|issue=}}&lt;/ref&gt;

D'fhiafraigh an tUasal Manning den Aire Cosanta (i n[[Dáil Éireann]] ar 16 Meitheamh 1983) an raibh an Roinn Cosanta chun an [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] labhartha a chur chun cinn sna Fórsaí Cosanta. D'fhreagair an tAire Cosanta (An tUas. Cooney) é mar a leanas: 

{{Cquote|''Tá aonad faoi leith san Arm — An Chéad Cathlán, [[Dún Uí Mhaoilíosa]], An Ghaillimh — mar aonad a labhraíonn Gaeilge go coitianta. Déantar gnó agus traenáil an aonaid sin trí Gaeilge de ghnáth agus reachtaítear ranganna Gaeilge don Cathlán chun an teanga d'fheabhsú agus chun na téarmaí míleata a úsáidtear a choimeád suas chun dáta.''}}

Ar 4 Nollaig 1986 d'fhiafraigh An tUasal Molloy den Aire Cosanta (An tUasal O'Toole) céard é lánlíon an Chéad Chatha, céard a rinneadh ón mbliain 1978 chun an Ghaeilge a chothú ann agus cá mhéad duine a liostáladh ann ó cheantair Ghaeltachta gach bliain. D'fhreagair an tAire Cosanta mar a leanas:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
!Bunaíocht
!Líon
|-
|Oifigigh               
|25
|23
|-
|Céimeanna eile
|491
|294
|-
|Iomlán
|516
|317
|}

Sholáthair sé an t-eolas a leanas ar earcaigh ó cheantair Ghaeltachta ón mbliain 1978 i leith: 1978—13; 1979—16; 1980—11; 1981—18; 1982—5; 1983—0; 1984—0; 1985—1; 1986—1.&lt;ref&gt;. http://www.oireachtas-debates.gov.ie/D/0370/D.0370.198612040023.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609195939/http://www.oireachtas-debates.gov.ie/D/0370/D.0370.198612040023.html |date=2011-06-09 }}. Parliamentary Debates, Dáil Éireann&lt;/ref&gt;.

Dar le clár faisnéise déanta faoin am seo (&quot;Iris 87&quot;), níorbh fholáir roinnt oiliúint  i mBéarla mar gheall ar gnáithaimh shábháilteachta.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=Sw7xZgbRxvg|teideal=Iris 87|údar=|dáta=|dátarochtana=}}&lt;/ref&gt;


Nuair a imlonnaíodh cath Éireannach in Liobáin sa bhliain naoi déag seachto hocht, bhí saighduirí ó Rinne Móire san áireamh i Compacht C.  I 1981, fuadaíodh Saighdúir Singil Caoimhin Seoige, cainteoir dúchais as Inis Oírr, mar Palaistínigh gar do Deir Ntar agus nár fhill sé riamh. I 1989 chailleadh Ceannaire Fintan Heneghan le beirt chomrádaithe nuair a phléasc mianach talún faoin a dtrucail gar do Bra’Shit. I mí an Mheitheamh 1999, bhí an Cath ag comóradh cúig bliana agus seachtó a bhunaithe, nuair a tháinig drochscéal ó Liobáin: maraíodh Saighdúir Singil Billy Kedian mar lámhach moirtéir i mbunáit a sé- a ceathair – a dó  (6-42). D’fhulaing  An Chéad Chath tragóid eile i 2002 nuair a fuair S/S Peadar Ó Flaithearta bás i dTíomór Thoir.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://digital.jmpublishing.ie/i/1111057-may-2019/27?token=null|teideal=An Cosantóir - May 2019|údar=|dáta=|work=digital.jmpublishing.ie|dátarochtana=2020-11-10}}&lt;/ref&gt;


Stádas na teanga sna Fórsaí Cosanta faoi láthair

Níl aon fhianaise ann go bhfuil Gaeilge á húsáid mar ghnáth-theanga in aon chuid de na fórsaí cosanta anois, go fiú sa Chéad Chathlán. De réir Mhír 11 d'Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003 (Scéim na Roinne Cosanta 2006-2009), áfach, bhí na Fórsaí ag iarraidh breis Gaeilge a úsáid mar mheán poiblí. Tá scéim nua den chineál céanna i bhfeidhm anois.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.defence.ie/WebSite.nsf/Publication+ID/C7DA8A0A97A86E3A8025740A003ACA75?editDocument |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-08-11 |archivedate=2010-02-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100213085601/http://www.defence.ie/WebSite.nsf/Publication+ID/C7DA8A0A97A86E3A8025740A003ACA75?editDocument }}&lt;/ref&gt;

Níl de cheangal ar na Fórsaí Gaeilge a úsáid mar theanga oibre lasmuigh den Ghaeltacht. Tá Óglaigh Chúltaca le fáil i g[[Carna]], i [[Maigh Cuilinn]], sa [[An Cheathrú Rua|Cheathrú Rua]] agus sa [[An Daingean|Daingean]], agus de réir na Scéime Teanga caithfidh Óglaigh na hÉireann teanga oibre a dhéanamh den Ghaeilge sna háiteanna sin faoin mbliain 2012.

== Tagairtí ==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Céad Chathlán Coisithe, An}}
[[Catagóir:Arm na hÉireann|Chéad Chathlán Coisithe, An]]</text>
      <sha1>syj9040gfx9ll9jij7ifqty5mo1v5hn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Albain</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22036</id>
    <revision>
      <id>1321106</id>
      <parentid>1320272</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29474" sha1="a9noob4th64znee0az7gv1a9g0sshgy" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}
Is í '''Albain''' an tír atá suite ins an taobh thuaidh den [[An Bhreatain|Bhreatain]]. Bhí sí ina ríocht neamhspléach roimh an bhliain 1707, nuair a d'aontaigh Albain le [[Sasana]] chun [[Ríocht na Breataine Móire]] a bhunú. Ins an bhliain 1801, aontaíodh Ríocht na Breataine Móire agus [[Ríoghacht Éireann|Ríoghacht na hÉireann]] le chéíle chun an Ríocht Aontaithe a chruthú. Sa bhliain 1999, cuireadh [[Pàrlamaid na h-Alba]] ar bun, áit ina mbíonn na teachtaí ag déaláil le gnóthaí a bhaineas le hAlbain amháin. Tá [[Dlí na hAlban]] go maith eadar-dhealaithe ó Dhlí Shasana. 

== Ainm ==
As [[an tSean-Ghréigis]] a dtáinig an t-ainm ‘Albain,’ nó ''Ἀλβίων (''/al.pʰi:on/), mar a scríobhadh na Gréagaigh. Breatain Mhór ina hiomlán a bhí i gceist leis an ainm sin i saothair sraithe staraithe agus tíreolaithe den domhan seanda. Mar shampla, scríobh Bréig-Arastatal fán fharraige mhór taobh thall den [[An Mheánmhuir|Mheán-Mhuir]]: 

‘Tá dhá oileán ollmhór innti; Albion agus Ierne na hainmneacha atá orthu.’

–Bréig-Arastatal, Fán Domhan, 393 R.Chr.

Chan fhuil sé soiléir cad é go díreach a bhí ar intinn ag na Gréagaigh agus iad ag tabhairt ‘''Albion''’ ar an oileán, ach is dócha go bhfuil an t-ainm bunaithe ar ''albʰo'' 'bán' (cf. Sean-Ghréigis ἀλφός/al.pʰós/), agus tá tuairim ann go mb’iad [[Aillte bána Dover|Aillte Bána Dover]] a thug inspioráid do na taiscéalaithe. Is féidir fiú gur aithris Ghréagach ar ainm Ceilteach atá in '''Albion,''&lt;nowiki/&gt;' agus, más fíor, is dócha go mbeadh an t-ainm sin fréamhaithe in '&lt;nowiki/&gt;''albiyú,''&lt;nowiki/&gt;' agus 'ros geal' an ciall leis. &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Albion-island-Europe&lt;/ref&gt;

Cuireadh ainmneacha eile in áit '''Albion''&lt;nowiki/&gt;' i ndiaidh gur bunaíodh ceangail trádála ní ba dhlúithe eadar Breatain Mhór agus mór-thír na hEorpa. Tháinig leaganacha leithidí ''Πρεττανική'' (''Prettanikḗ''), ''Βρεττανία'' (''Brettanía''), agus an fhoirm Laidineach ''Brittania'', ó dhaonnainm an phobail Cheiltigh den oileán: na Pritani. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Britons|url=https://archive.org/details/britons00snyd|publisher=Blackwell Pub|date=2003|location=Malden, MA|author=Christopher A. Snyder}}&lt;/ref&gt;

== Tíreolaíocht ==
:''Féach freisin: [[Ceantair chomhairle na hAlban]]''
Cumhdaíonn mórthír na hAlba an trian thuaidh den Bhreatain. Seachas an mhórthír, tá trí príomh-ghrúpaí oileán de chuid na hAlba: [[Na hInnse Gall|na hInse Gall]] (ar an taobh thiar); [[na hInse Orc]], (ó thuaidh), chomh maith leis [[na hInse Shealtainn]] (atá suite níos faide fós ó thuaidh). 

Ó thaobh na tír-eolaíochta, tá mórthír na hAlba roinnte ina trí chuid: [[Na Garbhchríocha|Garbhchríocha na hAlban]], atá sléibhtiúil den chuid is mó; an Crios Lárnach, atá íseal go maith, agus Árdáin an Deiscirt, atá cnocach. Maireann mórchuid na ndaoine ins an Chrios Lárnach, agus is ann atá leath na sé chathair den tír: [[Dún Éideann]], [[Glaschú]], agus [[Sruighle]], mar aon le go leor bailte níos lú. Tá cuid mhór daoine ina gcónaí in Ísiltír an Oirthuaiscirt fosta, réigiún uirbeach mar a bhfuil dís na mbailte móra eile, mar atá [[Obar Dheathain]] agus [[Dún Déagh]]. Fágann sin [[Inbhear Nis]], i [[an Cuan Moireach|gCuan Moireach]], ar an scoilt eadar Ardáin an Iarthuaiscirt agus na [[Am Monadh Ruadh|Cairn Ghorma]]. 

Roinntear Alba i g[[contaetha na hAlban|contaetha traidisiúnta]] (Béarla; ''shire'', Gaeilge na hAlban; ''siorrachd''), ach sa bhliain [[1889]], nuair a cuireadh na [[Ceantair chomhairle na hAlban|comhairlí contae]] ar bun, cuireadh beagán atheagair orthu mar go raibh cuid díobh roinnte i mórán codanna, nó fiú ina smidiríní.
[[Íomhá:Traigh Sheilebost.jpg|clé|mion|Traigh Sheilebost sna [[Na Hearadh|Hearadh]], sna hOileáin Siar]]

== Clocheolaíocht ==

=== Gluaiseacht na bPlátaí Teicteonacha ===
Níor tháinig codanna thuaidh agus theas d'oileán na Breataine le chéile ach 76 milliún bliain roimh thús an bholcánachais in Oirthear Labhaidh. Roimhe sin, bhí Alba ar imeall mhór-roinne [[Laurentia]], ina raibh [[Meiriceá Thuaidh]] agus [[an Ghraonlainn]] freisin. Bhí an chuid ó dheas den oileán (Sasana agus [[an Bhreatain Bheag]]) timpeall 40° ní b'aide ó dheas, gar don Afraic agus do Mheiriceá Theas i mór roinn Gonduana. 

Go luath sa tréimhse [[Ordaivíseach]], timpeall 475 milliún bliain ó shin, scaradh Sasana agus an Bhreatain Bheag, a bhí ar phláta [[Avalonia]], amach ó Ghonduana agus brúdh ó thuaidh an chuid sin talún i dtreo Laurentia. Rinneadh [[Aigéan Iapetus]], a bhí eadar an dá chríoch, a chaolú. Faoi lár [[Siolúrach|na Ré Siolúraí]], timpeall 420 milliún bliain ó shin, bhí ceangal ag a imeall ar fad Shnaidhme Iapetus, a leanann líne a théann soir-siar ó [[Caolas Solway|Chaolas Solway]] go [[Northumberland]] a bheag nó a mhór. 

Nuair a thosaigh an ré bholcánach ní ba dheireanaí, timpeall 270 bliain ó shin, ba chuid de Phangaea í Alba fós, ach bhí sí i ndiaidh bogadh ó thuaidh. Bhí Lodainn an Ear timpeall 8° ní b'fhaide ó thuaidh. Leanadh leis an bpróiseas ina raibh Pangaea ag teacht le chéile, ionas go raibh an t-aigéan is gaire, [[Aigéan Tethys]], eadar an Eoráise agus an Afraic. 

Féach [http://www.glg.ed.ac.uk/home/s9810658/eastlothian/plates/tectonics.html Cuntas ar theicteonaic].

== Teanga ==
Labhraíonn an daonra iomlán, nach mór, [[An Béarla|Béarla]], cé go labhraítear go leor foirmeacha agus canúintí éagsúla den [[An Albainis|Albainis]] (Béarla; ''Scots'') a bhfuil an-difríocht aige le gnáth-Bhéarla caighdeánach na hAlban. Baineann timpeall 1.1% den daonra feidhm as [[Gaeilge na hAlban]] (Gaeilge na hAlban: ''Gàidhlig'') i ngnáthchúrsaí an lae, go príomha i gceantair iargúlta i dtuaisceart agus in iarthar na tíre. Tá Béarla líofa ag na Gaeilgeoirí sin ar fad. 

Faoin am ar tháinig [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamus VI na hAlban]] i gcoróin i Sasana agus in Éirinn, ba í an Albainis, ar a dtugtar &quot;Scots&quot; nó &quot;Lallans&quot; freisin as Béarla (ón bhfocal ''Lowlands'', machairí), a labhraíodh sa tseanchúirt agus sa tseanpharlaimint. Ba as seanteanga Anglacach a labhraítí i sean-ríocht [[Bernicia]] i Northumbria, a ghabh an ríocht Bhriotánach [[Gododdin]] sa 6ú aois, agus is leis sin a claochlaíodh ainm na phríomhchathrach ó &quot;[[Dún Éideann|Dhún Éideann]]&quot; na Gaeilge go &quot;Edinburgh&quot; mar thugtar uirthi sa Bhéarla agus in Albainnis.

[[File:Scots Gaelic speakers in the 2011 census.png|thumb|336px|left|% a bhí ábalta Gaeilge na hAlban a labhairt(2011)]]

Gach duine atá 3 bliana nó níos sine  5,118,223.     

Ábalta an Béarla a labhairt go maith — 98.6%.

Ábalta Gaeilge na hAlban a labhairt — 1.1%.     

Ábalta an Albainis a labhairt — 30.1%.   

Úsáideann teanga eile sa bhaile — 3.9%

== Stair ==
Ba é [[Coinneach Mac Ailpín]] ar dtús a d'aontaigh ríocht na nGael agus na g[[na Cruithnigh|Cruithneach]] in Albain, nuair a thóg sé coróin na gCruithneach sa bhliain [[843]] AD. Go stairiúil, ó aimsir [[Dáibhí I na hAlban|Dháibhí I na hAlban]] (a bhí i réim idir na blianta [[1124]]–[[1153]]) ar a laghad, bhí scoilt chultúrtha le sonrú in Albain - [[Ísiltír na hAlban]], arbh í an Albainis, agus níos déanaí an Béarla, a príomhtheanga, agus Garbhchríocha na hAlban arbh í an tSean-Ghaeilge, agus níos déanaí Gaeilge na hAlban, a príomhtheanga. Leis sin cruthaíodh scoilt sa tír, agus sa stair bhí an Ísiltír faoi thionchair Shasana ní ba mhó: bhí an Ísiltír níos oscailte d'airm a d’ionsódh í ón deisceart, agus tháinig daoine in Ísiltír na hAlban faoi thionchar Shasana níos láidre mar gheall ar a ngaireacht le Sasana. 

Ba ghné ar leith in Albain é córas na gclann. I measc na gclann cáiliúil tá [[Clann Mhic Ghríogóir]] (''MacGregor''), [[Clann Mhic Dhónaill]] (''MacDonald'', [[Clann Mhic Cionnaith]] (''MacKenzie''), [[Clann Mhic Aoidh]] (''MacKay''), [[Clann Mhic Leoid]] (MacLeod), [[Clann Mhic Roibeard]] (''Robertson'') agus [[Clann Chambeul]] (''Campbell'').

Sa ré stairiúil, ghlac Ísiltír na hAlban sórt córais [[Feodachas|feodach]] tar éis [[Gabháltas na Normannach|Ghabháltais na Normannach]] i Sasana, agus ba as clanna de bhunadh na Normannach a síolraíodh formhór na rithe tar éis circa 1100 AD. I measc na gclann seo bhí [[Clann Stíobhard]], [[Clann Brús]], [[Clann Dubhghlas]], [[Clann Porteous]], agus [[Clann Muirí]].

Le linn [[Cogadh na Saoirse in Albain|Chogadh na Saoirse in Albain]] (timpeall 1290 - 1363) d'éirigh muintir na hAlban amach i gcoinne riail Shasana, den chéad uair, faoi cheannas an ridire [[Uilleam Uallas]], agus níos déanaí, faoi cheannas [[Roibeard I, Rí na nAlbanach|Roibeard Brús]]. Chloígh Bruce na Sasanaigh ag [[Blàr Allt a' Bhonnaich|Cath Bannockburn]] sa bhliain [[1314]].

Sa bhliain [[1603]] fuair [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Rí Séamus VI na hAlban]] coróin Shasana óna dhúchas, agus ceapadh mar [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Rí Séamus I Shasana agus na hÉireann]] é. Bhog Séamus go [[Londain]] agus, as sin amach, níor fhill sé ar Albain ach aon uair amháin. Sa bhliain [[1707]] síníodh comhaontú idir Parlaimintí na hAlban agus Shasana ar a dtugtar [[Acht na hAontachta 1707|Acht an Aontais]]. Leis an gconradh a chur i bhfeidhm, bhí parlaimintí Shasana agus na hAlban le dúnadh, agus a gcumhachtaí go léir le haistriú go Parlaimint nua i Londain, a bheadh ansin mar [[Parlaimint na Ríochta Aontaithe|Pharlaimint]] ar an Ríocht nua aontaithe. Cuireadh aontas custaim agus airgeadra ar bun freisin. 

Lean an scéal ar aghaidh mar seo go dtí [[An Bhealtaine|Bealtaine]] sa bhliain [[1999]] nuair a ghnóthaigh Albain [[Párlamaid na h-Alba|parlaimint nua]]. Cé go raibh stádas parlaiminte náisiúnta ar thír neamhspleách ag sean-pharlaimint na hAlban, níl riar ag an bparlaimint nua ach i gcúrsaí intíre, mar go gcoinnítear freagracht ar chosaint, chúrsaí idirnáisiúnta agus chúrsaí áirithe eile in Albain faoi [[Tithe na Parlaiminte|Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]].

Ar 18 Meán Fómhair 2014 cuireadh ceist neamhspleáchas Alban faoi reifreann, agus chinn 55% in aghaidh 45% den phobal fanacht mar chuid inmheánach den Ríocht Aontaithe.

== Alba an lae inniu ==

Tá 32 roinn riaracháin in Albain. I gcaint na ndaoine, cuirtear síos fós ar 33 [[contaetha na hAlban|chontae thraidisiúnta]]. Tá 6 chathair in Albain go hoifigiúil, agus ón gceann is mó anuas, is iad sin:

* [[Glaschú]]
* [[Dún Éideann]], an phríomhchathair
* [[Obar Dheathain]]
* [[Dún Déagh]]
* [[Inbhear Nis]]
* [[Sruighlea]]

Bealaí Uisce in Albain:
* ''[[Abhainn|Aibhneacha]]'': An [[An Chluaidh|Chluaidh]], An [[Uisge Dhé|Dé]], An [[Deathan]], Abhainn [[Abhainn Dubh Éireann|Dubh Éireann]], An [[Linne Foirthe|Fhoirthe]], An [[Uisge Spé|Spé]], An [[Tatha]], An [[An Tuaidh|Tuaidh]];
* ''[[Caolas|Caolais]]'': Caolas [[Caolas Chluaidh|Chluaidh]], Caol [[Caol Dhornoch|Dhornoch]], Caolas [[Caolas Fhoirthe|Fhoirthe]], Caolas [[Caolas Latharna|Latharna]], Caolas [[Caolas Mhoireibh|Mhoireibh]], Caolas [[Caolas Solway|Solway]], Caolas [[Caolas Tatha|Tatha]];
* ''[[Caolsáile|Fiordanna]]'': Loch [[Loch Fine|Fine]], An [[An Linne Sheilich|Linne Sheilich]], Loch Long, Loch a’ Taoibh, Loch Sunart, Loch Neibhis, Loch Hourn, Loch Broom;
* ''[[Loch]]a'': Loch [[Loch Laomainn|Laomainn]], Loch [[Loch Ma-ruibhe|Ma Ruibhe]], Loch [[Loch Mhórair|Mhórair]], Loch [[Loch Nis|Nis]], Loch [[Loch Obha|Obha]], Loch [[Loch Rainich|Rainich]], Loch [[Loch Sin|Sin]], Loch [[Loch Tatha|Tatha]], Loch [[Loch Teimheil|Teimheil]].
* Bealaí uisce cruthaithe agus méadaithe ag an duine: an Canál Cailedónach, Canál Crinan, Canál Fhoirthe &amp; na Cluaidhe, Canál an Aontais.

==Cultúr==
Tá cultúr cathartha ar leith ag Albain seachas an chuid eile den Bhreatain. Tagann cuid de ó dhifríochtaí a mhaireann mar gheall ar mhíreanna in Acht an Aontais, agus cuid eile ar éasca iad a aithint, ach nach éasca cur síos orthu.

===Dlí na hAlban===
Coinnítear in Albain a córas dleathach ar leith, bunaithe ar an [[dlí Rómhánach]], agus ina bhfuil gnéithe den [[dlí sibhialta]] agus den [[dlí comónta]] le sonrú. Tá sé scríofa i dtéarmaí an aontais le Sasana go gcoinneofaí córais dhleathacha ar leith. Baintear feidhm as abhcóidí, ar a dtugtar &quot;''advocates''&quot;, agus bíonn na breithiúna céanna i gcásanna sibhialta agus i gcásanna coiriúla. 

===An tOideachas in Albain ===
Tá córas oideachais dá cuid féin ag Albain freisin. In Acht an Aontais leagadh síos cearta na n[[ollscoil]]eanna Albanacha, ach, níos tábhachtaí fós, ba í Albain an chéad tír ó [[Sparta]] sa Ghréig chlasaiceach inar cuireadh córas [[oideachas|oideachais]] phoiblí ghinearálta i bhfeidhm. Thosaigh sé sin leis an Acht Oideachais sa bhliain 1696, agus bhí sé riachtanach do leanaí ó cuireadh Acht Oideachais 1872 i bhfeidhm. Mar bharr air sin, ar feadh dhá chéad bliain, bhí céatadán níos airde de dhaonra na hAlban tar éis oideachas a fháil ag leibhéil bunscoile, meánscoile agus tríú leibhéal ná in aon tír eile san [[an Eoraip|Eoraip]]. Is léir na difríochtaí oideachais sin ó líon na nAlbanach a ghlac ceannas ar a gcuid réimsí le linn na 18ú agus an 19ú haoiseanna.
 
Tógann daltaí scoile na hAlban scrúdaithe ''Higher'' (seachas ''A-Levels'' mar atá i Sasana, sa Bhreatain Bheag agus i dTuaisceart Éireann). Chomh maith leis sin tógann céim onóracha in ollscoil Albanach ceithre bliana, seachas trí bliana mar atá sa chuid eile den Ríocht Aontaithe. Tá na córais ollscoile i gcuid de thíortha Chomhlathas na Náisiún (ar a dtugtaí Comhlathas na Breataine cheana) bunaithe níos mó ar chóras na hAlban seachas mar atá ar an gcóras atá in úsáid sa chuid eile den Ríocht Aontaithe.

===An Bhaincéireacht===
Tá gnéithe ar leith i gcóras baincéireachta na hAlban, freisin. Cé gurb é [[Banc Shasana]] banc ceannais Rialtas na Ríochta Aontaithe, eisíonn trí bhanc chorprach Albanach a nótaí bainc féin: ([[Bank of Scotland]], [[Royal Bank of Scotland]] agus [[Clydesdale Bank]]). Níl stádas [[dlíthairiscint|dlíthairisceana]] i Sasana, sa Bhreatain Bheag ná i dTuaisceart Éireann acusan (cé go n-úsáidtear timpeall na Breataine ar fad iad, go háirithe i dTuaisceart Éireann, áit a n-eisíonn Banc Uladh, Banc na hÉireann, AIB agus Danske Bank a gcuid nótaí bainc féin freisin). In Albain, níl stádas dlíthairisceana ag na nótaí seo ná ag nótaí Bhainc Shasana, mar nach bhfuil cur síos orthu i ndlí na hAlban, ach glactar go forleathan le nótaí na gceithre bhanc.

Le plé níos faide, fch. [http://www.siliconglen.com/Scotland/1_7.html Legal Tender]

Ba in Albain a cuireadh tús mar is ceart le córas baincéireachta brainse an lae inniu, (ina gcoinníonn bainc gréasán brainsí ar fud na tíre, seachas lár-oifig nó dhó). Ní ach mar gheall ar bhrú polaitiúil láidir i rith an 19ú haois a cuireadh cosc ar an gcóras baincéireachta láidir a bhí dá bharr ó sheilbh a thógáil ar chóras baincéireachta Shasana. Cé nach raibh fáilte roimh bhainc na hAlban ag an am, rinneadh aithris ar a modhanna gnó go forleathan, rud a thosaigh i Sasana agus ina dhiaidh sin ar fud an domhain. 

===Spóirt===
Tá an-chuid eagrais [[spórt|spóirt]] náisiúnta sa tír, ar nós [[Conradh Peile na hAlban|Chonradh Peile na hAlban]] (''Scottish Football League''), nó [[Aontas Rugbaí na hAlban]] (SRU). Leis sin tugtar toscaireacht neamhspleách don tír ag go leor imeachtaí idirnáisiúnta spóirt, m.sh. [[sacar]] i g[[Corn Sacair an Domhain|Corn Peile an Domhain]]. Ní féidir le hAlbain dul i gcomórtas sna [[Cluichí Oilimpeacha]] go neamhspleách ámh, agus más mian le haclaithe na hAlban páirt a ghlacadh, déanann siad amhlaidh mar pháirt d'fhoireann náisiúnta na Ríochta Aontaithe. Cuireann an tír foireann chuig [[Cluichí an Chomhlathais]] ámh. Tá coiste [[Cumann Lúthchleas Gael|CLG]] in Albain mar [[CLG na hAlban]]. Tá sé mar chuid de [[Cumann Lúthchleas Gael na Breataine|Chumann Lúthchleas Gael na Breataine]].

=== Na Meáin Chumarsáide ===
Tá meáin chumarsáide ar leith in Albain seachas mar atá sa chuid eile den Ríocht Aontaithe. Mar shampla, táirgeann sí páipéir nuachta ar nós ''The Daily Record'' (príomhnuachtán pháipéir-cúng na hAlban) agus an dá phríomhnuachtán pháipéir-leathain, ''The Herald'' bunaithe i nGlaschú, agus ''The Scotsman'' i nDún Éideann. D’athraigh ''The Herald'' a ainm ó ''Glasgow Herald'', chun aitheantas a fháil mar pháipéar náisiúnta seachas mar cheann réigiúnach. I measc pháipéir an Domhnaigh, tá an táblóideach ''Sunday Mail'' (foilsithe ag an ''Daily Record'') agus an ''Sunday Post'', agus tá ceangal ag an ''Sunday Herald'' le ''The Herald'' agus ag ''Scotland on Sunday'' le ''The Scotsman''. Tá nuachtáin laethúla réigiúnacha ann freisin, mar ''The Courier and Advertiser'' i nDún Déagh san oirthear, agus ''The Press and Journal'' a chlúdaíonn Obar Dheathain agus tuaisceart na tíre. É sin ar fad ráite, tá nuachtáin náisiúnta uile na Ríochta Aontaithe le fáil ar fud na hAlban agus is iondúil go léitear iadsan níos minice ná na páipéir nach bhfaightear lasmuigh d'Albain.

Tá a cuid seirbhísí BBC féin ag Albain, mar shampla na stáisiúin náisiúnta raidió, BBC Radio Scotland agus an tseirbhís i nGaeilge na hAlban, BBC Radio nan Gàidheal (Gaeilge na hÉireann: ''Raidió na nGael''). Tá na stáisiún raidió náisiúnta de chuid an BBC agus go deimhin stáisiúin raidió neamhspleácha freisin le cloisteáil ar fud na tíre. Mar aon leis an raidió, cuirtear ar fáil leaganacha de na bealaí teilifíse náisiúnta BBC 1 agus BBC 2 trí BBC Scotland. Táirgtear cuid mhaith de chraolacháin an BBC Scotland Television do phobal na hAlban, ar nós cláir nuachta agus gnóthaí reatha, agus an sobaldráma bunaithe i nGlaschú, ''River City'', ach táirgtear cinn eile, ar nós drámaí agus cláir ghrinn, do lucht féachana ar fud na Ríochta Aontaithe, agus níos faide i gcéin. I gcodarsnacht leis an gcuid eile den Ríocht Aontaithe tá difríocht freisin i gclúdach ar spóirt, mar go bhfuil a sraitheanna sacair féin ag an tír, seachas cinn Shasana nó Thuaisceart Éireann. Cosúil leis an uile chuid eile den Ríocht Aontaithe, tá BBC Three, BBC 4 agus BBC iPlayer ar fáil ar fud na hAlban.

Tá trí stáisiún teilifíse neamhspleácha ag craoladh in Albain, (''Scottish Television'', ''Grampian Television'' agus ''Border Television'') freisin. Cé go rabhadar neamhspleách cheana, is leis an gcomhlacht chéanna (''The Scottish Media Group'') anois Scottish TV agus Grampian, agus is beag difríochtaí atá eatarthu. Is casta an scéal é i gcás &quot;Border&quot;, mar go gcuireann sé siúd seirbhís ar fáil d'áiteanna i ndeisceart na hAlban agus i dtuaisceart Shasana araon, chomh maith le h[[Oileán Mhanann]], agus tá seirbhísí nuachta ar leith anois aige don dá thaobh den teorann. Tá an chuid is mó de na craoltacháin neamhspleácha mar an gcéanna leo siúd i Sasana, sa Bhreatain Bheag agus i dTuaisceart Éireann, lasmuigh de nuacht agus cúrsaí reatha, spóirt, agus cláir chultúrtha agus na cláir a chraoltar i n[[Gaeilge na hAlban]].

=== Gnéithe eile de chultúr na hAlban ===
Tá mothú cine agus náisiúin dá cuid féin ag Albain. Is léir ó thaighde a léirítear ó shuirbhéanna a dhéantar go mion agus go minic go mbraitheann muintir na hAlban gur Albanaigh, seachas Briotanaigh, iad go príomha, agus is amhlaidh atá an scéal i Sasana agus sa Bhreatain Bheag (áit a roghnaítear 'Sasanach' agus 'Breatnach' thar 'Briotanach'). Ina ainneoin sin ní ann do thromlach ar bith a vótálfadh ar son neamhspleáchais iomláin in Albain.

Tá réimse canúintí dá cuid féin ag Béarla na hAlban freisin, arb ionann iad agus cúis bhróid do mhuintir na hAlban agus lena dtugtar le fios dóibh gur áit ar leith í an tír. Féach [[An Albainis|Albainis]].

== Creideamh ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;&quot;
|+
'''Reilgiún I 2011'''
|-
! colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#ffdead;&quot; |Creideamh
! colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#ffdead;&quot; |Céatadán den Daonra
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Eaglas na hAlban || 32.4%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Caitliceach Rómhánach || 15.9%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Críostaíocht eile || 5.5%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Moslamach || 1.4℅
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Creidimh eile || 1.1%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Gan chreideamh || 36.7
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Gan freagra || 7.0
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''Gach duine''' || '''5,295,403 (100%)'''
|}
Tá feidhmeanna eaglais náisiúnta ag [[Eaglais na hAlban]] (ar a dtugtar ''The Kirk'' go minic). Seachas mar atá in [[Eaglais na hÉireann]] nó in [[Eaglais Shasana]], tá foirm riaracháin [[Preisbitéarachas|Phreispitéirigh]] aici, nach bhfuil faoi smacht an stáit. Tagann sé seo ón gcaoi ar tháinig an t[[Reifirméisean|Athleasú Creidimh]] go hAlbain, gluaiseacht a thosaigh [[John Knox]] in [[1560]]. Ba i measc na ngnáthdhaoine den chuid is mó a tháinig Athrú Creidimh na hAlban ar an saol, agus roghnaigh muintir na hAlban an [[Preispitéarachas]] mar mhodh riartha ar a n-eaglais. Níorbh amhlaidh in Eaglais na hÉireann nó in Eaglais Shasana, áit ar chuir [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] Athrú Creidimh ar bun as a stuaim féin, agus inar roghnaigh sé modh riaracháin a bhí ag brath ar easpaig (macasamhail na hEaglaise Caitlicí Rómhánaí), modh a leanann fós sa dá eaglais.

Tá roinnt eaglaisí Críostaí eile in Albain, ina measc an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceachas Rómhánach]], a tháinig ar ais ar an saol tríd an inimirce ó Érinn tar éis do Phrotastúnaigh na hAlban é a chuir faoi chois go trom ón 16ú aois go dtí 1829. Is í anois an dara creideamh is mó í tar éis Eaglais na hAlban. Chomh maith leis an ''Kirk'' tá eaglaisí éagsúla [[An Protastúnachas|Protastúnacha]] in Albain, ina measc [[Eaglais Easpagach Albain]], ar lán-ball de [[Chomaoine an Anglacánachais|Comaoine an Anglacánachais]] í, agus [[Saor-Eaglais na hAlban]], eaglais Phreisbitéarach a tháinig ar an saol i scoilt ó Eaglais na hAlban, agus a dtugtar na ''Wee Frees'' ar a baill.

Is é an t[[An tIoslam|Ioslámachas]] an [[creideamh]] neamh-[[An Chríostaíocht|Chríostaíoch]] is mó in Albain. [[Naomh Eòin Mac Gille Bhuidhe]]  Naomh Eòin Ó Gille Bhuidhe

Tá seanchleachtadh ag cuid mhaith d'Albanaigh ar thrioblóidí idir [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh]] agus [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]], go háirithe timpeall ar Ghlaschú. Tá sé sin le sonrú le fada go háirithe i bhfostaíocht agus i gcúrsaí sacair. Tá laghdú mór ar a leithéid de [[seicteachas|sheicteachas]] in Albain seachas mar a bhí blianta ó shin, ach tá a rian le sonrú roinnt éigin fós.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;&quot;
|+
'''Uimhreacha ar Chreideamh ó Dhaonáireamh na Ríochta Aontaithe 2001 in Albain:'''
|-
! colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#ffdead;&quot; |Creideamh
! colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#ffdead;&quot; |Céatadán den Daonra
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Eaglais na hAlban || align=&quot;center&quot; | 42%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Caitlicigh Rómhánacha || align=&quot;center&quot; | 16%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Críostaithe eile|| align=&quot;center&quot; | 7%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Ioslamaigh || align=&quot;center&quot; | 0.8%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Búdaithe || align=&quot;center&quot; | 0.1%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Sícigh || align=&quot;center&quot; | 0.1%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Giúdaigh || align=&quot;center&quot; | 0.1%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Hiondúigh || align=&quot;center&quot; | 0.1%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Creidimh eile || align=&quot;center&quot; | 0.5%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Gan aon chreideamh || align=&quot;center&quot; | 28%
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | Gan freagra || align=&quot;center&quot; | 5%
|-
|}

==An Pholaitíocht==
Ar an iomlán, tá polaitíocht na Ríochta Aontaithe le sonrú i bpolaitíocht na hAlban, ach le roinnt difríochtaí ann. Mar shampla, chomh maith leis na páirtithe náisiúnta atá le fáil ar fud na Ríochta Aontaithe, ([[Páirtí an Lucht Oibre (RA)|Páirtí an Lucht Oibre]], [[an Páirtí Caomhnaitheach (RA)|an Páirtí Coimeádach]] agus [[na Daonlathaigh Liobrálacha (RA)|na Daonlathaigh Liobrálacha]]) tá páirtithe ann nach bhfaightear taobh amuigh d'Albain. Ina measc, tá [[Páirtí Náisiúnta na hAlban]] (SNP), Páirtí Glas na hAlban, agus Páirtí Sóisialach na hAlban (SSP). Tá níos mó brí san páirtithe seo a cuireadh Parlaimint na hAlban ar bun i [[1998]]. 

Tá baint tar éis a bheith ag difríochtaí traidisiúnta idir an eite chlé agus an eite dheas le cur is cúiteamh ar an bhféinriail, rud a thug na páirtithe atá ar fud na Breataine roinnt tacaíochta dó thar am, cé gur tháinig athrú meoin ar na Coimeádaigh agus ar Lucht Oibre níos mó ná uair amháin. Agus dílárú na cumhachta ó pharlaimint náisiúnta na Ríochta Aontaithe i Londain tar éis tarlú cheana féin, is idir iad siúd a thacaíonn leis an neamhspleáchas d'Albain agus iad siúd atá ina choinne atá ceisteanna móra an lae i bpolaitíocht na hAlban dírithe. De réir mar atá an scéal ag titim amach, de réir an ''State of the Nation Poll'' [[2004]], ba mhaith le 66% d’Albanaigh níos mó cumhachta a bheith ag [[Parlaimint na hAlban]], agus níor mhaith ach le 2% na cumhachtaí a bheith arís faoi [[Westminster]].

== Ceann Stáit ==
Síolraíonn Banríon [[Eilís II na Ríochta Aontaithe]], [[Ceann Stáit]] na Ríochta Aontaithe, ó Rí Séamus VI na hAlban, an chéad mhonarc Albanach ar Rí freisin ar Shasana é ([[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Rí Séamus I Shasana agus na hÉireann]] ón mbliain [[1603]] ar aghaidh). 

Cé go bhfuil roinnt conspóide fós i measc phobal na hAlban faoin teideal a ghlac sí ag a corónú (measann go leor in Albain gur chóir di, go loighciúil, ''Eilís I'' a thabhairt uirthi féin) thug cúirteanna na hAlban ceart do ''Eilís II'' mar theideal oifigiúil. Deir sí go leanfaidh monarcaí an traidisiún oird idirnáisiúnta sa todhchaí, a thugann an riail, nuair a bhíonn monarc i réimeas i níos mó ná críoch spleách amháin (nó i gcríocha neamhspleácha a aontaíonn le monarc amháin) agus ina bhfuil malairt in uimhir an mhonarc leis an ainm céanna iontu, go n-úsáidfear an uimhir is airde in aon cheann de na críocha go léir (san aimsir atá thart, bhí ríthe Albanacha-Sasanacha mar Shéamus VI/I agus Shéamus VII/II i réimeas thar ríochtaí ar leith de réir dlí, agus mar sin d'úsáid siad an dá uimhir).

==Geilleagar na hAlban==

Tá go leor roinnte i [[geilleagar|ngeilleagar]] na hAlban. Tá tábhacht i gcónaí ag an [[ola]], cé go ndeachaigh innealtóireacht éadrom agus longcheártain i léig le blianta beaga anuas, agus tá an roinn seirbhíse, go háirithe [[an gnó airgeadais|an ghnó airgeadais]] agus ionaid ghlaoigh, níos tábhachtaí anois. Tá obair faoin tuath, ar nós na hiascaireachta agus na talmhaíochta, tábhachtach i gcónaí, cé go bhfuil fás i n''Gleann Sileacan'' na tíre le táirgeadh [[ríomhaire|ríomhairí]] agus [[fón póca|fóin phóca]]. Tá tábhacht fós ag baint le táirgeadh [[uisce beatha]], mar atá le gnó na [[turasóireacht]]a.
[[Íomhá:Highland Cow and Calf.jpg|mion|[[Bó na nGarbhchríoch]], pór dúchasach d'Albain]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.scotlandroyalty.org/ Ríthe agus banríonacha na hAlban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327103148/http://www.scotlandroyalty.org/ |date=2020-03-27 }}
* [http://www.scotland.gov.uk/ Rialtas na hAlban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516045815/http://www.scotland.gov.uk/ |date=2008-05-16 }}
* [http://www.scottish.parliament.uk/ Parlaimint na hAlban]
* [http://www.gro-scotland.gov.uk/ General Register Office for Scotland], ina bhfuil sonraí ón daonáireamh.
* [http://www.ejcl.org/44/art44-1.html H.L. MacQueen, ''Scots Law and the Road to the New Ius Commune''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825073848/http://www.ejcl.org/44/art44-1.html |date=2018-08-25 }} vol. 4.4 ''Electronic Journal of Comparative Law'' (December 2000)
* [http://www.bbc.co.uk/scotland/radioscotland/ Raidió na hAlban]
* [http://www.sns.gov.uk Staitisticí ar chomharsanachtaí in Albain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031130075512/http://www.sns.gov.uk/ |date=2003-11-30 }}
* [http://www.gaelic-scotland.co.uk/map-gaelic.html Mapa d'Albain i nGaeilge na hAlban]

[[Catagóir:Albain| ]]
[[Catagóir:Tíortha Gaelacha]]
[[Catagóir:Ríocht Aontaithe de réir tíre]]</text>
      <sha1>a9noob4th64znee0az7gv1a9g0sshgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Loscadh Mór Londan (1666)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22924</id>
    <revision>
      <id>1321105</id>
      <parentid>1231623</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57792" sha1="mddxxrihoiw7no5zpvrogi9110vvbbg" xml:space="preserve">{{Glanadh}}
{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Réab '''Loscadh Mór Londan'''&lt;ref&gt;i mBéarla, ''the Great FIre of Londan''... uaireanta, Dóiteán Mor&lt;/ref&gt; ón Domhnach 2 Meán Fómhair go dtí an Chéadaoin 5 [[5 Meán Fómhair|Meán Fómhair]] [[1666]]. Scriosadh an chathair [[An Mheánaois|mheánaoiseach]]  taobh istigh den Seanbhalla [[Rómhánach]]. 

Loisceadh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Tinniswood, Adrian|year=2003|title=By Permission of Heaven: The Story of the Great Fire of London|url=https://archive.org/details/bypermissionofhe0000tinn_h3d3|publisher=London: Jonathan Cape}}&lt;/ref&gt;  Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]] ([[West End, Londain|West End]] an lae inniu), Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach.&lt;ref name=&quot;porter&quot;&gt;{{cite book| author=Porter, Roy | year=1994 | title=London: A Social History | url=https://archive.org/details/londonsocialhist00port | publisher=Cambridge Harvard}}&lt;/ref&gt; 

Ní fios go baileach cé mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin. Le tamall anuas áfach, táthar ag cur in aghaidh na tuairime sin mar go gceaptar anois nach ndearnadh taifead in áit ar bith ar an líon daoine bochta ná meánaicmeacha a bhásaigh. Chomh maith leis sin ceaptar go bhféadfadh sé gur chreim teas an dóiteáin go leor daoine agus nár fágadh aon lorg ina ndiaidh.

Chruthaigh an dóiteán go leor fadhbanna sóisialta agus eacnamaíochta agus bhí neart síneadh méire á dhéanamh ar feadh tamaill i ndiaidh an dóiteáin. Thug Séarlas II gach ugach do dhaoine bogadh as Londain agus cur fúthu in áit éigin eile mar go raibh faitíos air go dtarlódh éirí amach i measc na ndídeanaithe a chaill a dtithe. In ainneoin go ndearnadh cuid mhór moltaí radacacha, atógadh Londain agus bhí na sráideanna leagtha amach mórán mar a bhí siad roimh an dóiteán.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Reddaway, T. F. |year=1940 |title=The Rebuilding of London after the Great Fire. |publisher= London: Jonathan Cape}}&lt;/ref&gt;

== Achoimre ==
Thosaigh an dóiteán mór ag bácús Thomas Farriner (nó Farynor) ar Pudding Lane, go gairid tar éis meán oíche an Domhnach, an [[2 Meán Fómhair]], agus scaip sé siar go tapa ar Chathair Londan. Ba é an teicníc ba mhó a bhí in úsáid ag an am chun dul i ngleic le dóiteán ná toitbhearnaí a chruthú trí fhoirgnimh a leagan. Cuireadh moill mhór air seo mar nach raibh [[Ard-Mhéara Londan]], Sir Thomas Bloodworth, in ann cinneadh tapa a dhéanamh faoi cad ba chóir a dhéanamh. Faoin am ar ordaíodh go leor foirgneamh a leagan oíche Dé Domhnaigh, bhí an ghaoth i ndiaidh stoirm olldóiteáin a dhéanamh den dóiteán bácúis agus ní raibh aon mhaith a bheith ag cruthú toitbhearnaí. 

Ar an Luan scaip an tine ó thuaidh go croílár na Cathrach. Ní raibh ord ná eagar ar na sráideanna agus bhí ráflaí ag dul timpeall go raibh eachtrannaigh a raibh cuma amhrasach orthu ag lasadh tinte. Ba iad na [[An Fhrainc|Francaigh]] agus na [[An Ísiltír|hOllannaigh]] ba mhó a raibh na daoine gan dídean in amhras fúthu. Bhí siadsan ina naimhde ag Sasana sa [[Dara Cogadh Angla-Ollannach]] a bhí fós ar siúl ag an am. Bhí na grúpaí inimirceacha seo líonmhar go maith agus rinneadh ionsaithe sráide orthu agus chuir an daoscarshlua cuid acu chun báis fiú – a bhí in aghaidh an dlí. 

Ar an Máirt scaip an tine ar fud na Cathrach ar fad nach mór. Scriosadh Ardeaglais Naomh Pól agus léim an tine thar abhainn Fleet agus bhí cúirt ríoga [[Séarlas II Shasana|Shéarlas II]] ag Whitehall faoi bhagairt. Ag an am céanna bhí na hiarrachtaí a bhí ar siúl chun dul i ngleic leis an dóiteán á gcomhordú. Ceaptar go bhfuarthas an ceann ab fhearr ar an dóiteán faoi dheireadh ar dhá chúis: lagaigh na gaotha láidre anoir agus bhain an garastún i d[[Túr Londan]] feidhm as púdar gunna chun toitbhearnaí éifeachtacha a chruthú chun an tine a chosc ó scaipeadh níos faide soir.
== Londain sna 1660idí ==
Faoi na [[1660í|1660idí]] bhí Londain i bhfad níos mó ná aon chathair eile sa [[An Bhreatain|Bhreatain]]. Áirítear go raibh leathmhilliún duine ina gcónaí ann. Bhí an líon sin níos mó ná an líon daoine a bhí ina gcónaí sa leathchéad baile ba ghaire i méid dó ar fad le chéile. Le linn dó a bheith ag cur ollás Barócach Pháras i gcomparáid le Londain, dúirt John Evelyn gur bhailiúchán tuaisceartach de thithe adhmaid a bhí dlúth le chéile agus gan aon ealaín ag baint leo a bhí i Londain. Chuir an baol dóiteáin a bhí ann – de bharr go raibh na tithe déanta as adhmad agus chomh dlúth sin le chéile – alltacht air. Ba éard a bhí i gceist ag Evelyn le “gan ealaín” ná nach raibh an chathair pleanáilte i gceart, go raibh sí caite le chéile ar nós cuma liom. Ba mar thoradh ar fhás orgánach agus ar shraoilleáil uirbeach a tharla sé seo dar leis. Ar feadh ceithre chéad bliain, b’áit lonnaithe Rómhánach a bhí i Londain. De réir a chéile, áfach, d’éirigh Londain níos plódaithe laistigh de bhalla cosanta na Cathrach. Chomh maith leis sin, bhí an chathair tar éis leathnú lasmuigh den bhalla, áit a raibh plódcheantair sheachtracha mar Shoreditch, Holborn agus Southwark suite.&lt;ref name=&quot;porter&quot;/&gt; Faoin am sin freisin, bhí cathair neamhspleách Westminster go fisiciúil mar chuid de Londain.

Faoi dheireadh an tseachtú céad déag ní raibh san Fhíorchathair – an chuid a bhí timpeallaithe ag balla na Cathrach agus ag [[Abhainn na Tamaise|abhainn Tamais]] – ach páirt de chathair Londan. Bhí seacht gcéad acra (2.8 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) sa limistéar seo agus bhí thart ar 80,000 duine ina gcónaí ann. Is é sin an séú cuid de dhaonra Londan. Bhí fáinne de bhruachbhailte inmheánacha thart ar an gCathair agus is iontu siúd a bhí cónaí ar fhormhór mhuintir Londan. An uair sin, ba í an Chathair croílár tráchtála na [[Príomhchathair|príomhchathrach]]. Ba inti a bhí an margadh ba mhó agus an calafort ba ghnóthaí i Sasana agus is amhlaidh atá go dtí an lá atá inniu ann. Is ag na haicmí trádála agus na déantúsaíochta a bhí an lámh in uachtar. Sheachain an uasaicme an Chathair agus chónaigh siad faoin tuath lasmuigh de na plódcheantair nó níos faide siar i gceantar eisiach Westminster (san áit a bhfuil an West End sa lá atá inniu ann). Ba san áit sin a bhí an chúirt ríoga ag Séarlas II ag Whitehall. B’fhearr leis na daoine saibhre a bheith ina gcónaí achar réasúnta maith ón gCathair mar bhíodh sí i gcónaí faoi bhrú tráchta, truaillithe agus míshláintiúil go háirithe nuair a scrios an [[plá bhúbónach|phlá bhúbónach]] an ceantar i 1665, “an Bliain Phlá” mar a tugadh uirthi. Bhí an-teannas sa ghaol a bhí idir an Chathair agus an Choróin. Le linn [[Cogadh Cathartha Shasana|an Chogaidh Chathartha]], idir 1642 agus 1651, bhí an Poblachtachas an-láidir i gCathair Londan. Bhí an phríomhchathair dhinimiciúil saibhir agus láidir ó thaobh na [[eacnamaíocht|heacnamaíochta]] de agus d’fhéadfadh sí fós a bheith ina dris chosáin ag [[Séarlas II Shasana|Séarlas II]]. Bhí sé seo léirithe ag cúpla éirí amach Poblachtach a tharla i Londain sna 1660idí luatha. Bhain giúistísí na Cathrach leis an nglúin a throid sa [[Cogadh Cathartha Shasana|Chogadh Cathartha]] agus ba chuimhin leo gurbh í an iarracht a rinne Séarlas I cumhacht iomlán a ghlacadh chuige féin ba chúis leis an tráma náisiúnta sin. Bhí rún acu gan ligean dá mhac an rud céanna a dhéanamh agus nuair a bhí an Chathair faoi bhagairt ag an Dóiteán Mór, dhiúltaigh siad glacadh leis na saighdiúirí ná leis na hacmhainní eile a thairg Séarlas dóibh. Fiú amháin i gcás éigeandála, ní raibh aon ghlacadh go polaitiúil leis na saighdiúirí Ríoga, nach raibh mórán geana orthu, a bheith ag teacht isteach sa Chathair. Faoin am ar ghlac Séarlas ceannas ón Ard-Mhéara neamhéifeachtúil bhí an dóiteán imithe ó smacht cheana féin.

{{ÍomháLeathan|Panorama of London by Claes Van Visscher, 1616 no angels.jpg|1600px|Londain sna 1600idí}}

=== Guaiseacha dóiteáin sa Chathair ===
Go bunúsach, bhí leagan amach meánaoiseach ar shráideanna na Cathrach. Is coinicéar plódaithe de chaolsráideanna cúnga cama duirleogacha a bhí ann. Tharla mórdhóiteáin éagsúla ann roimh 1666, an ceann ba dheireanaí díobh i 1632. Bhí toirmeasc ar adhmad a úsáid mar ábhar tógála agus ar dhíonta tuí a chur ar thithe leis na céadta bliain ach bhí na hábhair seo saor agus leanadh de bheith ag baint feidhme astu. Ba sa cheantar saibhir i lár na Cathrach amháin a bhí aon líon suntasach foirgneamh á tógáil as clocha. Ba ansin a bhí tithe móra na gceannaithe agus na mbróicéirí suite agus neart spáis timpeall orthu. Taobh amuigh díobh siúd arís, bhí fáinne de [[paróiste|pharóistí]] bochta plódaithe. Sna háiteanna seo bhí an daonra ag fás go tapa agus baineadh úsáid as gach pioc den talamh a bhféadfaí tógáil air chun tithíocht a chur ar fáil don phobal. Bhí ionaid oibre sna paróistí sin agus bhí cuid mhaith díobh ina nguaiseacha dóiteáin. Ina measc, bhí teilgcheártaí, ceártaí agus siopaí gloineadóireachta. Go teoiriciúil, bhí siad seo mídhleathach ach bhí sé de nós gan aon bhac a chur orthu. Bhí áiteanna cónaithe an phobail ag cur thar maoil agus iad suite i measc na n-ionad oibre sin, a bhí mar fhoinsí do theas, do splancacha agus do thruailliú agus a raibh gnéithe a bhí thar a bheith baolach ag baint leo. Gnéithe faoi leith de na tionóntáin adhmaid seo i Londain, a bhí sé nó seacht n-urlár ar airde de ghnáth, ná “lamairní” (Jetties) mar a tugadh orthu; is é sin go raibh na hurláir uachtaracha ag gobadh amach. Ní raibh bunsraitheanna na bhfoirgneamh sin an-fhairsing ach de réir mar a chuaigh na hurláir in airde thosaigh siad ag leathnú amach de réir a chéile os cionn na sráide. Rinneadh an “dul thar scríob” sin, mar a thug breathnóir comhaimseartha amháin air, chun an tairbhe ba mhó a d’fhéadfaí a bhaint as an bpíosa talún a bhí leagtha amach don fhoirgneamh. Is maith a braitheadh an ghuais dóiteáin a bhain leis na lamairní uachtair seo a bheith buailte go dlúth le chéile os cionn na gcaolsráideanna. Cheap breathnóir amháin go raibh sé níos éasca na foirgnimh sin a lasadh agus níos deacra iad a mhúchadh dá bharr. Bhí sé den tuairim, áfach, go raibh an pobal chomh santach agus na Giúistísí chomh cam sin nach ndéanfaí aon chur isteach ar na lamairní. I 1661, chuir Séarlas II forógra amach ag toirmeasc fuinneoga agus lamairní a bheadh ag gobadh amach os cionn na sráide. Rinne an rialtas áitiúil neamhshuim de seo den chuid is mó, áfach. Bhí an chéad teachtaireacht eile a tháinig ó Shéarlas i 1665 níos géire agus thug sé rogha faoin mbaol dóiteáin a bhain leis na sráideanna a bheith chomh caol sin. Thug sé cead tógálaithe sleamchúiseacha a chur i bpríosún agus foirgnimh chontúirteacha a leagan. Ba bheag an aird a tugadh air seo ach oiread.

Bhí baint mhór ag an gceantar ar éadan na habhann leis an bhfás a tháinig ar an Dóiteán Mór. Bhí neart uisce sa Tamais chun dul i ngleic leis an dóiteán agus bhí deis éalaithe ón gceantar i mbád. In ainneoin sin, de bhrí go raibh stórais agus siléir lán le hábhair indóite san áit, bhí níos mó baoil ann go dtarlódh dóiteán sa cheantar ar éadan na habhann nó in aon cheantar eile. Bhí tionóntáin adhmaid – a bhí réidh le titim – agus bothanna tarrapháipéir na mbochtán ag síneadh leis na céanna ar feadh an bhealaigh agus iad teanntaithe isteach i measc seanfhoirgneamh páipéir agus i measc ábhar mar Tharra, Pic, Cnáib, Roisín agus Líon, a bhí thar a bheith indóite ar fud na háite. Chomh maith leis sin, bhí Londain lán le púdar dubh, go háirithe sa cheantar a bhí ag síneadh le héadan na habhann. Bhí a lán de fágtha i dtithe de chuid an ghnáthphobail ó aimsir an Chogaidh Chathartha i Sasana. Tharla sé sin mar gur choinnigh siad siúd a bhí i Modh-Arm Nua [[Oilibhéar Cromail|Chromail]] a gcuid muscaed agus an púdar le cur iontu. Bhí idir cúig agus sé chéad tonna púdair stóráilte i dTúr Londan ag an gcloigeann ó thuaidh de [[Droichead Londan|Dhroichead Londan]]. Bhí cuid mhór púdair ag na soláthraithe loinge le taobh na gcéanna freisin agus é stóráilte i mbairillí adhmaid acu.

Bhí Droichead Londan – an t-aon cheangal fisiceach a bhí idir an Chathair agus an taobh ó dheas [[Abhainn na Tamaise|d’abhainn na Tamaise]] – brataithe le tithe agus ba léir ón dóiteán a tharla i 1632 gur sháinn bháis a bhí ansin é féin. Faoi bhreacadh an lae ar an Domhnach bhí na tithe sin ar lasadh agus mheabhraigh [[Samuel Pepys]], le linn dó a bheith ag faire ar an dóiteán ó Thúr Londan, go raibh an-imní air faoi shábháilteacht cairde leis a bhí ina gcónaí ar an droichead. Bhí an baol ann go dtrasnódh na lasracha Droichead Londan agus go mbeadh buirg Southwark ar an mbruach theas faoi bhagairt. Seachnaíodh an baol sin, áfach, mar gur tharla sé go raibh spás oscailte idir fhoirgnimh ar an droichead agus gur fheidhmigh sé sin mar thóitbhearna.

De bhrí go raibh balla Rómhánach a bhí 18 dtroithe (5.5 méadar) ar airde timpeall ar an gCathair bhí an baol ann go sáinneofaí sna lasracha iad siúd a bhí gan dídean agus a bhí ag teitheadh. Chomh luath is a bhí éadan na habhann trí thine agus nárbh fhéidir éalú i mbád, ní raibh aon bhealach amach ach amháin trí na hocht ngeata a bhí sa bhalla. Le linn na chéad chúpla lá, ba bheag duine a bhí ag iarraidh éalú ar fad as an gCathair agus í á dó. Thabharfaidís gach a raibh siad in ann a iompar dá gcuid giuirléidí go dtí an “teach sábháilte&quot; ba ghaire, go minic an séipéal paróiste nó an ceantar thart ar Ardeaglais Naomh Pól. Bhíodh orthu ansin bogadh ar aghaidh arís cúpla uair an chloig ní ba déanaí. Bhog cuid acu iad féin agus a gcuid giuirléidí a ceathair nó a cúig de bhabhtaí in aon lá amháin. Níor braitheadh go raibh gá le teitheadh taobh amuigh de na ballaí go dtí go raibh sé déanach ar an Luan. Ba bheag nach raibh sé ina chíor thuathail ina dhiaidh sin ag na geataí caola nuair a bhí na teifigh scanraithe ag iarraidh iad féin, mar aon leis na beartáin, na cairteacha, na capaill agus na vaigíní a bhí acu a thabhairt slán ón anachain.

Ba é an rud ba mhó a chuir bac ar dhul i ngleic leis an dóiteán ná cé chomh caol is a bhí na sráideanna.« Ag aon am, ba mhinic go mbíodh sáinn agus tranglam tráchta sna caolsráideanna beaga de bharr an meascán de chairteacha, de vaigíní agus de choisithe a bhíodh iontu. Le linn an dóiteáin, bhí na pasáistí níos blocáilte fós mar go raibh teifigh ag campáil sna sráideanna agus na giuirléidí a shábháil siad ón dóiteán timpeall orthu, nó go raibh siad ag iarraidh a mbealach a dhéanamh ó láthair an scriosta ag an am céanna a raibh foirne scartála agus criúnna innill dóiteáin ag iarraidh dul i dtreo an dóiteáin agus gan iad in ann.

=== Ag dul i ngleic le dóiteáin sa seachtú céad déag ===
Bhí dóiteáin coitianta sa chathair phlódaithe, a bhí tógtha as adhmad agus ina raibh tinte oscailte, coinnle, oighinn agus stórais d'ábhar indóite fairsing. Ní raibh aon phóilíní ná aon roinn dóiteáin a bhféadfaí fios a chur orthu. Bhí mílíste áitiúil Londan, ar tugadh na Buíonta Oilte nó an Bhuíon Oilte orthu, in ainm a bheith ar fáil d'éigeandálaí ginearálta. Bhí faire amach ar dhóiteán ar cheann de na dualgais a bhí ar an lucht faire. Bhíodh míle fear faire nó “fir cloig” ar patról ar na sráideanna san oíche. Bhí próiseas trína raibh an pobal ag brath orthu féin chun dul i ngleic le dóiteán i bhfeidhm agus bhí sé éifeachtach de ghnáth. Bheadh daoine a bhí ar son leas an phobail san airdeall go raibh dóiteán baolach i dteach nuair a chloisfidís cling phlúchta chloig na séipéal. Thiocfaidís le chéile gan mhoill chun feidhm a bhaint as na teicnící a bhí ar fáil ag an am chun dul i ngleic le dóiteán. Bhraith siad sin go mór ar scartáil agus ar uisce. De réir dlí, bhí sé riachtanach go mbeadh trealamh chun cabhrú leis na hiarrachtaí seo ar fáil sa túr i ngach séipéal paróiste. I measc an trealaimh sin bhí dréimirí fada, buicéid leathair, tuanna, agus “crúcaí dóiteáin” chun foirgnimh a tharraingt anuas (féach an léaráid ar dheis). Uaireanta leagadh foirgnimh a bhí ní b’airde go tapa agus go héifeachtach trí fheidhm a bhaint as pléascadh smachtaithe le púdar gunna. Ag druidim le deireadh an Dóiteáin Mhóir baineadh níos mó feidhme as an dianbheart seo chun toitbhearnaí a chruthú agus creideann staraithe an lae inniu go bhfuarthas an ceann ab fhearr ar an dóiteán faoi dheireadh thiar thall a bhuíochas don dianbheart sin.

Go minic bhí éifeacht ag baint le tithe, a bhí ar thaobh na gaoithe de dhóiteán baolach, a leagan go talamh le crúcaí dóiteáin nó le pléascáin chun an scrios a mhaolú. An t-am sin, áfach, cuireadh moill thubaisteach ar an scartáil ar feadh uaireanta an chloig de bhrí nár thug an tArd-Mhéara aon cheannaireacht agus nár thug sé na horduithe ba ghá. Faoin am ar tháinig orduithe go díreach ón Rí gan aon tithe a spáráil, bhí go leor tithe eile scriosta ag an dóiteán agus ní raibh na hoibrithe scartála in ann gluaiseacht trí na sráideanna plódaithe a thuilleadh.

Bhí deacrachtaí maidir le huisce a úsáid chun an dóiteán a mhúchadh freisin. De réir prionsabail, bhí uisce ar fáil ó chóras de phíopaí leamháin a chuir uisce ar fáil do 30,000 teach ó thúr uisce ard ag Cornhill, a líonadh ón abhainn nuair a bhí sí ina lánmhara. Bhí uisce ar fáil freisin ó thaiscumar d‘fhíoruisce Hertfordshire in Islington. Ba mhinic ab fhéidir píopa a oscailt in aice le teach a bhí ar lasadh agus é a cheangal le píobán chun é a spré ar dhóiteán, nó chun buicéid a líonadh. Chomh maith leis sin, bhí Pudding Lane féin in aice na habhann. De réir teoirice, ba chóir go mbeadh dhá shraith de chomhraiceoirí dóiteáin sna lánaí ón abhainn suas chomh fada leis an mbácús agus na foirgnimh taobh leis agus iad ag síneadh na mbuicéad lán suas i dtreo an dóiteáin agus na mbuicéad folamh ar ais arís i dtreo na habhann. Níor tharla sé seo, nó ar a laghad ní raibh sé ag tarlú a thuilleadh faoin am ar fhéach Pepys ar an dóiteán ón abhainn i lár na maidine ar an Domhnach. Deir Pepys ina dhialann nach raibh aon duine ag iarraidh dul i ngleic leis an dóiteán ach in ionad sin go raibh siad ag teitheadh uaidh agus scéin iontu agus go raibh siad ag deifriú chun a gcuid giuirléidí a bhreith leo agus gach rud eile a fhágáil ag an dóiteán. Leath na lasracha i dtreo éadan na habhann gan mórán cur isteach ón bpobal cloíte agus ba ghearr go raibh na trádstórais indóite le hais na gcéanna ina mbladhm lasrach freisin. Ní hamháin gur chuir an dóiteán mór a tharla dá bharr sin cosc leis na comhraiceoirí dóiteáin uisce a fháil ón abhainn in aice láimhe ach las sé freisin na rothaí uisce faoi Thúr Londan a bhíodh ag pumpáil uisce go dtí túr uisce Cornhill. Ní raibh aon chosán díreach chuig an abhainn a thuilleadh agus theip go hiomlán ar an soláthar uisce ó na píopaí.

Bhí innill dóiteáin ardteicneolaíochta ar fáil i Londain chun dul i ngleic le dóiteáin agus baineadh feidhm astu nuair a tharla dóiteáin mhóra roimhe sin. In ainneoin sin, neamhchosúil leis na crúcaí úsáideacha dóiteáin, b’annamh a bhí na caidéil mhóra sin sách feidhmiúil ná a bhí dóthain folúthachta ag baint leo chun go ndéanfaidís mórán difríochta. Ní raibh rothaí ach faoi chuid acu, bhí cuid eile acu suite ar shleamhnáin gan aon rothaí. B’éigean iad a thabhairt achar fada, ba mhinic a bhí siad rómhall ag teacht agus de bhrí go raibh siad feistithe le goba, ach nach raibh aon phíobáin seolta acu, ní raibh ar a gcumas an t-uisce a scairdeadh i bhfad. Ar an ócáid sin, níl aon chuntas ar an líon innill dóiteáin a tarraingíodh trí na sráideanna agus iad ar rothaí nó gan rothaí. Tarraingíodh cuid acu ón taobh thall den Chathair. Ní raibh fáil a thuilleadh ar an uisce píopaí a raibh siad ag brath air, ach bhí teacht ar pháirteanna de bhruach na habhann fós. Bhí buíonta fear ar a ndícheall ag iarraidh na hinnill a ionramháil chomh fada leis an abhainn chun a gcuid taiscumar a líonadh. Le linn dóibh a bheith á dhéanamh sin thit roinnt de na hinnill isteach sa Tamais. Faoin am sin, bhí an teas ó na lasracha chomh láidir sin go raibh ar na hinnill a bhí fanta fanacht chomh fada sin siar ón dóiteán nach raibh maitheas ar bith iontu. Ní raibh siad in ann dul isteach in Pudding Lane, fiú.

== Fás an dóiteáin ==
[[Íomhá:Great fire of london map.png|thumb|Limistéar an dóiteáin]]
Tugann litreacha agus cuimhní cinn spléachadh dúinn ar an gcaoi a ndeachaigh an dóiteán i bhfeidhm go pearsanta ar roinnt mhaith de mhuintir Londan. Ba iad [[Samuel Pepys]] (1633–1703) agus [[John Evelyn]] (1620–1706), an bheirt dialannaithe ba mhó le rá le linn na hAthghairme agus rinne siad taifead ar na himeachtaí a bhí ag tarlú ó lá go lá agus ar an gcaoi ar fhreagair siad féin dóibh. Rinne siad sáriarrachtaí iad féin a chur ar an eolas maidir leis an méid a bhí ag tarlú ar fud na Cathrach agus níos faide i gcéin. Mar shampla, ar an gCéadaoin – an ceathrú lá – chuaigh an bheirt acu amach chomh fada le ceantar pháirc Moorfields, ar an taobh ó thuaidh den chathair, chun breathnú ar an gcampa ollmhór a bhí lán le teifigh agus iad i nguais, rud a chuir alltacht orthu. Is iad a gcuid dialann siúd na foinsí is tábhachtaí dá bhfuil ar fáil maidir le hathinsint nua-aimseartha a dhéanamh ar an tubaiste. Ina theannta sin, braitheann na leabhair is déanaí faoin dóiteán, le Tinniswood (2003) agus Hanson (2001),&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hanson, Neil |year=2001 |title=The Dreadful Judgement: The True Story of the Great Fire of London |url=https://archive.org/details/dreadfuljudgemen0000hans_q5i9 | publisher=New York: Doubleday}}&lt;/ref&gt; ar chuimhní cinn gearra William Taswell (1651–82), a bhí ina bhuachaill óg, ceithre bliana déag d’aois, agus é ag freastal ar Scoil Westminster i 1666.

Bhí samhradh na bliana 1664 agus samhradh na bliana 1665 fliuch ach ó Shamhain 1665 bhí an-triomach ar fad i Londain. Bhí na foirgnimh adhmaid chomh tirim le corc i ndiaidh do shamhradh na bliana 1666 a bheith an-te. Scaip an dóiteán bácúis in Pudding Lane siar díreach i dtús báire agus gála gaoithe anoir ag cur borradh faoi.

=== An Domhnach ===
Thosaigh dóiteán ag bácús [[Thomas Farriner]] in Pudding Lane go gairid tar éis meán oíche ar an Domhnach an 2 Meán Fómhair. Sáinníodh an teaghlach thuas staighre ach d’éirigh leo dreapadh ó fhuinneog thuas staighre go dtí an teach béal dorais. D’éalaigh siad ar fad ach amháin cailín aimsire, a raibh an iomarca faitís uirthi tabhairt faoi éalú. Ba ise an chéad duine a fuair bás sa dóiteán. Rinne na comharsana iarracht cabhrú chun an dóiteán a mhúchadh. Tar éis uair an chloig tháinig constáblaí an pharóiste agus bhí siadsan den tuairim gurbh fhearr na tithe béal dorais a leagan le nach scaipfeadh an dóiteán níos faide. Chuir lucht na dtithe ina choinne sin agus cuireadh fios ar an Ard-Mhéara, Sir Thomas Bloodworth. Is aigesean amháin a bhí an t-údarás diúltú dá n-achainíocha. Nuair a tháinig Bloodworth ar an láthair, bhí na tithe béal dorais ag dó agus an dóiteán ag dul i dtreo na dtrádstóras páipéir agus na stóras indóite ar éadan na habhann. Bhí na comhraiceoirí dóiteáin ba mhó taithí ar a ndícheall ag iarraidh scartála ach dhiúltaigh Bloodworth. An argóint a bhí aige ná go raibh an chuid ba mhó de na foirgnimh tógtha ar cíos agus nárbh fhéidir teacht ar na húinéirí. Ceaptar go coitianta gur ceapadh Bloodworth mar Ard-Mhéara mar gur dhuine a bhí ann a dhéanfadh mar a d’iarrfaí air, seachas duine a raibh aon chumas ann sa post. Chaill sé an cloigeann nuair a tháinig éigeandáil thobann ina threo. Nuair a tháinig brú air dúirt sé na focail seo a leanas a luaitear go minic agus bhailigh sé leis, “Pish! A woman could piss it out”. Tar éis don Chathair a bheith scriosta scríobh Samuel Pepys, le linn dó a bheith ag féachaint siar ar na himeachtaí, ina dhialann, an 7 Meán Fómhair 1666: “People do all the world over cry out of the simplicity [the stupidity] of my Lord Mayor in general; and more particularly in this business of the fire, laying it all upon him.”

Thart ar 7 a.m. maidin Dé Domhnaigh, dhreap Pepys, a bhí ina oifigeach tábhachtach in Oifig an Chabhlaigh, Túr Londan chun radharc a fháil ar an dóiteán ón aer agus thaifead sé ina dhialann go raibh an gála gaoithe anoir tar éis olldóiteán a dhéanamh de. Mheas sé go raibh roinnt séipéal agus 300 teach dóite go talamh agus go raibh éadan na habhann sroichte aige. Bhí na tithe ar Dhroichead Londan ag dó. Chuaigh Pepys i mbád chun a bheith níos gaire do láthair an scriosta thart ar Pudding Lane agus é á bhreithniú. Is mar seo a leanas a rinne sé cur síos ar an dóiteán uafásach:
:''everybody endeavouring to remove their goods, and flinging into the river or bringing them into lighters that layoff; poor people staying in their houses as long as till the very fire touched them, and then running into boats, or clambering from one pair of stairs by the water-side to another.''
Lean Pepys ar a thuras siar an abhainn go dtí gur shroich sé an chúirt ag [[Whitehall]]. Thug sé an cuntas seo a leanas ar gach ar tharla ansin:
''where people come about me, and did give them an account dismayed them all, and word was carried in to the King. So I was called for, and did tell the King and Duke of Yorke what I saw, and that unless his Majesty did command houses to be pulled down nothing could stop the fire. They seemed much troubled, and the King commanded me to go to my Lord Mayor from him, and command him to spare no houses, but to pull down before the fire every way.''
Thairg deartháir Shéarlais, [[Séamus Diúc Eabhrac]], na [[Gardaí Tarrthála Ríoga]] chun cuidiú a thabhairt chun dul i ngleic leis an dóiteán.&lt;ref&gt;{{cite book| author=Pepys, Samuel |year=1995 | editor=Robert Latham, William Matthews |title=The Diary of Samuel Pepys, Vol. 7 | url=https://archive.org/details/diaryofsamuelpep0000pepy_d0b5 |publisher=London: Harper Collins |isbn=0-00-499027-7}}&lt;/ref&gt;

Míle siar ó [[Pudding Lane]], in aice le Staighre Westminster, chonaic William Tasweill, buachaill óg scoile a bhí tar éis éalú ón tseirbhís mhoch mhaidine i [[Westminster Abbey]], roinnt teifeach ag teacht i lictéir a bhí ar cíos. Ní raibh snáth éadaigh orthu ach pluideanna. Bhí seirbhísí na lictéaraithe i ndiaidh éirí an-chostasach go tobann agus ní raibh ach iad siúd a raibh sciorta den ádh orthu in ann áit a fháil i mbád

Scaip an dóiteán go tapa le cóir ard ghaoithe. Faoi lár na maidine ar an Domhnach, thréig daoine na hiarrachtaí a bhí á ndéanamh acu an dóiteán a mhúchadh agus theith siad. Mar gheall ar an mbrú mór daoine a bhí ag gluaiseacht lena gcuid beartán agus a gcuid cairteacha, ní raibh comhraiceoirí dóiteáin ná carráistí in ann dul trí na lánaí. Chuaigh Pepys ar ais isteach sa chathair ó Whitehall i gcóiste, ach ní raibh sé ach chomh fada le hArdeaglais Naomh Pól nuair ab éigean dó dul amach agus siúl. Bhí cairteacha láimhe le hearraí agus le coisithe ag gluaiseacht fós, ualaí troma ar iompar acu agus iad ag imeacht ón dóiteán. Bhí na séipéil pharóiste nach raibh i mbaol go díreach ón dóiteán á líonadh le troscán agus le rudaí luachmhara. Ní bheadh sé i bhfad go dtí go gcaithfí iad a bhogadh níos faide ar aghaidh arís. Tháinig Pepys ar Mhéara Bloodworth agus é ag iarraidh na hiarrachtaí chun dul i ngleic leis an dóiteán a chomhordú. Bhí sé ag titim as a sheasamh beagnach agus é ar nós bean a bheadh ag titim i laige ag glaoch amach go truamhéalach mar fhreagra ar theachtaireacht an Rí go raibh sé ag tarraingt anuas tithe ach go raibh an dóiteán ag scaipeadh níos tapa ná mar a bhíothas in ann é sin a dhéanamh. Choinnigh sé greim ar a dhínit chathartha agus dhiúltaigh sé an tairiscint ó Shéamus ar shaighdiúirí agus ansin chuaigh sé abhaile agus chuaigh sé a luí. Sheol Séarlas síos ó Whitehall sa bháirse Ríoga chun an láthair a bhreithniú. Chonaic sé nach raibh tithe fós á dtarraingt anuas in ainneoin an méid a bhí dearbhaithe ag Bloodworth do Pepys. Bhí sé de dhánacht aige údarás Bloodworth a chur ar leataobh agus ordú a thabhairt foirgnimh a leagan as éadan ar an taobh thiar de láthair an dóiteáin. De bharr na moille, ní raibh mórán de thoradh ar na hiarrachtaí seo, mar go raibh an dóiteán imithe ó smacht cheana féin.

Faoin iarnóin ar an Domhnach, 18 n-uaire tar éis don rabhadh a bheith tugtha in Pudding Lane, ba stoirm olldóiteáin a bhí sa dóiteán a chruthaigh aimsir dá chuid féin. Súdh aníos an t-aer te go tapa os cionn na lasracha agus áit ar bith a raibh an sruth aeir caolaithe de bharr na bhfoirgneamh a bheith ag gobadh amach ag an mbarr, d’fheidhmigh sé mar a bheadh simléar ann agus d’fhág sé folús ag leibhéal an talaimh. Níor mhúch na gaoithe láidre a tháinig isteach an dóiteán, mar a cheapfadh duine. Ina áit sin, chuir siad breis ocsaigine leis na lasracha. Súdh an t-aer aníos ón talamh agus de bharr na suaiteachta a tharla dá bharr sin, bhog an ghaoth aduaidh agus aneas ón treo anoir a raibh an ghaoth ag séideadh go fóill

Go luath sa tráthnóna, chuaigh Pepys, a bhean agus roinnt dá chairde ar an abhainn arís agus chonaic sé go raibh an dóiteán ag scaipeadh fós suas agus síos. Thug siad ordú d’fhear an bháid dul chomh gar don dóiteán agus a ligfeadh an deatach dóibh. Dúirt sé dá mbeadh éadan duine i gcoinne na gaoithe go ndófadh na braonta tine é, nach mór. Tharla sé seo ar fud na Tamaise ar fad. Nuair nach raibh siad in ann na “braonta tine” a sheasamh níos faide, chuaigh an grúpa chuig teach tábhairne ar an mbruach theas agus d’fhan siad ansin gur thit an oíche agus bhí siad in ann an dóiteán a fheiceáil ar Dhroichead Londan agus trasna na habhann. Is mar seo a leanas a rinne Pepys cur síos air: “as only one entire arch of fire from this to the other side of the bridge, and in a bow up the hill for an arch of above a mile long: it made me weep to see it.”

=== Dé Luain ===
Faoi bhreacadh an lae, Dé Luain, an 3 Meán Fómhair, bhí an dóiteán ag leathnú go príomha i dtreo an tuaiscirt agus an iarthair. Bhí sruthlam na stoirme dóiteáin ag brú na lasracha níos faide ó dheas agus ó thuaidh ná mar a bhí siad an lá roimhe. Chuir an abhainn féin bac leis an mbrú ó dheas, ach chuir an brú céanna na tithe ar Dhroichead Londan ar lasadh. Bhí an chuma air go rachadh sé trasna an droichid agus go gcuirfeadh sé buirg [[Southwark]] i mbaol, ceantar ar an mbruach theas den abhainn. Ba thóitbhearna réamhbheitheach ar an droichead a choimeád Southwark slán ón dóiteán. Bearna fhada a bhí ann idir na foirgnimh, a shábháil an taobh theas den Tamais i ndóiteán na bliana 1632 agus arís ansin. Ruaig an cothrom de bhrú i dtreo an tuaiscirt na lasracha isteach go croílár airgeadais na Cathrach. Thosaigh tithe na mbaincéirí ar Shráid Lombard ag dó tráthnóna Dé Luain, rud a chuir deifir orthu lena gcruacha boinn óir a thabhairt go háit shábháilte sula dtiocfadh leá orthu. Ba ríthábhachtach é an t-airgead sin do rachmas na cathrach agus an náisiúin. Leagann roinnt breathnóirí béim ar an éadóchas agus ar an éidreoir a bhuail muintir Londan an dara lá úd de réir cosúlachta. Cuireann siad treise ar an easpa iarrachtaí na ceantair shaibhre ghalánta a bhí faoi bhagairt na lasracha faoin am sin, ceantair mar an Malartán Ríoga – malartán agus siopalann le chéile – agus na siopaí galánta earraí tomhaltais in Cheapside. Chuaigh an Malartán Ríoga trí thine go déanach san iarnóin agus bhí sé ina chreatlach dheataigh laistigh de chúpla uair an chloig. Scríobh John Evelyn, cúirteoir agus dialannaí, go raibh an dóitéan ar fud na háite, agus go raibh an méid sin dubh-iontais ar na daoine, nach raibh a fhios aige ón tús arbh é drochmhisneach nó cinniúint, ach ba ar éigean a bhog daoine chun é a mhúchadh. Ní raibh aon rud le cloisteáil ná le feiceáil ach screadach agus éagaoineadh, daoine ag rith thart ar nós créatúr ar mire gan iarracht fiú á déanamh acu a gcuid earraí a shábháil, bhí anbhá chomh haisteach sin orthu. 

Bhí cónaí ar Evelyn in Deptford, ceithre mhíle (6 chiliméadar) taobh amuigh den Chathair, agus mar sin ní fhaca sé céimeanna tosaigh na tubaiste. Ar an Luan, chuaigh sé i gcóiste, i dteannta go leor daoine uasaicmeacha eile, chuig Southwark. Chuaigh siad ann chun féachaint ar an gCathair a bhí trí thine ar an taobh eile den abhainn, radharc a bhí feicthe ag Pepys an lá roimhe sin. Bhí an dóiteán i bhfad níos mó faoin am sin. Dar le hEvelyn, bhí an Chathair ar fad faoi bharr lasrach uafásach gar don uisce; bhí na tithe go léir ón Droichead, sráid na Tamaise ar fad, suas i dtreo Cheapside agus síos i dtreo na dTrí Chraein dóite faoin am sin. Sa tráthnóna, thuairiscigh Evelyn go raibh an abhainn dubh le báirsí agus le báid agus iad ag teitheadh le cairn earraí. Chonaic sé líon mór cairteacha agus coisithe ag éalú trí gheataí cúnga na Cathrach, ag tabhairt aghaidhe ar na páirceanna oscailte ó thuaidh agus ar an taobh thoir. Bhí na páirceanna sin, ar feadh na mílte, faoi bhrat earraí inaistrithe de gach sórt, agus bhí pubaill á gcur suas chun fothain a thabhairt do dhaoine agus do na hearraí ar éirigh leo a thabhairt leo. Dúirt Evelyn gur radharc suarach agus tubaisteach a bhí ann.

Ní raibh sé i bhfad sular músclaíodh amhras sa chathair a bhí faoi bhagairt nár tharla an dóiteán de thaisme. Thug na gaotha guairneacha spréacha tine agus scealpóga lasartha leo. Thug siad iad achair fhada go dtí gur neadaigh siad i gcinn tuí agus i ngáitéir adhmaid. Chuaigh tithe trí thine i bhfad ón bhfoinse agus bhí an chosúlacht orthu nár bhain siad leis an dóiteán mór. Ba mar gheall ar na tinte seo a scaipeadh ráflaí go raibh tinte nua á dtosú d’aon turas. Caitheadh amhras ar eachtrannaigh ar an toirt mar gheall ar an [[Dara Cogadh Angla-Ollannach]] a bhí ar siúl ag an am. Nuair a athraíodh ó eagla agus ó dhrochamhras go scéal cinnte ar an Luan, chuaigh scéalta thart go raibh ionradh ar tí tarlú agus go bhfacthas gníomhairí eachtrannacha faoi cheilt ag caitheamh “caor thine” isteach i dtithe nó le gránáidí láimhe nó cipíní ina lámha acu. Tháinig borradh faoi fhoréigean ar na sráideanna. Chonaic William Taswell slua i mbun bradaíola i siopa de chuid péintéara Fhrancaigh agus ansin leag siad é. D’fhéach sé le huafás ar ghabha dubh nuair a shiúil sé caol díreach go dtí fear Francach sa tsráid agus nuair a thug sé buille sa chloigeann dó le barra iarainn. Cuireadh go mór leis na faitís faoi sceimhlitheoireacht nuair a cuireadh isteach ar chumarsáid agus ar nuacht toisc go ndearna an dóiteán áiseanna riachtanacha a scriosadh. Dódh Ard-Oifig na Litreacha i Sráid Threadneedle go luath maidin Dé Luain. Théadh an postas ar fad don tír tríd an oifig sin. Ba ar éigean a d’éirigh leis an London Gazette a eagrán don Luan a eisiúint sular imigh áitreabh an chlódóra in aon bhladhm amháin (b’éard a bhí san eagrán sin go príomha ná mionscéalta faiseanta, le nóta beag faoi dhóiteán a tosaíodh maidin Dé Domhnaigh agus a bhí “ag dul ar aghaidh go fíochmhar go fóill”). Bhí an náisiún ar fad ag brath ar na cumarsáidí seo agus nuair nach raibh siad ann tháinig ráflaí ina n-áit. Tugadh rabhaidh reiligiúnacha chomh maith faoi Chomhchealga Púdair a d’fhéadfadh tarlú arís. Nuair a ardaíodh amhrais go hanbhá agus paranóia chomhchoiteann ar an Luan, chaith idir na Buíonta Oilte agus Gardaí Coldstream araon níos lú ama ag dul i ngleic leis an dóiteán agus dhírigh siad níos mó ar eachtrannaigh, ar Chaitlicigh, agus ar aon duine a raibh cuma aisteach air a bhailiú le chéile. Ghabh siad iad agus thug siad saor ó dhaoscarshluaite iad, nó an dá rud le chéile.

Tháinig fíbín ar na háitritheoirí, go háirithe an uasaicme, mar theastaigh uathu a gcuid cleathainsí a bhogadh amach as an gCathair. Thug sé seo foinse ioncaim do na boicht inniúla, a chuaigh i mbun oibre mar phóirtéirí (uaireanta ní dhearna siad ach éalú leis na hearraí). Thug sé foinse ioncaim d'úinéirí na gcairteacha agus na mbád go háirithe. Chosain sé cúpla scilling cairt a fháil ar cíos an Satharn roimh an dóiteán; ar an Luan bhí an costas imithe chomh hard le daichead punt, slám mór airgid (breis agus £4000 a chomhluach in 2005). De réir cosúlachta thug gach úinéir cairte agus báid i gcóngar Londan aghaidh ar an gCathair chun na deiseanna seo a thapú. Bhí na cairteacha ag tuairteáil a chéile ag na geataí caola agus bhí na háitritheoirí fuascracha ag iarraidh éalú astu. Bhí an t-anord ag na geataí chomh dona sin gur ordaigh na giúistísí go ndúnfaí na geataí tráthnóna Dé Luain. Bhí siad ag súil go ndíreodh na háitritheoirí a n-aird ar dhul i ngleic leis an dóiteán seachas a bheith ag iarraidh a gcuid earraí a shábháil. Ós rud é nach raibh dóchas ar bith fágtha rudaí a shábháil, bhí siad ag súil b’fhéidir go ndéanfaidís iarracht níos mó an dóiteán a mhúchadh. Cuireadh an beart tallannach mírathúil seo ar ceal an lá ina dhiaidh sin.

Fiú gur theip ar shíocháin ar na sráideanna, go háirithe ag na geataí, agus gur réab an dóiteán gan bhac, cuireadh tús le gníomhaíocht eagraithe ar an Luan. De réir cosúlachta bhí Bloodworth tar éis an Chathair a fhágáil. Bhí seisean ina Ard-Mhéara ar an gCathair agus mar sin bhí sé freagrach as an smachtú dóiteáin a chomhordú. Ní luaitear a ainm in aon chuntas comhaimseartha a bhaineann le himeachtaí an Luain. Sa staid éigeandála sin, sháraigh Séarlas údaráis na Cathrach arís agus chuir sé a dheartháir Séamus, Diúc Eabhrac, i gceannas ar oibríochtaí. Chuir Séamus ionaid cheannais ar bun timpeall imlíne an dóiteáin, ag fuadach aon fhear de chuid na n-íosaicmí, ar thángthas orthu sna sráideanna, agus á gcur i bhfoirne de chomhraiceoirí dóiteáin a bhí íoctha agus cothaithe go maith. Cuireadh trí chúirteoir i gceannas ar gach ionad, agus tugadh údarás dóibh ó Shéarlas féin treascairtí a ordú. Bhí sé i gceist leis an gcomhartha infheicthe seo de dhlúthpháirtíocht ón gCoróin, stop a chur le drochamhrais na ndaoine maidir le bheith freagrach ó thaobh airgeadais de as na tithe a leagan. Chuaigh Séamus agus a ghardaí tarrthála ag marcaíocht suas agus síos na sráideanna Dé Luain ar fad, ag tabhairt eachtrannach saor ón daoscarshlua agus ag déanamh iarrachta an tsíocháin a choimeád. “The Duke of York hath won the hearts of the people with his continual and indefatigable pains day and night in helping to quench the Fire”, a scríobh finné i litir an 8 Meán Fómhair.

Tráthnóna Dé Luain, cuireadh deireadh le dóchais go mbeadh na ballaí ollmhóra cloiche de Chaisleán Baynard, Blackfriars, macasamhail iartharach Thúr Londan, in ann na lasracha a sheasamh. Dódh an pálás ríoga stairiúil go hiomlán, bhí sé ag dó an oíche ar fad.

=== Dé Máirt ===
Ba í an Mháirt, an 4 Meán Fómhair, an lá a rinneadh an scrios ba mhó. 
Bhí ionad ceannais Dhiúc Eabhrac ag Temple Bar, ag an bpointe teagmhála idir The Strand agus [[Sráid Fleet]], in ainm a bheith ag cur stop le gluaiseacht iartharach an dóiteáin i dtreo Phálás Whitehall féin. Agus é ag seasamh lena chomhraiceoirí dóiteáin ó Dhroichead Fleet agus síos chuig [[an Tamais]], bhí súil ag Séamus go mbeadh Abhainn Fleet ina toitbhearna nádúrtha. Ach, go luath maidin Dé Mairt, léim na lasracha thar an Fleet, seolta ar aghaidh ag an ngála anoir a bhí gan maolú. Tháinig na lasracha cliathánach orthu agus b’éigean dóibh teitheadh. Bhí anbhá sa phálás mar gur lean an dóitéan ag gluaiseacht siar gan stad gan staonadh: &quot;Oh, the confusion there was then at that court!&quot; a scríobh Evelyn.

Ag oibriú de réir plean faoi dheireadh thiar thall, bhí comhraiceoirí dóiteáin Shéamuis tar éis toitbhearna mhór a chruthú ar an taobh ó thuaidh den dóiteán. Choinnigh sí smacht ar an dóiteán go dtí go déanach san iarnóin ach ansin léim na lasracha thairsti agus thosaigh siad ag scriosadh shráid Cheapside, sráid leathan rathúil siopadóireachta.

Cheap gach duine go mbeadh [[Ardeaglais Naomh Pól]] slán amach is amach, lena ballaí tiubha cloiche agus lena toitbhearna nádúrtha, i.e. an plás leathan folamh a bhí mórthimpeall uirthi. Bhí sí lomlán d’earraí a sábháladh agus bhí a lusca lán le stoic. Bhí na stoic sin pacáilte go dlúth le chéile agus bhain siad leis na clódóirí agus leis na díoltóirí leabhar in Paternoster Row in aice léi. Ach, ar mhí-ámharaí an tsaoil bhí an foirgneamh clúdaithe le scafall adhmaid, toisc go raibh [[Christopher Wren]] ar tí athchóiriú a dhéanamh air. Chuaigh an scafall trí thine oíche Dé Máirt. Agus é ag fágáil scoile, sheas buachaill óg, William Taswell, ar Staighre Westminster míle uaidh sin agus bhreathnaigh sé ar na lasracha agus iad ag téaltú timpeall na hardeaglaise agus ar an scafall a bhí trí thine agus é ag lasadh bhíomaí adhmaid an dín. Laistigh de leathuair an chloig, bhí an díon luaidhe ag leá, agus las na leabhair agus na páipéir sa lusca d’aon bhladhm búire. “The stones of Paul's flew like grenados, the melting lead running down the streets in a stream, and the very pavements glowing with fiery redness, so as no horse, nor man, was able to tread on them” a scríobh Evelyn ina dhialann. Níorbh fhada go raibh an ardeaglais ina fothrach.

I rith an lae, thosaigh na lasracha ag bogadh soir díreach ó chomharsanacht Lane Pudding, in aghaidh na príomhghaoithe anoir i dtreo bhaile Pepys ar Lána Seething agus i dtreo Thúr Londan agus a stórais phúdar gunna. Tar éis an lá ar fad a chaitheamh ag fanacht ar chúnamh ó chomhraiceoirí oifigiúla dóiteáin de chuid Shéamuis, a bhí gnóthach san iarthar, ghlac an garastún ag an Túr cúraimí chucu féin agus chruthaigh siad toitbhearnaí. Rinne siad seo trí thithe ar na cóngair a phléascadh ar an mórchóir agus chuir sé sin bac ar an dóiteán gluaiseacht ar aghaidh.

=== Dé Céadaoin ===
Laghdaigh an ghaoth tráthnóna Dé Máirt agus thug sé sin deis do na toitbhearnaí a chruthaigh an garastún tosú ag dul i bhfeidhm faoi dheireadh ar an gCéadaoin, an 5 Meán Fómhair. Shiúil Pepys ar fud na cathrach smolchaite ar fad. D’éirigh a chosa te agus dhreap sé spuaic Eaglais Barking. Is uaithi sin a d’fhéach sé ar an gCathair scriosta agus dúirt sé gurbh é an radharc ba bhrónaí léirscriosta dá bhfaca sé riamh. Bhí go leor dóiteán aonair ag dó go fóill go dtí go raibh siad caite, ach bhí deireadh leis an Dóiteán Mór. Chuaigh Pepys ar cuairt chuig Moorfields, páirc mhór phoiblí go díreach ar an taobh ó thuaidh den Chathair, agus chonaic sé campa mór de dhídeanaithe gan teach gan treibh:
:''poor wretches carrying their goods there, and everybody keeping his goods together by themselves''. 

Thug sé faoi deara freisin go raibh costas an aráin i gcóngair na páirce tar éis méadú faoi dhó. Chuaigh Evelyn amach go Moorfields freisin, a bhí faoin am sin mar phríomháit bhailithe do na daoine gan dídean. Bhí sé scanraithe ag líon na ndaoine cráite a bhí á líonadh, cuid acu faoi phubaill, agus cuid eile i mbotháin seifte:
:''Many [were] without a rag or any necessary utensils, bed or board... reduced to extremest misery and poverty''
Chuaigh uabhar na Londaineach cráite sin i bhfeidhm go mór ar Evelyn:
:''tho' ready to perish for hunger and destitution, yet not asking one pennie for relief.''

Bhí eagla mhór ar íospartaigh chráite an dóitéain roimh sceimhlitheoirí eachtrannacha agus roimh ionradh Francach agus Ollannach, agus bhí an eagla sin chomh dona is a bhí sí riamh. Oíche Chéadaoin bhris scaoll ginearálta amach sna campaí ag [[Cnoc na Parlaiminte]], Moorfields agus [[Islington]]. Chuir solas sa spéir os cionn Shráid Fleet tús le scéal go raibh 50,000 inimirceach Francach agus Ollannach, a raibh sé amuigh orthu gur thosaigh siad an dóiteán, tar éis éirí agus go raibh siad ag máirseáil i dtreo Moorfields chun deireadh a chur leis an méid a bhí tosaithe ag an dóiteán: scornacha na bhfear a ghearradh, na mná a éigniú, agus an beagán d’earraí pearsanta a bhí acu a ghoid. Ag brúchtadh amach ar na sráideanna, chuaigh an daoscarshlua scanraithe i ngleic le haon eachtrannach a casadh orthu, agus dar le hEvelyn, níor tharla ach go ndearna na Buíonta Oilte, trúpaí na nGardaí Tarrthála, agus baill na cúirte iad a cheansú agus a bhrú ar ais chuig na páirceanna. Bhí trioblóid as cuimse agus deacracht mhór ag baint leis seo. Ba luaineach an mothú a bhí ann ag an am agus bhí faitíos ar Shéarlas go dtosófaí éirí amach ar an mórchóir i Londain i gcoinne na monarcachta. Cuireadh isteach an méid sin ar tháirgeadh agus ar dháileadh bia go dtí gur ídíodh ar fad iad, agus d’fhógair Séarlas go dtabharfaí isteach soláthairtí aráin chuig an gCathair gach lá agus go mbunófaí margaí sábháilte timpeall na himlíne. Bhain na margaí seo le ceannach agus le díol amháin, ní raibh aon amhras go ndáilfí cúnamh éigeandála.

== Básanna agus scrios ==
Níl taifead oifigiúil déanta ach ar bheagán de bhásanna ón dóiteán, agus tá sé ceaptha de réir seanchais nach raibh ach beagán de bhásanna fíora ann. Luann Porter an figiúr ocht, agus dar le Tinniswood “figiúirí aonair” a bhí i gceist, cé go ndeir sé chomh maith go gcaithfidh nár taifeadadh cuid de na básanna. Taobh amuigh de bhásanna a tharla go díreach ó dhó agus ó ionanálú deataigh, cailleadh teifigh sna campaí sin a cuireadh le chéile gan ullmhú. Easaontaíonn Hanson go hiomlán leis an tuairim nach raibh ann ach líon beag básanna. Áiríonn sé básanna le hocras agus le fuacht, a bhfuil eolas ann fúthu, ina measc siúd a tháinig slán ón uileloscadh. Deir sé go raibh siad cuachta istigh i mbotháin nó ina gcónaí i measc na bhfothrach, áit a mbíodh a gcuid bailte tráth, sa gheimhreadh fuar ina dhiaidh sin. Ina measc, mar shampla, bhí an drámadóir [[James Shirley]] agus a bhean chéile. Deir Hanson chomh maith “''it stretches credulity to believe that the only papists or foreigners being beaten to death or lynched were the ones rescued by the Duke of York''”. Dar leis, ní thugann na figiúirí oifigiúla mórán eolais ar chinniúint na mbocht, nach raibh taifead déanta orthu, agus ba leor an teas ag croílár na stoirmeacha olldóiteáin, a bhí i bhfad ní b’airde ná teas gnáthdhóiteán tí, le coirp a dhó go hiomlán. I gcásanna áirithe ní raibh fágtha ach beagán de bhloghanna blaoisce. Ní hamháin go raibh an dóiteán ag dó adhmaid, fabraicí agus tuí, ach dhóigh sé an ola, an phic, an gual, an gheir, na saillte, an siúcra, an t-alcól, an tuirpintín, agus an púdar gunna a bhí coinnithe i stóras sa cheantar ar bhruach na habhann. Leáigh sé an chruach iompórtáilte a bhí ina luí le taobh na gcéanna (leáphointe idir 1,250&amp;nbsp;°C (2,300 F) agus 1,480&amp;nbsp;°C (2,700 F)) agus na slabhraí agus na glais mhóra iarainn ar gheataí na Cathrach (leáphointe idir 1,100&amp;nbsp;°C (2,000 F) agus 1,650&amp;nbsp;°C (3000 F)). Ní bheadh mórán suime ag na boicht ocracha sna bloghanna cnámh anaithnide agus iad ag criathrú trí na mílte tonna de bhrablach agus de bhruscarnach tar éis an dóiteáin, agus iad ar lorg iarmhaise. Is beag suim a bheadh ag na fir oibre iontu ach oiread agus iad ag glanadh an bhrablaigh ina dhiaidh sin don atógáil. Ag féachaint don chiall cheannaithe agus don taithí faighte ó gach mórdhóiteán uirbeach eile thar na céadta, deir Hanson go láidir gur ionsaigh an dóiteán tionóntáin lofa na mbocht de luas nimhe. Dar leis, caithfidh gur sháinnigh an dóiteán ar a laghad, na seandaoine, na daoine an-óga, na mairtínigh agus na bacaigh, agus go raibh deannach agus luaithreach a gcnámh slogtha faoi bhrablach na siléar. Chiallódh sé sin nárbh é ceathrar ná ochtar a cailleadh sa dóiteán, ach go bhfuair na céadta nó, seans maith, na mílte, bás ann. 

Maidir le foirgnimh agus le hábhair, ríomhtar gurbh é seo a leanas an scrios a rinneadh: 13,500 teach, 87 séipéal paróiste, 44 Halla Cuideachta, an Malartán Ríoga, Teach an Chustaim, Ardeaglais Naomh Pól, [[Pálás Bridewell]] agus príosúin eile Chathrach, Ard-Oifig na Litreacha, agus na trí gheata iartharacha cathrach, Ludgate, Newgate, agus Aldersgate. Rinneadh luach airgeadúil an chaillteanais, a measadh ar dtús gur £100,000,000 in airgead an ama sin a bhí ann, a laghdú ina dhiaidh sin go £10,000,000 neamhchinnte (breis agus £1,000,000,000 i bpuint 2005). Chreid Evelyn go bhfaca sé, sna páirceanna i dtreo Islington agus [[Highgate]], suas le 200,000 duine de gach aicme scaipthe agus iad ina luí in aice leis na cairn earraí ar éirigh leo a shábháil.

=== Iarmhairtí an dóiteáin ===
[[Íomhá:Monument.great.fire.of.london.fullview.arp.jpg|thumb|upright|Séadchomhartha cuimhneacháin i Londain]]
Dúirt uaireadóirí bogintinneach Francach, [[Robert Hubert]], go raibh sé mar ghníomhaire ag an bPápa agus gur thosaigh sé an Dóiteán Mór in Westminster. Glacadh lena admháil agus is sampla é sin den fhonn a bhí ann go n-aithneofaí daoine le bheith ina gceapa milleáin don dóiteáin. D’athraigh sé a scéal ina dhiaidh sin agus dúirt sé gur thosaigh sé an dóiteán ag an mbácús in Pudding Lane. Ciontaíodh Hubert, cé go raibh roinnt amhrais ann faoi cé chomh hinfheidhme is a bhí sé le pléadáil a dhéanamh. Crochadh é ag Tyburn, an 28 Meán Fómhair 1666.

Tar éis a bháis, tháinig sé chun solais nár shroich sé Londain go dtí dhá lá i ndiaidh don dóiteán tosú. Bhí [[Séarlas II]] ar thaobh na gCaitliceach agus bhain lucht freasúra a chúirte úsáid as na líomhaintí sin – gur Caitlicigh a chuir tús leis an dóiteán – mar bholscaireacht chumhachtach pholaitíochta. Tharla sé sin le linn na Comhcheilge Pápánaí den chuid is mó, agus le linn na géarchéime eisiata a tharla níos déanaí ina réimeas.

Thar lear, féachadh ar Dhóiteán Mór Londan mar chúiteamh Diaga, an Tiarna ag cur pionóis ar na Sasanaigh as [[Tine Chnámh Holmes]], dó baile Ollannaigh trí seachtaine roimhe sin le linn an Dara Cogadh Angla-Ollannach.

Le linn an anoird agus na hanbhuaine i ndiaidh an dóiteáin, bhí faitíos ar Shéarlas II go dtosófaí éirí amach eile i Londain. Spreag sé na daoine gan dídean le bogadh amach as Londain agus lonnú áit éigin eile. D’eisigh sé forógra láithreach go gcuirfeadh gach Cathair agus Baile, gan eisceacht, fáilte roimh na daoine cráite, agus go dtabharfaidís saoirse dóibh a gcuid ceirdeanna láimhe a chleachtadh. Cuireadh Cúirt Dóiteáin ar leith ar bun chun plé le conspóidí idir tionóntaí agus tiarnaí talún agus chun cinneadh a dhéanamh maidir le cé acu den dá dhream ar cheart tabhairt faoin atógáil, bunaithe ar chumas íocaíochta. Bhí an Chúirt ina suí ó mhí Feabhra 1667 go mí Mheán Fómhair 1672. 
Éisteadh cásanna agus b'iondúil go dtabharfaí fíorasc laistigh de lá. Gan an Chúirt Dóiteáin a bheith ann, chuirfeadh imris fhada dlí moill mhór ar an atógáil, rud a bhí ríthábhachtach dá mba rud é go raibh Londain chun teacht chuici féin arís. Le spreagadh ó Shéarlas, bhí scéimeanna radacacha atógála don smúrabhán de Chathair ag madhmadh isteach. 

Dá ndéanfaí í a atógáil de réir na bpleananna sin, bheadh Londain chomh hollásach le Páras i stíl Bharócach (feic plean Evelyn ar dheis). Rinne an Choróin agus an Chathair iarracht a dhéanamh amach cér leis na tithe agus an talamh go léir go fírinneach, d'fhonn idirbheartú lena gcuid úinéirí maidir le cúiteamh as an athmhúnlú ar an mórchóir a bhain leis na pleananna sin, ach b’éigean dóibh an smaoineamh neamhréalaíoch sin a thréigean. Den chuid is mó, thug daoine neamhaird ar spreagthaí chun fir oibre a thabhairt isteach chun na láithreacha ar ar sheas na tithe a thomhas. I measc na ndaoine sin, bhí daoine a bhí buartha faoin maireachtáil ó lá go lá mar aon leis na daoine a d’fhág an phríomhchathair. Ar an gcéad rud, leis an nganntanas lucht oibre i ndiaidh an dóiteáin, bhí sé fíordheacair fir oibre a aimsiú chun an obair a dhéanamh. Gan trácht ar Wren ná Evelyn, tá a fhios againn gur mhol [[Robert Hooke]], [[Valentine Knight]] agus [[Richard Newcourt]] pleananna atógála.
 
Toisc nach raibh na castachtaí úinéireachta réitithe, ní fhéadfadh aon cheann de na scéimeanna móra Barócacha le haghaidh Cathair de chearnóga ar stíl Iodálach agus ascaillí a chur i ngníomh; ní raibh aon duine ann le dul chun réitigh leo agus ní raibh aon bhealach ann chun méid an chúitimh ba chóir a íoc a mheas. In ionad sin, rinneadh an seanphlean sráide a athchruthú sa Chathair nua, le feabhsuithe i gcúrsaí sláinteachais agus sábháilteacht dóiteáin: sráideanna níos leithne, céanna oscailte agus inrochtana feadh fhad na Tamaise, gan teach ar bith ag cur isteach ar an mbealach isteach chuig an abhainn, agus, an rud ba thábhachtaí, foirgnimh a bhí tógtha le brící agus clocha, seachas adhmad. Tógadh foirgnimh nua phoiblí ar láithreacha na gceann a bhí ann rompu: seans maith gurbh í [[Ardeaglais Naomh Pól]] an ceann is cáiliúla, agus cinn chosúla a bhí níos lú, an caoga eaglais nua de chuid [[Christopher Wren]].

Ar thionscnamh Shéarlais, i ndiaidh an dóiteáin, cuireadh suas Séadchomhartha do Dhóiteán Mór Londan, gar do Pudding Lane. Ba iad Christopher Wren agus Robert Hooke a dhear é. Tá sé 61 méadar ar airde agus tá aithne air go simplí mar “The Monument”. Is críoch-chomhartha aithnidiúil i Londain é, agus tá a ainm tugtha do cheann de na stáisiúin do na traenacha faoi thalamh. Sa bhliain 1668, cuireadh cúisimh i gcoinne na gCaitliceach leis an Séadchomhartha. Is é seo a leanas cuid dá raibh scríofa air:

&lt;blockquote&gt;''Here by permission of heaven, hell broke loose upon this Protestant city.....the most dreadful Burning of this City; begun and carried on by the treachery and malice of the Popish faction...Popish frenzy which wrought such horrors, is not yet quenched... ''&lt;/blockquote&gt;

Taobh amuigh de na ceithre bliana a raibh Séamus II i réim ó 1685 go 1689, d’fhan an inscríbhinn ann go dtí an bhliain 1830 nuair a ritheadh an t[[Acht um Fhuascailt na gCaitliceach]].&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_01.shtml BBC History - London's Burning: The Great Fire - Bruce Robinson]&lt;/ref&gt;

Marcálann seádchomhartha eile, ''The Golden Boy'' ar Pye Corner in Smithfield, an áit ar stopadh an dóiteán. De réir na hinscríbhinne, toisc gur thosaigh an dóiteán ag Pudding Lane agus gur stop sé ag Pye Corner, thaispeáin sé sin go raibh an Dóiteán mar fhianaise ar dhíbheirg Dé ar Chathair Londain as peaca an chraois.

Creidtear gur mharaigh eipidéim na [[an Phlá Mhór|Plá Móire]] sa bhliain 1665 séú cuid d'áitritheoirí Londan, nó 80,000 duine. Deirtear uaireanta, toisc nár tharla eipidéimí plá arís i Londain i ndiaidh an dóiteáin, gur shábháil an Dóiteán Mór daoine i ndeireadh na dála toisc gur dhóigh sé cuid mhór den tithíocht mhíshláintiúil mar aon leis na [[Francach (ainmhí)|francaigh]] agus a n[[dreancaid|dreancaidí]] a ghabh léi. Ar ndóigh ba iad na francaigh agus na dreancaidí sin a d’iompair an phlá. Easaontaíonn staraithe maidir le cibé acu ar chuir nó nár chuir an dóiteán cosc ar mhór-ráigeanna ina dhiaidh sin. Maítear ar láithreán gréasáin de chuid [[Iarsmalann Londan]] (The Museum of London) go raibh baint aige leis, ach luann an staraí [[Roy Porter]] nach ndeachaigh an dóiteán in aice leis na codanna ba mhíshláintiúla i Londain, na plódcheantair bhruachbhailteacha. Tá mínithe eile [[eipidéimeolaíocht]]a tagtha chun cinn, agus tá sé tugtha faoi deara freisin gur imigh an galar ó bheagnach gach cathair Eorpach eile ag an am céanna.

== Tagairtí ==
{{reflist}}

[[Catagóir:Dóiteáin]]
[[Catagóir:Stair Londan]]
[[Catagóir:1666]]
[[Catagóir:Tubaistí comhshaoil sa Ríocht Aontaithe]]
[[Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine]]</text>
      <sha1>mddxxrihoiw7no5zpvrogi9110vvbbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Impireacht Bhiosántach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23401</id>
    <revision>
      <id>1321146</id>
      <parentid>1318040</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134158" sha1="8wq40gpojj76bn9lzpozjdjv354hpfk" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}

Ba í leanúint na h[[Impireacht na Róimhe|Impireachta Rómhánaí]] i riocht nua, an Impireacht Bhiosántach, a mhair ón Seansaol déanach go dtí titim [[Cathair Chonstaintín|Chathair Chonstaintín]] sa bhliain 1453 A.D. Bhí contrárthacht ann san Impireacht Rómhánach eadar an t-Iarthar Laidineach agus an t-Oirthear Gréagach, agus mhalartaigh an cothrom eatarthu le linn na n-aoiseanna.
 
Cé go raibh nasc nár briseadh ann ó thaobh réime na n-impirí agus nádúr a chóras rialtais, is féidir stair na ré Biosántaí a dhealú de na haoiseanna ní ba luaithe i stair na hImpireachta Rómhánaí. Gan mhóimint áirithe mar an phointe bheacht ag ar thiontaigh Impireacht na [[An Róimh|Róimhe]] i n-a hImpireacht Bhiosántach, luann staraithe athruithe mar theacht na [[An Ghréigis|Gréigise]] in áit na [[An Laidin|Laidine]]; an t-aistriú príomhchathrach ón Róimh go Cathair Chonstaintín, agus an suaitheadh reiligiúnach faoi Theodaisias a hAon, an t-impire a ghlac leis an Chríostaíocht mar reiligiún an stáit agus a chuir cosc ar an phágántacht. Rinne an saineolaí George Ostrogorsky athchoimre chruinn ar an bhforbairt mar, “sintéis an chultúir Ghréagaigh leis an chreideamh Chríostaí, faoi chóras rialtais Rómhánaigh.” 

Athraíodh teorainneacha na himpireachta le linn a staire, ag leathnú agus ag laghdú le huaillmhianta a rialtóirí. Cé gur cailleadh cuid mhór dá críocha i ndiaidh thitim na Róimhe sa cúigiú haois, bhí an impireacht chomh mór agus a bheadh ariamh sa chéad aois eile de bhrí ratha mhíleata an [[Iustinianus I|Impire Iústainiáin]], a chuir cósta na h[[An Afraic Thuaidh|Afraice Thuaidh]], an [[An Iodáil|Iodáil]], chomh maith leis an Róimh í fhéin faoi smacht impiriúil arís. Leathnaíodh an teorainn san oirthear i rith réimis Mháraíciais a hAon, agus neartaíodh rialú Biosántach ó thuaidh. Spreagadh cogadh d’fhiche bliain nuair a feallmharaíodh Maraícias, áfach, agus bhí acmhainní na himpireachta sáraithe i ndiaidh na coimhlinte sin. Agus an impireacht lagaithe tar éis na mblianta ag troid, thoisigh na Moslamaigh ag déanamh ionsaithe ar na Biosántaigh sa seachtú haois. I gcaitheamh seacht mbliana, thóg na h[[Arabaigh]] de na Biosántaigh a bproibhinsí ba luachmhaire: [[an Éigipt]] agus [[an tSiria]].

Tháinig athbheochan le teacht an ríshleachta Mhacadónaigh sa naoú haois. Chuaidh an impireacht i méid agus i saibhreas faoi riail an teaghlaigh sin, sular cailleadh an mhórchuid d’Anatóil do na Turcaigh i ndiaidh chath Mhanzikert sa bhliain 1071. Lean an impireacht i laige den uair sin. Buaileadh buille mór uirthi i rith na cheathrú crosáide, nuair a cloíodh Cathair Chonstaintín, cailleadh údarás lárnach, agus scaradh an impireacht i stáit bheaga neamhspleácha a bhíodh in iomaíocht le n-a chéile.

Thóg na Biosántaigh Cathair Chonstaintín ar ais sa bhliain 1261, éacht a mharcáil athbhunú a n-impireachta. Ach, ón bhliain sin go dtí a laethanta deiridh, cha raibh innti ach stát faoi ionsaithe naimhde ní ba láidire, agus faoi ualaí éagsúla eile nach mbeadh sí ábalta a shárú. Bhí an impireacht go han-laghdaithe faoin ré úd agus, beag ar bheag, le linn an cheathrú chéid déag, thóg na [[Turcaigh]] an dornán de thíortha a bhí fágtha do na Biosántaigh, go dtí gur cuireadh deireadh leis an Impireacht Bhiosántach le titim Chathair Chonstaintín sa bhliain 1452.

== Ainmníocht ==

Is iomaí ainm a thugtaí ar an impireacht i ndiaidh a titime: “Impireacht na nGréagach;” “Impireacht an Oirthir,” agus “An Impireacht Dheireanach,” san áireamh.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Did the Byzantines call themselves Byzantines? Elements of Eastern Roman identity in the imperial discourse of the seventh century|url=https://doi.org/10.1017/byz.2020.28|journal=Byzantine and Modern Greek Studies|date=2021-02-02|issn=0307-0131|pages=25–41|volume=45|issue=1|doi=10.1017/byz.2020.28|author=Panagiotis Theodoropoulos}}&lt;/ref&gt; 

Bhí na Biosántaigh bródúil as a n-oidhreacht Rómhánach agus stádas na cathrach sin mar lár an domhain Chríostaí. Ó tharla go raibh a mothú féiniúlachta chomh dlúthcheangailte don Róimh, is rud nádúrtha é gur thógadar “''Romaioi''” (Rómhánaigh) mar dhaonainm.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/question/How-did-the-Byzantine-Empire-get-its-name&lt;/ref&gt; Is dócha gur aontaigh na Moslamaigh leo ar an ádhbhar sin, mar ba é “''Rum''” –Rómhánach–an t-ainm a thugaidís orthu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Rumi: past and present, east and west ; the life, teaching and poetry of Jalâl al-Din Rumi|url=https://archive.org/details/rumipastpresente0000lewi_f6r2|publisher=Oneworld|date=2001|location=Oxford|author=Franklin Lewis}}&lt;/ref&gt; B’fhearr le daoine in iarthar na hEorpa, áfach, an focal &quot;''Graeci''&quot; (Gréagaigh) nuair a labhraídís faoi n-a gcomharsana in oirthear na himpireachta, de réir mhaíomh na n-iartharach gurbh iad fhéin, agus iadsan amháin, na fíor-Rómhánaigh.

Ba é an chéad údar a d’úsáid an téarma “Biosántach” le tagairt a dhéanamh don impireacht ná Laonikos Chalkokondyles (1516-1580). Céad bliain ní ba dheireanaí, faoi thionchar Chalkokondyles, d’úsáid an staraí Hieronymus Wolf an téarma (i n-a “''Corpus Historiae Byzantinae''”) le béim a chur ar an chodarsnacht eadar cultúr na Rómhánach agus cultúr na nGréagach sa Ré Chlasaiceach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Oxford Dictionary of Byzantium. Edited by Alexander P. Kazhdan , New York: Oxford University Press, 1991. 3 vols. xxxi + 2232 pp. $225.00.|url=https://doi.org/10.2307/3168272|journal=Church History|date=1992-06|issn=0009-6407|pages=241–243|volume=61|issue=2|doi=10.2307/3168272|author=Charles A. Frazee}}&lt;/ref&gt; Faoin ochtú haois déag, bhí an focal “Biosántach” scaipte go forleathan i measc an tsaoghail acadúil, a bhuidhe le saothair scríbhneoirí Francacha, leithéid Montesquieu, agus is annamh a thugtar aon ainm eile uirthi sa lá atá inniubh ann.  

== Bunús ==
I ndiaidh bhás [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]] (323 R.Ch.), roinneadh an impireacht a chruthaigh sé eadar na Diadóchaí (a ghinearáil ba shinsearaí) le gach aon duine acu i gceannas ar a réigiún fhéin.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Historia de Alejandro Magno / Curcio Rufo, Quinto|url=https://doi.org/10.26754/uz_comedic/comedic_cmdc040|journal=Catálogo de obras medievales impresas en castellano|date=2021-11-25|issn=2530-1985|pages=1–--|volume=2021|issue=2021|doi=10.26754/uz_comedic/comedic_cmdc040|author=María María Sanz Julián}}&lt;/ref&gt; Ón dtús, bhí na Diadóchaí ag fógairt cogaidh ar a chéile chun a smacht fhéin a chur ar na codanna eile den iar-impireacht. Mhair an ré coimhlinte seo breis agus céad bliain, sula dtáinig na Rómhánaigh ar an bhfód.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/Diadochoi|teideal=Diadochoi {{!}} Greek history {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Nicomedia, portrait of Diocletian.jpg|mion|Dióicléitiánas.]]Ba léir an staid lagaithe ina raibh ríochtaí na nDiadóchaí agus bhain na Rómhánaigh tairbhe as achrann na nGréagach. Toisíodh próiseas gabhála ar na tíortha sin leis an Chogadh Shiriach, agus le linn na n-aoiseanna roimh Chríost, trí chath agus trí scéiméireacht, tháinig na Rómhánaigh, céim ar chéim, i bhfeidhm ar Oirthear na Meánmhara, togra a cuireadh i gcrích nuair a gabhadh Coraint sa bhliain 146 R.Ch.
Aois neamhchinnteachta a bhí ann don Impireacht Rómhánach sa tríú céad i ndiaidh bhreith Chríost, leis an oiread dúshlán a bhí roimpi. Bhí a córas rialtais agus a fórsaí míleata i mí-eagar, a laigeacht le feiceáil go soiléir, agus naimhde ar a teorainneacha ag bagairt ionnsaithe. Bhí arm na hImpireachta Rómhánaí scartha eadar faicsin réigiúnacha, agus tugadh “impirí-shaighdiúirí” ar na ginearáil a bhí i n-a gceannairí orthu. Mheas ceann acu, [[Dióicléitiánas]], go raibh an stát rómhór le fear amháin a bheith i gceannas air agus, in iarracht an fhadhb a dh’fhuascladh, bhunaigh sé an Teitrearcacht (nó rialú ceathrair), córas ina raibh údarás na himpireachta roinnte eadar beirt ''Augustus'' (nó ard-impirí), duine acu a rialódh san iarthar, nuair a bhíodh an t-impire eile i gceannas ar an oirthear, agus ''Caesar'' (tánaiste) acu araon a dtigeadh i gcomharbas i ndiaidh bhás a ''Augustuis''.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Byzantine Empire|url=http://archive.org/details/byzantineempire00foor|publisher=London : Black|date=1911|coauthors=Pratt - University of Toronto|author=Edward A. Foord}}&lt;/ref&gt; 

Bhí rath go leor ar an chóras seo go dtí gur cailleadh an t-Impire Constaintias sa bhliain 306. Fógraíodh ansin go mbeadh a mhac, [[Constaintín Mór (Impire na Róimhe)|Constaintín]], i gcoróin ''Augustuis'' agus ''Caesair'' ag an am céanna.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN EMPIRE|url=https://doi.org/10.4324/9780203552698|publisher=Taylor &amp; Francis|date=1944|location=Abingdon, UK|author=Charles Matson Odahl}}&lt;/ref&gt; Pléascadh cogadh cathartha de bharr na dánachta seo, coimhlint lán scéiméireachta agus tréatúireachta. Ba é Constaintín a tháinig slán as an chogadh, agus aithníodh é mar ''Augustus'' na himpireachta iomláine sa bhliain 324. Le linn na sé bliana i n-a dhiaidh sin, athtógadh Cathair Bhiosáintiam faoi n-a mhaoirseacht i gcaoi agus go mbeadh stádas mar phríomhchathair na himpireachta agus an teideal “Róimh Nua” cuí dhaoithe (cé gur “Constantinopolis” [Cathair Chonstaintín] a thugtaí uirthi sa ghnáthchaint).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Mango, Cyril (1991). &quot;Constantinople&quot;. In Kazhdan, Alexander (ed.). The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford|date=1991|title=The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford|pages=pp. 508-512}}&lt;/ref&gt;

== Constaintín a hAon agus an Róimh Nua ==
Ba mhór an socrú, an phríomhchathair a aistriú don Ghréig, cé nach raibh an Róimh (i dháiríre) i n-a lár rialtais ag an uair sin, agus b’amhlaidh le fada. (Níor chónaigh aon impire sa Róimh ó mheán na tríú haoise, mar shampla). Os a choinne sin, is iomaí buntáiste a bhí ag Biosaintiam ó thaobh leagan amach na háite, suite, mar a bhí, i lárionad na Meánmhara agus na mbealaí trádála a bhaineadh léithe. Lonnaithe eadar dhá mhór-roinn agus dhá fharraige, ar chríoch thaobh thiar na Slíghe Síoda, agus oscailte go Bealach na Spíosraí a leanadh go dtí [[an Afraic]] agus [[an India]], bhí Biosaintiam ar na háiteanna ab fhearr a dtigeadh le rialtóir a roghnú mar bhunáit a rialtais. 
[[Íomhá:Bogolyubov View of Constantinople.jpg|mion|Cathair Chonstaintín]]
Chun a chathair nua a chosaint, chuaidh Constaintín i ngleic le tógáil ballaí ollmhóra, a bhí i n-a struchtúr ba shuntasaí den chathair faoi am a gcomhlíonta. I n-a theannta leis na múrtha cosanta, dhaingnigh sé an caladh, agus thimpeallaigh sé é le cabhlachán–beartaí a rinne den Róimh Nua an chathair ba mhó ba shábháilte den ré. &lt;ref&gt;Treadgold, Warren (1997). ''A History of Byzantine State and Society''. Stanford, CA: Stanford University Press. p. 89.&lt;/ref&gt;Leasaitheoir gníomhach a bhí i gConstaintín, agus d'oibrigh sé chun feabhsuithe i réimsí éagsúla eile a bhunú. Chuir sé i bhfeidhm airgeadra seasmhach, an ''solidus'' (bonn d’ór), in áit an ''aureus (''a bhí déanta d’airgead). D’athchóirigh sé an maorlathas agus an t-arm–dhá fhorás a bhuin sé leas as i rith na gcogaí a lean go gairid i ndiaidh an tsaothair sin.  

Cé nár fógraíodh an Chríostaíocht mar reiligiún oifigiúil a’ stáit le linn réimis Chonstaintín, ba é an chéad impire a thiontaigh daoithe, agus bhí an rialtas claonta dá creidmhigh. Frasaíodh pribhléidí éagsúla ar na Críostaithe: tugadh tús áit dóibh in earcú do phostanna sa riarachán; díolmhaíodh na cléirigh saor ó chánachas, agus tugadh údarás breitheamhna sibhialta do na heaspaig. &lt;ref&gt;R. Gerberding and J. H. Moran Cruz, ''Medieval Worlds'' (New York: Houghton Mifflin Company, 2004) pp. 55–56.&lt;/ref&gt;Bhunaigh Constaintín prionsabal na neamh-eadarghabhála maidir le cúrsaí creidimh (is é sin, ní cheadófaí don impire aon ghné dogma a shocrú ar a chonlán fhéin), cé gur choimeád sé an chumhacht chun comhairlí na hEaglaise a ghairm ar son conspóidí reiligiúnacha a réiteach. &lt;ref&gt;Richards, Jeffrey. ''The Popes and the Papacy in the Early Middle Ages 476–752'' (London: Routledge &amp; Kegan Paul, 1979) pp. 15–16.&lt;/ref&gt;Mar sin, thionóil Constaintín an Sionad d’Arles, agus leis an Chomhairle Nícaea neartaíodh ról an Impire mar cheannaire na hEaglaise.

== Ré Ionraí agus Titim an Iarthair ==

Bhrúigh dúshláin éagsúla ar an impireacht ins an chúigiú haois fosta, eadar theacht na mBarbarach, conspóid teorann, agus reibiliúin a tharla de dheasca na staide lagaithe ina raibh sí. Bhí an domhan Rómhánach i n-a chíor thuathail (fiú sular scaradh an impireacht eadar an bheirt mhac de chuid an Impire Teodaiseas), agus le linn na n-anachainí, tháinig na Barbaraigh chun cinn i n-a bhfórsa míleata aontaithe, neamhspleách agus uathbhásach, agus d’oibrigh siad go díograiseach leis an lámh in uachtar a fháil os cionn na ngrúpaí eile den Impireacht Rómhánach. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.metmuseum.org/essays/the-roman-empire-27-b-c-393-a-d|teideal=The Roman Empire (27 B.C.–393 A.D.) - The Metropolitan Museum of Art|údar=Christopher S. Lightfoot|dáta=2000-10-01|language=en|work=www.metmuseum.org|dátarochtana=2026-01-19}}&lt;/ref&gt; [[Íomhá:Giovanni Bonazza, busto di Attila (Palazzo Roncale, Rovigo) 01.jpg|mion|Attila.]]Is casta an stair eadar na Barbaraigh agus na Rómhánaigh. Cuireadh an dá chine le chéile ag deireadh a’ cheathrú chéid nuair a tháinig sraith treibheanna isteach san impireacht mar dhídeanaí. Pobail Ghearmánacha ab iad, don chuid ba mhó ([[Gotaigh]], [[Na Viseagotaigh|Viseagotaigh]], Vandail, agus araile), agus iad ag teitheadh ó na [[Hunaigh|Hun]], pobal trodach Oirthearach a bhí ag leathnú a dteorainneacha trí ionnsaithe siar.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Naomh Pádraig agus Eaglais Iarthar na hEorpa|url=https://www.jstor.org/stable/41497817|journal=Comhar|date=2010|issn=0010-2369|pages=10–11|volume=70|issue=3|author=Réamonn Ó Muireadhaigh}}&lt;/ref&gt; Tháinig an iomarca theifeach ag ráta róthapaidh chun na heachtrannaigh seo a bheith comhtháthaithe go síothúil san impireacht–agus d’fhás achrann agus amhras dá bharr.

Ar feadh glúnta, bhí na Barbaraigh iomallaithe eadar Hunaigh throdacha agus Rómhánaigh dhoicheallacha, agus mhéadaigh an fuath a bhí ag na gnáthdhaoine Barbaracha dá sochaí óstach i gcaitheamh na mblianta úd. I measc roinnt na gceannairí Barbaracha, áfach, d’fhorbair dearcadh fabhrach don Róimh, a cultúr, agus an tsibhialtacht a chruthaigh sí. Mar a dúirt Athabhalf, rí na [[Na Viseagotaigh|Viseagotach]]: “Go gcuimhnítear mé mar an t-é a chuir an impireacht ar ais, óir is léir nach dtig liom í a athrú.” &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Orosius|title=Historiae adversum paganos|pages=(vii.43.4-6)}}&lt;/ref&gt; 

Tháinig an dá mhac de chuid an Impire Teodaiseas i n-a gcomharbas mar chomh-impirí i ndiaidh bhás a n-athar sa bhliain 395, le Honóirias ag rialú san iarthar, agus Arcaideas i gceannas ar an oirthear.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Byzantine Empire|url=http://archive.org/details/byzantineempire00foor|publisher=London : Black|date=1911|coauthors=Pratt - University of Toronto|author=Edward A. Foord}}&lt;/ref&gt; Agus é an-óg, cuireadh Honóirias faoi stiúradh a’ ghinearáil Stiliceo. Mac máthar Romhánaí agus athar Vandalaigh a bhí i Stiliceo, a chuaidh chun cinn ag lán seol trí chéimeanna an airm. I ndiaidh blianta i seirbhís don impireacht, cúitíodh Stiliceo leis an onóir a bheith ceaptha i n-a gharda cosanta do Theodaiseas, agus rinne an t-impire sin ginearál de giota beag ní ba dheireanaí. Chomh mór agus a bhí an meas ag Teodaiseas ar an ghinearál leath-Vandalach go ndearna sé cleamhnas eadar Stiliceo agus a neacht, Flavia Serena, in ainneoin go raibh na huaisle míshásta le pósadh géige gile den rítheaghlach Rómhánach le fear fola measctha.

Le Teodaiseas marbh, tharla gur thiontaigh ról Stiliceo ó chaomhnóir mhac impire do leasrí an taoibh thiar den Impireacht Rómhanach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Child emperor rule in the late Roman West, AD 367-455|publisher=Oxford University Press|date=2013|location=Oxford|author=Meaghan Anne McEvoy}}&lt;/ref&gt;Ní raibh Stiliceo sásta leis sin, áfach, agus thoisigh sé ag beartú ar threascairt Rúfanais, a mhacasamhail a bhí a threorú Arcaideas ins an oirthear. Níorbh fhada sular fhorbair achrann eadar an dá thaobh, agus tharla conspóid teorann faoi úinéireacht Iliria (réigiún lárnach a chomhfhreagraíonn don [[Albain|Albáin]] den lá atá inniubh ann). Le cois a suite straitéiseach, b'í Iliria an áit ba thábhachtaí maidir le hearcaíocht mhíleata. Barbaraigh ab iad, an mhórchuid de na saighdiúirí a bhíodh á n-earcú ag an am sin, agus b’é an oiread ollmhór dá bpobal a maraíodh ar seirbhís don impireacht i rith a’ chogaidh i measc cúiseanna gearáin agus feirge a spreag na Barbaraigh chun reibiliúin in aghaidh na Rómhánach. 

=== Feachtas Alaraic agus Creachadh na Róimhe ===
Le linn na cúigiú haoise, tháinig na Barbaraigh le chéile i gcónaidhmeanna faoi smacht ceannairí feidhmiúla, agus ba é Alaraic a hAon, rí na Viseagotach, an phearsa ba thábhactaí de na taoisigh siúd. Scéal maireachtála i lár coimhlinte anordúla mí-ionraice atá i mbeathfhaisnéis Alaraic, inar choinnigh sé a staid agus a chéim mar cheannaire chumasach trí stuaim phraiticiúil agus uainíocht géillsine eadar faicsin éagsúla. Bhí sé i n-a ghinearál faoi Theodaiseas, &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Alaric the Goth: an Outsider's History of the Fall of Rome|url=https://archive.org/details/alaricgothoutsid0000doug|publisher=W. W. Norton &amp; Company, Incorporated|date=2020|location=Erscheinungsort nicht ermittelbar|author=Douglas Boin}}&lt;/ref&gt;ach i ndiaidh bhás an impire sin, ainmníodh Alaraic mar rí na nGotach, agus chuaidh sé chun cogaidh in aghaidh na hImpireachta Rómhánaí sa bhliain 395, i bhfeachtas creachta tríd an tuath.

Tá tuairimíocht éagsúil fá cad é ba bhunchúis a’ tsocraithe dul i gcomhrac in aghaidh na n-údarás. Go ginearálta, is í barúil na staraithe go raibh Alaraic faoi bhrú fhreagracht a dhualgais mar rí nua na nGotach; go raibh sé ag iarraidh staid a chinntiú dá phobal i gcóras na himpireachta, agus, ós fear míleata atá i gceist, nach ionntas gur roghnaigh sé an bealach chun cogaidh leis an méid sin a chur i gcrích.[[Íomhá:Eugenius Roman Empire Partitio circa 395 AD.png|mion|Scaradh na hImpireachta Rómhánaí sa bhliain 395.]]D’iompaigh cothrom cumhachta na himpireachta tar éis sléachta mhílte ban agus clainne na mBarbarach a d’ordaigh an t-Impire Honóirias i mbabhta de pharanóia. I ndiaidh an ainghnímh sin, líonadh arm Alaraic le hoiread mór na mBarbarach ar dúnmharaíodh a dteaghlaigh, agus iad i n-a saighdiúirí proifisiúnta, spreagtha chun cogadh a dhéanamh le tréan díoltais. Le tacaíocht na bhfear Viseagotach agus na saighdiúirí úra a raibh sé i ndiaidh earcú, shocraigh Alaraic feachtas creachta a dhéanamh tríd an Iodáil. Sa bhliain 408, rinne na Barbaraigh a mbealach ó dheas go suaimhneach, “mar go rabhadar ag dul don fheis” de réir an staraí.

Bhí timpeall 800,000 duine i n-a gcónaí sa Róimh ag an am sin, an chathair ba mhó den ré. Níor léirigh na Rómhánaigh a lán misnigh ná oiread mór stuaime faoi scáth na mBarbarach a bhí ag druidim orthu, agus nuair a chuir na Barbaraigh a gcathair faoi léigear, pléascadh uathbhás millteanach tríd na daoine. D’iarr na sagairt phágánacha ar an Phápa ceadúnas íobairtí a dhéanamh san fhóram. Níor ceadaíodh. 

Agus an chathair i n-a cíor thuathail, bhí cliúmhilleadh nimhneach á scaipeadh fán bhanríon Serena. In easpa fianaise ar bith, agus in ainneoin gurbh í baintreach Stiliceo agus neacht an Impire Teodaiseas, dúradh go raibh sí i gcomhcheilg le hAlaraic, agus go mbeadh sí ag seoladh faisnéise don rí Barbarach. Is dócha go raibh an ráfla seo bunaithe ar an bhfíric go raibh roinnt socruithe polaitiúla pragmatacha déanta ag Stiliceo maidir le hAlaraic i rith na staire fada casta eadar an dá cheannaire. Ba leor sin, i measc scaoll na héigeandála, le bás Sherena a chinntiú, agus d’ordaigh Seanad na Róimhe go dtachtfaí an banphrionsa.

Bhlocáil na Barbaraigh an [[An Tibir|Tibir]] le bac a chur ar an sruth soláthairtí don Róimh. Agus na daoine ar iomall an ghorta, seoladh teachtaí den seanad Rómhánach chuig an rí Barbarach le comhréiteach a dhéanamh agus anachain a chosc. Do liostaigh Alaraic a chuid éileamh: an t-ór agus an t-airgead iomlán chomh maith leis na hearraí toigh, agus na sclábhaithe uile den chathair a bheith seachadta chuige. Nuair a d’fhiafraigh na teachtaí cad é a d’fhágfaí do na Rómhánaigh, d’fhreagair Alaraic: “a mbeathaí”.&lt;ref&gt;Zosimus. &quot;New History,&quot; 5.40.&lt;/ref&gt; Íocadh an t-airgead, agus baineadh an léigear. D’fhulaing an Róimh léigear eile an bhliain dár gcionn, áfach.&lt;ref&gt;''The Cambridge Ancient History'' Volume 13, (Cambridge University Press, 1998), p. 125.&lt;/ref&gt;

D’fhill Alaraic ar an Róimh sa bhliain 409, le harm méadaithe ag 40,000 fear a raibh sé i ndiaidh earcú de na sclábhaithe a shaor sé i ndiaidh an chéad léigir. An babhta seo, bhí Alaraic ag éileamh go mbeirfí dó cíoscháin bhliantúil d’ór agus de ghrán, agus go ngéillfí tíortha san Iodáil agus sna Balcáin dá phobal. Bhí Alaraic trí chéile nuair a fuair sé litir mhaslach dá chuid éileamh. Chuir sé deireadh leis an chaibidlíocht, agus d’ullmhaigh sé a shaighdiúirí i gcomhair cogaidh.&lt;ref&gt;Gibbon, Edward (2 May 2013). ''The history of the decline and fall of the Roman Empire''. Eighteenth Century Collections Online Text Creation Partnership. p. 302. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-19-966481-8&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Rinne sé athmhachnamh nuair a chluin sé tuairisc gur earcaigh Honóirias arm de 10,000 Hunach. D’ofráil Alaraic téarmaí nua: go dtabharfaí do na Viseagotaigh tíortha i Noricum agus oiread gráin a mheasfadh na Rómhánaigh a bheith réasúnta. Theip ar an bheartaíocht i ndiaidh iarracht feallmharfa inar bheag nár maraíodh Alaraic. Ansin, i staid bhuile, shocraigh Alaraic ar sprioc sonrach amháin: gabháil na Róimhe. Tar éis léigir ghairid, osclaíodh na geataí móra. 

Creachadh mórán de na foirgnimh mhóra. Maslaíodh maisealéam na nImpirí Ágastais agus Hadriáin–tógadh amach a gcuid luaithreach agus scaipeadh iad. Goideadh arbh fhéidir leis na Barbaraigh a thógáil. Scriosadh an Geata Saláirian, loiteadh na garraithe Salluist, agus loisceadh an bhaisleac Iúilia. In ainneoin a’ chreachta agus an fhoréigin fhorleathain, spáráladh na hardeaglaisí de Pheadar agus de Phól, cé gur goideadh ''ciborium'' airgid den Phálás Lataránach.
Fágadh pobal na Róimhe cloíte, agus mórán díobh tógtha mar sclábhaithe, Galla Placidia–deirbhiúr an impire–san áireamh. Éilíodh airgead-fhuascladh ar roinnt daoine, rinneadh sclábhaithe de chuid eile acu, agus éigníodh mórán sular dúnmharaíodh iad.

Ba shin an chéad uair a creachadh an Róimh ar feadh 800 blianta, agus baineadh siar as na daoine ar fud an dá thaobh na himpireachta, óir dhearcaidís don Róimh mar an Chathair Shíoraí. Do nocht an tubaiste an laigeacht mhíleata inar thit na Rómhánaigh agus cé chomh soleonta agus a bhí Impireacht an Iarthair. Do scríobh [[Naomh Iaróm]]: “Más féidir go dtitfeadh an Róimh, cad é atá sábháilte”. Bhí an Impireacht Rómhánach Thiar ag teipeadh faoi bhrú na bhfadhbanna eiseacha, agus bhí an creachadh ar na heachtraí ab uathbhásaí go dtí an uair sin. Bhí treascairt agus reibiliúin ag scriosadh na himpireachta, agus bhí naimhde ar an iomall ag bagairt ionsaithe.

Sa bhliain 442, tháinig Geinseiric, rí na Vandal, ins an Afraic le harm dá chine fhéin le cois a chomhghuallithe Alannacha. Ins an tréimhse céanna, d’fhoghlaim na Frainc an buntáiste a bhaineas leis an aontacht, agus thug [[Chlodovechus I|Clóvas a hAon]] na ríochtaí beaga den Fhrainc faoi n-a cheannaireacht. Thuig na Biosántaigh fírinne a’ cháis pholaitiúil agus, in áit aghaidh a thabhairt ar Chlóvas, thugadar aitheantas dó. Ainmníodh é mar chonsal agus cheannaire ar thailte a chomhfheagraíonn don Fhrainc den am i láthair.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/biography/Clovis-I&lt;/ref&gt;

Ó thaobh an airm Rómhánaigh, d’ísligh dílseacht don impireacht i gcomhréir le méadú an oiread saighdiúirí Barbaracha ina ranganna. Buaileadh an Róimh le creachadh ní ba chruaidhe sa bhliain 455, agus Vandail na húdair leis an uair sin.&lt;ref&gt;Salzman 2021, pp. 148, 152–153.&lt;/ref&gt; Thit Impireacht an Iarthair fá dheireadh sa bhliain 476, nuair a baineadh an t-Impire Ágastalas as a ríchathaoir, agus Ódabhacar, rí Barbarach, ag tógáil a áite le hé fhéin a dh’fhógairt mar Rí na hIodáile.

I gCathair Chonstaintin, tháinig Léó a hAon i gcomharbas ar Mharaícian sa bhliain 457. Cé gur thoisigh sé a réimeas ar teaghrán ag Aspar, an phríomhghinearál Alanach, shaor Léó é fhéin de thionchar na nAlanach trí chomhghuaillíocht leis na hIosamhraigh, treibh leath-Bharbarach de dheisceart na hAnatóile. 

Le céadta, b’iad na ceannairí míleata a chorónaíodh na himpirí, agus b’amhlaidh i gcás Léó fosta. Fear diaganta a bhí ann, áfach, agus bhunaigh Léó nós nua le béim a chur ar an cheangal eadar Eaglais agus Impireacht. Chuaidh Léó don Hagia Sóphia mar a chuir sé an choróin ar an altóir. Agus é ag imeacht den eaglais, corónaíodh Léó ag Anatólas, Patrarc Chathair Chonstaintín. Mhair an cleachtadh seo go dtí an Meán Aois, agus thóg searmanas a’ chorónaithe nádúr ní ba reiligiúnaí le linn na gcéadta.[[Íomhá:Evariste-Vital Luminais - Le Sac de Rome.jpg|mion]]Ins an bhliain 468, theip ar iarracht a rinne Léó le smacht Afraic Thuaidh a thógáil ar ais de na Vandail. Faoin uair sin, níor fágadh don Impireacht Thiar ach an Iodáil agus na tíortha ó dheas na Danóibe go dtí na Balcáin. Sa bhliain 466, mar choingheall a chomhghuaillíochta leis na hIosamhraigh, rinne Léó cleamhnas dá nighean Ariadné leis an Iosamhrach Tarasicodissa, a d’athraigh a ainm do Zéineo. Nuair a cailleadh Léó sa bhliain 474, rinneadh impire de mhac Zéineo agus Ariadné. Corónaíodh mar Léó a Dó é, agus bhí Zéineo i n-a thánaiste dhó gus go bhfuair Léó bás roinnt míosa ní ba mhoille.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Byzantine Empire|url=http://archive.org/details/byzantineempire00foor|publisher=London : Black|date=1911|coauthors=Pratt - University of Toronto|author=Edward A. Foord}}&lt;/ref&gt; 

Agus Zéineo ag rialú san oirthear, thit impireacht an iarthair nuair a treascraíodh Rómalas Ágastas ag Ódabhacar, ginearál Barbarach, sa bhliain 476. Chun an Iodáil a athghabháil, bhunaigh Zéineo comhghuaillíocht leis na hOstragotaigh de Theodóraic. Thug sé an rí sin chun na hIodáile mar ''magister militum per Italiam (''is é sin, Ardcheannaire Míleata na hIodáile). Tháinig Teodóraic in áit Ódabhacar mar rialtóir a’ taoibh thiar den impireacht agus, mar sin, d’aimsigh Zéineo smacht–go h-oifigiúil, ar a laghad–ar an impireacht iomlán, agus fuair sé réidh d’iomaitheoir neamhiontaobhtha d’aon iarraidh.

I ndiaidh bhás Zéineo, fágadh dá bhaintreach, Ariadné, impire nua a chur i n-a ionad, agus ba é Anastaiseas a roghnaigh sí. Cé gur mhaorlathaí aosta a bhí ann, tharla gur shaothraigh Anastaiseas go bríomhar chun leasa na himpireachta. Chuir sé córas úr cánachais i bhfeidhm, agus leis an ioncam de bhí sé ábalta ballaí cosanta a thógáil leis na Sasánaigh a choimeád amuigh.  

== Réimeas Iústainiáin a hAon ==

Le teacht a' séú chéid, tháinig an Impireacht Bhiosántach i n-a cinseal d’ór faoi réimeas Iústainiáin a hAon (527-565). Rialtóir go han-ghníomhach a bhí ann, ar a dtugtar uaireanta “An Rómhánach Deireanach,” mar gurbh é an t-impire deiridh a tógadh leis an Laidin, agus gur athghabháil sé a lán tíortha den Impireacht Rómhánach san iarthar.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=A history of Byzantium|url=https://archive.org/details/historyofbyzanti0000greg_2ndedi|publisher=Wiley-Blackwell|date=2010|location=Chichester, U.K. ; Malden, MA|author=Timothy E. Gregory|pages=p.145}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Mosaic of Justinianus I - Basilica San Vitale (Ravenna).jpg|mion|Iústainián 1.]]Ba é an ginearál [[Belisarius|Beileasáirias]] a chuir an saothar míleata sin i gcrích, i gceann arm a d’athshealbhaigh cuid mhaith na gcríoch a cailleadh le titim na Róimhe. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Belisarius|teideal=Belisarius {{!}} Biography, Military Campaigns, &amp; Facts {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;Taobh astoigh de sheacht mbliana, chloígh na Biosántaigh cósta na hAfraice Thuaidh, sular chuir siad an ríocht Ostragotach faoi n-a gcos. Leis an bhuadh Bhiosántach úd, cuireadh an Dalmáit, an tSicil agus leithinis na hIodáile ar ais faoi smacht impiriúil.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Belisarius|teideal=Belisarius {{!}} Biography, Military Campaigns, &amp; Facts {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;

Le cois na n-éachtaí míleata, d'oibrigh Iustainián go dícheallach chun leasa an domhain Bhiosántaigh i réimsí éagsúla eile. Chuaidh sé i mbun fheachtas tógála, agus tá an ard-eaglais Hagia Sóphia i measc na dtorthaí is suaitheanta den obair. Maireann oidhreacht eile de réimeas Iustainiáin i n-a ''Corpus Juris Civilis'' (Corpas an Dlíghe Shibhialta), agus é in úsáid (le mionathruithe) i dtíortha ar fud an domhain don lá atá inniubh ann.&lt;ref&gt;John Henry Merryman and Rogelio Pérez-Perdomo, ''The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America'', 3rd ed. (Stanford: Stanford University Press, 2007), pp. 9–11&lt;/ref&gt;

Chomh maith leis a stuaim i gcúrsaí polaitíochta agus a uaillmhianta domhanda, bhí sé de chliú ar Iustainián gurbh fhear diaganta a bhí ann a d’oibrigh go díograiseach i gcosaint an chreidimh Chríostaí. Mar sin, aithnítear é mar naomh san Eaglais Ortadocsach. 

Trí chogadh agus trí chonradh síthe, bhí na Biosántaigh ábalta na Sasánaigh a choinneáil i sáinn agus fairsing a gcríocha fhéin a mhéadú ag an am céanna. Sáraíodh airgead na mBiosántach ag na cogaí, áfach, agus fágadh an impireacht ní ba sholeonta i ndiaidh leathnú a dteorainneacha.  

B’ionntach an chliú a thuill an impireacht roimh thitim na Róimhe, le cineál glóire a chuir sí ar leith. Bhí sin caillte le céadta faoi theacht Iústainiáin, a bhí i gceannas ar impireacht laghdaithe, íslithe. Ach mhair nóisean na ré órga i samhlú na mBiosántach fós, agus thoisigh an t-impire ar tóir na glóire sin a athaimsiú, i ndóchas go ndealródh sí ar a chliú fhéin. Bhí sé meáite aige go mb’é fhéin a d'athshealbhódh na tíortha caillte, agus, leis sin mar aidhm aige, chuaidh Iústainián i gcomhairle le Beileasáirias, ginearál d'Arm an Oirthir, le pleanannaí ionsaithe ar an Afraic Thuaidh a dh’fhorbairt.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Belisarius|teideal=Belisarius {{!}} Biography, Military Campaigns, &amp; Facts {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2026-01-19}}&lt;/ref&gt; An bliain dár gcionn, le n-a arm de 18,000 fear, thug Beileasáirias buadh ar Gheileamar, Rí na Vandal, agus cuireadh fáilte a' laoich roimhe sa bhliain 534 nuair a d’fhill sé ar Chathair Chonstaintín. 

Agus sin curtha i gcrích, d’aimsigh Iústainián ar athghabháil na hIodáile agus cósta na Dalmáite, a bhí faoi smacht na nOstragotach. Gabhadh go héascaigh Neapoil agus an tSicil. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Siege warfare and military organization in the successor states (400-800 AD): Byzantium, the West and Islam|publisher=Brill|date=2013|location=Leiden ; Boston|issue=volume 91|author=Leif Inge Ree Petersen}}&lt;/ref&gt;I gcás na Róimhe, áfach, bhí feidhm ar na Biosántaigh léigear a dhéanamh. Níor mhair an bhlocáil fada, agus d’oscail an Pápa na geataí i mí na Nollag den bhliain 536.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Byzantium. 1: The early centuries|publisher=Viking|date=1988|location=London|author=John Julius Norwich}}&lt;/ref&gt; Le fuinneamh an fheachtais ag cruinniú nirt, lean na Biosántaigh ó thuaidh, ag teannadh ar na Gotaigh tríd an Iodáil. Sháraigh siad na Gotaigh i Mílánó, agus i n-a gcathair dhaingnithe, Ravena, mar ar gabhadh an ceannasaí Gotach Vidhge sular tógadh é don Ghréig mar chime.&lt;ref&gt;'''Procopio di Cesarea''' - '''Istoria delle guerre gottiche''' (VI secolo)

Traduzione dal greco di Giuseppe Rossi (1838)&lt;/ref&gt;

Níor luaithe agus a bhí Beileasáirias ar ais i gCathair Chonstaintín ná gur athghrúpáil na Gotaigh (an babhta seo faoi cheannaireacht Thóiteala), agus roimh fhada tháinigeadar chun geataí na Róimhe. &lt;ref&gt;Giorgio Ravegnani, ''I Bizantini in Italia'', Bologna, il Mulino, 2004, p.24. ISBN&amp;nbsp;978-88-15-09690-6. &lt;/ref&gt;Laghdaigh an meas agus an muinín a bhí ag Iústainián do Bheileasáirias i rith na mblianta, ach cha raibh rogha aige ach é a sheoladh don Iodáil. In ainneoin amhrais Iústainiáin, thug Beileasáirias buadh ar na Gotaigh aon turas eile, agus bhí an Róimh gaibhte aige sa bhliain 546.&lt;ref&gt;Procopio, ''De Bello Gothico'', III, 24.&lt;/ref&gt;

Ghair Iústainián ar Bheileasáirias go bhfillfeadh sé chun na cúirte impiriúla. Bhí Tóiteala i ndiaidh an Róimh a ghabháil don darna tráth, agus b’é Nairséis a bhfuair an t-ordú chun déileáil leis an uair sin, in ionad Bheileasáiriais. I gceann arm ollmhór, thug Nairséis aghaidh ar na Gotaigh i gcath a chríochnaigh le bás Thóiteala. Bhí Nairséis ábalta ansin a chuid saighdiúirí a dhíriú ó dheas go Verona, mar a raibh an t-aon daingean a bhí fágtha do na Gotaigh. Géilleadh an baile do na Biosántaigh i mí Iúil, 561. 
[[Íomhá:Area at the time of Justinian I's death in the Byzantine Empire.png|mion|Méid na hImpireachta Biosántaí ag deireadh réimis Iústainiáin.]]
Le tamall fada, ba mhian le Iústainián gabháil na [[An Spáinn|Spáinne]] a bhuint amach, agus leis an tranglam cogaí a bhí ar siúbhal, roghnaigh sé an mhóimint cheart le n-a dheis a thapú. Sa bhliain 562, do láinseáil sé armáid chun oirdheisceart na Spáinne, mar a chuir an t-arm Biosántach ruaig ar na Gotaigh. Cath cinntitheach a bhí ann, agus bhí an mhórchuid d’Afraic Thuaidh, cuid mhaith na Spáinne, agus roinnt oileán den Mheánmhara tógtha isteach an “Loch Rómhánach” i ndiaidh na ruaige.

Bhuin Iústainián tairbhe mhaith as a pholasaí ionsaitheach ins an iarthar. Ins an oirthear, áfach, bhí na Biosántaigh ag streachailt i gcoimhlint cosanta in aghaidh na Sasánach, agus chríochnaigh an cogadh sin le cath Chailinceo agus buadh Shasánach. Cé gur cloíodh na Biosántaigh, d’aimsigh Iústainián téarmaí réasúnta maithe i ndiaidh chailleadh an chogaidh. Síníodh conradh inar géilleadh do na Biosántaigh an leithinis Lazica ar chósta na Seoirsia. Leis an réigiún sin faoi n-a smacht, chuir na Biosántaigh bac ar thrácht trádála Sasánaí sa Mhuir Dhubh. 

Mhair an tsíocháin ocht mbliana sular chuir Chosramh, rí na Sasánach, críoch leis, agus é ag ionsaí ar an Mheaspatáim Rómhánach. Ghabh na Sasánaigh [[Aintíoch]] go tapaidh, agus Latia ins an chéad bhliain eile. Cath gan fógairt a bhíodh ann, de straitéis luathchogaidh. Ghabhtaí cathair ag na Sasánaigh sula bhfágaidís í de mhalairt ar airgead fuascailte. Chríochnaigh an choimhlint seo nuair a shínigh Iústainián conradh inar aontaigh na Biosántaigh 400 solidí a dh’íocadh go bliantúil.

Ins na blianta céanna, chomh maith leis na hionsaithe Peirseacha, b’éigean do na Biosántaigh aghaidh a thabhairt ar na Bulgáraigh, agus iad a teacht ins na Balcáin le smacht uathbhásach a imirt ar an réigiún. Thoisigh a bhfeachtas sceimhle sa bhliain 514, agus iad ag comhordú ionsaithe ar fud na Gréige. Bhí ionradh dírithe chun lár na Gréige, nuair a tháinig arm eile acu i gCallaípoil, agus an treas ag máirseáil ar Chathair Chonstaintín. 

Cé nach raibh na Bulgáraigh ábalta na ballaí cosanta a shárú, ní raibh na Biosántaigh slán ó sceimhle na ruathairí fós. B’fheachtas drochaigeanta dochrach a bhí i n-a bhfilleadh chun a dtíre fhéin, agus iad ag lot agus ag loscadh gach uile bhaile i n-a gcosán. Níor bhagair na Bulgáraigh an Impireacht Bhiosántach arís, ach thrasnaigh grúpaí eile an teorainn roimh dheireadh réimeas Iústainiáin, agus gach aon tráth bhí an t-impire ábalta srian a chur orthu, trí chogadh, trí chealg nó trí chomhréiteach.

=== Saothar Dhlí-eolaíochta Iústainiáin ===
Faoin am ar corónaíodh Iústainián sa bhliain 526, bhí tranglam ollmhór de reachtaíocht carntha, agus bhí athchóiriú na ndlíthe sin ar na héachtaí ba shuntasaí dá réimeas. Athbhreithníodh na sean leabharthaí dlíghe chun athrá agus neamhréiteach a scriosadh, dlíthe dúbláilte a chomhoiriúnú, chomh maith le dlíthe scaoilte agus béarlagair casta a shimpliú.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Justinian and theCorpus Iuris Civilis|url=https://doi.org/10.1017/cco9781139034401.011|publisher=Cambridge University Press|journal=The Cambridge Companion to Roman Law|date=2015-02-16|pages=119–148|author=Wolfgang Kaiser}}&lt;/ref&gt; Athchoimre de 20,000 leabhar de reachtaíocht Rómhánach atá i gceist, agus na dlíthe sin le bheith athbhunaithe ar phrionsabail Chríostaí agus béasaí a’ domhain Ghréagaigh. Taobh astoigh de chúig bliana, bhí ceithre leabhar cruinn mar thoradh a’ tsaothair–ceithre leabhar a rialaigh na caidrimh eadar na saoránaigh, agus a shocraigh an bhaint eadar an pobal agus an stát le céadta as sin amach.&lt;ref&gt;Kaiser, Wolfgang (2015). ''The Cambridge Companion to Roman Law''. pp. 119–148.&lt;/ref&gt;

=== Ceisteanna Reiligiúnacha Ré Iústainiáin ===
Ré reiligiúnach ar fad a bhí ann, lán conspóide diagachta, lán gnáth-dhaoine creidimh, agus, ó ba rud é go ndearcaidís dá gceannairí eaglasta le treoir a fháil ó thaobh ceisteanna reiligiúnacha, thigeadh sluaite na gcreidmheach i gcampa amháin, nó i gcampa eile maidir leis na dogmaí a bhí á scaipeadh ar fud na himpireachta. B’amhlaidh i gcás na Neastórachta agus a diúltú: an t-Aon-nádúrachas. 

Mhaíomh Neastór agus a leantóirí go raibh dhá phearsa ag Íosa Críost, le n-a ghné dhaonna, agus a ghné dhiaga ar leith ón-a chéile. Mheas an Eaglais go raibh eiriceacht ann óir, de réir an dogma oifigiúil, nach bhfuil ach an t-aon phearsa in Íosa, agus a dhá ghné le chéile gan dealú, gan mhearbhall.

Glacadh leis an Neastóracht go háirithe san oirthear, ar an teorainn leis an ríocht Sasánach, sean-namhaid na mBiosántach, agus bhí imní ann go bhforbrófaí bagairt don aontacht na hImpireachta Biosántaí de bhrí éagsúlachta reiligiúnaí. Ba chasta an cheist pholaitiúil roimh Iústainián, agus dhírigh sé ar fhuascladh na faidhbe nach gcoimhtheodh dream amháin nó an dream eile den diospóireacht. Mar sin, ghairm Iústainián ar an Phápa agus na heaspaig le comhairle a thionól–an cúigiú chomhairle dá cineál. 

Bhrúigh an t-impire go láidir ar an Phontaif agus na heaspaig ionas go ndiúltóidís an Neastóracht, agus i ndiaidh diospóireachta malltriallaí, cháin an Pápa an eiriceacht go hoifigiúil i mí Feabhra, 555.  

=== Na Círéibeacha Nika ===
[[Íomhá:Paris -Musée national du Moyen-âge - Feuillet de diptyque - Consul Areobindus présidant les jeux - 001.jpg|mion]]
Ins an bhliain 532, bhí na Biosántaigh faoi bhrú an cogadh a chothú san iarthar agus an chíoscháin a dh’íocadh san oirthear. Chomh maith le costas cúrsaí eachtracha, bhí iompar flúirseach feiceálach an Impire Iústainián ag dul thar cailc, agus bhí cúlchiste na himpireachta beagnach ídithe ag a chaitheamh neamhshrianta. Mar sin, chun an scéal eacnamaíoch a dh’fheabhsú, d’fhostaigh Iústainián Seán de Chappadocia mar ardbhailitheoir cánach. Rinne an t-oifigeach a dhícheall chun an t-airgead a aimsiú, agus leis an oiread díograise gur spreag sé goimh na ndaoine agus sraith tarluithe tubaisteacha.&lt;ref&gt;Charles River Editors (2014). ''The Dark Ages 476–918 these taxes were levied against the rich. Justinian the Great: The Life and Legacy of the Byzantine Emperor''. CreateSpace Independent Publishing Platform. ISBN &lt;bdi&gt;9781503190375&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Ré aráin agus sorcas a bhí ann sna laethanta sin, agus bhí an-tóir ar rásaí a’ hipeadróim.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=History of the Byzantine and Greek empires from DCCXVI to MCCCCLIII|url=http://archive.org/details/39020025220461-historyofthebyz|publisher=Edinburgh ; London : W. Blackwood,|date=1854|language=English|author=George Finlay}}&lt;/ref&gt;Bhí ceithre fhoireann rásaíocht carbad, le leantóirí dúthrachtacha ag gach aon cheann acu, agus na foirne úd i n-a mbaill de chumainn chumhachtacha. B’ait an scéal leis na cumainn sin, chomh casta agus a bhí a nádúr agus an ról a d’imir siad ins an tsochaí. Le dlúth-iomaíocht na rásaí a choinneáil, bhí feidhm ar arm oibrithe de cheirdeanna éagsúla a bheith ann: traenálaithe capall, saoir cairte, paraimhíochainóirí, agus araile. Le cois a n-obair sna rásaí, ghníomhaíodh roinnt fear de chuid na gcumann mar ghardaí cosanta agus gheallghlacadóirí dá bpatrúin fosta.

Ach bhí tuilleadh fós don bhaint eatarthu: d’oibríodh na cumainn mar bhuidheanta de ghríosóirí polaitiúla dá máighistrí chomh maith. Thar na blianta, chuir siad barr feabhais don dóigh ina scaipidís teachtaireachtaí a máighstrí i measc na ndaoine, agus leis an saoghal cruinnithe sa hipeadróm, bhuineadh na cumainn tairbhe as an phlód ollmhór a bheith faoi cuing acu agus i dteacht a mbolscaireachta. 

Ó am go ham, léirítí toil na ndaoine, nó toil a bpatrún, i gcíréibeacha a thógadh na cumainn. Chan é gur ainriail iomlán a bhíodh ann. Foréigean polaitiúil cuibheasach teoranta a bhí i gceist, faoi smacht agus srian ag ceannairí na gcumann. Sa bhliain 532, áfach, bhí tosca éagsúla ann a spreag na daoine chun iompair go han-dána i dtéarmaí teannais a gcuid éileamh agus scála na corraíola a rad siad. 

Mhéadaigh misneach na gcumann i gcomhréir le deacrachtaí an impire, agus é lagaithe faoi bhrú a chogaidh in aghaidh na Sasánach. Tugadh tuilleadh uchtaigh fós do na cumainn nuair a fuair siad tacaíocht ó sheanadóirí a bhí míshásta fá pholasaithe chánachas Iústainiáin. Mar sin a tháinig Cathair Chonstaintín ag pointe réabhlóide, agus bhí cinneadh conspóideach breise ó thaobh an rialtais mar an phreab deiridh a spreag an anachain.

Ar an 10 Eanáir, d’éalaigh beirt chime ó choimeád na n-údarás le tearmann a dh’iarraidh in eaglais éigin, agus an dís acu faoi bhreith bháis. Fir na gcumann a bhí ann–an t-aon duine acu de chuid a’ chumainn ghoirm, agus an fear eile den bhfaicsean glas. Chloígh na póilíní le traidisiún a’ tearmainn, ach chuir siad garda timpeall na heaglaise in ullmhú d'athghabháil na gcoirpeach.

Sa tríú lá déag de mhí Eanáir, tháinig mórshlua feargach don hipeadróm ag scairteadh amach a gclamhsán agus a gcuid maslú don impire, agus é ag coimhead as balcóin a’ pháláis ríoga.&lt;ref&gt;John Malalas, Chronicle, 18.71&lt;/ref&gt; Go dtí an rás deiridh, in ionad na ngnáth-ghártha de dhathannaí na bhfoirne, bhí sluaite na gcumann aontaithe ag áitiú go glórmhar go dtabharfaí maithiúnas dá gcomrádaithe. Ag deireadh na rásaíochta, thoisigh siad ag glaoch “''nika''”, is é sin, “cloígh” nó “bua”. Leis sin, do lasc na dronganna amach chun an pálás a ionsaí. Loisceadh mórán foirgneamh le linn na seachtaine de chíréibeacha, an ard-eaglais Hagia Sóphia san áireamh.

In ainneoin an fhornirt, do lean na rásaí ar aghaidh ar an darna lá den ainriail. An lá úd, plódaíodh an hipeadróm de chíréibeoirí, agus iad a gáireadh amach a gcuid gearán. Bhí Iústainián chomh croite ag radharc staide agus sráideanna líonta le mórshlua ar mire gur ghéill sé don éileamh go gcuirfí Seán de Chappadocia as a phost. Cruthaíodh nach mba leor géilleadh an impire leis an daoscarshlua a shuaimhniú, áfach. Níorbh fhéidir leis na saighdiúirí Gotacha a chur na círéibeoirí fá smacht ach oiread. D’imigh gríosóirí na gcumann i bhfiáin, agus fad’s a bhí a n-amhais ag coirloscadh na cathrach, chuaidh a gceannairí ar lorg dhuine uasail a d’fhéadfaidís a chur in áit Iústainiáin mar impire. Lean an rachlas ar aghaidh ar feadh laethanta.

Ar an Domhnach, d’áitigh Iústainián ar an slua aon turas eile. D’aidmhigh sé go raibh a chuid earráidí déanta aige. (Is é sin rud ba cheart do gach uile dhuine a admháil.) Ach chuaidh Iústainián ní b’fhaide ná sin. Gheall sé go dtabharfaí pardúin do na círéibeoirí, agus bhí an t-impire chomh uiríslithe go dtug sé a leithscéal don ghramaisc. Cha raibh fonn a’ mhaithiúnais ag an ghrascar, agus d’fhógair na círéibeoirí go dtreascróidís an t-impire–agus go mb’é Heapaiteas a chuirfidís in ionad Iústainiáin.

Bhí an t-impire ar tí teite, agus b’fhéidir go n-imíodh sé murach áitiú a mhná chéile, Téadóra. Deirtear go dtug sí ar Iústainián le neart iomlán a roscaireachta chun é a choinneáil ins an phálás. “Níor cheart do rí a bheatha a choimeád i ndiaidh chailleadh a chorónach,” agus: “Chan fheicfinn an lá nach dtabharfaí ‘a bhanríon’ orm”. &lt;ref&gt;Diehl, Charles. ''Theodora, Empress of Byzantium'' (1972). Frederick Ungar Publishing (translated by S. R. Rosenbaum from the original French ''Theodora, Imperatice de Byzance''), p. 87.&lt;/ref&gt;Dúirt sí fosta, de réir Procóipiais, “is maith an dath corcra, agus oiriúnach don taiséadach é.”&lt;ref&gt;J. Evans, &quot;The 'Nika' rebellion and the empress Theodora&quot;, in: ''Byzantion'' 54 (1984), pp. 380–382.&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Dora Ohlfsen chariot race 3.jpg|mion]]Bhí ceannairí a’ reibiliúin sa hipeadróm, agus iad ar tí an choróin a chur ar Heapaiteas, nuair a tháinig dís na nginearál ab fhearr le Iústainián–Beileasáirias agus Múndús–ar iomall na staide. Foirgneamh fada ubhchruthach a bhí innte, ag a raibh ach dhá bhealach amach–agus iad ag na taobhanna ab fhaide óna chéile. Threoraigh Beileasáirias a chuid fear isteach ar thaobh amháin, agus Múndús ag dul isteach le n-a bhuidhean fhéin ar an taobh eile. Sáiníodh ceannaircigh na gcumann eadar an dá ghrúpa de shaighdiúirí, agus thoisigh na trúpaí ag tabhairt ruathair ar an slua. Go tobann, rug Beileasáirias ar Heapaiteas, nuair a thoisigh Múndús ag sléachtadh na sluaite sáinnithe.&lt;ref&gt;Norwich, John Julius (1999). ''A Short History of Byzantium''. New York: Vintage Books, A Division of Random House, Inc. p. 64. ISBN &lt;bdi&gt;0-679-77269-3&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; 

Bhí meascán suaite agus normaltachta i ndiaidh áir a’ hipeadróim, inar maraíodh tuilleadh ar 30,000 duine. Básaíodh Heapaitias (thug an banríon ar an impire a chlaonadh chun trócaire a shárú), agus díbríodh roinnt de na seanadóirí a thug tacaíocht do na círéibeoirí.&lt;ref&gt;''History of the Byzantine Empire, 324-1453,'' Vasiliev (1958), p. 157.&lt;/ref&gt; Coigistíodh eastáit na gceannairceach fosta, cé go dtug Iústainián tír agus teidil do mhic Heapaiteais ní ba mhoille. B’fhada sular cuireadh rásaíocht ar siúbhal sa hipeadróm arís, cé gur mhair na cumainn san eadarlinn (agus bhí feidhm ar an rialtas iad a scriosadh sa bhliain deiridh de réimeas Iústainiáin). Athtógáladh foirgnimh na cathrach, go sonrach an Hagia Sóphia (an Chríonnacht Naomhtha), ar na heaglaisí is clúití, is áille ar domhan.

== Dísheallbhú na nGréagach ==

Méadaíodh an Impireacht Bhiosántach le linn réimis Iústiniáin a hAon, a bhuí le stuaim agus sárbhua an ghinearáil Beileasáirias, cé go raibh na tíortha nua-chloíte ar forbhás ón dtús, agus cailleadh na críocha úd i gcaitheamh na mblianta. Chuaidh achar na himpireachta i gcuinge gus go dtáinig an teorainn Bhiosántach gar don phríomhchathair, agus an chosaint di fágtha i bhfaillí. Tamall beag i ndiaidh bhás Iústainiáin a hAon, rinne na Lombardaigh ionsaí ar an Iodáil, agus thógadar smacht ar dhá thrian den leithinis. Sa Spáinn, cailleadh [[Córdoba (An Spáinn)|Córdoba]] do na Viseagotaigh go héascaidh, sular thit an chuid eile den phroibhinse ní ba mhoille. Tháinig na Turcaigh i gCrimé den chéad uair ariamh, agus sa bhliain 577 thrasnaigh sluaite Slavacha an teorainn thoir. 

Ó tharla gur cailleadh na tíortha thiar a gabhadh faoi réimeas Iústainiáin, shocraigh lár cumhachta den impireacht san oirthear arís. De réir choingheall chonradh síochána a socraíodh le linn an Impire Iústainiáin a hAon, bhí na Biosántaigh faoi oibleagáid cíos-cháin a chur do na Sasánaigh. Chloídh na Biosántaigh leis an chonradh go dtí réimeas Iústainiáin a Dó, a dhiúltaigh an t-airgead a dh’íocadh, agus pléascadh cogadh fada de dheasca dhánacht an impire sin. Cuireadh deireadh leis an choimhlint sa bhliain 591, nuair a shínigh an t-Impire Máraícias conradh le Chosramh, an t-impire Sasánach. Socrú ní ba bhuntáistí do na Biosántaigh a bhí ann, inar géilleadh an taobh thiar d’Arméin don Impireacht Bhiosántach. 

Bhunaigh Maraícias riarachán Biosántach san iarthar, i Ravena agus Cartágó. Timpeall an ama sin, ba ghá aghaidh a thabhairt do na Slavaigh a bhí a dh'ionsaí isteach sna [[Na Balcáin|Balcáin]]. Ní hamháin gur chreachadar bailte taobh astoigh den teorainn, thoisigh na Slavaigh sin a thabhairt futhub ar nós ní ba dhaingnithe gus gur bhunaigh siad a ríochtaí oifigiúla. 

Mhair an cogadh in aghaidh na Slavach ón bhliain 595 go dtí dheireadh na bliana 602. Thiontaigh an t-arm chun ceannairce sa bhliain sin, agus cuireadh an t-impire agus a mhic chun báis. Le linn an fholúis pholaitiúil a tharla dá bharr, lonnaigh oiread mór Slavach sa tuath na mBalcán. Luath go leor, ba iad an pobal ba mhó sa réigiún, agus bhí na Gréagaigh fágtha teoranta do bhailte ar an chósta. 

== Éigeandáil agus Athrú na hImpireachta (610-711) ==

Ré athruithe a bhí ann sa séú céad, chan amháin i dtéarmaí an scéil polaitíochta agus cúrsaí críche, ach ó thaobh ceisteanna cultúrtha agus reiligiúnacha fosta. Chuaidh an litríocht chlasaiceach in éag, agus bhí leabharthaí creidimh á bhfoilsiú i n-a háit. Sa bhliain 602, dhúnmharaigh Phócas an t-Impire Maraícias chun an choróin a bhaint de. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Byzantium. 1: The early centuries|publisher=Viking|date=1988|location=London|author=John Julius Norwich}}&lt;/ref&gt; Comhaontaíonn na foinsí Biosántacha gur thíoránach paranóideach a bhí i bPócas, a chéasadh go dian duine ar bith a mbíodh amhras aige faoi.&lt;ref&gt;Louis Bréhier, , Éditions Albin Michel, &lt;abbr&gt;coll.&lt;/abbr&gt; « Bibliothèque de l'évolution de l'humanité », 1946&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/biography/Phocas&lt;/ref&gt;Cuireadh le chéile roinnt plotaí in aghaidh an fhorghabhálaí, ach theip ar scéim i ndiaidh scéime sula dtáinig Hearaiclias thar sáile le harmáid faoi sheol ar a raibh íomhá Mhuire. Ba é a chuir Phócas ó choróin. 
[[Íomhá:Sasanid Plate, Azerbaijan Museum, Tabriz, Iran.jpg|mion]]
Sa tríú bliain de réimeas Hearaicliais, 613, d’fhorghabh na Sasánaigh [[Iarúsailéim]], agus bhuin siad an Fhíor-Chros Naomhtha den chathair. Mar sin, bhí cogadh naomhtha ann, leis na Biosántaigh ag iompar ''archeiropoietos'' (ícóin a ndeirtí nach raibh lámh fir ina ndéantús) mar bhratacha cogaidh. Nuair a theip ar na hAvair forbhas Chathair Chonstaintín a bhuint amach sa bhliain 626, dúradh go raibh idirghabháil Mhuire i gceist le buint an léigir, ó ba rud é gur threoraigh an Patrarc Sairgias mórshiúbhal le híomhánna na Maighdine timpeall na múrtha cosanta. Má bhí Muire agus na haingil ar thaobh na mBiosántach nó nach raibh, scriosadh an mhórchuid den arm Sasánach i Níneibhé sa bhliain 627, agus i 629 chuir Hearaiclias an Chros Naomhtha san áit ba chuí in Iarúsailéim. Cé go raibh an lá buaite acu, fágadh na Biosántaigh leathchaite ag an chogadh–agus bhain na hArabaigh tairbhe as an scéal ní ba dheireanaigh. 

Tar éis dóibh a rialú a dhaingniú sa Mheánoirthear, dhírigh na hArabaigh fuinneamh a ndúthrachta ar an Anatóil. Ba mhinic na ruathair Arabacha isteach dúiche na himpireachta, agus cuireadh Cathair Chonstaintín faoi léigear eile a mhair ón bhliain 674 go dtí 678. Ruaigeadh na hArabaigh ar dheireadh tríd an úsáid de thine ghréagach, agus síníodh sos cogaidh de thríocha bliain eadar an Impireacht Bhiosántach agus an Chailifeacht Úmaighead. Sháraigh na hArabaigh an conradh luath go leor, áfach, agus d’fhulaing Cathair Chonstaintín meath mall de dheasca a n-ionsaithe. D’íslíodh daonra na cathrach de 500,000 go ní ba lú ná 70,000 duine, agus d’éirigh an chathair ní ba thalmhaiche sa phróiseas. Cailleadh [[an Éigipt]] do na hArabaigh sa bhliain 618, agus, leis sin, an soláthar gráin den réigiún don impireacht.

Ba é Hearaclias a d’fhógair an t-Aonthoileachas mar chomhghéilleadh eadar ceartchreideamh na hEaglaise agus eirceachtaí ní ba heitreadocsaí fós, ar nós na Neastórachta. Leis an ordú céanna, chuir sé cosc ar dhiospóireacht fán adhbhar. Bhí an chonspóid seo a chruthaigh an oiread trioblóide do Hearaclias beo fós i lá a gharmhic, an t-Impire Constans, agus d'eisigh Constans ordú den chineál chéanna sa bhliain 648. Ach bhí creideamh na bpatrarcaí ní ba láidire ná mar a mheas na himpirí, agus ag comhairle na hEaglaise sa bhliain dár gcionn, cháin an Pápa Mairtín an t-impire as é a bheith ag cur a ládar isteach i gcúrsaí creidimh. 

Theip ar Chonstans i n-a chuid iarrachtaí meán-bhealach a stiúradh eadar an Eaglais agus na heiricigh. D’ordaigh sé go ngabhfaí an Pápa, agus tugadh é go Cathair Chonstaintín mar choirpeach. Sa bhliain 653, díbríodh an Pápa bocht chun Chearsóine, agus ba den áit sin ar imigh sé ar shlí na fírinne dhá bhliain ní ba dheireanaí. Sa bhliain 668, casadh bás ní ba neamhiomráití ar Chonstans nuair a scoilt giolla a chlaigeann le buicéad sna folcadáin. 

== An Dealbh-bhriseadh ==

Ag tús na hochtú haoise, bhí mothúchán ag fás i measc roinnte den tsochaí Bhiosántach go raibh urraim a’ phobail do na dealbha agus do na pictiúir reiligiúnacha i ndiaidh tiontú in íoladhradh. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=A history of Byzantium|publisher=Wiley-Blackwell|date=2011|location=Malden, Mass.|author=Timothy E. Gregory}}&lt;/ref&gt;Bhí an oiread nirt tagtha don dearcadh seo agus go raibh a dtacaí ar tí feachtas uathbháis a scaoileadh amach, le cuspóir an Eaglais a ghortghlanadh dá híocóin agus dá dealbha. Ar an láimh eile den diospóireacht, i measc iad a bhí ar son chosaint na n-íomhánna, d’áitigh siad nach raibh in ardmheas ar na híocóin ach machnamh ar naomhthacht na bhfigiúirí a bhí siombalaithe ionntu. 

Bhí an Pápa den dara dream, agus mhínigh sé smaoineadh na hEaglaise ar an ádhbhar nuair a d’eisigh sé fógra frith-íoladhradh. Ba é an t-íoladhradh a cháin an Pápa, seachas na híocóin iad fhéin. Bhí an t-Impire Léo a Trí go díograiseach in aghaidh na n-íomhánna, áfach, agus chonacthas dó nach raibh i bhfógra na hEaglaise ach anglais iarleanna. 

I lár Chathair Chonstaintín, roimh an Phálás Mhór, a bhí an Geata Chré-umha suite, séadchomhartha ollmhór álainn a bhí gléasta le mósáicí agus dealbha de mharmar, an Críost den Gheata an ceann ba chlúití díobh. Sa bhliain 726 AD, d’ordaigh an t-Impire Léó go mbainfí amach an dealbh sin, an príomh-íocón den impireacht. Sa bhliain 730, d’fhógair Léó feachtas dealbh-bhriste. Cuireadh patrarcaí a ghníomhaíodh in aghaidh an fheachtais as a bpostanna, tugadh greadtaí do heaglaisigh mhícheansa, agus cuireadh oiread mór na gcléireach i bpríosún. 

Leis an dúshlán a thug an t-impire don Phápa ó thaobh a údarás reiligiúnaigh, agus na brúidiúlachta a bhí sé a dhíriú in aghaidh na gcléireach, bhí an caidreamh eadar an impire agus na patrarcaí caillte. B’ansin a dhearc ceannairí na hEaglaise chuig na ríthe Francacha mar rialtóirí a d’fhéadfadh an ról de chosantóirí a’ Chreidimh agus na Pápachtachta a thógáil.

Faoi bhás Léó a Trí, fágadh an impireacht scoilte in achrann reiligiúnach ar feadh céadta. Lean an polasaí dealbh-bhriste i bhfeidhm faoi oidhre Léó, a mhac Constaintín a Cúig, agus é ní ba dhúthrachtaí ná Léó fán ádhbhar.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=A history of Byzantium|publisher=Wiley-Blackwell|date=2011|location=Malden, Mass.|author=Timothy E. Gregory|pages=p.2}}&lt;/ref&gt; Leathanaigh Constaintín an ghéarleanúint. Iad a thabharfadh ómós do na naoimh agus daoine a ghuífeadh ar thaisí naomhtha, bhí siad dírithe ansin ag amhlais an impire.

Bhí Constaintín chomh gaibhte leis an bhfeachtas uathbhásach–le cois an chogaidh in aghaidh na nArabach–gur lig sé cúrsaí Iodálacha i bhfaillí. Thuig an Pápa go raibh sé tréigthe gan chosaint, agus na Lombardaigh ag ionsaí ar fud mheán na hIodáile. Mar sin, thrasnaigh sé na hAlpaí a dh’iarraidh cuidithe ar ríthe na bhFranc. B’as na heachtraí seo a dtáinig na tíortha Pápachtacha i n-a stát fhéin.

Nuair a cailleadh an t-Impire Léó a Ceathair ag an eitinn sa bhliain 780, corónaíodh Constaintín a Cúig, a bhí naoi mbliana d’aois ag an am sin. Rialaigh a mháthair, Írín, mar leasrí le linn leanbaíocht a’ gharsúin-impire, agus b’ise a chuir ceal ar an ghéarleanúint reiligiúnach nuair a ghairm sí comhairle na hEaglaise le polasaí a’ dealbh-bhriste a dhiúltú go hoifigiúil. Le Constaintín ag teacht i n-a fhear, thug Írín ar na ginearáil go n-aithneoidís ise mar bhan-impire, agus a mhac mar thánaiste. Chuaidh sí thar fóir leis an bhfiontar sin, áfach, agus i mí Dheireadh Fómhair, d’fhógair ceannairí an airm go mba Chonstaintín an t-aon mhonarc amháin den Impireacht Bhiosántach. 

Bhí Constaintín faoi mhíbhuntáiste easpa stuaime, agus níor mhair a réimeas go han-fada. Scrios sé a chliú, agus chuir sé na daoine i n-a choinne as na cinntí conspóideacha a ndearna sé, go suntasach an dalladh a rinne sé ar a ghinearál dílis, Alacsas Mósaílé. Bhuin Írín tairbhe as míchliú a mic, agus thapaigh sí a deis leis an choróin a ghabháil ar ais de.
[[Íomhá:Charlemagne Agostino Cornacchini Vatican 2.jpg|mion|Séarlas Mór, Rí na bhFranc.]]
B’ise an t-aon bhan-impire i stair na himpireachta (cé gur dhiúltaigh sí an teideal). Chan amháin gur thóg Írín an choróin de Chonstaintín, chinntigh sí go ndéanfaí dalladh air fosta. Le linn na n-eachtraí seo, d’fhorbair caidreamh tairbheach eadar an Pápa Léó a Trí agus [[Séarlas Mór]], Rí na bh[[Na Frainc|Franc]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=George Finlay (1854). &quot;History of the Byzantine and Greek empires from DCCXVI to MCCCCLIII&quot; (as English): p.50. Edinburgh ; London : W. Blackwood,.|date=1854|title=History of the Byzantine and Greek empires from DCCXVI to MCCCCLIII|pages=p.50}}&lt;/ref&gt; 

Cuireadh a lán coireanna i leith an Phápa, eadar adhaltranas agus mionnú éithigh. Sa bhliain 795, ba bheag nár gabhadh é ag buidhean a naimhde, agus rún acu na súile agus an teanga a bhaint dá chlaigeann. D’iarr Léó ar Shéarlas go gcosnódh Séarlas a bheatha, agus cuireadh an Pápa abhaile don Róimh le garda armtha Francach. An bhliain dár gcionn, tháinig Séarlas sa Róimh le freastal ar an lítheachas i leith an Phápa. Dúirt Séarlas, a bhí i gceannas ar na himeachtaí, nach raibh an t-údarás ag aon duine breitheamhnas a thabhairt ar Phápa. Ar an 23 Nollaig, mhionnaigh an Pápa móid neamhchiontachta, agus cuireadh críoch leis an chás. Ag Aifreann a’ mheán oídhche de Lá Nollag AD 800, corónaíodh Séarlas ag an Phápa, a d’fhógair an Franc ''Imperator Romanorum'', nó “Impire na Rómhánach”. &lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Byzantine Empire 1025-1402|url=https://doi.org/10.2307/jj.35928348.4|publisher=University of Wisconsin Press|journal=History of the Byzantine Empire, 324–1453, Volume I|date=2012-11-01|pages=p.92}}&lt;/ref&gt;

Tá sé ar na ceisteanna níos conspóidí ó thaobh stair na mBiosántach ná cad é go díreach a bhí i gceist leis an chorónú agus an teideal a dtug an Pápa do Shéarlas. Deir roinnt staraithe go raibh an Pápa faoi chomaoin ag an rí Francach as an méad cuidithe a fuair sé de, agus nach raibh sa searmanas ach cleasaíocht pholaitiúil phragmatach deartha chun tairbhe an dá fhear. Tá staraithe eile de bharúil níos carthanaí. Dar leo gurbh é “Rí na gCríostaithe” nó “Rí a’ Domhain Chríostaí” ba bhrí don teideal “''Imperator Romanorum,''” ós rud é gurbh í an Róimh lár na hEaglaise Caitlicí, agus leis an bheannacht a thug an Pápa do Shéarlas, bronnadh air an ról de chosantóir a’ chreidimh agus na gcreidmheach den domhan iomlán. Luann siad fosta, le n-a dteoiric a thacú, go dtug Séarlas Mór aitheantas d’Írín mar impire na hImpireachta Rómhánaí, agus go mbítí le léamh ann gur aithin sé difear eadar cúrsaí creidimh agus gnó an domhain shaolta. Seans go raibh seift eile ann fosta. Sheol sé ceiliúr pósta uirthi timpeall an ama céanna, agus is dócha gur phósadh polaitiúil a bhí á bheartú aige, le sprioc a údarás saoghalta a neartú. Cé b’é an fhírinne de, cuireadh i neamhábhartha plean ar bith chun na corónacha a dh’aontú trí mheán pósta. Ag an t-aon uair a tháinig teachtaí Shéarlais i gCathair Chonstaintín leis an cheiliúr a thabhairt d’Írín, gabhadh í ag lucht na treascartha, agus cuireadh an ginearál Nícéipheoras ina háit.

== An Rí-shliocht Amóiriánach (820-867) ==

Chomh luath agus a cuireadh Írín as an ríchathaoir, fógraíodh go n-insealbhófaí an seanadóir Nícéipheoras i n-a háit. Bhí an iomaíocht eadar é agus Séarlas Mór ar na gnéithe lárnacha de réimeas an impire seo. Bhí an teideal “Impire an Iarthair” tógtha ag rí na bhFranc, agus ba mhian le Séarlas go dtabharfaí dó tíortha an iarthair leis. Chloígh Nícéipheoras, áfach, leis an maíomh gurbh é fhéin an t-aon impire, mar an chomharba ba dheireanaí de réim impirí a thoisigh le hOctáivian ag bunús na hImpireachta Rómhánaí. Tar éis a lán margála, aontaíodh go dtréigfeadh Níceipheoras a chuid éileamh ar roinnt tíortha san Iodáil agus ar chósta na Dalmáitia. Le síniú an chonartha, caitheadh ar leataobh dóchas ar bith go mbeadh an impireacht aontaithe arís. 

Cailleadh Nícéipheoras i mbun catha. Chuaidh a chomharba Mícheál ní b’fhaide maidir le ceansú Shéarlais Mhóir. Thréig Mícheál a theideal de ''basileus'', agus chuir sé ceiliúr pósta ar nighean Shéarlais ag an am céanna. Tháinig críoch dá réimeas de dheasca anachaine míleata. Faoi bhrú na círe tuathail sin, thug sé an choróin do Leon a Cúig, a mhair cúig bliana sular feallmharaíodh é sa mhór-eaglais.

Toisíodh ré ní ba shona faoi réimeas Mhíchíl a Trí. Cha raibh ach trí bliana aige agus é ag teacht don ríchathaoir agus, mar sin, fágadh rialú na himpireachta dá mháthair, Téadóra, agus an ardchomhairle Teoictisteo. Neartaíodh an nasc eadar an impireacht agus an Eaglais faoi rialú na leasríochta seo, a tháinig chun crích nuair a shroich Mícheál ceithre bliana déag d’aois, agus cuireadh Téadóra i gclochar.

Bhí rath go leor ar an Impire Mícheál ag dtús a réimis, ó thaobh cúrsaí míleata chomh maith leis an tionchar cultúrtha agus reiligiúnach a d’imir an impireacht. Thug sé ruaig ar na Rúis nuair a d’fhéach siad a chur léigir ar Chathair Chonstaintín. Sheol sé misinéirí (an naomh Ciril, san áireamh) chun Móraivia, agus iad ag tabhairt aistriúcháin Shlavaigh den Bhíobla Naomhtha leotha do chreidmhigh a’ réigiúin. Thug sé ní ba mhó aird do na tíortha ní b’fhaide ó thuaidh fosta, agus bhunaigh sé caidreamh leis na Rúis a mhair le céadta.  

Ach sa bhaile, tháinig iomaíocht agus formad eadar beirt na bhfear ba ghaire do Mhícheál: a dhlúthchomhairle, an uaillmhianach Basailias, agus a chomh-impire, Bardas. Cé gur dheartháir a mháthar é Bardas, thaobhaigh Mícheál le Basailias, agus thug sé cead dá chomhairle a uncail a mharú. Agus an dúnmharú déanta aige, d’fhill Basailias chun na cúirte ríoga mar a ndearna Mícheál socrú tubaisteach nuair a d’ainmnigh sé Basailias mar chomh-impire. Níor rith an smaoineadh ariamh le Mícheál go mb’fhéidir go mbraithfí é ag an scéiméir marbhthach a raibh sé i ndiaidh a chur i gcothrom leis, agus bhí a chosa nite cheana fhéin. 

Le linn cóisire sa bhliain dár gcionn, chuir Mícheál é fhéin ar dheargmeisce, agus d’fhill sé dá sheomra sa drochbhail sin. Tar éis tamaill bhig, chuaidh Basailias isteach i n-a dhiaidh, agus a chuid giollaí gualainne aige. Scoith fear acu na lámha den impire, sular chuir sé críoch leis an ainghníomh agus an impire le goin a chlaidhimh trí ucht Mhíchíl.

== An Rí-shliocht Macadónach (867-1057) ==
Le linn réimis Mhíchíl, faoi stiúradh an tsaoidh Théactastós, cuireadh bunchloch na hAthbheochana Macadónaí. Ardaíodh cáil na hImpireachta Biosántaí le scaipeadh an chreidimh Ortadocsaigh. Casadh glacadh ní ba chairdiúla ar mhisinéirí Eaglais an Oirthir ná mar a d’fhaigheadh iompaitheorí na Róimhe, ó bhí an dream Ortadocsach ábalta cumarsáid a choimeád sna teanganna áitiúla. Mar sin, rinneadh tús maith don saothar sin, a thoisigh roinnt blianta roimh Bhaisteadh na Rúise.

Cuireadh i bhfeidhm athleasú an chóras talaimh faoin ríshliocht Macadónach. Ba nós sean-ghlactha é go mbíodh úinéirí talaimh faoi chomaoin ag an choróin le seirbhís mhíleata a thabhairt don impireacht. Ó ba chothromóid shimplí gurbh ionann ní ba mhó úinéirí agus ní ba mhó saighdiúirí a bheith le fáil, thaobhaigh an rialtas leis na feirmeoirí beaga chun a dtacaíocht a chintiú sa bhfeachtas in aghaidh na nArabach.

== Coimhlint leis na Moslamaigh ==

Cailleadh an Afraic Thuaidh do na hArabaigh sa seachtú haois, agus den réigiún sin seoladh armáidí Moslamacha chuig cuanna na hIodáile agus na Dalmáite. I meán na naoú haoise, cuireadh an tSicil, chomh maith le cuid theas den Iodáil, faoi smacht na nArabach, agus cuireadh dlíthe agus srianta ar na daoine dúchais. Casadh bac láidir leis na hArabaigh ní b’fhaide soir, áfach. Sheas na Biosántaigh an fód nuair a tháinig na hairm Arabacha sa Dalmáit, agus luath go leor ba iad na Gréagaigh a bhí i dtóir ar na hArabaigh. Neartaíodh cosaintí a’ réigiúin, agus ag deireadh na naoú haoise d’iompaíodh cuid mhaith dá ndaoine don Chríostaíocht Ortadocsach. Lean an choimhlint leis na hArabaigh i gcaoi na sáinne ar feadh na chéad choda den deichiú haois, gus gur casadh an taoide i rith réimeas Nícéipheorais, a chloí an Chréit sula raibh sé i n-a impire, agus cuid mhaith den Mheánoirthear i ndiaidh a chorónaithe.

Buineadh rathanna breise amach sna laethanta de chomharba Nícéipheoras, an t-Impire Seán Tzimiskes. Tar éis dó an ruaig a chur ar arm measctha de Rús agus de Mhaigiaraigh sa bhliain 971, d’fhill sé go Cathair Chonstaintín mar a frasaíodh fáilte a' laoich dhó. Dhírigh sé ansin a chuid fórsaí soir chun tíortha Arabacha a ghabháil. Thit cathair Arabach i ndiaidh cathrach Arabaí: Emesa, Heliopolis, Damaisc, Tibéirias, Nasareit, Caesaréa, Siodón, Béiriút, Bíoblós, agus Tripilí, agus ba bheag nár tógadh Iarúsailéim. 

Bhí scéal doiligh don impire i réigiúin eile, agus beag rath a bhí air san iarthar. Dhaingnigh sé an tionchar Biosántach sna tíortha imeallacha an tuaiscirt, áfach, agus nuair a tháinig daoine na Tráice reibiliúnach, phlandáil Seán pobal eachtrannach i n-a measc, leis na daoine dúchais a lagú.

== Éigeandáil agus Scaradh (1025-1057) ==

Nuair a cailleadh Basalas sa bhliain 1025, corónaíodh a dheartháir mar Chonstaintín a hOcht. Bhí sé 65 bliain d’aois ag an am sin, agus fuair sé bás tar éis trí bliana. Meascán comóntach agus intleachtóirí a bhí sa tsraith rialtóirí a stiúir an Impireacht Bhiosántach ar feadh tréimhse 32 bhliain i n-a dhiaidh sin, ré a dtugtar “Rialtas na bhFeallsúnach” uirthi.  

Bhí trí nighean ag Constaintín a hOcht. Ar a dhé deiridh, thug sé ar a treas nighean, Zóé, go bpósfadh sí an patrarc Rómhánas Argarós. (Chuaidh an nighean ba shine sna mná rialta, agus dhiúltaigh an nighean eile pósadh.) 

Bhí sé de chliú ar Rómhánas gur gharsún umhal a bhí ann, agus dúradh gurbh é sin an fáth ar roghnaíodh é: le bheith mar fhear géilliúil do Zóé, an bhan-impire Mhacadónach, agus b’fhéidir gurbh é an míchliú seo a spreag sé chun a fhiúntas a chruthú don domhan. Sa bhliain 1030, d’fhéach sé a chur stad do na hionraithe Arabacha faoi dheireadh agus faoi dheoidh. D’eagraigh Rómhánas a chuid fórsaí, agus le harm ollmhór thrasnaigh sé isteach dúiche Arabacha le gabháil Aleppo mar chuspóir aige. Cuireadh deireadh leis an fheachtas taobh astoigh de cheithre sheachtaine nuair a gabhadh é ag na Moslamaigh, agus bhí feidhm ann airgead fuascailte a dh’íocadh le go scaoilfí saor é.

Le cois an chailleadh mhíleata, rinne Rómhánas praiseach de chiste a’ rialtais fosta. Fágadh cúrsaí airgeadais ní ba mheasa ná mar a bhí siad roimh eadarghabháil Rómhánais. Tháinig sé slán as roinnt iarrachtaí dúnmharaithe (a raibh a dheirbhiúr cleamhnais, Téadóra, lastiar den mhórchuid, de réir ráfla), ach, ins an bhliain 1034, cuireadh críoch dá shaol, agus dúradh go raibh lámh a bhean fhéin ann an tráth úd. 

Chan aontaíonn na foinsí ar ádhbhar bhás Rómhánais. Dar roinnt staraithe gur cailleadh an t-impire ar nós nádúrtha; de réir údar eile, ba nimhiú mall a bhí i gceist. Bhí scéal ann, fiú, gur báthadh é. Cé b’é, cailleadh Rómhánas i Meán Fómhair den bhliain 1034, agus phós a bhean fear eile an lá céanna. I gcaitheamh oídhche amháin, rinneadh baintreach agus brídeach de Zóé, agus rinneadh impire den ghiolla Mícheál nuair a thug Zóé breab de 50 phunt d’ór don phatrarc Alacsas le go gcorónódh sé a fear úr mar Mhícheál a Ceathair.

Dúradh gur fhorbair an dáimh eadar Zóé agus Mícheál tamall ní ba luaithe, agus é i n-a ghiolla na cúirte. Malartóir airgid a bhí ann, dóighiúil, dealbhach de dheagh-bhéasa. Chomh maith leis na buanna sona, bhí sé buailte de chás trom titimis, agus de bharr sin, rinneadh beag de ráfla fá chaidreamh sheachphósta eatarthu. 

Lig Mícheál air gurbh fhíorghrá a bhí aige dá bhrídeach, a bhí 32 bliain ní ba shine ná é. Ach chomh luath agus a corónadh é, chuir sé Zóé i gclochar, agus é fhéin i n-a chompord sa phálás. Bhí sé meáite aige go rialódh sé an impireacht ina aonar, ach tháinig eachtraí aduaidh air. Níor chuir sé i gcunntas an meas agus an dáimh a bhí ag na gnáthdhaoine dá mbanríon, agus cuireadh é amach luath go leor i gclabhsúr threascairt a’ rialtais a spreagadh de bhrígh na drochíde a dtug sé do Zóé.

Ní raibh sí ar ais ar an ríchathaoir ach trí mhí sular phós Zóé fear eile, a treas, an t-uasal Constaintín Mónómachós (nó Constaintín a Naoi, i ndiaidh a chorónaithe). Cor cinniúnach na hImpireachta Biosántaí a bhí i réimeas an Chonstaintín seo, ina ndeachaidh an impireacht in olcas go gasta. Bhí an impireacht i ndiaidh leathnú róthapaidh, agus cloíodh tíortha fairsinge gan riail Bhiosántach a bheith daingnithe ionntu. Tháinig naimhde ní ba éifeachtaí in ionad na sean-naimhde agus, ag an am céanna, bhí amhais eachtrannacha tagtha in áit na saighdiúirí  proifisiúnta Biosántacha a rinne seirbhís i dtréimhsí ní ba rathúla.

Ag deireadh réimeas Chonstaintín a Naoi, scaradh an dá thaobh den Eaglais ní b'fhaide óna chéile ná riamh. Faoin am sin, bhí na Normannaigh ag gabháil dúiche san Iodáil le tamall, agus i ndiaidh catha inar gabhadh agus cuireadh i gcimíocht é, thuig an Pápa nach mbeadh a chuid fórsaí míleata ábalta cosaint a chinntiú don Róimh. Ins an eadarlinn, bhí na Normannaigh ag bagairt ionnsaithe ar na Biosántaigh. Mar sin, chonacthas do na Rómhánaigh rud nádúrtha go n-aontódh an dá thaobh chun aghaidh a thabhairt dá namhaid comhchoiteann: na Normannaigh.

Tháinig an toscaireacht phápach i gCathair Chonstaintín le comhghuaillíocht a eagrú, ach casadh fáilte fuar leotha. In ainneoin an mhéid a bhí ag brath ar na cainteanna, theip orthu de bharr achrainn agus aighnis ó thaobh cúrsaí creidimh agus na bpearsantachtaí so-spreagtha de na fir i gceist. Sheachaid na cléirigh Ladineacha–go pearsanta–litir coinnealbháite na bPatrarc Ortadocsach, agus d’fhreagair an patrarc Ortadocsach go láithreach le fógra ar an chuma chéanna ar na cléirigh Laidineacha. Ainmníodh an Patrarc Mícheál Ceileairias, chomh maith leis an Ardeaspag Léó d’Orchid agus a ghiollaí; ach chan é gur choinnealbhá ginearálta a bhí i gceist. Cé nár bh’é go raibh sna heachtraí seo scaradh dearbhtha eadar Iarthar agus Oirthear, tháinig eascairdeas as an tarlú, agus lean an caidreamh eatarthu ag dul i ndonacht.

== Comnaeneos agus na Crosáidí (1057-1081) ==

=== Alacsaías a hAon, Sinsear Rítheaghlach Comnaeneos ===

De réir a nighean, Anna, a scríobh beath-fhaisnéis faoi, bhí an Impireacht Bhiosántach ar tí titime faoin am ar corónadh Alacsaías (c. 1057 – 15 Lúnasa 1118), fear míleata ag a raibh cleachta cogaidh in aghaidh na dTurcach sul a dtáinig sé ina impire. Lean sé ar aghaidh le feachtais mhíleata agus an choróin air. Ruaig sé na Normannaigh nuair a lainseáil siad ionradh ar an Ghréig thiar. Leis na Normannaigh curtha ar ais, dhírigh sé a chuid fórsaí ansin ar na Turcaigh, a bhí ag cur a súile thar cailc na teorann thoir. Bhí sé mar thairne sa bheo na mBiosántach go raibh na Turcaigh ag sárú ar iomall na himpireachta, a fhad agus a bhí na Normannaigh ag bagairt ionsaithe ar an taobh eile. 

Tharla go bhfuasclófaí na fadhbanna seo nuair a cailleadh dís a dhearbh-naimhde taobh astoigh de sheacht mbliana. Bhí deis ag Alacsaías i mbás Robert Guiscard agus an sultáin Mailíc, agus níor chuir sé amú léithe. Chinntigh sé síocháin agus sábháilteacht na coda thoir den impireacht le conradh síthe a thug sé ar chomharbaí an tsultáin le síniú, agus bhunaigh sé comhaontas leis an uasal Anraí in Iodáil theas.

Deirtear gur cheannaire míleata láidir, Alacsaías, ach gurbh é scéal níos measctha ann ó thaobh a bhainistíochta de chúrsaí polaitíochta. Chuir sé i bhfeidhm airgeadra nua, a bhí rathúil go leor. Ach cáineann staraithe a straitéis fhiníochais, a mheasann siad a bheith mar chúis trioblóide do himpirí ní ba dheireanaí.

I rith a réimis, d’athbhunaigh Seán cuid mhaith na glóire a cailleadh ins na haoiseanna roimhe sin. Cha raibh sé sásta leis an ''status'' ''quo'' den impireacht lagaithe laghdaithe a fágadh dó ar a theacht don ríchathaoir, agus theann sé ar sprioc áirithe: an Anatóil a athghabháil de na Turcaigh. Chuir sé na Turcaigh faoi mhíbhuntáiste agus cuid mhaith an oirthir faoi smacht Biosántach. Thug sé buadh ar na hairm Úngaracha agus Seirbiacha fosta, sula ndeachaidh sé i gcomhar leis an Impire Lothair a Trí chun na Normannaigh a choimeád i sáinn.

Bhí sé de chliú ar Sheán gur rialtóir míleata láidir a bhí ann, agus é ainmnithe as a bheith cóir, cothrom ó thaobh a riail intíre. Cuirtear é i gcomparáid le Marcas Áiréilias as a bheith i n-a cheannaire prionsabálta tuigseanach i ré bhrúidiúlachta. Cailleadh é sa bhliain 1142, de bharr goin a d’fhulaing sé de shaighead nimhithe le linn thuras seilge.
[[Íomhá:Battle-of-Ager-Sanguinis.jpg|mion]]

=== Eachtraí san Éigipt ===
Shocraigh Seán comharbas ar a cheathrú mac, Manúil, agus lean an mac sin treocht a athar i gcúrsaí míleata. Chruthaigh sé é fhéin a bheith mar thacaí iontaobhtha do chúis na gcrosáidí nuair a sheol sé armáid don Mheánoirthear. Bhí a chomhghuaillí Amalraic, rí na Iarúsailéime, ar tí ionradh na hÉigipte a scaoileadh, agus sa bhfómhar den bhliain 1169, tháinig an cabhlach Biosántach san Éigipt le n-a thacú a thabhairt don eachtra: fiche long chogaidh mór, 150 rámhlong faoi stiúradh an ''megas'' ''doux,'' Andronacas Contosteipheanós. Chomh mór agus a bhí an flít gur cuireadh ionntas fiú ar Uilliam de Tyre. 

Shocraigh na comhghuaillí ar ghabháil Dhamietta mar an chéad chéim den fheachtas, agus chuadar i ngleic le réiteach léigir ar an chalafort. De dheasca easpa pleanála agus theip cumarsáide, casadh tubaiste agus anachain ar na crosáidí. Bhí lóistíocht chogadh fásaidh ní ba chasta ná mar a mheasadar, agus roimh fhada b’éigean dóibh an léigear a thréigeadh. Leis a gcuid soláthairtí ag dul in éag, rinne siad iarracht díchéille leis an chathair a ghabháil trí tréan urra. Nuair a theip sin orthu, réitigh Amalraic sos cogaidh agus conradh síochána leis na hArabaigh, agus d’fhill na Biosántaigh abhaile. Níor shroich an leathchuid acu go caladh, áfach, óir tháinig stoirm fhiach go tobann ar an fhlít a mharaigh mórán de na saighdiúirí. 

Cé gur cuireadh críoch chomh náireach don eachtra, aithníodh Manúil go foirmiúil ag ríthe a’ réigiúin (Raynauld d’Aintíoc agus Amalraic d’Iarúsailéim san áireamh) mar thaoiseach na stát crosáidí, ó ba mhó ansin a spleáchas ar chosaint Bhiosántach i ndiaidh a’ gríosaithe ná mar a bhí roimhe.

Ins an oirthear, ath-eagraíodh an t-arm Biosántach tar éis dóibh a bheith buailte i ndóigh chomh dona ag cath Myriokeohalon. Chomh mór agus a bhí an urraim ar chliú Mhanúil go ndeachaigh sluaití d’óglaigh isteach san arm a bhí sé a dhíriú chun na fórsaí Turcacha a scriosadh. Ansin, threoir Manúil é fhéin a mharcshlua le ruaig a chur ar na Turcaigh ó dheas de Pharnasam le n-a smacht a dhearbhú ar na críocha d’Anatoil athgaibhte.

In ainneoin a dhícheall, ní bheadh i gcumas Mhanúil an scaradh reiligiúnach i measc na heaglaise a shlánú, cé gur oibrigh sé le cumhachtaí Laidineacha an iarthair agus gur réitigh sé go maith leis an Phápa.

=== Athbheochan na Dara hAoise Déag ===
I ndiaidh ré cogaidh, tháinig aois síochána a mhair go dtí deireadh an chéid. Mar thoradh na fola doirte agus na sábháilteachta a tuilleadh tríthi, tugadh do na Biosántaigh fáil forbartha ar fud fairsinge a n-impireachta, a bhí i ndiaidh neartú agus leathnú. Leis an méadú dúiche, chuaidh cuid mhaith den tír chun cinn mar thalamh feirme. Lig sin do na bailte a dh’fhás agus, dá réir sin, bhisigh na nascanna trádála a bhaineadh dhóibh. Chan amháin na trádálaithe a bhuin tairbhe as an tréimhse shaibhrithe seo, ó tharla an tionchar a bheith ní ba leithne de shroich. Tugtar creidiúint le forbairtí áirithe ealaíne don fheabhsú eacnamaíochta–stíle úra mósáice agus ailtireachta, mar shampla–agus foilsíodh leabharthaí nua le húdair a bhí spreagtha ag saothair na bhfealsúna clasaiceacha.  

== Treascairt agus Míriail ==

Is mór an difear eadar na ríshleachta Comnaeneos agus Aingealas. Stuaim agus cúram na saintréithe a léirigh an chéad teaghlach, agus a malairtí ag an dream deireanaí. Ba é Constaintín Aingealas an sinsear a bhunaigh an ríshliocht a bheirfeadh a ainm. Fear misneach, beoghúil, agus go han-dóighúil a bhí ann, de réir na gcroiniceoirí. B’é rud nádúrtha, mar sin, go raibh Constaintín ábalta pósadh le Téadóra, nighean an Impire Comnaeneos, a bhaint amach.  

Tháinig Constaintín den mheánuaisle, agus b’fhéidir gurbh as an tsiocair sin gur choimeád an bhanríon Írín dearcadh chomh tarcaisneach i leith an Aingealais. Níor sháraigh Írín a hamhras fá Chonstaintín, agus chuaidh an caidreamh eadar í agus a neacht Téadóra in olcas de bharr a’ phósta. Ó thaobh an impire, áfach, cha raibh díth muiníne ag Manúil a Dó nuair a chinn sé an flít impiriúil a chur faoi cheannas Chonstaintín.  

Sa bhliain 1154, bhí na Biosántaigh ar tí cogaidh leis na Normannaigh, a bhí ag cruinniú a bhfórsaí cabhlaigh gar do chósta Lacóinia. Fuair Constaintín orduithe gan dul i ngleic leis na Normannaigh sula dtiocfadh trúpaí Biosántacha breise le h-é a thacú. Ach thug Constaintín neamhshuim d’orduithe an impire agus, de bhrí chomhairle astralaithe, dhírigh sé an flít Biosántach in aghaidh an chabhlaigh Normannaigh, a bhí i bhfad ní ba mhó ná a chabhlachán fhéin. Gabhadh an mhórchuid de na longa Biosántacha chomh maith le Constaintín fhéin sa ghníomh easurraime díchéillí, agus chaith sé roinnt bliana i mbraighdeanas i ndiaidh na hanachaine sin.
[[Íomhá:Byzantinischer Kampfschwimmer.jpg|mion]]
Léirigh Constaintín go bhféadfadh tubaiste míleata teacht mar thoradh de mhisneach gan chiall; ach léirigh a mhac Andronacas nach gá leis an mhisneach a bheith ann ach oiread. Ins an bhliain 1179, cuireadh Andronacas i gceannas feachtais in aghaidh na dTurcach sa réigiún de Characs. Oídhche éigin, chuala Andronacas scairteacha sa dorchadas. Níorbh ach scata beag scabhtaí a bhí ann, ach ba leor sin le geit a bhaint as Andronacas, agus d’imigh sé leis chomh tapaidh agus a d’iompródh an each é. Ag radharc na sceilmise, lean na saighdiúirí eiseamláir a gceannaire, agus chuirtí ruaig ar cholún Bhiosántach ag buidhean beag Turcach murach guaim Mhanuel Canracoseanos, a chuir aghaidh do na saighdiúirí teifeacha le léiriú dóibh nach raibh aon duine ar a dtóir.   

Bhí scéal mheatacht Andronacais scaipte go forleathan i mbéal a phobail, agus bhí an t-Impire Manúil ar buile fán mí-ionracas a tharraing a chol ceathrair ar an teaghlach impiriúil. Bhí sé meáite ag Manúil go gcuirfeadh sé éadaí ban ar Andronacas, agus go dtabharfadh sé an meatachán ag máirseáil sa riocht sin trí sráideanna Chathair Chonstaintín. I ndiaidh tamaill, d’imigh an oiread feirge den impire agus go raibh a chomhairleoirí ábalta áitiú ar go mb’fhearr an deasghnáth náireachta a chealú. 

=== Anachain Andronacais ===
I ndiaidh bhás Mhanúil ar 24 Meán Fómhair 1180, fágadh an impireacht le garsún-impire, Alacs a Dó. Roinnt bliana roimh a bhás, thug Manúil ar na huaisle mionn a ghlacadh go ngéillfidís dá bhean, Máire, dá gcaillfí é sula dtiocfadh a mhac Alacs i n-a aois céille; d’aontaigh na huaisle–ar an choingheall go rachadh Máire sna mná rialta dá dtarlódh na heachtraí amhlaidh. 

De réir an tsocraithe, rinneadh bean rialta de Mháire, cé nach ndeachaidh sí i gclochar. D'fhan máthair an impire sa phálás mar a rialiaigh sí le cuidiú an ardchomhairle Alacs Comnaeneos, agus díríodh cúrsaí a’ stáit chun donachta faoi stiúradh na díse. Banleasrí agus bean Fhrancach a bhí i Máire, agus ba leor na buanna sin le hí a chur i staid neamhsheasmhach i ríocht a raibh olc do lucht Laidineach a dul chun cinn ann. 

Bhí sí aineolach go raibh sí ag rith ar thanaí, áfach, agus thug sí neamhshuim don ghearán go raibh sí claonta i dtreo na Laidineach. Thuig sí méid an fhuath nuair a spreagadh círéibeacha i n-a héadan, agus thiontaigh corraíl a’ phobail in ainghníomh. Theith sluaite lucht Laidineach den bfhoréigean, ach cailleadh oiread mór ag an áir.

I lár na hanachaine, tháinig ansin Andronacas Comnaeneos, uasal óg dathúil deagh-chruthach a raibh gnaoi na ndaoine ar agus tacaíocht an airm aige. Nuair a corónaíodh é mar chomh-impire i Meán Fómhair den bhliain 1183, tugadh le fios go mbeadh sé i n-a chosantóir don impire óg. Is dócha go raibh Alacs ag súil go dtiocfadh sé slán den trioblóid faoi scáth dheagh-chliú a ghaoil ní ba shinsearaí. Bhí sé meáite ag Andronacas, áfach, go dtógfadh sé an choróin agus an bhean d’Alacs. Trí mhí ní ba dheireanaí, chuir sé amhlais chun an garsún a thachtadh, agus teilgeadh corpán an impire sa Bhosparas.

Rialtóir ciallmhar bríomhar a bhí in Andronacas Comnaeneos, a bhíodh i n-a chompord comhrá béasúil intleachtach a choinneáil, chomh maith le foréigéan brúidiúlach a dhéanamh. Dhírigh sé neart a chuid fuinneamh i dtreo leasú na himpireachta a bhí, ag an am sin, curtha de dhroim seoil ag an truailliú fear faillí. Cuireadh ceal ar an díolú oifige faoi riail Andronacais. Thug sé le fios go mbeadh cumas agus stuaime mar chrann tomhais maidir leis an earcaíocht den uair sin amach, agus go n-íocfaí turastal cuí do na hoifigí fiúntacha.&lt;ref&gt;G. Ostrogorsky, History of the Byzantine State&lt;/ref&gt; Le cois leasú na maoirseachta, d’eagraigh Andronacas athchóiriú talmhainn agus an chóras cánachais a bhain daoithe. Bhí na tuathánaigh buíoch as, cé go raibh na tiarnaí talaimh mí-shásta leis. 

Ins an phríomhchathair, áfach, bhí na daoine trí chéile ag pearsantacht scoilte, dothuartha an impire, agus d’fhás an eagla faoi agus an fuath dhó. Scoite in iargúil a pháláis, chaill Andronacas teagmháil leis an phríomhchathair, chomh maith le cúrsaí eachtracha. Ghabh na Normannaigh an Chipir, oileáin straitéiseach, lárnach don impireacht, agus tharla an cailleadh dhi mar dhubh-ionntas ar na Biosántaigh agus comhartha dá bhfainne don domhan. I rith an mhí-ordaithe a bhí á scaipeadh i measc na mBiosántach, thapaidh na Normannaigh an deis ansin le críoch Bhiosántach breise a ghabháil. Thit Díraichíón do na Normannaigh go héascaidh, sular chuireadar Teasalóinicí faoi n-a smacht. Ansin, d’imir siad díoltas uathbhásach ar na Biosántaigh as an ár a rinne siad ar lucht Laidineach i gCathair Chonstaintín. Díbríodh daoine Theasaloinícé dá dtithe sular bhuin na Laidinigh a raibh de luach díobh. Creachadh na heaglaisí fosta, cé go raibh an Easpag Éustatias ábalta na Laidinigh a shuaimhniú go leor agus sléachtadh a sheachaint. 

Lean na Laidinigh ar aghaidh chuig Cathair Chonstaintín, agus má tháinig siad mall is é gur tarraingíodh siar iad ag mealladh stóras na mbailte eadar Theasaloinícé agus an príomh-chathair. Leis an tubaiste ar casadh ar Theasaloinícé, chaill Andronacas aon roinnt tacaíochta a bhíodh fágtha dhó i measc na gnáthmhuintire, agus le cailleadh dheagh-ghean na ndaoine, chaith sé de ualach an deaghrialtóra. In ionad cothrom cúramach a choimeád eadar na faicsin agus eadar na haicme, scaoil sé an t-uathbhás ar an phobal iomlán. 

Bhí Andronacas ag iarraidh na gnáth-dhaoine a chur faoi n-a chos, ó ba léir faoin uair sin go raibh an pobal i ndiaidh tionntú i n-a aghaidh. Dhírigh sé ar an uasalaicme fosta, ó chonacthas don impire go mb’ar cheann uasal a gcuirfí an choróin dá mbainfí í de. Cuireadh i bpríosún cuid mhór na n-uaisle ar leithscéal go raibh siad i n-a gceannaircigh, ach, i dháiríre, gabhadh iad mar ghialla le cosaint in aghaidh treascartha ó thaobh a dteaghlach. Chuaidh Andronacas thar cailc leis an straitéis seo nuair a bhagair sé go gcuirfí na huaisle siúd chun báis mar thréatúirí. Le caint chomh neamhshrianta, chinntigh an t-impire an treascairt a bhí sé chomh faitíos faoi, mar spreagadh na huaisle chun gnímh lena ngaolta a shábháil. 

Ba bhuinnean na dteaghlach Comnaeneos agus Aingealas é, Íosác Aingealas, i measc na bhfear ab uaisle, agus, de réir a’ chritéir sin, ar na fir ab oiriúnaí don ríchathaoir. Ach in ainneoin fola goirme Íosáic, bhí sé de mhíchliú air gur mheatachán plobaireach a bhí ann. B’fhéidir gur chomhartha a’ bhig a measadh de gur fhág Andronacas ainm Íosáic as liosta de na huaisle le bheith gaibhte, agus is dócha nár scríobhtaí aon scéala breise faoi Íosác murach Stíofán Haigíochríostophóirítis. Feidhmitheoir an rialtais impiriúil a bhí ann, agus é chomh éilitheach i n-a dhualgas gur thóg sé air fhéin go ngabhfadh sé Íosác. Bhí eagla a’ tsaoghail Bhiosántaigh roimh Stíofán as an chéasadh agus as an mharú a dhéanadh sé i seirbhís don impire, agus bhí Íosác chomh croithte ag radharc an amhais seo go dtug sé ruathar ar Stíofán, agus mharaigh sé a thóraí ar an bpointe le buille a chlaidhimh. 

Theith Íosác go láithreach chuig an Hagia Sóphia a dh’iarraidh tearmainn. Scaipeadh scéala éachta Íosáic timpeall na cathrach, agus thionntaigh an ardeaglais i lárionad na gceannairceach, agus iad ní ba dhána ansin tar éis bhás Stíofáin.&lt;ref&gt;J.Harris, Byzantium and the Crusades, 124&lt;/ref&gt; Cor deagh-chinniúna ab ea é gur san eaglais sin a bhí áit-taisce na corónach impiriúla, agus thug na huaisle reibiliúnacha ar Íosác í a ghlacadh. De réir a nádúir mheata, dhiúltaigh Íosác an choróin, an baol, agus an dualgas a bhainfeadh leotha. Ach, nuair a d’éiligh siad go dháiríre fán ádhbhar, cha raibh de mhisneach aige an dála d’uaisle a dhiúltú arís. Tháinig sé mar theifeach, agus d’imigh sé amach den eaglais mar an t-Impire Íosác a Dó Aingealas.

[[Íomhá:Andronikos 1 Komnenos.jpg|mion]]

Tháinig slua na n-uaisle don phálás ríoga chun Andronacas a tharraingt amach. Bhí gardaí na múrtha cosanta ag tabhairt neamh-shuime don chuid orduithe a bhí ghá scairteadh ag an iar-impire, agus é ar bís, ag déanamh iarrachta scannraithe le hiad a spreagadh chun gnímh. Thuig na fir, is dócha, nach mbeadh ciall ná tairbhe i gcur in aghaidh an athrú réimis. Le heiseamláir a thabhairt, b’fhéidir, thóg Andonacas bogha de shaighdiúir, agus scaoil sé amach roinnt saighead i ndorchadas na hoídhche (gan éifeacht ar bith). Rith tuigsint uathbháiseacht a’ scéil tríd an tíoránach ansin, agus chaith sé de a róba ríoga, chuir sé air boinéad Rúiseach, agus théaltaigh sé amach den chaisleán le dís de na mná ab fhearr leis. Gabhadh é ag an slua, áfach, nuair a bhí sé ag feitheamh bhád éalaithe, agus cuireadh an t-impire treascartha i gcomhair an impire theagmhasaigh.

D’fhág Íosác don daoscar dán Andronacais a shocrú, agus d’imir siad an cineál ceartais is gnách le gráscar mire a léiriú. Teannadh Andronacas de chrann, agus tugadh greadadh i ndiaidh greadta dhó ar feadh trí lá. Scoitheadh an lámh dheis de, agus tarraingíodh na fiacla agus an ghruaig dá chlaigeann. Buineadh súil de, agus caitheadh uisce bruithte i n-a éadan. Ar dheireadh, streachlaíodh Andronacas don hipeadróm mar a crochadh é dá chosa eadar dhá cholún. Sa dóigh sin a fágadh é, le cráidh tuilleadh a dh'fheitheamh. Dúradh go raibh a mheabhair agus a mhisneach aige ar feadh fhad na brúidiúlachta, a chríochnaigh le beirt shaighdiúir Laidineach á chiorrú le buillí a gclaidhmhte. 

=== Íosác a Dó agus Alacs a Trí ===
Chuaidh an Impireacht in olcais faoi réimeas Íosáic a Dó agus a dhearthár, Alacs a Trí, agus thit a raibh fágtha d’inneall a’ rialachais lárnaigh. Léirigh na hAingealais Léiríodh laigeacht na himpireachta le linn na gcrosáidí. Leis an bhearna chumhachta i lár na hImpireachta, cuireadh misneach do cheannaircigh i gcearnaí éagsúla den impireacht chun údarás Biosántach a chaitheamh siar. De réir an staraí Alexander Vasiliev, “Thapaigh an rí-shliocht Aingealas bás na himpireachta, a bhí lagaithe amuigh agus scoilte astoigh cheana fhéin.”  

Faoi theacht a’ rí-shleachta seo, bhí na laethanta glórmhara caite ag an Impireacht Bhiosántach, agus is stair de mheatha agus truailliú a bhí i réimeas Alacs a Trí. Ligeadh na bealaí agus na droichidí i léig. Ní raibh airgead go leor le hinfreastruchtúr na himpireachta agus diomailteacht an impire a choinneáil ag an am céanna, agus cha dtigfeadh focal stuama mar rabhadh dó as na huaisle a bhí ag brath air. Ós rud gurbh fhir náireacha a bhí i gceannas, caitheadh an t-airgead ar shiamsaíocht agus oirfeid in ionad calaí agus droichead, cleasaithe agus damhsóirí in áit dúnta agus uiscerianta. Laghdaíodh gradam na himpireachta agus mórtas a’ phobail aisti agus, leis sin, d’ísligh mian na ndaoine chun í a chosaint.

Nuair nár leor maoiniú a athtreorú, thoisigh an rialtas ar fheachtas cánach a bhí chomh hiomarcach ar na daoine nárbh fhéidir leo maireachtaint faoi. Chomh cruaidh agus a bhí an cánachas agus na dlíthe carntha ar an phobal dúchais gur tréigeadh tráchtanna móra na himpireachta, agus leis an tír folmhaithe de dhaoine tháirgiúla mar sin, tháinig sluaite na mbarbarach a thógáil a’ spáis.

== An Ceathrú Chrosáid ==

Ins an bhliain 1198, thoisigh an Pápa Innoicéintius a Trí ag seoladh litreacha ina dtug sé cead le crosáid nua a dhéanamh. Bhí mar phríomhaidhm na gcrosáidí ná gabháltas na hÉigipte, a bhí i n-a lár chumhacht na Moslamach sa Leiveaint. Tháinig arm na gcrosáidí ag Veinéis sa samhradh den bhliain 1202, ach ba lú a líon ná an méid saighdiúirí a bhí geallta. Ní ba mheasa ná sin, cha raibh an oiread airgid acu ar son chíos an fhlít Veinéisigh a dh’íocadh. In áit íoca, réitíodh go mbeirfeadh na Biosántaigh cabhair do na Veinéisigh a dh’athghabháil Zara–cala-chathair a dhiúltaigh smacht na Veinéiseach tamall beag roimhe sin. Bhí rath ag an chomhghuaillíocht Bhiosántach-Veinéiseach, agus thit Zara tar éis léigir.  

Bhí an chrosáid faoi cheannaireacht Bhonaifeas de Montferrat, cara do Philib de Suabia, agus bhí bean chéile de bhunadh a’ teaghlaigh ríoga Bhiosántaigh ag na comrádaithe araon. Nuair a thug Bonaifeas cuairt ar a chara Pilib, cuireadh é in aithne don Phrionsa Alacsaías Aingealas, mac Íosáic a Dó Aingealas, impire Biosántach treascartha. Chaith Alacsaías a leanbaíocht i mbraighdeanas baile i gCathair Chonstaintín, sular éalaigh sé don iarthar mar a fuair sé fáilte i bpálás a dheirféar agus a fear céile, Pilib.

Rinne an prionsa óg moladh dána do Bhonaifeas. Gheall Alacsaías go dtabharfadh sé tacaíocht na hImpireachta Biosántaí do na crosáidí dá gcuideodh Bonaifeas  leis é fhéin a chur ar ríchathaoir Chathair Chonstaintín. D’ofráil Alacsaías 200,000 punt d’airgead do na crosáidí agus an oiread soláthairtí a bheadh de dhíth orthu. Chomh maith leis sin, gheall sé go gcuirfeadh sé a bhrú impiriúil ar an Phatrarc Ortadocsach ionas go n-aithneodh an cléireach údarás a’ Phápa ar an domhan Críostaí iomlán. 

Cuireadh an Pápa in eolas den phlean ionraidh ar Chathair Chonstaintín, agus sheol sé litir inar chuir sé cosc ar na crosáidí an chathair a dh’ionnsaí. A scríobh sé: “Ná bíodh in aigne d’aon duine agaibh go gceadófaí dhaoibh creachadh a dh’imirt ar thíortha na nGréagach, le cúis nach ngéilleann siad don Hagia Sophia, ná ar an leithscéal gur threascairt an t-impire a dheartháir leis an rí-chathaoir a ghabháil dó fhéin. Cé go ndearna an t-impire na peacaí sin, agus peacaí sa bhreis, ní gá dhaoibhse breitheamhnas a thabhairt air. Níor thóg sibh an chros leis an pheacadh seo a cheartú. Gheall sibh go n-imreodh sibh díoltas ar iad a thug dímheas don chros.”

Níor léigh na crosáidí fógra a’ Phápa. Faoin uair a shroich an litir an caladh, bhí an armáid imithe cheana fhéin chuig Chathair Chonstaintín'''.''' Cha raibh aon chosaint curtha in áit ann nuair a dtáinig na crosáidí ar an 24 Meitheamh. Theith an t-Impire Alacsaías III, agus cuireadh Íosác ar ais ar an ríchathaoir, le n-a mhac Alacsaías Aingealas (Alacsaías IV) mar chomh-impire. Thug an Pápa iomardú do cheannairí na crosáide, agus d’ordaigh sé go leanfaidís ar aghaidh don Talamh Naofa.

Faoi dheireadh mhí na Samhna, thug an t-Impire Alacsaías IV le fios nach n-íocfadh sé an dara chuid den mhéid gheallta–200,000 bonn airgid–ar an leithscéal de ghanntanas maoinithe. Chuir Alacsaías na Veinéisigh trí chéile fosta nuair a d'aidmhigh an t-impire neamh-iontaofa nach raibh sé ábalta cíos an fhlít a dh’íocadh ach oiread.

Le leathíoc na suime, chruthaigh Alacsaías naimhde dó fhéin i ngach uile phointe a thimpill, ó nach ligfeadh ceannaire na nguaillíochta iad fhéin a bheith feallta, agus gur cruinníodh an oiread a d'íoc sé as leá frámaí íocón agus díonta na n-eaglaisí.

Oídhche amháin, tháinig an cúirteoir Alacsaías Múrtsúphlós chuig áras an Impire Alacsaías IV le scéim chliste a chur i bhfeidhm. Bhí a fhios ag an impire go raibh an pobal ar tí reibiliúin, agus bhí fhios ag an chúirteoir gur mheatachán an t-impire. D’inis Múrtsúphlós scéalta bréaga uathbhásacha fá bhuíonta comóntach fuilteach ag sceimhliú tríd an chathair agus an mearadh acu chun eirleach a dhéanamh. Bhí an t-impire buartha cheana fhéin, ach chuir tuairisc a’ chúirteora eagla a’ domhain air. Croitheadh an seomra go tobann ansin le buillí ag an doras agus screadanna de shlua taobh amuigh den seomra. Grúpa comrádaithe Mhúrtsúphlós a bhí ann, ag déanamh a’ róil de chíréibeoirí rímharfóireacha. Le cuma sábhálaí, d’ofráil an cúirteoir slí éilimh don impire, agus threoraigh sé é tríd an lúbra pasáistí den chaisleán. Chríochnaigh an turas ag an doinsiún, áfach, mar a tachtadh Alacsaías tamall ní ba dheireanaí, ar an 25 Eanair, sa bhliain 1204. 

Corónaíodh an forghabhalaí Alacsaías Múrtsúphlós mar Alacsaías V ar an 5 Feabhra. Ach leis an treascairt dhána, thuill an t-impire nua fearg na gcrosáidí, agus thoisigh siad ag beartú ionsaithe Chathair Chonstaintín, an chóras rialtais a chuirfidís i bhfeidhm ann, agus na dóighe a roinnfidís an impireacht eatarthu. Shocraigh ceannairí na comhghuaillíochta go dtoghfaí impire nua ag comhairle de 12 acu, agus go mbeadh cothromaíocht eadar sé crosáidí agus sé Veinéisigh ag an chomhairle sin.

[[Íomhá:Siege constantinople bnf fr2691.jpg|mion]]

Ar an 12 Aibreán, thoisigh na crosáidí ionsaí cabhlaigh ar Chathair Chonstaintín. Tháinig siad ar an chósta le flít de longa dúbláilte (is é sin, bhí na longa nasctha le chéile i bpéire le hiad a dhéanamh ní ba láidire mar ullmhúchán don dúshlán a bhí rompu). Cath catapalt a bhí ann, leis an teicneolaíocht sin á úsáid ar an dá thaobh. Bhí an buntáiste ag na cosantóirí áit ní ba dhaingnithe a bheith acu, agus buntáiste na so-iomrámháilteachta ag na seoltóirí crosáidí. Dhírigh na hionsaitheoirí a mbaráiste ar thúr áirithe ar nós comhordaithe, agus b’éigean do na cosantóirí Biosántacha dul ar foscadh leis an stoirm chloiche a sheachaint. Le postanna an túir tréigthe ag na saighdiúirí, bhí an deis ann do na crosáidí na rampair a thógáil. Gabhadh an chéad túr agus trí eile go tapaidh i n-a dhiaidh. Rúid na fir ab fhearr de na crosáidí ansin chun na geataí cosanta a dh’oscailt le n-a gcomrádaithe den mharcshlua a chur i dtír. 

Ag radharc thógáil bhratach na gcrosáidí, theith an t-Impire Alacsaías Múrtsúphlós den champa. Chruinnigh a phobal tréigthe sa Hagia Sóphia leis an éigeandáil a phlé agus plean a réiteach. Toghadh impire nua ag an chruinniú sin: Téadór Lascairís. Theip air i n-a chuid iarrachtaí le fir na cathrach a spreagadh chun cogadh in aghaidh na saighdiúirí cleachta proifisiúnta de na crosáidí, agus d’imigh sé leis le breacadh an lae arna mhárach.
Le n-a gcathair agus a misneach caillte acu, agus trócaire geallta dhóibh, lig na Biosántaigh síos a n-airm. B’ansin a pléascadh an t-uathbhás. Scaoileadh fir fhuathmhara na gcrosáidí amach trí na sráideanna. Rinneadh uirísliú beag agus mór ar an phobal chloíte den chathair. Creachadh tithe na sibhialtachta; éigníodh na mná, agus tógadh a gclann mar sclábhaí. Truaillíodh a creideadh a bheith naomhtha de na heaglaisí, agus goideadh a bhí de luach airgid díobh. Cuireadh corónacha d’ór; scrínte taisí; dealbha clasaiceacha, agus seodra Biosántacha leis na boinn d’ór a bhí goidte den taisce impiriúil agus na hearraí ar tógadh amach de thrádstórais agus de thithe na cathrach. Scríobh an staraí Geoffroy de Villehardouin, “ní dhearnadh an leithéid creachta ar chathair ariamh.” Mheas Baudouin i litir a scríobh sé gur mhó an luach a bhuin siad amach de Chathair Chonstaintín ná an méid a bhí sna stórais den Eoraip Thiar in éineacht.[[Íomhá:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures INV 3821 ; LP 4674 - après restauration 2026.jpg|mion|256x256px]]Nuair a tháinig tuairisc a’ scéil náirigh don Róimh, scríobh an Pápa litir don leagáid Peadar, inar chuir sé friotal ar a chorraíl maidir le gníomhaíochtaí na gcrosáidí agus a dhubhionntas gur ofráil an sagart sin absalóid dóibh, rud, dar leis an Phápa, nach raibh in údarás Pheadair a dhéanamh. “Cad é a chuir an smaoineadh i do chlaigeann?”, a cheistigh sé an sagart. “Conas a cuireadh thú ar seachrán?”. 

Baineadh an Pápa siar ag an drochscéal, agus cháin sé go dian na crosáidí as an ainghníomh. Dúirt sé go raibh ní ba shuim acu i maoin shaolta agus in íospairt a dhéanamh ar Chríostaithe ná mar a bhí acu in athtógáil Iarúsailéime agus i gcosaint na gcreidmheach. Cha raibh na crosáidí ná na Veinéisigh ró-buartha faoi focla a' Phápa, agus leanadar ar aghaidh leis an phlean a bhí beartaithe acu: tóghadh Baudouin mar impire, agus roinneadh an mhórchuid den impireacht eadar na huaisle. Tarraingíodh an forghabhálaí Alacsaías Múrtsúphlós as comhair cúirte na gceannairí nua. D’áitigh sé gur bh’fhealltóir a réamhtheachtaí, agus gur thoradh bínse dlisteanaigh an cinneadh é a thachtadh. Níor chuir an chosaint sin i n-a luí ar aon duine, áfach, agus teilgeadh Múrtsúphlós de cholún i gcearnóg Thabhrós. 

== Athghabháil Chathair Chonstaintín ==

I ndiaidh Cathair Chonstaintín a bheith tógtha dhíobh, bhunaigh na Biosántaigh dhá stát comharba: an Impireacht de Nícaea agus an Forlámhas d’Eipíreos. (Bunaíodh stát Biosántach eile, an Impireacht Treabaesiún, roinnt seachtainí roimh chreachadh Chathair Chonstaintín.) Ón dtús, bhí na stáit Bhiosántacha i gcoimhlint leis na Laidinigh agus na Turcaigh. Sa bhliain 1075, tháinig an taoiseach cogaidh Súlaidhmeán ibn Cútalmais ar an bhfód i ndiaidh dó a smacht a chur ar na sléibhte Tabhrós, agus sa bhliain 1080, le cuidiú an fhealltóir Nícéipheoras, géilleadh Nícaea dó. Thug an Sultán Máilíc Seá aitheantas do Shúlaidhmeán mar rialtóir iarthar na hImpireachta Seilsiúc sa bhliain dar gcionn. 

De bhreis ar na naimhde áitiúla, bhí cumhacht eile ag teacht, cumhacht ní ba mhó, ní ba láidire ná na faicsin eile in éineacht, agus iad ag trasnú na sléibhte agus ag rásáil ar thaobh a’ chósta le mian an Eoraip go léir a ghabháil.

Ré ionraí na Mongólach a bhí ann, agus eadar na blianta 1204-1243 (blianta ina raibh na ríochtaí Críostaí ag déanamh cogaidh ar a chéile i ndiaidh bhriseadh na hImpireachta Biosántaí), thogh na Mongólaigh Geingeas Chán mar impire, thoisigh siad feachtas gabhála uathbhásaí, agus leathanaigh siad a n-impireacht go dtí gur shínigh a dteorainneacha ó Vítneam don tSibéir, agus ó Mhuir na Seapáine go dtí, faoin bhliain 1243, an Anatóil, mar a bhuaigh arm na Mongólach ar fhórsaí na hImpireachta Seilsiúc.

Cé gur ghéill na Turcaigh go tapaidh agus go hiomlán do na Mongólaigh, d’fhág na hionróirí arm san Anatóil le n-a smacht sa réigiún a chinntiú. Bhí eagla ann go mbeadh na stáit Bhiosántacha na céad tíortha eile a d’fhulaingeodh uathbhás na Mongólach. Ach bhí na Mongólaigh sínte fada tanaí go leor faoin uair sin agus, le tuigsint an fhiúntais a mbeadh i gcomh-ghuaillíocht áitiúil, socraíodh póstaí eadar roinnt ógmhná na mBiosántach d’fhir uaisle na Mongólach. Leis na Turcaigh cloíte agus, mar sin, gan iad a bheith á n-ionsaí a thuilleadh, bhí na Biosántaigh ábalta a n-iarrachtaí míleata a dhíriú ar na Laidinigh ó thuaidh agus athtógáil na ndúichí caillte dhóibh.

Nuair a corónaíodh Seán a Ceathair, Dúcas Lascairís, (1250-1305) cha raibh ach seacht mbliana d’aois aige agus, mar sin, ainmníodh cara a athar, Seoirse Músalón, mar leasrí dhó. Bhí neart naimhde ag an chúirteoir sin, agus dúnmharaíodh é ar feadh Aifrinn naoi lá ní ba dheireanaí. I ndiaidh an ainghnímh sin agus éiginnteachta dá bharr, thapaigh Mícheál a hOcht a dheis chun údarás a thógáil. Oidhre den trí theaghlach ba ríoga den domhan Biosántach a bhí i Mícheál, an leasrí nua, le cois a bheith in a ghinearál maith le lán tacaíocht na bhfórsaí míleata. Tugadh ardú céime i ndiaidh ardaithe céime dhó; rinneadh aimiréal a’ chabhlaigh de, agus, tamall ní b’fhaide, ainmníodh é mar Thíoránach na hImpireachta. Agus é ina Thíoránach, bhí an t-impire agus a mhuinntir ró-lag a chur i ndiaidh a dhánachta. Sa bhliain 1259, shocraigh Mícheál go gcorónófaí é mar chomh-impire agus, trí mheascán tosca agus stuaime, thuill sé an chliú mar an impire a d’athbhunaigh an Impireacht Bhiosántach. 

Le linn na nglúnta tar éis na tubaiste den bhliain 1204, tháinig na Biosántaigh i staid nirt, ag eagrú agus ag forbairt de réir a chéile. Thóg siad ar ais cuid mhaith na ndúichí a chaill siad agus, ón bhliain 1230 (seachas roinnt oileán agus úrphost), bhí impireacht na Laidineach agus na Veinéiseach teoranta go dtí iomall Chathair Chonstaintín í fhéin, faoi shúile ghéara na nGréagach. Ó thaobh na Laidineach, is dócha go raibh rialú Chathair Chonstaintín mar dhúshlán thar cumas na Laidineach.

In ionad fhorbairt tionscail agus infheistíochta stuama, bhí eacnamaíocht na Laidineach ag brath ar an mhéid a mbíodh siad ábalta a bhladar as an Phápa agus an oiread arbh fhéidir leotha a bhuaint as an phobal. Bhí an stát agus na daoine ag dul i mbochtanas de dheasca na bpolasaithe truaillithe, agus faoin bhliain 1261 bhí an scéal chomh dona agus go raibh na Laidinigh ag leagan agus ag leá na ndíonta órga de na heaglaisí. 

I measc na mBiosántach, mhéadaigh mian Chathair Chonstaintín a athghabháil agus an dóchúlacht go gcuirfidís an dúshlán sin i gcrích. Bhí na Biosántaigh eolach nár tógadh Cathair Chonstaintín ariamh gan smacht na n-uiscí dá timpeall a bheith ag na gabhálaithe, agus d’eagair siad plean ghabháil na cathrach le cuidiú a gcomh-ghuaillithe den ríocht Geineoch, leis a raibh ceann de na cabhlaigh ba mhó den aois. 

Bhí oifigigh an airm Bhiosántaigh i dteagmháil leis na Teileamatóirí le roinnt blianta. Saorálaithe de mhíliste Gréagach neamhspleadhach a bhí ionntu, agus iad ag oibriú san eadrána ar an teorainn. Bhí siad in ainm a bheith faicsean neodrach agus, go dtí an uair seo, níor throid siad ar thaobh amháin ná an taobh eile. Gréagaigh go léir ab iad, áfach, agus le blianta bhí siad ag baint tairbhe as a suite uathúil chun fhaisnéis staide na cathrach agus tuairisc fá ghluaisteachtaí trúpaí a chruinniú leis an eolas sin a thabhairt dá gcomhthírigh. Thug na saorálaithe Gréagacha scéala do Strataigeapólós–ginearál na hImpireachta de Nícaea–go raibh an flít Veinéiseach imithe chun Daphnúisia le sprioc an oileán sin a réiteach mar chaladh cosanta in ullmhúchán don ionnsaí Geineoch a bhí siad á fheitheamh.

Tháinig Straiteagopólós agus a chuid trúpaí chuig poinnte áirithe de bhalla cosanta na cathrach mar a raibh roinnt saighdiúirí den Teileamatóirí á bhfeitheamh ar an taobh eile den mhúr. Ag meán oídhche, cuireadh na dréimeirí agus toisíodh an iontráil fáilí isteach i gCathair Chonstaintín. Chomh ciúin cúramach agus a bhí na fir ag dul thar na ballaí ollmhóra nár braitheadh aon duine acu roimh an mhóimint a dhruideadar de rúid ar fhairtheoir de Gheata na Foinse. Leagadh amach an garda sin, agus osclaíodh an geata chun an t-arm Biosántach a ligint isteach. 

Rinne na trúpaí Laidineacha a dhícheall in iarracht an bealach chun an pháláis a bhlocáil, ach sléachtadh iad go tapaidh. Ag radharc na ruaige, dheifrigh an t-Impire Baudouin chun a’ chalaidh. Cé gurbh fhéidir leis an impire Normannach cath a dhéanamh ansin–bhí a ghardaí cosanta leis agus an flít Veinéiseach ag teacht–léirigh Baudouin a chladhaireacht nuair a thóg sé an bád ba ghaire, agus d’imigh sé leis ón dainséar.

Faoin uair ar fhill an cabhlach Veinéiseach, bhí an chathair chaillte dhóibh. Bhí na Gréagaigh ag gardáil na múrtha cosanta, agus iad i ndiaidh tinte a lasadh i measc tithe na cathrach. Bhí na teaghlaigh Laidineacha agus Veinéiseacha i mbun tréan-iarracht an baol sin a dh’éalú, a gcuid seodra a shábháil, agus an oiread earraí a bhí siad ábalta a dh’iompar amach. 

Ar an chúig lá déag de mhí Lúnasa, rinne an t-Impire Mícheál filleadh glórmhar isteach Cathair Chonstaintín chun an Impireacht Bhiosántach a dh’athbhunú. Coisriceadh an Hagia Sóphia don chreideamh Ortadocsach. Corónaíodh Mícheál agus a bhean, agus rinneadh comh-impire dá mhac, Andronacas. Dalladh Seán, agus cuireadh i bpríosún é. Mar sin a bunaíodh an ríshliocht Pailéalógós, an teaghlach ríoga a rialaigh an Impireacht Bhiosántach le tréimhse ní b’fhaide ná aon teaghlach eile.  

== Cogaí Cathartha agus Cinsealacht na n-Otamánach ==

Gabhadh Cathair Chonstaintín ar ais, ach bhí glóir chinseal na himpireachta chaillte fós. Bhí na sean-tíortha Biosántacha i seilbh a sean-naimhde, agus cuireadh trí chéile trádáil chuig an phríomhchathair de bhrí neartú smacht na Veinéiseach sa Mhuir Aeigéach. Tugadh neamhshuim don bhagairt Thurcach. Ó thaobh cúrsaí inmheánacha, chuaidh na caidrimh eadar na haicme in olcas. Bhí na huaisle ag seasamh talaimh agus ag loiceadh a ndualgas maidir le hearcaíocht mhíleata. Ins an ré sin, leantaí cogadh cathartha de chogadh cathartha eile, agus bhí gach aon de na hanachainí úd mar chéim eile i dtreo bhás na hImpireachta Biosántaí.

Nuair a corónaíodh Mícheál a hOcht, ní raibh i bhfairsingeacht na hImpireachta Biosántaí ach an cósta thiar d’Anatóil; codanna na Tráicia agus na Macadóine; roinnt oileán sa Mhuir Aeigéach, chomh maith le cuid tíre comhionann le taobh thiar na Gréige den lá atá inniubh ann. Shocraigh Mícheál go bhfeabhsódh sé an méid a bhí fágtha dhó, agus thoisigh sé ar fheachtas athtógála agus ath-dhaonraithe. Mhaoinigh sé forbairt mhíleata trí cánachas cruaidh agus díluacháil an airgeadra.   

In ainneoin na staide éiginnte den impireacht, láinseáil Mícheál ionsaithe in iarracht críoch a ghabháil, ach ba bheag an rath a bhuin sé as na feachtais, den chuid is mó. Le cosaint in aghaidh chreachta eile ar Chathair Chonstaintín, thug sé ar an Eaglais Ortadocsach a ghéilleadh don Róimh, cé gur thuill sé fuath na ndaoine leis an straitéis sin. 

Tharla cogadh cathartha eile i ndiaidh bhás Andronacais a Trí sa bhliain 1341, a mhair sé bliana. Bhí mac Andronacais, Seán Pailéalógós, faoi stiúradh Áine de Shaváí'''.''' Cé gur mhian le Andronacas a Trí go gceapfaí Áine mar leasrí a mhic, bhí cara an impire sin, Seán Cantacúiseanas, míshásta leis an socrú, agus thug sé é fhéin in iomaíocht leis an bhean uasal Áine. Cha raibh rath ar a chuid iarrachtaí chun smacht na leasríochta a bhuint d’Áine, cé go bhfuair sé tacaíocht go leor i dTráicia. Coimhlint aicmeach a bhí ann, ina dtug na huaisle agus na daoine saibhre a dtacaíocht don tiarna talaimh Cantacúiseanas, nuair a bhí na gnáth-dhaoine ar son Áine.

Bhí na Biosántaigh i mbun cogaidh ar a chéile, agus bhuin an rí Stiofán Úrós a Ceathair leas as an scéal sa bhliain 1345, nuair a chloígh sé cuid mhaith na Gréige. Chuir Cantacúiseanas Cathair Chonstaintín faoi n-a smacht ins an bhliain 1347, agus cuireadh i gcrích an cogadh cathartha. D’úsáid Cantacúiseanas amhais Thurcacha le linn a’ chogaidh, agus bhí sé ag brath orthu fós le n-a údarás a choimeád. D’fheall na Turcaigh ar luath go leor, agus thóg siad gCallaípoil (Gallipolí) de na Biosántaigh sa bhliain 1354. Lagaíodh an Impireacht Bhiosántach de dheasca na gcogaí cathartha, agus fágadh í soleonta d’ionsaithe a gcomharasan.  

  B’ainnis an staid inar fágadh an impireacht i ndiaidh a’ chomhraic. Le hoiread mór de na fir óga Gréagacha caillte sna cogaí cathartha, bhí a dtír dúchais ansin soghonta ag a naimhde éagsúla–na Turcaigh i dtús báire den áireamh. Tar éis coimhlinte inmheánaí eile, a tháinig eadar na bliana 1373-1379, agus an suaitheadh den bhliain 1390, bhí an Impireacht Bhiosántach beagnach timpeallaithe ag na Turcaigh Otamánacha. 

Le linn a’ chogaidh chathartha, scriosadh Dún Ghallipolí ag crith talún, rud a lig do na Turcaigh a thrasnú isteach san Eoraip an chéad lá eile. Faoin am a cuireadh críoch leis an chogadh, bhí na Seirbiaigh cloíte ag na hionróirí agus curtha i sclábhaíocht. Neartaíodh fós smacht na dTurcach i ndiaidh chath Chosaive.

D’iarr na himpirí Gréagacha cuidiú na n-iartharach, ach mhínigh an Pápa go soléir nach bhfaigheadh na Biosántaigh cabhair as cumhachtaí an iarthair muna ngéillfidís don Eaglais Rómhánach. Cuireadh toscairí na cúirte Biosántaí don dara chomhairle de Lyon le litreacha ó pheann Mhíchil agus ceannairí Eaglais an Oirthear, inar aithin siad údarás a’ Phápa. 

D’fhoghlaim an t-impire gurbh fhusa scríobh litreach ná iompú pobail, agus thuill sé fuath ó gach uile aicme den tsochaí Bhiosántach as an bhfeall a d’imir sé ar an Eaglais Ortadocsach. Spreagadh agóidí, agus buineadh an teanga den mhanach Mheileiteos, ceannaire na ngríosóirí; dalladh manach eile, agus gealladh bás d’aon duine ar a bhfaighfí paimphléad frith-impireach. Tugadh bóthar do shaighdiúirí a bhí claonta go hoscailte don taobh Ortadocsach. Bhí roinnt saighdiúirí eile nár aontaigh le cinneadh an impire, agus iad ag coimeád a míshástachta faoi ceilt, ach thug siad droim a láimhe don arm ansin.

Bhí an suite céanna ann i rith réimis Sheáin a Cúig. Faoi bhrú bhagairt na dTurcach, d’amharc sé don Róimh le cuidiú a fháil, agus d’ofráil an Pápa den uair sin na téarmaí céanna agus a d’ofráil an Pápa don Impire Mícheál caoga bliain ní ba luaithe. D’fhógair Seán géilleadh d'údarás na Róimhe ar an 17 Meán Fómhair sa bhliain 1369. Ach ba lú an cabhair mhíleata a fuair sé ná an méid a tugadh do Mhícheál caoga bliain ní ba luaithe. Le teann éadóchais, shocraigh Seán ansin nach raibh rogha fágtha dhó ach conradh a dhéanamh leis na Turcaigh Otamánacha. Drochmhargadh a bhí ann, leis na Biosántaigh faoi oibleagáid airgead agus trúpaí a sheoladh do na Turcaigh mar chíos-cháin bhliaintiúil.
===Tréatúireacht Teaghlaigh===
Sa bhliain 1370, pléascadh sraith streachailte eadar an t-Impire Seán a Cúig agus a mhac Andronacas. Bhí an t-impire i ndiaidh Andronacas a chur as a oidhreacht, agus chuir sé a dara mhac, Manúil, i n-a áit. Ansin, chuaidh Andronacas i gcomhar le mac a’ tsultáin Otamánaigh, an prionsa Daivcí, ag a raibh fuath dá athair fhéin. Bhí an dís acu tógtha le díoghrais díoltais, agus thoisigh siad ag pleanáil treascartha in aghaidh a n-aithreacha. Nuair a fuarthas amach an bhrathadóireacht, d’ordaigh an sultán Múrad a hAon go ndallfaí a mhac Daivcí, agus thug sé ar an Impire Mícheál go gcinnteodh sé an ciorrú céanna dá mhac, Andronacas. Bhí an t-ádh ag Andronacas ach súil amháin a chailleadh sular cuireadh é i gcarcair san oileán Leimneos.  

B’ann a bhí sé sáinnithe gus go bhfuair sé cabhair ó na Geinéivigh agus na hOtamánaigh. Bhí sé soléir do na náisiúin sin, dís sean-naimhde do na Biosántaigh, go mbeadh sé dá dtairbhe an cogadh náireach a chothú, agus chuidigh siad leis an bhfealltóir éalú ó phríosún. D’fhill Andronacas go Cathair Chonstaintín, mar a bhuin sé amach a shean uaill-mhian. Mhair sé trí bliana mar impire, agus i rith a réimis fhealltaigh, chuir sé a athair i bpriosún, agus ghéill sé Gallipolí do na Turcaigh Otamánacha. Le cuidiú na Veinéiseach, scaoileadh Seán a Cúig amach, agus cuireadh ar ais mar impire é.  

San eadarlinn, d’éalaigh Andronacas i dtearmann na nGeinéiveach; agus é fós dírithe go míréasúnta ar an ríchathaoir, threoir sé a leantóirí chun cogaidh eile leis an impireacht a athghabháil. I ndiaidh cúpla bliain, cealadh an cogadh, agus síníodh conradh síochána. Cé go raibh sé geallta d’Andronacas i dtéarmaí an chonartha go n-aithneofaí arís é mar oidhre na himpireachta, rinne sé cogadh nua ar a athair sa bhliain 1385. Ba í a dhíth foighidne údar a bháis, agus cailleadh é i gcath sa bhliain céanna. Bhí tuilleadh tréatúireachta roimh an Impire Seán, áfach, nuair a fógraíodh cogadh eile fós air, agus a gharmhac agus chomhainmneach, Seán mac Andronacais, an fealltóir den bhabhta seo. Thimpeallaigh Seán Óg a chuid fórsaí ar Chathair Chonstaintín, agus osclaíodh na geataí dó tar éis léigir ghairid. Bhí an t-Impire Seán a Cúig amuigh ag an am, agus cha raibh morán de bhac curtha eadar an t-éilitheoir agus an ríchathaoir, a thóg sé mar impire Seán a Seacht. Cuireadh as é cúig mhí ní ba dheireanaí, áfach, nuair a tháinig an Prionsa Manúil, mac Sheáin a Cúig, le flít lán de shaighdiúirí Bhiosántacha agus Veinéiseacha le hoiread rídirí de Ródas. Ghlac Manúil cabhair Thurcach i n-a eachtra fosta agus, mar chostas a’ chuidithe sin, b’éigean dó cónaí i gcúirte a’ shultáin Béasúd a hAon, mar vasailleach. [[Íomhá:Murad II and Władysław III of Poland.jpg|mion]]D’éiligh Béasúd fosta go gcuirfí ceantar ar leith do na trádálaithe Turcacha, agus go n-aithneofaí udarás an Chadaí, is é sin, breitheamh Moslamach, a chinnteodh aon chás a mbainfí le Moslamach ar bith i gCathair Chonstaintín. Chomh maith leis sin, bheadh údarás an impire teoranta don taobh astoigh de Chathair Chonstaintín.

Ins na blianta céanna, bhí na Turcaigh ag neartú a smachta sa réigiún. Bhí cuid mhór na mBalcán cloíte acu chean fhéin, agus cailleadh an chuid eile dhóibh tar éis chath Chosaiv, mar ar rugadar buadh ar fhórsa aontaithe de Bhosnaithe agus Albánaigh, cé gur cailleadh an rí Turcach sa chath. Ainmníodh a mhac, Meithmeit, mar rí nua na dTúrcach, agus d'éiligh sé den Chailif de Chaireo go gceadófaí dó Cathair Chonstaintín a ghabháil agus go dtabharfaí dó an teideal “Sultán na Róimhe”. Thaitnigh leis na Moslamaigh an nóisean iad a bheith i n-a ngabhalaí na hImpireachta Romhánaí agus an oidhreacht stairiúil a bhain léithe. 

Ag deireadh na bliana 1393, ghair an sultán Béasúd ar gach uile dá vasáilleacha Críostaí–an t-Impire Manúil a Dó san áireamh–chuig chruinniú le n-a ndíoltas don sultán a mhionnú agus a ath-dhearbhú. Dúradh go raibh rún ag Béasúd na vasáilligh uilig a shléachtadh chomh luath agus a bheadh siad cruinnithe le chéile, ach gur athraigh sé a intinn ag an móimint deiridh. 

Bhí an t-Impire Manúil mí-shásta cheana fhéin leis a staid mar vasáilleach don sultán Otamánach, agus i ndiaidh a’ chruinnigh chinniúnaigh chuaidh sé ar turas trí chúirteanna ríoga d’iarthar na hEorpa ag lorg chuidiú na ríthe Críostaí chun na hOtamánaigh a ruaigeadh agus glóire Bhiosántach a athbhunú. Cé gur cuireadh fáilte an laoich don impire, cha raibh fonn ar na monarcaí siúd dul i gcomhrac i n-éadan na nOtamánach, agus d’fhill Manúil abhaile sa bhliain 1403, fós ag lorg fuascailte don bhfadhb Thúrcach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Chronica maiora of Thomas Walsingham, 1376-1422|publisher=Boydell Press|date=2005|location=Woodbridge, Suffolk, England ; Rochester, NY|author=Thomas Walsingham, David Preest, James G. Clark|pages=p. 319}}&lt;/ref&gt;

===Seán a hOcht agus Streachailt in Aghaidh na n-Otamánach===
De réir a chéile, chuaidh Manúil ar scor, agus d’ainmnigh sé a mhac Seán mar impire na hImpireachta Biosántaí sa bhliain 1421. Mar an gcéanna le n-a athair, bhí mian ag Seán srian na nOtamánach a chaith de agus, i mbliain a chorónaithe, chonaic Seán deis i Mústafá, éilitheoir don rí-chathaoir Otamánach. Mac an iar-shultáin Béasúd a bhí ann, a bhí i gceannas ar cheannairc den bhliain 1416 in aghaidh a dhearthár, Meithmeit a hAon, an sultán Otamánach ag an am. Díbríodh Mústafá i ndiaidh na treascartha teipthe, agus d’eagraigh Meithmeit go gcuirfeadh an prionsa reibiliúnach i mbraighdeanas ar oileán Leispeos faoi coimhead Mhanúil a Dó.

Agus é sáinnithe ar deoraíocht, bhí Mústafá ar bís leis an Impireacht Otamánach a thógáil den sultán úr, Múrad a Dó, mac a dhearthár, agus bhí Seán ag iarraidh roinnt deimhnithe sula scaoilfeadh sé Mústafá saor i dtreo cogaidh. D’aimsigh an t-impire gealltanas an éilitheora sin go ngéillfí críocha áirithe do na Biosántaigh dá dtiocfaí le Mústafá na tailte a ghabháil–Gaillipoli agus na cathracha cois chósta den Mhuir Dhubh san áireamh.

Le tacaíocht mhíleata agus cabhair airgeadais den impire Biosántach, seoladh Mústafá do Gallipolí, a thóg sé go héasca, agus thit cathair i ndiaidh cathrach don phrionsa dhána. Gabhadh Geilibeolú gan chath mór, agus bhí smacht ar chaol na Dardainéile ag na fórsaí treascracha tar éis an bhua sin. Luath go leor, ghéill na gobharnóirí de Rúiméalia do Mhústafá, agus nuair a chuir Múrad arm le dul i ngleic leis an reibiliún, thréig na trúpaí arm an tsultáin le dul i bpáirt leis an éilitheoir.

Le n-a shlua agus a mhisneach méadaithe, thrasnaigh Mústafá caol na Dardainéile le dul i gcomhrac cinniúnach le Múrad a Dó. I gceannas ar arm ollmhór de 18,000 fear, thug Mústafá cath in aghaidh Mhúrad ag Loch Uluabat. Nuair a thuig Mústafá go raibh an cath caillte aige, theith sé go Gallipolí. Bhí trúpaí an tsultáin ag druidim go dlúth air, agus roimh fhada chuir siad léigear ar an chathair. Bhí Mústafá ansin ag súil le háit shabháilte a dh’fháil i gCathair Adriain, ach cloíodh an chathair sin ag fórsaí a naimhde, agus gabhadh é. 

Básaíodh Mústafá i ndóigh náireach mar go mbeadh coirpeach coiteann ann, in áit an bháis uasail a bhíodh prionsa ag súil leis. Bheadh an caitheamh sin oiriúnach más fíor maíomh an tsultáin agus na croiniceoirí Otamánacha gur phasadóir Mústafá. Ach níl an scéal soléir, agus maireann an chonspóid i measc na staraithe don lá atá inniubh ann.

D’imir an sultán Murad a Dó díoltas ar na Biosántaigh nuair a chuir sé léigear ar Chathair Chonstaintín agus scrios sé an Forlamhaí de Mhóiréa. Íslíodh na Biosántaigh ar nós ní ba náirí fós faoi théarmaí conartha nach raibh rogha acu ach a shíniú sa bhliain 1424. Socraíodh go n-íocfadh na Biosántaigh cíos-cháin de 300,000 bhonn bhliaintúil agus go ngéilfí geataí na Mara Duibhe don Impireacht Otamánach.

Bhuin Múrad II tairbhe as móiminteam an fheactais, agus rinne sé cogadh ansin ar an tSeirbia, ar an Úngair agus ar na Veinéisigh. Thit an-chuid na mBalcáin do na hOtamánaigh, agus chuireadar i gcrích gabháil na Seirbia sa bhliain 1439. Bhí an Impireacht Otamánach ag leathnú a dteorainneacha agus ag deimhniú a smachta i dtíortha nua-chloíte, nuair a bhí an Impireacht Bhiosántach íslithe, soleonta, scoite, agus ciorclaithe ag na Turcaigh.[[Íomhá:Sultan Murad II, portrait from 19th century manuscript.jpg|mion|An Sultán Múrad a Dó.]]

Thuig Seán go soléir tabhacht a’ cháis. Uair amháin eile, d’fhill impire Biosántach go Pápa le cuidiú a iarraidh, agus dhearbhaigh Pápa eile nach dtabharfaí an cuidiú sin muna mbeadh aitheantas Biosántach tugtha dá údarás reiligiúnach. Gaireadh comhairle i bhFerrara ar an ochtú lá de mhí Eanáir, ach cuireadh siar na cainteanna nuair a bhris amach an Phlá sa chathair. Aistríodh an eadarbheartaíocht go Flórans an chéad bhliain eile, mar a shocraigh na ríthe ar chrosáid nua a dhéanamh. Fógraíodh, ar dheireadh, aontú na n-Eaglaisí Thiar agus Thoir, agus arís eile spreagadh suaite i measc na mBiosántach dá dheasca. 

Tháinig an t-impire agus na patrarcaí ar ais i gCathair Chonstaintín lán sásta le n-a saothar, cinnte dearbhtha go raibh an Eaglais uilíoch ath-bhunaithe ar nós a gcloífeadh leis na traidisiúin den Eaglais Ortadocsach, agus iad siúráilte go mbeadh siad slán sábháilte ó na Turcaigh ansin faoi chosaint arm an Iarthair. Bhí dearmad faoi dhó orthu, áfach. Ní raibh siad ábalta aontú na n-Eaglaisí a dh’fhógairt sa Hagia Sóphia, chomh díoghraiseach agus a bhí na daoine in aghaidh a’ mhéid a bhí socraithe ag an chomhairle. Chomh maith leis sin, thréig na ríthe den Iarthar na pleanannaí chun cogadh a dhéanamh ar na Turcaigh. 

Léiríodh an misneach chun dúshlán a thabhairt ar Mhúrad as cearn eile nuair a d’eagraigh an Rí Vladislav a Trí na hUngáire meascán fórsaí chun cogadh a dhéanamh ar na Turcaigh. Spreagadh mothúchán dóchais as na buanna a rug Seán Húiniadaí de Thransalváin ní ba dheireanaí, ach theip air teacht i dtír ar an rath luath sin, agus cuireadh deireadh ar an bhfeachtas de dheasca easpa comh-ordaithe le n-a chomh-ghuaillí Veinéiseacha agus Ungáracha. D’imir an prionsa Seán Húiniadaí a dheis deiridh agus an Albánach Skanderbeg taobh leis nuair a thug siad aghaidh d’arm Mhúrad a Dó i gCosaiv. Throid na hairm ar feadh trí lá, agus i ndiaidh a’ chomraic fhuilltigh dhíograisigh, ba Mhúrad a thug an lá leis.      

== Titim Chathair Chonstaintin ==

Fuair Múrad a Dó bás ar an 2 Feabhra sa bhliain 1451, agus rinneadh sultán dá mhac, Meithmeit a Dó. Bhí an sultán nua go díoghraiseach dírithe ar aidhm amháin, is é sin, gabháil Chathair Chonstaintín. In ainneoin a óige agus déine a mhéine, chuaidh Meithmeit i mbun na scéime sin le plean stuaime a chuir sé i gcrích le oiread mór foighidne. 
[[Íomhá:Conquest of Constantinople, Zonaro.jpg|mion|Meithmeit á threorú an airm Turcaigh.]]
Thoisigh sé an próiseas i ndóigh pholaitiúil, inar chinntigh an sultán leislisiú na mBiosántach trí shíniú conarthaí leis na Veinéisigh. Agus é sásta siúráilte nach rachadh aon náisiún i gcabhair ar na Biosántaigh, thug Meithmeit an t-ordú chun dún chladaigh a thogáil ar bhruach a' Bhosparais le go mb’ fhéidir le n-a arm an sruth solártha a stopáil. Bhí an chathair i gcaoi náireach faoin bhliain sin, a sráideanna seanchaite agus tréigthe. Ar an darna lá de mhí Aibreáin sa bhliain 1453, thoisigh léigear Chathair Chonstaintín. Cé go raibh sí in ainm a bheith i n-a príomhchathair impireachta fós, i dháirire, bhí a ré órga caite faoin lá úd, agus b'ach 7,000 fhear aici a thógfadh arm chun an chathair a chosaint. Nuair a bhí na trúpaí truacanta ghá gcruinniú in ullmhú don chath scáthmhar, bhí ambasadóirí Biosántacha i mbun iarrachta práinní trí chuirtí an Iarthair, ag agair agus ag iompú ar na ceannairí Laidineacha go gcuirfidís saighdiúirí le Cathair Chonstaintín a shábháil.

Ar taobh amuigh de na múrtha, bhí arm ollmhór Moslamach grupáilte, 80,000 saighdiúir proifisiúnta, le cois comhraiceoirí breise mar chathlán tacaíochta. Trí stuaime, trí fhoighdne agus trí stratéis chiallmhar, tháinig na Turcaigh ar tí na buaidhe, agus cha chuirfeadh Meithmeit an buntáiste i bhfiontar ag an phoinnte sin den bhfeachtas. 

D’ordaigh an sultán go dtógfaí droichead ollmhór snámha le cumarsáid eadar an t-arm agus an cabhlach a dh’éascú. Tógadh túr ionsaithe fosta, chun aidhm ní ba chruinne a fháil ar mhúrtha Chathair Chonstaintín. Lá agus oídhche, dhírigh na Turcaigh gunnaí móra ar na múrtha cosanta go dtí go bhfacthas bearna ag Geata Naomh Rómanós. Agus an chathair ar tí titime, seoladh téarmaí géillte don Impire Constaintín. D’ofráil Meithmeit post mar vasailleach de chaladh éigin dá ngeillfeadh Constaintín an chathair dó. Dhiúltaigh an t-impire an tairicsint náireach, cé go raibh fhios aige go raibh an chathair chaillte. Thóg sé an Eocairist ag an Hagia Sóphia, sular fhill sé don phálás den uair dheireanach. Chruinnigh Constaintín a chuid freastálaí, agus d’iarr sé go dtabharfaidís a maithiúnas dó as aon chion a d'fhéadfadh a bheith déanta aige in a n-aghaidh. D’imigh sé leis ansin ar dhroim eich le n-a bhás a dh’fháil.

An oídhche roimh ghabháil na cathrach, bhí guthanna na mílte Moslamach aontaithe in adhradh le clos do na cosantóirí, agus an toradh de ag léiriú aontachta agus dhisclipín an namhad. Mhínigh an sultán dá arm go gcuirfeadh na foirgnimh mhóra i leith dó fhéin, ach, seachas sin, go raibh cead acu an chathair go léir a chreachadh, agus na mná uile a thógáil dóibh fhéin. 

Roimh bhreacadh lae, thoisigh an ionnsaí deiridh, agus thug na hOtamánaigh ruathar ar gach taobh na cathrach. Bhí na múrtha clúdaithe le hionraitheoirí ar feadh a n-imlíne, a fhad’s a bhí a gcomrádaithe ag teacht isteach tríd an bhearna a rinneadh an lá roimhe. Throid na cosantóirí go cróga díograiseach agus, ar dtús, bhí an chuma ann go d’fhéadfaidís an lá a bhaint amach. Thit colún i ndiaidh colúin de na Moslamaigh, ach cuireadh saighdiúirí nua in a n-áit chomh luath agus a cailleadh iad. I ndiaidh chúpla uaire, gortaíodh Iústainiánaí, marascal an airm Bhiosántaigh, tubaiste a chuir a chuid trúpaí trí chéile.
[[Íomhá:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|mion]]
D’aithin an sultán an mí-eagar a chruthaigh cailliúint a gceannaire i measc na mBiosántach, agus thug sé an t-ordú don bhfathach Hasán d’Uluabad chun an balla a ionsaí. Shroich an fathach agus a chuid fear barr a’ túir, a bhí os cionn an bhearna a rinne na hOtamánaigh sa mhúr cosanta. Bhí an t-impire ann, ag díriú a thrúpaí, agus chaith sé de ansin a fheisteas ríoga, agus chuaidh sé i mbun comhraic ucht le hucht leis na Moslamaigh. Maraíodh an fathach agus a íochtaráin a bhí sé ghá dtreorú sa chomhrac uathbhásach, ach bhí míllte dá chomrádaithe ag rúid tríd an bhealach chéanna. Throid na cosantóirí go fíochmhar in aghaidh slua ollmhóir d’Otamánaigh, ach sléachtadh iad go léir, Constaintín fhéin san áireamh. Leis sin, cailleadh an múr do na hOtamánaigh, a bhrúigh ansin isteach sa chathair, agus iad ag saitilt thar corp an impire mhartraithe.  

Leis na múrtha cloíte ag na Moslamaigh, theith na sibhialtaigh chuig an Hagia Sóphia. Bhí siad plódaithe astoigh sa mhór-eaglais sin nuair a bhí na hOtamánaigh a sléachtadh trí sráideanna na cathrach. Roimh fhada, bhris na hionsaitheoirí isteach san eaglais mar a rinne siad ainghníomh náire uathbhásach. Na mná agus na páistí a mhair an foréigean, tógadh iad mar sclábhaí. Faoi mheán lae, bhí an chathair iomlán faoi smacht na Moslamach, agus chuaidh an sultán ag marcaíocht trí Chathair Chonstaintín. Nuair a shroich sé an Hagia Sóphia, d’ordaigh sé go bhfógrófaí as balcóin na heaglaise go mbeadh an foirgneamh naofa i n-a mhosc as an uair sin amach. Bhí scéal bhás an impire ghá scaipeadh tríd an chathair, ach dhiúltagh na daoine don tuairisc mar ráfla mhearbhall cogaidh. Leis an drochscéal a chruthú, thaispeáin na Moslamaigh claigeann an impire do phobal Chathair Chonstaintín, sular seoladh é ar turas na gcathracha móra den domhan Gréagach.

Bhí 100,000 Biosántach i n-a gcónaí sa chathair ag an uair a gabhadh í. Den phobal sin, sléachtadh 40,000 duine, eadar shaighdiúirí a cailleadh i rith a’ chomhraic agus shibhialtaigh ar dúnmharaíodh san aingníomh i n-a dhiaidh. Tógadh 50,000 mar sclábhaithe. Spáráladh tuairim 10,000 saothraithe lathaí den sléachtadh agus den sclábhaíocht. D’éalaigh siad na tragóidí a d’fhulaing an mhórchuid dá muinntir de bhrígh gur bhraith glaineacht agus sláinte na cathrach orthu. Cathair Mhoslamach a bheadh ann den lá sin go dtí an lá a thá inniubh ann, ar dtús mar lárionad chumhacht na hImpireachta Otamánaí, agus, ní b’fhaide, mar phríomhchathair Phoblacht na Tuirce.

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Impireacht Bhiosántach, An}}
[[Catagóir:Impireacht na Róimhe]]
[[Catagóir:Impireacht Bhiosántach]]
[[Catagóir:Impireachtaí]]</text>
      <sha1>8wq40gpojj76bn9lzpozjdjv354hpfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frank McCourt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23732</id>
    <revision>
      <id>1320985</id>
      <parentid>1107241</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T14:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="ir9r5xnct8wujq2ejebga9gkahjiq57" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Ba [[Múinteoir|mhúinteoir]] agus údar [[Éire]]annach-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] é '''Francis &quot;Frank&quot; McCourt''' ([[19 Lúnasa]] [[1930]] - [[19 Iúil]] [[2009]]). Shaothraigh sé clú dó féin mar [[scríbhneoir]] ar dtús lena [[leabhar]] dír[[Beathaisnéis|bheathaisnéis]]&lt;nowiki/&gt;each, ''[[Angela's Ashes]]'', cuntas ar a óige bhocht i Luimneach, rud a ghnóthaigh [[Duais Pulitzer]] dó.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ceist-chliste-faoin-mafia-eireannach.aspx|teideal=Ceist chliste faoin mafia Éireannach|údar=Tom Deignan|dáta=Nollaig 2005|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Author Frank McCourt dies|url=https://www.rte.ie/news/2009/0720/119740-mccourtf/|date=2009-07-20|language=en|author=RTÉ News}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Frank mccourt 20060912(Cropped And Edited).jpg|clé|mion|220x220px|2006]]
[[Íomhá:Plaque FrankMcCourt.jpg|clé|mion|286x286px|Cuimhneachán]]
[[Íomhá:Autographed copy of Teacher Man.jpg|clé|mion|334x334px]]

=== Saol ===
Rugadh McCourt i m[[Brooklyn]], Nua-Eabhrac, do thuismitheoirí Éireannacha, Malachy McCourt agus Angela Sheehan. Ó Toome i gContae Aontroma ab ea a athair; ó Luimneach ab ea an mháthair. Ba é McCourt an duine ba shine i gclann a raibh seachtar leanaí inti.

Le linn an [[An Spealadh Mór|Spealadh Mhóir]], agus an t-athair gan obair, d'fhill an teaghlach ar Éirinn agus chuaigh siad chun cónaithe i Luimneach, baile dúchais Angela. Fuair triúr de na leanaí bás go hóg — duine acu i Nua-Eabhrac sular fhill an chlann, agus beirt eile, cúpla, tar éis dóibh socrú síos i Luimneach — de bharr na bochtaineachta agus na ndrochchoinníollacha maireachtála. Mhair triúr deartháireacha eile go dtí go raibh siad fásta: Malachy (a bhí ina scríbhneoir agus ina aisteoir chomh maith), Michael, agus Alphonsus.

D'fhás McCourt aníos i mbochtaineacht throm i Luimneach. Bhí a athair ina alcólach agus is annamh a bhí sé fostaithe; nuair a bhí airgead aige, is minic gur ar dheoch a chaith sé é seachas ar an gclann. 

In aois a deich dó, tháinig [[Fiabhras tíofóideach|fiabhras]] [[Fiabhras tíofóideach|tíofóideach]] air agus is beag nár chaill sé a bheatha dá bharr.

D'fhill McCourt ar Mheiriceá ina aonar sa bhliain 1949, agus é naoi mbliana déag d'aois. D'oibrigh sé ar dtús in Óstán an Biltmore i Nua-Eabhrac. Cúpla bliain ina dhiaidh sin, le linn [[Cogadh na Cóiré|Chogadh na Cóiré]], coinscríobhadh san arm é agus cuireadh chun na Gearmáine é, áit ar oibrigh sé mar chléireach.

Ar fhilleadh dó ó sheirbhís mhíleata, d'fhreastail sé ar Ollscoil Nua-Eabhrac faoi scéim an G.I. Bill. Chaith sé beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin ag múineadh i meánscoileanna i Nua-Eabhrac, Stuyvesant High School ina measc.

=== Leabhair ===
Foilsíodh an leabhar i 1996 agus ghnóthaigh sé an [[Duais Pulitzer]] san earnáil [[beathaisnéis]]&lt;nowiki/&gt;e. Sé atá sa leabhar ná aistí beathaisnéise faoin saol a bhí an údar i rith a óige i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabhrach]] agus i [[Luimneach]] chomh maith lena choimhlint le [[bochtanas]] agus fadhb [[Alcólachas|ólacháin]] a athar agus faoi iarrachtaí a mháthar an [[teaghlach]] a choimeád beo.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-comortas-mhi-na-samhna-5.aspx|teideal=Comórtas Mhí na Samhna|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-07-19}}&lt;/ref&gt;

Tháinig an leabhar ''Teacher Man'' amach in 2005, eachtraí a thit amach ina sheomra ranga féin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Teacher Man|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Teacher_Man&amp;oldid=1333021661|journal=Wikipedia|date=2026-01-15|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Gaeilge ===
Rinne [[Pádraic Breathnach|Pádraig Breathnach]] [[aistriúchán]] go [[An Ghaeilge|Gaeilge]] den leabhar ‘Angela's Ashes’, 'Luaithreach Angela. Cuimhní Óige'.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/t%C3%A1irge/luaithreach-angela-angela-39-s-ashes/|teideal=Luaithreach Angela (Angela’s Ashes)  ISBN: 0780956281043|údar=Pádraig Breathnach|dáta=2011-10-19|language=ga|work=Litríocht|dátarochtana=2020-07-19|archivedate=2020-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719141417/https://www.litriocht.com/t%C3%A1irge/luaithreach-angela-angela-39-s-ashes/}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:McCourt, Frank}}

[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]]
[[Catagóir:Básanna in 2009]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]]
[[Catagóir:Daoine as Luimneach]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Pulitzer]]</text>
      <sha1>ir9r5xnct8wujq2ejebga9gkahjiq57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320986</id>
      <parentid>1320985</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T14:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4899" sha1="fxhkiv4ucbduzec5jj1093c1ifztob2" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Ba [[Múinteoir|mhúinteoir]] agus údar [[Éire]]annach-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] é '''Francis &quot;Frank&quot; McCourt''' ([[19 Lúnasa]] [[1930]] - [[19 Iúil]] [[2009]]). Shaothraigh sé clú dó féin mar [[scríbhneoir]] ar dtús lena [[leabhar]] dír[[Beathaisnéis|bheathaisnéis]]&lt;nowiki/&gt;each, ''[[Angela's Ashes]]'', cuntas ar a óige bhocht i Luimneach, rud a ghnóthaigh [[Duais Pulitzer]] dó.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ceist-chliste-faoin-mafia-eireannach.aspx|teideal=Ceist chliste faoin mafia Éireannach|údar=Tom Deignan|dáta=Nollaig 2005|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Author Frank McCourt dies|url=https://www.rte.ie/news/2009/0720/119740-mccourtf/|date=2009-07-20|language=en|author=RTÉ News}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Frank mccourt 20060912(Cropped And Edited).jpg|clé|mion|220x220px|2006]]
[[Íomhá:Frank McCourt 2 by David Shankbone.jpg|clé|mion|220x220px|2007]]
[[Íomhá:Autographed copy of Teacher Man.jpg|clé|mion|334x334px]]
[[Íomhá:Hudson River Park td (2018-06-09) 81 - Stuyvesant High School.jpg|clé|mion|220x220px|Stuyvesant High School]]
[[Íomhá:Plaque FrankMcCourt.jpg|clé|mion|286x286px|Cuimhneachán]]

=== Saol ===
Rugadh McCourt i m[[Brooklyn]], Nua-Eabhrac, do thuismitheoirí Éireannacha, Malachy McCourt agus Angela Sheehan. Ó Toome i gContae Aontroma ab ea a athair; ó Luimneach ab ea an mháthair. Ba é McCourt an duine ba shine i gclann a raibh seachtar leanaí inti.

Le linn an [[An Spealadh Mór|Spealadh Mhóir]], agus an t-athair gan obair, d'fhill an teaghlach ar Éirinn agus chuaigh siad chun cónaithe i Luimneach, baile dúchais Angela. Fuair triúr de na leanaí bás go hóg — duine acu i Nua-Eabhrac sular fhill an chlann, agus beirt eile, cúpla, tar éis dóibh socrú síos i Luimneach — de bharr na bochtaineachta agus na ndrochchoinníollacha maireachtála. Mhair triúr deartháireacha eile go dtí go raibh siad fásta: Malachy (a bhí ina scríbhneoir agus ina aisteoir chomh maith), Michael, agus Alphonsus.

D'fhás McCourt aníos i mbochtaineacht throm i Luimneach. Bhí a athair ina alcólach agus is annamh a bhí sé fostaithe; nuair a bhí airgead aige, is minic gur ar dheoch a chaith sé é seachas ar an gclann. 

In aois a deich dó, tháinig [[Fiabhras tíofóideach|fiabhras]] [[Fiabhras tíofóideach|tíofóideach]] air agus is beag nár chaill sé a bheatha dá bharr.

D'fhill McCourt ar Mheiriceá ina aonar sa bhliain 1949, agus é naoi mbliana déag d'aois. D'oibrigh sé ar dtús in Óstán an Biltmore i Nua-Eabhrac. Cúpla bliain ina dhiaidh sin, le linn [[Cogadh na Cóiré|Chogadh na Cóiré]], coinscríobhadh san arm é agus cuireadh chun na Gearmáine é, áit ar oibrigh sé mar chléireach.

Ar fhilleadh dó ó sheirbhís mhíleata, d'fhreastail sé ar Ollscoil Nua-Eabhrac faoi scéim an G.I. Bill. Chaith sé beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin ag múineadh i meánscoileanna i Nua-Eabhrac, Stuyvesant High School ina measc.

=== Leabhair ===
Foilsíodh an leabhar i 1996 agus ghnóthaigh sé an [[Duais Pulitzer]] san earnáil [[beathaisnéis]]&lt;nowiki/&gt;e. Sé atá sa leabhar ná aistí beathaisnéise faoin saol a bhí an údar i rith a óige i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabhrach]] agus i [[Luimneach]] chomh maith lena choimhlint le [[bochtanas]] agus fadhb [[Alcólachas|ólacháin]] a athar agus faoi iarrachtaí a mháthar an [[teaghlach]] a choimeád beo.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-comortas-mhi-na-samhna-5.aspx|teideal=Comórtas Mhí na Samhna|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-07-19}}&lt;/ref&gt;

Tháinig an leabhar ''Teacher Man'' amach in 2005, eachtraí a thit amach ina sheomra ranga féin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Teacher Man|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Teacher_Man&amp;oldid=1333021661|journal=Wikipedia|date=2026-01-15|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Gaeilge ===
Rinne [[Pádraic Breathnach|Pádraig Breathnach]] [[aistriúchán]] go [[An Ghaeilge|Gaeilge]] den leabhar ‘Angela's Ashes’, 'Luaithreach Angela. Cuimhní Óige'.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/t%C3%A1irge/luaithreach-angela-angela-39-s-ashes/|teideal=Luaithreach Angela (Angela’s Ashes)  ISBN: 0780956281043|údar=Pádraig Breathnach|dáta=2011-10-19|language=ga|work=Litríocht|dátarochtana=2020-07-19|archivedate=2020-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719141417/https://www.litriocht.com/t%C3%A1irge/luaithreach-angela-angela-39-s-ashes/}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:McCourt, Frank}}

[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]]
[[Catagóir:Básanna in 2009]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]]
[[Catagóir:Daoine as Luimneach]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Pulitzer]]</text>
      <sha1>fxhkiv4ucbduzec5jj1093c1ifztob2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320987</id>
      <parentid>1320986</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T14:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4939" sha1="g1a3n6y1qu0xzjhcx189dy4t4jainkm" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Ba [[Múinteoir|mhúinteoir]] agus údar [[Éire]]annach-[[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] é '''Francis &quot;Frank&quot; McCourt''' ([[19 Lúnasa]] [[1930]] - [[19 Iúil]] [[2009]]). Shaothraigh sé clú dó féin mar [[scríbhneoir]] ar dtús lena [[leabhar]] dír[[Beathaisnéis|bheathaisnéis]]&lt;nowiki/&gt;each, ''[[Angela's Ashes]]'', cuntas ar a óige bhocht i Luimneach, rud a ghnóthaigh [[Duais Pulitzer]] dó.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-ceist-chliste-faoin-mafia-eireannach.aspx|teideal=Ceist chliste faoin mafia Éireannach|údar=Tom Deignan|dáta=Nollaig 2005|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Author Frank McCourt dies|url=https://www.rte.ie/news/2009/0720/119740-mccourtf/|date=2009-07-20|language=en|author=RTÉ News}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Frank mccourt 20060912(Cropped And Edited).jpg|clé|mion|220x220px|2006]]
[[Íomhá:Frank McCourt 2 by David Shankbone.jpg|clé|mion|220x220px|2007]]
[[Íomhá:Autographed copy of Teacher Man.jpg|clé|mion|334x334px]]
[[Íomhá:Hudson River Park td (2018-06-09) 81 - Stuyvesant High School.jpg|clé|mion|220x220px|Stuyvesant High School]]
[[Íomhá:Plaque FrankMcCourt.jpg|clé|mion|286x286px|Cuimhneachán]]

=== Saol ===
Rugadh McCourt i m[[Brooklyn]], Nua-Eabhrac, do thuismitheoirí Éireannacha, Malachy McCourt agus Angela Sheehan. Ó Toome i gContae Aontroma ab ea a athair; ó Luimneach ab ea an mháthair. Ba é McCourt an duine ba shine i gclann a raibh seachtar leanaí inti.

Le linn an [[An Spealadh Mór|Spealadh Mhóir]], agus an t-athair gan obair, d'fhill an teaghlach ar Éirinn agus chuaigh siad chun cónaithe i Luimneach, baile dúchais Angela. Fuair triúr de na leanaí bás go hóg — duine acu i Nua-Eabhrac sular fhill an chlann, agus beirt eile, cúpla, tar éis dóibh socrú síos i Luimneach — de bharr na bochtaineachta agus na ndrochchoinníollacha maireachtála. Mhair triúr deartháireacha eile go dtí go raibh siad fásta: Malachy (a bhí ina scríbhneoir agus ina aisteoir chomh maith), Michael, agus Alphonsus.

D'fhás McCourt aníos i mbochtaineacht throm i Luimneach. Bhí a athair ina alcólach agus is annamh a bhí sé fostaithe; nuair a bhí airgead aige, is minic gur ar dheoch a chaith sé é seachas ar an gclann. 

In aois a deich dó, tháinig [[Fiabhras tíofóideach|fiabhras]] [[Fiabhras tíofóideach|tíofóideach]] air agus is beag nár chaill sé a bheatha dá bharr.

D'fhill McCourt ar Mheiriceá ina aonar sa bhliain 1949, agus é naoi mbliana déag d'aois. D'oibrigh sé ar dtús in Óstán an Biltmore i Nua-Eabhrac. Cúpla bliain ina dhiaidh sin, le linn [[Cogadh na Cóiré|Chogadh na Cóiré]], coinscríobhadh san arm é agus cuireadh chun na Gearmáine é, áit ar oibrigh sé mar chléireach.

Ar fhilleadh dó ó sheirbhís mhíleata, d'fhreastail sé ar Ollscoil Nua-Eabhrac faoi scéim an G.I. Bill. Chaith sé beagnach tríocha bliain ina dhiaidh sin ag múineadh i meánscoileanna i Nua-Eabhrac, Stuyvesant High School ina measc.

=== Leabhair ===
Foilsíodh an leabhar i 1996 agus ghnóthaigh sé an [[Duais Pulitzer]] san earnáil [[beathaisnéis]]&lt;nowiki/&gt;e. Sé atá sa leabhar ná aistí beathaisnéise faoin saol a bhí an údar i rith a óige i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabhrach]] agus i [[Luimneach]] chomh maith lena choimhlint le [[bochtanas]] agus fadhb [[Alcólachas|ólacháin]] a athar agus faoi iarrachtaí a mháthar an [[teaghlach]] a choimeád beo.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-comortas-mhi-na-samhna-5.aspx|teideal=Comórtas Mhí na Samhna|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-07-19}}&lt;/ref&gt;

Tháinig an leabhar ''Teacher Man'' amach in 2005, eachtraí a thit amach ina sheomra ranga féin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Teacher Man|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Teacher_Man&amp;oldid=1333021661|journal=Wikipedia|date=2026-01-15|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Gaeilge ===
Rinne [[Pádraic Breathnach|Pádraig Breathnach]] [[aistriúchán]] go [[An Ghaeilge|Gaeilge]] den leabhar ‘Angela's Ashes’, 'Luaithreach Angela. Cuimhní Óige'.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/t%C3%A1irge/luaithreach-angela-angela-39-s-ashes/|teideal=Luaithreach Angela (Angela’s Ashes)  ISBN: 0780956281043|údar=Pádraig Breathnach|dáta=2011-10-19|language=ga|work=Litríocht|dátarochtana=2020-07-19|archivedate=2020-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719141417/https://www.litriocht.com/t%C3%A1irge/luaithreach-angela-angela-39-s-ashes/}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:McCourt, Frank}}

[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]]
[[Catagóir:Básanna in 2009]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]]
[[Catagóir:Daoine as Luimneach]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Pulitzer]]
[[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]]</text>
      <sha1>g1a3n6y1qu0xzjhcx189dy4t4jainkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pádraic Breathnach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23751</id>
    <revision>
      <id>1320983</id>
      <parentid>1295070</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T13:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3455" sha1="sdqo8wcx00ozvwmhb9f8xscpfobrdgf" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Scríbhneoir [[Éire]]annach, gearrscéalaí agus aistritheoir is ea '''Pádraic Breathnach'''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/faoi-ghlas-nil-aon-amhras-na-go-bhfuil-an-piosa-bligeardaiochta-seo-ar-an-leabhar-is-lofa-lenar-linn/|teideal=FAOI GHLAS: Níl aon amhras ná go bhfuil an píosa bligeardaíochta seo ar an leabhar is lofa lenár linn!|údar=Alan Titley|dáta=19 Eanáir 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;

== Saol ==
Rugadh Breathnach i gCoill Bruachlán, Maigh Cuilinn, [[Contae na Gaillimhe]] sa bhliain [[1942]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://coislife.ie/authors/otherauthors/padraicbreathnach2.htm |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2009-07-25 |archivedate=2007-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071119015235/http://www.coislife.ie/authors/otherauthors/padraicbreathnach2.htm }}&lt;/ref&gt; Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste Mhuire, Gaillimh agus i [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|gColáiste na hOllscoile, Gaillimh]]. D'éirigh leis céim sa Ghaeilge agus sa Stair agus MA sa Ghaeilge agus Ard-Teastas san Oideachas a bhaint amch. Chaith sé seal mar oide scoile. Sa bhliain 1969 ghlac sé post mar Léachtóir le Gaeilge i gColáiste Mhuire gan Smál i [[Luimneach]]. Sa bhliain 1992, bhronn an [[Foras Gael-Mheiriceánach]] Duais an Bhuitléaraigh air.

== Aistriúcháin ==
D'aistrigh [[Gabriel Rosenstock]] cuid dá ghearrscéalta go [[Béarla]] (''The March hare and other stories'', Cló Iar-Chonnachta, 1994). Aistríodh ceithre dá shaothair ghearrscéaltaíochta go Béarla sa leabhar Fourfront (Cló Iar-Chonnachta, 1998) agus tá saothair leis aistrithe go h[[Albáinis]], [[Rómáinis]], [[Cróitis]], [[Polainnis]] freisin.

== Saothar ==
=== Gearrscéalta ===
* Ingne Dearga Dheaideo (Cló Iar-Chonnachta, 2005)
* An Pincín agus scéalta eile (Cló Iar-Chonnachta, 1996)
* Íosla agus scéalta eile (Clódhanna, 1992)
* Taomanna (Cló Iar-Chonnachta, 1990)
* Ar na tamhnacha (Clódhanna Teo., 1988)
* Lilí agus fraoch (Clódhanna Teo., 1983)
* Na déithe luachmhara deiridh (Clódhanna Teo., 1980)
* An lánúin agus scéalta eile (Foilseacháin Náisiúnta Teoranta, 1979)
* Buicéad poitín agus scéalta eile (Clódhanna Teo., 1978)
* Bean aonair agus scéalta eile (Clódhanna Teo., 1974 athchló 1984)

=== Úrscéalta ===
* As na Cúlacha (Indreabhán: Cló Iar-Chonnachta, 1998)
* Gróga cloch (Indreabhán: Cló Iar-Chonnachta, 1990)

=== Eagarthóireacht ===
* Bróga páipéir agus stocaí bainne ramhair (Cló Iar-Chonnachta, 2007)

=== Aistriúcháin ===
* The March Hare and other stories (Cló Iar-Chonnachta, 1994) le Gabriel Rosenstock
* Aistriúchán ''Angela’s Ashes'' le Frank McCourt:   ''Luaithreach Angela: cuimhní óige'' (Ionad Scríbhneoirí Luimneach, €15)

=== Taighde ===
* Maigh Cuilinn: a tásc is a tuairisc (Cló Chonamara, 1986)
* Nótaí ar 'Dúil', le Liam Ó Flaithearta (Mercier, 1970)
* ''Prós Paiteanta: Aistí in Ómós do Phádraic Breathnach'' (Coiscéim €15) curtha in eagar ag Laoise Ní Cheallaigh, Róisín Nic Dhonncha agus Breandán Ó Cróinín.

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Breathnach, Padraic}}
[[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha|Breathnach, P]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1942|Breathnach, P]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe|Breathnach, P]]
[[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam an Bhuitléaraigh|Breathnach, P]]</text>
      <sha1>sdqo8wcx00ozvwmhb9f8xscpfobrdgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Irisleabhar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24874</id>
    <revision>
      <id>1321016</id>
      <parentid>1302787</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Beagán curtha leis</comment>
      <origin>1321016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2914" sha1="ncp7d4px4vr3hq33ku51tk38hsrsmbo" xml:space="preserve">[[Íomhá:Zeitschriften.JPG|thumb|275px|Irisleabhair ar díol]]
Is foilseacháin iad '''irisí''', '''irisleabhair''' agus '''tréimhseacháin''' a fhoilsítear go rialta, a mbíonn ailt, scéalta, grianghraif agus fógraí ann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/iris|teideal=iris - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for iris by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-02-07}}&lt;/ref&gt; Clúdach páipéir a bhíonn ar iris, de ghnáth. Maoinítear iad trí [[Fógraíocht|fhógraí]], trí luach ceannaigh nó trí shíntiúis nó an trí bhealach le chéile. 

== Tréithe ==
Is féidir irisí a sheachadadh tríd an idirlíon, tríd an phost nó ríomhphost, iad a dhíol ag seastáin nuachta, siopaí leabhair agus miondíoltóirí eile; nó cuirtear ar fáil saor in aisce iad ag ionaid áirithe amhail leabharlanna, siopaí, aerfoirt agus araile. Foilsítear go rialta iad de ghnáth - gach seachtain nó gach mí.

Is iomaí cineál irisleabhar atá ar fáil sa lá atá inniu ann. Foilsítear irisleabhar do gach cineál duine agus gach cineál ábhar nach mór. Níl sé deacair sainirisleabhair a fháil sna siopaí leabhair móra. Tá tuairim ann gur breá le [[bean|mná]] irisleabhair a bhaineann le h[[éadaí]], [[smideadh]], taisteal, [[leanbh|leanaí]], [[bia]], [[seodra]] agus daoine cáiliúla. De ghnáth, bíonn siopaí leabhair agus seastáin nuachta ag cur thar maoil leis na cineálacha irisleabhair áirithe seo. 

Déanann [[Alan Titley]] idirdhealú idir irisí reatha áirithe agus irisí litríochta &quot;a cuireadh ar fáil d'aon ghnó agus d'aon úim chun na litríochta a fhoilsiú is a phlé.&quot;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|date=15 Iúil 2026|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2026/07/14/seoda-na-n-irisi-liteartha/|title=Seoda na n-irisí liteartha|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 6}}&lt;/ref&gt;  
== Codarsnacht idir irisleabhar agus nuachtán ==
Clóbhuailtear irisleabhair ar pháipéar níos tibhe agus níos snasta ná [[nuachtán]]. Bíonn clúdach cineál crua ar irisleabhair; ní bhíonn ar nuachtán. Bíonn líon na leathanach in irisleabhar níos mó ná nuachtán, ach níl sé sin fíor do gach nuachtán agus irisleabhar. Pléitear nuacht agus cúrsaí reatha i nuachtán agus scríobhtar gné-ailt in irisleabhar. 

Bíonn na scéalta níos dáiríre i nuachtán ná in irisleabhar, ach arís braitheann sé cén nuachtán nó cén irisleabhar atá a gcur i gcodarsnacht lena chéile. Bíonn toisí na leathanach níos mó i nuachtán ná in irisleabhar. De ghnáth, gearrtar luach níos airde ar irisleabhar ná mar a ghearrtar ar nuachtán.

== Féach freisin ==
* [[Iriseoireacht]]
* [[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge]]
* [[Nuachtán]]
* [[Paimfléad]]

==Tagairtí==
{{reflist}}

[[Catagóir:Irisí| ]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin|*]]
[[Catagóir:Iriseoireacht]]</text>
      <sha1>ncp7d4px4vr3hq33ku51tk38hsrsmbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tíreolaíocht fhisiceach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26799</id>
    <revision>
      <id>1321080</id>
      <parentid>1302418</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4185" sha1="8ue95m2bjlwss1vvcxbu7ec2nql7z5l" xml:space="preserve">[[Íomhá:Land ocean ice cloud 1024.jpg|thumb|300px|Íomhá fhíordhath de dhromchla agus d'atmaisféar an Domhain.]]

Is éard is '''tíreolaíocht fhisiceach'''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.aistear.ie/cruinneas/f/fisiceach-no-fisiciuil.html|teideal=FISICEACH NÓ FISICIÚIL? {{!}}|údar=Aistear.ie|dáta=De réir FGB tá fisiciúil ina leagan malartach de fisiceach. Bíodh sin mar atá, tá claonadh láidir ann inniu an focal fisicúil a úsáid chun physical a chur in iúl.|language=ga-IE|work=Aistear.ie|dátarochtana=2024-04-30}}&lt;/ref&gt; ann (ar a dtugtar freisin '''Geochórais''' nó '''Fiseagrafaíocht''') ná ceann den dá fhoréimse mór atá sa thíreolaíocht,&lt;ref&gt;[http://www.physicalgeography.net/fundamentals/1b.html Fundamentals of Physical Geography, 2nd Edition, by M. Pidwirny, 2006]&lt;/ref&gt; murab ionann agus an [[timpeallacht chultúrtha]] nó [[timpeallacht thógtha|thógtha]], a phléann le
fearann na tíreolaíochta daonna. Laistigh de thionól na tíreolaíochta fisiciúla, tá an Domhan scoilte go minic i réimsí nó timpeallachtaí éagsúla, na réimsí is mó díobh ná an [[Atmaisféar|t-atmaisféar]], an [[bithsféar]], an [[crióisféar]], an [[geoisféar]], an [[hidrisféar]], an [[litisféar]] agus an [[pedosféar]]. Bíonn an taighde i dtíreolaíocht fhisiceach idirdhisciplíneach go minic agus úsáidtear cur chuige córasach i dtaobh
na hoibre.

Déileálann an tíreolaíocht fhisiceach le brainse den eolaíocht 
a bhíonn ag plé leis na próisis agus na patrúin sa timpeallacht nádúrtha, mar shampla an t-atmaisféar, an bithsféar agus an geoisféar.

== Breis léitheoireachta ==

* [[Yvette Veyret]] et [[Jean-Pierre Vigneau]] (dir.), ''Géographie physique. Milieux et environnement dans le système terre'', A.Colin, 2002. ISBN 2-200-25-236-6
* {{cite book |last=Smithson |first=Peter |coauthors=et al. |title=Fundamentals of the Physical Environment |url=https://archive.org/details/fundamentalsofph0000smit |publisher=Routledge, London |year=2002}}
* {{cite book |last=Holden |first=Joseph |title=Introduction to Physical Geography and the Environment |publisher=Prentice-Hall, London |year=2004}}
* {{cite book |last=Summerfield |first=Mike |title=Global Geomorphology |url=https://archive.org/details/globalgeomorphol0000summ |publisher=Longman, London |year=1991}}
* {{cite book |last=Wainwright |first=John |coauthors=Mulligan, M. |title=Environmental Modelling: Finding Simplicity in Complexity |publisher=John Wiley and Sons Ltd, London |year=2003}}
* {{cite book |last=Strahler| first=Alan |coauthors=Strahler Arthur|title=Introducing Physical Geography |url=https://archive.org/details/introducingphysi0000unse_z2r7|publisher=Wiley,New York|year=2006}}
* {{cite book |last=Yang |first=Xin-She|title=Introductory Mathematics for Earth Scientists|publisher=Dunedin Academic, Edinburgh|year=2009}}
* {{cite book |last=Inkpen |first=Robert |title=Science, Philosophy and Physical Geography |publisher=Routledge, London |year=2004}}

== Naisc sheachtracha ==
* ROJAS, O.(2007). [http://www2.udec.cl/~ocrojas Portal Geografía Física] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091231150647/http://www2.udec.cl/~ocrojas/ |date=2009-12-31 }}.[en línea]. Universidad de Concepción, Chile.*Jean-Paul Amat, Lucien Dorize, Charles Le Cœur, Emmanuelle Gautier, ''Éléments de géographie physique'', Paris, Bréal, coll. Grand Amphi, 2002, ISBN 2749500214 : un manuel pour les étudiants de premier cycle.
* [http://www.antiquebooks.net/readpage.html#physiography Physiography by T.X. Huxley, 1878] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#physiography |date=2006-07-08 }}, full text, physical geography of the Thames River Basin
* [http://www.physicalgeography.net/fundamentals/contents.html Fundamentals of Physical Geography, 2nd Edition, by M. Pidwirny, 2006], full text
* [http://www.geography-site.co.uk/pages/physical.html Physical Geography for Students and Teachers], UK National Grid For Learning

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Craobhacha na tíreolaíochta]]
[[Catagóir:Domhaneolaíocht]]
[[Catagóir:Tíreolaíocht fhisiceach]]</text>
      <sha1>8ue95m2bjlwss1vvcxbu7ec2nql7z5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fáinne an Lae 1898-1900</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26934</id>
    <revision>
      <id>1321017</id>
      <parentid>1304377</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Beagán curtha leis</comment>
      <origin>1321017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1575" sha1="hj211t5c3spu3a5qvmuru56kh6bbgsj" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Nuachtán|image=Íomhá:FainneanLae.jpg}}

Nuachtán dátheangach í '''''[[Fáinne an Lae 1898-1900|Fáinne an Lae]]''''' a mhair dhá bhliain, idir 1899 agus 1900. Fiontar gnó í an nuachtán do Bhrian Ó Dubhghaill, bunaitheoir an nuachtáin. D'fhoilsigh sé an nuachtán go seachtainiúil ar a chostas féin ar feadh dhá bhliain. De thoradh easaontas idir Ó Dubhghaill agus [[Conradh na Gaeilge]] bhunaigh an Conradh a nuachtán féin, ''[[An Claidheamh Soluis]]'', i mí an Mhárta 1899. Theip ar nuachtán Uí Dhubhghaill i mí Lúnasa 1900 agus nascadh ''Fáinne an Lae'' leis an g''Claidheamh Soluis''.

Tá [[Alan Titley]] den tuairim go ndearna ''Fáinne an Lae'' agus ''[[An Claidheamh Soluis]]'' &quot;cion na gcéadta bliain&quot; lena linn.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|date=15 Iúil 2026|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2026/07/14/seoda-na-n-irisi-liteartha/|title=Seoda na n-irisí liteartha|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 6}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
*

== Naisc sheachtracha ==
* [https://sites.google.com/site/fainneanlae Cartlann Fháinne an Lae 1898-1900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922031243/https://sites.google.com/site/fainneanlae/ |date=2016-09-22 }}

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Nuachtáin in Éirinn}}
{{síol-nuachtán}}

[[Catagóir:Nuachtáin in Éirinn]]
[[Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]]
[[Catagóir:Seachtanáin]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1899]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 1890í]]</text>
      <sha1>hj211t5c3spu3a5qvmuru56kh6bbgsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Druid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27887</id>
    <revision>
      <id>1321108</id>
      <parentid>1076418</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1170" sha1="2fuuh7k3uuinloo2ytx1n9li2mb8lo5" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Is [[éan]] í an '''druid'''. Is baill d'fhine na Sturnidae iad. ''Dred'' a deirtear i [[An Bhriotáinis|mBriotáinis]].

Tá cáil ag an druid mar aithriseoir; is féidir léi aithris a dhéanamh ar fhuaimeanna difriúla, nádúrtha agus saorga. Éan tréadúil is ea an druid, agus tagann siad le chéile in ealtaí móra le haghaidh fáitill, go háirithe sa gheimhreadh.

Tógann an druid a nead de ghéaga agus phlándaí, nó na acmhainní eile atá ar fáil, lena chleití mar chlúdach ann. Beireann an t-éan seo idir ceithre agus sé ubh i ngach éillín, le héillín amháin nó dhá éillín i rith an tsamhraidh. Maireann siad ar feadh cúig bliana ar meán.&lt;ref&gt;{{cite book |last= O'Sullivan |first= Oran |last2= Wilson |first2= Jim |year= 2012 |orig-year= 2008 |title= Ireland's Garden Birds: How to Identify, Attract &amp; Garden for Birds |url= https://archive.org/details/irelandsgardenbi0000osul |language= |location= Corcaigh |publisher= Collins Press |pages= [https://archive.org/details/irelandsgardenbi0000osul/page/140 140]-141 |isbn= 9781905172733}}&lt;/ref&gt;

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{Síol}}

[[Catagóir:Éin]]</text>
      <sha1>2fuuh7k3uuinloo2ytx1n9li2mb8lo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iasc órga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28097</id>
    <revision>
      <id>1321059</id>
      <parentid>1320745</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3426" sha1="li2eblplp98h5n0z94v8trc1040yn2r" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Is iasc fionnuisce é '''an t-iasc órga''' ('''''Carassius auratus''''') &lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Carassius%20auratus/|title=“Carassius auratus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;  san fhine Cyprinidae, den ord Cypriniformes. Coinnítear go coitianta é mar pheata in uisceadáin faoi dhíon, agus tá sé ar cheann de na héisc uisceadáin is coitianta. Tá iasc órga a scaoiltear amach san fhiántas ina lotnaid ionrach i gcodanna de Mheiriceá Thuaidh agus san Astráil&lt;ref&gt;{{cite web |last=Helmore |first=Edward |url=https://www.theguardian.com/environment/2021/jul/12/goldfish-dumped-minnesota-lakes-threatening-ecosystems |teideal=Goldfish dumped in lakes grow to monstrous size, threatening ecosystems |work=[[The Guardian]] |date=12 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20210713205042/https://www.theguardian.com/environment/2021/jul/12/goldfish-dumped-minnesota-lakes-threatening-ecosystems |archive-date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lynch 2024 l054&quot;&gt;{{cite web | last=Lynch | first=Jacqueline | teideal=Ozfish volunteers trap dumped pet goldfish from Vasse River amid concerns about water quality | website=[[ABC News (Australia)| ABC News]] | date=2024-04-23 | url=https://www.abc.net.au/news/2024-04-24/pest-goldfish-vasse-river-water-quality-concerns/103742088 | access-date=2024-04-27}}&lt;/ref&gt;.

Is iondúil go maireann iasc órga a choinnítear i mbabhlaí idir 6 agus 8 mbliana, ach tá sé doiciméadaithe gur mhair siad chomh fada le 49 bliain d'aois.[1]

Dúchasach don tSín, tá an t-iasc órga ina bhall réasúnta beag den ghéineas ''Carassius'' (a chuimsíonn freisin an carbán Prúiseach (''Carassius gibelio'') agus an carbán crosach (''Carassius carassius'' ). Póraíodh é den chéad uair go roghnach le haghaidh dath sa tSín impiriúil níos mó ná 1,000 bliain ó shin, áit ar forbraíodh roinnt pórtha ar leith. Athraíonn póir éisc órga go mór ó thaobh méide, cruth coirp, cumraíocht eití, agus dathaithe. Tá eolas ar chomhcheangail éagsúla de bhán, buí, flannbhuí, dearg, donn, agus dubh ar eolas.

==Stair==
Tá speicis éagsúla carbán (ar a dtugtar i dteannta a chéile carbián na hÁise) póraithe agus tógtha mar bhia-éisc leis na mílte bliain in Oirthear na hÁise. Tá claonadh ag cuid de na speicis liath nó airgid seo de ghnáth sócháin dath dearg, flannbhuí, nó buí a tháirgeadh; taifeadadh é seo den chéad uair sa tSín Impiriúil, le linn ríshliocht Jin (266 -420 )..&lt;ref name=&quot;Ocean Park&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oceanpark.com.hk/html/en/learning/facts/goldfish.html |teideal=Goldfish |publisher=Ocean Park |access-date=2009-11-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=roots&gt;{{cite book|last=Roots|first=Clive|title=Domestication|url=https://archive.org/details/domestication0000root|year=2007|publisher=Greenwood Press|location=Westport|isbn=978-0-313-33987-5|pages=20–21}}&lt;/ref&gt;


== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{síol}}
[[Catagóir:Iasc órga |Iasc órga ]]
[[Catagóir:Iasc a ndearnadh cur síos air sa bhliain 1758]]
[[Catagóir:Tacsóin ainmhithe ainmnithe ag Carl Linnaeus]]
[[Catagóir:Carassius]]
[[Catagóir:Iascóireacht ]]
[[Catagóir:Éisc na Síne]]
[[Catagóir:Éisc fionnuisce na Nua - Shéalainne]]
[[Catagóir:Éisc]]</text>
      <sha1>li2eblplp98h5n0z94v8trc1040yn2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Watt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28130</id>
    <revision>
      <id>1321127</id>
      <parentid>1212656</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8435" sha1="nua2cqine0e4nwnh2uzg13met3nbb0w" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Innealtóir meicniúil agus aireagóir [[Albanach]] ba ea '''James Watt''', [[Fellow of the Royal Society|FRS]], [[FRSE]] ([[19 Eanáir]] [[1736]] – [[25 Lúnasa]] [[1819]]). Dhear sé inneall gaile a bhí an-tábhachtach sa [[Réabhlóid thionsclaíoch|Réabhlóid Thionsclaíoch]] i Ríocht na Breataine Móire agus ar fud an domhain.

[[Íomhá:James Watt statue at Leeds.jpg|thumb|upright|Dealbh i [[Leeds]].]]
== Saol ==
Saolaíodh James Watt ar an 19 Eanáir 1736 sa Ghrianaig (Greenock), i [[Renfrewshire]]. [[Saor bád]], úinéir bád agus conraitheoir a bhí ina athair, agus ba é baillie an bhaile é. Agnes Muirhead an t-ainm a bhí ar a mháthair. Preispitéirigh agus Cúnantóirí ba ea iad. Thomas Watt an t-ainm a bhí ar sheanathair James: múinteoir matamaitice agus baillie a bhí ann. Ar dtús fuair James óg an chuid is mó dá oideachas óna mháthair sa bhaile, ach ina dhiaidh sin d'fhreastail sé ar scoil ghramadaí an bhaile.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Tann|first=Jennifer|title=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|date=2004|chapter=James Watt (1736–1819)}}&lt;/ref&gt; D'éirigh go maith leis sa [[matamaitic]], cé nach raibh mórán suime aige i [[Laidin]] ná [[Sean-Ghréigis]].

Phós sé a chol ceathrair Margaret Miller sa bhliain 1764. Saolaíodh cúigear clainne dóibh, ach fuair sí bás sa bhliain 1772. Phós sé Ann McGregor as Glaschú sa bhliain cúig bliana ina dhiaidh sin: cailleadh sa bhliain 1832 í. Bhí Watt féin marbh faoin am sin: fuair sé bás ar an 25 Lúnasa 1819 ina theach, &quot;Heathfield&quot;, i [[Handsworth, West Midlands|Handsworth]], [[Birmingham]], [[Sasana]] in aois 83 bliain dó. 

== Inneall gaile ==
[[Íomhá:James Watt - Statue - Birmingham - 2005-10-13.jpg|thumb|upright|Dealbh in Chamberlain Square, in aice Birmingham Central Library]]

An téacht is mó a thuill clú dó ná a inneall gaile nua. Bhí inneall gaile Newcomen ann cheana féin, ach d'fheabhsaigh Watt go mór é. Bhí ról lárnach ag inneall Watt sa Réabhlóid Thionsclaíoch agus mar sin is mór an tionchar a bhí aige ar stair an domhain uile.

== Ónóracha agus oidhreacht ==
Ba fellow of the [[Royal Society of Edinburgh]] agus Fellow of the [[Royal Society of London]] é. Ball den Batavian Society a bhí ann, agus duine den ochtar eachtrannach a bhí ina mbaill den [[Académie des sciences]].

Úsáidtear an téarma [[watt]] nó vata in ómós dó.

Scríobh an t-úrscéalaí Sasanach [[Aldous Huxley]] (1894-1963); &quot;To us, the moment 8:17 A.M. means something - something very important, if it happens to be the starting time of our daily train. To our ancestors, such an odd eccentric instant was without significance - did not even exist. In inventing the locomotive, Watt and Stephenson were part inventors of time.&quot;

[[Íomhá:James Watt Memorial College.jpg|thumb|upright|[[James Watt College|James Watt Memorial College]] sa Ghrianaig]]

Tá dealbh ollmhór le [[Francis Legatt Chantrey]] le fáil in [[St. Paul's Cathedral]], ar a bhfuil scríofa:

[[Íomhá:Watt James Chantrey.jpg|thumb|Dealbh Chantrey]]

{{Cquote|
:NOT TO PERPETUATE A NAME,
:WHICH MUST ENDURE WHILE THE PEACEFUL ARTS FLOURISH,
:BUT TO SHOW
:THAT MANKIND HAVE LEARNED TO HONOUR THOSE
:WHO BEST DESERVE THEIR GRATITUDE,
:THE KING,
:HIS MINISTERS, AND MANY OF THE NOBLES
:AND COMMONERS OF THE REALM 
:RAISED THIS MONUMENT TO

:JAMES WATT

:WHO DIRECTING THE FORCE OF AN ORIGINAL GENIUS
:EARLY EXERCISED IN PHILOSOPHIC RESEARCH
:TO THE IMPROVEMENT OF
:THE STEAM-ENGINE
:ENLARGED THE RESOURCES OF HIS COUNTRY
:INCREASED THE POWER OF MAN
:AND ROSE TO AN EMINENT PLACE
:AMONG THE MOST ILLUSTRIOUS FOLLOWERS OF SCIENCE
:AND THE REAL BENEFACTORS OF THE WORLD
:BORN AT GREENOCK MDCCXXXVI
:DIED AT HEATHFIELD IN STAFFORDSHIRE MDCCCXIX
}}

Ar an 29 Bealtaine 2009, d'fhógair an [[Bank of England]] go mbeadh Watt agus [[Matthew Boulton]] ar an nóta £50 nua.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/8075130.stm|teideal=Steam giants on new £50 banknote|publisher=BBC|date= 2009-05-30}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}

== Leabharliosta ==
* &quot;Some Unpublished Letters of James Watt&quot; in ''Journal of [[Institution of Mechanical Engineers]]'' (London, 1915). 
* [[Andrew Carnegie|Carnegie, Andrew]], ''James Watt'' University Press of the Pacific (2001) (Reprinted from the 1913 ed.), ISBN 0-89875-578-6. 
* {{cite book | author = Dickenson, H. W. | title = James Watt: Craftsman and Engineer | url = https://archive.org/details/jameswattcraftsm0000hwdi | year = 1935 | location = | publisher = Cambridge University Press | isbn = }}
* H. W. Dickinson and [[Hugh Pembroke Vowles]] ''James Watt and the Industrial Revolution'' (published in 1943, new edition 1948 and reprinted in 1949. Also published in Spanish and Portuguese (1944) by the [[British Council]]) 
* Hills, Rev. Dr. Richard L., ''James Watt, Vol 1, His time in Scotland, 1736-1774'' (2002); Vol 2, ''The years of toil, 1775-1785''; Vol 3 ''Triumph through adversity 1785-1819.'' Landmark Publishing Ltd, ISBN 1-84306-045-0.
* {{cite book | author = Hulse David K. | title = The early development of the steam engine | year = 1999 | publisher = TEE Publishing | location = Leamington Spa, UK | isbn = 1 85761 107 1 | pages = 127–152}}
* {{cite book | author = Hulse David K. | title = The development of rotary motion by steam power | url = https://archive.org/details/developmentofrot0000davi | publisher = TEE Publishing Ltd. | location = Leamington, UK | year = 2001 | isbn = 1 85761 119 5}}
* Marsden, Ben. ''Watt's Perfect Engine'' Columbia University Press (New York, 2002) ISBN 0-231-13172-0.
* Muirhead, James Patrick (1854). Origin and Progress of the Mechanical Inventions of James Watt. London: John Murray.
* Muirhead, James Patrick (1858). The Life of James Watt. London: John Murray.
* [[Samuel Smiles]], ''Lives of the Engineers'', (London, 1861-62, new edition, five volumes, 1905). 
* {{cite book | author = Schofield, Robert E. | title = The Lunar Society, A Social History of Provincial Science and Industry in Eighteenth Century England | url = https://archive.org/details/lunarsocietyofbi0000scho | year = 1963 | location = | publisher = Clarendon Press | isbn = }}
* {{cite book | author = Uglow, Jenny | title = The Lunar Men | url = https://archive.org/details/lunarmenfivefrie00uglo | year = 2002 | location = London | publisher = Farrar, Straus and Giroux | isbn = }}

== Naisc ==
* [http://www.history.rochester.edu/steam/carnegie/ James Watt by Andrew Carnegie (1905)]
* [http://www.history.rochester.edu/steam/marshall/ James Watt by Thomas H. Marshall (1925)]
* [http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23849&amp;CONTENT_ITEM_TYPE=0&amp;MENU_ID=10468 Archives of Soho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709114838/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23849&amp;CONTENT_ITEM_TYPE=0&amp;MENU_ID=10468 |date=2009-07-09 }} Birmingham Central Library. 
* [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/watt_james.shtml BBC History: James Watt]
* [http://www.revolutionaryplayers.org.uk/home.stm Revolutionary Players website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308154827/http://www.revolutionaryplayers.org.uk/home.stm |date=2006-03-08 }}
* [http://crocat.cornwall.gov.uk/dserve/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqDb=Catalog&amp;dsqCmd=Overview.tcl&amp;dsqSearch=(RefNo='ad1583') Cornwall Record Office Boulton &amp; Watt letters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171106174825/http://crocat.cornwall.gov.uk/dserve/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqDb=Catalog&amp;dsqCmd=Overview.tcl&amp;dsqSearch=%28RefNo%3D%27ad1583%27%29 |date=2017-11-06 }}
* [http://www.electricscotland.com/history/men/james_watt.htm Significant Scots - James Watt]
* {{cite web|url=http://www.history.rochester.edu/steam/carnegie/ch8.html|teideal=Chapter 8: The Record of the Steam Engine|publisher=www.history.rochester.edu|accessdate=2009-07-06|dátarochtana=2010-03-26|archivedate=2009-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090708035056/http://www.history.rochester.edu/steam/carnegie/ch8.html}}

{{DEFAULTSORT:Watt,James}}
[[Catagóir:Innealtóirí Albanacha]]
[[Catagóir:Daoine gnó Albanacha]]
[[Catagóir:Ceapadóirí Albanacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1736]]
[[Catagóir:Básanna i 1819]]
[[Catagóir:Scottish Science Hall of Fame]]</text>
      <sha1>nua2cqine0e4nwnh2uzg13met3nbb0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charles Villiers Stanford</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28675</id>
    <revision>
      <id>1321104</id>
      <parentid>1297725</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14521" sha1="43wuho9eecvcrf8ri3mwcumoynskoyc" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
{{glanadh-mar|Béarla!}}

[[Íomhá:Charles Villiers Stanford.jpg|thumb|right|200px|Charles Villiers Stanford]]
Cumadóir Éireannach ab ea '''Sir Charles Villiers Stanford''' (30 Meán Fómhair 1852 – 29 Márta 1924), a chaith an chuid is mó dá shaol i [[Sasana]]. Tá cáil nach beag air as an gceol córúil a chum sé, agus as an gcóiriú a rinne sé ar an gceol Gaelach. Bhí sé ina ollamh le ceol ag Ollscoil Chambridge ó 1887 go dtí 1924.

== Beatha ==

[[Íomhá:Stanford Charles Villiers.jpg|thumb|right|Charles Villiers Stanford - caracatúr le Leslie Ward]]

Saolaíodh Stanford i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]], mac le John Stanford, scrúdaitheoir i gCúirt na Seansaireachta (Baile Átha Cliath) agus cléireach na Corónach, [[Contae na Mí]]. Ceoltóirí cumasacha a bhí ina athair agus a mháthair; dordamhránaí a bhí ina athair agus dordveidhleadóir; agus pianódóir a bhí ina mháthair. Fuair Charles oiliúint ó R. M. Levey (veidhlín), Miss Meeke, Mrs Joseph Robinson, Miss Flynn agus Michael Quarry (piano); agus mhúin an cumadóir Sir Robert Stewart (cumadóireacht agus an orgáin dó. Tugadh aitheantas dá chumas in ''[[The Musical Times]]'', Nollaig 1898.

Tháinig sé go [[Londain]] mar mhac léinn le hArthur O'Leary agus Ernst Pauer in 1862, agus in 1870 chuaigh sé go Queens' College, Cambridge, Ollscoil Chambridge ar scoláireacht In 1873 d'athraigh sé go Coláiste na Tríonóide, Cambridge (agus is dó a scríobh sé ''Three Latin Motets''), le teacht i gcomharbacht ar J. L. Hopkins mar orgánaí an choláiste, post a bhí aige go dtí 1892. Thug a phost mar chumadóir don Cambridge University Musical Society deiseanna iontacha dó, agus de bharr fuinnimh is cumais Stanford a leath cáil an Chumainn.

Ó 1874 to 1877 fuair sé cead tréimhse staidéir a chaitheamh gach bliain sa Ghearmáin, áit a raibh séag staidéar faoi Carl Reinecke agus Friedrich Kiel. Bhain sé an bhunchéim amach in 1874 agus an mháistreachtin 1878, agus bronnadh céim oinigh air, Dochtúireacht sa Cheol in Ollscoil Oxford in 1883 agus in Ollscoil Chambridge in 1888.

Fuair sé aitheantas mar chumadóir ar dtús lena cheol teagmhasach d'Alfred Lord Tennyson, ''Queen Mary'' (Lyceum, 1876); agus in 1881 léiríodh a chéad cheoldráma, ''The Veiled Prophet'' i [[Hanover]] (athléirithe in [[Royal Opera House|Covent Garden]], 1893); agus ina dhiaidh sin ''Savonarola'' ([[Hamburg]], in Aibreán, agus Covent Garden, Iúl 1884), agus ''The Canterbury Pilgrims'' (Drury Lane, 1884). Chum sé ceoldrámaí eile ina dhiaidh sin, ''Shamus O'Brien'' (''Opera Comique'', 1896), ''Much Ado About Nothing'' (Covent Garden, 1901) (libretto - Julian Sturgis), ''The Critic'' (Shaftesbury Theatre, Londain, 1916), agus ''The Travelling Companion'' (David Lewis Theatre, [[Learpholl]], 1925).

Ainmníodh mar ollamh le cumadóireacht é sa Royal College of Music in 1883; bhí sé ina stiúrthóir ar an Bach Choir ó 1886 go dtí 1902; ina ollamh le ceol in Ollscoil Chambridge, ag teacht i gcomharbacht ar Sir George Alexander Macfarren ó 1887; ina chumadóir ar an Leeds Philharmonic Society ó 1897 go dtí 1909, agus ar an Leeds Festival ó 1901 go dtí 1910. Bhí meas air mar mhúinteoir dian, agus ar a chuid mac léinn bhí Samuel Coleridge-Taylor, Gustav Holst, Ralph Vaughan Williams, John Ireland (cumadóir), Frank Bridge, Charles Wood (cumadóir) (a tháinig i gcomharbacht air mar ollamh le ceol, Geoffrey Shaw agus Herbert Howells. Bhí cáil an cháil air, agus ba mhinic é in earráid lena chomhaimsearthaigh, leithéidí Edward Elgar agus Hubert Parry. Rinne ridire de in 1902.
[[Íomhá:An_Chláirseach_agus_an_Choróin_WEB.jpg|mion|''[[An Chláirseach agus an Choróin]]'' (2010) le [[Liam Mac Cóil]], leabhar ar shaol agus ar shaothar Standford]]
Scríobh [[Liam Mac Cóil]] leabhar ar shaol agus ar shaothar Stanford dar teideal ''[[An Chláirseach agus an Choróin]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.leabharbreac.com/leabhair.html?pID=46|teideal=An Chláirseach agus an Choróin|dátarochtana=2011-06-19|archivedate=2013-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130907001820/http://www.leabharbreac.com/leabhair.html?pID=46|work=[[Leabhar Breac]]}}&lt;/ref&gt;''

== Ceol ==
Bhí cáil ar Stanford mar gheall ar a shaothar córúil, a bhfurmhór coimisiúnaithe le casadh ag na féilte móra cúigeacha i Sasana. Orthu sin tá dhá oratorio, éagnairc (1897), Stabat Mater (1907), agus go leor saothair thuat — teama mara le go leor de, ''The Revenge'' (1886), ''The Voyage of Maeldune'' (1889), ''Songs of the Sea'' (1904), agus ''Songs of the Fleet'' (1910). Tá tábhacht fós lena shaothar eaglasta don eaglais Anglacánach. Orthu sin tá Seirbhís Tráthnóna in B maol, A, G, agus C, trí mhóitéit Laidine (''Beati quorum via'', ''Justorum animae'', agus ''Coelos ascendit hodie''), agus a aintiúin ''For lo, I raise up''.

Ar a shaothar uirlise tá seacht siansa, sé rapsóid Ghaelacha do cheolfhoireann, saothair éagsúla don orgán, coinséartónna do veidhlín, dordveidhlín, clairnead agus pianó, agus roinnt mhaith cumadóireachta do cheol aireaglaine, ocht cheatharthead ina measc. Chum sé amhráin freisin, ceol madragaile, agus ceol teagmhasach do &quot;Eumenides'' agus ''Oedipus Rex'' (a casadh i gCambridge), chomh maith le &quot;Beckett&quot; Tennyson'. Tá tionchar Bhrahms, Schumann, agus an cheoil Ghaelaigh le haithint ar a shaothar. Cé gur mar mhúinteoir do ghlúin nua cumadóirí Sasanacha is mó a cuimhnítear air, tá athbhreithniú á dhéanamh ar a chuid ceoil le blianta beaga anuas. D'fhoilsigh sé cúpla leabhar, dírbheathaisnéis ina measc ''Pages from an Unwritten Diary'' (1914).

Chum Stanford píosa éadroma freisin faoin ainm cleite Karel Drofnatski.


== Saothar ==
=== Ceoldrámaí ===
* ''Lorenza'', Op. 55 (unpub.)
* ''The Veiled Prophet of Khorassan'' (1881)
* ''[[Savonarola]]'' (1884)
* ''The Canterbury Pilgrims'' (1884)
* ''Shamus O'Brien'', Op. 61 (1896)
* ''Christopher Patch, the Barber of Bath'', Op. 69
* ''[[Much Ado About Nothing]]'', Op. 76a (1901)
* ''The Critic, or An Opera Rehearsed'', Op. 144 (1916)
* ''The Travelling Companion'', Op. 146 (produced 1925, posth.)
* ''The Marriage of Hero'' (unpub.)
* ''The Miner of Falun'' (Act I; unpub.)

=== Saothar do cheolfhoirne ===
==== Siansaí ====
* Uimh. 1 in B maol mór (1876)
* Uimh. 2 in D beag, &quot;Elegiac&quot; (1882)
* Uimh. 3 in F beag, &quot;Irish&quot;, Op. 28 (1887)
* Uimh. 4 in F beag, Op. 31 (1888) 
* Uimh. 5 in D mór, &quot;L'Allegro ed il Pensieroso&quot;, Op. 56 (1894)
* Uimh. 6 in E leathan mór, &quot;In Memoriam [[George Frederic Watts|G. F. Watts]]&quot;, Op. 94 (1905)
* Uimh. 7 in D beag, Op. 124 (1911)

==== Coinseirteónna ====
* Coinseirteó do Phiano (early- no. &quot;0&quot;) (1874)
* Coinseirteó do Veidhlín (early, 1875) 
* Coinseirteó do Dhordveidhlín in D beag (luath-1880) 
* Sraith do veidhlín agus cheolfhgoireann, Op. 32
* Coinseirteó do Phiano Uimh. 1 in G beag, Op. 59
* Breachnuithe ceolchoirme ar théama Sasanach &quot;Down Among the Dead Men&quot; do phiano agus cheolfhoireann in C beag, Op. 71
* Violin Concerto in D mór, Op. 74
* Coinseirteó do Chlairinéad in A beag, Op. 80 
* Coinseirteó do Phiano Uimh. 2 in C beag, Op. 126 (1911)
* Coinseirteó do Phiano Uimh. 3 in E maol mór, Op. 171 (1919; unfinished, orchestrated by [[Geoffrey Bush]])
* Ceol coirme d'orgán agus cheolfhoireann, Op. 181

==== Rapsóidí Gaelacha ====
* Rapsóid Gaelach do cheolfhoireann Uimh. 1 in D beag, Op. 78
* Rapsóid Gaelach do cheolfhoireann Uimh. 2 in F beag, Op. 84 (&quot;The Lament for the Son of Ossian&quot;)
* Rapsóid Gaelach do cheolfhoireann Uimh. 3, Op. 137
* Rapsóid Gaelach do cheolfhoireann Uimh. 4 in A beag, Op. 141 (&quot;Fisherman of Loch Neagh&quot;)
* Rapsoóid Gaelach do cheolfhoireann Uimh. 5 in G beag, Op. 147
* Rapsóid Gaelach Uimh. 6 do veidhlín agus cheolfhoireann, Op. 191

==== Saothar Eile Ceolfhoirne ====
* Máirseáil Éagnairce 'The Martyrdom'
* ''[[Oedipus Rex]]'', [[ceol teagmhathach]], Op. 29

=== Saothar Córúil ===
==== Aintiúin agus Móitéiteanna ====
* ''And I saw another Angel'' (Op. 37, Uimh. 1)
* ''For lo, I raise up'' (Op. 145)
* ''If thou shalt confess'' (Op. 37, Uimh. 2)
* ''The Lord is my Shepherd'' (cumtha 1886)
* ''Three Latin Motets'' (Op. 38, 1905)
** ''Justorum animae''
** ''Coelos ascendit hodie''
** ''Beati quorum via''

==== Aifrinn ====
* Aifrinn mhaidine, tráthnóna agus Comaoine:
** B maol mór (Op. 10)
** A mór (Op. 12)
** F mór (Op. 36)
** G mór (Op. 81)
** C mór (Op. 115)
** D mór do Chór Aoncheoil (1923)
* [[Magnificat]] agus [[Nunc dimittis]] cóirithe:
** E maol mór (1873; foils. 1996)
** F mór Aifreann do Queens' College, Cambridge (1872; eag., Ralph Woodwar; foils. 1995)
** ar an 2ú agus 3ú mód (1907)
** A mór
** B maol mór
** C mór
** G mór

==== Eile ====
* ''The Blue Bird'', curtha le focail le Mary Coleridge
* Magnificat in B maol mór do chór dúbailte gan tionlacan, Op. 164 (Meán Fómhair 1918)
* [[Pater Noster]] (1874)

==== Saothair do Chór agus Cheolfhoireann ====
* ''The Revenge'', bailéad ar an gcabhlach, Op. 24 (1886) focail le hAlfred Lord Tennyson
* [[Requiem]], Op. 63 (1896) 
* ''[[Te Deum]]'', Op. 66 (1898; cumtha don Leeds Festival)
* ''Songs of the Fleet'' do bharatón aonair agus cheolfhoireann (Op. 117)

=== Ceol Aireagail ===
* ceatharthéada
** Uimh. 1 in G mór, Op. 44 (1891)
** Uimh. 2 in A beag, Op. 45 (1891)
** Uimh. 3 in D beag, Op. 64 (1897)
** Uimh. 4 in G beag, Op. 99 (1907)
** Uimh. 5 in B maol mór, Op. 104 (1908)
** Uimh. 6 in A beag, Op. 122 (1910)
** Uimh. 7 in C beag, Op. 166 (1919)
** Uimh. 8 in E beag, Op. 167 (1919)
* Saothair eile do théadfhoireann
** Cúigearthéad Uimh. 1 in F mór, Op. 85 do dhá veidhlín, dhá viola &amp; dordveidhlín (1903)
** Cúigearthéad Uimh. 2 in C beag, Op. 86 (1903)
* Tréada pianó
** Uimh. 1 in E maol mór, Op. 35 (1889)
** No. 2 in G minor, Op. 73 (1899)
** No. 3 in A &quot;Per aspera ad astra&quot;, Op. 158 (1918)
* saothair do veidhlín agus piano
** Sonáid Uimh. 1 in D mór, Op. 11 (1880)
** Sonáid Uimh. 2 in A mór, Op. 70 (1898)
** Sonáid Uimh. 3, Op. 165 (1919)
** Legend, (1893)
** &quot;Irish Fantasies&quot;, Op. 54 (1894)
** Cúig Phíosa Sainiúla, Op. 93 (1905)
** Sé Sceitse Gaelacha, Op. 154 (1917)
** Sé Phíosa Éasca, Op. 155 (1917)
** Cúig Bhagatelle, Op. 183 (1921)
* Saothair eile d'uirlis aonair agus piano
** Sonáid Uimho. 1 in A mór do violoncello &amp; piano, Op. 9 (1878)
** Sonáid Uimh. 2 in D beag do violoncello &amp; piano, Op. 39 (1893)
** Trí Intermezzi do chlairinéad &amp; piano, Op. 13 (1880)
** Sonáid do chlairinéad (nó viola) &amp; piano, Op. 129 (1912)
* Saothair eile do théada agus piano
** Piano Uimh. 1 in F mór, Op. 15 (1879)
** Piano Uimh. 2, Op. 133 (1912)
** Piana in D beag, Op. 25 (1887)
* Serenade in F major for Nonet, Op. 95 (1906)
* Fantasy Uimh. 1 in G beag do chlairinéad &amp; ceathairthéad, (1921)
* Fantasy Uimh. 2 in F mór do chlairinéad &amp; ceathairthéad(1922)
* Phantasy do bhubhall &amp; ceathairthéad in A beag, (1922)

=== Ceol Piano ===
* Réamhdhréacht, Op. 163
* Bailéad, Op. 170

=== Ceol Orgáin ===
* Réamhdhréacht córúil (8)
* Réamhdhréachta córúla, Op. 182
* Fantasia agus Toccata, Op. 57 (1894, revised 1917)
* Fantasie on Intercessor, Op. 187
* Ceithre Intermezzi
* Idyl agus Fantasia, Op. 121
* Intermezzo ar an ''[[Londonderry Air]]'', Op. 189
* Prelude agus Fugue in E beag
* Quasi una Fantasia (1921)
* Sé Réamhdhréacht Ócáidiúla, 2 leabhar
* Sé Réamhdhréacht, Op. 88
* Sé Reamhdhréacht Ghearra agus Iardhréachta, Op. 101
* Sé Reamhdhréacht Ghearra agus Iardhréachta, Op. 105
* Sonáid Uimh. 1, Op. 149 (1917)
* Sonáid Uimh. 2, Op. 151 (1917)
* Sonáid Uimh. 3, Op. 152 (1918)
* Sonáid Uimh. 4, Op. 153 (1920)
* Sonáid Uimh. 5, Op. 159 (1921)
* ''[[Te Deum]] Laudamus'' Fantasy
* Trí Réamhdhréacht agus Fiúga, Op. 93 (1923)
* Toccata agus Fiúga in D beag (1907)
* Fantasie agus Fiúga in D beag, Op. 103 (1907)

==Féach freisin==
* ''[[An Chláirseach agus an Choróin]]''

== Leabharliosta ==
* Jeremy Dibble - ''Charles Villiers Stanford: man and musician'' (Oxford: Oxford University Press, 2002)
* Paul J. Rodmell - ''Charles Villiers Stanford'' (Aldershot, Hampshire: Scolar Press, 2002)
* Liam Mac Cóil - ''[[An Chláirseach agus an Choróin]]'' (Indreabhán: Leabhar Breac, 2010)

==Tagairtí==
{{reflist}}

== Naisc Sheachtracha ==
{{Commonscat|Charles Villiers Stanford}}
* [http://blackmahler.com www.blackmahler.com] tá Stanford go mór i gceist sa leabhar nua ar Samuel Coleridge-Taylor a scríobh {{cite book | last=Elford| first= Charles| coauthors= | title='''Black Mahler: The Samuel Coleridge-Taylor Story'''| url=https://archive.org/details/blackmahlersamue00unse| location=Londain, Sasana | publisher=Grosvenor House Publishing Ltd| year=2008| isbn=9781906210786}}
* [http://www.americansymphony.org/dialogues_extensions/2003_04season/dialogue_detail.cfm?ID=6 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060823164009/http://www.americansymphony.org/dialogues_extensions/2003_04season/dialogue_detail.cfm?ID=6 |date=2006-08-23 }} Alt ar an Tríú Siansa
* [http://www.musicweb.uk.net/classrev/2003/Oct03/Stanford_Couples.htm Article on the String Quartets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060304015632/http://www.musicweb.uk.net/classrev/2003/Oct03/Stanford_Couples.htm |date=2006-03-04 }}
* [http://www.editionsilvertrust.com/music-books-s-to-z.htm Charles Villiers Stanford Ceatharéad Piano Uimh.1, Op.15, Cúigréad Pianó Op.25 &amp; Piano-thréad Uimh.1, 2 &amp; 3, Cuigearthéadt Op.85 míreanna agus plé ar an saothar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324221744/http://www.editionsilvertrust.com/music-books-s-to-z.htm |date=2008-03-24 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=mx7eE8VQkls] Sonáid do dhordveidhlín Uimh. 2 á chasadh
* [http://www.dressage.net.au/tree/lukedesc.pdf Stanford Family Tree] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20120529063302/http%3A//www.dressage.net.au/tree/lukedesc.pdf |date=2012-05-29 }}
* [http://www.libraryireland.com/Irish-Melodies/Home.php/ Moore's Irish Melodies, cóirithe ag C. V. Stanford]
* [http://www.julianlloydwebber.com/stanford.asp sonáid do dhordveidhlín Uimh. 2 Stanford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923230844/http://julianlloydwebber.com/stanford.asp |date=2010-09-23 }} léirmheasanna

{{DEFAULTSORT:Stanford, Charles Villiers}}
[[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Cumadóirí]]</text>
      <sha1>43wuho9eecvcrf8ri3mwcumoynskoyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cíobhaí</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30396</id>
    <revision>
      <id>1321101</id>
      <parentid>1306469</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7849" sha1="nr1myywpa0lw702h073wljnnqy5atpu" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
:''Baineann an t-alt seo leis an éan; má tá suim agat sa toradh citris, féach [[Toradh cíobhaí]].''
Is [[éan]] é an '''cíobhaí'''&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Apteryx/|title=“Apteryx” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt; atá le fáil sa [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainn]], agus baint aige leis na ''Apterygidae''. Níl cumas eitilte aige. 

Tugtar aitheantas do chúig speiceas agus iad go léir i mbaol. Is é an dífhoraoisiú is mó a rinne díobháil dóibh, ach tá cuid mhaith dá ngnáthóg le fáil i limistéir chaomhnaithe anois. Tá siad i gcontúirt fós de bharr theacht na gcreachadóirí mamacha. 

== Spéicis ==

Tá cúig speiceas aitheanta ann (agus ceithre fhospéiceas ag ceann acu), agus speiceas eile nár tugadh cuntas foirmiúil fós air. 

* Is é an speiceas is toirtiúla an '''[[Cíobhaí Mór Breac]]''' nó '''Roroa''' (''Apteryx haastii''). Tá sé timpeall 45 cm ar airde agus tá meáchan timpeall 3.3 cg ann. (Tá meáchan timpeall 2.4 cg sna héin fhireanna.) Tá clúmh liathdhonn ar an speiceas seo agus stríoca i leith na báine ann. Beirtear aon ubh amháin agus gorann an dá thuismitheoir í. Meastar go bhfuil os cionn 20,000 éan den speiceas seo ann agus iad spréite faoi shléibhte iarthuaisceart Nelson, faoin gcuid thuaidh den Chósta Thiar agus faoi Alpa an Deiscirt. 

* Rinne muca, cait agus easóga (ainmhithe a thug na coilínigh isteach leo) slad ar an g'''[[Cíobhaí Beag Breac]]''' (''Apteryx owenii''), éan gan toirt. Díothaíodh ar an mór-roinn é ach tá timpeall 1,350 ceann den speiceas ar [[Oileán Kapiti]] agus tugadh isteach in oileáin shábháilte eile é. Dealraíonn sé go bhfuil sé ag pórú ann. Níl sé ach 25 cm ar airde agus tá meáchan 1.3 cg san éan baineann. Beirtear aon ubh amháin agus gorann an t-éan fireann í. 

[[Íomhá:NZ-kiwimap.png|thumb|left|Dáileadh gach speicis de Chíobhaí]]
[[Íomhá:Three kiwi species models in Auckland museum.jpg|thumb|Ó thaobh na láimhe clé: Cíobhaí Donn (''Apteryx australis''), Cíobhaí Beag Breac (''Apteryx owenii'') agus Cíobhaí Mór Breac (''Apteryx haastii''), Auckland War Memorial Museum]]
* * Aithníodh an '''[[Rowi]]''' ('''Cíobhaí Donn Okarito''' nó ''Apteryx rowi'') mar speiceas nua sa bhliain 1994&lt;ref&gt;http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi/rowi-formerly-okarito-brown-kiwi/|title=Rowi{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: New Zealand native land birds|publisher=New Zealand Department of Conservation (DOC)&lt;/ref&gt;. Tá imir liath sa chlúmh agus uaireanta tá cleití bána ar an ngrua. Is féidir leis na héin bhaineanna trí ubh féin a bhreith i séasúr amháin, agus gach ceann acu i nead difriúil.
Déanann an dá thuismitheoir na huibheacha a ghoradh. Níl an t-éan seo le fáil anois ach i limistéar beag ar chósta thiar an Oileáin Theas. Is léir ón DNA is sine, áfach, go raibh sé spréite níos forleithne fadó, agus nach raibh aon chíobhaí eile le fáil i ndeisceart an Oileáin Thuaidh.&lt;ref name=&quot;Shepherd&quot;&gt;Shepherd, L.D. &amp; Lambert, D.M. (2008)&lt;/ref&gt;
* Tá an '''[[Tokoeka]]''' (''Apteryx australis'') measartha coitianta i ndeisceart agus in iarthar an Oileáin Theas i ngach áit dá airde beagnach. Tá sé chomh mór leis an gCíobhaí Mór Breac, tríd is tríd, agus é dealraitheach leis an gCíobhaí Donn, cé go bhfuil sé níos dathéadroime. Is léir ón DNA is sine go raibh sé le fáil ar chósta thoir an Oileáin Theas tráth.&lt;ref name=&quot;Shepherd&quot; /&gt; Tá cúpla fospeiceas ann:
:** '''Tokoeka Oileáin Stewart (''Apteryx australis lawryi'').
:** '''Tokoeka na gCaolsáilí Thuaidh''' (''Apteryx australis ?'') agus '''Tokoeka na gCaolsáilí Theas''' (''Apteryx australis ?'') in iardheisceart an Oileáin Theas.
:** '''Tokoeka Haast''' (''Apteryx australis ?''), an fospeiceas is teirce agus gan ann ach timpeall 300 éan. Tugadh aitheantas dó sa bhliain 1993. Le fáil i limistéar cúng iargúlta i Sléibhte Haast san Oileán Theas. Gob air atá níos cuaire ná mar is gnách, agus clúmh sách rua air. 
* '''[[Cíobhaí Donn an Oileáin Thuaidh]]''' (''Apteryx mantelli'' nó ''Apteryx australis'' roimh 2000). É coitianta i dTuaisceart an Oileáin Thuaidh. Timpeall 35,000 éan ann. Na héin bhaineanna timpeall 40 cm ar airde agus meáchan timpeall 2.8 cg iontu. Meáchan timpeall 2.2 cg sna héin fhireanna. Éan seiftiúil é a thaithíonn a lán gnáthóg, go fiú áiteanna ar fhág daoine a rian orthu. Clúmh biorach rua air. Dhá ubh de ghnáth agus iad á ngoradh ag an éan fireann.

== Tagairtí ==
{{reflist}}

== Leabhair agus ailt ==
 
* ''Bizarre and Beautiful Noses''. Sante Fe, New Mexico: John Muir Publications, 1993.

* http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51305.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724170632/http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51305.htm |date=2011-07-24 }} Systema Naturae 2000 / Classification, Family Apterygidae. '''Brands''', Sheila. The Taxonomicon.

* '''Burbidge''', M.L., Colbourne, R.M., Robertson, H.A., and Baker, A.J. (2003). &quot;Molecular and other biological evidence supports the recognition of at least three species of brown kiwi.&quot; [http://www.kluweronline.com/issn/1566-0621/contents ''Conservation Genetics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121202313/http://www.kluweronline.com/issn/1566-0621/contents |date=2008-11-21 }}, '''4'''(2):167-177

* '''Cooper''', Alan et al. (2001). &quot;Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution.&quot; ''Nature'', '''409''': 704-707.

* Davies, S.J.J.F., eagarthóir, Hutchins, Michael, ''Grzimek's Animal Life Encyclopedia'', 'Kiwis,' eagrán 2 (2003), Gale Group: imleabhar 8, 'Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins,' Farmington Hills, MI. ISBN 0-7876-5784-0. Lgh 89–90.
* &quot;Shy envoys off on their OE,&quot; Eloise Gibson, ''New Zealand Herald'', 29/04/2010. 

* {{cite book |last1='''Gotch''' |first1=A.F. |title=Latin Names Explained. A Guide to the Scientific Classifications of Reptiles, Birds &amp; Mammals|url=https://archive.org/details/latinnamesexplai0000gotc_v6a1 |year= 1995 |origyear=1979 |publisher=Facts on File |location=London|isbn=0 8160 3377 3|page=[https://archive.org/details/latinnamesexplai0000gotc_v6a1/page/179 179]|chapter=Kiwis}}

* '''Piper''', Ross (2007), ''Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals'', Greenwood Press

* [http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm ''Kiwi Recovery''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060307060612/http://www.kiwirecovery.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Mating.htm |date=2006-03-07 }}

* [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s243830.htm ''News In Science'']

* [http://dictionary.reference.com/browse/Kiwi ''Random House Unabridged Dictionary''] © Random House, Inc. 2006

* [http://www.sandiegozoo.org/education/science_egg_in_a_bottle.html San Diego Zoo]

* San Diego Zoo, Kiwi http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006082245/http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html |date=2008-10-06 }} Birds: Kiwi. San Diego Zoo. 

* SavetheKiwi.org http://www.savethekiwi.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Producinganegg.htm Producing an Egg http://web.archive.org/web/20070629005119/http://www.savethekiwi.org.nz/AboutTheBird/KiwiLifeCycle/Producinganegg.htm 

* '''Shepherd''', L.D. &amp; Lambert, D.M. (2008) ''Ancient DNA and conservation: lessons from the endangered kiwi of New Zealand Molecular Ecology'' '''17''', 2174–2184

{{Síol}}

[[Catagóir:Éin]]
[[Catagóir:Cíobhaí]]</text>
      <sha1>nr1myywpa0lw702h073wljnnqy5atpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Domhnall mac Murchadha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30534</id>
    <revision>
      <id>1321063</id>
      <parentid>1306478</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16178" sha1="f5ozw5rst3nffxi47ky31t0av0p708i" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Bhí '''Domhnall Mac Murchadha''' ({{lang-sga|'Domnall mac Murchada'}}) (a fuair bás [[29 Samhain]] [[763]]), ar a dtugtar 'Domnnall na Mí' (Domnall Midi), ina [[Ard-Rí na hÉireann]] san ochtú céad. Bhain sé le chraobh Chlann Cholmáin [[Uí Néill]]. Bhí ceannasach bainte amach ag [[Clann Cholmáin]] i measc Uí Néill an Deiscirt, a bheadh acu go dtí gur bhain [[Brian Bóramha]] cumhacht amach i ndeisceart na tíre. 

Bhí Domhnall ina thaoiseach ar [[Clann Cholmáin|Chlann Cholmáin]] ar feadh beagnach caoga bliain, agus [[Ard-Rí na hÉireann]] ar feadh fiche. In ainneoin seo, agus a thábhacht mar rí, is annamh na tuarascálacha a faightear sna hAnnála faoi a chuid gníomhaíochtaí. Bhí sé ina phátrún ar eaglaisí [[Colm Cille|Cholm Cille]], i n[[Mainistir Darú|Darú]] ach go háirithe, áit a bhfuil sé curtha.

==Bunúis agus tosca==
[[Murchad mac Diarmato|Murchadh mac Diarmada]], 'rí Uí Néill (an Deiscirt)' ba ea athair Dhomhnaill.  Bhí deartháir amháin eile ar a laghad sa chlann, Cairbre, a fuair bás sa bhliain 749. Is dócha é fosta go raibh [[Bressal mac Murchado|Breasal mac Murchadha]], a maraíodh sa bhliain 764, ina dheartháir leis.  Bhí athair Dhomhnaill ina [[rí Uisnigh]] ó bhás a athair-se, [[Diarmait Dian|Diarmaid Dian]], sa bhliain 689 go dtí a bhás féin sa bhliain 715.  Mharaigh  [[Conall Grant]] de [[Síl nÁedo Sláine|Síol Aodha Sláine]]. Bliain roimhe sin, bhí nia Chonaill, [[Fógartach mac Néill]], [[ríthe Éireann|rí ruire]] Uí Néill an Deiscirt, curtha ar deoraíocht ag Murchad go dtí [[an Bhreatain]].&lt;!--cuir le Murchadh: The notice of Murchad's death calls him &quot;king of the Uí Néill&quot;, meaning that he was the southern deputy of then-High King [[Fergal mac Máele Dúin]] of the northern [[Cenél nEógain]].--&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 479–480, 572 &amp; 604; Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;; Irwin, &quot;Fogartach&quot;.&lt;/ref&gt;

==Rí Uisnigh, Rí na Mí==
De réir ríliostaí níos deireanaí amhail is iad sa [[Leabhar Laighneach]], tháinig Domhnall i gcomharbacht ar a athair mar [[rí Uisnigh]]. Más fíor, ní thugann [[annála Éireann]] a lán airde dó, agus ní fheictear iontu go dtí an bhliain 730.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Annála Uladh]], AU 730.8.&lt;/ref&gt;  &lt;!-- an-mhaith mar stair, ach eolas ar bith faoi Dhomhnall féin, cuir áit éigin eile:

''During this time, the internecine conflict within the Síol Aodha Sláine continued.  Fearghal mac Maoil Dúin had died in battle in [[Laigin]] sa bhliain 722.   Fógartach mac Néill, who had returned to Ireland sa bhliain 716 mar rí ruire Uí Néill an Deiscirt, succeeded him.  Fógartach was killed in battle against his Síol Aodh Sláine kinsman ''[[Cináed mac Írgalaig]]'' sa bhliain 724.&lt;ref&gt;AU 724.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Irwin &quot;Fogartach&quot;.&lt;/ref&gt;  Cináed was killed sa bhliain 728 fighting against [[Flaithbertach mac Loingsig|Flaithbheartach mac Loingsigh]] of the northern [[Cineál Chonaill]], who became High King after this victory.&lt;ref&gt;AU 728.1.&lt;/ref&gt;

''In the early 730s, war broke out among the northern Uí Néill. Flaithbheartach was defeated in 732 by Fearghaile elder son [[Áed Allán|Aodha Allán]] and the Cineál Chonaill were again defeated by Aodh in 733 when Fearghas, son of [[Congal Cendmagair|Conghal Ceannmhaghair]], was killed.&lt;ref&gt;AU 732.10, 733.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Annála Tiarnaigh]], AT 733.3, 733.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Áed Allán&quot;.&lt;/ref&gt;  Flaithbheartach was again defeated by Aodh sa bhliain 734.  The Annála Uladh, which rarely record the beginnings of the reigns of high kings in this period, record that Aodh was inaugurated later in 734.  Flaithbheartach had been deposed, although he survived and entered religion, dying in 765, having outlived two successors.&lt;ref&gt;AU 765.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 114.&lt;/ref&gt;

''Perhaps taking advantage of this strife, the [[ríthe na Mumhan|rí na Mumhan]], [[Cathal mac Finguine|Cathal mac Finghin]], invaded the midlands in 733. Cathal encamped at [[Tailte]], where the Uí Néill high kings traditionally held their main aonach.  He was attacked there by Domhnall and driven off although he later defeated the minor Uí Néill kindred of [[Clann Cholmáin Bhig]] led by [[Fallaman mac Con Congalt]] at the [[Hill of Ward]], the site of another major Uí Néill aonach.&lt;ref&gt;AU 733.7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 208&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 477–480, argues that the Cathal of these entries is not Cathal mac Finghin, but [[Cathal mac Áeda|Cathal mac Aodha]] of the Síol Aodha Sláine.&lt;/ref&gt;

''Aodha Alláin reign was remembered as a time of war.&lt;ref&gt;[[Annála Easpacha]], FA 177&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', ll. 156–157.&lt;/ref&gt;  He began by attacking his traditional enemies, the [[Ulaid]], in 735.  [[Áed Róin|Aodha Róin]], [[ríthe na nUlad|rí na nUladh]], was killed at a battle near [[Faughart]].&lt;ref&gt;AU 735.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 118, suggests that Áed's victory may have resulted in the Ulaid being kingless until the coming to power of [[Fiachnae mac Áedo Róin|Fiachna mac Aodha Róin]] ''c''. 750.&lt;/ref&gt;  The war among the Síol Aodha Sláine continued sa bhliain 737 and that same year Audi met with Cathal mac Finghin at [[Tír Dhá Ghlas]].  Exactly what was agreed there is unknown, but the annals also state that the Cáin [[Naomh Pádraig]] was in force throughout Ireland.&lt;ref&gt;AU 737.9, 737.10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', ll. 209–211&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 564.&lt;/ref&gt;  It may be that Áed and Cathal agreed on an alliance against [[Leinster]]. Áed's father Fergal had been killed campaigning there, and the annals are full of Cathal's generally unsuccessful campaigns against the Leinstermen. In the following Áed and Cathal separately attacked Leinster. Áed's invasion led to the battle of Áth Senaig, fought on 14 September 738 near [[Ballyshannon]], [[County Kildare]], also called the battle of the groans.  This was a crushing defeat for Leinster.  Their king, [[Áed mac Colggen]], was killed, as was [[Bran Becc mac Murchado]]. The ''Annals of Ulster'' say: &quot;so many fell in this great battle that we find no comparable slaughter in a single onslaught and fierce conflict throughout all preceding ages.&quot;&lt;ref&gt;''Annals of Ulster'', AU 738.4; ''Fragmentary Annals'', FA 178; Byrne, ''Irish Kings'', p. 208.&lt;/ref&gt; Later Cathal campaigned in Leinster and apparently took hostages and tribute from the new king, perhaps [[Fáelán mac Murchado]].&lt;ref&gt;''Annals of Ulster'', AU 738.9; Byrne, ''Irish Kings'', p. 209.&lt;/ref&gt;--&gt;

Sa bhliain 739, insítear i nAnnála Uladh gur  that  roinnt muintir Dhomnaill i halla cóisire ag ''Bodbráith'', áit atá anaithnid.&lt;ref&gt;AU 739.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhreatnach, &quot;Abbesses&quot;, lch. 122.&lt;/ref&gt;  Ní fios cérbh é an namhaid.  An bhliain dár gcionn, d'éirigh Domhnall ina chléireach.&lt;ref&gt;AU 740.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhreatnach, &quot;Abbesses&quot;, ll. 112–113&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;.&lt;/ref&gt;

==Rí na Teamhrach==
Sa bhliain 743, chloígh agus mharaigh Domhnall Aodh Allán agus roinnt ríthe na n[[Oirialla|Oiriall]], b'fhéidir ar ''Mag Sered'' gar do [[Ceanannas|Cheanannas]], cé gur tharla an cath i g[[Contae an Longfoirt]] de réir foinsí eile.  Pé scéal é, molann an dá suíomh go raibh Aodh an t-ionsaitheoir.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Áed Allán&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 118&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 743.4.&lt;/ref&gt; Ní mhínítear céard é cúis an achrainn eatarthu. Meastar tháinig Domhnall ar agus ar an bhfód de bharr b'fhéidir leathadh críocha Aodha i g[[Conaille Muirthemhne]] isteach, sin nó dúnmharú ''[[Conaing mac Amalgado|Chonaing mac Amalgado]]'', rí Bhreá, a thacht Aodha é is dóigh sa bhliain 742.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 742.7&lt;/ref&gt;

Agus Aodh clóite aige, d'éirigh Domhnall arís ina chléireach sa bhliain 744.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 744.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhreatnach, &quot;Abbesses&quot;, ll. 112–113.&lt;/ref&gt; Nuair a fuair [[Áed Muinderg|Aodh Muindearg]] mac Flaithbheartaigh bás sa bhliain 747, tugtar ina thásc an teideal &quot;rí an Tuaiscirt&quot; dó, rud a chuireann in iúl gurbh ionadaí Dhomhnaill ann é.&lt;ref&gt;AU 747.4; Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 476–481.&lt;/ref&gt; Is amhlaidh go raibh ionadaí aige sa deisceart chomh maith.  D'fhéadfadh go raibh a ghaol i bhfad amach uaidh, [[Fallaman mac Con Congalt]] de Chlann Cholmáin Bhig, ina [[ríthe na Mí|rí na Mí]] sa bhliain 733, agus iad léir gur tógadh an teideal sin do ina thásc sa bhliain 766.&lt;ref&gt;AU 766.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 476–481.&lt;/ref&gt;

Seachas é seo, is beag eolas atá againn sna hannála nó foinsí eile, agus é i gcoróin mar Ard-Rí le fiche bliain. Murab ionann is Aodh Allán, bhí dea-chaidreamh aige le ríthe [[Uí Dúnlainge]] na [[Laigin|Laigean]].&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 569–579&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 156.&lt;/ref&gt; Sa bhliain 753, deirtear gur chuir sé &quot;Cáin [[Colm Cille|Cholm Cille]]&quot; i bhfeidhm ar son ''[[Sléibéne]]'', abb [[Í Cholm Cille|Oileán Í]]. A bhuí le tacaíocht Dhomhnaill agus a chomharbaí, tháinig uachtarán Cholm Cille go Ceanannas le linn ré na [[Lochlannaigh|Lochlannach]].&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 753.4, 757.9.&lt;/ref&gt;

Níl ach tuairisc ansin ann agus is Domnall i mbun chogaidh, don bhliain 756 nuair a chuaigh sé ar feachtas as cúige Laigean i gConaille Muirthemhne isteach. Cuireann seo in iúl gur mheas sé gur bagairt a bhí ann dá theaghlach agus dá chumhacht agus Cineál Eoghain ar chósta thoir na tíre, agus fosta díríonn sé aird ar a dheachaidreamh le ríthe na Laigean.&lt;ref&gt;AU 756.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 573.&lt;/ref&gt;

Fuair Domhnall bás sa bhliain 763 agus adhlacadh é i mainistir Dharú.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 763.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Molann Bhreatnach, &quot;Abbesses&quot;, lch. 113, gur chaith Domhnall le Darú mar ritheach.&lt;/ref&gt;

Cé go raibh dea-chaidreamh ag Domhnall le hOileán Í agus is amhlaidh cráifeach, ní raibh ard-mheas ag gach cléireach air. Is dóigh go bhfuil sé san áireamh mar cheannaire tíoránta sa saothar ''[[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]'', scríofa ag [[Tamhlacht]] i dtalamh críche na Laigean&lt;ref&gt;&quot;Domnall&quot;, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]], líne 234.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dumville, ''Félire Óengusso'', ll. 22–23.&lt;/ref&gt;

De réir na ríliostaí agus fianaise sna hannála, tháinig Niall Frasach, deartháir óg Aodha Alláin, i gcomharbacht ar Dhomhnall mar Ard-Rí.&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', ll. 156 &amp; 275–276.&lt;/ref&gt; Bhí aighneas ann faoi cheannaireacht Chlann Cholmáin, ámh.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;.&lt;/ref&gt;

==Teaghlach agus sliochtaigh==
''Ailbíne ingen Ailello'' ba ea bean chéile Dhomhnaill.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;.&lt;/ref&gt; Bhí ar a laghad cúigear mac agus iníon amháin aige.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 604, shows some of Domnall's children.&lt;/ref&gt;  
* Ard-Rí ba ea [[Donnchad Midi|Donnchadh Mí]]&lt;ref&gt;AU 765.5.&lt;/ref&gt;
* Tugtar an teideal rí na Mí do [[Muiredach mac Domnaill Midi|Mhuireadach]], ina thásc sa bhliain 802.&lt;ref&gt;AU 802.1.&lt;/ref&gt;  
* D'éag Diarmaid Dubh sa bhliain 764, i gceannas arm tógtha as tailte Mhainistir Dharú.  Bhí a uncail, nó nia, Breasal mac Murchadha, i gceannas arm Mhainistir [[Cluain Mhic Nóis|Chluain Mhic Nóis]].&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 764.6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edward, ''Early Christian Ireland'', lch. 594.  Mharaigh Breasal féin sa bhliain chéanna, AU 764.11.&lt;/ref&gt;
* D'éag Murchadh i mbun chatha sa bhliain 765, ag troid in éadan a dhearthár, Donnchadh.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 765.5.&lt;/ref&gt;
* Fuair Indreachtach bás sa bhliain 797, go gairid tar éis a dhearthár, Donnchadh.&lt;ref&gt;AU 797.1.&lt;/ref&gt;
* Maraíodh Eithne, i dteannta lena fear céile [[Bran Ardchenn|Bran Ardcheann]], [[ríthe na Laighean|rí na Laigean]], ar an 6ú Bealtaine 795 ag ''Cell Cúile Dumai'', gar do [[Mainistir Laoise|Mhainistir Laoise]], ag [[Fínsnechta Cetharderc|Fíonsneachta Ceathardearg]], céile comhraic do ríogacht na Laigean.&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 158&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 795.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;.&lt;/ref&gt;

I measc sliochtaigh Dhomhnaill bhí na hArd-Ríthe [[Conchobar mac Donnchada|Conchúr mac Donnchadha]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], [[Flann Sinna|Flann Sionna]], [[Donnchad Donn|Dúnchadh Donn]] agus [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Maol Seachnaill mac Domhnaill]].&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 282.&lt;/ref&gt;

==Foinsí== 
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** [[Annála Easpacha na hÉireann]]
** [[Féilire Aonghasa]], Brollach (linte 233–238)
* {{
cite book  |
last = Bhreathnach |
first = Edel |
contribution = Abbesses, Minor Dynasties and Kings ''in clericatu'': Perspectives from Ireland, 700–850 |
title = Mercia: An Anglo-Saxon kingdom in Europe | url = https://archive.org/details/merciaanglosaxon0000unse |
editor-last = Brown |
editor-first = Michelle P. |
editor2-last = Farr |
editor2-first = Carol A. |
date = 2001  |
publisher = Leicester University Press |
location = Leicester |
isbn = 0-8264-7765-8 | pages = [https://archive.org/details/merciaanglosaxon0000unse/page/113 113]–125
}}
* {{
cite book |
last = Byrne |
first = Francis John |
authorlink = Francis John Byrne |
title = Irish Kings and High-Kings |
publisher = Batsford |
location = Londain |
date = 1973 |
isbn = 0-7134-5882-8
}}
* {{
cite book |
last = Charles-Edwards |
first = T. M. |
title = Early Christian Ireland |
publisher = Cambridge University Press |
location = Cambridge |
isbn = 0-521-36395-0
}}
* {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50070 |
contribution = Áed Allán mac Fergaile (''d''. 743) |
sloinne = Charles-Edwards |
ainm = T.M. |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
dáta = 2004 |
dátarochtana = 25ú Deireadh Fómhair 2007
}}
* {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50105 |
contribution = Domnall mac Murchada (''d''. 763) |
sloinne = Charles-Edwards |
ainm = T.M. |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
dáta = 2004 |
dátarochtana = 25ú Deireadh Fómhair 2007
}}
* {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50105 |
contribution = Donnchad mac Domnaill (733–797) |
sloinne = Doherty |
ainm = Charles |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
dáta = 2004 |
dátarochtana = 25ú Deireadh Fómhair 2007
}}
* {{lua idirlín |
url = http://www.nui.ie/eigse/pdf/vol33/eigse33.pdf |
teideal = ''Félire Óengusso'': Problems of Dating a Monument of Old Irish |
sloinne = Dumville |
ainm = David |
údarlink = David Dumville |
journal = Éigse: A Journal of Irish Studies |
volume = 33 |
dáta = 2002 |
pages = 19–48 |
issn = 0013-2608 |
dátarochtana = 29U Márta 2008 |
archivedate = 2012-02-07 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20120207124238/http://www.nui.ie/eigse/pdf/vol33/eigse33.pdf }}
* {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50118 |
contribution = Fogartach mac Néill (''d''. 724) |
sloinne = Irwin |
ainm = Philip |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
dáta = 2004 |
dátarochtana = 25ú Deireadh Fómhair 2007
}}

==Féach freisin==
* [[Stair na hÉireann]]
* [[Liosta Ard-Ríthe na hÉireann]]

==Tagairtí==
{{reflist|2}}

[[Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois]]
[[Catagóir:Básanna i 763]]
[[Catagóir:7ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:8ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine as Contae na hIarmhí]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe na Mí]]
[[Catagóir:Ríthe Uisnigh]]
[[Catagóir:Uí Néill]]</text>
      <sha1>f5ozw5rst3nffxi47ky31t0av0p708i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Féineachas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30539</id>
    <revision>
      <id>1321149</id>
      <parentid>1320151</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11923" sha1="lcvr4k72qamgb89cvprz1784xsemtr7" xml:space="preserve">[[Íomhá:Redwood Castle.jpg|mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí]]
[[Íomhá:A_sculpture_of_Máel_Seachnaill_II_in_Trim,_Co._Meath,_by_James_McKenna.jpg|mion|Dealbh, [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Máel Seachnaill II]], Fr. Tehon Park, [[Baile Átha Troim]], Contae na Mí, le James McKenna 1984]]
[[Íomhá:Cahermacnaghten O Davoren Law School Burren County Clare 1997 09 02.jpg|mion|Scoil dlí mór le rá [[Uí Dhuibhdábhoireann]]. [[Cathair Mhic Neachtain]]&lt;ref name=&quot;Gibson2012&quot;&gt;{{cite book 
|author=D. Blair Gibson|title=From Chiefdom to State in Early Ireland|url=https://books.google.com/books?id=tLUhAwAAQBAJ&amp;pg=PA245|date=27ú Lúnasa 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-56070-2|pages=244–5}}&lt;/ref&gt;]]
Córas dlí dúchasach na hÉireann ba ea '''an Féineachas''' nó '''Dlíthe na mBreithiúna'''.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/an-feineachas/|teideal=An Féineachas|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2025-08-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kelly&quot;&gt;{{cite book | last = Kelly | first = Fergus | isbn = 978-1-85500-214-2 | publisher = Dublin Institute for Advanced Studies | title = A Guide to Early Irish Law | year = 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;earlymed&quot;&gt;{{cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | isbn = 0 582 015669  | publisher = Longman Group | title = Early Medieval Ireland 400-1200 | year = 1995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;patterson&quot;&gt;{{cite book | last = Patterson | first = Nerys | isbn = 978-0-268-008000-0 | publisher = University of Notre Dame Press | title = Cattle-lords and Clansmen: The social structure of early medieval Ireland: Second Edition | url = https://archive.org/details/cattlelordsclans00patt | year = 2012}}&lt;/ref&gt;  I bhfad roimh an [[an Chríostaíocht|gCríostaíocht]], bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar &quot;Féineachas&quot; inniu.  Mhair an córas áirithe seo go dtí an 17ú haois nuair a tháinig dlí coiteann Shasana ina áit.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://ww2.courts.ie/ga/ag-cuimhneamh-ar-am-at%C3%A1-caite|teideal=Ag Cuimhneamh ar an Am atá Caite {{!}} The Courts Service of Ireland|work=ww2.courts.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;  

Tagann an focal ‘Féineachas’ ó na féine, na daoine a bhí i seilbh na talún, agus bhí an dlí ag freastal ar aicme seo na n-úinéirí talún.  

== Stair an Fhéineachais ==
Tá an chéad tagairtí scríofa atá againn don Fhéineachas sa séú haois, ach tá an Féineachas i bhfad níos sine ná sin. Bhí an Féineachas i bhfeidhm in aimsir an tseanchreidimh. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht [[Naomh Pádraig]] chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil.  Forbraíodh an córas dúchasach dlí seo  ó nósanna a cuireadh ar aghaidh ó bhéal ó ghlúin amháin go glúin eile.  

Go deimhin is iad na draoithe a chur an Féineachas i bhfeidhm an t-am sin.  Deirtear gur Ollamh Fódhla a bhailigh na dlíthe le chéile. 

Le teacht Naomh Pádraig agus na Críostaíochta go hÉirinn rinneadh na dlíthe a nuashonrú chun iad a chur ina oiriúint don Chríostaíocht. Deirtear in [[Annála na gCeithre Máistrí]] gur in 438 a scríobhadh síos na dlíthe.   Ach scríobhadh na dlíthe síos den chéad uair sa 7ú haois AD.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

Bhí scoileanna breithiúna timpeall na tíre agus bhí cáil orthu, go deimhin bhí an cháil chomh mór sin go hidirnáisiúnta go ndeachaigh Rí Sasana, Ailfrid Mór, ag staidéar i scoil amháin agus chruthaigh sé a chóras dlí féin i Sasana dá bharr. 

In 989 d’éirigh le [[Maolsheachlainn Mac Domhnaill,]] Ardrí na hÉireann, na [[Lochlannaigh]] a chloí. Ceann de na coinníollacha a leag sé síos orthu go raibh ar na Lochlannaigh glacadh leis an bhFéineachas. 

=== Teacht na Normannach ===
Tharla an chéad chúngach ar an bhFéineachas sa bhliain 1155, nuair a d’eisigh an [[Pápa Aidrian IV|Pápa Adrian IV]] '''''Bulla Laudabiliter''''' inar tacaíodh le plean Rí [[Anraí II Shasana|Anraí II]] chun Éire a chur faoi smacht. Tharla ionradh na nAngla-Normannach faoi stiúir [[Iarla Pembroke, Richard de Clare]] (Strongbow) sa bhliain 1169. 

Sa bhliain 1171, reáchtáil Rí Henry II Comhairle (ar ar tugadh '''''Curia Regis''''' nó Comhairle an Rí) i bPort Láirge.  Fógraíodh ag an gComhairle gur ghlac gach duine le dlíthe Shasana agus gur dearbhaíodh iad. Bhí an dearbhú seo uaillmhianach seachas réalaíoch. Cuireadh dlí Shasana i bhfeidhm ar fud Chúige Laighean den chuid is mó, áit ar bhronn Anraí II cearta ar thalamh feodach ar Strongbow. Sa bhliain 1172, cheap Anraí [[Hugh de Lacy, Tiarna na Mí|Hugh de Lacy]] ar an gcéad '''''Ghiúisteoir''''' in Éirinn (ionadaí an rí).

Sa bhliain 1204, cheadaigh Seon Rí eascairí a scríobh, rud a d’ordaigh do chúirteanna na hÉireann an dlí coiteann a chur i bhfeidhm go bunúsach.  Sa bhliain 1226, d’ordaigh Rí Anraí III don Ghiúisteoir cloí le dlíthe agus le nósanna Shasana. Bliain ina dhiaidh sin, cuireadh '''''Clár Eascairí''''', ina raibh cóipeanna de na heascairí ar fad a d’eisigh cúirteanna Shasana, chuig Baile Átha Cliath. Ceapadh an chéad bhreitheamh Angla-Normannach sa bhliain 1221. 

Bhí cead ag lonnaitheoirí Angla-Normannacha achomharc a dhéanamh chun Cairt na mBreithiúna chun a gcearta agus a dtailte a fháil.

Tháinig laghdú ar thionchar dhlí Shasana le linn an 14ú agus an 15ú haois. Le linn an ama sin, dúradh gur éirigh na Normannaigh, trí idirphósadh leis na Gaeil '''''&lt;nowiki/&gt;'níos Éireannaí ná na hÉireannaigh iad féin.'''''’  Ach lean córas an Fhéineachais ar aghaidh taobh amuigh den Pháil.  Agus de réir a chéile bhí na Normannaigh ag úsáid an Fhéineachais chomh maith. 

=== Reachtanna Chill Chainnigh ===
Bhí eagla ar Shasana go mbeadh sliocht na nGall in Éirinn ag éirí níos Gaelaí ná na Gaeil féin, mar sin d’achtaigh siad [[Reachtanna Chill Chainnigh]], dlíthe a chuir cosc ar mhuintir Shasana in Éirinn an Féineachas a úsáid. Fiú amháin leis an gcosc sin ba é an Féineachas fós an príomhchóras dlí in Éirinn.

Theastaigh ó Shasana forlámhas na Parlaiminte agus dhlí Shasana a ghlacadh ar aon Pharlaimint de chuid na hÉireann nó ar reachtaíocht na hÉireann arís ach Reachtanna Chill Chainnigh a achtú sa bhliain 1366. Ina dhiaidh sin, achtaíodh dhá reacht sa Pharlaimint a reáchtáladh i nDroichead Átha sa bhliain 1494, agus tugadh [[Dlí Poynings (reachtanna Shasana a dheimhniú)|Dlí Poynings]] ar na reachtanna seo le chéile. Foráladh ann go gcaithfeadh Comhairle an Rí aontú a thabhairt roimh ré do thionól agus do reachtaíocht Pharlaimint na hÉireann agus go gcuirfí gach dlí a rithfeadh i Sasana i bhfeidhm in Éirinn.

Ina ainneoin sin, níor cuireadh dlí Shasana i bhfeidhm ach i gceantar ar ar tugadh an Pháil faoin mbliain 1500. Bhí Baile Átha Cliath agus an cósta thoir sa Pháil. Cuireadh an Féineachas i bhfeidhm lasmuigh den Pháil.

=== Anraí VIII ===
Níor leathnaíodh dlí Shasana ní b’fhaide i gcéin go dtí réimeas Rí [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] i lár an 16ú haois.  Chuir sé scéim ar ar tugadh '''''&lt;nowiki/&gt;'géilleadh agus athbhronnadh’''''' i bhfeidhm ar thalamh na dteaghlach uasal dúchasach, agus thug sé seo laistigh de chóras feodach na tionachta talún iad. Ina theannta sin, briseadh an Rí leis an Eaglais Chaitliceach Rómhánach ba chúis le díscaoileadh na mainistreacha agus le hathdháileadh thalamh na hEaglaise. Chuir Anraí VIII deireadh leis na mainistreacha in Éirinn, áit a raibh na dlíthe á gcóipeáil agus á gcaomhnú.

=== Imeacht na nIarlaí ===
Fuair dlí Shasana greim eile ar an tír tar éis ''&lt;nowiki/&gt;'I[[Imeacht na nIarlaí|meacht na nIarlaí]]''' ó Chúige Uladh sa bhliain 1607 agus tar éis na Plandála ina dhiaidh sin inar tugadh talamh do lonnaitheoirí de chuid na hAlban agus de chuid Shasana.  Bhí tábhacht bhreise le hImeacht na nIarlaí mar gur baineadh foinse phátrúnachta na mBreithiúna mar gheall air.

Léirigh Forógra Rí Séamas 1 sa bhliain 1603 an deireadh le húdarás an Fhéineachais, agus chiallaigh sé seo go raibh muintir na hÉireann faoi chosaint an Rí. Roinneadh an tír ina gcontaetha agus cuireadh dlí Shasana i bhfeidhm ar fud na tíre.

Scriosadh an Féineachas tuilleadh mar gheall ar dhá chinneadh a rinneadh sna cúirteanna le linn réimeas Séamas I. I gcásanna '''''Gavelkind (1605) Dav. 49''''' agus '''''Tanistry (1607) Dav. 28''''', dhiúltaigh na cúirteanna in Éirinn do rialacha comharbais an Fhéineachais. Sa dara cás, dhearbhaigh an chúirt gur mhair dlíthe dúchasacha de chuid tíre nuair a bhí siad réasúnta agus cinnte, nuair a baineadh úsáid ón tseanaimsir astu agus nuair a bhí siad oiriúnach do cheannas na corónach ach theip ar an dlí dúchasach na riachtanais seo a chomhlíonadh.

Ina ndiaidh Imeacht na nIarlaí cuireadh deireadh leis na scoileanna breithiúna agus cuireadh córas dlí Sasana, an dlí coiteann, i bhfeidhm.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== An córas dlí ==
Riaradh Breithiúna (nó ''brithem'') an Féineachas. Comharbaí na ndraoithe Ceilteacha a bhí iontu agus cé go raibh siad cosúil le breithiúna ar bhealaí; bhí an ról a bhí acu ní ba chosúla le headránaí. Bhí orthu an dlí a chaomhnú agus ciall a bhaint as, seachas é a fhorbairt.   

Ar go leor bealaí, bhí an Féineachas sách forásach. Aithníodh colscaradh agus comhchearta idir na hinscní agus léiríodh imní faoin gcomhshaol. Sa dlí coiriúil, rinneadh mionchur síos ar chionta agus ar phionóis. Bhí aiseag i gceist do dhaoine a rinne éagóir, seachas pionós. Gearradh fíneáil ''eric'' ar dhaoine a bhí ciontach i ndúnbhású nó i ngortú colainne, agus socraíodh méid na fíneála ar scála. Ní raibh pionós an bháis i measc na bpionós a bhí ar fáil do na Breithiúna. Tugann an chaoi nach raibh córas cúirte nó fórsa póilíneachta ann le fios go raibh an-mheas ag daoine ar an dlí.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;   

Bhí an córas leagtha síos de réir aicme. Bhí freagrachtaí agus pionóis faoi leith do gach aicme. Mar shampla dá ndéanfadh duine ón uasaicme, mar shampla, rí, taoiseach nó tánaiste, an choir chéanna is a rinne tuathánach, bheadh pionós níos déine ar an duine ón uasaicme ná mar a bheadh ar an tuathánach, ag aithint dá réir na chumhachta atá ag an uasal i gcomparáid leis an tuathánach.   

Bhí sclábhaíocht dleathach faoin bhFéineachas, ach athraíodh é sin le teacht na Críostaíochta.   

Is na breithiúna a chruthaigh an dlí trína gcinntí. An sampla is cáiliúla is ea cás cóipchirt [[Colm Cille|Cholm Cille]], an cás cóipchirt is sine ar domhan. Rinne breitheamh cinneadh nach raibh cead ag Colm Cille cóip a dhéanamh de lámhscríbhinn gan cead úinéir na lámhscríbhinne. Mar a dúirt an breitheamh, ‘Le gach bó a lao agus le gach leabhar a chóip’.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  

== Siombail den náisiún ==
Bíonn staraithe áirithe ag déanamh athbhreithniú ar stair na hÉireann, ag rá nach raibh náisiún na hÉireann ann go dtí gur tháinig na Sasanaigh, gur tuatha amháin a d’aithin na Gaeil. Ach bréagnaíonn an Féineachas an argóint sin mar bhí an Féineachas céanna i bhfeidhm i ngach cearn den tír, rud a léiríonn gur aithin na daoine an t-aon chóras dlí amháin sa tír. Ní hamháin sin ach de bharr go raibh na breithiúna ag cur i bhfeidhm an chórais dlí seo, bhí siad ag taisteal timpeall na tíre chun é sin a dhéanamh.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Hugh Kennedy]] 

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Féineachas, An}}
[[Catagóir:An Féineachas| ]]
[[Catagóir:Dlí na hÉireann]]
[[Catagóir:Cultúr na hÉireann]]</text>
      <sha1>lcvr4k72qamgb89cvprz1784xsemtr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caravaggio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31021</id>
    <revision>
      <id>1320994</id>
      <parentid>1320892</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T16:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Saol */</comment>
      <origin>1320994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6367" sha1="9r4svni1ddjn2s6anpwz5wvcvfysvwk" xml:space="preserve">
{{WD Bosca Sonraí Duine}} 

[[Ealaíontóir]] [[an Iodáil|Iodálach]] ba ea '''Michelangelo Merisi (Michele Angelo Merigi''' nó '''Amerighi) da Caravaggio''' ([[29 Meán Fómhair]] [[1571]] – [[18 Iúil]] [[1610]]), a bhí ag obair sa [[Róimh]], [[Napoli]], [[Málta]] agus sa t[[An tSicil|Sicil]] idir na 1590idí agus a bhás sa bhliain 1610.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/ga/gabhail-chriost-le-michelangelo-merisi-da-caravaggio|teideal=Gabháil Chríost, le Michelangelo Merisi da Caravaggio|language=ga|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2022-07-18}}&lt;/ref&gt;   Tugtar Caravaggio air de ghnáth.
[[Íomhá:Sick young Bacchus by Caravaggio.jpg|clé|mion|289x289px|''Bacchus tinn'' - c. 1592.  Féinphortráid. Bhí Caravaggio féin tinn ag an am&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://borghese.gallery/collection/paintings/young-sick-bacchus.html|teideal=Young Sick Bacchus by Caravaggio|údar=Borghese Gallery|dáta=2025-10-28|language=en-US|work=Galerie Borghèse|dátarochtana=2026-07-18}}&lt;/ref&gt;]]
[[Íomhá:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|clé|mion|242x242px|''Fanciullo con canestro di frutta'', c. 1592, Galleria Borghese inniu]]

[[Íomhá:Medusa-Caravaggio (Uffizi).jpg|clé|mion|228x228px|''Medusa'' le Caravaggio thart ar 1598 (san Uffizi inniu).  Féinphortráid ]]
[[Íomhá:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin - 2.jpg|clé|mion|[[Gabháil Chríost (Caravaggio)|Gabháil Chríost]],  c. 1602,  i n[[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]] |220x220px]]
[[Íomhá:David holding the head of Goliath by Caravaggio (Rome).jpg|clé|mion|279x279px|''David con la testa di Golia'', 1609-1610. Galleria Borghese inniu]]

== Saothar ==
Chuir Caravaggio go mór leis an phéintéireacht le linn na [[Barócach (ealaín)|Ré Barócaí]]. 

Tá pictiúr clúiteach dá chuid, [[Gabháil Chríost]],&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Taking of Christ (Caravaggio)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Taking_of_Christ_(Caravaggio)&amp;oldid=1098791993|journal=Wikipedia|date=2022-07-17|language=en}}&lt;/ref&gt; i n[[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/2.663/eala%C3%ADont%C3%B3ir-cr%C3%B3ga-a-thuig-a-cheird-1.953175|teideal=Ealaíontóir cróga a thuig a cheird|údar=MICHEAL O. hAODHA|dáta=2 Eanáir 2013|language=ga|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/gaeilge|teideal=Gaeilge|language=ga|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2022-07-18}}&lt;/ref&gt; Tháinig saineolaí - Sergio Benedetti - ar an phictiúr de thaisme sa bhliain 1990, agus é i lochta tí de chuid [[Cumann Íosa|Ord na nÍosánach]] i mBaile Átha Cliath.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/30091791|teideal=Studies: An Irish Quarterly Review, lch 385-394|údar=Sergio Benedetti|dáta=Iml 82, No. 328 (Geimhreadh, 1993)|dátarochtana=2022}}&lt;/ref&gt; Bhí dearmad déanta ag an ord agus ag gach aon duine eile de. Tá an pictiúr ar taispeáint anois sa [[dánlann]] agus luach thar luach air.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/eachtrai-iontacha-phaidi-pheadair-as-toraigh-ar-fail-do-ghluin-nua-leitheoiri/|teideal=Eachtraí iontacha Phaidí Pheadair as Toraigh ar fáil do ghlúin nua léitheoirí|údar=Pól Ó Muirí|dáta=14 Aib 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-18}}&lt;/ref&gt;

== Tionchar ==
Ba phéintéir réabhlóideach é Caravaggio le meon lasánta agus chuaigh a shaothar i bhfeidhm ar ghlúin iomlán ealaíontóirí. 

Bhí tionchar nach beag ag Caravaggio ar dhearcadh aeistéitiúil na hEaglaise Frith-Reifirméisean leis, go háirithe le pictiúir chlúiteacha ar nós ''Naomh Pól''&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Saint Paul (Velázquez)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Saint_Paul_(Vel%C3%A1zquez)&amp;oldid=1361377451|journal=Wikipedia|date=2026-06-27|language=en}}&lt;/ref&gt; agus ''Searbhónta cistine agus an suipéar ag Eamáús''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/searbhonta-cistine-agus-suipear-ag-eamaus-le-diego-velazquez|teideal=&quot;Searbhónta cistine agus an suipéar ag Eamáús&quot;, le Diego Velázquez.  Rinne Caravaggio féin &quot;An Suipéar ag Eamáús&quot;|language=ga-IE|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2026-07-18}}&lt;/ref&gt; le [[Diego Velázquez]].  

Tá Caravaggio aitheanta mar sármháistir de ''[[Chiaroscuro (gealdorcha)|chiaroscuro]]'', a chiallaíonn “éadrom-dorcha” go liteartha in Iodáilis. Tagraíonn an téarma don chothromaíocht de thuineacha éadroma agus dorcha i saothar agus go háirithe i gcás cumas an ealaíontóra chun scáthanna a láimhseáil.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Bhain sé úsáid as scáthanna agus solas gléineach chun drámaíocht  agus mothúcháin an radhairc a láimhseáil go hiontach.

d'úsáid Caravaggio gnáthdhaoine ón tsráid – daoine bochta agus oibrithe – mar mhúnlaí do na naoimh agus do Chríost féin.

== Saol ==
Rugadh Michelangelo Merisi i [[Milano]] sa bhliain 1571. Ba iad Fermo Merixio agus Lucia Aratori a thuismitheoirí. Fuair sé a chéad oiliúint ealaíne fhoirmiúil i Milano faoin bpéintéir Simone Peterzano. Tar éis dó a phrintíseacht a chríochnú, d'aistrigh sé go dtí an Róimh thart ar lár na 1590idí, áit a raibh rath, clú, agus saol corrach i ndán dó.

Sa Róimh, bhí saol crua ag Caravaggio ar dtús agus é ag streachailt chun airgead a shaothrú. Le linn na tréimhse seo, phéinteáil sé saothair níos lú, go háirithe ábhair neamhbheo. I measc na saothar cáiliúil ón am seo tá ''Fanciullo con canestro di frutta'' (Buachaill le Ciseán Torthaí) agus ''Bacchus''.

Tháinig an Chairdinéil Francesco Maria del Monte chun bheith ina phríomhpátrún aige. Trí thionchar an phátrúin seo, fuair Caravaggio coimisiúin mhóra eaglasta, rud a thuill clú mór dó ar fud na cathrach

Fear déghnéasach a bhí ann agus bhí mian chollaí ollmhór air i gcónaí.  Tá go leor leath-thagairtí gnéis sna phictiúir.

== Féach freisin ==

* [[Barócach (ealaín)]]
* ''[[Chiaroscuro (gealdorcha)|Chiaroscuro]]''
* [[Gabháil Chríost]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}
 

{{DEFAULTSORT:Caravaggio}}

[[Catagóir:Péintéirí Iodálacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1540]]
[[Catagóir:Básanna i 1610]]
[[Catagóir:Caravaggio]]
[[Catagóir:Daoine déghnéasacha]]</text>
      <sha1>9r4svni1ddjn2s6anpwz5wvcvfysvwk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320995</id>
      <parentid>1320994</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T16:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tionchar */</comment>
      <origin>1320995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7255" sha1="q7uky7qjenygkbccjck1muxrnvytk74" xml:space="preserve">
{{WD Bosca Sonraí Duine}} 

[[Ealaíontóir]] [[an Iodáil|Iodálach]] ba ea '''Michelangelo Merisi (Michele Angelo Merigi''' nó '''Amerighi) da Caravaggio''' ([[29 Meán Fómhair]] [[1571]] – [[18 Iúil]] [[1610]]), a bhí ag obair sa [[Róimh]], [[Napoli]], [[Málta]] agus sa t[[An tSicil|Sicil]] idir na 1590idí agus a bhás sa bhliain 1610.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/ga/gabhail-chriost-le-michelangelo-merisi-da-caravaggio|teideal=Gabháil Chríost, le Michelangelo Merisi da Caravaggio|language=ga|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2022-07-18}}&lt;/ref&gt;   Tugtar Caravaggio air de ghnáth.
[[Íomhá:Sick young Bacchus by Caravaggio.jpg|clé|mion|289x289px|''Bacchus tinn'' - c. 1592.  Féinphortráid. Bhí Caravaggio féin tinn ag an am&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://borghese.gallery/collection/paintings/young-sick-bacchus.html|teideal=Young Sick Bacchus by Caravaggio|údar=Borghese Gallery|dáta=2025-10-28|language=en-US|work=Galerie Borghèse|dátarochtana=2026-07-18}}&lt;/ref&gt;]]
[[Íomhá:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|clé|mion|242x242px|''Fanciullo con canestro di frutta'', c. 1592, Galleria Borghese inniu]]

[[Íomhá:Medusa-Caravaggio (Uffizi).jpg|clé|mion|228x228px|''Medusa'' le Caravaggio thart ar 1598 (san Uffizi inniu).  Féinphortráid ]]
[[Íomhá:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin - 2.jpg|clé|mion|[[Gabháil Chríost (Caravaggio)|Gabháil Chríost]],  c. 1602,  i n[[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]] |220x220px]]
[[Íomhá:David holding the head of Goliath by Caravaggio (Rome).jpg|clé|mion|279x279px|''David con la testa di Golia'', 1609-1610. Galleria Borghese inniu]]

== Saothar ==
Chuir Caravaggio go mór leis an phéintéireacht le linn na [[Barócach (ealaín)|Ré Barócaí]]. 

Tá pictiúr clúiteach dá chuid, [[Gabháil Chríost]],&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Taking of Christ (Caravaggio)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Taking_of_Christ_(Caravaggio)&amp;oldid=1098791993|journal=Wikipedia|date=2022-07-17|language=en}}&lt;/ref&gt; i n[[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/2.663/eala%C3%ADont%C3%B3ir-cr%C3%B3ga-a-thuig-a-cheird-1.953175|teideal=Ealaíontóir cróga a thuig a cheird|údar=MICHEAL O. hAODHA|dáta=2 Eanáir 2013|language=ga|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/gaeilge|teideal=Gaeilge|language=ga|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2022-07-18}}&lt;/ref&gt; Tháinig saineolaí - Sergio Benedetti - ar an phictiúr de thaisme sa bhliain 1990, agus é i lochta tí de chuid [[Cumann Íosa|Ord na nÍosánach]] i mBaile Átha Cliath.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/30091791|teideal=Studies: An Irish Quarterly Review, lch 385-394|údar=Sergio Benedetti|dáta=Iml 82, No. 328 (Geimhreadh, 1993)|dátarochtana=2022}}&lt;/ref&gt; Bhí dearmad déanta ag an ord agus ag gach aon duine eile de. Tá an pictiúr ar taispeáint anois sa [[dánlann]] agus luach thar luach air.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/eachtrai-iontacha-phaidi-pheadair-as-toraigh-ar-fail-do-ghluin-nua-leitheoiri/|teideal=Eachtraí iontacha Phaidí Pheadair as Toraigh ar fáil do ghlúin nua léitheoirí|údar=Pól Ó Muirí|dáta=14 Aib 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-18}}&lt;/ref&gt;

== Tionchar ==
Ba phéintéir réabhlóideach é Caravaggio le meon lasánta agus chuaigh a shaothar i bhfeidhm ar ghlúin iomlán ealaíontóirí. 

Bhí tionchar nach beag ag Caravaggio ar dhearcadh aeistéitiúil na hEaglaise Frith-Reifirméisean leis, go háirithe le pictiúir chlúiteacha ar nós ''Naomh Pól''&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Saint Paul (Velázquez)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Saint_Paul_(Vel%C3%A1zquez)&amp;oldid=1361377451|journal=Wikipedia|date=2026-06-27|language=en}}&lt;/ref&gt; agus ''Searbhónta cistine agus an suipéar ag Eamáús''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/searbhonta-cistine-agus-suipear-ag-eamaus-le-diego-velazquez|teideal=&quot;Searbhónta cistine agus an suipéar ag Eamáús&quot;, le Diego Velázquez.  Rinne Caravaggio féin &quot;An Suipéar ag Eamáús&quot;|language=ga-IE|work=National Gallery of Ireland|dátarochtana=2026-07-18}}&lt;/ref&gt; le [[Diego Velázquez]].  

Tá Caravaggio aitheanta mar sármháistir de ''[[Chiaroscuro (gealdorcha)|chiaroscuro]]'', a chiallaíonn “éadrom-dorcha” go liteartha in Iodáilis. Tagraíonn an téarma don chothromaíocht de thuineacha éadroma agus dorcha i saothar agus go háirithe i gcás cumas an ealaíontóra chun scáthanna a láimhseáil.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Bhain sé úsáid as scáthanna agus solas gléineach chun drámaíocht  agus mothúcháin an radhairc a láimhseáil go hiontach.

Bhain Caravaggio úsáid as gnáthdhaoine ón tsráid – daoine bochta, oibrithe, striapacha – mar mhúnlaí do na naoimh agus do Chríost féin. Ag an am céanna,  bhí an réalachas macánta seo ag teacht go mór le dearcadh aeistéitiúil an Fhrith-Reifirméisin. Bhí an Eaglais Chaitliceach ag iarraidh go mbeadh an creideamh níos sothuigthe agus níos gaire do shaol na ngnáthdhaoine.

== Saol ==
Rugadh Michelangelo Merisi i [[Milano]] sa bhliain 1571. Ba iad Fermo Merixio agus Lucia Aratori a thuismitheoirí. Fuair sé a chéad oiliúint ealaíne fhoirmiúil i Milano faoin bpéintéir Simone Peterzano. Tar éis dó a phrintíseacht a chríochnú, d'aistrigh sé go dtí an Róimh thart ar lár na 1590idí, áit a raibh rath, clú, agus saol corrach i ndán dó.

Sa Róimh, bhí saol crua ag Caravaggio ar dtús agus é ag streachailt chun airgead a shaothrú. Le linn na tréimhse seo, phéinteáil sé saothair níos lú, go háirithe ábhair neamhbheo. I measc na saothar cáiliúil ón am seo tá ''Fanciullo con canestro di frutta'' (Buachaill le Ciseán Torthaí) agus ''Bacchus''.

Tháinig an Chairdinéil Francesco Maria del Monte chun bheith ina phríomhpátrún aige. Trí thionchar an phátrúin seo, fuair Caravaggio coimisiúin mhóra eaglasta, rud a thuill clú mór dó ar fud na cathrach

Fear déghnéasach a bhí ann agus bhí mian chollaí ollmhór air i gcónaí.  Tá go leor leath-thagairtí gnéis sna phictiúir.

'''Deoraíocht'''

Bhí clú an fhoréigin ar Caravaggio, agus bhí sé gafa go minic i dtroideanna sráide. Sa bhliain 1606, mharaigh sé fear darbh ainm Ranuccio Tomassoni le linn achrainn sa Róimh. Chun pionós an bháis a sheachaint, b'éigean dó teitheadh ón gcathair.

Chaith sé na blianta deireanacha dá shaol ar deoraíocht i Napoli, i Málta, agus sa tSicil. I Málta, glacadh leis mar bhall den Ord Míleata an ''Sovereign Military Order of Malta'' sa bhliain 1608.

Níl an tsiocair bháis a bhí aige ar eolas againn  - díoltas (dúnmarhú), [[gallbholgach]], [[brúsalóis]], nó [[maláire]] b'fhéidir. 

== Féach freisin ==

* [[Barócach (ealaín)]]
* ''[[Chiaroscuro (gealdorcha)|Chiaroscuro]]''
* [[Gabháil Chríost]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}
 

{{DEFAULTSORT:Caravaggio}}

[[Catagóir:Péintéirí Iodálacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1540]]
[[Catagóir:Básanna i 1610]]
[[Catagóir:Caravaggio]]
[[Catagóir:Daoine déghnéasacha]]</text>
      <sha1>q7uky7qjenygkbccjck1muxrnvytk74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Plé úsáideora:Irishwikier</title>
    <ns>3</ns>
    <id>31242</id>
    <revision>
      <id>1321033</id>
      <parentid>1320606</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T02:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ternarius</username>
        <id>20619</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bhog Ternarius an leathanach [[Plé úsáideora:Conor.hogan.2]] go [[Plé úsáideora:Irishwikier]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Conor.hogan.2|Conor.hogan.2]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Irishwikier|Irishwikier]]&quot;</comment>
      <origin>1320606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1258" sha1="stp6t5n5yv161yi66ogr5je6nq4swxn" xml:space="preserve">Haigh, a Conor.hogan.2, agus tá [[Vicipéid:Réamhrá|fáilte romhat]] chuig an Vicipéid! Go raibh maith agat as [[Special:Contributions/Conor.hogan.2|do chuid dréachtaí]] a sheoladh isteach. Tá súil agam go mbainfidh tú taitneamh as d'am anseo! Tá sé éasca ailt nua a chruthú, agus téigh go dtí an [[Vicipéid:Halla baile|Halla Baile]] chun caint leis na [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoirí]] eile (más mian leat é sin a dhéanamh), nó téigh go dtí an [[Vicipéid:Lárionad comhphobail|Lárionad Comhphobail]] chun breathnú ar na heachtraí Vicipéide is déanaí. Tá breis eolais fóinteach in ár [[Vicipéid:Réamhrá|reamhrá]], freisin.

Más é do thoil é, [[Vicipéid:Sínigh é|sínigh do chuid theachtaireachtaí]] ar leathanaigh phlé le ceithre thilde a chlóscríobh (&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;); ciallaíonn sé sinn go hionsáfar d'ainm úsáideora agus an dáta go huathoibríoch. Má tá cabhair ag teastail uait, féach ar [[Vicipéid:Cabhair]], nó cuir ceist dom armo leathanach phlé. Uair amháin eile, fáilte romhat!&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[Úsáideoir:AllieBot|AllieBot]] 03:09, 17 Mí na Nollag 2010 (UTC)


http://ga.wikipedia.org/wiki/Lost - déan é
Táin Bó Cúailnge - déan é
teamhair - cur leis</text>
      <sha1>stp6t5n5yv161yi66ogr5je6nq4swxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naoscach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31313</id>
    <revision>
      <id>1321099</id>
      <parentid>1139488</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2087" sha1="p2apa6eby62ye1esk4oi7i7ut3gn72c" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
''Baineann an t-alt seo leis an speiceas coitianta ''Gallinago gallinago''. Má tá spéis agat sna héin ghaolmhara ar a dtugtar “naoscach” freisin, féach [[Gallinago]] agus [[Naoscach bhídeach]].''
  
Is [[lapaire]] beag téagartha é '''an naosach''' (''Gallinago gallinago''),&lt;ref name='Tearma'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Gallinago%20gallinago/|title=“Gallinago gallinago” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-05-31}}&lt;/ref&gt; agus is as an Sean-Domhan ó dhúchas é. Tugtar '''gabhairín reo''', '''gabhar oíche''', agus '''meannán aeir''' air freisin.  Ciallaíonn an t-ainm eolaíoch ''gallina'', &quot;cearc&quot; agus an iarmhír -''ago'',  &quot;cosúil le&quot; sa [[Nua Laidin]].&lt;ref name=job&gt;{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 | page=170}}&lt;/ref&gt;
Is baill d'fhine na Scolopacidae iad. 

Is í an ghnáthóg phóraithe a bhíonn acu ná [[corcach|riasca]], [[portach|portaigh]], [[tundra]] agus móinéir fliucha ar fud thuaisceart na hEorpa agus thuaisceart na hÁise. Éin imirceacha is ea iad, agus caitheann éin [[An Eoraip|Eorpacha]] an geimhreadh i ndeisceart agus in iarthar na hEorpa agus san [[An Afraic|Afraic]] (ó dheas go dtí an Meánchiorcal), agus bogann imircigh na [[An Áise|hÁise]]] go dtí deisceart trópaiceach na hÁise. Ceapadh tráth gur an speiceas céanna é an naoscach Wilson (''Gallinago delicata'') ó Mheiriceá Thuaidh, ach tá sé liostaithe mar sin i réimse sean-treoirleabhar.

==Tagairtí==
{{reflist}}

[[Catagóir:Éin]]
[[Catagóir:Gallinago]]
[[Catagóir:Éin chladaigh]]
[[Catagóir:Éin na hÁise]] 
[[Catagóir:Éin na hEorpa]]
[[Catagóir:Éin na hÍoslainne]]
[[Catagóir:Éin ghéim]]
[[Catagóir:Éin na Afraice fho-Shahárach]]</text>
      <sha1>p2apa6eby62ye1esk4oi7i7ut3gn72c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cúcabarra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31366</id>
    <revision>
      <id>1321041</id>
      <parentid>1303756</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22581" sha1="hnzw7l8akuesn0xtz6oiz1dyy4kzftt" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}

{{cladogram|title=Fíligineacht
|caption=Cladagram bunaithe ar an anailís mhóilíneach le hAndersen agus comhghleacaithe a foilsíodh in 2017.&lt;ref name=andersen2017&gt;{{ cite journal | last1=Andersen | first1=M.J. | last2=McCullough | first2=J.M. | last3=Mauck III | first3=W.M. | last4=Smith | first4=B.T. | last5=Moyle | first5=R.G. | year=2017 | title=A phylogeny of kingfishers reveals an Indomalayan origin and elevated rates of diversification on oceanic islands | journal=Journal of Biogeography | volume= 45| issue= 2| pages=1–13 | doi=10.1111/jbi.13139 | doi-access= }}&lt;/ref&gt;
|clades={{clade| style=font-size:90%;line-height:100%;width:280px
|label1=''Dacelo''
|1={{clade
   |1={{clade
      |1=[[Cúcabarra breac]]
      |2=[[Cúcabarra sluasaidghobach]] (''Clytoceyx rex'')
      }}
   |2={{clade
      |1=[[Cúcabarra tarr-ruadhonn]]
      |2={{clade
         |1=[[Cúcabarra gáiriteach]]
         |2=[[Cúcabarra gormeiteach]]
         }}
      }}
   }}
}}
}}

Is [[Cruidín|cruidíní]] crainn talún iad na '''cúcabarraí''' ar baill den fhine [[Alcedinidae]] agus den ghéineas '''''Dacelo''''' iad. Tá an cruidín seo de bhunadh [[An Astráil|na hAstráile]] agus [[An Nua-Ghuine|na Nua-Ghuine]] agus bíonn siad idir 28 agus 47 cm (11 agus 19 orlach) i bhfad le meáchan thart faoi 300 g (11 unsa). Is [[focal iasachta]] é ainm an éin seo ón ''[[Wiradjuri]] guuguubarra'' ar onamataipé dá ghlao í. Úsáidtear glao gáiriteach an éin seo atá ard agus sainiúil go forleathan mar [[Maisíocht fuaime stoc|mhaisíocht fuaime stoc]] i gcás a mbíonn díthreabh na hAstráile nó dufair thrópaiceach á cur i láthair agus is forleithne atá sí i seanscannán amhail [[The Lost World: Jurassic Park]] agus [[The Wizard of Oz (scannán)|The Wizard of Oz]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Single or Married: Foley Used Independently or Combined with Sound Effects|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080928395-10|publisher=Routledge|journal=The Foley Grail|date=2013-07-24|pages=37–42}}&lt;/ref&gt; 

Aimsítear an cruidín seo i ngnáthóga amhail [[Foraois|foraoisí]] taise agus [[sabhána]] tur chomh maith le háiteanna uirbeacha le crainnte arda nó in aice le huisce reatha. Cé gur baill den fhine níos forleithne &quot;cruidíní&quot; iad, ní bhaineann na cúcabarraí go dlúth le huisce.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=&quot;Birds of Australia 7th edition&quot; by Ken Simpson and Nicolas Day. 2004. [book review]|url=http://dx.doi.org/10.22621/cfn.v118i4.841|journal=The Canadian Field-Naturalist|date=2004-10-01|issn=0008-3550|pages=630|volume=118|issue=4|doi=10.22621/cfn.v118i4.841|author=Roy John}}&lt;/ref&gt; 

== Tacsanomaíocht ==
Thug an zó-eolaí Sasanach [[William Elford Leach]] an géineas ''Dacelo'' isteach sa bhliain 1815.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The zoological miscellany : being descriptions of new, or interesting animals|url=http://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.41372|publisher=Printed by B. McMillan for E. Nodder &amp; Son and sold by all booksellers|date=1814|location=London|author=William Elford Leach, Frederick Polydore Nodder, Richard Polydore Nodder, George Shaw}}&lt;/ref&gt; Is é an cúcabarra gáiriteach [[eiseamlár an speicis]] seo.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=''Check-List of Birds of the World''. (Vol. 5.) James Lee Peters. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press, 1945. Pp. xi + 306. $5.00.|url=http://dx.doi.org/10.1126/science.103.2662.32.a|journal=Science|date=1946-01-04|issn=0036-8075|pages=32–32|volume=103|issue=2662|doi=10.1126/science.103.2662.32.a|author=Alden H. Miller}}&lt;/ref&gt; Is anagram é ainm an ghéinis ''Dacelo'' de ''alcedo'' arb é an focal Laidine ar an chruidín.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names: From Aalge to Zusii|url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Christopher Helm|date=2010|location=London|author=James A. Jobling}}&lt;/ref&gt; Fuair staidéar móilíneach a foilsíodh sa bhliain 2017 amach go raibh an géineas Dacelo, mar a leagadh amach, [[paraifiliginiteach]]. Rinneadh an [[cúcabarra sluasaid-ghobach]] a rangú sa ghéineas [[monaichineálach]] ''Clytoceyx'' sula rinneadh é a athrangú sa ghéineas ''Dacelo'' mar gheall ar fhianaise paraifíliginiteach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=A phylogeny of kingfishers reveals an Indomalayan origin and elevated rates of diversification on oceanic islands|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.13139|journal=Journal of Biogeography|date=2018-02|issn=0305-0270|pages=269–281|volume=45|issue=2|doi=10.1111/jbi.13139|language=en|author=Michael J. Andersen, Jenna M. McCullough, William M. Mauck, Brian Tilston Smith, Robert G. Moyle}}&lt;/ref&gt;

== Rangú agus Speicis ==
Féadfar cúig speiceas cúcabarra a aimsiú san Astráil, sa Nua-Ghuine agus [[Leasríocht na n-Oileán Arú|sna hOileáin Arú]]: 

{{Tábla speiceas |genus= Dacelo |authority-name=[[William Elford Leach|Leach]]|authority-year= 1815 |species-count=cúig|no-note=y|narrow-percent=75}}

{{Tábla speiceas/sraith
|name=[[Cúcabarra sluasaidghobach]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%BAcabarra%20sluasaidghobach/|teideal=&quot;cúcabarra sluasaidghobach&quot;|work=téarma.ie|dátarochtana=2023-12-29}}&lt;/ref&gt; |binomial=[[Dacelo rex]]
|image=File:Shovel-billed Kingfisher.jpg|image-size=180px |image-alt=
|authority-name=Sharpe |authority-year=1880 |authority-not-original=yes
|range= sléibhte na Nua-Ghuine
|range-image=
|range-image-size=180px
|size= 33 cm (13 or) i bhfad
|habitat=ní fios
|hunting=ní fios
|iucn-status= LC
|population=
|direction=
|subspecies=
}}

{{Tábla speiceas/sraith
|name=[[Cúcabarra breac]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%BAcabarra%20breac/|teideal=&quot;Cúcabarra Breac&quot;|work=téarma.ie|dátarochtana=2023-12-29}}&lt;/ref&gt; |binomial=[[Dacelo tyro]]
|image=File:Spangled Kookaburra.jpg|image-size=180px |image-alt=
|authority-name=Gray |authority-year=1858 |authority-not-original=
|range= [[Leasríocht na n-Oileán Arú|sna hOileáin Arú]], deisceart na Nua-Ghuine
|range-image=
|range-image-size=180px
|size=33 cm (13 or) i bhfad
|habitat=ní fios
|hunting=ní fios
|iucn-status= LC
|population=
|direction=
|subspecies={{Collapsible list |expand=yes |title=Dhá fhospeicis |bullets=on
| ''D. t. archboldi'' (Rand, 1938)
| ''D. t. tyro'' (Gray, GR, 1858)
}}
}}

{{Tábla speiceas/sraith
|name=[[Cúcabarra tarr-ruadhonn]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%BAcabarra%20tarr-ruadhonn/ga/|teideal=&quot;cúcabarra tarr-ruadhonn&quot;|work=téarma.ie|dátarochtana=2024-01-14}}&lt;/ref&gt; |binomial=[[Dacelo gaudichaud]]
|image=File:Rufous-bellied Kookaburra (cropped).jpg|image-size=180px |image-alt=
|authority-name=Gaimard|authority-year= 1823 |authority-not-original=yes
|range= ísealchríocha na Nua-Ghuine
|range-image=
|range-image-size=180px
|size=28 cm (11 or) i bhfad
|habitat=[[Foraois bháistí|foraoisí báistí]] dlútha
|hunting=ní fios
|iucn-status= LC
|population=
|direction=
|subspecies=
}}

{{Tábla speiceas/sraith
|name=[[Cúcabarra gáiriteach]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%BAcabarra%20g%C3%A1iriteach/ga/|teideal=&quot;cúcabarra gáiriteach&quot;|work=téarma.ie|dátarochtana=2023-12-29}}&lt;/ref&gt; |binomial=[[Dacelo novaeguineae]]
|image=File:Dacelo novaeguineae - Knocklofty.jpg|image-size=180px |image-alt=
|authority-name=Hermann|authority-year=1783 |authority-not-original=yes
|range=  éan dúchasach oirthear na hAstráile, éan ionrach in iardheisceart na hAstráile
|range-image=File:Distribution laughing kookaburra.jpg
|range-image-size=180px
|size=41–47 cm (16–19 or) i bhfad
|habitat=foraois scléirifill oscailte agus coillearnaí 
|hunting=[[Mamach|mamaigh]] bheaga agus [[inveirteabrach|inveirteabraigh]]
|iucn-status= LC
|population=
|direction=
|subspecies={{Collapsible list |expand=yes |title=Dhá fhospeicis |bullets=on
| ''D. n. novaeguineae'' (Hermann, 1783) 
| ''D. n. minor'' ([[Herbert Christopher Robinson|Robinson]], 1900)
}}
}}

{{Tábla speiceas/sraith
|name=[[Cúcabarra gormeiteach]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/c%C3%BAcabarra%20gormeiteach/ga/|teideal=&quot;cúcabarra gormeiteach&quot;|work=téarma.ie|dátarochtana=2024-01-14}}&lt;/ref&gt; |binomial=[[Dacelo leachii]]
|image=File:Blue-winged Kookaburra, Kakadu NP 5993.jpg|image-size=180px |image-alt=
|authority-name=Vigors &amp; Horsfield |authority-year=1827 |authority-not-original=yes
|range= tuaisceart na hAstráile, deisceart na Nua-Ghuine
|range-image=
|range-image-size=180px
|size=38 go 42 cm (15 go 17 or) i bhfad
|habitat=coillte [[Sabhána|sabhána]] oscailte agus seascann ''[[Melaleuca]]'' chomh maith le talamh feirme agus plandálacha [[Cána siúcra|cána siúcra]]
|hunting=[[Feithid|feithidí]], [[Laghairt|laghairteanna]] agus [[Frog|froganna]] den chuid is mó
|iucn-status= LC
|population=
|direction=
|subspecies=
}}
{{Tábla speiceas/deireadh}}

Is iomaitheoirí díreacha iad na speicis gháiriteacha agus ghormeiteacha sna háiteanna a fhorluíonn a raonta gnáthaithe, rud nach bhfuil coitianta i measc speicis gharghaolta.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Breeding and hand-rearing the Blue-winged kookaburra at the Royal Melbourne Zoo|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1748-1090.1984.tb03028.x|journal=International Zoo Yearbook|date=2007-12-18|issn=0074-9664|pages=181–183|volume=23|issue=1|doi=10.1111/j.1748-1090.1984.tb03028.x|author=R.W. DUNN}}&lt;/ref&gt; Tugann sé seo le fios gur in iargúltacht a d'éabhlóidigh an dá speicis seo, b'fhéidir le linn tréimhse a raibh an Astráil agus an Nua-Ghuine níos faide amach óna chéile.

Glaonn muintir na Kamilaroi/Gamilaraay agus na Wiradjuri ”guuguubarra” ar an chúcabarra gháiriteach. Is de bhunadh mórthír na hAstráile Thoir é.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://theconversation.com/why-the-kookaburras-iconic-laugh-is-at-risk-of-being-silenced-208181|teideal=Why the kookaburra’s iconic laugh is at risk of being silenced|údar=Diana Kuchinke|dáta=2024-04-17|language=en-US|work=The Conversation|dátarochtana=2024-07-07}}&lt;/ref&gt; 

Tá cúcabarraí [[Démhorfacht gnéasanna|démhorfach ó thaobh a ngnéasanna de]]. Is furasta é seo a fheiceáil sna speicis ghormeiteacha agus tarr-ruadhonna toisc eireabaill ghorma a bheith ar fhireannaigh agus eireabaill ruadhonna a bheith ar bhaineannigh.

== Iompar ==
[[Íomhá:Kookaburra close-up.jpg|mion|Grianghraf gar-amhairc de chúcabarra in Sydney na hAstráile]]
Ainmhithe [[Feoiliteoir|feoiliteacha]] iad na cúcabarraí go príomha a itheann lucha, nathracha, feithidí, reiptílí beaga agus óga éan eile. Murab ionann is cruidíní eile, ní minic a itheann cúcabarraí éisc, cé go dtógfaidh siad éisc órga ó locháin ghairdín má bhíonn an deis acu. Beathaítear le bia atá oiriúnach d'[[éin chreiche]] i ngairdíní ainmhithe iad. 

Cé go nglacfadh formhór éan le dáileacháin bia ó láimh agus go dtógfaidís feoil ó fhulachtaí, ní mholtar iad a bheathú le mairteoil mhionaithe nó le bia peata toisc nach bhfuil a ndóthain [[cailciam]] ná [[gairbhseach]] iontu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Health Data Breaches Compromised 29 Million Patient Records in 2010–2013|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.carage.2015.05.008|journal=Caring for the Ages|date=2015-06|issn=1526-4114|pages=6|volume=16|issue=6|doi=10.1016/j.carage.2015.05.008|author=Jennie Smith}}&lt;/ref&gt;

=== Nósanna Seilge ===

Is minic a fheictear cúcabarraí ar feitheamh dá gcreacha ar línte tarchuir leictreachais agus ar ghéaga ísle crainnte. Tumamn siad síos nuair a fheiceann siad a gcuid creiche agus beireann siad greim air lena ngoba láidre. Má tá an chreach beag go leor íosfar ina iomlán í, ach mura bhfuil, buaileann an cúcabarra í in aghaidh crann nó na talún chun í a bhogadh ar mhaithe le hithe níos éasca.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.wildlife.vic.gov.au/__data/assets/pdf_file/0030/91389/Laughing-Kookaburra.pdf|teideal=Our Wildlife Factsheet - Laughing Kookaburra|údarlink=wildlife.vic.gov.au|foilsitheoir=Rialtas Victoria|dátarochtana=7ú Mí Iúil 2024}}&lt;/ref&gt; 

Tá siad [[Fearann (ainmhithe)|cosantach]] faoina bhfearann, seachas an cúcabarra tarr-ruadhonn a bhíonn cónaí orthu lena n-óga ón aimsir díreach caite.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Legge, Sarah|url=https://www.worldcat.org/title/223994691|title=Kookaburra: King of the Bush|journal=Kookaburra: King of the Bush|publisher=CSIRO Pub., Collingwood, Victoria|year=2004|oclc=223994691}}&lt;/ref&gt; Marcálann siad a bhfearann go minic trí chasadh a gceiliúir.

=== Réim Bia ===

Cuimsíonn réim bia na gcúcabarraí laghairteanna, nathracha nimhe, froganna, creimirí, ciaróga, péisteanna, feithidí agus mamaigh bheaga eile. 

=== Gnáthóg ===

Tá cónaí orthu i gcoillte scléirifillí agus i bhforaoisí oscailte, i ngach mór aon áit le crainnte atá mór go leor chun neadacha a thógáil agus áiteanna creiche oscailte. Tá líon na gcúcabarraí g dul in éag de dheasca creachadóirí, easpa creiche agus na timpeallachta. 

== Caomhantas ==
Liostaítear chuile speicis cúcabarra mar [[Speiceas is lú imní|speicis is lú imní]]. Cosnaíonn dlí na hAstráile éin dhúchasacha na hAstráile, na cúcabarraí ina measc.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Programas de seguimiento y grupos de trabajo de SEO/BirdLife 2022|url=http://dx.doi.org/10.31170/0096|journal=Programas de seguimiento y grupos de trabajo de SEO/BirdLife 2022|date=2023|doi=10.31170/0096}}&lt;/ref&gt;

== Sa Chultúr Choiteann ==
[[Íomhá:Spangled Kookaburra.jpg|mion|An Cúcabarra Breac]]
Tá fuaim shainiúil an chúcabarra gháiritigh an-chosúil le [[gáire]] an duine daonna agus baintear úsáid fhorleathan aisti in léiriúcháin [[Scannánaíocht|scannánaíochta]] agus [[Clár teilifíse|teilifíse]] agus in marcaíochtaí áirithe i bpáirc shiamsaíochta théama [[Disney]], beag beann ar shuíomhanna na ndufairí san Afraic, san Áise nó i Meiriceá Theas. Tá cúcabarraí le feiceáil in roinnt cluichí ríomhaire amhail ''[[Lineage II]]'', ''[[Battletoads]]'' agus ''[[World of Warcraft]]''. Tá carachtar Astrálach le feiceáil sa tsraith theilifíse ''Splatalot!'' darb ainm &quot;Kookaburra&quot; a bhfuil feisteas le sciatháin mhaisiúla amhail clúmh an éin agus gáire ardairde sainiúil air. Ceann den trí shonóg a roghnaíodh do [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2000|Chluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2000]] in [[Sydney]] ab ea 'Olly an Cúcabarra'. Ba iad 'Millie an [[Eicidneach|tEicidneach]]' agus 'Syd an [[Platapas]]' an dá shonóg eile. Baineadh úsáid as ceiliúr an chúabarra darb leasainm &quot;Jacko&quot; mar théama oscailte stáisiúin Raidió [[ABC Raidió|ABC]] agus craoltaí thar lear [[Raidió na hAstráile]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.ontheshortwaves.com/Jacko.html|teideal=Jacko, the Broadcasting Kookaburra|údar=Jerry Berg|work=www.ontheshortwaves.com|dátarochtana=2023-02-07|archivedate=2017-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170526154145/http://www.ontheshortwaves.com/Jacko.html}}&lt;/ref&gt;

=== Leabhar ===

* Téama oscailte Raidió ABC ab ea bunadh an leabhair do pháistí le Brooke Nicholls dar teideal ''Jacko, the Broadcasting Kookaburra - His Life and Adventures''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Nicholls, Brooke|date=1933|title=Jacko, the Broadcasting Kookaburra — His Life and Adventures|url=https://archive.org/details/b1111769|publisher=Angus &amp; Robertson}}&lt;/ref&gt;
* Tá ról lárnach ag an chúcabarra gháiriteach i bplota leabhair 1969 William Arden ''The Mystery of the Laughing Shadow'' (ceann de thrí leabhar na sraithe '''[[Three Investigators]]''&lt;nowiki/&gt;' do léitheoirí óga).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Arden, William|date=1969|title=The Mystery of the Laughing Shadow|url=https://archive.org/details/alfredhitchcockt0000arde_x6t2|publisher=Random House|location=New York}} lgh. 164–166. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780394914923&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;
* Sa ghearrscéal ''Nowhere to Go'' le Barry Woods.

=== Scannán ===

[[Íomhá:Newly hatched chicks of Australian Laughing Kookaburra.jpg|mion|Trí chúcabarra óga tar éis a dteacht amach]]

* Is féidir iad a chloisteáil in roinnt scannáin luaithe de chuid [[Johnny Weissmuller]] agus den chéad uair ina scannán ''Tarzan and the Green Goddess''(1938).&lt;ref&gt;Melissa (2013-08-27). &quot;Of Tarzan and Kookaburras&quot;. ''The Sound and the Foley''. Dáta rochtana 2023-02-07.&lt;/ref&gt;
* Is féidir an glao a chloisteáil in ''[[The Wizard of Oz (scannán)|The Wizard of Oz]]'' (1939), ''[[The Treasure of the Sierra Madre]]'' (1948), ''[[Swiss Family Robinson (scannán 1960)|Swiss Family Robinson]]'' (1960), ''[[Cape Fear (scannán 1962)|Cape Fear]]'' (1962), ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'', agus scannáin eile.&lt;ref&gt;Melissa (2013-05-30). &quot;That Jungle Sound&quot;. ''The Sound and the Foley''. Dáta rochtana 2023-02-07.&lt;/ref&gt;
* Is glao mionathraithe cúcabarra é glao na deilfe sa tsraith theilifíse ''[[Flipper (sraith theilifíse 1964)|Flipper]]'' (1964-7).&lt;ref&gt;Arthur, Nicole (2003-01-31). &quot;Day of the Dolphin&quot;. ''Washington Post''. ISSN 0190-8286. Dáta rochtana 2023-02-07.&lt;/ref&gt;
* Déanann an carachtar Billy ([[David Gulpilil]]) aithris fhoirfe ar ghlao an chúcabarra sa scannán Astrálach ''[[Mad Dog Morgan]]'' (1976).
* Is féidir an glao a chloisteail ag tús an scannáin ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' (1981) agus iad sa dufair.
* Is féidir an glao a chloisteail sa scannán Astrálach ''[[True History of the Kelly Gang]]'' (2019) agus an Constábla Mhic Phádraig agus é ag imscrúdú na gcéad dhúnmharuithe le Grúpa Meirleach nua-bhunaithe Uí Cheallaigh.
* Namhaid uileghabhálach an scannáin ''[[Koala Man]]'' (2023) is ea an carachtar darb ainm Christopher a ghlacann leis an teideal &quot;The Kookaburra&quot;. [[Jemaine Clement]] a ghuthaigh é. Is é iar-chara an charachtair teidil an [[deargnamhaid]] atá aige anois agus déanann sé glaonna cosúil leis an chúcabarra go minic.

=== Ceol ===

[[Íomhá:Blue-winged kookaburra arp.jpg|mion|Cúcabarra Gormeiteach fireann]]
*Is amhrán do pháistí aitheanta a scríobhadh sa bhliain 1932 le Marion Sinclair é &quot;[[Kookaburra (amhrán)|Kookaburra]] [sits in the old gum tree]&quot;.
*Eisíodh &quot;Kookaburra&quot; leis an [[Cúpla Cocteau|chúpla Cocteau]] ar a gceirnín leathfhada 1985 ''[[Aikea-Guinea]]''.
*Tá &quot;Kookaburra&quot; le [[John Vanderslice]] ar a albam 2007 ''[[Emerald City (albam John Vanderslice)|Emerald City]]''.
*Is as Contae Durham don bhanna ceoil Sasanach '''The Kookaburras''&lt;nowiki/&gt;'.
*Tá na liricí &quot;... the Laughing Kookaburras call ...&quot; le cloisteáil san amhrán &quot;''Across the Hills of Home''&quot; ar an albam ''Something of Value'' le [[Eric Bogle|hEric Bogle]].
*Tá an seoladh ''Kookaburra, an Astráil'' ag BFD Records agus BFD Productions, arb iad dáileoirí agus/nó sealbhóirí cóipchirt den chuid is mó d'albaim dhíolama rac-gharáiste agus rac-shícedeileacha sa tsraith ''[[Pebbles (sraith)|Pebbles]]''. 
*Tá na liricí &quot;Well the kookaburra laughed ...&quot; le fáil san amhrán &quot;''[[Old Man Emu]]''&quot; le [[John Williamson (amhránaí)|John Williamson]].
*Tá glao an chúcabarra le fáil sna hamhráin &quot;Doom City&quot; ón albam ''[[Flying Microtonal Banana]]'' agus &quot;All is Known&quot; ón albam ''[[Gumboot Soup]]'' leis an bhanna cheoil Astrálach [[King Gizzard and the Lizard Wizard]] a eisíodh sa bhliain 2017.

=== Stampaí ===

[[Íomhá:Australia-Stamp-1946 BCOF Wartime Overprint.jpg|mion|Stampa a d'eisigh [[Fórsa Forghabhála an Chomhlathais Bhriotanaigh]] den chéad uair sa bhliain 1946]]
*Eisíodh stampa leathphingine sa bhliain 1914.
*Eisíodh stampa cómórtha Astrálach don Taispeántas Stampshanais Idirnáisiúnta 1928 in Melbourne. 
*Eisíodh stampa leathphingine sa bhliain 1932.
*Tá péire cúcabarra le feiceáil ar stampa Astrálach 38¢ a eisíodh sa bhliain 1990.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.birdtheme.org/country/austral.html|teideal=Birds on stamps: Australia Australi� Australie|work=www.birdtheme.org|dátarochtana=2023-12-13}}&lt;/ref&gt;
*Eisíodh stampa idirnáisiúnta Astrálach $1.70 le cúcabarra maisithe sa bhliain 2013.
*Eisíodh stampa $1.10 de chúcabarra gáiriteach sa bhliain 2020. 

=== Airgead ===

[[Íomhá:Reverse of two ounce Kookaburra proof coin from the Perth mint.jpg|mion|Taobh cúil an bhoinn phrofa Cúcabarra rilíf ard dhá unsa a bhuail Mionta Perth.]]
*Tá bonn Astrálach darb ainm an [[Cúcabarra Airgead]] á buaileadh go bliantúil ón bhliain 1990 ar aghaidh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.silverbullionworld.com/kookaburra.html|teideal=Cúcabarra Astrálach(Bonn airgid)|údar=Silver Bullion World|dátarochtana=13-11-13|archivedate=2013-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131024010624/http://www.silverbullionworld.com/kookaburra.html}}&lt;/ref&gt;
*Bhí an cúcabarra le feiceáil ar [[Nóta fiche dollair Astrálach|nótaí fiche dollair Astrálacha]] go han-mhinic.

=== Úsáid thar spóirt ===

*Chaill an luamh [[Rannóg 12 Méadar|12m]] ''[[Kookaburra III]]'' [[Corn Mheiriceá]] sa bhliain 1987.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.shipsonstamps.org/Topics/html/amcup.htm|teideal=Maritime Topics On Stamps, America Cup, Sailing|dáta=2008-06-08|work=web.archive.org|dátarochtana=2023-12-13|archivedate=2008-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080608183022/http://www.shipsonstamps.org/Topics/html/amcup.htm}}&lt;/ref&gt;
*Baistear [[foireann Astrálach haca na bhfear]] as an chúcabarra. Ba iad seaimpíní an domhain sa [[haca]] sna blianta 1986, 2010 agus 2014.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://hockey.org.au/National-Teams/Kookaburras-men/Kookaburras/Social-Hub|teideal=Kookaburras (men)|dáta=2014-06-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2023-12-13|archivedate=2014-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140626030920/http://hockey.org.au/National-Teams/Kookaburras-men/Kookaburras/Social-Hub}}&lt;/ref&gt;
*Baistear an comhlacht trealamh spóirt Astrálach '[[Kookaburra Sport]]' as an chúcabarra.

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Leabharliosta ==
Brooke Nicholls; Dorothy Wall (illus.) (1933). ''Jacko, the Broadcasting Kookaburra — His Life and Adventures''. Sydney: Angus &amp; Robertson.

== Léitheoireacht Bhreise ==

* Sceitsí agus glaonna an chúcabarra ar shuíomh [[Garraithe Náisiúnta Lus na hAstráile|Gharraithe Náisiúnta Lus na hAstráile]]. Cartlannaithe ón [https://web.archive.org/web/20080720104051/http://www.anbg.gov.au/birds/birds.html bhunleagan] ar 2008-07-20. Aisghafa 2010-09-03.

== Nascanna Seachtracha ==

* [http://www.wimp.com/kookaburrabird/ Físthaifead gar-amhairc de cheiliúr an chúcabarra]
[[Catagóir:Éin]]</text>
      <sha1>hnzw7l8akuesn0xtz6oiz1dyy4kzftt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tetraodontidae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31515</id>
    <revision>
      <id>1321143</id>
      <parentid>1320568</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8224" sha1="nzdnm3f2e9vglxrf9marzhk79ujy12t" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Is fine d’iasc mara agus fionnuisce san ord Tetraodontiformes is ea '''Tetraodontidae'''.&lt;ref name=&quot;FreamhanEolais&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Iasc torcánach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=361}}&lt;/ref&gt; Cuimsíonn an fhine go leor speiceas a bhfuil aithne mhaith orthu agus a dtugtar ainmneacha éagsúla orthu. Tá siad cosúil go moirfeolaíoch le na Diodontidae a bhaineann go dlúth, a bhfuil spíonta géara seachtracha móra acu (murab ionann agus spíonta níos tanaí, agus folaithe na Tetraodontidae, nach bhfuil le feiceáil ach amháin nuair d'ata an t-iasc). Tagann an t-ainm fine ón tSean-Ghréigis τετρα -(tetra-), a chiallaíonn &quot;ceithre &quot;, agus δούς (odoús), a chiallaíonn&quot; fiacail &quot;,&lt;ref name = ETYFFish&gt;{{cite web |url=https://etyfish.org/tetraodontiformes1/ |tEIDEAL=Order TETRAODONTIFORMES: Families TRIODONTIDAE, TRIACANTHIDAE, TRIACANTHODIDAE, DIODONTIDAE and TETRAODONTIDAE |date=5 September 2024 |access-date=20 October 2024 |author=Christopher Scharpf |publisher=Christopher Scharpf}}&lt;/ref&gt; a thagraíonn do cheithre fhiacail an chineáil ghéineas Tetraodon.

Tá formhór na Tetraodontidae [[Tocsaineacht|tocsaineacht]], le cuid acu i measc na [[Veirteabrach|veirteabrach]] is nimhiúla ar domhan. I gcás speiceas áirithe, bíonn an tocsain *teatródótocsain* sna horgáin inmheánacha (cosúil leis an ae) agus uaireanta sa chraiceann; bíonn siad an-tocsaineach don chuid is mó d’ainmhithe má itear iad; Mar sin féin, meastar gur bia fíor-bhlasta é feoil roinnt speiceas [[An tSeapáin|sa tSeapáin]] (mar *fugu*)  ({{lang|ja|河豚}}, {{lang|ja-Latn|fugu}}), [[An Chóiré]] ({{lang|ko|복}}, {{lang|ko-Latn|bok}}, nó {{lang|ko|복어}}, {{lang|ko-Latn|bogeo}}), agus [[Daon-Phoblacht na Síne]] (as {{lang|zh|河豚}}, {{lang|cmn-Latn|hétún}}) , nuair a bhíonn sé ullmhaithe ag cócairí a bhfuil oiliúint speisialta orthu agus a bhfuil a fhios acu cén chuid atá sábháilte le hithe agus cén méid. Meastar go bhfuil na speicis eile iasc a bhfuil feoil neamh-nimhiúil acu, amhail ''Sphoeroides maculatus'', as Chuan Chesapeake,&lt;ref name=&quot;mcclane&quot;&gt;{{cite book | url=https://archive.org/details/encyclopediaoffi0000mccl | url-access=registration | quote=the encyclopedia of fish cookery. | title=The Encyclopedia of Fish Cookery | publisher=Holt, Rinehart and Winston | author=McClane, A.J. | year=1977 | pages=[https://archive.org/details/encyclopediaoffi0000mccl/page/511 511] (p. 249) | isbn=978-0-03-015431-7}}&lt;/ref&gt; ina shócamas in áiteanna eile.&lt;ref name=IUCNSphoeroides /&gt;

== Moirfeolaíocht ==
[[File:GambiaTanji005 (30440020873) (cropped).jpg|thumb|''Ephippion guttifer'' a léiríonn  ceithre fhiacail eapainmneach  na fine Tetraodontidae]]
Is iondúil go mbíonn na Tetraodontidae beag go meánach ó thaobh méide de, cé gur féidir le cúpla speiceas cosúil le ''Tetraodon mbu'' faid níos mó ná 50 cm a bhaint amach.&lt;ref name=EoF&gt;{{cite book |editor=Paxton, J.R. |editor2=Eschmeyer, W.N.|author1=Keiichi, Matsura  |author2=Tyler, James C. |name-list-style=amp |year=1998|title=Encyclopedia of Fishes|url=https://archive.org/details/encyclopediaoffi00unse |publisher= Academic Press|location=San Diego|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaoffi00unse/page/230 230]–231|isbn= 978-0-12-547665-2}}&lt;/ref&gt;
Is é an tréith is suntasaí atá ag Tetraodontiformes, ná a gceithre fhiacail gobchruthach agus as sin a thagann an t-ainm a chomhcheanglaíonn na téarmaí Gréigise &quot;tetra&quot; do cheithre agus &quot;odous&quot; do fhiacail.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Puffer {{!}} fish {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/animal/puffer |access-date=2023-02-02 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; Tá an dá áirse uachtarach agus íochtarach comhtháite le chéile le deighilt mheánshaighdeach infheicthe, a úsáidtear chun crústaigh bheaga a bhriseadh ó chéile agus a ithe. Tá easpa easnacha, peilbhis, agus eití peilbheacha uathúla sna Tetraodontidae freisin. Tá na gnéithe cnámh agus eite atá in easnamh go suntasach ann mar gheall ar mheicníocht chosanta speisialaithe an iasc seo, é ag méadú i méid trí uisce a shú isteach tríd chuas béil.[7&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brainerd |first1=Elizabeth L. |last2=Patek |first2=Sheila N. |date=1998 |title=Vertebral Column Morphology, C-Start Curvature, and the Evolution of Mechanical Defenses in Tetraodontiform Fishes |url=https://archive.org/details/sim_copeia_1998-12-30_4/page/971 |journal=Copeia |volume=1998 |issue=4 |pages=971–984 |doi=10.2307/1447344 |jstor=1447344 |issn=0045-8511}}&lt;/ref&gt;
== Tacsanomaíocht ==

Áirítear sna Tetraodontidae idir 193 &lt;ref name=&quot;Eschmeyer&quot;/&gt; go 206 &lt;ref name=Froese /&gt; speiceas d’iasc, atá roinnte ar 27 &lt;ref name=&quot;Eschmeyer&quot;&gt;{{cite web | url =http://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/SpeciesByFamily.asp | title =Species by family/subfamily |work= Eschmeyer's Catalog of Fishes  | editor1= Fricke, R | editor2=Eschmeyer, WN | editor3 =Fong, JD | date = 2 October 2024 | publisher =California Academy of Sciences | access-date =10 October 2024 }}&lt;/ref&gt; nó 28 géineas:&lt;ref name=Froese /&gt;

{{div col|colwidth=20em}}

* ''[[Amblyrhynchotes]]'' &lt;small&gt;Troschel, 1856&lt;/small&gt;
* ''[[Arothron]]'' &lt;small&gt;Müller, 1841&lt;/small&gt;
* ''[[Auriglobus]]'' &lt;small&gt;Kottelat, 1999&lt;/small&gt;
* ''[[Canthigaster]]'' &lt;small&gt;Swainson, 1839&lt;/small&gt;
* ''[[Carinotetraodon]]'' &lt;small&gt;Benl, 1957&lt;/small&gt;
* ''[[Chelonodon]]'' &lt;small&gt;Müller, 1841&lt;/small&gt;
* ''[[Chonerhinos]]'' &lt;small&gt;Bleeker, 1854&lt;/small&gt;
* ''[[Colomesus]]'' &lt;small&gt;Gill, 1884&lt;/small&gt;
* ''[[Contusus]]'' &lt;small&gt;Whitley, 1947&lt;/small&gt;
* ''[[Dichotomyctere]]'' &lt;small&gt;Duméril, 1855&lt;/small&gt;
* ''[[Ephippion]]'' &lt;small&gt;Bibron, 1855&lt;/small&gt;
* ''[[Feroxodon]]'' &lt;small&gt;Su, Hardy et Tyler, 1986&lt;/small&gt;
* ''[[Guentheridia]]'' &lt;small&gt;Gilbert et Starks, 1904&lt;/small&gt;
* ''[[Javichthys]]'' &lt;small&gt;Hardy, 1985&lt;/small&gt;
* ''[[Leiodon]]'' &lt;small&gt;Swainson, 1839&lt;/small&gt;
* ''[[Lagocephalus]]'' &lt;small&gt;Swainson, 1839&lt;/small&gt;
* ''[[Marilyna]]'' &lt;small&gt;Hardy, 1982&lt;/small&gt;
* ''[[Omegophora]]'' &lt;small&gt;Whitley, 1934&lt;/small&gt;
* ''[[Pelagocephalus]]'' &lt;small&gt;Tyler &amp; Paxton, 1979&lt;/small&gt;
* ''[[Polyspina]]'' &lt;small&gt;Hardy, 1983&lt;/small&gt;
* ''[[Pao (fish)|Pao]]'' &lt;small&gt;Kottelat, 2013&lt;/small&gt;
* ''[[Reicheltia]]'' &lt;small&gt;Hardy, 1982&lt;/small&gt;
* ''[[Sphoeroides]]'' &lt;small&gt;Anonymous, 1798&lt;/small&gt;
* ''[[Takifugu]]'' &lt;small&gt;Abe, 1949&lt;/small&gt;
* ''[[Tetractenos]]'' &lt;small&gt;Hardy, 1983&lt;/small&gt;
* ''[[Tetraodon]]'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
* ''[[Torquigener]]'' &lt;small&gt;Whitley, 1930&lt;/small&gt;
* ''[[Tylerius]]'' &lt;small&gt;Hardy, 1984&lt;/small&gt;

{{div col end}}

&lt;gallery widths=200 mode=nolines perrow=6 class=&quot;center&quot;&gt;
File:Arothron stellatus Réunion.jpg|''[[Arothron stellatus]]''
File:Canthigaster valentini 1.jpg|''[[Canthigaster valentini]]''
File:Carinotetraodon irrubesco female.JPG|''[[Carinotetraodon irrubesco]]''
File:Carinotetraodon travancoricus by Parazelsus (cropped).jpg|''[[Carinotetraodon travancoricus]]''
File:Colomesus.jpg|''[[Colomesus asellus]]''
File:Tetraodon nigroviridis 1.jpg|''[[Dichotomyctere nigroviridis]]''
File:Ephippion guttifer crop.JPG|''[[Ephippion guttifer]]''
File:Lagocephalus lagocephalus.jpg|''[[Lagocephalus lagocephalus]]''
File:Omegophora cyanopunctata Bluespotted toadfish PC290509.JPG|''[[Omegophora cyanopunctata]]''
File:Bandtail puffer (Sphoeroides spengleri).jpg|''[[Sphoeroides spengleri]]''
File:Fugu in Tank.jpg|''[[Takifugu rubripes]]''
File:Smooth Toadfish-Tetractenos glaber.JPG|''[[Tetractenos glaber]]''
File:Goldringel-Kugelfisch.JPG|''[[Tetraodon mbu]]''
&lt;/gallery&gt;
{{div col end}}
Ina theannta sin, tá na géinis iontaisithe seo a leanas ar eolas:
†Archaeotetraodon Carnevale &amp; Santini, 2006
†Eotetraodon Tyler, 1980
†Leithaodon Carnevale &amp; Tyler, 2015

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{Fréamh an Eolais}}

[[Catagóir:Éisc]]
[[Catagóir:Tetraodontidae |Tetraodontidae ]]
[[Catagóir:Iascaireacht tráchtála]
[[Catagóir:Ainmhithe aposematic ]]
[[Catagóir:Finte percomorpha]]
[[Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Charles Lucien Bonaparte]]</text>
      <sha1>nzdnm3f2e9vglxrf9marzhk79ujy12t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eoin Ó Dufaigh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32736</id>
    <redirect title="Eoin O&#039;Duffy" />
    <revision>
      <id>1320989</id>
      <parentid>460361</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T14:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>6926</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Eoin O'Duffy]]</comment>
      <origin>1320989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="movo3gj8oy3idks9n1t32lfeekheusa" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Eoin O'Duffy]]</text>
      <sha1>movo3gj8oy3idks9n1t32lfeekheusa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naomh Adhamhnán</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33845</id>
    <revision>
      <id>1321119</id>
      <parentid>1315003</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9470" sha1="1vf413ju2izwngokmh8772w9rcq326k" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Íomhá:Iona Abbey.jpg|deas|thumb|Abtheach an [[Í Cholm Cille]]]]

[[Ab]] [[Mainistir|mhainistir]] [[Í Cholm Cille]], i réim 679 &amp;ndash; 704, ba ea '''Adhamhnán'''&lt;ref&gt;As Béarla, Eunan, féach https://www.johngrenham.com/findasurname.php?surname=Mac%20Giolla%20Adhnamhn%C3%A1in&lt;/ref&gt; ({{lang-sga|'Adomnán'}}), [[naomhsheanchaí]], státaire, dlí-eolaí canónta agus [[naomh]].  Údar na [[Beathaisnéis|beathaisnéise]] is tábhachtaí ba ea é ar a [[Col ceathrar|chol ceathrar]], [[Colm Cille]], agus b'é a chuir [[Cáin Adhamhnáin]], nó ''Lex Innocentium'', chun cinn.

== Saol ==
Rugadh Adhamhnán i g[[Contae Dhún na nGall]], timpeall na bliana 624, nó roimh 629.

Rinneadh manach de i mainistir [[Í Cholm Cille]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/mean-fomhair/naomh-adhamhnan-ab-mean.html|teideal=Naomh Adhamhnán, ab: Meán Fómhair 23 {{!}} Cumann na Sagart|work=www.cumannnasagart.ie|dátarochtana=2020-09-23|archivedate=2021-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226015241/http://www.cumannnasagart.ie/mean-fomhair/naomh-adhamhnan-ab-mean.html}}&lt;/ref&gt; Ceapadh ina ab ansiúd é sa bhliain 679, agus d'fhan sé ann go dtí lá a bháis i 704. Ba fhear fónta [[An Eagnaíocht|eagnaí]] é a bhí an-fhoghlamtha sa [[An Bíobla as Gaeilge|Scrioptúr Naofa]].
Bhí Adhamhnán ar feadh tamaill ina cheann ar na mainistreacha uilig a bhain le paruchia Cholm Cille. Lena chois sin, d’fhág sé ina dhiaidh scríbhinní tábhachtacha agus ina measc an saothar clúiteach Beatha Cholm Cille (Vita Columbae) – an cuntas iomlán is luaithe dá bhfuil fós againn ar shaol an naoimh&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.gaeilge.colmcille.org/sperrins|teideal=Sliabh Speirín Thuaidh agus An Bhanna - Slí Cholmcille|work=www.gaeilge.colmcille.org|dátarochtana=2020-09-23|archivedate=2021-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210512194156/http://www.gaeilge.colmcille.org/sperrins}}&lt;/ref&gt;. 

Bhí Adhamhnán ina shaineolaí ar [[Dlí|dhlí]] canónta (Cáin Adomnáin nó ''Lex Innocentium''). 

Fuair Adhamhnán [[bás]] in [[Í Cholm Cille]].

== Béaloideas ==
Céad bliain tar éis bháis Cholm Cille i 597, ‘sea chuir Adhamhnán scéal Ollphéist [[Loch Nis]] ar pár ina ‘Vita Columb’ den chéad uair&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishecho.com/2011/02/irish-column-ness-agus-cama-2/|teideal=Irish Column: Nessí agus Cama|dáta=2011-02-16|work=Irish Echo|dátarochtana=2020-09-23}}&lt;/ref&gt;. 

De réir [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúin]], ba mhian le hAdhamhnán a theampall a thógáil dhá mhíle ar shiúl ag Lios na Scréachóg&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.gaeilge.colmcille.org/sperrins/5-05|teideal=5.5 Baile an Teampaill - Slí Cholmcille|work=www.gaeilge.colmcille.org|dátarochtana=2020-09-23|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927015103/http://www.gaeilge.colmcille.org/sperrins/5-05}}&lt;/ref&gt;. Ach gach uair a tógadh na ballaí, thit siad. Ghuigh Adhamhnán faoin deacracht seo ach thit a [[Codladh|chodladh]] air agus é i mbun urnaí. Mhúscail sé agus chonaic sé [[iolar]] ag [[Eitil|eitilt]] ar shiúl lena [[leabhar]] urnaí. Lig an t-iolar don leabhar titim ar an suíomh seo agus, dá bhrí sin, ba anseo i n[[Gleann an Iolar|Gleann an Iolair]] a thóg Adhamhnán a theampall.

== Oidhreacht ==
I mbliain 1621 rinne Stephen White cóip in Dillingen de bheatha Cholm Cille le Naomh Adhamhnán. Bhí sin ar an lámhscríbhinn ba thábhachtaí le William Reeves agus é ag scríobh ''The life of St Columba'', ''Founder of Hy''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1395|teideal=WHITE, Stephen (1574–?1647)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2020-09-23}}&lt;/ref&gt;.

==Foinsí==
* {{
cite book |
last = Smyth |
first = Alfred P. |
author-link = Alfred P. Smyth |
title = Warlords and Holy Men: Scotland AD 80–1000 | url = https://archive.org/details/warlordsholymens0000alfr |
year=1984 |
publisher = Edinburgh University Press |
location = Dún Éadain |
isbn = 0-7486-0100-7
}}

* Adomnán, ''[[Vita Columbae]]'':
** Anderson, A.O. agus M.O. Anderson (eag. agus aistr.). ''Adomnán's Life of Columba''. 2a heagrán: Oxford, 1991. 1d eagrán: Dún Éadain, 1961.
** Sharpe, Richard (austr.). ''Adomnán of Iona: Life of St. Columba''. Londain, 1995, ll. 43-65
** [[William Reeves (bishop)|Reeves, William]] agus [[James Henthorn Todd]] (eag.). ''Vita Sancta Columbae: The life of St Columba founder of Hy, written by Adamnan, ninth Abbot of Iona''. Baile Átha Cliath: Dublin University Press ar son Irish Archaeological and Celtic Association, 1857. Le fáil ar [http://www.ucc.ie/celt/published/L201040 CELT]
* ''[[Cáin Adamnáin]]'' nó ''Lex Innocentium''
** Márkus, Gilbert (aistr.), ''Adomnán's Law of the Innocents - Cáin Adomnáin: A seventh-century law for the protection of non-combatants''. Kilmartin, Argyll: Kilmartin House Museum, 2008. {{ISBN|978-0-9533674-3-6}}[[Íomhá:Iona Cathedral ruins about 1860.jpg|mion|1860ː   ní raibh sa mhainistir ach fothrach anois]]
** Meyer, Kuno (eag.). ''Cain Adamnain: An Old Irish Treatise on the Law of Adamnan''. Oxford: Clarendon Press, 1905.
** Ní Dhonnchadha, Máirín (aistr.). &quot;The Law of Adomnán: A Translation.&quot; ''Adomnan at Birr, AD 697: Essays in Commemoration of the Law of the Innocents'', eag. Thomas O’Louglin. Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 2001. 53-68.
* [[Íomhá:Jetty and Sound of Iona at Fionnphort - geograph.org.uk - 1373.jpg|mion|Fionnphort, [[Í Cholm Cille|Oileán Í]]]]Adomnán, ''[[De Locis Sanctis]]''
** Meehan, D. (eag.). ''Adomnan's 'De Locis Sanctis'.'' Scriptores Latini Hiberniae 3. Baile Átha Cliath, 1958. 1–34.
* Anonymous, ''[[Betha Adamnáin]]''
** Herbert, Maire agus Pádraig Ó Riain (eag. agus aistr.). ''Betha Adamnáin: The Irish Life of Adamnán''. Irish Texts Society 54. 1988. 1-44.
* Anonymous, ''[[Fís Adomnáin]]'', 10-11ú haois.
** Windisch, Ernst (eag.). &quot;Fís Adamnáin.&quot; ''Irische Texte'' 1, 1880, ll. 165-96.
** Stokes, W. (eag. agus aistr.). ''Fis Adomnáin''. Simla, 1870.
** Carey, John (aistr.). ''King of Mysteries: Early Irish Religious Writings''. Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 1998, ll. 263-74.

===Foinsí tánaisteacha===
* Herbert, M. ''Iona, Kells agus Derry: the history and hagiography of the monastic familia of Columba''. 1988.
* O'Loughlin, T. &quot;The Exegetical Purpose of Adomnán’s De Locis Sanctis&quot;, Cambridge Medieval Celtic Studies 24 (1992), ll. 37-53.
* &amp;mdash; &quot;The Library of Iona in the Late Seventh Century: The Evidence from Adomnán’s De locis sanctis&quot;, [[Ériu (iriseán)|Ériu]]45, 1994, ll. 33-52
* &amp;mdash; &quot;The View from Iona: Adomnán’s mental maps&quot;, Peritia 10, 1996, ll. 98-122
* &amp;mdash; &quot;Res, tempus, locus, persona: Adomnán’s Exegetical Method&quot;, ''Innes Review'' 48, 1997, ll. 95-111; athchló i: D. Broun agus T.O. Clancy eag., ''Spes Scotorum: Hope of the Scots: Saint Columba, Iona and Scotland'' (T. and T. Clark, Dún Éadain 1999), ll.&amp;nbsp;139–158.
* &amp;mdash; &quot;Adomnán and Arculf: The Case of an Expert Witness&quot;, Journal of Medieval Latin  7, 1997, ll. 127-146
* &amp;mdash; &quot;Adomnán: A Man of Many Parts&quot; in T. O’Loughlin eag., ''Adomnán at Birr, AD 697: Essays in Commemoration of the Law of the Innocents'', Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2001, ll.&amp;nbsp;41–51.
* &amp;mdash; &quot;The Tombs of the Saints: their significance for Adomnán&quot;, i J. Carey, M. Herbert agus P. Ó Riain eag., ''Studies in Irish Hagiography: Saints and Scholars'', Four Courts Press, Baile Átha Cliath 2001, ll.&amp;nbsp;1–14.
* &amp;mdash; (eag.) ''Adomnán at Birr, AD 697: Essays in Commemoration of these Law of the Innocents''. (Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 2001)

==Naisc sheachtracha==
* {{
cite book |
last = Adamnan |
author-link = Adomnán |
date = c. 700 |
editor-last = Reeves |
editor-first = William |
title = The Life of Saint Columba |
publisher = Edmonston and Douglas |
publication-date = 1874 |
publication-place = Dún Éadain |
url = https://books.google.com/?id=8VULAAAAYAAJ |
accessdate = 2008-08-09
}}
* {{
cite book |
last = St. Adamnan |
author-link = Adomnán |
date = c. 700 |
editor-last = Fowler |
editor-first = Joseph Thomas |
title = Prophecies Miracles and Visions of St. Columba |
publisher = Henry Frowde |
publication-date = 1895 |
publication-place = Londaon |
url = https://books.google.com/?id=rJpjAAAAMAAJ |
accessdate = 2008-08-09
}}
*[https://hefenfelth.wordpress.com/?s=Adomnán Leabharliosta] le haghaidh ''Adomnán''
* [https://bill.celt.dias.ie/vol4/index.php?letter=A&amp;typeID=1#ATS103 Adomnán], ''Sources'', CELT
* [http://foundationsirishculture.ie/record/?id=52 Adamnanus, Vita S. Columbae], Foundations of Irish Culture.

==Tagairtí==
{{reflist}}


{{s-start}}
{{succession box |
roimh = [[Failbe Í|Failbhe]] |
teideal = [[Abb Í]]  |
bliain = 679–704 |
tar éis = [[Conamail Í|Conamhail]]
}}
{{s-end}}

{{síol-beath-ie}}
{{síol-beath-gd}}
{{síol-creid}}
{{síol-scríbhneoir}}

{{DEFAULTSORT:Adhamhnán Naomh}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois]]
[[Catagóir:7ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Abaí]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Cléir Éireannach]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Filí Gaeilge]]
[[Catagóir:Filí na hÉireann]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Manaigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Naoimh Éireannacha]]
[[Catagóir:Saineolaithe dlí]]</text>
      <sha1>1vf413ju2izwngokmh8772w9rcq326k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Messe ocus Pangur Bán</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35684</id>
    <revision>
      <id>1321113</id>
      <parentid>1299844</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20880" sha1="c3x8ydzj8jbllnumx4r7hnq6o5t6g2r" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Saothar Ceoil‎}}

[[Íomhá:Reichenauer Schulheft 1v 2r kl1.jpg|thumb|An dán i lámhscríbhinn Reichenau.]]
Is [[filíocht|dán]] [[Sean-Ghaeilge]] é '''[[Messe ocus Pangur Bán|''Messe ocus Pangur Bán'']]''' a scríobhadh sa [[9ú haois]] i gcomharsanacht Mhainistir Reichenau, áit atá ar theorainn theas na [[An Ghearmáin|Gearmáine]] sa lá atá inniu ann. Ba [[manach|mhanach]] Éireannach é an té a chum an dán ina gcuireann sé a cheird léannta i gcomparáid le saothar soineanta a [[Cat|chait]]. Ní fios cé a scríobh an dán ná cén brí a bhí le ''Pangur'' ach tá teoiricí éagsúla ann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/02/leamhthuiscint-pangur-ban/|teideal=Léamhthuiscint: Pangur Bán|údar=Domhnall Mac Concharraige|dáta=2026-02-27|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-02-27}}&lt;/ref&gt;

Caomhnaíodh an dán i lámhscríbhinn amháin, ''Bunleabhar Reichenau'' atá anois i Mainistir Naomh Pól sa Lavanttal, san [[An Ostair|Ostair]].

== Cúlra ==
Níl an dán le fáil ach i lámhscribhinn amháin, ''Bunleabhar Reichenau'' (Stift St. Paul Cod. 86b/1 fol 1v). De réir dealraimh ba leabhar nótaí le manach Éireannach lonnaithe i Mainistir Reichenau é. Níl ach 8 mbileog sa leabhar ach tá a lán ábhair éagsúla ann: iomainn Laidine, mínithe gramadacha le sanais i [[An Ghearmáinis|Sean-Ghearmáinis Ard]], táblaí de dhíochlaontaí Gréigise, táblaí réalteolaíocha agus cúig dhán Sean-Ghaeilge. De réir an ábhair, creidtear gur leabhar nótaí mic léinn a bhí ann.&lt;ref name=&quot;Oskamp:1978&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|last=Oskamp|first=H.|date=1978|title=The Irish material in the St. Paul Irish codex|volume=Éigse|issue=17|pages=385–91}}&lt;/ref&gt; Aontaíonn Toner agus Oskamp gur scríobhadh é sna 840í.&lt;ref name=&quot;Toner:2009&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|last=Toner|first=G.|date=2009|title=‘Messe ocus Pangur Bán’: structure and cosmology|volume=Cambrian Medieval Celtic Studies|issue=57|pages=1–22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oskamp:1978&quot;/&gt;

Ba [[mainistir|mhainistir]] Bheinidicteach í Reichenau, bunaithe ag Naomh Pirmin ar oileán Reichenau i [[Loch Konstanz]]. Cé gur bhain sí cáil amach níos déanaí i ndéanamh lámhscríbhinní maisithe go galánta sómhar, bhí a clú sa tréimhse seo bunaithe ar táirgeadh cléireach do sheansaireachtaí na hImpireachta Cairilínsí.&lt;ref name=&quot;Riche&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|last=Riche|first=Pierre|date=1993|title=The Carolingians: A Family Who Forged Europe|url=https://archive.org/details/carolingiansfami0000rich|publisher=University of Pennsylvania Press|coauthors=Michael Idomir Allen (aistritheoir)}}&lt;/ref&gt;

Inniu, tá an lámhscríbhinn i mainistir Bheinidicteach eile, Mainistir Naomh Pól sa Lavanttal, i stát [[Kärnten]] na hOstaire.

== An tÚdar ==
Níl mórán leideanna sa téacs ach tá dán molta ann tiomnaithe do ''Áed mac Díarmata''. Ní dhearnadh sainaithint shásúil air go fóill áfach.

Ceapann Greene agus O'Connor&lt;ref name=&quot;Greene:1967&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=A Golden treasury of Irish poetry, A.D. 600 to A.D. 1200|url=https://www.worldcat.org/oclc/59909627|publisher=Macmillan|date=1967|location=London|oclc=59909627|author=Greene, David|coauthors=O'Connor, Frank|issue=Reprinted 1990, Dingle: Brandon}}&lt;/ref&gt; go bhfuil cosúlachtaí ann le filíocht [[Sedulius Scottus]] ach d’fhág seisean Éire le dul go [[Liège]] sa tréimhse chéanna (c. 840–845) agus níl aon fhianaise ann gur chaith sé seal i Reichenau.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Krstovic, Jelena O (eag.)|publisher=Gale|date=2006|location=Detroit, Mich.|oclc=644697691|url=https://archive.org/details/classicalmedieva00jel_nby/page/220/mode/2up|title=Sedulius Scottus|volume=Classical and Medieval Literature Criticism|issue=86|pages=221}}&lt;/ref&gt;

== An Dán ==
Is iomaí samplaí den tSean-Ghaeilge atá le fáil ar imeall téacs eile, ach sa lámhscríbhinn seo tá an chéad áit ar an leathanach ag an dán.

Tá ocht ''rann'' sa dán agus seacht siolla i ngach ''ceathrú'' díobh. ''Deibhidhe'' an cineál meadarachta atá ann: déanann an focal deireanach sa chéad cheathrú (a bhfuil béim air) rím leis an siolla deireanach sa dara ceathrú (''nach bhfuil'' béim air) agus tá an patrún céanna ann idir an tríú ceathrú is an ceathrú deireanach den rann. Mar shampla ('''trom''' = béim, &lt;u&gt;folíne&lt;/u&gt; = rím): '''&lt;u&gt;bán&lt;/u&gt;''' … '''sain'''&lt;u&gt;dan&lt;/u&gt; | '''&lt;u&gt;seilgg&lt;/u&gt;''' … '''sain'''&lt;u&gt;cheirdd&lt;/u&gt;. Tá go leor samplaí d’''uaim'' sa dán freisin—m.sh. '''l'''ebran '''l'''eir | '''sc'''él cen '''sc'''ís | '''l'''uch inna '''l'''ínsam | n'''d'''ene '''d'''ul—rud a bhí ríthábhachtach. Gné eile de na riachtanais fhilíochta le fáil sa dán ná ''dunadh'': tá a chríoch mar a thús .i. an focal ''messe''.

== Pangur ==
[[Íomhá:Pángur Bán Rose Garden.jpg|mion|Dealbh de Phangur Bán, bunaithe ar ealaíon de chuid [[Cartoon Saloon]] ón scannán ''[[Rún Cheanannais Mhóir]]'']]
Ní fios cén brí a bhí leis an ainm ''Pangur'' ach bhí an tOllamh W. J. Gruffydd den tuairim gur tháinig sé ón bhfocal [[An Bhreatnais|Breatnaise]] ''pannwr'' (úcaire) a bheadh litriú ''pangur'' air i Sean-Bhreatnais (''pannu'' “úc” + ''gŵr'' “fear”).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Gruffydd, W. J.|date=November 1933|volume=Bulletin of the Board of Celtic Studies|issue=vii, 1|publisher=University of Wales|title=Pangur}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Morgan, T. J.|date=30 June 1934|title=Welsh Studies|volume=The Year’s Work in Modern Language Studies|issue=5|pages=186}}&lt;/ref&gt; Deirtear go mbeadh an t‑úcaire bán ón obair le cré úcaire agus go bhfuil cosúlachtaí ann idir úcadh agus suaitheadh an chait leis a chrúba. Ach is deacair samhlú gur thug manach cat ón m[[An Bhreatain Bheag|Breatain Bheag]] chun na Gearmáine sa ré úd nó gur bhaist sé ainm Breatnaise ar chat sa Ghearmáin gan oiread is focal Breatnaise a scríobh.

== Téacs ==

=== Téacs bunaidh ===
&lt;!-- Leagan ó Thesaurus Paleohibernicus (Stokes &amp; Strachan 1901) --&gt;
Messe ocus Pangur Bán · cechtar nathar fria saindan&lt;br /&gt; 
bíth a menmasam fri seilgg · mu menma céin im saincheirdd.
 
Caraimse fos ferr cach clú · oc mu lebran leir ingnu&lt;br /&gt; 
ni foirmtech frimm Pangur Bán · caraid cesin a maccdán. 

Orubiam scél cen scís · innar tegdais ar noendís&lt;br /&gt; 
taithiumm dichrichide clius · ni fristarddam arnáthius. 

Gnáth huaraib ar gressaib gal · glenaid luch inna línsam&lt;br /&gt; 
os mé dufuit im lín chéin · dliged ndoraid cu ndronchéill. 

Fuachaidsem fri frega fál · a rosc anglése comlán&lt;br /&gt; 
fuachimm chein fri fegi fis · mu rosc reil cesu imdis. 

Faelidsem cu ndene dul · hinglen luch inna gerchrub&lt;br /&gt; 
hi tucu cheist ndoraid ndil · os me chene am faelid. 

Cia beimmi amin nach ré · ni derban cách a chele&lt;br /&gt; 
maith la cechtar nár a dán · subaigthius a óenurán. 

He fesin as choimsid dáu · in muid dungní cach oenláu&lt;br /&gt; 
du {{sic|thab|airt|hide=y}} doraid du glé · for mu mud cein am messe.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Stokes, Whitley|date=1903|url=https://archive.org/details/thesauruspalaeoh02stokuoft|title=Poems in the Codex S. Pauli|volume=Thesaurus Palaeohibernicus: A Collection of Old-Irish Glosses, Scholia, Prose and Verse|coauthors=Strachan, John|publisher=Cambridge University Press|issue=II|pages=293}}&lt;/ref&gt;

=== Tras-scríbhinn foghraíochta ===
 
{{AIF|
m´es´e ogus paŋgur baːn ‖ k´extər ɴaθər f´ʀ´ia haɴ´daːn&lt;br /&gt;
b´iːθ a ṽ´enma-saṽ f´ʀ´i s´eʟ´g´ ‖ mu ṽ´enma k´eːn´ im´ han´x´eʀ´d´&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
karəm´-s´e fos, f´eʀ kax kʟuː ‖ og mu l´evraːn ʟ´eːr´ iŋgɴu&lt;br /&gt;
ɴ´iː foʀ´m´dəx f´ʀ´im paŋgur baːn ‖ karəð´ k´es´ən´ a ṽakðaːn&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
oː ru·b´iə̈ṽ (s´keːl k´en s´k´iːs´) ‖ iɴər d´eɣðəs´ ar noi̯ɴd´iːs´&lt;br /&gt;
taːθ´uɴ (d´iːx´r´iːx´əð´e k´ʟ´iu̯s) ‖ ɴ´iː f´ʀ´is·tardəṽ ar naːθ´us&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
gɴaːθ uarəv´ ar ɣ´r´esəv´ gal ‖ g´ʟ´enəð´ ʟux iɴa l´iːn-saṽ&lt;br /&gt;
os m´eː, du·fud´ im l´iːn x´eːn ‖ d´ʟ´iɣ´əð ɴdorəð´ ku ɴdʀonx´eːʟ´&lt;/br&gt;
&lt;br /&gt;
fuaxəð´-s´eṽ f´ʀ´i f´ʀ´eɣa faːl ‖ a rosk aŋ´g´ʟ´eːs´e koṽlaːn&lt;br /&gt;
fuaxəm´ x´eːn´ f´ʀ´i f´eɣ´i v´is´ ‖ mu rosk ʀ´eːl´ k´esu im´ð´əs´&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
fai̯l´əð´-s´eṽ ku ɴ´d´eːn´e ðul ‖ i·ŋ´g´ʟ´en ʟux iɴa ɣ´eːrxruv&lt;br /&gt;
i·dugu xes´t´ ɴdoreð´ ɴ´d´il´ ‖ os m´eː x´en´e am fai̯l´əð´&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
k´ia b´em´i am´iːn´ ɴax ʀ´eː ‖ ɴ´iː·d´ervən kaːx a x´eːl´e&lt;br /&gt;
maθ´ la k´extər ɴaːr a ðaːn ‖ suvəɣ´θ´us a oi̯nuraːn&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
eː f´es´ən as xom´səð´ daːu̯ ‖ in ṽuð´ du·ŋ´g´ɴ´iː kax oi̯nlaːu̯&lt;br /&gt;
du θavəʀ´t´ dorəð´ du ɣ´l´eː ‖ for mu ṽuð k´eːn´ am m´es´e&lt;br /&gt;
}}{{ref|StifterAIF}}&lt;ref name=&quot;Stifter&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Sengoidelc: Old Irish for beginners|url=https://www.worldcat.org/oclc/67392998|publisher=Syracuse University Press|date=2006|location=Syracuse, N.Y.|oclc=67392998|author=David Stifter|last=Stifter|first=David}}&lt;/ref&gt;

== Aistriúchán agus athfhorbairt ==

=== Nua-Ghaeilge ===
Is dócha go bhfuil go leor leaganacha Nua-Ghaeilge scríofa agus cloíonn cuid mhaith acu le struchtúr agus foclóir an bhuntéacs. Sa chéad eagrán d’''Éigse'' (1901) thug [[Tadhg Ó Donnchadha|Tadhg “Tórna” Ó Donnchadha]] faoi aistriúchán a dhéanamh “i n-Gaedhilg nuaidh”.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Ó Donnchadha, Tadhg|date=1904|url=https://www.jstor.org/stable/30007934|title=‘Pangur Bán’ i n-Gaedhilg nuaidh|volume=Éigse|issue=1|pages=66}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1948, d’fhoilsigh Séamas Ó Néill leagan in ''Comhar'' mar “dán do pháistí”.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|date=Samhain, 1948|url=https://www.jstor.org/stable/20548614|volume=Comhar|issue=7, Uimh. 11|pages=7|title=Dán do Pháistí: Pangur Bán|author=Ó Néill, Séamas}}&lt;/ref&gt; 

&lt;div style=&quot;float: left; margin-right: 1em; display:inline-table&quot;&gt;
==== Tadhg Ó Donnchadha ====
Mise agus Pangur Bán&lt;br /&gt;Ceachtar dhínn le’ ghnó de-ghnáth ;&lt;br /&gt;
Bíonn a mheanm-san le seilg&lt;br /&gt;Mo mheanma féin lem’ éin-cheird.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
Caraim-se sos is ciúnas&lt;br /&gt;Im leabhrán do léir-scrúdadh ;&lt;br /&gt;
Ní formdach liom Pangur Bán&lt;br /&gt;Carann féin a chéird mhacán ;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
Nuair a bhímíd—scéal gan scís&lt;br /&gt;ins an dtigh i n­‑ár n‑éin‑dís,&lt;br /&gt;
Bíonn againn gan chríochnadh chleas&lt;br /&gt;nídh le ngléirtar ár ngliceas.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
Gnáth uaireanta ar ghreasaibh gal&lt;br /&gt;go leanann luch dá líon-san ;&lt;br /&gt;
Tuiteann tráth im líon-sa féin&lt;br /&gt;fo-cheist deacair le do-chéill.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
Caitheann-san ar fuid bhalla&lt;br /&gt;a ruisc léire lúthmhara ;&lt;br /&gt;
Caithim féin le fál feasa&lt;br /&gt;mo ruisc righne ró-gheala.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
Bród do-san le déine dul&lt;br /&gt;nuair innlann luch n‑a ghéar-chrubh ;&lt;br /&gt;
Nuair thuigim ceist dheacair dhil&lt;br /&gt;damh-sa cheana ’s cúis áthis.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
Bíodh gurb amhlaidh dhúinne ghnáith&lt;br /&gt;ní bhacann cách le’ chompáin ;&lt;br /&gt;
Maith linn araon gné ár gcleas&lt;br /&gt;cách in aonar len’ aoibhneas.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
Cumas maith aige-sean tá&lt;br /&gt;ar ghnó do-ghní gach éan-lá ;&lt;br /&gt;
Ar dheacair do dhéanamh glé&lt;br /&gt;deagh-mháighistir seadh mise.&lt;br /&gt;&lt;hr /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float: left; margin-right: 1em; display:inline-table&quot;&gt;
==== Séamas Ó Néill ====
Mise agus Pangur Bán,&lt;br /&gt;
Sinne beirt san obairlann,&lt;br /&gt;
Eisean de shíor ag seilg luch,&lt;br /&gt;
Mise ar lorg eolais.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Is fearr liom féin ná gach clú,&lt;br /&gt;
Bhéith ag déanamh léinn, cé mór-dhua,&lt;br /&gt;
Ní ag éad liom ’bhíonn Pangur Bán,&lt;br /&gt;
Tá a cheard féin aige-sean.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Le linn dúinn bheith annseo linn féin,&lt;br /&gt;
Is ábhar aoibhnis againn araon,&lt;br /&gt;
Ar gcleasa gaile a imirt fá seach,&lt;br /&gt;
Ag feabhasú ar meabhrach.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ar uairibh ceapann Pangur Bán&lt;br /&gt;
luchóg ina líon-san,&lt;br /&gt;
Agus tuiteann in mo líon-sa ceist,&lt;br /&gt;
Nach mór domh a fuascailt.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Díríonn seisean a shúil ghlinn,&lt;br /&gt;
Ar aol-chlocha an bhalla,&lt;br /&gt;
Dírím féin mo rosc fann,&lt;br /&gt;
Ar chliatha an fheasa.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Léimeann Pangur le hathas ard,&lt;br /&gt;
Nuair a leagann sé ar luich géar-chrúbh,&lt;br /&gt;
Is rómhór m’athas féin,&lt;br /&gt;
Nuair a réitím fadhb dhoiléir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cé gurb’ amhlaidh dúinn gach ré,&lt;br /&gt;
Ní bhacaimid a chéile,&lt;br /&gt;
Leanann Pangur dá cheird féin,&lt;br /&gt;
’S saothraím-se an ealaín.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Is cliste mar ní Pangur séimh,&lt;br /&gt;
A obair chiuin i rith gach lae,&lt;br /&gt;
Is dícheallach a bhím féin,&lt;br /&gt;
Ag iarraidh dorcha a dhéanamh glé.&lt;br /&gt;&lt;hr /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float: none;&quot;&gt;
==== Mícheál Rhodes ====
Mise agus Pangur bán,&lt;br /&gt;
ceachtar againn lena shan-dhán:&lt;br /&gt;
bíonn a mheanma-san le seilg,&lt;br /&gt;
mo mheanma féin i mo shain-cheird.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Caraimse fos, fearr gach clú&lt;br /&gt;
ag mo leabhrán, ag tuiscint go dícheallach;&lt;br /&gt;
níl sé formadach liom, Pangur bán:&lt;br /&gt;
carann sé féin a mhac-dhán.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nuair a bhímid, scéal gan scís, &lt;br /&gt; 
inár teach, sinn araon go haonarach, &lt;br /&gt; 
tá cluiche éigríochta againn, &lt;br /&gt; 
rud a dtugaimid ár mbeartaíocht dó. &lt;br /&gt; 
&lt;br /&gt;
De ghnáth, ar uairantaibh, tar éis greasaibh galacha&lt;br /&gt; 
gleanann luch ina líon-san;&lt;br /&gt; 
agus mé, titeann i mo líon féin&lt;br /&gt; 
dlí doraidh is deacair a thuiscint.&lt;br /&gt; 
&lt;br /&gt;
Greamaíonn sé i bhfraigh fáil&lt;br /&gt; 
a rosc geal comhlán;&lt;br /&gt; 
greamaím féin i bhféighe an fheasa&lt;br /&gt; 
mo rosc réil, cé go bhfuil sé an-lag.&lt;br /&gt; 
&lt;br /&gt;
Tá áthas air a dhul go tapa&lt;br /&gt; 
nuair a ghleanann luch ina chrúb ghéar;&lt;br /&gt; 
nuair a thugaim ceist dhoraidh dhil&lt;br /&gt; 
tá áthas ormsa féin.&lt;br /&gt; 
&lt;br /&gt;
Cé go mbeimis go deimhin ar uaireantaibh&lt;br /&gt; 
ní bhodhraímid a chéile:&lt;br /&gt; 
is maith le ceachtar a dhán;&lt;br /&gt; 
subhaigh gach aon fúthu.&lt;br /&gt; 
&lt;br /&gt;
Is é féin máistir dó&lt;br /&gt; 
na hoibre a dheineann sé gach aon lá;&lt;br /&gt;
a thabhairt doraidh do shoiléireacht&lt;br /&gt; 
is í m obair féin.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.ibiblio.org/gaelic/Rhodes/sb.12.html|teideal=Bunléitheoireacht Gaelach 12: Messe ocus Pangur Bán|údar=Mícheál Rhodes|dáta=1 Lúnasa 1994|dátarochtana=13 Aibreán 2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;br style=&quot;clear: both&quot;/&gt;
&lt;!-- An rud céanna le táblaí - ní féidir an trí cinn a choinneáil in aice lena chéile 
&lt;div style=&quot;display:inline-table&quot;&gt;
{| 
!style=&quot;text-align: left&quot;| Tadhg Ó Donnchadha
|-
|
Mise agus Pangur Bán&lt;br /&gt;Ceachtar dhínn le’ ghnó de-ghnáth;&lt;br /&gt;
Bíonn a mheanm-san le seilg&lt;br /&gt;Mo mheanma féin lem’ éin-cheird.
|-
|
Caraim-se sos is ciúnas&lt;br /&gt;Im  leabhrán do léir-scrúdadh;&lt;br /&gt;
Ní formdach liom Pangur Bán&lt;br /&gt;Carann féin a chéird mhacán;
|-
|
Nuair a bhímíd—scéal gan scís&lt;br /&gt;ins an dtigh i n­‑ár n‑éin‑dís,&lt;br /&gt;
Bíonn againn gan chríochnadh chleas&lt;br /&gt;nídh le ngléirtar ár ngliceas.
|-
|
Gnáth uaireanta ar ghreasaibh gal&lt;br /&gt;go leanann luch dá líon-san ;&lt;br /&gt;
Tuiteann tráth im líon-sa féin&lt;br /&gt;fo-cheist deacair le do-chéill.
|-
|
Caitheann-san ar fuid bhalla&lt;br /&gt;a ruisc léire lúthmhara ;&lt;br /&gt;
Caithim féin le fál feasa&lt;br /&gt;mo ruisc righne ró-gheala.
|-
|
Bród do-san le déine dul&lt;br /&gt;nuair innlann luch n‑a ghéar-chrubh ;&lt;br /&gt;
Nuair thuigim ceist dheacair dhil&lt;br /&gt;damh-sa cheana ’s cúis áthis.
|-
|
Bíodh gurb amhlaidh dhúinne ghnáith&lt;br /&gt;ní bhacann cách le’ chompáin ;&lt;br /&gt;
Maith linn araon gné ár gcleas&lt;br /&gt;cách in aonar len’ aoibhneas.
|-
|
Cumas maith aige-sean tá&lt;br /&gt;ar ghnó do-ghní gach éan-lá ;&lt;br /&gt;
Ar dheacair do dhéanamh glé&lt;br /&gt;deagh-mháighistir seadh mise.
|}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-table&quot;&gt;
{| 
!style=&quot;text-align: left&quot;| Séamas Ó Néill
|-
|
Mise agus Pangur Bán,&lt;br /&gt;
Sinne beirt san obairlann,&lt;br /&gt;
Eisean de shíor ag seilg luch,&lt;br /&gt;
Mise ar lorg eolais.
|-
|
Is fearr liom féin ná gach clú,&lt;br /&gt;
Bhéith ag déanamh léinn, cé mór-dhua,&lt;br /&gt;
Ní ag éad liom ’bhíonn Pangur Bán,&lt;br /&gt;
Tá a cheard féin aige-sean.
|-
|
Le linn dúinn bheith annseo linn féin,&lt;br /&gt;
Is ábhar aoibhnis againn araon,&lt;br /&gt;
Ar gcleasa gaile a imirt fá seach,&lt;br /&gt;
Ag feabhasú ar meabhrach.
|-
|
Ar uairibh ceapann Pangur Bán&lt;br /&gt;
luchóg ina líon-san,&lt;br /&gt;
Agus tuiteann in mo líon-sa ceist,&lt;br /&gt;
Nach mór domh a fuascailt.
|-
|
Díríonn seisean a shúil ghlinn,&lt;br /&gt;
Ar aol-chlocha an bhalla,&lt;br /&gt;
Dírím féin mo rosc fann,&lt;br /&gt;
Ar chliatha an fheasa.
|-
|
Léimeann Pangur le hathas ard,&lt;br /&gt;
Nuair a leagann sé ar luich géar-chrúbh,&lt;br /&gt;
Is rómhór m’athas féin,&lt;br /&gt;
Nuair a réitím fadhb dhoiléir.
|-
|
Cé gurb’ amhlaidh dúinn gach ré,&lt;br /&gt;
Ní bhacaimid a chéile,&lt;br /&gt;
Leanann Pangur dá cheird féin,&lt;br /&gt;
’S saothraím-se an ealaín.
|-
|
Is cliste mar ní Pangur séimh,&lt;br /&gt;
A obair chiuin i rith gach lae,&lt;br /&gt;
Is dícheallach a bhím féin,&lt;br /&gt;
Ag iarraidh dorcha a dhéanamh glé.
|}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-table&quot;&gt;
{| 
!style=&quot;text-align: left&quot;| Mícheál Rhodes
|-
|
Mise agus Pangur bán,&lt;br /&gt;
ceachtar againn lena shan-dhán:&lt;br /&gt;
bíonn a mheanma-san le seilg,&lt;br /&gt;
mo mheanma féin i mo shain-cheird.
|-
|
Caraimse fos, fearr gach clú&lt;br /&gt;
ag mo leabhrán, ag tuiscint go dícheallach;&lt;br /&gt;
níl sé formadach liom, Pangur bán:&lt;br /&gt;
carann sé féin a mhac-dhán.
|-
|
Nuair a bhímid, scéal gan scís,&lt;br /&gt; 
inár teach, sinn araon go haonarach,&lt;br /&gt; 
tá cluiche éigríochta againn,&lt;br /&gt; 
rud a dtugaimid ár mbeartaíocht dó.
|-
|
De ghnáth, ar uairantaibh, tar éis greasaibh galacha&lt;br /&gt; 
gleanann luch ina líon-san;&lt;br /&gt; 
agus mé, titeann i mo líon féin&lt;br /&gt; 
dlí doraidh is deacair a thuiscint.
|-
|
Greamaíonn sé i bhfraigh fáil&lt;br /&gt; 
a rosc geal comhlán;&lt;br /&gt; 
greamaím féin i bhféighe an fheasa&lt;br /&gt; 
mo rosc réil, cé go bhfuil sé an-lag.
|-
|
Tá áthas air a dhul go tapa&lt;br /&gt; 
nuair a ghleanann luch ina chrúb ghéar;&lt;br /&gt; 
nuair a thugaim ceist dhoraidh dhil&lt;br /&gt; 
tá áthas ormsa féin.
|-
|
Cé go mbeimis go deimhin ar uaireantaibh &lt;br /&gt; 
ní bhodhraímid a chéile: &lt;br /&gt; 
is maith le ceachtar a dhán; &lt;br /&gt; 
subhaigh gach aon fúthu.
|-
|
Is é féin máistir dó&lt;br /&gt; 
na hoibre a dheineann sé gach aon lá;&lt;br /&gt;
a thabhairt doraidh do shoiléireacht&lt;br /&gt; 
is í m obair féin.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.ibiblio.org/gaelic/Rhodes/sb.12.html|teideal=Bunléitheoireacht Gaelach 12: Messe ocus Pangur Bán|údar=Mícheál Rhodes|dáta=1 Lúnasa 1994|dátarochtana=13 Aibreán 2022}}&lt;/ref&gt;
|}
--&gt;

== Nótaí ==
{{note|StifterAIF}} Tá an tras-scríbhinn seo bunaithe ar leagan Stifter le cúpla athrú:
:{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|  
!colspan=&quot;9&quot;| Séimhiú
!colspan=&quot;3&quot;| Láidir gan séimhiú
|-
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| b 
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| c 
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| d 
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| g 
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| l 
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| m 
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| n 
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| p 
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| r
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| l
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| n
!style=&quot;padding: 0.5em&quot;| r
|-
! Stifter 
| β || χ || δ || γ || λ || μ || ν || φ || ρ || l || n || r
|-
! anseo 
|| v || x || ð || ɣ || l || ṽ || n || f || r || ʟ || ɴ || ʀ
|}
:* úsáidtear an gnáthchomhartha faid ({{AIF|ː}}) in áit an mhacrain .i. {{AIF|/eː/}} in áit {{AIF|/ē/}}
:* coinnítear {{AIF|/i̯/}} agus {{AIF|/u̯/}} le haghaidh na gutaí consanta, cé gur féidir {{AIF|/j/}} agus {{AIF|/w/}} a chur ina n-áit

== Tagairtí ==
{{reflist}}

== Naisc ==

* [[Sean-Ghaeilge]]
* [[Pangur (ainm)]]
* [[Pangur Bán (Beochan ag Edith Pieperhoff)]]

== Naisc sheachtracha ==
* ''Messe ocus Pangur Bán'' in Stokes, Whitley; John Strachan (1904). [http://www.archive.org/stream/thesauruspalaeoh02stokuoft#page/292/mode/2up ''Thesaurus Palaeohibernicus: A Collection of Old-Irish Glosses, Scholia, Prose and Verse,'' iml. II, lgh. 293–94]
* [http://research.ucc.ie/celt/document/G400001 ''Messe ocus Pangur bán'' in CELT: Corpus of Electronic Texts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519173146/http://research.ucc.ie/celt/document/G400001/ |date=2022-05-19 }}
* [http://www.ibiblio.org/gaelic/Rhodes/sb.12.html Aistriúchán Nua-Ghaeilge le Micheál Rhodes] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=45WU0ONk_aI&amp;t=765s Myles Dillon reads 11 Early Irish Lyrics, c. 1956], Youtube (@12:45)

{{DEFAULTSORT:Messe ocus Pangur Ban}}
[[Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise]]
[[Catagóir:Dánta]]
[[Catagóir:Filíocht na Gaeilge]]
[[Catagóir:Cait]]</text>
      <sha1>c3x8ydzj8jbllnumx4r7hnq6o5t6g2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joseph Black</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45250</id>
    <revision>
      <id>1321141</id>
      <parentid>1281984</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8099" sha1="rpaxum8a84pchjv27jbgylk76eolb48" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Fisiceoir]] agus [[Ceimiceoir|ceimiceoir]] Albanach ab ea '''Joseph Black''' (16 Aibreán 1728 – 6 Nollaig 1799). Bhí cáil air as a chuid fionnachtana ar [[Maignéisiam|mhaignéisiam]], [[Teas folaigh|teas folaigh]], saintoilleadh teasa, agus [[Dé-ocsaíd charbóin|dé-ocsaíd charbóin]]. Bhí sé ina Ollamh le hAnatamaíocht agus Ceimic in Ollscoil Ghlaschú ar feadh 10 mbliana ó 1756, agus ansin ina Ollamh le Leigheas agus Ceimic in Ollscoil Dhún Éideann ó 1766, ag teagasc agus ag léachtóireacht ann ar feadh níos mó ná 30 bliain.&lt;ref&gt;{{DSB|first=Henry|last=Guerlac|title=Black, Joseph|volume=2|pages=173–183}}&lt;/ref&gt;

Ainmnítear na foirgnimh cheimice in Ollscoil Dhún Éideann agus in Ollscoil Ghlaschú araon as Black.

==Luathshaol agus oideachas==
Rugadh Black ''on the banks of the river Garonne'' i mBordeaux na Fraince, an séú duine den 12 leanbh ag Margaret a bhí ag Margaret Gordon (r. 1747) agus ag John Black. Ba as teaghlach de chuid Siorrachd Obar Dheathain dá mháthair a raibh ceangail aici le gnó an fhíona agus ba as Béal Feirste, Éire, dá athair agus d'oibrigh sé mar fhachtóir i dtrádáil an fhíona. Cuireadh oideachas air sa bhaile go dtí go raibh sé 12 bliain d'aois, agus ina dhiaidh sin d'fhreastail sé ar scoil ghramadaí i m[[Béal Feirste]]. Sa bhliain 1746, agus é 18 mbliana d'aois, chuaigh sé isteach in [[Ollscoil Ghlaschú]], ag staidéar ann ar feadh ceithre bliana sular chaith sé ceithre bliana eile in [[Ollscoil Dhún Éideann]], rud a chuir lena chuid staidéir leighis. Le linn a chuid staidéir scríobh sé tráchtas dochtúireachta ar chóireáil chlocha fuail leis an salainn carbónáit mhaignéisiam.

== Staidéar Eolaíoch ==
===Prionsabail cheimiceacha===
Cosúil le formhór na dturgnamhóirí ón 18ú haois, bhí coincheapadh  na ceimice ag Black bunaithe ar chúig phrionsabal ábhair: Uisce, Salann, Ithir, Tine agus Miotal.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=John Walker, Chemistry and the Edinburgh Medical School, 1750-1800|date=2008|publisher=Routledge|location=London|url=https://www.academia.edu/1112014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150903230852/http://www.academia.edu/1112014/The_Language_of_Mineralogy_John_Walker_Chemistry_and_the_Edinburgh_Medical_School_1750-1800_2008_ |date=2015-09-03 }}&lt;/ref&gt; Chuir sé prionsabal an ''Aeir'' leis nuair a léirigh a thurgnaimh láithreacht dhé-ocsaíd charbóin, ar a dtugtar sé aer fosaithe, rud a chuir le ceimic neomatach.

Bhí taighde Black á threorú ag ceisteanna a bhain leis an gcaoi a raibh na prionsabail in éineacht lena chéile i bhfoirmeacha agus i meascáin éagsúla. Bhain sé úsáid as an téarma ''affinity'' ('finíocht' sa Ghaeilge) chun cur síos a dhéanamh ar an bhfórsa a choinnigh a leithéid de chuingreacha le chéile.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=How to See a Diagram: A Visual Anthropology of Chemical Affinity|journal=Osiris|date=2014|volume=29|pages=178–196|doi=10.1086/678093|pmid=26103754|s2cid=20432223|url=https://www.academia.edu/4588508}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210311124636/https://www.academia.edu/4588508/How_to_See_a_Diagram_A_Visual_Anthropology_of_Chemical_Affinity_Osiris_2014_178_196 |date=2021-03-11 }}&lt;/ref&gt;  Le linn a bheatha d'úsáid sé léaráidí agus foirmlí éagsúla chun a mhic léinn Ollscoil Dhún Éideann a theagasc conas finíocht a ionramháil trí chineálacha éagsúla turgnamh.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=Useful Pictures: Joseph Black and the Graphic Culture of Experimentation|journal=In Robert G. W. Anderson (Ed.), Cradle of Chemistry: The Early Years of Chemistry at the University of Edinburgh (Edinburgh: John Donald, 2015), 99-118.|url=https://www.academia.edu/6346321}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725143202/https://www.academia.edu/6346321 |date=2021-07-25 }}&lt;/ref&gt;
===Meá anailíse===
Thart ar 1750, agus é fós ina mhac léinn, d'fhorbair Black an mheá anailíse bunaithe ar bhíoma éadrom- meáchain cothrom ar fulcrum dingeach. D'iompair gach géag panna meáite ar cuireadh an sampla nó na meáchain chaighdeánacha air. Sháraigh sí cruinneas aon mheá chomhaimseartha eile agus tháinig sí chun bheith ina ionstraim eolaíoch thábhachtach i bhformhór na saotharlanna ceimice.&lt;ref&gt;{{cite web | teideal = Equal Arm Analytical Balances | url = http://history.nih.gov/exhibits/balances/index.html | access-date = 8 March 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170513054241/https://history.nih.gov/exhibits/balances/index.html | archive-date = 13 May 2017 | url-status = dead | dátarochtana = 17 Lúnasa 2023 | archivedate = 13 Bealtaine 2017 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170513054241/https://history.nih.gov/exhibits/balances/index.html }}&lt;/ref&gt;
===Teas folaigh===
Sa bhliain 1757, ceapadh Black mar Ollamh Regius le Cleachtas an Leighis in [[Ollscoil Ghlaschú]].

Sa bhliain 1761, d'oibrigh sé amach nach gcuireann cur i bhfeidhm teasa ar [[Oighear|oighear]], ag a leáphointe, freagracht as an t-ardú ar theocht an mheascáin oighir/uisce, ach tá sé freagrach as an méadú ar an mhéid uisce sa mheascán. Ina theannta sin, thug Black faoi deara nach raibh an cur i bhfeidhm teasa ar uisce beirithe, freagrach as an t-ardú ar theocht an mheascáin uisce/gaile, ach go raibh sé freagrach as an méadú ar an mhéid gaile. Ó na breathnuithe seo, rinne sé amach go raibh an teas a cuireadh i bhfeidhm tar éis éirí ina [[Teas folaigh|theas folaigh]], tar éis dó dul i gcomhcheangal leis na cáithníní oighir agus an t-uisce beirithe.

Léiríonn teoiric an teasa fholaigh tús na [[Teirmidinimic|teirmidinimic]].&lt;ref&gt;{{cite book | author = Ogg, David | title = Europe of the Ancien Regime: 1715–1783 | url = https://archive.org/details/europeofancienre00oggd | year = 1965 | publisher = Harper &amp; Row| pages = [https://archive.org/details/europeofancienre00oggd/page/117 117] and 283 }}&lt;/ref&gt; 
Bhí teoiric Black maidir le teas folaigh ar cheann dá rannchuidithe eolaíocha ba thábhachtaí, agus an ceann ar a luíonn a chlú eolaíoch go príomha. Thaispeáin sé freisin go bhfuil sainteasanna difriúla ag substaintí éagsúla.

I ndeireadh na dála bhí an teoiric tábhachtach, ní hamháin i bhforbairt na heolaíochta teibí ach i bhforbairt an innill ghaile. Rinneadh cairde de Black agus James Watt tar éis dóibh bualadh le chéile timpeall 1757, fad is a bhí an bheirt acu ag Glaschú. Chuir Black maoiniú suntasach agus tacaíocht eile ar fáil do thaighde luath Watt ar chumhacht gaile. Bheadh fionnachtain Black ar theas folaigh an uisce spéisiúil do Watt, ag cur in iúl dá iarrachtaí éifeachtúlacht an innill ghaile a chruthaigh Thomas Newcomen a fheabhsú, agus cur a chuid iarrachtaí ar an eolas chun éifeachtúlacht an innill gaile a cheap Thomas Newcomen a fheabhsú, agus a chuid iarrachtaí eolaíocht na teirmidinimice a fhorbairt.

===Dé-ocsaíd charbóin===
Rinne Black iniúchadh freisin ar airíonna an gháis a tháirgtear in imoibrithe éagsúla. Fuair sé amach go bhféadfaí [[Aolchloch|aolchloch]] ([[Carbónáit chailciam|carbónáit chailciam]]) a théamh nó a chóireáil le haigéid chun gás ar a dtug sé &quot;''fixed air'' (ga:aer fosaithe) a tháirgeadh. Thug sé faoi deara go raibh an t-aer fosaithe níos dlúithe ná aer agus níor thacaigh sé le lasair ná le beatha ainmhithe. Fuair Black amach freisin, nuair a bhí an t-aer fosaithe ag boilgearnach trí tuaslagán uiscí [[ Aol|aoil]] (hiodrocsaíd chailciam), 
dheascfadh sé carbónáit cailciam. D'úsáid sé an feiniméan seo chun a léiriú go dtáirgtear [[Dé-ocsaíd charbóin|dé-ocsaíd charbóin]] trí [[Riospráid|riospráid]] ainmhithe agus trí [[Coipeadh|choipeadh]] nó dhíleá [[Miocrorgánach|miocróbach]].

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{Fréamh an Eolais}}
{{síol}}
{{DEFAULTSORT:Black, Joseph}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1728]]
[[Catagóir:Básanna i 1799]]
[[Catagóir:Ceimiceoirí Francacha]]</text>
      <sha1>rpaxum8a84pchjv27jbgylk76eolb48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brífít</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45418</id>
    <revision>
      <id>1321052</id>
      <parentid>1317577</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5965" sha1="t8hv8c2tvqabkowm3j99c2dy57vr0tw" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[Íomhá:MarchantiophytaSp.NonD%C3%A9termin%C3%A9eFL3.jpg|deas|250px|thumb|Brífít]]
Is grúpa plandaí talún (''Embryophyta'') iad na '''brífítí''', a gcaitear leo uaireanta mar [[Fíleam|fhíleam]] tacsanomaíoch, a bhfuil trí ghrúpa plandaí talún neamhshoithíocha (suthfhítí) iontu: na h[[Marchantiophyta|aelusanna]], na [[Anthocerotophyta|cornlaigh]], agus na [[Bryophyta|caonaigh]].&lt;ref name=&quot;pmid12415314&quot;&gt;{{Cite journal |last=Hedges|first=S. Blair |date=November 2002 |title=The origin and evolution of model organisms |journal=[[Nature Reviews Genetics]] |volume=3 |issue=11 |pages=838–849 |doi=10.1038/nrg929 |pmid=12415314 |s2cid=10956647}}&lt;/ref&gt; Sa chiall is cruinne, is éard atá san fhíleam Bryophyta ná na caonaigh amháin. Is gnách go mbíonn brífítí teoranta ó thaobh méide a agus is fearr leo gnáthóga taise. cé gur féidir le roinnt speiceas maireachtáil i dtimpeallachtaí ní ba thirime.&lt;ref name=&quot;McMahon2012&quot;&gt;{{Cite book |last1=Levetin |first1=Estelle |title=Plants and Society |url=https://archive.org/details/plantssociety0000leve_e2d8 |last2=McMahon |first2=Karen |publisher=McGraw-Hill |year=2012 |isbn=978-0-07-352422-1 |location=New York, NY |page=[https://archive.org/details/plantssociety0000leve_e2d8/page/139 139]}}&lt;/ref&gt;

Roinn [[Planda|plandaí]] neamhfheadánacha a bheireann spóir, a chuimsíonn os cionn 25,000 [[speiceas]], ina measc [[caonach]], aelus is cornlach. Cealla seoltacha acu gan aon fhíorfhíochán feadánach. Riosóidigh acu, fiafháis cosúil le snáithí, a cheanglaíonn an planda síos is a sheolann uisce don phlanda, ach nach fréamhacha iad. Má bhíonn [[Duilleog|duilleoga]] orthu ní bhíonn iontu ach tiús cille amháin, agus tiús beagán níos mó sa dual lárnach. Is í an phríomhghlúin ná an [[Gaiméitifít|ghaiméitifít]], tallas nó planda beag duilleogach. Táirgtear gaiméití fireanna (antairidiamaí) is baineanna (arcagóiniamaí), agus iompraítear iad go díreach ar dhromchla an phlanda nó strúchtúir choimpléascacha ingearacha ar ghais mhaothanacha. Is é a bhíonn sa ghlúin spóraifíteach ghearrthéarmach ná spórchochall fadghasach a fhásann díreach suas ón [[arcagóiniam]] toirchithe. Tarlaíonn [[atáirgeadh]] neamhghnéasach freisin trí gheimí, filiméid ilcheallacha a tháirgtear i gcupáin ar leith ar fhoircinn duilleog nó gais ar leith, agus is féidir leo seo fás ina phlanda nua neamhspleách, díreach mar a dhéanann bleibeanna ó phlandaí bláfara. Plandaí tíre den chuid is mó is ea na brífítí, go minic eipifíteach (ag fás ar phlanda eile, cé nach seadán é). Bíonn siad an-íogair don triomú, agus is gá uisce chun na gaiméití a chur le chéile san atáirgeadh gnéasach, agus mar sin, bíonn siad teorannaithe do ghnáthóga taise nó fliucha. Glactar leis go forleathan gur plandaí tábhachtacha táscaire iad maidir le [[truailliú]] aeir, uisce is talún.

== Aicmiú Bhriaifítí ==
Ní grúpa monaifhíliginiteach atá sna briaifítí ach tá trí grúpa ann, na 
''Marchantiophyta'', ''Anthocerotophyta'', agus ''Bryophyta''.&lt;ref name=&quot;FreamhanEolais&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Brífít|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=90}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Bryo_cladogram.jpg|556px|center]]
{{-}}

==Struchtúr na gCaonach==
• Ilcheallach ach ní dhéantar difreáil i bhfíocháin.
• Tá an corp ina thallas atá difreáilte i nduilleoga ‘simplí’ (i bhfoirm bíse) agus gais.
• Tá fíocháin a neartaíonn agus a iompraíonn ar iarraidh nó lagfhorbartha.
• Níl de thacaíocht ann seachas turgar.
• Tá an cúitineach duilleoige ar iarraidh nó leochaileach mar sin bíonn sé doiligh cailliúint
uisce agus teacht isteach uisce a rialú.
• Níl fíorfhíochán soithíoch ann (xiléim nó fléam) le haghaidh iompair.
• Níl fíor-fhréamhacha ar bith acu agus ina áit sin tá siad neadaithe ag filiméid darb ainm riosóidigh
a fhásann ón ghas.
• Ionsúnn dromchla iomlán an phlanda (ní hamháin na riosóidigh) uisce agus mianraí.
• Scaipeann na spóir agus péacann siad nuair atá dálaí taise ann ach níl siad frithsheasmhach in
aghaidh triomaithe.

==== Rangú na Bryophyta ====
* Aelusanna (Marchantiophyta)
* Caonaigh  (Bryophyta)
* Cornlaigh (Anthocerotophyta)
==Naisc sheachtracha==
*[https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Factfile/2019/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20Bitheola%C3%ADocht%20GCE%20-%20Rang%C3%BAch%C3%A1n.pdf Bitheolaíocht GCE]
* [http://www.andrewspink.nl/mosses/ Andrew's Moss Site] Photos of bryophytes
* 27-May-2013 [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-22656239 ''Centuries-old frozen plants revived''], 400-year-old bryophyte specimens left behind by [[Retreat of glaciers since 1850|retreating glaciers]] in Canada are brought back to life in the laboratory.
* {{Cite journal |last1=Farge |first1=Catherine La |last2=Williams |first2=Krista H. |last3=England |first3=John H. |date=22 May 2013 |title=Regeneration of Little Ice Age bryophytes emerging from a polar glacier with implications of totipotency in extreme environments |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-06-11_110_24/page/9839 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=24 |pages=9839–9844 |bibcode=2013PNAS..110.9839L |doi=10.1073/pnas.1304199110 |pmc=3683725 |pmid=23716658 |doi-access=free}}
* Magill, R. E., ed. (1990). ''Glossarium polyglottum bryologiae. A multilingual glossary for bryology''. Monographs in Systematic Botany from the Missouri Botanical Garden, v. 33, 297 pp. [https://web.archive.org/web/20041209031512/http://www.mobot.org/MOBOT/tropicos/most/Glossary/glosefr.html Online version: Internet Archive].

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{Fréamh an Eolais}}
{{síol}}
{{DEFAULTSORT:Brifit}}
[[Catagóir:Plandaí]]</text>
      <sha1>t8hv8c2tvqabkowm3j99c2dy57vr0tw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Iarannaois</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45671</id>
    <revision>
      <id>1321046</id>
      <parentid>1283407</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4906" sha1="843fe5lwnem7mzyos9d901q0xsu9d34" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Séard atá i gceist leis an '''Iarannaois''' ná an staid i bhforbairt aon dreama a d’úsáideadh an-chuid uirlisí agus arm arbh é an t-iarann an phríomh-chomhchuid iontu. Is í an Iarannaois an tréimhse tar éis na [[Clochaois]]e agus na [[Cré-umhaois]]e i gcóras [[Christian Jürgensen Thomsen|Christian Thornsen]]. I réigiúin áirithe, mar shampla oileáin an Aigéin Chiúin Theas, tháinig an Iarannaois i ndiaidh na Clochaoise gan aon Chré-umhaois eatarthu. Is minic a tharla go leor athruithe eile sa tsochaí i gcomhthráth le hiarann a bheith á ghlacadh mar ábhar dhéantús uirlisí, lena n-áirítear athruithe ar chleachtais talmhaíochta, ar chreidimh reiligiúnda agus ar stíleanna ealaíne. Tháinig an aibitir ar an bhfód san Iarannaois. Bíonn uirlisí agus airm iarainn níos fearr ná cinn chré-umha mar go bhfuil an miotal níos crua agus go bhfanann faobhar orthu níos faide. Tá sé níos saoire freisin iarann a chruthú mar go bhfuil an iarnmhian ar fáil go héasca (mar [[iarnmhian phortaigh]] anseo in Éirinn).

Thart ar 800 R.C., leath grúpa treabh, ar a dtugaimid na [[Ceiltigh]], óna n-áiteanna dúchais sna h[[Alpa]], trasna ar lár agus ar iarthar na hEorpa. Bhí an-bhaint ag a gcuid arm iarainn lena bhforleathnú. Chas na Rómhánaigh orthu nuair a rinne siad ionradh ar an nGaill (an Fhrainc) agus ar dheisceart na Breataine. Creidtear go forleathan go ndearna na Ceiltigh ionradh ar Éirinn thart ar 500 R.C., ach níl fianaise fhoirfe air sin. Is ar éigin go bhfuil aon cheann de na séadchomharthaí ná na déantúsáin a bhain go tipiciúil leis na Ceiltigh ar fáil in Éirinn.

Is é an [[dún cnoic]] an príomhshéadchomhartha atá bainteach leis an Iarannaois. Aimsíodh thart ar 70 sampla díobh in Éirinn. Is imfháluithe móra iad suite ar bharr cnoic. Nuair a rinne [[Iúil Caesar|Caesar]] ionradh ar an n[[An Ghaill|Gaill]] (an Fhrainc) agus ar dheisceart na Breataine, bhí na Ceiltigh ina gcónaí sna dúnta daingnithe seo. Cé nach ndearnadh tochailt ach ar fíorbheagán [[dún cnoic]] anseo in Éirinn, taispeánann an fhianaise a fuarthas nárbh iad ionróirí a bhí ina gcónaí iontu, acu sliocht mhuintir dhúchasach na Cré-umhaoise. Ní áit soicheallach í barr cnoic. Tá [[Cathair Conraoi]], ar leithinis [[an Daingean|Daingin]] i g[[Contae Chiarraí|Co. Chiarraí]], ar bharr sléibhe atá an-ghéar. Scoitheann balla cloiche (é 5 m ar leithead agus níos mó ná 100 m ar fad) teanga bheag talún atá níos mó ná 700 m os cionn na farraige. De réir seanscéil, choimeád Cú Raoi Bláthnaid, leannán Chú Chulainn, ansin nuair a d’fhuadaigh sé í.

==Fás eacnamaíoch==
D‘eascair an Luath-Iarannaois as deireadh Chré-umhaois na hÉireann ar bhealach nach mór do-airithe, agus tugtar 'Ré Dhorcha na hÉireann‘ uirthi de bharr na heaspa eolais fuithi. Tá an dealramh air, agus aird ar an méid fianaise arb ann di go dtí seo, gur tugadh úsáid iarainn isteach in Éirinn de réir a chéile, cé go raibh leas fós á bhaint as uirlisí cré-umha le haghaidh nithe laethúla agus le haghaidh maisiú. Is nithe ar a raibh maisiú den stíl 'La Tène‘ iad go leor de na hiarsmaí a fuarthas ó thréimhse na hIarannaoise, ar nós an toirc a fuarthas i mBrú Íochtar, i gContae Dhoire. Is dealraitheach go raibh an saol in Éirinn le linn na hIarannaoise geall leis an saol le linn trátha ní ba luaithe, sa dóigh is go raibh cónaí ar fheirmeoirí i lonnaíochtaí beaga cosanta nó thart orthu, agus gur úsáideadh dúnta cnoic agus imfháluithe barr cnoic ón gCré-umhaois Dhéanach ar fud na haimsire.

Tugadh gránbharra nua isteach go hÉirinn i rith na hIarannaoise - [[seagal]] agus [[coirce]] ina measc. Tugadh isteach an [[céachta coltair]] freisin – bhí sé in úsáid cheana féin i mBreatain faoi rialú na Rómhánach. Bhí feirmeoirí in ann leathnú amach go ceantair ina raibh an ithir trom deacair, m.sh. áiteanna i g[[Contae Mhuineacháin|Co. Mhuineacháin]], [[Contae an Chabháin|Co. an Chabháin]] agus [[Contae Liatroma|Co. Liatroma]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Barry Raftery|date=1994|url=https://archive.org/details/pagancelticirela0000raft|title=Pagan Celtic Ireland, the Enigma of the Irish Iron Age}}&lt;/ref&gt;

Ní raibh Eire rathúil i rith na hIarannaoise. Insíonn an taifead pailine dúinn go raibh athghiniúint mhór choillearnaí ar siúl ag an am, rud a thaispeánann go raibh cúlú i gcúrsaí talmhaíochta. Tacaíonn easpa séadchomharthaí agus déantúsán ón tréimhse seo leis an teoiric sin. Ach tháinig borradh ar chúrsaí eacnamaíochta thart ar 200 A.D. agus faoin mbliain 400 A.D. bhí Éire ar imeall an Dara hAois Órga. Bhí gné ar leith ag baint leis an tréimhse nua seo: teacht na [[Críostaíochta]]. 

== Tagairtí ==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Iarannaois, An}}
[[Catagóir:An Iarannaois]]</text>
      <sha1>843fe5lwnem7mzyos9d901q0xsu9d34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Doirb</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45985</id>
    <revision>
      <id>1321056</id>
      <parentid>1308846</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3644" sha1="ncsmnauhsw5p6krdr5285y3c6aiyfr3" xml:space="preserve">[[File:EB 1911 Water Beetles.png|thumb|right|300px|Doirbeacha  ([[Dytiscidae]]). a, Doirb (''[[Cybister]]'' sp.); b, ceann na doirbe le braiteoga agus pailpí (''[[Agabus (beetle)|Agabus]]''); c, larbha (Larbha de ''[[Dytiscus]]'', Doirb); d, [[pupa]] (Pupa de 'Dytiscus'').]]
Is éard is '''doirb''' (nó '''ciaróg uisce''') ann ná ainm ginearálaithe ar aon cheann díobh sin atá in oiriúint do chónaí in uisce ag pointe ar bith ina saolré. Ní féidir leis an chuid is mó de na doirbeacha maireachtáil ach in bh[[Fionnuisce|fionnuisce]], le cúpla speiceas [[Aigéan|mara]] a bhfuil cónaí orthu sa [[Crios idirthaoideach|chrios idirthaoideach]] nó sa chrios cladaigh. Tá thart ar 2000 speiceas de  doirbeacha fíoruisce dúchasach do thailte ar fud an domhain.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.everythingabout.net/articles/biology/animals/arthropods/insects/beetles/water_beetle/|teideal=Water Beetle: pictures, information, classification and more|website=www.everythingabout.net}}&lt;/ref&gt;

Iompraíonn go leor doirbeacha boilgín aeir, ar a dtugtar an cuas eilitrim, faoi bhun a mboilg, a sholáthraíonn soláthar aeir, agus a chuireann cosc ar uisce dul isteach sna [[Poll anála|spioracail]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://animalcorner.co.uk/animals/water-beetle/|teideal=Water Beetle - Facts, Information &amp; Pictures}}&lt;/ref&gt;  I gcás doirbeacha eile, tá dromchla a n-eisichreatlach modhnaithe chun plastróin, nó &quot;geolbhach fisiciúil&quot;, a chruthú, a cheadaíonn malartú díreach gáis leis an uisce. Tá roinnt finte, a bhfuil a gcosa deiridh cortharacha acu, oiriúnaithe le haghaidh snámha, ach níl ag an gcuid is mó. Tá larbhaí ag an gcuid is mó d'fhinte na ndoirbeacha uisceach freisin; is minic a bhíonn larbhaí uisceacha agus cinn fhásta trastíre acu.&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Freshwater macroinvertebrates of northeastern North America|url = https://archive.org/details/freshwatermacroi0000unse|last = Peckarsky|first = Barbara Lynn|publisher = Comstock Pub. Associates|year = 1990|isbn = 0801420768|location = the University of Michigan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Aquatic Entomology: The Fishermen's and Ecologists' Illustrated Guide to Insects and Their Relatives|url = https://archive.org/details/aquaticentomolog0000mcca|last = McCafferty|first = W. Patrick|publisher = Jones &amp; Bartlett Learning|year = 1983|isbn = 9780867200171}}&lt;/ref&gt;

==Aiste bia==
Itheann na [[Larbha|larbhaí]] seilidí, ach na doirbeacha fásta [[Planda|plandaí]]. Flúirseach sna [[trópaicí]].&lt;ref name=&quot;FreamhanEolais&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Ciaróg uisce|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=133}}&lt;/ref&gt;

==Species==
I measc na  bhfinte ina bhfuil gach speiceas uisceach i ngach céim den saol tá: 
*[[Dytiscidae]] 
*[[Gyrinidae]] 
*[[Haliplidae]] 
*[[Noteridae]] 
*[[Amphizoa|Amphizoidae]]
*[[Hygrobiidae]] 
*[[Meruidae]]
*[[Hydroscaphidae]] 

I measc na  bhfinte nach gá go mbeadh na doirbeacha fásta uisciúil iontu tá:
*[[Hydrophilidae]]
*[[Lutrochidae]] 
*[[Dryopidae]]
*[[Elmidae]]
*[[Eulichadidae]]
*[[Heteroceridae]]
*[[Limnichidae]]
*[[Psephenidae]] 
*[[Ptilodactylidae]]
*[[Torridincolidae]]
*[[Sphaeriusidae]]

== Naisc sheachtracha ==
*[https://www.forasnagaeilge.ie/angum/wp-content/uploads/sites/5/2020/10/d93eb5be44eb5e6c043d1e46ffed5927.pdf Líon an Dúlra]


== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{Fréamh an Eolais}}D
{{DEFAULTSORT:Ciarog uisce}}
[[Catagóir:Feithidí uisceacha]]
[[Catagóir: Doirbeacha de réir oiriúnaithe]]
[[Catagóir:Feithidí uisceacha]]
[[Catagóir:Ainmneacha coitianta feithidí]]</text>
      <sha1>ncsmnauhsw5p6krdr5285y3c6aiyfr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stáisiún Uí Chonghaile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47819</id>
    <revision>
      <id>1321042</id>
      <parentid>1261862</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1313" sha1="pkfywrlp8k541bn4nd0bpmjyt9dee76" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}}
Is [[stáisiún]] suite i m[[Baile Átha Cliath]] é '''Stáisiún Uí Chonghaile'''. Is pointe tosaigh é an stáisiún do thraenacha fo-uirbeacha príomhlíne agus seachtracha i dtreo [[Béal Feirste]], [[Sligeach]] agus Ros Láir. Tá an stáisiún ar na líonraí [[DART]] agus [[Luas (tram)|Luas]] freisin. 

Roimh 1966 tugadh ''Amiens Street'' ar an stáisiún i mBéarla, agus an t-ainm á athrú don leathchéad bliain [[Éirí Amach na Cásca]] mar chomóradh ar [[Séamus Ó Conghaile]].&lt;ref name=&quot;ES-1974&quot;/&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist|refs=
* &lt;ref name=&quot;ES-1974&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Shepherd, WE|date=1974|title=The Dublin and South Eastern Railway
         |url=https://archive.org/details/dublinsoutheaste0000shep|publisher=David &amp; Charles|location=Newtown Abbott|language=en-IE|isbn=0715363611|oclc=1086146|ol=5108145M
         |pages=[https://archive.org/details/dublinsoutheaste0000shep/page/137 137]}}&lt;/ref&gt;
}}

==Naisc sheachtrachar==
* [https://www.irishrail.ie/en-ie/station/dublin-connolly Iarnród Éireann Láithreán gréasáin oifigiúil (i mBéarla)]
{{síol}}
{{Teimpléad:Stáisiúin Iarnróid ar a bhfreastalaíonn Iarnród Thuaisceart Éireann}}
{{DEFAULTSORT:Staisiun Ui Chonghaile}}
[[Catagóir:Stáisiúin iarnróid i mBaile Átha Cliath]]</text>
      <sha1>pkfywrlp8k541bn4nd0bpmjyt9dee76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Imircigh Éireannacha i Meiriceá i lár an Naoú hAois Déag</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56654</id>
    <revision>
      <id>1321148</id>
      <parentid>1288369</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9902" sha1="3e2qky1ho7jqd23lcdhxx5mirvygtb7" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Ó [[1820]]–[[1920]], tháinig cúig mhilliún imirceach Éireannach go Meiriceá.&lt;ref name=&quot;usembassy&quot;&gt;[http://iipdigital.usembassy.gov/st/english/publication/2008/03/20080307131416ebyessedo0.6800043.html Irish Immigrants in the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412181412/http://iipdigital.usembassy.gov/st/english/publication/2008/03/20080307131416ebyessedo0.6800043.html |date=2014-04-12 }}{{en}}&lt;/ref&gt; Cé gur tháinig an líon is mó d’imircigh Éireannacha thall go Meiriceá i rith tréimhse an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]], bhí imircigh Éireannacha ag teacht go Meiriceá roimhe seo. Ó 1820–1840, ba é seo tústréimhse na [[Réabhlóid Thionsclaíoch|Réabhlóide Tionsclaíche]] i Meiriceá. 

Ní raibh ráta ard inimirceach toisc go raibh táirgeacht íseal ann agus bhí an tionsclaíocht óg sa tír. Oibrithe oilte den chuid is mó a bhí sna hinimircigh an tráth sin. Ach idir 1846 agus 1920, ba ghá oibrithe neamhoilte a earcú de réir mar a bhí an geilleagar ag fás faoi thionchar na réabhlóide tionsclaíche.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Immigration, Industrial Revolution and Urban Growth in the United States, 1820-1920: Factor Endowments, Technology and Geography|url=https://ideas.repec.org/p/nbr/nberwo/12900.html|date=2007/02|language=en|author=Sukkoo Kim}}&lt;/ref&gt;

Mheall rath an réabhlóid tionsclaíoch na glúine nua d’inimircigh Éireannach toisc go raibh geilleagar na hÉireann ina phraiseach tar éis [[An Gorta Mór|an Gorta Mór.]] Sna 1940idí, b'ionann líon na n-inimirceach Éireannach i Meiriceá agus leath an phobail inimircigh sa tír. Is figiúr suntasach é seo toisc níor éirigh le daonra Éireann dul thar 8.5 milliún duine.&lt;ref name=&quot;usembassy&quot; /&gt; 

==An Pobal Éireannach i Meiriceá==
[[File:Monkeyirishman.jpg|mion|Íomhá ag léiriú muintir na hÉireann mar mhoncaí.]]
Léiríonn taifid na n-inimircigh go Meiriceá gurbh Éireannaigh iad 43% de na leanaí a rugadh in 1850. Bhí an pobal Éireannach ag fás go tapa ach d’fhan na hinimircigh seo sna cathracha móra. D’fhan siad le chéile toisc gurbh iad na hinimircigh is boichte i Meiriceá. Chruthaigh sé seo pobail dlúth, iargúlta as na hÉireannaigh i Meiriceá - an-chosúil leis na pobail sa bhaile as ar tháinig siad. &lt;blockquote&gt;“Wherever they settled, the Irish kept to themselves to the exclusion of everyone else, and thus were slow to assimilate”&lt;ref name=&quot;HistPlace&quot;&gt;[http://www.historyplace.com/worldhistory/famine/america.htm Irish Potato Famine]{{en}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Bhí leitcheal ann i gcoinne na n-inimircigh Éireannacha mar ba oibrithe neamhoilte an chuid is mó dóibh. Bhunaigh Patrick Lynch páipéar nuachta a chuir go mór leis an tsochaí Éireannach nua seo i Meiriceá.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bergquist |first=James M.|date=2008 |title= Daily Life In Immigrant America, 1820-1870 |url=https://archive.org/details/dailylifeinimmig0000berq|location= |publisher=Greenwood Publishing Group |page=[https://archive.org/details/dailylifeinimmig0000berq/page/160 160] |isbn=0313336989, 9780313336980 |accessdate=27/04/14 }}&lt;/ref&gt; Bunaithe in 1849, an chúis a bhí leis an nuachtán seo ná chun a léiriú go raibh na hÉireannaigh díreach chomh héirimiúil céanna leis na himircigh eile. Rinne Lynch iarracht líon a léistheoirí a mhéadú tríd bród na hinimircigh Éireannacha a mhúscailt tríd nuacht maidir le náisiúnachas agus Caitliceachas a scríobh. 

Bhunaigh [[Mícheál Ó Lócháin]] an chéad irisleabhar a foilsíodh trí mheán na Gaeilge, [[An Gaodhal]] sa bhliain 1879 in[[Brooklyn]], [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. Nuacht mar gheall ar chúrsaí sa bhaile a bhí ann chomh maith le roinnt filíochta. Chuir sé seo leis an tréimhse Athbheochana i Meiriceá.&lt;ref name=&quot;UCC&quot;&gt;[http://www.ucc.ie/chronicon/nigh2fra.htm The Gaelic Revival in the US in the nineteenth century]{{en}}&lt;/ref&gt;

== Teannas agus coimhlint ==
Bhí tionchar nach beag ag na hinimircigh ar an gcaoi inar scaip an pobal ar fud Mheiriceá. In 1820, bhí formhór de phobal na tíre  - 93% - ag cónaí i gceantair tuaithe ach faoi 1920, bhí 51% den daonra ag cónaí i gcathracha.&lt;ref name=&quot;McGill&quot;&gt;{{NascPDF|https://www.mcgill.ca/files/economics/sokspaper.pdf Immigration, Industrial Revolution and Urban Growth in the United States, 1820-1920: Factor Endowments, Technology and Geography}}{{en}}&lt;/ref&gt;

Bhí na hÉireannaigh ag maireachtáil i slumaí beaga ar nós na gcinn sna ‘Five Points’ i [[Manhattan]]. Rinne an t-úrscéalaí [[Charles Dickens]] cur síos ar an áit seo go minic: “lanes and alleys, paved with mud knee deep.” &lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanners |first=John |date=1993 |title=&quot;It Was Play Or Starve&quot;:Acting In The Nineteenth Century American Popular Theatre |url=https://archive.org/details/itwasplayorstarv0000hann|location= |publisher=Popular Press |page=[https://archive.org/details/itwasplayorstarv0000hann/page/27 27] |isbn=0879725877, 9780879725877 |accessdate=26/04/14 }}&lt;/ref&gt; 

Toisc go raibh dlús daonra ard anois ag cónaí an-ghar dá chéile agus droch-choinníollacha maireachtála acu, cruthaíodh go leor teannais agus fadhbanna sóisialta dá bharr. Bhí troideanna ann go minic idir na hinimircigh. Deir [[Micí Mac Gabhann]] linn san úrscéal ‘[[Rotha Mór an tSaoil]]’ agus é ag maireachtáil in Dawson City “Thigeadh na hÉireannaigh iad féin maith go leor le chéile ach ba mhinic a thiteadh siad amach le daoine as tíortha eile”&lt;ref name=&quot;Rotha&quot;&gt;{{cite book |last=Mac Gabhann |first=Micí |date=1996 |title=Rotha Mór an tSaoil |url= |location=Indreabhán, Co. na Gaillimhe |publisher=Cló Iar-Chonnachta |page=187|isbn=1874700540 |accessdate=27/04/14 }}&lt;/ref&gt;. Ní raibh an teannas srianta go Manhattan amháin. I gCathair Nua-Eabhrac sa bhliain 1859, b’ionann 55% de na daoine a gabhadh ag na póilíní agus daoine le bunús Éireannach.&lt;ref name=&quot;usembassy&quot; /&gt; Tharraing na hÉireannaigh droch-cháil orthu fhéin de bharr na fadhbanna sóisialta seo.

== Slí bheatha ==
[[Íomhá:Miners_climb_Chilkoot.jpg|mion| Mianadóirí ag dreapadh Bearnas Chilkoot i Mí Meán Fómhair 1898.]]
Idir 1852-1921, b’ionann mná agus 50.1% de na hinimircigh Éireannacha i Meiriceá agus i gCeanada.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Pauline |date= |title=Women In 19th Century Irish Emigration |url=http://www.jstor.org/stable/2546070 |location= |publisher=The Centre Of Migration Studies of New York, Inc. |page=1007 |isbn= |accessdate=26/04/14 }}&lt;/ref&gt; Na poist a bhí ag mná Éireannacha don mórchuid ná cinn a bhain le hobair tí agus seirbhísí poiblí. Ag teacht an 20ú haois áfach, bhí céatadán níos mó de mná ag obair san earnáil déantúsaíochta ná fir – 35.6% i gcomparáid le 33.8% (lch 1008). Seans go léiríonn sé seo an riachtanas a bhí ann i Meiriceá i gcomhair éadaí agus teicstílí. Rinne na fir pé obair a bhí ar fáil sa réabhlóid tionsclaíoch mar shampla, obair ar an iarnród, i monarcha nó na dugaí.
Tháinig borradh ar mhianadóireacht óir go háirithe in iarthar na tíre ar nós Klondike agus Dawson City ag deireadh an naoú haois déag. Mheall sé seo imircigh as gach tír ar nós Mhicí Mhic Gabhann i &quot;Rotha Mór an tSaoil&quot;. Déanann sé cur síos ar na coinníollacha agus é ag tabhairt faoin obair: “D’obair muid linn, séasúr i ndiaidh séasúir, san áit chéanna agus má bhí an obair cruaidh contúirteach féin, bhí saol neamhbhuartha go leor againn. Bhí cábáin bhreátha ghlana againn agus neart ábhair tine”&lt;ref name=&quot;Rotha&quot;/&gt; Tá tuairimí faoi leith faoin áit áfach ag Ethel Berry a raibh leasainm ‘bride of the Klondike’ uirthi. Dúirt sí gur dheacair an áit é chun maireachtáil go háirithe i gcomhair mná toisc go raibh ort oighir a leá chun cith a thógáil sa Gheimhreadh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.yumpu.com/en/document/view/11415880/from-galway-to-the-gold-rush-irish-heritage-club-of-seattle|teideal=From Galway to the Gold Rush - Irish Heritage Club|údar=Irish Roots|dáta=2009 Number 4|language=en|work=yumpu.com|dátarochtana=2021-02-05}}&lt;/ref&gt;

== Éireannaigh ag troid i gCogadh Cathartha Mheiriceá ==
[[Íomhá:American Civil War Chaplain.JPG|mion|Saighdiúirí ón 69ú Reisimint Choisithe ag Aifreann le linn an Chogaidh Chathartha]]
Ghlac beagnach 150,000 Éireannaigh páirt sa Chogadh Cathartha i Meiriceá ar thaobh an Aontais.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ural |first=Sussanah J. |date=1993 |title=Civil War Citizens: Race, Ethnicity, and Identity in America’s Bloodiest Conflict |url= |location= |publisher=NYU Press |page=100|isbn= |accessdate=27/04/14 }}&lt;/ref&gt; Tá go leor cuntais ann a deir gur throid na hÉireannaigh go fíochmhar agus le crógacht – go háirithe an 69ú Reisimint Nua-Eabhrac ‘The Fighting 69th’&lt;ref name=&quot;HistPlace&quot; /&gt; a throid in Gettysburg agus Fredericksburg.

Bhí neart fáthanna gur throid Éireannaigh sa chogadh seo. Dar le Burton agus Kohl, bhí roinnt díobh a bhí mar bhaill den Bhráithreachas Gael-Mheiriceánach nó na Fíníní a bhí mar eagraíocht náisiúnach. Bhí na hÉireannaigh seo ag troid sa chogadh chun taithí agus traenáil a fháil ionas go mbeadh siad in ann é seo a úsáid i gCogadh na Saoirse sa todhchaí i gcoinne na Breataine. 

Fáthanna eile gur throid Éireannaigh sa chogadh seo ná, chun airgead reatha a thuilleamh, chun Meiriceá a choimeád mar thearmann d'Éireannaigh amach anseo. Bhraith roinnt Éireannach gur thug sé seo deis do phobal na hÉireann i Meiriceá chun comaoin a chúiteamh le muintir Mheiriceá, cé nach bhfuil taifead ann de seo i litreacha na saighdiúirí Éireannacha.

== Féach freisin ==

* [[Diaspóra na nGael]]
* [[Gael-Mheiriceánaigh]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Diaspóra Éireannach]]
[[Catagóir:Inimirce]]
[[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]]</text>
      <sha1>3e2qky1ho7jqd23lcdhxx5mirvygtb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anúbas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63230</id>
    <revision>
      <id>1321085</id>
      <parentid>1314620</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2313" sha1="7akts4azjr85fngiq59faqjm8rm53y1" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}Dia báis i reiligiún na Sean-Éigipte is ea '''Anúbas'''&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Anubis/|title=“Anubis” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;. Is é ceann de na bpríomhdhéithe básanna i gcultúr na Sean-Éigipte, agus bhí sé an-tábhachtach i gcúrsaí adhlactha. Tháinig an t-ainm Anúbas ón Gréigis ''Ανουβις'' agus ón Sean-Éigiptis ''Inpw'', ''Jnpw'' nó ''Inpu'' (𓇋𓈖𓊪𓅱𓃣). De ghnáth, léirítear é mar sheacál nó cainíneach eile ina shuí ar bharr scríne nó ina sheasamh le ceann seacáil agus corp daonna. In íomhánna ón ré Gréag-Rómhánaigh, taispeántar é uaireanta ag caitheamh cathéide. Athnaíodh é mar phátrún na mbalsamóra. 

== Miotaseolaíocht ==
Ba é Anúbas príomhdhia an bháis sular tháinig [[Óisíris]] sa ról seo mar Rí an tSaoil Eile agus an domhain thíos. D'fhan Anúbas tábhachtach sa mhiotaseolaíocht áfach agus creideadh gurb é i gceannas an próiseas mumaithe agus gur threoraigh sé agus chosain sé anamacha na marbh.

Bhí ról lárnach aige i mbreithiúnas na marbh bainte le searmanas ualú na gcroíthe, nuair a cuireann sé croí an duine bás ar meá le cleite an bhandé Mát chun cead a thugaint don anam dul ar aghaidh chuig an Saol Eile&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.centreofexcellence.com/anubis-in-egyptian-mythology/#5|teideal=Anubis in Egyptian Mythology|údar=Centre of Excellence|dátarochtana=2026-05-21}}&lt;/ref&gt;. 

== Adhradh ==
Bhí Anúbas ina phríomhdhia don 17ú réigiún sa Dheisceart Éigipte agus a phríomhchathair ''Cynopolis'' ach bhí a chultas aithnithe fud fad na hÉigipte, mar shampla croílár a chultas a bhí an reilig [[Meimfís (An Éigipt)|Mheimfis]] sa Ré Déanach agus Ré na dTolamaesach&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Richard H. Wilkinson|date=2003|title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk_0}}&lt;/ref&gt;. Credítear gur chaitheadh sagairt maisc Anúbas i rith deasghnátha sochraide. 

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:Anúbas}}
[[Catagóir:Déithe Afracacha]]
[[Catagóir:Miotaseolaíocht na hÉigipte]]</text>
      <sha1>7akts4azjr85fngiq59faqjm8rm53y1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sobac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63250</id>
    <revision>
      <id>1321068</id>
      <parentid>1314667</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1769" sha1="ik1hq11fyvin5n5yrpsjagot0ybgksl" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar|name=Sobac  𓋴𓃀𓎡𓆋}}
Is ceann de na príomhdhéithe i [[miotaseolaíocht na hÉigipte]] é '''Sobac'''. Dia an uisce agus an [[An Níl|Níl]] a bhí ann agus creideadh gur tháinig an Níl óna chuid allais. Chomh maith leis sin bhí sé ceangailte le portaigh, crogaill, torthúlacht, agus cumhacht na bhfarónna.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Richard H. Wilkinson|date=2003|title=The Complete Gods and Godesses of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk_0|language=Béarla|pages=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk_0/page/220 219]-220}}&lt;/ref&gt; 

Léirítear é mar chrogall nó mar fhear le ceann crogaill ag caitheamh corónach le diosca gréine, adhairce agus cleití fada.

== Miotaseolaíocht ==
Dia an-tábhachtach a bhí Sobac, a bhí á adhradh ó ré na Sean-Ríochta san Éigipt ar a laghad (~2650-2181 R.C.R). Tugadh an teideal 'Tiarna Bakhu' air, sliabh miotaseolaíochta ag bun na spéire agus creideadh go raibh teampall tiomnaithe do Sobac a bhí tógadh as coirnéalain, cloch lómhar rua, ann. 

Bhí sé nasctha le déithe eile sa phaintéón Éigipteach cosúil le Amúin, Óisíris agus go háirithe Ra. Ba mhinic a bhí Sobac agus Ra curtha le chéile chun pearsan amháin Sobac-Ra nó Sobac-Ré a chruthú&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Ionaid Chultas ==
Ba é Shedet (Medinet el-Fayum sa lá atá inniu ann) agus Kom Ombo príomhionaid chultas an dé le hionaid thábhachtacha eile i nGebelein agus Gebel el-Silsila. Ba mhinic a bhí linnte uisce ag a theampaill le crogaill naofa a bhí mumaithe tar éis a mbáis.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Sobac}}
[[Catagóir:Déithe Afracacha]]
[[Catagóir:Miotaseolaíocht na hÉigipte]]</text>
      <sha1>ik1hq11fyvin5n5yrpsjagot0ybgksl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tót</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63251</id>
    <revision>
      <id>1321095</id>
      <parentid>1314679</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3282" sha1="ckmzulxcr5rzpybsx2t6d01rs1ddesm" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar|name=Tót 𓅝𓏏𓏭}}Dia i [[Miotaseolaíocht na hÉigipte|miotaseolaíocht na]] [[Miotaseolaíocht na hÉigipte|hÉigipte]] is ea '''Tót'''&lt;ref name=&quot;Tearma&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Thoth/|title=“Thoth” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;. Dia na gealaí a bhí ann ach níos déanaí d’éirigh sé ina dhia ar son na scríbhneoireachta agus eolais chomh maith. Pátrún na scríobhaithe agus scoláirí a bhí ann. Léirítear é mar [[íbis]] nó mar bhabún. 
[[Íomhá:Amulet depicting the god Thoth, faience - Museo Egizio, Turin C 782 p03.jpg|lár|mion|227x227px|Briocht le Tót léirithe mar bhabún]]

== Ainm ==
Tháinig an leagan Gaeilge den ainm, Tót, ón mBéarla ''Thoth,'' a tháinig ón sean-Gréigis ''Θώθ'' agus ón sean-Éigiptis ''Ḏḥwtj'' (𓅝𓏏𓏭). Is féidir go ciallaíonn a ainm 'eisean atá cosúil le híbis'&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth|teideal=Deities in Ancient Egypt - Thoth|language=Béarla|dátarochtana=2026-05-22}}&lt;/ref&gt; ag déanamh tagairt ar a chosúlacht leis an ainmhí a bhí naofa dó

== Miotaseolaíocht ==
Mar dhia na gealaí, tá nasc láidir ann idir Tót agus dia na gréine Ra. Cuireadh Tót i gcomparáid le Ra mar 'ghrian na hoíche' agus dúradh gur mhac Ra a bhí Tót. I bhfinscéalta eile áfach dúradh gurb é [[Hóras]] a athair agus bhí Tót in ann súil gortaithe Hórais, ceangailte leis an ngealach, a chneasú. D'fheidhmigh sé go coitianta mar theachtaire agus mar chomhréiteoir idir na déithe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Richard H. Wilkinson|date=2003|title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk_0|pages=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk_0/page/216 215]-217}}&lt;/ref&gt;.

Bhí ról lárnach aige in ualú na gcroíthe mar a luaitear i ''Leabhar na Marbh,'' le ''Tót'' ina sheasamh roimh an meá a mheánn croí na n-anamacha leis an dia Anúbas ag tabhairt breithiúnas orthu chun cead a thabhairt dóibh teacht isteach sa Saol Eile agus é ag déanamh taifid ar na torthaí&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Bhí an bandia Nehemetawey a bhean chéile ach bhí sé nasctha go han-minic le bandia na scríbhneoireachta Seshat. De bharr a thréithe bainte leis an eolas agus an scríbhneoireacht creideadh go raibh draíocht agus rúin ar eolas aige, nach raibh ar eolas ag na déithe eile fiú&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Ionaid Chultas ==
Dia an-tábhachtach a bhí Tót i rith ré na sean-Éigipte agus bhí ionaid chultas tiomnaithe don dia ar fud Gleann na Níle agus níos faide de. Ba é an chathair ''Hermopolis'' an príomhionad, le hionaid thábhachtacha eile in el-Baqliya, an ósais Dakhla agus Serabit el-Khadim ar [[leithinis Síonáí]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Íomhá:Reliefs at Deir el-Haggar (VII) (8157856466).jpg|lár|mion|Snoiteáin ar bhalla sa theampall Deir-al-Hagar san ósais Dakhla leis an impire Titus (ar dheis) ag tabhairt eisiúintí don dia Consú (ar chlé)]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:Tót}}
[[Catagóir:Déithe Afracacha]]
[[Catagóir:Miotaseolaíocht na hÉigipte]]</text>
      <sha1>ckmzulxcr5rzpybsx2t6d01rs1ddesm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dlí Amagat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64536</id>
    <revision>
      <id>1321054</id>
      <parentid>1311666</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3620" sha1="pli477fnysfgjoh3yvjl1ertg53ehho" xml:space="preserve">Cuireann '''Dlí Amagat''' nó '''Dlí na bPáirttoirteanna''', de chuid na bliana 1880, síos ar iompar agus airíonna mheascáin de ghás [[Gás idéalach|idéalach]] (chomh maith le roinnt cásanna de ‘neamh-idéalach’). Baintear feidhm as an dlí seo sa [[Ceimic|cheimic]] agus sa [[Teirmidinimic|theirmidinimic]]. Deir Dlí Amagat, go mbíonn an toirt fhairsing ''V = N·v'' an gháis mheascaithe, cothrom le suim na dtoirteanna ''Vi'' de chomhpháirteach ''K'' na ngás, má fhanann an teocht ''T'' agus an brú ''p'' mar an gcéanna: &lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.taftan.com/thermodynamics/AMAGAT.HTM |teideal=Amagat's law of additive volumes&lt;!-- Bot generated title --&gt; |dátarochtana=2015-10-20 |archivedate=2019-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190911103007/http://www.taftan.com/thermodynamics/AMAGAT.HTM }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán |first=A. |last=Bejan |title=Advanced Engineering Thermodynamics |url=https://archive.org/details/advancedengineer0000beja |edition=3rd |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2006 |isbn=0471677639 }}&lt;/ref&gt;

:&lt;math&gt; N\cdot v(T,p)=\sum_{i=1}^K N_i\cdot v_i(T,p).\ &lt;/math&gt;

Is é seo an slonn turgnamhach de [[toirt]] mar [[cainníocht fhairsing]]. Tá sé ainmnithe  ina onóir [[Emile Amagat]].

De réir Dlí na bPáirttoirteanna de chuid Amagat, ba chóir go mbeadh an méid iomlán de mheascán neamh-imoibrithe gás, ag teocht  agus brú tairiseach, cothrom le suim na bpáirttoirteanna aonair de na gáis comhábhartha. Mar sin, má mheastar &lt;math&gt;V_1, V_2, \dots, V_n&lt;/math&gt; a bheith ina Pháirttoirteanna de líon na gcomhdhúil sa ghás meascaithe, beidh méid iomlán na toirte &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; a léiriú mar:

:&lt;math&gt;V = V_1 + V_2 + V_3 + \dots + V_n = \sum_{i} V_i&lt;/math&gt;

Tuarann Dlí Amagat agus [[Dlí Dalton]] araon airíonna na ngás meascaithe. Tá a gcuid fáisnéisí mar an gcéanna do na [[gás ídéalach|gásánna idéalacha]]. Mar sin féin, le haghaidh na bhfíor-ghás (neamh-idéalach), tá difríochtaí sna torthaí &lt;ref&gt; {{Luaigh foilseachán |. Dtús; J. H. | caite = Noggle | title = Ceimic Fhisiceach | Eagrán = 3ú | foilsitheoir = Harper Collins | suíomh = Nua-Eabhrac | bliain = 1996 | isbn = 0673523411}} &lt;/ ref&gt; Glacann [Dlí Dalton]  faoi Bhrúnna Codánacha go bhfuil na gáis sa mheascán neamh-idirghníomhaíocht (le chéile) agus cuireann gach gás, go neamhspleách, a '''bhrú féin''' i bhfeidhm, agus suimithe le chéile faightear an brú iomlán. Glacann Dlí Amagat go bhfuil '''toirteanna''' na ngás comhpháirteach (arís ag an teocht agus an brú céanna) breiseánach; Bíonn idirghníomhaíochtaí na ngás éagsúil mar na gcéanna le meán idirghníomhaíochtaí na gcomhpháirteanna.

Is féidir na hidirghníomhaíochtaí a léirmhíniú i dtéarmaí dhara comhéifeacht viriúil, B(T), dom mheascán. I gcomhair dhá chomhpháirt, is féidir leis an dara comhéifeacht viriúil a léiriú mar:

:&lt;math&gt;B(T) = X_1B_1 + X_2B_2 + X_1X_2B_{1,2}\ &lt;/math&gt;

i gcás ina a thagraíonn na foscripteanna do chomhpháirteanna 1 agus 2, bíonn na X'anna ina mhólchodáin, agus is iad na B'anna na dara comhéifeachtaí viriúla. Ríomhtar an tras-téarma, B &lt;sub&gt;1,2&lt;/sub&gt;, sa mheascáin mar:

:&lt;math&gt;B_{1,2} = 0\ &lt;/math&gt;  ([[Dlí Dalton]])

 agus 

:&lt;math&gt;B_{1,2} = (B_1 + B_2)/2\ &lt;/math&gt; (Dlí Amagat).

Nuair a bhíonn '''toirteanna''' gach aon comhábhar sa ghás (teocht agus brú céanna) cosúil lena chéile, ansin ó thaobh na matamaitice de bíonn dlí Amagat agus dlí Vegard cothrom i gcás meascán soladach.

== Tagairtí ==
{{reflist}}


[[Catagóir:Gásdlíthe]]
[[Catagóir:Gáis]]</text>
      <sha1>pli477fnysfgjoh3yvjl1ertg53ehho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Homalozoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65193</id>
    <revision>
      <id>1321139</id>
      <parentid>1209792</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1635" sha1="lurq15kk0su1hvxzathojwcf0vktdks" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}

Is [[Fíleam|fofhíleam]] díofa iad na '''Homalozoa''' d'inveirteabraigh réamhstairiúla, de chuid na n[[Echinodermata]], ón ré [[Pailéasóch|Phailéasóch]].
==Cur síos==
Bhí easpa an chrutha cholainne de chúig phointe, a bhíonn tipiciúil sna heicínideirmigh eile, ag na Homalozoa, ach bhí gach ainmhí suiteach. Ina áit sin bhí gach Homalozoach fíor-neamhshiméadrach, agus an-athraitheach i bhfoirmeacha.

Bhí an cholainn (theca) clúdaithe le plátaí cailcíte le roinnt oscailtí. Tá a gcruthanna, i gcásanna áirithe chomh neamhghnách sin nach mbíonn sé soiléir cé acu  oscailtí a mheas mar bhéal agus anas. Bhí gais ag cuid mhaith acu, cosúil le na críonóidigh, ach is minic a bhí a gcolainn lúbtha anuas, ionas go mbeadh an béal agus anas ag gobadh amach ar aghaidh in áit in airde. Roinnt foirmeacha, go háirithe na stylophora, bheadh siad ina luí ar ghrinneall na farraige.&lt;ref name=Lefebvre2003&gt;{{cite journal|last=Lefebvre|first=Bertrand|title=Functional Morphology of Stylophoran Echinoderms|journal=Palaeontology|year=2003|volume=46|issue=3|pages=511–555|doi=10.1111/1475-4983.00309}}&lt;/ref&gt;


I roinnt foirmeacha bheadh eitre ambalacrach san gha aonair (braiciól nó aulacophore).&lt;ref name=IZ&gt;{{cite book |author= Barnes, Robert D. |year=1982 |title= Invertebrate Zoology |url= https://archive.org/details/invertebratezool0000barn_k2e7 |publisher= Holt-Saunders International |location= Philadelphia, PA|page= [https://archive.org/details/invertebratezool0000barn_k2e7/page/1011 1011]|isbn= 0-03-056747-5}}&lt;/ref&gt;
==Tacsanomaíocht ==
==Tagairtí==</text>
      <sha1>lurq15kk0su1hvxzathojwcf0vktdks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IPA don Ghaeilge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65906</id>
    <revision>
      <id>1321097</id>
      <parentid>1189316</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12815" sha1="bjndlogwotvsoziqa77p3c6zgl2d5mo" xml:space="preserve">{{shortcut|WP:IPA-ga}}
Taispeánann na cairteanna thíos [[Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta]] (AIF) fuaimnithe na  [[Gaeilge]] in ailt ar an Vicipéid. Féach [[fóineolaíocht na Gaeilge]] le tuilleadh plé ar an bhfóineolaíocht a fheiceáil.

&lt;div style=&quot;width: 58%; display: inline-block; margin-right: auto;&quot;&gt;
{|class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; | Consain
|-
! colspan=&quot;2&quot; | leathan&lt;ref&gt;Irish makes contrasts between [[velarized]] (&quot;broad&quot;) and [[palatalized]] (&quot;slender&quot;) consonants. Velarized consonants, denoted in the IPA by a superscript ‹{{IPA|ˠ}}›, are pronounced with the back of the [[tongue]] raised toward the [[Soft palate|velum]], which happens to the {{IPA|/l/}} in English ''pi'''ll''''' in some accents, like [[Received Pronunciation|RP]] and [[General American]], but not in [[Hiberno-English]]. In [[Irish orthography]], broad consonants are surrounded by the letters ‹a›, ‹o›, ‹u›. Note that the superscript character ‹{{IPA|ˠ}}› is not a capital &quot;Y&quot; but a Greek lowercase [[gamma]], ‹&amp;#x3B3;›.&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; | caol&lt;ref&gt;&quot;Slender&quot; (palatalized) consonants, denoted in the IPA by a superscript ‹{{IPA|ʲ}}›, are pronounced with the body of the [[tongue]] raised toward the [[hard palate]], in a manner similar to the articulation of the ‹y› sound in ''yes''. In Irish orthography, slender consonants are surrounded by the letters ‹e›, ‹i›.&lt;/ref&gt;
!rowspan=2|Neasleaganacha sa Bhéarla
|-
! IPA
! Sampla
! IPA
! Sampla
|-
| {{IPA|b|bˠ}}
| '''b'''ain, scua'''b'''
| {{IPA|bʲ}}
| '''b'''éal, cnái'''b'''
| '''b'''oot; '''b'''eautiful
|-
| {{IPA|d|d̪ˠ}}
| '''d'''orn, nea'''d'''
| {{IPA|dʲ}}
| '''d'''earg, cui'''d'''
| '''d'''o (but dental), '''th'''ough in Hiberno-English; '''d'''ew
|-
| {{IPA|f|fˠ}}
| '''f'''ós, gra'''f'''&lt;br/&gt;'''ph'''oll
| {{IPA|fʲ}}
| '''f'''íon, stui'''f'''&lt;br/&gt;'''ph'''ríosún
| '''f'''ool; '''f'''uel
|-
| {{IPA|ɡ}}
| '''g'''asúr, bo'''g'''
| {{IPA|ɟ}}
| '''g'''eata, carrai'''g'''
| '''g'''oose; ar'''g'''ue
|-
| {{IPA|ɣ}}
| '''dh'''orn&lt;br/&gt;'''gh'''asúr
| {{IPA|j}}
| '''dh'''earg&lt;br/&gt;'''gh'''eata
| (no equivalent); '''y'''ellow
|-
| {{IPA|h}}&lt;ref name=&quot;h&quot;&gt;{{IPA|/h/}} is neither broad nor slender.&lt;/ref&gt;
| colspan=3 | '''Sh'''asana, '''sh'''ean&lt;br/&gt;'''th'''aisce, '''th'''eanga&lt;br/&gt;'''h'''ata, na '''h'''éisc
| '''h'''and
|-
| {{IPA|k}}
| '''c'''áis, ma'''c'''
| {{IPA|c}}
| '''c'''eist, mi'''c'''
| '''c'''oot; '''c'''ute
|-
| {{IPA|l̪ˠ}}}}&lt;ref name=l&gt;Few if any modern dialects of Irish distinguish all four types of &quot;l&quot; sound. Most dialects have merged {{IPA|/l̪ˠ/}} and {{IPA|/lˠ/}} as {{IPA|/l̪ˠ/}}, and some have also merged {{IPA|/l̠ʲ/}} and {{IPA|/lʲ/}} as {{IPA|/lʲ/}}. Still others have merged {{IPA|/lˠ/}} and {{IPA|/lʲ/}} as {{IPA|/l/}}.&lt;/ref&gt;
| '''l'''abhair, ba'''ll'''a
| {{IPA|l̠ʲ}}&lt;ref name=l /&gt;
| '''l'''eabhair, goi'''ll'''eadh
| fi'''l'''th; mi'''ll'''ion
|-
| {{IPA|lˠ}}&lt;ref name=l /&gt;
| fh'''l'''aith, bea'''l'''ach
| {{IPA|lʲ}}&lt;ref name=l /&gt;
| fh'''l'''easc, goi'''l'''e
| poo'''l'''; '''l'''eaf
|-
| {{IPA|m|mˠ}}
| '''m'''ór, a'''m'''
| {{IPA|mʲ}}
| '''m'''ilis, i'''m'''
| '''m'''oot; '''m'''ute
|-
| {{IPA|n̪ˠ}}&lt;ref name=n&gt;Few if any modern dialects of Irish distinguish all four types of &quot;n&quot; sound. Most dialects have merged {{IPA|/n̪ˠ/}} and {{IPA|/nˠ/}} as {{IPA|[n̪ˠ]}}, and some have also merged {{IPA|/n̠ʲ/}} and {{IPA|/nʲ/}} as {{IPA|[nʲ]}}. Still others have merged {{IPA|/nˠ/}} and {{IPA|/nʲ/}} as {{IPAblink|n}}. In parts of Munster, {{IPA|/n̠ʲ/}} has merged with {{IPA|/ɲ/}} in non-initial position.&lt;/ref&gt;
| '''n'''aoi, do'''nn'''a
| {{IPA|n̠ʲ}}&lt;ref name=n /&gt;
| '''n'''í, bai'''nn'''e
| te'''n'''th; i'''n'''ch
|-
| {{IPA|nˠ}}&lt;ref name=n /&gt;
| do'''n'''a
| {{IPA|nʲ}}&lt;ref name=n /&gt;
| bai'''n'''is
| '''n'''oon; '''n'''ew
|-
| {{IPA|ŋ}}
| '''ng'''asúr
| {{IPA|ɲ}}
| '''ng'''eata
| lasa'''gn'''a
|-
| {{IPA|p|pˠ}}
| '''p'''oll, sto'''p'''
| {{IPA|pʲ}}
| '''p'''ríosún, trui'''p'''
| '''p'''oor; '''p'''ure
|-
| {{IPA|ɾ|ɾˠ}}
| '''r'''í, cuai'''r'''t, ba'''rr''', cai'''rr'''
| {{IPA|ɾʲ}}
| fh'''r'''éamh, ti'''r'''im
| '''r'''ule (but tapped); '''r'''eal (but tapped)
|-
| {{IPA|s|sˠ}}
| '''S'''a'''s'''ana, tú'''s''', '''s'''peal
| {{IPA|ʃ}}
| '''s'''ean, cái'''s'''
| '''s'''oon; '''sh'''eet
|-
| {{IPA|t|t̪ˠ}}
| '''t'''aisce, cear'''t'''
| {{IPA|tʲ}}
| '''t'''ír, beir'''t'''
| '''t'''ool (but dental), '''th'''orn in Hiberno-English; '''t'''une
|-
| {{IPA|w}}&lt;ref&gt;Also {{IPA|v|/vˠ/}} in some positions in some dialects.&lt;/ref&gt;
| '''bh'''ain, du'''bh'''&lt;br/&gt;'''mh'''ór, léa'''mh'''&lt;br/&gt;'''v'''óta
| {{IPA|vʲ}}
| '''bh'''éal, si'''bh'''&lt;br/&gt;'''mh'''ilis, ni'''mh'''&lt;br/&gt;'''v'''eidhlín
| ha'''ve''' or '''w'''allow; '''v'''iew
|-
| {{IPA|x}}
| '''ch'''áis, taoisea'''ch'''
| {{IPA|ç}}
| '''ch'''eist, dei'''ch'''
| lo'''ch''' (Scottish English); '''h'''ue (pronounced strongly)
|}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float: right; width: 32%;&quot;&gt;
{|class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;4&quot;|Gutaí
|-
! IPA
! Samplaí
! Neasleagan sa Bhéarla
|-
| {{IPA|a}}
| m'''a'''c
| '''u'''p
|-
| {{IPA|aː}}
| t'''á'''
| f'''a'''ther
|-
| {{IPA|ɛ}}
| c'''ei'''st
| b'''e'''st
|-
| {{IPA|eː}}
| m'''é''', G'''ae'''l
| '''ai'''r
|-
| {{IPA|ɪ}}
| '''i'''th, d'''ui'''ne
| k'''i'''t
|-
| {{IPA|iː}}
| m'''í'''n
| m'''ea'''n
|-
| {{IPA|ɔ}}
| '''o'''lc, d'''eo'''ch
| cl'''o'''th
|-
| {{IPA|oː}}
| b'''ó''', c'''eo'''l
| r'''o'''ll
|-
| {{IPA|ʊ}}
| d'''u'''bh, fl'''iu'''ch
| g'''oo'''d
|-
| {{IPA|uː}}
| t'''ú'''
| t'''oo'''
|-
| {{IPA|ə}}
| sol'''a'''s, mil'''i'''s
| sof'''a'''
|-
| {{IPA|iə}}&lt;ref name=diph&gt;All Irish diphthongs have falling sonority; they could therefore more precisely be transliterated as {{IPA|iə̯, uə̯, əi̯, əu̯}}.&lt;/ref&gt;
| b'''ia'''
| id'''ea'''
|-
| {{IPA|uə}}&lt;ref name=diph /&gt;
| f'''ua'''r
| tr'''ue'''r
|-
| {{IPA|əi}}&lt;ref name=diph /&gt;
| s'''agha'''s
| l'''igh'''t (pronounced lazily)
|-
| {{IPA|əu}}&lt;ref name=diph /&gt;
| l'''eabha'''r
| b'''oa'''t
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=2 | Suprasegmentals
|-
! IPA !! Explanation
|-
|align=center | {{IPA|ˈ}}
| Primary stress (placed before the stressed syllable);&lt;br/&gt; usually the first syllable except in Munster
|-
|align=center |{{IPA|ˌ}}
| Secondary stress (usually found only in [[compound (linguistics)|compounds]])
|}
&lt;/div&gt;

==Comparison to other phonetic transcription schemes==
Materials published elsewhere use somewhat different conventions from those used at Wikipedia. Mar shampla, it is a longstanding tradition to leave [[velarized]] (&quot;broad&quot;) consonants unmarked and mark [[palatalized]] (&quot;slender&quot;) consonants leis an phrím,  cé nach gnáthúsáid IPA é seo .

This section compares the IPA system used at Wikipedia (which is based on that used by Ailbhe Ní Chasaide in her description of Irish in the ''Handbook of the International Phonetic Association'', ISBN 0-521-63751-1) with the system used in some other works.

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
! IPA
! Ní Chasaide (1999)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ní Chasaide |first=Ailbhe |year=1999 |chapter=Irish |title=Handbook of the International Phonetic Association |publisher=Cambridge University Press |pages=111–16 |isbn=0-521-63751-1 |url=http://books.google.com/books?id=33BSkFV_8PEC&amp;pg=PA111| accessdate=2009-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;([[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaoth Dobhair]])
! Quiggin (1906)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Quiggin|first=E.&amp;nbsp;C.|year=1906|title=[[s:A Dialect of Donegal|A Dialect of Donegal: Being the Speech of Meenawannia in the Parish of Glenties]]|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;([[Canúint Ghaeilge Uladh|Na Gleannta]])
! Breatnach (1947)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Breatnach |first=Risteard B. |title=The Irish of Ring, Co. Waterford |publisher=Dublin Institute for Advanced Studies |year=1947 |isbn=0-901282-50-2}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;([[Gaeilge na Mumhan|Rinn]])
! Ó Sé (2000)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ó Sé |first=Diarmuid |title=Gaeilge Chorca Dhuibhne|place=Dublin |publisher=Institiúid Teangeolaíochta Éireann |year=2000 |isbn=0-946452-97-0 |language=Irish}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;([[Gaeilge na Mumhan|Corca Dhuimhne]])
! Mhac an Fhailigh (1968)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mhac an Fhailigh |first=Éamonn |title=The Irish of Erris, Co. Mayo |publisher=Dublin Institute for Advanced Studies |year=1968 |isbn=0-901282-02-2}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;([[Gaeilge Chonnacht|Iorras]])
! Ó Siadhail (1988)&lt;ref&gt;{{cite book|title=Learning Irish: An Introductory Self-tutor |url=https://archive.org/details/learningirishint0000osia |first=Mícheál |last=Ó Siadhail |isbn=0-300-04224-8 |location=New Haven |publisher=Yale University Press |year=1988}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;([[Gaeilge Chonnacht|Cois Fharraige]])
! ''Foclóir Póca'' (1993)&lt;ref&gt;{{cite book|title=Foclóir póca: English-Irish/Irish-English dictionary |url=https://archive.org/details/focloirpocaengli0000leli |location=Dublin |publisher=An Gúm |year=1993 |isbn=1-85791-047-8}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;(Lárchanúint)
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{már|a}}
| a
| æ, α
| a
| a
| a
| æ:, a:
| a
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|aː}}
| æ
| α:
| a:
| ɑː
| a:
| ɑ:
| a:
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|bˠ}}
| bˠ
| b
| b
| b
| b
| b
| b
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|bʲ}}
| bʲ
| b′
| b′
| b′
| b′
| b′
| b′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|c}}
| c
| k′
| k′
| k′
| k′
| k′
| k′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ç}}
| ç
| ç
| ç
| x′
| ç
| x′
| x′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|d̪ˠ}}
| d̪ˠ
| d
| d
| d
| d
| d
| d
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|dʲ}}
| d̠ʲ
| d′
| d′
| d′
| d′
| d′
| d′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|eː}}
| e
| e:
| e:
| eː
| e:
| e:
| e:
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ɛ}}
| ɛ
| ɛ, e
| e
| e
| e
| e
| e
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ə}}
| ə
| ə
| ə
| ə, ɪ
| ə
| ə
| ə
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|əi}}
| —
| αi
| əi
| ai
| əi
| ai
| ai
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|əu}}
| au
| αu
| əu
| ou
| əu
| au
| au
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|fˠ}}
| fˠ
| f
| f
| f
| f
| f
| f
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|fʲ}}
| fʲ
| f′
| f′
| f′
| f′
| f′
| f′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ɡ}}
| ɡ
| g&lt;!-- NOT the IPA open-tail ɡ--&gt;
| g&lt;!-- NOT the IPA open-tail ɡ--&gt;
| ɡ
| g&lt;!-- NOT the IPA open-tail ɡ--&gt;
| g&lt;!-- NOT the IPA open-tail ɡ--&gt;
| g&lt;!-- NOT the IPA open-tail ɡ--&gt;
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ɣ}}
| ɣ
| ℊ
| γ&lt;!-- the Greek letter, NOT the IPA gamma--&gt;
| ɣ
| ɣ
| ɣ
| γ&lt;!-- the Greek letter, NOT the IPA gamma--&gt;
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|h}}
| h
| h
| h, h′
| h
| h
| h
| h
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|iː}}
| i
| i:
| i:
| iː
| i:
| i:
| i:
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ɪ}}
| ɪ
| ï, i, y
| i
| i
| i
| i
| i
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|iə}}
| ia
| iə
| iə
| iːə
| iə
| i:ə
| iə
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|j}}
| j
| j
| j
| ɣ′
| j
| ɣ′
| γ′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ɟ}}
| ɟ
| g′
| g′
| ɡ′
| g′
| g′
| g′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|k}}
| k
| k
| k
| k
| k
| k
| k
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|l̪ˠ}}
| rowspan=2 | l̪ˠ
| L
| rowspan=2 | l
| rowspan=2 | l
| L
| rowspan=2 | L
| rowspan=2 | l
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|lˠ}}
| l
| l
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|l̠ʲ}}
| l̠ʲ
| L′
| rowspan=2 | l′
| rowspan=2 | l′
| L′
| L′
| rowspan=2 | l′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|lʲ}}
| l
| l′
| l′
| l′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|mˠ}}
| mˠ
| m
| m
| m
| m
| m
| m
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|mʲ}}
| mʲ
| m′
| m′
| m′
| m′
| m′
| m′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|n̪ˠ}}
| n̪ˠ
| N
| rowspan=2 | n
| rowspan=2 | n
| N
| rowspan=2 | N
| rowspan=2 | n
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|nˠ}}
| n
| n
| n
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|n̠ʲ}}
| rowspan=2 | n̠ʲ
| N′
| rowspan=2 | n′
| rowspan=2 | n′
| N′
| N′
| rowspan=2 | n′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|nʲ}}
| n′
| n′
| n′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ɲ}}
| ɲ
| ɲ
| ŋ′
| ŋ′
| ŋ′
| ŋ′
| ŋ′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ŋ}}
| ŋ
| ŋ
| ŋ
| ŋ
| ŋ
| ŋ
| ŋ
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|oː}}
| o
| o:, ɔ:
| o:
| oː
| o:
| o:
| o:
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ɔ}}
| ʌ
| ɔ, o̤
| o
| o
| o
| o
| o
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|pˠ}}
| pˠ
| p
| p
| p
| p
| p
| p
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|pʲ}}
| pʲ
| p′
| p′
| p′
| p′
| p′
| p′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ɾˠ}}
| ɾˠ
| r, R
| r
| r
| r
| r
| r
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ɾʲ}}
| ɾʲ
| r′
| r′
| r′
| r′
| r′
| r′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|sˠ}}
| sˠ
| s
| s
| s
| s
| s
| s
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ʃ}}
| ɕ
| ʃ
| ʃ
| ʃ
| ʃ
| s′
| s′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|t̪ˠ}}
| t̪ˠ
| t
| t
| t
| t
| t
| t
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|tʲ}}
| t̠ʲ
| t′
| t′
| t′
| t′
| t′
| t′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|uː}}
| u
| u:
| u:
| uː
| u:
| u:
| u:
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|ʊ}}
| ɤ
| U
| u
| u
| u
| u
| u
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|uə}}
| ua
| uə
| uə
| uːə
| uə
| u:ə
| uə
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|vʲ}}
| vʲ
| v
| v′
| v′
| v′
| w′
| v′
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|w}}
| w
| w
| v
| v
| w
| w
| v
|-class=&quot;IPA&quot;
| {{ard|x}}
| x
| χ
| x
| x
| x
| x
| x
|}

==Notes==
&lt;references /&gt;

{{IPA keys horizontal}}

[[Category:International Phonetic Alphabet help|Irish]]</text>
      <sha1>bjndlogwotvsoziqa77p3c6zgl2d5mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johann Gottlieb Fichte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69603</id>
    <revision>
      <id>1321114</id>
      <parentid>1308866</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9259" sha1="394xpb92sb0b5qcij5iwqeznddetgin" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Fealsamh Gearmánach ba ea '''Johann Gottlieb Fichte'''. Bhí sé orthu siúd a bhunaigh an ghluaiseacht fhealsúnach a dtugtar idéalachas Gearmánach uirthi, gluaiseacht a d’eascair ó shaothar teoiriciúil agus eiticiúil [[Immanuel Kant]]. Tá meas ag teacht ag fealsúna agus ag scoláirí ar Fichte mar fhealsamh a bhfuil tábhacht leis ann féin de bharr an léargais a thug sé ar an bhféintuiscint. Ba é Fichte a cheap an modh ''téis, fritéis, sintéis'',&lt;ref name=&quot;Breazeale 63&quot;&gt;&quot;Review of ''[[Aenesidemus (book)|Aenesidemus]]''&quot; ([http://www.gleichsatz.de/b-u-t/trad/fichte/jgf-aenesidemus.html &quot;Rezension des Aenesidemus&quot;], ''{{Interlanguage link multi|Allgemeine Literatur-Zeitung|de}}'', 11–12 Feabhra 1794). Aistrithe ag Daniel Breazeale. In {{cite book| last1=Breazeale|first1=Daniel|last2=Fichte|first2=Johann|title=Fichte: Early Philosophical Writings| url=https://archive.org/details/fichteearlyphilo0000fich|date=1993|publisher=Cornell University Press|page=[https://archive.org/details/fichteearlyphilo0000fich/page/63 63]}} (See also: ''FTP'', lch 46; Breazeale 1980–81, lgh 545–68; Breazeale and Rockmore 1994, lch 19; Breazeale 2013, lgh 36–37; Waibel, Breazeale, Rockmore 2010, lch 157: &quot;Fichte believes that the I must be grasped as the ''unity'' of synthesis and analysis.&quot;)&lt;/ref&gt;, rud a luaitear go minic le [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]].&lt;ref&gt;Robert C. Solomon, ''In the Spirit of Hegel'', Oxford University Press, lch 23.&lt;/ref&gt;   

Chomh maith leis sin, scríobh Fichte saothair faoi fhealsúnacht pholaitiúil; tá cáil air mar dhuine díobh siúd a chuir tús leis an náisiúnachas Gearmánach.

==Óige agus oideachas==

Rugadh Fichte in Rammenau in Uachtar Lúsáitia agus fuair sé buntús a chuid oideachais óna athair. Bhí sé éirimiúil, agus bhí an Barún Freiherr von Militz sásta íoc as an scolaíocht. Cuireadh Fichte chuig teaghlach an tsagairt Krebel ag Niederau, in aice le Meissen, agus fuair sé bunoiliúint chríochnúil sna [[Clasaicigh]]. 

In 1780 thosaigh sé ag freastal ar an gcliarscoil diagachta in Ollscoil Jena. D’aistrigh sé chun Ollscoil Leipzig agus é bocht go leor. Lean Freiherr von Militz ag cabhrú leis, ach cailleadh von Militz in 1784 agus ní raibh Fichte in ann a chríochnú.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Breazeale|first1=Daniel|last2=Fichte|first2=Johann|title=Fichte: Early Philosophical Writings|url=https://archive.org/details/fichteearlyphilo0000fich|date=1993|publisher=Cornell University Press|page=[https://archive.org/details/fichteearlyphilo0000fich/page/2 2]}}&lt;/ref&gt;

Chaith sé tamall ina oide agus chuir suim i bhfealsúnacht [[Immanuel Kant]], rud a spreag é chun aiste a fhoilsiú ar theagasc Kant. Fuair an aiste ardmholadh ó Kant féin agus fuair sé post mar ollamh in Ollscoil Jena. Briseadh as nuair a cuireadh aindiachas ina leith, ach lean sé ag foilsiú saothar. Bhí deisceart na Gearmáine faoi choimirceas Napoléonach ó 1806 agus ghríosaigh Fichte na Gearmánaigh chun éirí amach i gcoinne na bhFrancach. Fuair sé bás le tíofas i mBeirlín in 1814.

==Fealsúnacht==

Níor aontaigh Fichte leis an argóint a rinne Kant ar son “rudai iontu féin,” réaltacht nach féidir linn a fheiceáil go díreach. Shíl Fichte go dtarraingeofaí amhras dá ndéanfaí idirdhealú dian idir “rudaí iontu féin” agus “rudaí a nochtar dúinn” (feiniméin). Dúirt sé gur chóir glacadh leis nach bhfuil an comhfhios fréamhaithe san “fhíorshaol”. Tháinig iomrá leis agus é á áitiú go bhfuil an comhfhios fréamhaithe ann féin amháin. Fáisctear feiniméin as an gcomhfhios, as an Mise agus as feasacht mhorálta.

Tosaíonn Fichte leis an mbunphrionsabal gur gá don Mhise (“das Ich”) é féin a chur in iúl mar indibhid chun é féin a fhógairt ar chor ar bith. Chun é féin a chur in iúl mar indibhid caithfidh an Mise a aithint go bhfuil indibhidí saora eile ag iarraidh air srian a chur lena shaoirse féin le meas ar shaoirse daoine eile. Caithfidh indibhidí réasúnta a leithéidí eile a aithint chun go mbeadh an Mise indibhidiúil ann.&lt;ref&gt;Fichte, J. G. (2000), ''Foundations of Natural Right, according to the Principles of the Wissenschaftslehre'', ed. F. Neuhouser, trans. M. Baur. Cambridge: Cambridge University Press, p. 42.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Allen W. Wood]], ''The Free Development of Each: Studies on Reason, Right, and Ethics in Classical German Philosophy'', Oxford University Press, 2014, p. 207: &quot;The whole point of the summons, in fact, is that it is what first makes our individuality possible for us, through presenting us with the concept of our own individual free action in the form of an object of our consciousness.&quot;&lt;/ref&gt; 

Tá féinaireachtáil Fichte ag brath ar bhac a dhéanann rud nach cuid den Mhise é ach nach féidir é a cur i leith aireachtáil chéadfach ar leith. Is é bunús an Mhise an fhéiniúlacht a fhógairt, i.e. tugann an comhfhios le tuiscint go bhfuil an féinchomhfhios ann cheana. Ní féidir an fhéiniúlacht seo a thuiscint mar fhíric shíceolaíoch, ná mar ghníomh ná mar theagmhas a bhaineann le substaint nó le neach a bhí ann cheana. Gníomh é a rinne an Mise, gníomh arb ionann é agus an Mise a bheith ann. Ní féidir leis an Mise é féin a leagan síos ach mar rud teoranta. Ní féidir leis a theorannú féin a leagan síos fiú.

==Náisiúnachas==

Shíl Fichte gurbh é aidhm an náisiúin Ghearmánaigh impireacht spioraid agus réasúin a bhunú agus an foréigean atá in uachtar sa saol a scrios ar fad.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite book |last=Fichte |first=Johann Gottlieb |title=Addresses to the German Nation |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |page=496}}&lt;/ref&gt; Náisiúnachas cultúrtha a bhí ann, amhail náisiúnachas Gearmánach [[Johann Gottfried Herder]], agus é fréamhaithe san aeistéitic, sa litríocht agus sa mhoráltacht. Ach chreid sé freisin gur chóir go mbeadh an pobal agus an geilleagar faoi smacht an stáit. 

Bhain an Páirtí Naitsíoch fónamh as tuairimí Fichte.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Butler |first=Rohan |title=The Roots of National Socialism |url=https://archive.org/details/rootsofnationals0000unse |year=1941 |publisher=Faber &amp; Faber |pages=[https://archive.org/details/rootsofnationals0000unse/page/38 38]–39}}&lt;/ref&gt; Ach bhí Fichte féin cinnte gur cheart ligean do na Giúdaigh a gcreideamh a chleachtadh gan bhac. I ndeireadh a shaoil acadúil d’éirigh sé as a phost mar reachtaire Ollscoil Bheirlín nuair a dhiúltaigh a chomhghleacaithe pionós a thabhairt dóibh siúd a bhí ag ciapadh mac léinn Giúdach. 

==Nótaí==
{{reflist}}

==Liosta saothar roghnaithe==

===I nGearmáinis===

* ''Wissenschaftslehre nova methodo'' (1796–1799: &quot;Halle Nachschrift,&quot; 1796/1797 and &quot;Krause Nachschrift,&quot; 1798/1799)
* ''Versuch einer neuen Darstellung der Wissenschaftslehre'' (1797/1798)
* ''Darstellung der Wissenschaftslehre'' (1801)
* ''Die Wissenschaftslehre'' (1804, 1812, 1813)
* ''Die Wissenschaftslehre, in ihrem allgemeinen Umrisse dargestellt'' (1810)

===Aistriúcháin Bhéarla===

* ''Concerning the Conception of the Science of Knowledge Generally'' (''Ueber&lt;!--[sic]--&gt; den Begriff der Wissenschaftslehre oder der sogenannten Philosophie'', 1794), translated by Adolph Ernst Kroeger. In ''The Science of Knowledge'', pp.&amp;nbsp;331–336. Philadelphia: J.B. Lippincott &amp; Co., 1868. Rpt., London: Trübner &amp; Co., 1889.
* ''Attempt at a Critique of All Revelation''. Trans. Garrett Green. New York: Cambridge University Press, 1978. (Translation of ''Versuch einer Critik&lt;!--[sic]--&gt; aller Offenbarung'', 1st ed. 1792, 2nd ed. 1793.)
* ''Early Philosophical Writings''. Trans. and ed. Daniel Breazeale. Ithaca: Cornell University Press, 1988. (Contains Selections from Fichte's Writings and Correspondence from the Jena period, 1794–1799).

===Ar líne i mBéarla===

* J.G. Fichte. &quot;The Wissenschaftslehre is Mathematics&quot; (&quot;Announcement&quot;, 1800/1801). *  [https://www.academia.edu/12491872/J.G._Fichte._The_Wissenschaftslehre_is_Mathematics_1800_1801_]
* ''Addresses to the German Nation'' (1922). (Trs. R. F. Jones and G. H. Turnbull.) [https://archive.org/details/addressestothege00fichuoft IA (UToronto)]
* ''The Destination of Man'' (1846). Alternative translation of ''The Vocation of Man''. (Tr. Mrs. Percy Sinnett.) [https://archive.org/details/thedestinationof00fichuoft IA (UToronto)]
* ''Johann Gottlieb Fichte's Popular Works'' (1873). (Tr. William Smith.) [https://archive.org/details/johanngottlieb00fichuoft IA (UToronto)]
* ''New Exposition of the Science of Knowledge'' (1869). Translation of ''Versuch einer neuen Darstellung der Wissenschaftslehre''. (Tr. A. E. Kroeger.) [https://books.google.com/books?id=7C8RAAAAYAAJ Google (Harvard)] [https://books.google.com/books?id=qfQNAAAAYAAJ Google (NYPL)] [https://archive.org/details/newexposition00fichuoft IA (UToronto)]
* ''On the Nature of the Scholar'' (1845). Alternative translation of ''The Vocation of the Scholar''. (Tr. William Smith.) [https://archive.org/details/onthenatureofthe00fichuoft IA (UToronto)]


{{DEFAULTSORT:Fichte, Johann G}}
[[Catagóir:Fealsúna Gearmánacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1762]]
[[Catagóir:Básanna i 1814]]</text>
      <sha1>394xpb92sb0b5qcij5iwqeznddetgin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Apollo 11</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78396</id>
    <revision>
      <id>1321160</id>
      <parentid>1242805</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T09:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3534" sha1="rqpgifjd89x67ur5r3meol9aqk8iwqe" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Taisteal Spáis}}
Rinne [[Apollo 11]] (le [[Neil Armstrong]] is [[Buzz Aldrin|Edwin Aldrin]] ar bord) an chéad tuirlingt ar an ngealach i [[1969]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf|teideal=An fear nár shiúil ar an ngealach!|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201083851/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf}}&lt;/ref&gt; Siúl ar an ngealach, ba é sin an misean a bhí ag spásairí na Stát Aontaithe agus  d'éirigh go geal leo, éacht dochreidte ag an am.[[Íomhá:Apollo_11_first_step.jpg|177x177px|mion|clé|Apollo 11]]
[[Íomhá:Aldrin_Apollo_11.jpg|mion|clé|177x177px|Shiúil Buzz Aldrin ar an gealach.]]
[[Íomhá:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|clé|mion|lorg coise sa ghaineamh, Apollo 11|177x177px]][[Íomhá:Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|mion|clé|210x210px|Apollo 11]]
[[Íomhá:The Eagle Has Landed - The Flight of Apollo 11.webm|clé|mion|177x177px]]
[[Íomhá:Restored Apollo 11 Moonwalk - Original NASA EVA Mission Video - Walking on the Moon.webm|clé|mion|177x177px]]
[[Íomhá:KSC-04-S-00284 (ksc 073004 lunar rocks).webm|clé|mion|177x177px]]
[[Íomhá:KSC-04-S-00294 (ksc 080504 apollo).webm|clé|mion|177x177px]]
[[Íomhá:The Apollo 11 Mission (KSC-19990712-MH-NAS01-0001-The Apollo 11 Mission-B 3351).webm|clé|mion|177x177px]]
[[Íomhá:Video - Apollo 11 Historical Footage (KSC-19940705-MH-NAS01-0001-Apollo 11 25th Historical Footage and Broll-B 0905).webm|clé|mion|177x177px]]
[[Íomhá:The Eagle Has Landed, The Flight of Apollo 11, 1969.webm|clé|mion|177x177px]]

== Aistear ==
Ar 9.30 a.m. ar an [[16 Iúil]] [[1969]], d’fhág an spásárthach Apollo 11 [[Florida]] agus é ag taisteal 40,000 [[ciliméadar]] san uair. Bhí triúr spásairí ar bord, Michael Collins, Buzz Aldrin agus [[Neil Armstrong]], a bhí ina chaptaen ar an spásárthach. 

Trí lá tar éis sin, bhí siad ag [[fithis]] na gealaí, is é sin ag taisteal timpeall na gealaí. Nuair a bhí siad réidh, chuaigh Armstrong agus Aldrin isteach sa mhodúl gealaí, is é sin an modúl beag taistil a bhí acu ar an spásárthach le tuirlingt ar an ngealach féin. 

Shiúil Neil Armstrong ar an ngealach, an chéad duine riamh a rinne sin. Fiche nóiméad tar éis sin, lean Buzz Aldrin é. 

Dúirt Collins cúpla seachtain tar éis dó filleadh ar an domhan: &lt;blockquote&gt;‘Bhí mé imníoch go mór nach dtiocfadh Armstrong agus Aldrin ar ais ón ngealach toisc nach raibh muid cinnte in aon chor an mbeadh an modúl gealaí in ann tuirlingt ar an ngealach mar is ceart. Chomh maith leis sin, mura mbeidís in ann filleadh ar an spásárthach, bheadh orm iad a fhágáil ansin. Chuir sin imní an domhain orm, dáiríre. &lt;/blockquote&gt;
Ar an dea-uair, ní raibh fadhb ar bith ag na spásairí agus tháinig siad ar ais chugam tar éis sé uair an chloig.  Bhí an t-ádh dearg orthu. Ar an 24 Iúil, tháinig siad go léir ar ais chuig an domhan agus thuirling siad ar an [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]]. 

Bhí clú agus cáil ar an triúr tar éis sin, go háirithe ar Armstrong agus Aldrin as an turas iontach a rinne siad.

== Féach freisin ==

* [[Clár Apollo]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Apollo 11}}
[[Catagóir:Clár Apollo]]
[[Catagóir:1969]]
[[Catagóir:Apollo 11]]
[[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]]</text>
      <sha1>rqpgifjd89x67ur5r3meol9aqk8iwqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321161</id>
      <parentid>1321160</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T09:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3811" sha1="ptiiraeevuaspyij6jp280trfrlecb7" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Taisteal Spáis}}
Rinne [[Apollo 11]] (le [[Neil Armstrong]] is [[Buzz Aldrin|Edwin Aldrin]] ar bord) an chéad tuirlingt ar an ngealach i [[1969]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf|teideal=An fear nár shiúil ar an ngealach!|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201083851/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf}}&lt;/ref&gt; Siúl ar an ngealach, ba é sin an misean a bhí ag spásairí na Stát Aontaithe agus  d'éirigh go geal leo, éacht dochreidte ag an am.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Comóradh NASA ar an nGealach|url=https://www.youtube.com/watch?v=l-mkqDfPZoo|date=2019-07-19|author=Tuairisc : Físeán ar Youtube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/science/universe/moon.shtml|teideal=BBC - Northern Ireland - Irish Language - Blas|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-cosc-ar-chlair-teilifise-bhearla-ach-rinneadh-eisceacht-i-gcas-apollo-11-cuimhni-na-ngael/|teideal=‘Bhí cosc ar chláir teilifíse Bhéarla, ach rinneadh eisceacht i gcás Apollo 11’ – cuimhní na nGael|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=19 Iúil 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Apollo_11_first_step.jpg|177x177px|mion|clé|Apollo 11]]
[[Íomhá:Aldrin_Apollo_11.jpg|mion|clé|177x177px|Shiúil Buzz Aldrin ar an gealach.]]
[[Íomhá:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|clé|mion|lorg coise sa ghaineamh, Apollo 11|177x177px]][[Íomhá:Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|mion|clé|210x210px|Apollo 11]]
[[Íomhá:The Eagle Has Landed - The Flight of Apollo 11.webm|clé|mion|177x177px|Físeán, 32n]]
[[Íomhá:The Apollo 11 Mission (KSC-19990712-MH-NAS01-0001-The Apollo 11 Mission-B 3351).webm|clé|mion|177x177px|Físeán - Agallaimh,  52n]]
== Aistear ==
Ar 9.30 a.m. ar an [[16 Iúil]] [[1969]], d’fhág an spásárthach Apollo 11 [[Florida]] agus é ag taisteal 40,000 [[ciliméadar]] san uair. Bhí triúr spásairí ar bord, Michael Collins, Buzz Aldrin agus [[Neil Armstrong]], a bhí ina chaptaen ar an spásárthach. 

Trí lá tar éis sin, bhí siad ag [[fithis]] na gealaí, is é sin ag taisteal timpeall na gealaí. Nuair a bhí siad réidh, chuaigh Armstrong agus Aldrin isteach sa mhodúl gealaí, is é sin an modúl beag taistil a bhí acu ar an spásárthach le tuirlingt ar an ngealach féin. 

Shiúil Neil Armstrong ar an ngealach, an chéad duine riamh a rinne sin. Fiche nóiméad tar éis sin, lean Buzz Aldrin é. 

Dúirt Collins cúpla seachtain tar éis dó filleadh ar an domhan: &lt;blockquote&gt;&quot;Bhí mé imníoch go mór nach dtiocfadh Armstrong agus Aldrin ar ais ón ngealach toisc nach raibh muid cinnte in aon chor an mbeadh an modúl gealaí in ann tuirlingt ar an ngealach mar is ceart. Chomh maith leis sin, mura mbeidís in ann filleadh ar an spásárthach, bheadh orm iad a fhágáil ansin. Chuir sin imní an domhain orm, dáiríre.&quot; &lt;/blockquote&gt;
Ar an dea-uair, ní raibh fadhb ar bith ag na spásairí agus tháinig siad ar ais chugam tar éis sé uair an chloig.  Bhí an t-ádh dearg orthu. Ar an 24 Iúil, tháinig siad go léir ar ais chuig an domhan agus thuirling siad ar an [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]]. 

Bhí clú agus cáil ar an triúr tar éis sin, go háirithe ar Armstrong agus Aldrin as an turas iontach a rinne siad.

== Féach freisin ==

* [[Clár Apollo]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Apollo 11}}
[[Catagóir:Clár Apollo]]
[[Catagóir:1969]]
[[Catagóir:Apollo 11]]
[[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]]</text>
      <sha1>ptiiraeevuaspyij6jp280trfrlecb7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321163</id>
      <parentid>1321161</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T09:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6726" sha1="35ta2cda2ln25vqrncc558pqrjrgq2f" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Taisteal Spáis}}
Rinne [[Apollo 11]] (le [[Neil Armstrong]] is [[Buzz Aldrin|Edwin Aldrin]] ar bord) an chéad tuirlingt ar an ngealach i [[1969]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf|teideal=An fear nár shiúil ar an ngealach!|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201083851/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf}}&lt;/ref&gt; Siúl ar an ngealach, ba é sin an misean a bhí ag spásairí na Stát Aontaithe agus  d'éirigh go geal leo, éacht dochreidte ag an am.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Comóradh NASA ar an nGealach|url=https://www.youtube.com/watch?v=l-mkqDfPZoo|date=2019-07-19|author=Tuairisc : Físeán ar Youtube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/science/universe/moon.shtml|teideal=BBC - Northern Ireland - Irish Language - Blas|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-cosc-ar-chlair-teilifise-bhearla-ach-rinneadh-eisceacht-i-gcas-apollo-11-cuimhni-na-ngael/|teideal=‘Bhí cosc ar chláir teilifíse Bhéarla, ach rinneadh eisceacht i gcás Apollo 11’ – cuimhní na nGael|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=19 Iúil 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Apollo_11_first_step.jpg|177x177px|mion|clé|Apollo 11]]
[[Íomhá:Aldrin_Apollo_11.jpg|mion|clé|177x177px|Shiúil Buzz Aldrin ar an gealach.]]
[[Íomhá:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|clé|mion|lorg coise sa ghaineamh, Apollo 11|177x177px]][[Íomhá:Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|mion|clé|210x210px|Nuacht dochreidte]]
[[Íomhá:The Eagle Has Landed - The Flight of Apollo 11.webm|clé|mion|177x177px|Físeán, 32n]]
[[Íomhá:The Apollo 11 Mission (KSC-19990712-MH-NAS01-0001-The Apollo 11 Mission-B 3351).webm|clé|mion|177x177px|Físeán - Agallaimh,  52n]]

== Cúlra ==
Bhí iomaíocht an-ghéar idir Meiriceá agus an Rúis maidir le cén dream ba thúisce a chuirfeadh duine ag siúl ar an ghealach.  Ag an am céanna bhí go leor daoine ina éadan agus iad den tuairim gur caitheadh i bhfad an iomarca airgid air.

Eachtra ollmhór a bhí ann i mí Iúil 1969 agus ní raibh tuairim ag éinne cén toradh a bheadh air. Bhí go leor éiginnteachta ag baint leis an turas ar fad ó thús go deireadh.  Bhí daoine buartha nach n-éireodh le Armstrong agus a chomhghleacaithe a mbealach a dhéanamh abhaile fiú dá n-éireodh leo siúl ar an ngealach.  
{{Príomhalt|Clár Apollo}}

== Aistear ==
Ar 9.30 a.m. ar an [[16 Iúil]] [[1969]], d’fhág an spásárthach Apollo 11 [[Florida]] agus é ag taisteal 40,000 [[ciliméadar]] san uair. Bhí triúr spásairí ar bord, Michael Collins, Buzz Aldrin agus [[Neil Armstrong]], a bhí ina chaptaen ar an spásárthach. 

Trí lá tar éis sin, bhí siad ag [[fithis]] na gealaí, is é sin ag taisteal timpeall na gealaí. Nuair a bhí siad réidh, chuaigh Armstrong agus Aldrin isteach sa mhodúl gealaí, is é sin an modúl beag taistil a bhí acu ar an spásárthach le tuirlingt ar an ngealach féin. 

Shiúil Neil Armstrong ar an ngealach, an chéad duine riamh a rinne sin. Fiche nóiméad tar éis sin, lean Buzz Aldrin é. 

Dúirt Collins cúpla seachtain tar éis dó filleadh ar an domhan: &lt;blockquote&gt;&quot;Bhí mé imníoch go mór nach dtiocfadh Armstrong agus Aldrin ar ais ón ngealach toisc nach raibh muid cinnte in aon chor an mbeadh an modúl gealaí in ann tuirlingt ar an ngealach mar is ceart. Chomh maith leis sin, mura mbeidís in ann filleadh ar an spásárthach, bheadh orm iad a fhágáil ansin. Chuir sin imní an domhain orm, dáiríre.&quot; &lt;/blockquote&gt;
Ar an dea-uair, ní raibh fadhb ar bith ag na spásairí agus tháinig siad ar ais chugam tar éis sé uair an chloig.  Bhí an t-ádh dearg orthu. Ar an 24 Iúil, tháinig siad go léir ar ais chuig an domhan agus thuirling siad ar an [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]]. 

Bhí clú agus cáil ar an triúr tar éis sin, go háirithe ar Armstrong agus Aldrin as an turas iontach a rinne siad.

== Cuntais finné súl ==
&quot; Ba dheacair dom na spásairí a dhéanamh amach ar an teilifís. Ní raibh ach craoladh dubh agus bán ar an teilifís an tráth sin. Thug mé faoi deara an spásárthach, modúl na gealaí nó an ''lunar module'', agus a chosa, chonaic mé dréimire agus chonaic mé cruth duine, Neil Armstrong, ag teacht anuas na céimeanna. Ansin chuala mé bualadh bos. Bhí duine ag siúl ar an ngealach.&quot; - Seán Ó Mainnín in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


&quot;Is ansin a chromamar ag samhlú le hiontas go raibh daoine ansin den chéad uair agus sinne ag féachaint suas orthu siúd mura rabhadar siúd go baileach ag féachaint anuas orainn. Ach bhí rud éigin míorúilteach sa radharc sin ann féin, gealach os ár gcionn a raibh daoine uirthi, agus talamh laistíos a raibh daoine le gealaigh.&quot; - Alan Titley in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


&quot;Déarfainn go raibh mé féin idir dhá chomhairle faoi. Rud iontach a bhí ann. Bhí sé osréalaíoch. Bhí pláinéad amháin anseo ar a raibh muid ag maireachtáil, an Domhan, agus bhí pláinéad eile amuigh ansin agus ní raibh a fhios againn an raibh daoine ann, an bhféadfadh daoine maireachtáil ann, an raibh saibhreas ann agus bhí caint ann faoi uisce, mianraí agus saibhreas eile a bheith ann. Ar thaobh amháin bhraith mé go raibh rud mór osréalaíoch ag tarlúint nár tharla a leithéid riamh lenár linn ach ag an am céanna déarfainn gur aontaigh mé leis an dream a bhí ag rá gur chosain sé an iomarca airgid ag am nuair a bhí tréan bochtanais agus fadhbanna eacnamaíochta ar fud an domhain.&quot; - Íte Ní Chionnaith in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


&quot;Ní fhéadfá comparáid a dhéanamh le haon rud a tharla ó shin ná roimhe. B’fhéidir gur tharla rudaí a mbeadh tionchar níos mó acu ar an gcine daonna ach ní raibh aon rud chomh follasach sin. Bhí sé ar an teilifís. B’odaisé é, agus ba é an chéad uair a raibh tú in ann daoine a fheiceáil ag dul chuig áit úr uilig. I ndiaidh an turais, tugadh píosa cloiche ón ngealach do cheannairí na tíre. Taispeánadh dúinn é agus muid ar cuairt in Áras an Uachtaráin... Ba dheas an rud é a fheiceáil! Chaithfeá smaoineamh gur tháinig sé i bhfad i bhfad i bhfad ar shiúl.&quot; - Éamon Ó Cuív in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Clár Apollo]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Apollo 11}}
[[Catagóir:Clár Apollo]]
[[Catagóir:1969]]
[[Catagóir:Apollo 11]]
[[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]]</text>
      <sha1>35ta2cda2ln25vqrncc558pqrjrgq2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321164</id>
      <parentid>1321163</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T09:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7656" sha1="j8zom25eodm67y97dmui55lhajbfock" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Taisteal Spáis}}
Rinne [[Apollo 11]] (le [[Neil Armstrong]] is [[Buzz Aldrin|Edwin Aldrin]] ar bord) an chéad tuirlingt ar an ngealach i [[1969]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf|teideal=An fear nár shiúil ar an ngealach!|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201083851/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf}}&lt;/ref&gt; Siúl ar an ngealach, ba é sin an misean a bhí ag spásairí na Stát Aontaithe agus  d'éirigh go geal leo, éacht dochreidte ag an am.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Comóradh NASA ar an nGealach|url=https://www.youtube.com/watch?v=l-mkqDfPZoo|date=2019-07-19|author=Tuairisc : Físeán ar Youtube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/science/universe/moon.shtml|teideal=BBC - Northern Ireland - Irish Language - Blas|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-cosc-ar-chlair-teilifise-bhearla-ach-rinneadh-eisceacht-i-gcas-apollo-11-cuimhni-na-ngael/|teideal=‘Bhí cosc ar chláir teilifíse Bhéarla, ach rinneadh eisceacht i gcás Apollo 11’ – cuimhní na nGael|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=19 Iúil 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Apollo 11 Launch2.jpg|clé|mion|221x221px]]
[[Íomhá:Crater 308 on the Moon.jpg|clé|mion|177x177px]]
[[Íomhá:Astronaut Edwin Aldrin descends the Lunar Module ladder, AS11-40-5868 (21037483754).jpg|clé|mion|220x220px|Edwin Aldrin]]
[[Íomhá:Aldrin_Apollo_11.jpg|mion|clé|177x177px|Shiúil Buzz Aldrin ar an ngealach.]]
[[Íomhá:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|clé|mion|lorg coise sa ghaineamh, Apollo 11|177x177px]][[Íomhá:AS11-44-6585 (21080234493).jpg|clé|mion|177x177px]]
[[Íomhá:AS11-44-6552.jpg|clé|mion|177x177px]][[Íomhá:Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|mion|clé|210x210px|Nuacht dochreidte]]
[[Íomhá:The Eagle Has Landed - The Flight of Apollo 11.webm|clé|mion|177x177px|Físeán, 32n]]
[[Íomhá:The Apollo 11 Mission (KSC-19990712-MH-NAS01-0001-The Apollo 11 Mission-B 3351).webm|clé|mion|177x177px|Físeán - Agallaimh,  52n]]

== Cúlra ==
Bhí iomaíocht an-ghéar idir Meiriceá agus an Rúis maidir le cén dream ba thúisce a chuirfeadh duine ag siúl ar an ghealach.  Ag an am céanna bhí go leor daoine ina éadan agus iad den tuairim gur caitheadh i bhfad an iomarca airgid air.

Eachtra ollmhór a bhí ann i mí Iúil 1969 agus ní raibh tuairim ag éinne cén toradh a bheadh air. Bhí go leor éiginnteachta ag baint leis an turas ar fad ó thús go deireadh.  Bhí daoine buartha nach n-éireodh le Armstrong agus a chomhghleacaithe a mbealach a dhéanamh abhaile fiú dá n-éireodh leo siúl ar an ngealach.  
{{Príomhalt|Clár Apollo}}

== Aistear ==
Ar 9.30 a.m. ar an [[16 Iúil]] [[1969]], d’fhág an spásárthach Apollo 11 [[Florida]] agus é ag taisteal 40,000 [[ciliméadar]] san uair. Bhí triúr spásairí ar bord, Michael Collins, Buzz Aldrin agus [[Neil Armstrong]], a bhí ina chaptaen ar an spásárthach. 

Trí lá tar éis sin, bhí siad ag [[fithis]] na gealaí, is é sin ag taisteal timpeall na gealaí. Nuair a bhí siad réidh, chuaigh Armstrong agus Aldrin isteach sa mhodúl gealaí, is é sin an modúl beag taistil a bhí acu ar an spásárthach le tuirlingt ar an ngealach féin. 

Shiúil Neil Armstrong ar an ngealach, an chéad duine riamh a rinne sin. Fiche nóiméad tar éis sin, lean Buzz Aldrin é. 

Dúirt Collins cúpla seachtain tar éis dó filleadh ar an domhan: &lt;blockquote&gt;&quot;Bhí mé imníoch go mór nach dtiocfadh Armstrong agus Aldrin ar ais ón ngealach toisc nach raibh muid cinnte in aon chor an mbeadh an modúl gealaí in ann tuirlingt ar an ngealach mar is ceart. Chomh maith leis sin, mura mbeidís in ann filleadh ar an spásárthach, bheadh orm iad a fhágáil ansin. Chuir sin imní an domhain orm, dáiríre.&quot; &lt;/blockquote&gt;
Ar an dea-uair, ní raibh fadhb ar bith ag na spásairí agus tháinig siad ar ais chugam tar éis sé uair an chloig.  Bhí an t-ádh dearg orthu. Ar an 24 Iúil, tháinig siad go léir ar ais chuig an domhan agus thuirling siad ar an [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]]. 

Bhí clú agus cáil ar an triúr tar éis sin, go háirithe ar Armstrong agus Aldrin as an turas iontach a rinne siad.

== Cuntais finné súl ==
&quot;Ba dheacair dom na spásairí a dhéanamh amach ar an teilifís. Ní raibh ach craoladh dubh agus bán ar an teilifís an tráth sin. Thug mé faoi deara an spásárthach, modúl na gealaí nó an ''lunar module'', agus a chosa, chonaic mé dréimire agus chonaic mé cruth duine, Neil Armstrong, ag teacht anuas na céimeanna. Ansin chuala mé bualadh bos. Bhí duine ag siúl ar an ngealach.&quot; - Seán Ó Mainnín in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

&quot;Is ansin a chromamar ag samhlú le hiontas go raibh daoine ansin den chéad uair agus sinne ag féachaint suas orthu siúd mura rabhadar siúd go baileach ag féachaint anuas orainn. Ach bhí rud éigin míorúilteach sa radharc sin ann féin, gealach os ár gcionn a raibh daoine uirthi, agus talamh laistíos a raibh daoine le gealaigh.&quot; - Alan Titley in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

&quot;Déarfainn go raibh mé féin idir dhá chomhairle faoi. Rud iontach a bhí ann. Bhí sé osréalaíoch. Bhí pláinéad amháin anseo ar a raibh muid ag maireachtáil, an Domhan, agus bhí pláinéad eile amuigh ansin agus ní raibh a fhios againn an raibh daoine ann, an bhféadfadh daoine maireachtáil ann, an raibh saibhreas ann agus bhí caint ann faoi uisce, mianraí agus saibhreas eile a bheith ann. Ar thaobh amháin bhraith mé go raibh rud mór osréalaíoch ag tarlúint nár tharla a leithéid riamh lenár linn ach ag an am céanna déarfainn gur aontaigh mé leis an dream a bhí ag rá gur chosain sé an iomarca airgid ag am nuair a bhí tréan bochtanais agus fadhbanna eacnamaíochta ar fud an domhain.&quot; - Íte Ní Chionnaith in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&quot;Ní fhéadfá comparáid a dhéanamh le haon rud a tharla ó shin ná roimhe. B’fhéidir gur tharla rudaí a mbeadh tionchar níos mó acu ar an gcine daonna ach ní raibh aon rud chomh follasach sin. Bhí sé ar an teilifís. B’odaisé é, agus ba é an chéad uair a raibh tú in ann daoine a fheiceáil ag dul chuig áit úr uilig. I ndiaidh an turais, tugadh píosa cloiche ón ngealach do cheannairí na tíre. Taispeánadh dúinn é agus muid ar cuairt in Áras an Uachtaráin... Ba dheas an rud é a fheiceáil! Chaithfeá smaoineamh gur tháinig sé i bhfad i bhfad i bhfad ar shiúl.&quot; - Éamon Ó Cuív in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

&quot;Ní fhéadfá comparáid a dhéanamh le haon rud a tharla ó shin ná roimhe. B’fhéidir gur tharla rudaí a mbeadh tionchar níos mó acu ar an gcine daonna ach ní raibh aon rud chomh follasach sin. Bhí sé ar an teilifís. B’odaisé é, agus ba é an chéad uair a raibh tú in ann daoine a fheiceáil ag dul chuig áit úr uilig. I ndiaidh an turais, tugadh píosa cloiche ón ngealach do cheannairí na tíre. Taispeánadh dúinn é agus muid ar cuairt in Áras an Uachtaráin... Ba dheas an rud é a fheiceáil! Chaithfeá smaoineamh gur tháinig sé i bhfad i bhfad i bhfad ar shiúl.&quot; - Éamon Ó Cuív in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Clár Apollo]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Apollo 11}}
[[Catagóir:Clár Apollo]]
[[Catagóir:1969]]
[[Catagóir:Apollo 11]]
[[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]]</text>
      <sha1>j8zom25eodm67y97dmui55lhajbfock</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321166</id>
      <parentid>1321164</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T09:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cúlra */</comment>
      <origin>1321166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7854" sha1="iolpfl1lpwpgxmr138uwwrqmq2ohtvd" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Taisteal Spáis}}
Rinne [[Apollo 11]] (le [[Neil Armstrong]] is [[Buzz Aldrin|Edwin Aldrin]] ar bord) an chéad tuirlingt ar an ngealach i [[1969]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf|teideal=An fear nár shiúil ar an ngealach!|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201083851/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf}}&lt;/ref&gt; Siúl ar an ngealach, ba é sin an misean a bhí ag spásairí na Stát Aontaithe agus  d'éirigh go geal leo, éacht dochreidte ag an am.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Comóradh NASA ar an nGealach|url=https://www.youtube.com/watch?v=l-mkqDfPZoo|date=2019-07-19|author=Tuairisc : Físeán ar Youtube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/science/universe/moon.shtml|teideal=BBC - Northern Ireland - Irish Language - Blas|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-cosc-ar-chlair-teilifise-bhearla-ach-rinneadh-eisceacht-i-gcas-apollo-11-cuimhni-na-ngael/|teideal=‘Bhí cosc ar chláir teilifíse Bhéarla, ach rinneadh eisceacht i gcás Apollo 11’ – cuimhní na nGael|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=19 Iúil 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Apollo 11 Launch2.jpg|clé|mion|221x221px|éirí de thalamh]]
[[Íomhá:Crater 308 on the Moon.jpg|clé|mion|177x177px|cráitéir]]
[[Íomhá:Astronaut Edwin Aldrin descends the Lunar Module ladder, AS11-40-5868 (21037483754).jpg|clé|mion|220x220px|Edwin Aldrin]]
[[Íomhá:Aldrin_Apollo_11.jpg|mion|clé|177x177px|Shiúil Buzz Aldrin ar an ngealach.]]
[[Íomhá:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|clé|mion|lorg coise sa ghaineamh, Apollo 11|177x177px]][[Íomhá:AS11-44-6585 (21080234493).jpg|clé|mion|177x177px|an modúl ''ag éirí'']]
[[Íomhá:AS11-44-6552.jpg|clé|mion|177x177px|Chonacthas éirí an domhain don chéad uair riamh]][[Íomhá:Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|mion|clé|210x210px|Nuacht dochreidte]]
[[Íomhá:The Eagle Has Landed - The Flight of Apollo 11.webm|clé|mion|177x177px|Físeán, 32n]]
[[Íomhá:The Apollo 11 Mission (KSC-19990712-MH-NAS01-0001-The Apollo 11 Mission-B 3351).webm|clé|mion|177x177px|Físeán - Agallaimh,  52n]]

== Cúlra ==
Bhí iomaíocht an-ghéar idir Meiriceá agus an Rúis maidir le cén dream ba thúisce a chuirfeadh duine ag siúl ar an ghealach.  Ag an am céanna bhí go leor daoine ina éadan agus iad den tuairim gur caitheadh i bhfad an iomarca airgid air.

Eachtra ollmhór a bhí ann i mí Iúil 1969 agus ní raibh tuairim ag éinne cén toradh a bheadh air. Bhí go leor éiginnteachta ag baint leis an turas ar fad ó thús go deireadh.  Bhí daoine buartha nach n-éireodh le Armstrong agus a chomhghleacaithe a mbealach a dhéanamh abhaile fiú dá n-éireodh leo siúl ar an ngealach.  
{{Príomhalt|Clár Apollo}}

== Aistear ==
Ar 9.30 a.m. ar an [[16 Iúil]] [[1969]], d’fhág an spásárthach Apollo 11 [[Florida]] agus é ag taisteal 40,000 [[ciliméadar]] san uair. Bhí triúr spásairí ar bord, Michael Collins, Buzz Aldrin agus [[Neil Armstrong]], a bhí ina chaptaen ar an spásárthach. 

Trí lá tar éis sin, bhí siad ag [[fithis]] na gealaí, is é sin ag taisteal timpeall na gealaí. Nuair a bhí siad réidh, chuaigh Armstrong agus Aldrin isteach sa mhodúl gealaí, is é sin an modúl beag taistil a bhí acu ar an spásárthach le tuirlingt ar an ngealach féin. 

Shiúil Neil Armstrong ar an ngealach, an chéad duine riamh a rinne sin. Fiche nóiméad tar éis sin, lean Buzz Aldrin é. 

Dúirt Collins cúpla seachtain tar éis dó filleadh ar an domhan: &lt;blockquote&gt;&quot;Bhí mé imníoch go mór nach dtiocfadh Armstrong agus Aldrin ar ais ón ngealach toisc nach raibh muid cinnte in aon chor an mbeadh an modúl gealaí in ann tuirlingt ar an ngealach mar is ceart. Chomh maith leis sin, mura mbeidís in ann filleadh ar an spásárthach, bheadh orm iad a fhágáil ansin. Chuir sin imní an domhain orm, dáiríre.&quot; &lt;/blockquote&gt;
Ar an dea-uair, ní raibh fadhb ar bith ag na spásairí agus tháinig siad ar ais chugam tar éis sé uair an chloig.  Bhí an t-ádh dearg orthu. Ar an 24 Iúil, tháinig siad go léir ar ais chuig an domhan agus thuirling siad ar an [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]]. 

Bhí clú agus cáil ar an triúr tar éis sin, go háirithe ar Armstrong agus Aldrin as an turas iontach a rinne siad.

== Cuntais finné súl ==
&lt;blockquote&gt;&quot;Ba dheacair dom na spásairí a dhéanamh amach ar an teilifís. Ní raibh ach craoladh dubh agus bán ar an teilifís an tráth sin. Thug mé faoi deara an spásárthach, modúl na gealaí nó an ''lunar module'', agus a chosa, chonaic mé dréimire agus chonaic mé cruth duine, Neil Armstrong, ag teacht anuas na céimeanna. Ansin chuala mé bualadh bos. Bhí duine ag siúl ar an ngealach.&quot; - Seán Ó Mainnín in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Is ansin a chromamar ag samhlú le hiontas go raibh daoine ansin den chéad uair agus sinne ag féachaint suas orthu siúd mura rabhadar siúd go baileach ag féachaint anuas orainn. Ach bhí rud éigin míorúilteach sa radharc sin ann féin, gealach os ár gcionn a raibh daoine uirthi, agus talamh laistíos a raibh daoine le gealaigh.&quot; - Alan Titley in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Déarfainn go raibh mé féin idir dhá chomhairle faoi. Rud iontach a bhí ann. Bhí sé osréalaíoch. Bhí pláinéad amháin anseo ar a raibh muid ag maireachtáil, an Domhan, agus bhí pláinéad eile amuigh ansin agus ní raibh a fhios againn an raibh daoine ann, an bhféadfadh daoine maireachtáil ann, an raibh saibhreas ann agus bhí caint ann faoi uisce, mianraí agus saibhreas eile a bheith ann. Ar thaobh amháin bhraith mé go raibh rud mór osréalaíoch ag tarlúint nár tharla a leithéid riamh lenár linn ach ag an am céanna déarfainn gur aontaigh mé leis an dream a bhí ag rá gur chosain sé an iomarca airgid ag am nuair a bhí tréan bochtanais agus fadhbanna eacnamaíochta ar fud an domhain.&quot; - Íte Ní Chionnaith in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&quot;Ní fhéadfá comparáid a dhéanamh le haon rud a tharla ó shin ná roimhe. B’fhéidir gur tharla rudaí a mbeadh tionchar níos mó acu ar an gcine daonna ach ní raibh aon rud chomh follasach sin. Bhí sé ar an teilifís. B’odaisé é, agus ba é an chéad uair a raibh tú in ann daoine a fheiceáil ag dul chuig áit úr uilig. I ndiaidh an turais, tugadh píosa cloiche ón ngealach do cheannairí na tíre. Taispeánadh dúinn é agus muid ar cuairt in Áras an Uachtaráin... Ba dheas an rud é a fheiceáil! Chaithfeá smaoineamh gur tháinig sé i bhfad i bhfad i bhfad ar shiúl.&quot; - Éamon Ó Cuív in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Ní fhéadfá comparáid a dhéanamh le haon rud a tharla ó shin ná roimhe. B’fhéidir gur tharla rudaí a mbeadh tionchar níos mó acu ar an gcine daonna ach ní raibh aon rud chomh follasach sin. Bhí sé ar an teilifís. B’odaisé é, agus ba é an chéad uair a raibh tú in ann daoine a fheiceáil ag dul chuig áit úr uilig. I ndiaidh an turais, tugadh píosa cloiche ón ngealach do cheannairí na tíre. Taispeánadh dúinn é agus muid ar cuairt in Áras an Uachtaráin... Ba dheas an rud é a fheiceáil! Chaithfeá smaoineamh gur tháinig sé i bhfad i bhfad i bhfad ar shiúl.&quot; - Éamon Ó Cuív in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Féach freisin ==

* [[Clár Apollo]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Apollo 11}}
[[Catagóir:Clár Apollo]]
[[Catagóir:1969]]
[[Catagóir:Apollo 11]]
[[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]]</text>
      <sha1>iolpfl1lpwpgxmr138uwwrqmq2ohtvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321167</id>
      <parentid>1321166</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T10:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7866" sha1="6i6s3kexfei0ein6qexycvivbjfldgq" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Taisteal Spáis}}
Rinne [[Apollo 11]] (le [[Neil Armstrong]] is [[Buzz Aldrin|Edwin Aldrin]] ar bord) an chéad tuirlingt ar an ngealach i [[1969]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf|teideal=An fear nár shiúil ar an ngealach!|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201083851/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf}}&lt;/ref&gt;  &quot;Ba '''é''' siúl ar an ngealach an misean an misean a bhí ag spásairí na Stát Aontaithe agus  d'éirigh go geal leo, éacht dochreidte ag an am.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Comóradh NASA ar an nGealach|url=https://www.youtube.com/watch?v=l-mkqDfPZoo|date=2019-07-19|author=Tuairisc : Físeán ar Youtube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/science/universe/moon.shtml|teideal=BBC - Northern Ireland - Irish Language - Blas|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-cosc-ar-chlair-teilifise-bhearla-ach-rinneadh-eisceacht-i-gcas-apollo-11-cuimhni-na-ngael/|teideal=‘Bhí cosc ar chláir teilifíse Bhéarla, ach rinneadh eisceacht i gcás Apollo 11’ – cuimhní na nGael|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=19 Iúil 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Apollo 11 Launch2.jpg|clé|mion|221x221px|éirí de thalamh]]
[[Íomhá:Crater 308 on the Moon.jpg|clé|mion|177x177px|cráitéir]]
[[Íomhá:Astronaut Edwin Aldrin descends the Lunar Module ladder, AS11-40-5868 (21037483754).jpg|clé|mion|220x220px|Edwin Aldrin]]
[[Íomhá:Aldrin_Apollo_11.jpg|mion|clé|177x177px|Shiúil Buzz Aldrin ar an ngealach.]]
[[Íomhá:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|clé|mion|lorg coise sa ghaineamh, Apollo 11|177x177px]][[Íomhá:AS11-44-6585 (21080234493).jpg|clé|mion|177x177px|an modúl ''ag éirí'']]
[[Íomhá:AS11-44-6552.jpg|clé|mion|177x177px|Chonacthas éirí an domhain don chéad uair riamh]][[Íomhá:Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|mion|clé|210x210px|Nuacht dochreidte]]
[[Íomhá:The Eagle Has Landed - The Flight of Apollo 11.webm|clé|mion|177x177px|Físeán, 32n]]
[[Íomhá:The Apollo 11 Mission (KSC-19990712-MH-NAS01-0001-The Apollo 11 Mission-B 3351).webm|clé|mion|177x177px|Físeán - Agallaimh,  52n]]

== Cúlra ==
Bhí iomaíocht an-ghéar idir Meiriceá agus an Rúis maidir le cén dream ba thúisce a chuirfeadh duine ag siúl ar an ghealach.  Ag an am céanna bhí go leor daoine ina éadan agus iad den tuairim gur caitheadh i bhfad an iomarca airgid air.

Eachtra ollmhór a bhí ann i mí Iúil 1969 agus ní raibh tuairim ag éinne cén toradh a bheadh air. Bhí go leor éiginnteachta ag baint leis an turas ar fad ó thús go deireadh.  Bhí daoine buartha nach n-éireodh le Armstrong agus a chomhghleacaithe a mbealach a dhéanamh abhaile fiú dá n-éireodh leo siúl ar an ngealach.  
{{Príomhalt|Clár Apollo}}

== Aistear ==
Ar 9.30 r.n. ar an [[16 Iúil]] [[1969]], d’fhág an spásárthach Apollo 11 [[Florida]] agus é ag taisteal 40,000 [[ciliméadar]] san uair. Bhí triúr spásairí ar bord, Michael Collins, Buzz Aldrin agus [[Neil Armstrong]], a bhí ina chaptaen ar an spásárthach. 

Trí lá tar éis sin, bhí siad ag fithisiú na gealaí, is é sin ag taisteal timpeall na gealaí. Nuair a bhí siad réidh, chuaigh Armstrong agus Aldrin isteach sa mhodúl gealaí, is é sin an modúl beag taistil a bhí acu ar an spásárthach le tuirlingt ar an ngealach féin. 

Shiúil Neil Armstrong ar an ngealach, an chéad duine riamh a rinne sin. Fiche nóiméad tar éis sin, lean Buzz Aldrin é. 

Dúirt Collins cúpla seachtain tar éis dó filleadh ar an domhan: &lt;blockquote&gt;&quot;Bhí mé imníoch go mór nach dtiocfadh Armstrong agus Aldrin ar ais ón ngealach toisc nach raibh muid cinnte in aon chor an mbeadh an modúl gealaí in ann tuirlingt ar an ngealach mar is ceart. Chomh maith leis sin, mura mbeidís in ann filleadh ar an spásárthach, bheadh orm iad a fhágáil ansin. Chuir sin imní an domhain orm, dáiríre. Ar an dea-uair, ní raibh fadhb ar bith ag na spásairí agus tháinig siad ar ais chugam tar éis sé uair an chloig. &quot; &lt;/blockquote&gt;
Bhí an t-ádh dearg orthu. Ar an 24 Iúil, tháinig siad go léir ar ais chuig an domhan agus thuirling siad ar an [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]]. 

Bhí clú agus cáil ar an triúr tar éis sin, go háirithe ar Armstrong agus Aldrin as an turas iontach a rinne siad.

== Cuntais finné súl ==
&lt;blockquote&gt;&quot;Ba dheacair dom na spásairí a dhéanamh amach ar an teilifís. Ní raibh ach craoladh dubh agus bán ar an teilifís an tráth sin. Thug mé faoi deara an spásárthach, modúl na gealaí nó an ''lunar module'', agus a chosa, chonaic mé dréimire agus chonaic mé cruth duine, Neil Armstrong, ag teacht anuas na céimeanna. Ansin chuala mé bualadh bos. Bhí duine ag siúl ar an ngealach.&quot; - Seán Ó Mainnín in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Is ansin a chromamar ag samhlú le hiontas go raibh daoine ansin den chéad uair agus sinne ag féachaint suas orthu siúd mura rabhadar siúd go baileach ag féachaint anuas orainn. Ach bhí rud éigin míorúilteach sa radharc sin ann féin, gealach os ár gcionn a raibh daoine uirthi, agus talamh laistíos a raibh daoine le gealaigh.&quot; - Alan Titley in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Déarfainn go raibh mé féin idir dhá chomhairle faoi. Rud iontach a bhí ann. Bhí sé osréalaíoch. Bhí pláinéad amháin anseo ar a raibh muid ag maireachtáil, an Domhan, agus bhí pláinéad eile amuigh ansin agus ní raibh a fhios againn an raibh daoine ann, an bhféadfadh daoine maireachtáil ann, an raibh saibhreas ann agus bhí caint ann faoi uisce, mianraí agus saibhreas eile a bheith ann. Ar thaobh amháin bhraith mé go raibh rud mór osréalaíoch ag tarlúint nár tharla a leithéid riamh lenár linn ach ag an am céanna déarfainn gur aontaigh mé leis an dream a bhí ag rá gur chosain sé an iomarca airgid ag am nuair a bhí tréan bochtanais agus fadhbanna eacnamaíochta ar fud an domhain.&quot; - Íte Ní Chionnaith in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&quot;Ní fhéadfá comparáid a dhéanamh le haon rud a tharla ó shin ná roimhe. B’fhéidir gur tharla rudaí a mbeadh tionchar níos mó acu ar an gcine daonna ach ní raibh aon rud chomh follasach sin. Bhí sé ar an teilifís. B’odaisé é, agus ba é an chéad uair a raibh tú in ann daoine a fheiceáil ag dul chuig áit úr uilig. I ndiaidh an turais, tugadh píosa cloiche ón ngealach do cheannairí na tíre. Taispeánadh dúinn é agus muid ar cuairt in Áras an Uachtaráin... Ba dheas an rud é a fheiceáil! Chaithfeá smaoineamh gur tháinig sé i bhfad i bhfad i bhfad ar shiúl.&quot; - Éamon Ó Cuív in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Ní fhéadfá comparáid a dhéanamh le haon rud a tharla ó shin ná roimhe. B’fhéidir gur tharla rudaí a mbeadh tionchar níos mó acu ar an gcine daonna ach ní raibh aon rud chomh follasach sin. Bhí sé ar an teilifís. B’odaisé é, agus ba é an chéad uair a raibh tú in ann daoine a fheiceáil ag dul chuig áit úr uilig. I ndiaidh an turais, tugadh píosa cloiche ón ngealach do cheannairí na tíre. Taispeánadh dúinn é agus muid ar cuairt in Áras an Uachtaráin... Ba dheas an rud é a fheiceáil! Chaithfeá smaoineamh gur tháinig sé i bhfad i bhfad i bhfad ar shiúl.&quot; - Éamon Ó Cuív in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Féach freisin ==

* [[Clár Apollo]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Apollo 11}}
[[Catagóir:Clár Apollo]]
[[Catagóir:1969]]
[[Catagóir:Apollo 11]]
[[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]]</text>
      <sha1>6i6s3kexfei0ein6qexycvivbjfldgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321168</id>
      <parentid>1321167</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T10:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aistear */</comment>
      <origin>1321168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7911" sha1="r9ecy48ta6z0ljj0cq9ljc39cyhp57c" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Taisteal Spáis}}
Rinne [[Apollo 11]] (le [[Neil Armstrong]] is [[Buzz Aldrin|Edwin Aldrin]] ar bord) an chéad tuirlingt ar an ngealach i [[1969]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf|teideal=An fear nár shiúil ar an ngealach!|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2021|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201083851/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/27.An-Fear-n%C3%A1r-shi%C3%BAil-ar-an-nGealach-dobhareach.pdf}}&lt;/ref&gt;  &quot;Ba '''é''' siúl ar an ngealach an misean an misean a bhí ag spásairí na Stát Aontaithe agus  d'éirigh go geal leo, éacht dochreidte ag an am.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Comóradh NASA ar an nGealach|url=https://www.youtube.com/watch?v=l-mkqDfPZoo|date=2019-07-19|author=Tuairisc : Físeán ar Youtube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/northernireland/irish/blas/science/universe/moon.shtml|teideal=BBC - Northern Ireland - Irish Language - Blas|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bhi-cosc-ar-chlair-teilifise-bhearla-ach-rinneadh-eisceacht-i-gcas-apollo-11-cuimhni-na-ngael/|teideal=‘Bhí cosc ar chláir teilifíse Bhéarla, ach rinneadh eisceacht i gcás Apollo 11’ – cuimhní na nGael|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=19 Iúil 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Apollo 11 Launch2.jpg|clé|mion|221x221px|éirí de thalamh]]
[[Íomhá:Crater 308 on the Moon.jpg|clé|mion|177x177px|cráitéir]]
[[Íomhá:Astronaut Edwin Aldrin descends the Lunar Module ladder, AS11-40-5868 (21037483754).jpg|clé|mion|220x220px|Edwin Aldrin]]
[[Íomhá:Aldrin_Apollo_11.jpg|mion|clé|177x177px|Shiúil Buzz Aldrin ar an ngealach.]]
[[Íomhá:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|clé|mion|lorg coise sa ghaineamh, Apollo 11|177x177px]][[Íomhá:AS11-44-6585 (21080234493).jpg|clé|mion|177x177px|an modúl ''ag éirí'']]
[[Íomhá:AS11-44-6552.jpg|clé|mion|177x177px|Chonacthas éirí an domhain don chéad uair riamh]][[Íomhá:Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|mion|clé|210x210px|Nuacht dochreidte]]
[[Íomhá:The Eagle Has Landed - The Flight of Apollo 11.webm|clé|mion|177x177px|Físeán, 32n]]
[[Íomhá:The Apollo 11 Mission (KSC-19990712-MH-NAS01-0001-The Apollo 11 Mission-B 3351).webm|clé|mion|177x177px|Físeán - Agallaimh,  52n]]

== Cúlra ==
Bhí iomaíocht an-ghéar idir Meiriceá agus an Rúis maidir le cén dream ba thúisce a chuirfeadh duine ag siúl ar an ghealach.  Ag an am céanna bhí go leor daoine ina éadan agus iad den tuairim gur caitheadh i bhfad an iomarca airgid air.

Eachtra ollmhór a bhí ann i mí Iúil 1969 agus ní raibh tuairim ag éinne cén toradh a bheadh air. Bhí go leor éiginnteachta ag baint leis an turas ar fad ó thús go deireadh.  Bhí daoine buartha nach n-éireodh le Armstrong agus a chomhghleacaithe a mbealach a dhéanamh abhaile fiú dá n-éireodh leo siúl ar an ngealach.  
{{Príomhalt|Clár Apollo}}

== Aistear ==
Ar 9.30 r.n. ar an [[16 Iúil]] [[1969]], d’fhág an spásárthach Apollo 11 [[Florida]]. Bhí triúr spásairí ar bord, Michael Collins, Buzz Aldrin agus [[Neil Armstrong]], a bhí ina chaptaen ar an spásárthach, agus iad ag taisteal 40,000 [[ciliméadar]] san uair ag am amháin (an tríú céim den éirí). 

Trí lá tar éis sin, bhí siad ag fithisiú na gealaí, is é sin ag taisteal timpeall na gealaí. Nuair a bhí siad réidh, chuaigh Armstrong agus Aldrin isteach sa mhodúl gealaí, is é sin an modúl beag taistil a bhí acu ar an spásárthach le tuirlingt ar an ngealach féin. 

Shiúil Neil Armstrong ar an ngealach, an chéad duine riamh a rinne sin. Fiche nóiméad tar éis sin, lean Buzz Aldrin é. 

Dúirt Collins cúpla seachtain tar éis dó filleadh ar an domhan: &lt;blockquote&gt;&quot;Bhí mé imníoch go mór nach dtiocfadh Armstrong agus Aldrin ar ais ón ngealach toisc nach raibh muid cinnte in aon chor an mbeadh an modúl gealaí in ann tuirlingt ar an ngealach mar is ceart. Chomh maith leis sin, mura mbeidís in ann filleadh ar an spásárthach, bheadh orm iad a fhágáil ansin. Chuir sin imní an domhain orm, dáiríre. Ar an dea-uair, ní raibh fadhb ar bith ag na spásairí agus tháinig siad ar ais chugam tar éis sé uair an chloig. &quot; &lt;/blockquote&gt;
Bhí an t-ádh dearg orthu. Ar an 24 Iúil, tháinig siad go léir ar ais chuig an domhan agus thuirling siad ar an [[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]]. 

Bhí clú agus cáil ar an triúr tar éis sin, go háirithe ar Armstrong agus Aldrin as an turas iontach a rinne siad.

== Cuntais finné súl ==
&lt;blockquote&gt;&quot;Ba dheacair dom na spásairí a dhéanamh amach ar an teilifís. Ní raibh ach craoladh dubh agus bán ar an teilifís an tráth sin. Thug mé faoi deara an spásárthach, modúl na gealaí nó an ''lunar module'', agus a chosa, chonaic mé dréimire agus chonaic mé cruth duine, Neil Armstrong, ag teacht anuas na céimeanna. Ansin chuala mé bualadh bos. Bhí duine ag siúl ar an ngealach.&quot; - Seán Ó Mainnín in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Is ansin a chromamar ag samhlú le hiontas go raibh daoine ansin den chéad uair agus sinne ag féachaint suas orthu siúd mura rabhadar siúd go baileach ag féachaint anuas orainn. Ach bhí rud éigin míorúilteach sa radharc sin ann féin, gealach os ár gcionn a raibh daoine uirthi, agus talamh laistíos a raibh daoine le gealaigh.&quot; - Alan Titley in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Déarfainn go raibh mé féin idir dhá chomhairle faoi. Rud iontach a bhí ann. Bhí sé osréalaíoch. Bhí pláinéad amháin anseo ar a raibh muid ag maireachtáil, an Domhan, agus bhí pláinéad eile amuigh ansin agus ní raibh a fhios againn an raibh daoine ann, an bhféadfadh daoine maireachtáil ann, an raibh saibhreas ann agus bhí caint ann faoi uisce, mianraí agus saibhreas eile a bheith ann. Ar thaobh amháin bhraith mé go raibh rud mór osréalaíoch ag tarlúint nár tharla a leithéid riamh lenár linn ach ag an am céanna déarfainn gur aontaigh mé leis an dream a bhí ag rá gur chosain sé an iomarca airgid ag am nuair a bhí tréan bochtanais agus fadhbanna eacnamaíochta ar fud an domhain.&quot; - Íte Ní Chionnaith in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&quot;Ní fhéadfá comparáid a dhéanamh le haon rud a tharla ó shin ná roimhe. B’fhéidir gur tharla rudaí a mbeadh tionchar níos mó acu ar an gcine daonna ach ní raibh aon rud chomh follasach sin. Bhí sé ar an teilifís. B’odaisé é, agus ba é an chéad uair a raibh tú in ann daoine a fheiceáil ag dul chuig áit úr uilig. I ndiaidh an turais, tugadh píosa cloiche ón ngealach do cheannairí na tíre. Taispeánadh dúinn é agus muid ar cuairt in Áras an Uachtaráin... Ba dheas an rud é a fheiceáil! Chaithfeá smaoineamh gur tháinig sé i bhfad i bhfad i bhfad ar shiúl.&quot; - Éamon Ó Cuív in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Ní fhéadfá comparáid a dhéanamh le haon rud a tharla ó shin ná roimhe. B’fhéidir gur tharla rudaí a mbeadh tionchar níos mó acu ar an gcine daonna ach ní raibh aon rud chomh follasach sin. Bhí sé ar an teilifís. B’odaisé é, agus ba é an chéad uair a raibh tú in ann daoine a fheiceáil ag dul chuig áit úr uilig. I ndiaidh an turais, tugadh píosa cloiche ón ngealach do cheannairí na tíre. Taispeánadh dúinn é agus muid ar cuairt in Áras an Uachtaráin... Ba dheas an rud é a fheiceáil! Chaithfeá smaoineamh gur tháinig sé i bhfad i bhfad i bhfad ar shiúl.&quot; - Éamon Ó Cuív in 2019&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Féach freisin ==

* [[Clár Apollo]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Apollo 11}}
[[Catagóir:Clár Apollo]]
[[Catagóir:1969]]
[[Catagóir:Apollo 11]]
[[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]]</text>
      <sha1>r9ecy48ta6z0ljj0cq9ljc39cyhp57c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seaga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78963</id>
    <revision>
      <id>1321075</id>
      <parentid>1190606</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1799" sha1="goj4u63vw4fdfb0u7lzcvc3lz6q0k01" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[File:Phalacrocorax aristotelis MHNT.ZOO.2010.11.47.2.jpg|thumb| ''Phalacrocorax aristotelis'']]
Is speiceas de bhroigheall é '''an seaga Eorpach'''  nó '''an seaga coiteann (''Gulosus aristotelis'').''' Is é an t-aon bhall den ghéineas monaitíopach '''''Gulosus''''' é.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kennedy|first1=Martyn|last2=Spencer|first2=Hamish G.|date=2014-10-01|title=Classification of the cormorants of the world|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790314002334|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|language=en|volume=79|pages=249–257|doi=10.1016/j.ympev.2014.06.020|issn=1055-7903|pmid=24994028}}&lt;/ref&gt; Síolraíonn sé timpeall chóstaí creagacha iarthar agus deisceart na hEorpa, iardheisceart na hÁise agus tuaisceart na hAfraice, ag geimhriú ina raon póraithe den chuid is mó ach amháin i gcás na n-éan is faide ó thuaidh. Sa Bhreatain de ghnáth tugtar an seaga ar an éan mara seo. Tagann an t-ainm [[géineas]] eolaíoch ón bhfocal [[An Laidin|Laidine]] ''gluttō'' (''craosaire''). Déanann an t-ainm speiceas aristotelis comóradh ar an bh[[Fealsúnacht|fealsamh]] Gréagach [[Arastatal|Aristotelēs]] (''[[Arastatal]]'').&lt;ref name= job90&gt;{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher = Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 |pages =55, 301}}&lt;/ref&gt; 

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{síol ainmhí}}

{{DEFAULTSORT:Seaga}}
[[Catagóir:Éin]]
[[Catagóir:Phalacrocoracidae]]
[[Catagóir:Éin na hEorpa]]
[[Catagóir:Éin le cur síos orthu in 1761]]
[[Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné]]</text>
      <sha1>goj4u63vw4fdfb0u7lzcvc3lz6q0k01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Stuart Mill</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79592</id>
    <revision>
      <id>1321058</id>
      <parentid>1305709</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18764" sha1="32la7o7mdgmdn6r6ulehl0h922gc3vi" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
{{glanadh-mar|Google Translate? Muileann ar Mill, pointí sé amach ar he points out... I ndáiríre?}}
Fealsamh Sasanach, eacnamaí polaitíochta agus státseirbhíseach ab ea '''John Stuart Mill''' (20 Bealtaine 1806 – 8 Bealtaine 1873).  Bhí sé ar cheann de na smaointeoirí is mó tionchar i stair an [[Liobrálachas|liobrálachais]], ghlac sé páirt go forleathan i ndíospóireachtí faoi theoiric shóisialta, [[fealsúnacht pholaitiúil|theoiric pholaitiúil]] agus [[eacnamaíocht pholaitiúil|gheilleagar polaitiúil]]. Tugadh &quot;the most influential English-speaking philosopher of the nineteenth century&quot; air,&lt;ref&gt;[http://plato.stanford.edu/entries/mill/ John Stuart Mill (Stanford Encyclopedia of Philosophy)]&lt;/ref&gt; Thacaigh an tuiscint a bhí aige ar an gcoincheap [[saoirse]] le saoirse bain an duine aonair i gcoinne smachta gan teorainn an stáit agus ag na rialacháin shóisialta.&lt;ref&gt;{{cite web|teideal=John Stuart Mill's ''On Liberty''|url=http://www.victorianweb.org/philosophy/mill/liberty.html|publisher=victorianweb|accessdate=23 July 2009|quote=On Liberty is a rational justification of the freedom of the individual in opposition to the claims of the state to impose unlimited control and is thus a defense of the rights of the individual against the state.}}&lt;/ref&gt;

Thacaigh Mill leis an bh[[fóntachas]], teoiric  eiticiúil a bhí forbartha ag a réamhtheachtaí Jeremy Bentham, agus a chuidigh go mór le teoiric an  [[Modh eolaíochta|mhodha eolaíoch]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://plato.stanford.edu/entries/mill/#SciMet|teideal=John Stuart Mill (Stanford Encyclopedia of Philosophy)|publisher=plato.stanford.edu|accessdate=31 July 2009}}&lt;/ref&gt;

Ina bhall den [[An Páirtí Liobrálach|Pháirtí Liobrálach]], ba é ,freisin,  an chéad Fheisire Parlaiminte a rinneadh glaoch ar iarratas ar vóta a thabhairt do mhná.&lt;ref&gt;https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/electionsvoting/womenvote/parliamentary-collections/1866-suffrage-petition/john-stuart-mill/&lt;/ref&gt;

== Beathaisnéis ==
Rugadh John Stuart Mill ag 13 Sráid Rodney i [[Pentonville]] limistéar Londan, an mac ba shine de chuid  James Mill,  fealsamh Albanach, staraí agus eacnamaí, agus Harriet Burrow. Chuir a athair  oideachas air, le comhairle agus chúnamh ó Jeremy Bentham agus Francis Place. Tugadh tógáil thar a bheith dian dó, agus d'aon ghnó  cosnaíodh é ar chaidreamh le páistí ar a aois féin, seachas a chuid siblíní. Deisceabal dílis de chuid Bentham ab a athair agus tacadóir an chomhcheangaltachais, agus bhí sé mar aidhm fhollasach aige saoi intleachtúil a chruthú a bheadh in ann cúis an fhóntachais a leanúint agus a chur i bhfeidhm tar éis a bháis féin agus báis Bentham.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Halevy|first=Elie|teideal=The Growth of Philosophic Radicalism|year=1966|publisher=Beacon Press|isbn=0-19-101020-0|pages=282–284}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:J_S_Mill_and_H_Taylor.jpg|deas|mion|323x323px|John Stuart Mill agus Helen Taylor. Iníon de chuid Harriet Taylor ab ea Helen agus chomhoibrigh siad le chéile ar feadh cúig bliana déag tar éis báis a máthair sa bhliain 1858.]]

==== Saoirse ====
Is éard an tuairim a bhí ag John Stuart Mil ar 'saoirse', a bhí faoi thionchar [[Joseph Priestley]] agus Josiah Warren, na gur chóir go mbeadh cead a chinn ag an duine atá saor a rogha rud a dhéanamh ach amháin nach dtarlófaí díobháil ar bith do dhaoine eile. Tá daoine aonair réasúnach go leor chun cinntí a dhéanamh faoi a n-aimhleas. Ba chóir don rialtas a ladar a chur isteach nuair atá sé i gcomhair na sochaí a chosaint. Mhínigh Mill:&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;The sole end for which mankind are warranted, individually or collectively, in interfering with the liberty of action of any of their number, is self-protection. That the only purpose for which power can be rightfully exercised over any member of a civilized community, against his will, is to prevent harm to others. His own good, either physical or moral, is not sufficient warrant. He cannot rightfully be compelled to do or forbear because it will be better for him to do so, because it will make him happier, because, in the opinion of others, to do so would be wise, or even right...The only part of the conduct of anyone, for which he is amenable to society, is that which concerns others. In the part which merely concerns him, his independence is, of right, absolute. Over himself, over his own body and mind, the individual is sovereig .&lt;ref&gt;Mill, ''On Liberty'', p. 13. [http://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=harp;cc=harp;rgn=full%20text;idno=harp0024-5;didno=harp0024-5;view=image;seq=00693;node=harp0024-5%3A1 Cornell.edu]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

==== Saoirse cainte ====
Abhcóide suntasach ab ea Mill i gcomhair saoirse cainte, bhí Mill i gcoinne na cinsireachta. Deir sé:&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;I choose, by preference the cases which are least favourable to me – In which the argument opposing freedom of opinion, both on truth and that of utility, is considered the strongest. Let the opinions impugned be the belief of God and in a future state, or any of the commonly received doctrines of morality... But I must be permitted to observe that it is not the feeling sure of a doctrine (be it what it may) which I call an assumption of infallibility. It is the undertaking to decide that question for others, without allowing them to hear what can be said on the contrary side. And I denounce and reprobate this pretension not the less if it is put forth on the side of my most solemn convictions. However, positive anyone's persuasion may be, not only of the faculty but of the pernicious consequences, but (to adopt expressions which I altogether condemn) the immorality and impiety of opinion. – yet if, in pursuance of that private judgement, though backed by the public judgement of his country or contemporaries, he prevents the opinion from being heard in its defence, he assumes infallibility. And so far from the assumption being less objectionable or less dangerous because the opinion is called immoral or impious, this is the case of all others in which it is most fatal.&lt;ref&gt;John Stuart Mill (1806–1873) &quot;On Liberty&quot; 1859. ed. Gertrude Himmelfarb, UK: Penguin, 1985, pp. 83–84&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Muileann breac-chuntas ar na buntáistí a bhaineann le 'ag cuardach le haghaidh agus fionnachtain na fírinne' mar bhealach chun eolas breise. D'áitigh sé go fiú má tuairim go bhfuil sé bréagach, an fhírinne is féidir a thuiscint níos fearr trí refuting an earráid. Agus mar chuid is mó tá tuairimí nach fíor go hiomlán ná go hiomlán bréagach, pointí sé amach go bhfuil ag ligean saor in aisce léiriú ar chumas an mhaistíní ar iomaíocht tuairimí mar bhealach a chaomhnú go páirteach fhírinne sna tuairimí éagsúla.&lt;ref name=&quot;Freedomof&quot;&gt;Freedom of Speech, Volume 21, by Ellen Frankel Paul, Fred Dycus Miller, Jeffrey Paul&lt;/ref&gt; Buartha faoi mionlaigh tuairimí a bheith faoi chois, Muileann chomh maith leis sin d'áitigh tacú le saoirse cainte ar fhorais pholaitiúla, á rá go bhfuil sé ina chomhpháirt ríthábhachtach do ionadaí rialtas a bhfuil d'fhonn a chumasú díospóireacht ar bheartas poiblí. Muileann chomh maith leis sin deaslabhartha d'áitigh go bhfuil saoirse cainte ceadaíonn le haghaidh fás pearsanta agus féin-réadú. Dúirt sé go bhfuil saoirse cainte a bhí ríthábhachtach ar a mbealach chun a fhorbairt a chuid buanna agus a bhaint amach an duine cumas agus cruthaitheacht. Sé arís agus arís eile a dúirt go bhfuil éalárnacht a bhí níos fearr a aonfhoirmeacht agus marbhántacht.

==== Prionsabal na díobhála ====
Bunaíodh an creideamh go gcuirfeadh an tsaoirse cainte  an tsochaí chun cinn  leis an mhuinín go raibh an pobal in ann cíoradh go beacht. Má tá aon argóint mícheart nó díobhálach, 
measfaidh an phobail í a bheith mícheart nó díobhálach, agus ansin ní féidir na hargóintí a bheith marthanach agus cuirfear as an áireamh iad. D' áitigh Mill go fiú aon argóintí a úsáidtear le haghaidh dúnmharaithe nó éirí amach i gcoinne an rialtais, níor chóir iad a bheith curtha faoi chois ó thaobh na polaitíochta de nó géarleanúint a dhéanamh ar go sóisialta. Dar leis, má tá gá i ndáiríre le héirí'' ''amach, ba chóir do dhaoine dul chun ceannairce; má tá dúnmharú go fírinneach cuí, ba chóir dó a bheith ceadaithe. Seo é prionsabal na díobhála. 

&quot;That the only purpose for which power can be rightfully exercised over any member of a civilised community, against his will, is to prevent harm to others&quot;.&lt;blockquote style=&quot;&quot;&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;John Stuart Mill. (1863). ''On Liberty''. Ticknor and Fields. p. 23&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Coilíneachas ===
D'áitigh Mill, fostaí  san Chomhlacht  Briotanach na hIndia Thoir ó 1823 go dtí 1858, &quot;,&lt;ref&gt;[http://www.victorianweb.org/philosophy/mill/career.html J. S. Mill's Career at the East India Company]&lt;/ref&gt; maidir le tacaíocht a thabhairt don mhéid a thug sé  'forlámhaí dea-mhéiniúil'  (Béarla:'benevolent despotism') air, maidir leis na coilíneachtaí. .&lt;ref name=&quot;David Theo Goldberg 2000&quot;&gt;{{cite journal|last1=Theo Goldberg|first1=David|year=2000|teideal=&quot;Liberalism's limits: Carlyle and Mill on &quot;the negro question|url=|journal=Nineteenth-Century Contexts: An Interdisciplinary Journal|volume=22|issue=2|pages=203–216|doi=10.1080/08905490008583508}}&lt;/ref&gt; D'áitigh Mill an méid seo a leanas; &quot;To suppose that the same international customs, and the same rules of international morality, can obtain between one civilized nation and another, and between civilized nations and barbarians, is a grave error....To characterize any conduct whatever towards a barbarous people as a violation of the law of nations, only shows that he who so speaks has never considered the subject. &quot;&lt;ref&gt;John Stuart Mill,'' Dissertations and Discussions: Political, Philosophical, and Historical'' (New York 1874) Vol. 3, pp. 252–253.&lt;/ref&gt;

=== Slábhaíocht ===
Sa bhliain 1850, sheol Mill litir gan ainm (a tháinig chun cinn faoin teideal &quot;The Negro Question&quot;), i gcoinne na litreach gan ainm ó Thomas Carlyle chuig Fraser's Magazine for Town and Country,  inar áitigh Carlyle le haghaidh sclábhaíochta. Thacaigh Mill le cealú na sclábhaíochta sna Stáit Aontaithe.

In aiste Mhill ón bhliain 1869, &quot;The Subjection of Women&quot;, léirigh sé go raibh sé in aghaidh na sclábhaíochta:
&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;This absolutely extreme case of the law of force, condemned by those who can tolerate almost every other form of arbitrary power, and which, of all others, presents features the most revolting to the feeling of all who look at it from an impartial position, was the law of civilized and Christian England within the memory of persons now living: and in one half of Angle-Saxon America three or four years ago, not only did slavery exist, but the slave trade, and the breeding of slaves expressly for it, was a general practice between slave states. Yet not only was there a greater strength of sentiment against it, but, in England at least, a less amount either of feeling or of interest in favour of it, than of any other of the customary abuses of force: for its motive was the love of gain, unmixed and undisguised: and those who profited by it were a very small numerical fraction of the country, while the natural feeling of all who were not personally interested in it, was unmitigated abhorrence.&lt;ref name=&quot;The Subjection of Women&quot;&gt;Mill, J.S. (1869) [http://www.constitution.org/jsm/women.htm ''The Subjection of Women''], Chapter 1&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Cearta na mBan ===
[[Íomhá:John_Stuart_Mill,_Vanity_Fair,_1873-03-29.jpg|mion|&quot;Fealsamh baineann&quot;. Caracatúr ag Spy a foilsíodh i Vanity Fair sa bhliain 1873.]]

=== Fealsúnacht eacnamaíoch ===
[[Íomhá:Mill_-_Essays_on_economics_and_society,_1967_-_5499347.tif|mion|''Aistí ar eacnamaíocht agus ar an  tsochaí'', 1967]]

== Foilseacháin shuntasacha ==
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Teideal
! scope=&quot;col&quot; | Dáta
! scope=&quot;col&quot; |Foinse
|-
| &quot;Two Letters on the Measure of Value&quot; 
| 1822 
| &quot;The Traveller&quot;
|-
| &quot;Questions of Population&quot; 
| 1823 
| &quot;Black Dwarf&quot;
|-
| &quot;War Expenditure&quot; 
| 1824 
| ''Westminster Review''
|-
| &quot;Quarterly Review – Political Economy&quot; 
| 1825 
| ''Westminster Review''
|-
| &quot;Review of Miss Martineau's Tales&quot; 
| 1830 
| ''Examiner''
|-
| &quot;The Spirit of the Age&quot; 
| 1831 
| ''Examiner''
|-
| &quot;Use and Abuse of Political Terms&quot; 
| 1832 
|-
| &quot;What is Poetry&quot; 
| 1833, 1859 
|-
| &quot;Rationale of Representation&quot; 
| 1835 
|-
| &quot;De Tocqueville on Democracy in America [i]&quot; 
| 1835 
|-
| &quot;State of Society In America&quot; 
| 1836 
|-
| &quot;Civilization&quot; 
| 1836 
|-
| &quot;Essay on Bentham&quot; 
| 1838 
|-
| &quot;Essay on Coleridge&quot; 
| 1840 
|-
| &quot;Essays On Government&quot; 
| 1840 
|-
| &quot;De Tocqueville on Democracy in America [ii]&quot; 
| 1840 
|-
| ''A System of Logic'' 
| 1843 
|-
| ''Essays on Some Unsettled Questions of Political Economy'' 
| 1844 
|-
| &quot;Claims of Labour&quot; 
| 1845 
| ''Edinburgh Review''
|-
| ''The Principles of Political Economy: with some of their applications to social philosophy ''
| 1848 
|-
| &quot;The Negro Question&quot; 
| 1850 
| ''Fraser's Magazine''
|-
| &quot;Reform of the Civil Service&quot; 
| 1854 
|-
| ''Dissertations and Discussions'' 
| 1859 
|-
| ''A Few Words on Non-intervention'' 
| 1859 
|-
| ''On Liberty ''
| 1859 
|-
| 'Thoughts on Parliamentary Reform
| 1859 
|-
| ''Considerations on Representative Government'' 
| 1861 
|-
| &quot;Centralisation&quot; 
| 1862 
| ''Edinburgh Review''
|-
| &quot;The Contest in America&quot; 
| 1862 
| ''Harper's Magazine''
|-
| ''Utilitarianism ''
| 1863 
|-
| ''An Examination of Sir William Hamilton's Philosophy'' 
| 1865 
|-
| ''Auguste Comte and Positivism'' 
| 1865 
|-
| ''[[wikisource:Inaugural address delivered to the University of St. Andrews, Feb. 1st 1867|Inaugural Address at St. Andrews]]'' Concerning the value of culture 
| 1867 
|-
| &quot;Speech In Favor of Capital Punishment&quot;&lt;ref&gt;Hansard report of Commons Sitting: CAPITAL PUNISHMENT WITHIN PRISONS BILL— [BILL 36.] COMMITTEE stage: [http://hansard.millbanksystems.com/commons/1868/apr/21/committee#S3V0191P0_18680421_HOC_33 HC Deb 21 April 1868 vol 191 cc1033-63 including Mill's speech Col. 1047–1055] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630072057/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1868/apr/21/committee#S3V0191P0_18680421_HOC_33 |date=30 Meitheamh 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;His speech against the abolition of capital punishment was commented upon in an editorial in ''The Times'', Wednesday, 22 April 1868; pg. 8; Issue 26105; col E:&lt;/ref&gt; 
| 1868 
|-
| ''[[wikisource:England and Ireland|England and Ireland]]'' 
| 1868 
|-
| &quot;Thornton on Labor and its Claims&quot; 
| 1869 
| ''Fortnightly Review''
|-
| ''The Subjection of Women ''
| 1869 
|-
| ''Chapters and Speeches on the Irish Land Question'' 
| 1870 
|-
| ''Nature, the Utility of Religion, and Theism'' 
| 1874 
|-
| [https://archive.org/stream/autobiographymil00milluoft#page/n7/mode/2up ''Autobiography of John Stuart Mill''] 
| 1873 
|-
| [https://archive.org/stream/threeessaysonrel00mill#page/n7/mode/2up ''Three Essays on Religion''] 
| 1874 
|-
| &quot;Notes on N.W. Senior's Political Economy&quot; 
| 1945 
| ''Economica'' [[wiktionary:n.s.#Noun|N.S.]] 12
|}

== Féach freisin ==
* List of liberal theorists
* Mill's Methods
* ''On Social Freedom''
* Women's suffrage in the United Kingdom

== Nótaí ==
{{Reflist|30em}}

== Tagairtí ==
* Brink, David, [https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/mill-moral-political/ &quot;Mill's Moral and Political Philosophy&quot;], The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2016 Edition), Edward N. Zalta (ed.)
* Stuart Mill, Collected Works of John Stuart Mill, ed. J.M. Robson (Toronto: University of Toronto Press, London: Routledge and Kegan Paul, 1963-1991), 33 vols. 3/14/2017.

== Léamh breise ==
* {{cite book|last=Alican|first=Necip Fikri|title=Mill’s Principle of Utility: A Defense of John Stuart Mill’s Notorious Proof|publisher=Amsterdam and Atlanta: Editions Rodopi B.V.|date=1994|isbn=978-90-518-3748-3}}
* {{cite book|last=Bayles|first=M. D.|title=Contemporary Utilitarianism|year=1968|publisher=Anchor Books, Doubleday}}
* {{cite book|last=Bentham|first=Jeremy|title=An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (Dover Philosophical Classics)|publisher=Dover Publications Inc.|date=2009|isbn=978-0486454528}}
* {{cite book|last=Brandt|first=Richard B.|title=A Theory of the Good and the Right|url=https://archive.org/details/theoryofgood00bran|publisher=Clarendon Press|year=1979|isbn=0-19-824550-5}}
* {{cite book|last=Lyons|first=David|title=Forms and Limits of Utilitarianism|url=https://archive.org/details/formslimitsofuti0000lyon|date=1965|publisher=Oxford University Press (UK)|isbn=978-0198241973}}
* {{cite book|last=Mill|first=John Stuart|title=[[A System of Logic]], Ratiocinative and Inductive (Classic Reprint)|publisher=Forgotten Books|date=2011|isbn=978-1440090820}}
* {{cite book|last=Mill|first=John Stuart|editor-first=John|editor-last=Robson|title=Collected Works, volume XXXI|publisher=University of Toronto Press|year=1981|chapter=Autobiography|isbn=0-7100-0718-3}}
* {{cite book|last=Moore|first=G.E.|title=Principia Ethica|url=https://archive.org/details/principiaethica0000moor_d6i1|publisher=Prometheus Books UK|year=1903|isbn=0879754982}}
* {{cite book|last=Rosen|first=Frederick|title=Classical Utilitarianism from Hume to Mill|publisher=Routledge|year=2003}}
* {{cite book|last=Scheffler|first=Samuel|title=The Rejection of Consequentialism: A Philosophical Investigation of the Considerations Underlying Rival Moral Conceptions, Second Edition|publisher=Clarendon Press|date=August 1994|isbn=978-0198235118}}
* {{cite book|last1=Smart|first1=J. J. C.|last2=Williams|first2=Bernard|title=Utilitarianism: For and Against|url=https://archive.org/details/utilitarianismfo00smar|publisher=Cambridge University Press|date=January 1973|isbn=978-0521098229}}
* Francisco Vergara, « [http://www.fvergara.com/QUALITY.doc Bentham and Mill on the “Quality” of Pleasures]»,  ''Revue d'études benthamiennes'', Paris, 2011.
* Francisco Vergara, « [http://fvergara.com/Halevy.pdf A Critique of Elie Halévy; refutation of an important distortion of British moral philosophy] », ''Philosophy'', Journal of The Royal Institute of Philosophy, London, 1998.

== Naisc sheachtracha ==

=== Mill's works ===

{{DEFAULTSORT:Mill, John S}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1806]]
[[Catagóir:Básanna i 1873]]
[[Catagóir:Fealsúna Sasanacha]]
[[Catagóir:Eolaithe polaitíochta]]</text>
      <sha1>32la7o7mdgmdn6r6ulehl0h922gc3vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Howth gun-running</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79797</id>
    <redirect title="Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair" />
    <revision>
      <id>1321044</id>
      <parentid>883667</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12732" sha1="nc41mze5nykhhqpdlxd6libgptww20g" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair]]Is é atá i gceist nuair a thagraítear do Thabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair ná an ócáid sin arna seachadadh 1,500 raidhfil d’Óglaigh na hÉireann ag cuan Bhinn Éadair ar an 26 Iúil 1914. Tarraingíodh aird slua mhóir ar an tabhairt i dtír agus na gunnaí á ndí-ualú ó luamh príobháideach le solas an lae, agus d’ordaigh na húdaráis go n-idirghabhfadh na póilíní agus an t-arm araon san eachtra. D’éirigh leis na hÓglaigh na fórsaí slándála a sheachaint, áfach. Chuir saoránaigh aighneas ar reisimint darbh ainm the King’s Own Scottish Borderers ar Shiúlán Bhaitsiléir agus na saighdiúirí sin ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí. Chaith siad clocha agus maslaí leo. Scaoil na saighdiúirí leis an slua nach raibh airm acu agus sháigh siad fear amháin le beaignit, rud a d’fhág gur maraíodh ceathrar saoránach agus gur gortaíodh ocht nduine is tríocha.

== An plean chun na gunnaí a thabhairt i dtír ==
De réir Darrell Figgis, ba i mí Aibreáin, 1914 a smaoiníodh ar an bplean den chéad uair, mar thoradh ar Cheannairc an Churraigh, eachtra a thit amach ar an 20 Márta. Chreid a lán de mhuintir na hÉireann nach bhféadfaidís iontaoibh a bheith acu in Arm na Breataine chun Rialtas Dúchais a fhorghníomhú nuair a chuirfí i bhfeidhm sa tír é, agus chreid a lán ball d’Óglaigh na hÉireann go gcuirfí borradh faoin earcaíocht san eagraíocht sin dá mbeadh teacht ar ghunnaí acu. Rinneadh cinneadh ag lón a raibh Alice Stapford Green, an Tiarna Ruairí Mac Easmainn agus Eoin Mac Néill i láthair aige go rachadh Figgis i dteagmháil le Mícheál Ó Rathaille chun ciste a bhunú le haghaidh airm a cheannach.

Níor éirigh leis san iarracht sin agus tháinig lagmhisneach ar an ngrúpa nuair a fuair siad amach faoi Thabhairt i dtír na ngunnaí i Latharna a rinne Óglaigh Uladh. D’iarr Mac Easmainn ar Alice Green go n-íocfaí iasacht ar ais nuair a cheannódh na hÓglaigh a gcuid gunnaí. Chuaigh Mac Easmainn, Figgis agus Erskine Childers i dteagmháil le gníomhaire i Londain de chuid déileálaí arm Beilgeach. Ar deireadh thiar, chuir siad clabhsúr ar an margadh le déileálaí in Hamburg ar chuir an Rathailleach in aithne dóibh é, agus shocraigh siad ar dhíolachán 1,500 raidhfil
.&lt;ref&gt;Inglis 1973, pp.262–265 and 275–277&lt;/ref&gt;

De réir fhianaise Earnáin de Blaghd, chuir Bulmer Hobson dualgas ar Ailf Ó Cadáin faisnéis shaineolach faoin gcuan agus eolas “a d’oirfeadh do chaptaen a bheadh ag stiúradh báid isteach agus nach bhféadfadh, b’fhéidir, fanacht le taoide”  a bhailiú cúpla seachtain roimh an teacht i dtír.


Ba iad Erskine Childers, Molly Childers, an Tiarna Ruairí Mac Easmainn, Alice Green agus Mary Spring Rice a d’iompair an t-ualach thar sáile.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Martin 1964 {{page number needed|date=December 2016}}&lt;/ref&gt; Chuir Molly Childers agus Spring Rice coiste ar bun chun ciste a chruinniú le haghaidh na n-arm, agus d’éirigh leo breis is £2,000 a bhailiú. Choinnigh Molly dialann inar scríobh sí faoin eachtra, cáipéis staire atá lán castaí greannmhara. Chuir na Childers a luamh pléisiúr, an Asgard, ar fáil le haghaidh iompar 900 de na raidhfilí aon-urchar Mauser M1871 11 mm agus na 29,000 urchar dá armlón púdair dhuibh. Ionas go mbeidís in ann na gunnaí úd a cheannach, luaigh Erskine Childers – a shínigh an conradh – leis an déileálaí arm Gearmánach go raibh na raidhfilí ag triail ar Mheicsiceo. Ba bheag nach raibh na gunnaí, a bhí ann ó aimsir an Chogaidh Fhranc-Phrúisigh (1870–71), fós in ann feidhmiú. Cuireadh chun feidhme ní ba dhéanaí iad in Ard-Oifig an Phoist in Éirí Amach na Cásca in 1916.

Rinne Sir Thomas Myles, Tom Kettle, agus James Meredith méid raidhfilí Mauser i bhfad níos lua ná sin a thaibhairt i dtír díreach ag an am céanna ó bhád darbh ainm an Chotah i gCill Chomhghaill i gContae Chill Mhantáin.

== Iompar na gunnaí thar sáile ==
Rinne Conor O’Brien, na Childers, Spring Rice agus beirt mhairnéalach ó Chontae Dhún na nGall, Patrick McGinley agus Charles Duggan, an Asgard agus bád O’Brien, an Kelpie, a sheoladh chuig baoi áirithe in aice le cósta na Beilge. Ba ag an mbaoi sin, baoi Ruytingen, a tháinig siad ar an tuga a d’iompair na raidhfilí ó Hamburg. Líon na hairm cábán an luaimh suas go béal, rud a d’fhág nach raibh aon spás fágtha ann chun codlata, nó fiú chun bia a réiteach, agus bhí ar an gcriú gach uile rud a dhéanamh os cionn mhullach na n-arm. Bhí orthu dúshlán a thabhairt ar chúpla stoirm ar an turas ar ais. Agus ina dhiaidh sin, tháinig siad ar loingeas uile de chuid Chabhlach na Breataine, a bhí réidh don bhriseadh amach cogaidh a bhí ar na bacáin ag an am. Bhí ar chriú an Asgard seoladh tríd an loingeas sin agus an lastas neamhcheadaithe ar an mbád. Cuntas pearsanta, corraitheach atá sa chur síos i ndialann Spring Rice faoin gcuid sin den aistear.&lt;ref&gt;http://www.anphoblacht.com/contents/24233&lt;/ref&gt;

== Teacht i dtír ar Bhinn Éadair ==
Tugadh na hairm i dtír ón Asgard ar chuan Bhinn Éadair ar an 26 Iúil 1914. Bhí baill de chuid Fhianna Éireann ann ag feitheamh orthu, cairteacha láimhe agus baraí rotha acu, réidh chun luí isteach ar an obair. Bhí Bulmer Hobson, Dubhghlas de hÍde, Darrell Figgis, Peadar Kearney agus Tomás Mac Donnchadha i láthair ann, freisin. Chuir máistir an chuain na húdaráis ar an eolas faoin méid a bhí ag tarlú, agus glaodh ar Phóilíní Chathair Bhaile Átha Cliath teacht amach. D’iarr an Coimisinéir Cúnta Harrell go dtabharfaí cúnamh míleata freisin, agus seoladh amach díorma de chuid na “King’s Own Scottish Borderers” óna mbeairicí i gCill Mhaighneann. Tháinig an dá dhream, na hÓglaigh agus fórsaí an Údaráis, in aghaidh a chéile i gCluain Tarbh.&lt;ref&gt;McNally 2007, pp.6, 13–15.&lt;/ref&gt;

Leis sin, bhris círéib amach idir Óglaigh nach raibh acu mar airm ach baitíní agus na póilíní. Bhí líon mór póilíní nár ghlac leis na horduithe a tugadh dóibh na hÓglaigh a dhí-armáil agus níor éirigh leosan a lean na horduithe na hairm a urghabh. Ina dhiaidh sin, tharla go raibh achrann eile ann ina raibh ní ba mhó troid ucht-le-hucht agus inar baineadh úsáid as beaignití agus puint raidhfilí. Seans maith gur scaoil Óglaigh nó baill de chuid na bhFianna piléir piostail freisin&lt;ref&gt;[http://www.theirishstory.com/2014/07/26/today-in-irish-history-july-26th-1914-the-howth-gun-running/#at_pco=cfd-1.0&amp;at_ab=-&amp;at_pos=0&amp;at_tot=5&amp;at_si=53d916a6fe1c5499 &quot;The Howth Gun Running&quot;], ''The Irish Story''&lt;/ref&gt; [...]

Sa ruaille buaille sin go léir, d’éirigh le Tomás Mac Donnchadha agus Bulmer Hobson orduithe a thabhairt do chuid d’Óglaigh Fhianna Éireann na gunnaí a athsheachadán as láthair agus iad a chur i bhfolach i dtailte sa cheantar arbh leis na Bráithre Críostaí iad. Ina iomláine, ghabh na póilíní 19 raidhfil, ach bhí orthu iad siúd a thabhairt ar ais nuair a cinneadh sa chúirt gur gabhadh iad go mídhleathach.

TFágadh cuid de na gunnaí i dteach Harry Boland, 15 Corrán Marino, Cluain Tarbh, chomh maith.[...]

== Siúlán Bhaitsiléir ==
Faoin bpointe sin bhí slua mór tar éis bailiú agus thosaigh lucht an tslua ag déanamh trasnáil ar na saighdiúirí agus á bhfonóid nuair a chonaic siad iad ag teacht agus cuma chrosta ar a n-aghaidh. &lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;Connolly, J.S.; ''Oxford Companion to Irish History'', page 263-4. Oxford University Press, 2007. {{ISBN|978-0-19-923483-7}}&lt;/ref&gt; Agus iad ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí, tháinig cuid de na saighdiúirí trí Shiúlán Bhaitsiléir, áit inar tháinig siad in aghaidh slua naimhdeach cé nach raibh airm ag lucht an tslua. Bhí an slua ag déanamh ceap magaidh de na saighdiúirí faoin tslí ar dteip orthu ina n-iarracht na hairm a urghabháil. Bhí oifigeach áirithe i measc na saighdiúirí nach raibh a fhios aige go raibh a gcuid gunnaí réidh chun scaoileadh, agus thug sé ordú dóibh aghaidh a thabhairt ar an slua. Agus é ag caint leis na saoránaigh, scaoil trúpa amháin piléar agus ansin tháinig rois piléar ina shála.&lt;ref&gt;''A Dictionary of Irish History'', D J Hickey &amp; J E Doherty, Gill and Macmillan, Dublin, 1980, p. 21, {{ISBN|0-7171-1567-4}}&lt;/ref&gt; Maraíodh triúr ar an toirt – Mrs Duffy, James Brennan agus Patrick Quinn – agus gortaíodh ocht nduine is tríocha, leis. Fuair fear amháin bás níos déanaí ó chréachtaí a fuair sé ó bheaignit.&lt;ref&gt;Robert Kee, ''The Green Flag'', Vol 2, ''The Bold Fenian Men.'' pp. 214–215&lt;/ref&gt;

Cáineadh an cinneadh a rinneadh go ngairfí an t-arm amach chun seirbhís i gcoimisiún fiosrúchán a thionóladh ina dhiaidh sin. Bhí uafás agus alltacht ar an bpobal ar fud na hÉireann mar gheall ar an eachtra sin agus na daoine a maraíodh nó a gortaíodh ann.&lt;ref&gt;''Irish Independent,'' 29 July 1914&lt;/ref&gt;

== Comparáid a dhéanamh leis an tabhairt i dtír gunnaí i Latharna ==
[...].&lt;ref name=&quot;HomeRule&quot;&gt;Jackson, Alvin; ''Home Rule – An Irish History 1800–2000,''| page 136. {{ISBN|1-84212-724-1}}&lt;/ref&gt; [...]. [...] [...].

[...].&lt;ref&gt;Inglis 1973, p.277&lt;/ref&gt; An chomparáid a chuireann leis an tuairim go bhfuil an bhinn éadair gunnaí a bhí cheannaigh go príomha le haghaidh an éifeacht poiblíochta agus, cé go marfach, ní raibh a chur i gcomparáid leis an Latharna gunnaí ar a cosúil le-do-mar bhonn. Mar gheall ar a taithí i [[Dara Cogadh na mBórach|ndara Cogadh na Mbórach]], Childers a bheadh curtha ar an eolas go maith de na difríochtaí.&lt;ref&gt;C Townshend, &quot;The Easter Rising 1916: The Irish Rebellion&quot; (London 2005)&lt;/ref&gt;

== Comóradh ==
An marú na sibhialtach neamharmtha ar Bachelors Walk shocked go leor in Éirinn agus níos faide anonn. &quot;Cuimhnigh Bachelor ' s Walk&quot; tháinig rallying caoin, agus na céimeanna óglaigh na Héireann swelled mar thoradh air sin.

I 1961, rialtas na Héireann eagraithe a ath-achtú an bhinn éadair gun rith, a sholáthar ar an bunaidh ''Asgard'' ó a úinéir agus featuring roinnt de na Mausers agus a mhaireann oibrithe Deonacha a bhí i láthair an lá sin. An seoladh a bhí á léamh ag an tuachtarán [[Éamon de Valera]], agus le plaic a bhí in airde ar an gcé comóradh ar na himeachtaí.

F. X. Martin a foilsíodh ''An bhinn éadair Gunna-Reáchtáil'' i gcomhthráth le comóradh 50 bliain ar an imeacht. Is é an leabhar obair acadúil lena n-áirítear Mary Spring Rice's logáil isteach ar an turas ar bord an ''Asgard''.

== Tagairtí ==

=== Leabharliosta ===
* {{cite book|last=Boyle|first=Andrew|date=1977|title=The Riddle of Erskine Childers|url=https://archive.org/details/riddleoferskinec00boyl|location=London|publisher=|page=|isbn=}}
* {{cite book|last=Breslin|first=Vincent|date=July 2014|title=Gun-Running: The Story of the Howth and Kilcoole Gun-Running 1914|url=|location=|publisher=|page=|isbn=978-0992987800}}
* {{cite book|last=Coffey|first=D|date=1914|title=O'Neill &amp; Ormond: A Chapter in Irish History|url=|location=Dublin &amp; London:  &amp; Co.|publisher=Maunsel|page=|isbn=}}
* {{cite book|last=Coleman|first=Marie|date=2003|title=County Longford and the Irish Revolution 1910–1923|url=|location=Dublin|publisher=|page=|isbn=}}
* {{cite book|editor-last=Martin|editor-first=Francis Xavier|others=Foreword by Éamon de Valera|date=1964|title=The Howth gun-running and the Kilcoole gun-running, 1914|url=|location=Dublin|publisher=Browne and Nolan|page=|isbn=}}
* {{cite book|last=Inglis|first=B|title=Roger Casement|url=https://archive.org/details/rogercasement0000bria|publisher=Coronet|year=1973|isbn=0-340-18292-X}}
* {{cite book|last=McCormack|first=W.J.|date=2012|title=Dublin 1916: The French Connection|url=https://archive.org/details/dublin1916french0000mcco|location=Dublin|publisher=|page=|isbn=}}
* {{cite journal|last=McGurk|first=John|year=1996|title=The Riddle of Erskine Childers|journal=Contemporary Review}}
* {{cite book|first=M|last=McNally|title=Easter Rising 1916:  Birth of the Irish Republic|publisher=Osprey|year=2007}}
* {{cite book|author=Royal Commission on the circumstances connected with the landing of arms at Howth on 2|date=1914|title=Report|url=http://www.dippam.ac.uk/eppi/documents/22101|location=London|publisher=HMSO|series=[[Command paper]]s|volume=Cd. 7631.}}
* {{cite book|author=Royal Commission on the circumstances connected with the landing of arms at Howth on 2|date=1914|title=Minutes of evidence; with Appendices and Index|url=http://www.dippam.ac.uk/eppi/documents/22102|location=London|publisher=HMSO|series=Command papers|volume=Cd. 7649.}}

=== Luanna ===
{{Reflist|40em}}</text>
      <sha1>nc41mze5nykhhqpdlxd6libgptww20g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79798</id>
    <revision>
      <id>1321090</id>
      <parentid>1294576</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16104" sha1="pqsg2chbxcgloriglg1nbacfhyc06gx" xml:space="preserve">{{glanadh}}
{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Is é atá i gceist nuair a thagraítear do '''Thabhairt i dtír na ngunnaí i m[[Binn Éadair]]''' ná an ócáid sin arna seachadadh 1,500 raidhfil d’[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|'''Óglaigh na hÉireann''']] ag cuan Bhinn Éadair ar an 26 Iúil 1914. Tarraingíodh aird slua mhóir ar an tabhairt i dtír agus na gunnaí á ndí-ualú ó luamh príobháideach le solas an lae, agus d’ordaigh na húdaráis go n-idirghabhfadh na póilíní agus an t-arm araon san eachtra. D’éirigh leis na hÓglaigh na fórsaí slándála a sheachaint, áfach. Chuir saoránaigh aighneas ar reisimint darbh ainm the King’s Own Scottish Borderers ar [[Siúlán Bhaitsiléir|Shiúlán Bhaitsiléir]] agus na saighdiúirí sin ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí. Chaith siad clocha agus maslaí leo. Scaoil na saighdiúirí leis an slua nach raibh airm acu agus sháigh siad fear amháin le beaignit, rud a d’fhág gur maraíodh ceathrar saoránach agus gur gortaíodh ocht nduine is tríocha.
[[Íomhá:HowthHarbour.jpg|mion|Caladh Bhinn Éadair]]

== An plean chun na gunnaí a thabhairt i dtír ==
De réir [[Darrell Figgis]], ba i mí Aibreáin, 1914 a smaoiníodh ar an bplean den chéad uair, mar thoradh ar [[Ceannairc an Churraigh|Cheannairc an Churraigh]], eachtra a thit amach ar an 20 Márta. Chreid a lán Éireannaigh nach bhféadfaidís iontaoibh a bheith acu in [[Arm na Breataine]] chun [[Rialtas Dúchais]] a fhorghníomhú nuair a chuirfí i bhfeidhm sa tír é, agus chreid a lán ball d’[[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] go gcuirfí borradh faoin earcaíocht san eagraíocht sin dá mbeadh teacht ar ghunnaí acu. Rinneadh cinneadh ag lón a raibh [[Alice Stapford Green]], [[Ruairí Mac Easmainn|an Tiarna Ruairí Mac Easmainn]] agus [[Eoin Mac Néill]] i láthair aige go rachadh Figgis i dteagmháil le [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Mícheál Ó Rathaille]] chun ciste a bhunú le haghaidh airm a cheannach.

Níor éirigh leis san iarracht sin agus tháinig lagmhisneach ar an ngrúpa nuair a fuair siad amach faoi [[Thabhairt i dtír na ngunnaí i Latharna]] a rinne [[Óglaigh Uladh]]. D’iarr Mac Easmainn ar Alice Green go n-íocfaí iasacht ar ais nuair a cheannódh na hÓglaigh a gcuid gunnaí. Chuaigh Mac Easmainn, Figgis agus [[Robert Erskine Childers|Erskine Childers]] i dteagmháil le gníomhaire i [[Londain]] de chuid déileálaí arm Beilgeach. Ar deireadh thiar, chuir siad clabhsúr ar an margadh le déileálaí in [[Hamburg]] ar chuir an Rathailleach in aithne dóibh é, agus shocraigh siad ar dhíolachán 1,500 raidhfil.&lt;ref&gt;Inglis 1973, pp.262–265 and 275–277&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Asgard_Baltic_1910.JPG|mion|an Asgard sa Mhuir Bhailt,1910;
Erskine agus Molly Childers ar bord
]]
De réir fhianaise [[Earnán de Blaghd (Ernest Blythe)|Earnáin de Blaghd]], chuir [[Bulmer Hobson]] dualgas ar [[Ailf Ó Cadáin]] faisnéis shaineolach faoin gcuan agus eolas “a d’oirfeadh do chaptaen a bheadh ag stiúradh báid isteach agus nach bhféadfadh, b’fhéidir, fanacht le taoide”&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;De Blaghd, E. (1970) ''Slán le hUltaibh'', Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, lch. 68 - 69&lt;/ref&gt; a bhailiú cúpla seachtain roimh an teacht i dtír.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ba iad Erskine Childers, [[Molly Childers]], an Tiarna Ruairí Mac Easmainn, Alice Green agus [[Mary Spring Rice]] a d’iompair an t-ualach thar sáile.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Martin 1964 {{page number needed|date=December 2016}}&lt;/ref&gt; Chuir Molly Childers agus Spring Rice coiste ar bun chun ciste a chruinniú le haghaidh na n-arm, agus d’éirigh leo breis is £2,000 a bhailiú. Choinnigh Molly dialann inar scríobh sí faoin eachtra, cáipéis staire atá lán castaí greannmhara. Chuir na Childers a luamh pléisiúr, ''an [[Asgard]]'', ar fáil le haghaidh iompar 900 de na raidhfilí aon-urchar [[Mauser|Mauser M1871 11 mm]] agus na 29,000 urchar dá armlón púdair dhuibh. Ionas go mbeidís in ann na gunnaí úd a cheannach, luaigh Erskine Childers – a shínigh an conradh – leis an déileálaí arm Gearmánach go raibh na raidhfilí ag triail ar Mheicsiceo. Ba bheag nach raibh na gunnaí, a bhí ann ó aimsir an Chogaidh Fhranc-Phrúisigh (1870–71), fós in ann feidhmiú. Cuireadh chun feidhme ní ba dhéanaí iad in Ard-Oifig an Phoist in [[Éirí Amach na Cásca]] in 1916.

Rinne Sir Thomas Myles, [[Tom Kettle]], agus [[James Meredith]] méid raidhfilí Mauser i bhfad níos lua ná sin a thabhairt i dtír díreach ag an am céanna ó bhád darbh ainm ''an Chotah'' i [[Cill Chomhghaill|gCill Chomhghaill]] i [[Contae Chill Mhantáin|gContae Chill Mhantáin]].

== Iompar na ngunnaí thar sáile ==
Rinne Conor O’Brien, na Childers, Spring Rice agus beirt mhairnéalach ó Chontae Dhún na nGall, Patrick McGinley agus Charles Duggan, an ''Asgard'' agus bád O’Brien, an ''Kelpie'', a sheoladh chuig baoi áirithe in aice le cósta na Beilge. Ba ag an mbaoi sin, baoi Ruytingen, a tháinig siad ar an tuga a d’iompair na raidhfilí ó Hamburg. Líon na hairm cábán an luaimh suas go béal, rud a d’fhág nach raibh aon spás fágtha ann chun codlata, nó fiú chun bia a réiteach, agus bhí ar an gcriú gach uile rud a dhéanamh os cionn mhullach na n-arm. Bhí orthu dúshlán a thabhairt ar chúpla stoirm ar an turas ar ais. Agus ina dhiaidh sin, tháinig siad ar loingeas uile de chuid [[Cabhlach na Breataine|Chabhlach na Breataine]], a bhí réidh don bhriseadh amach cogaidh a bhí ar na bacáin ag an am. Bhí ar chriú an ''Asgard'' seoladh tríd an loingeas sin agus an lastas neamhcheadaithe ar an mbád. Cuntas pearsanta, corraitheach atá sa chur síos i ndialann Spring Rice faoin gcuid sin den aistear.&lt;ref&gt;http://www.anphoblacht.com/contents/24233&lt;/ref&gt;

== Teacht i dtír ar Bhinn Éadair ==
Tugadh na hairm i dtír ón Asgard ar chuan Bhinn Éadair ar an 26 Iúil 1914. Bhí baill de chuid [[Fianna Éireann|Fhianna Éireann]] ann ag feitheamh orthu, cairteacha láimhe agus baraí rotha acu, réidh chun luí isteach ar an obair. Bhí Bulmer Hobson, [[Dubhghlas de hÍde]], Darrell Figgis, [[Peadar Kearney]] agus [[Tomás Mac Donnchadha]] i láthair ann, freisin. Chuir máistir an chuain na húdaráis ar an eolas faoin méid a bhí ag tarlú, agus glaodh ar Phóilíní Chathair Bhaile Átha Cliath teacht amach. D’iarr an Coimisinéir Cúnta Harrell go dtabharfaí cúnamh míleata freisin, agus seoladh amach díorma de chuid na “King’s Own Scottish Borderers” óna mbeairicí i g[[Cill Mhaighneann]]. Tháinig an dá dhream, na hÓglaigh agus fórsaí an Údaráis, in aghaidh a chéile i g[[Cluain Tarbh]].&lt;ref&gt;McNally 2007, pp.6, 13–15.&lt;/ref&gt;

Leis sin, bhris círéib amach idir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh]] nach raibh acu mar airm ach baitíní agus na póilíní. Bhí líon mór póilíní nár ghlac leis na horduithe a tugadh dóibh na hÓglaigh a dhí-armáil agus níor éirigh leosan a lean na horduithe na hairm a urghabh. Ina dhiaidh sin, tharla go raibh achrann eile ann ina raibh ní ba mhó troid ucht-le-hucht agus inar baineadh úsáid as beaignití agus puint raidhfilí. Seans maith gur scaoil Óglaigh nó baill de chuid na bhFianna piléir piostail freisin&lt;ref&gt;[http://www.theirishstory.com/2014/07/26/today-in-irish-history-july-26th-1914-the-howth-gun-running/#at_pco=cfd-1.0&amp;at_ab=-&amp;at_pos=0&amp;at_tot=5&amp;at_si=53d916a6fe1c5499 &quot;The Howth Gun Running&quot;], ''The Irish Story''&lt;/ref&gt; 

Sa ruaille buaille sin go léir, d’éirigh le Tomás Mac Donnchadha agus Bulmer Hobson orduithe a thabhairt do chuid d’Óglaigh Fhianna Éireann na gunnaí a athsheachadán as láthair agus iad a chur i bhfolach i dtailte sa cheantar arbh leis na Bráithre Críostaí iad. Ina iomláine, ghabh na póilíní 19 raidhfil, ach bhí orthu iad siúd a thabhairt ar ais nuair a cinneadh sa chúirt gur gabhadh iad go mídhleathach.

Fágadh cuid de na gunnaí i dteach [[Énrí Ó Beóláin|Énrí Ó Beoláin]] (Harry Boland i mBéarla), 15 Corrán Marino, Cluain Tarbh, chomh maith.[...]

== Siúlán Bhaitsiléir ==
[[Íomhá:Bachelors_Walk_-_panoramio.jpg|mion|Siúlán Bhaitsiléir]]
Faoin bpointe sin, bhí slua mór tar éis bailiú agus thosaigh lucht an tslua ag déanamh trasnáil ar na saighdiúirí agus á bhfonóid nuair a chonaic siad iad ag teacht agus cuma chrosta ar a n-aghaidh. &lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;Connolly, J.S.; ''Oxford Companion to Irish History'', page 263-4. Oxford University Press, 2007. {{ISBN|978-0-19-923483-7}}&lt;/ref&gt; Agus iad ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí, tháinig cuid de na saighdiúirí trí Shiúlán Bhaitsiléir, áit inar tháinig siad in aghaidh slua naimhdeach cé nach raibh airm ag lucht an tslua. 

Bhí an slua ag déanamh ceap magaidh de na saighdiúirí faoin tslí ar dteip orthu ina n-iarracht na hairm a urghabháil. Thosaigh an slua ag caitheamh cloch srl agus gortaíodh cuid de na saighdiúirí Briotanacha. 

Bhí oifigeach ann, Major Alfred Haig, a thug sé ordú do na Borderers aghaidh a thabhairt ar an slua.&lt;ref&gt;''A Dictionary of Irish History'', D J Hickey &amp; J E Doherty, Gill and Macmillan, Dublin, 1980, p. 21, {{ISBN|0-7171-1567-4}}&lt;/ref&gt; Timpeall 7pm,  scaoil gasra de na Scottish Borderers faoi shlua a bhí ag fonóid orthu.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.decadeofcentenaries.com/wp-content/uploads/2014/03/Military-panels_V8_IG.pdf|teideal=Decade of centenaries|údar=COBAC  (UCD)|dáta=2016|dátarochtana=2020|archivedate=2021-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726191538/https://www.decadeofcentenaries.com/wp-content/uploads/2014/03/Military-panels_V8_IG.pdf}}&lt;/ref&gt;  Maraíodh triúr ar an toirt – Mrs Duffy, James Brennan agus Patrick Quinn – agus gortaíodh ocht nduine is tríocha. Fuair fear amháin bás níos déanaí ó chréachtaí a fuair sé ó bheaignit.&lt;ref&gt;Robert Kee, ''The Green Flag'', Vol 2, ''The Bold Fenian Men.'' pp. 214–215&lt;/ref&gt;

Bhí uafás agus alltacht ar an bpobal ar fud na hÉireann mar gheall ar an eachtra sin agus na daoine a maraíodh nó a gortaíodh ann.&lt;ref&gt;''Irish Independent,'' 29 July 1914&lt;/ref&gt;

I gcoimisiún fiosrúchán a thionóladh ina dhiaidh, cáineadh an cinneadh a rinneadh go ngairfí an t-arm amach.  

* '''Féach freisinː  [[Sléacht Shiúlán Bhaitsiléir]]'''

== Comparáid a dhéanamh leis an tabhairt i dtír gunnaí i Latharna ==
Ainneoin go maítear go raibh claonpháirteachas i gceist idir Óglaigh Uladh agus na húdaráis maidir leis an [[tabhairt i dtír gunnaí i Latharna]], i gcodarsnacht le hÓglaigh na hÉireann, a rinne na póilíní agus an arm iarracht iad bac a chur orthu, is mó a léirítear na straitéisí a d’iompair an dá thaobh sa chodarsnacht sin ná aon rud eile..&lt;ref name=&quot;HomeRule&quot; /&gt;  Chomh fada is gur réitigh Óglaigh Uladh an tabhairt i dtír seo acusan mar ghníomhaíocht rúnda chun a baill a armáil, bhí sé faoi rún ag Bulmer Hobson, ball d’Óglaigh na hÉireann, buachan bolscaireachta a bhaint amach as an gceann seo acusan.&lt;ref name=&quot;HomeRule&quot; /&gt;  Thug Óglaigh na hÉireann a gcuid arm i dtír le solas an lae, ar “rabharta poiblíochta”, chomh gar leis an bpríomhchathair, Baile Átha Cliath, is ab fhéidir leo. Mar chodarsnacht, roinn Óglaigh Uladh a gcuid arm i dtrí roinnt, bhain siad tairbhe as soitheach díthreoraí chun na húdaráis a chur ar strae, agus thug siad na hairm i dtír faoi choim na hoíche..&lt;ref name=&quot;HomeRule&quot;&gt;Jackson, Alvin; ''Home Rule – An Irish History 1800–2000,''| page 136. {{ISBN|1-84212-724-1}}&lt;/ref&gt; 

Bhí difríocht suntasach idir na hairm a fuair an dá dhream. Den chuid is mó ba iad gunnaí den chéad ghlúin eile a bhí ag na haontachtaigh: leithéidí an Gewehr 88 agus an M1870 Vetterli-Vitalis. Tá cartúslann ag na gunnaí siúd ionas go bhfuil siad in ann scaoileadh ar ardluas, agus urchar púdair gan toit ionas gur féidir iad a luchtú níos sciobtha.

Agus teorann ar an maoin a bhí ag Óglaigh na hÉireann, níor cheannaigh siad ach 1500 Mauser M1871, gunnaí den 19ú haois, a d’úsáid púdar gunna (púdar dubh) a salaíonn an gunna i ndiaidh scaoilte cúpla urchar, agus a raibh gá iad a luchtú de láimh, gach uile ceann ina aonar. Rinne [[Pádraig Mac Piarais]] gearán i litir chuig  Seosamh McGarrity gurbh de “chineál seanchaite” iad na raidhfilí.&lt;ref&gt;Inglis 1973, p.277&lt;/ref&gt; Cuireann an fhianaise sin leis an gconclúid gurbh ar mhaithe na bolscaireachta a ceannaíodh na gunnaí i mBinn Éadar agus, cé go raibh siad in ann té a mharú, nach raibh siad inchurtha le gunnaí Latharna ar chor ar bith. Is léir go raibh Childers ar an eolas faoi na difríochtaí siúd, i bhfianaise an taithí a bhí aige i n[[Dara Cogadh na mBórach]].&lt;ref&gt;C Townshend, &quot;The Easter Rising 1916: The Irish Rebellion&quot; (London 2005)&lt;/ref&gt;

== Comóradh ==
Bhí déistin ar a lán daoine in Éirinn agus i dtíortha eile de bharr mharú na saoránach nach raibh airm acu ar Shiúlán Bhaitsiléir. Tharla go raibh “Remember Bachelors Walk” (nó “Ná dearmaid riamh Siúlán Bhaitsiléir”) ina rosc catha agus cuireadh borradh mór faoi línte Óglaigh na hÉireann dá bharr.

In 1961, d’eagraigh rialtas na hÉireann athachtú de thabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair agus bhí cuid de na hÓglaigh a bhí i láthair in 1914 agus a bhí fós beo páirteach san athachtú seo, agus cheannaigh siad an Asgard óna úinéir chun na críche sin. Úsáideadh cuid de na raidhfilí Mauser ag an ócáid. Thug [[Uachtarán na hÉireann|an tUachtarán]], [[Éamon de Valera]], aitheasc agus nochtadh plaic ar an bpiara chun an eachtra a chomóradh.

== '''Féach freisin'''  ==

* [[Sléacht Shiúlán Bhaitsiléir]]
* [[Conor O’Brien, ailtire agus mairnéalach]]

== Leabharliosta ==
* {{cite book|last=Boyle|first=Andrew|date=1977|title=The Riddle of Erskine Childers|url=https://archive.org/details/riddleoferskinec00boyl|location=London|publisher=|page=|isbn=}}
* {{cite book|last=Breslin|first=Vincent|date=July 2014|title=Gun-Running: The Story of the Howth and Kilcoole Gun-Running 1914|url=|location=|publisher=|page=|isbn=978-0992987800}}
* {{cite book|last=Coffey|first=D|date=1914|title=O'Neill &amp; Ormond: A Chapter in Irish History|url=https://archive.org/details/oneillormondchap00coffuoft|location=Dublin &amp; London:  &amp; Co.|publisher=Maunsel|page=|isbn=}}
* {{cite book|last=Coleman|first=Marie|date=2003|title=County Longford and the Irish Revolution 1910–1923|url=|location=Dublin|publisher=|page=|isbn=}}
* {{cite book|editor-last=Martin|editor-first=Francis Xavier|others=Foreword by Éamon de Valera|date=1964|title=The Howth gun-running and the Kilcoole gun-running, 1914|url=|location=Dublin|publisher=Browne and Nolan|page=|isbn=}}
* {{cite book|last=Inglis|first=B|title=Roger Casement|url=https://archive.org/details/rogercasement0000bria|publisher=Coronet|year=1973|isbn=0-340-18292-X}}
* {{cite book|last=McCormack|first=W.J.|date=2012|title=Dublin 1916: The French Connection|url=https://archive.org/details/dublin1916french0000mcco|location=Dublin|publisher=|page=|isbn=}}
* {{cite journal|last=McGurk|first=John|year=1996|title=The Riddle of Erskine Childers|journal=Contemporary Review}}
* {{cite book|first=M|last=McNally|title=Easter Rising 1916:  Birth of the Irish Republic|publisher=Osprey|year=2007}}
* {{cite book|author=Royal Commission on the circumstances connected with the landing of arms at Howth on 2|date=1914|title=Report|url=http://www.dippam.ac.uk/eppi/documents/22101|location=London|publisher=HMSO|series=[[Command paper]]s|volume=Cd. 7631.}}
* {{cite book|author=Royal Commission on the circumstances connected with the landing of arms at Howth on 2|date=1914|title=Minutes of evidence; with Appendices and Index|url=http://www.dippam.ac.uk/eppi/documents/22102|location=London|publisher=HMSO|series=Command papers|volume=Cd. 7649.}}

== Tagairtí ==
{{Reflist|40em}}

[[Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Binn_Éadair]]
[[Catagóir:1914 in Éirinn]]
[[Catagóir:Óglaigh na hÉireann]]
[[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]]</text>
      <sha1>pqsg2chbxcgloriglg1nbacfhyc06gx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meán-Bhéarla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81945</id>
    <redirect title="An Meán-Bhéarla" />
    <revision>
      <id>1320990</id>
      <parentid>879142</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T14:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>6926</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ag socrú athsheolta dúbailte → [[An Meán-Bhéarla]]</comment>
      <origin>1320990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="n1hc6pjhmj1j7og6wfcrja4e4mirfuz" xml:space="preserve">#athsheoladh [[An Meán-Bhéarla]]</text>
      <sha1>n1hc6pjhmj1j7og6wfcrja4e4mirfuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ascophyllum nodosum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82263</id>
    <revision>
      <id>1321103</id>
      <parentid>1221858</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2853" sha1="o1mqsfzrw7ssfj91tsqqnm06h33llwn" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[Speiceas]] de [[Phaeophyceae]] nó d''''algaí donna''', san [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] Fucaceae is ea '''''Ascophyllum nodosum''''' agus an t-aon speiceas sa [[géineas|ghéineas]] '''''Ascophyllum'''''. Is [[feamainn]] de chuid an [[An tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] Thuaidh í, ar a dtugtar '''an fheamainn bhuí''' nó '''feamainn bhuí Thuaidh-Atlantach''' uirthi. Tá sí ar fáil go coitianta ar chósta thuaidh thiar na h[[An Eoraip|Eorpa]] (ó [[Oileánra Svalbard|Svalbard]] go dtí [[an Phortaingéil]]) lena n-áirítear [[an Ghraonlainn]] thoir &lt;ref name=&quot;AlgaeBase&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.algaebase.org/speciesdetail.lasso?species_id=5&amp;sk=0&amp;from=results |work=[[AlgaeBase]] |teideal=''Ascophyllum nodosum'' (Linnaeus) Le Jolis |author1=M. D. Guiry  |author2=Wendy Guiry  |lastauthoramp=yes |date=2006-11-23}}&lt;/ref&gt; agus ar an chósta thoir-thuaidh de [[Meiriceá Thuaidh|Mheiriceá Thuaidh]]. '''  &lt;ref name=&quot;Taylor 62&quot;&gt;{{cite book |author=W. R. Taylor |year=1962 |title=Marine Algae of the Northeastern Coast of North America |url=https://archive.org/details/marinealgaeofnor0000tayl_n6w3 |publisher=Ann Arbor, [[University of Michigan Press]] |isbn=0-472-04904-6}}&lt;/ref&gt;

==Cur síos==
Bíonn froinn fhada righne agus ba gheall le leathar &lt;ref name=&quot;Bunker 2017&quot;&gt;Bunker, F.StP., Maggs, C.A., Brodie, J.A. and Bunker, J.A. 2017. ''Seaweeds of Britain and Ireland.'' Second Edition. Wild Nature Press, Plymouth, UK. {{ISBN|978-0-9955673-3-7}}&lt;/ref&gt; ag  ''A. nodosum'', a fhásann go mírialta déscartha ar uillinn,&lt;ref&gt;Newton, L. 1931. ''A Handbook of the British Seaweeds.'' British Museum, London&lt;/ref&gt; le bolgáin aeir mhóra ubhchruthacha, leagtha amach i sraitheanna ag eatraimh rialta ar feadh na bhfrún ach neamhghasach. Is féidir leis na froinn fás go dtí 2 m ar fhad agus daingníonn [[Ríosóideach|ríosóidigh]] an fheamainn leis na carraigeacha. Tá dath glasbhuí,&lt;ref&gt;Harvey, W.H. 1841. ''A Manual of the British Algae'': London, John van Voorst, London&lt;/ref&gt; glasdhonn ar na froinn, agus beagán comhbhrúite, ach gan meánfhéith.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=S. Hiscock |year=1979 |title=A field key to the British brown seaweeds (Heterokontophyta) |journal=Field Studies |volume=5 |pages=1–44}}&lt;/ref&gt;

==Atáirgeadh==
Tá saolréim an phlanda dioplóidigh agus gaiméití. Tá gach planda aonair fireannach nó baineannach. Táirgtear na gaiméití san earrach] i  gcoimpreáin leabaithe i ngabhdáin buí ar chraobhacha gearra. 
&lt;ref&gt;H. Stegenga, J. J. Bolton &amp; R. J. Anderson |year=1997 |teideal=Seaweeds of the South African West Coast |publisher=Bolus Herbarium Humber 18, [[University of Cape Town]] |isbn=0-7992-1793-X}}&lt;/ref&gt;
== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Fucales]]
[[Catagóir:Algaí inite]]
[[Catagóir:Eocaróit]]
[[Catagóir:Feamainn]]</text>
      <sha1>o1mqsfzrw7ssfj91tsqqnm06h33llwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hanna Sheehy-Skeffington</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84725</id>
    <revision>
      <id>1321126</id>
      <parentid>1309657</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8015" sha1="mk28bs8m1inui6ipqvv4vdo1xqtw7yz" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Ba [[Sufraigéid|shufraigéid]] agus [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnach]] Éireannach í '''Johanna Mary &quot;Hanna&quot; Sheehy Skeffington''' (née Johanna Mary Sheehy) ([[24 Bealtaine]] [[1877]] – [[20 Aibreán]] [[1946]]). Bhunaigh sí (in éineacht lena fear céile [[Proinsias Mac Síthigh-Sceimhealtún|Francis Sheehy-Sceimhealtún]], [[Margaret Cousins]] agus [[James Cousins]]) [[Léig na hÉireann um Cheart Vótála do Mhná]] in 1908.&lt;ref name=&quot;boy&quot;&gt;{{cite book|last=Boylan|first=Henry|year=1998|title=A Dictionary of Irish Biography, 3rd Edition|url=https://archive.org/details/dictionaryofiris0000unse_t5c2|page=[https://archive.org/details/dictionaryofiris0000unse_t5c2/page/397 397]|location=Dublin|publisher=Gill and MacMillan|isbn=0-7171-2945-4}}&lt;/ref&gt; Bhí sí ar dhuine de bhunaitheoirí an [[Ceardchumann fir1 Oibrithe Ban na hÉireann]] chomh maith. Ba [[Polaiteoir|pholaiteoir]] agus [[Seanadóir]] é a mac, [[Owen Sheehy-Skeffington]].

Phós a deirfiúr Máire an [[scríbhneoir]] agus polaiteoir [[Tom Kettle|Thomas Kettle]]. Phós deirfiúr eile, Kathleen, Frank Cruise O'Brien, agus ba é [[Conchúr Crús Ó Briain]] a mac.&lt;ref name=&quot;joy&quot;&gt;{{cite book|last=Ellmann|first=Richard|year=1982|title=James Joyce, 1st Revised Edition|pages=51–53 et passim|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-503381-7}}&lt;/ref&gt; Phós an ceathrú deirfiúr, Margaret, an t-aturnae John Culhane, agus ina dhiaidh sin an file Michael Casey. D'oibrigh an bheirt dheartháireacha aici mar [[dlí]]&lt;nowiki/&gt;odóirí.

== Laethanta a hÓige ==
&lt;span&gt;Rugad&lt;/span&gt;h Hanna i [[Ceann Toirc|gCeann Toirc]], [[Contae Chorcaí]], Éire, an iníon is sine ag Elizabeth &quot;Bessie&quot; McCoy agus [[David Sheehy]]. Bhí Sheehy ina iar-Fhínín agus MP le [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] ar son deisceart na [[Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)|Gaillimhe]]. Tógadh Hanna ar mhuileann nuair a bhí sí an-óg, áit ar thógadh a hathair freisin. 

Nuair a bhí Hanna trí bliana d'aois bhog a teaghlach go dtí [[Luachma]], [[Contae Thiobraid Árann]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Hanna Sheehy-Skeffington: A Life|last=Ward|first=Margaret|publisher=Cork University Press|year=1997|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; Bhí seisear siblín ag Hanna, fuair duine acu bás ar aois anaithnid agus níl mórán scríofa faoin leanbh sin. 

Seo iad a siblíní: Margaret, a rugadh in 1875; Eugene, a rugadh in 1882; Richard, a rugadh in 1884; Mary, a rugadh in 1884; agus Kathleen, a rugadh in 1886. Cuirtear '''the Land League Priest''&lt;nowiki/&gt;' ar a huncail, an tAthair Eugene Sheehy, agus cuirtear i b[[príosún]] é mar gheall ar a chuid gníomhaíochtaí. D'oibrigh sé mar mhúinteoir [[Éamon de Valera]] i [[Luimneach]] chomh maith.

Nuair a fuair athair Hanna post mar [[Teachta Parlaiminte|MP]] in 1887, bhog an teaghlach go dtí [[Bruach an Chuilinn]], [[Droim Conrach]], [[Baile Átha Cliath]]. Bhí an teaghlach ina gcónaí béal dorais le T.D Sullivan, Ardmhéara Bhaile Átha Cliath agus an file a chum &quot;God Save Ireland&quot;.

Chuaigh Hanna go dtí an [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] ar feadh tréimhse bheag nuair a bhí sí ocht mbliana déag d'aois chun [[cóir leighis]] a fháil le haghaidh [[Eitinn|eitinne]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tar éis a céim a bhaint amach ó [[Ollscoil Ríoga na hÉireann]], d'oibrigh Hanna i b[[Páras]] mar [[au pair]] ar feadh tamaill, agus d'fhill sí ar Éirinn sa bhliain 190.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; agus phós sí Francis Skeffington i 1903.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://sheehyskeffingtonschool.org/?page_id=42|teideal=Frank &amp; Hanna – Sheehy Skeffington School|language=en-US|dátarochtana=2020-04-24|archivedate=2021-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210116140941/http://sheehyskeffingtonschool.org/?page_id=42}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Hanna_Sheehy_in_1916.jpg|alt=|clé|mion|257x257px|Hanna Sheehy i 1916 sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]]]]

== Gníomhaí ==
Ba bhall í Hanna Sheehy Skeffington de [[Teaghlach|theaghlach]] a bhí an-[[Poblachtánachas in Éirinn|phoblachtach]] ar fad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Irelands suffragettes - the women who fought for the vote.|url=http://worldcat.org/oclc/1023177652|oclc=1023177652|author=Watkins, Sarah-beth.}}&lt;/ref&gt; Bhí tionchar uirthi ó [[Séamus Ó Conghaile]] agus le linn [[Stailc agus Frithdhúnadh 1913 (Baile Átha Cliath)|frithdhúnadh 1913]], d'oibrigh sí le sufraigéidí eile i [[Halla na Saoirse]], ag soláthar bia do theaghlaigh na [[stailc]]&lt;nowiki/&gt;eoirí.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Hanna Sheehy Skeffington|url=https://www.worldcat.org/oclc/35110401|publisher=Published for the Historical Association of Ireland by Dundalgan Press|date=1995|location=Dublin|oclc=35110401|coauthors=Historical Association of Ireland.|author=Luddy, Maria.}}&lt;/ref&gt;

Throid Sheehy Skeffington go tréan chun cearta vótála mná a fháil in Éirinn; bhunaigh sí an IWFL sa bhliain 1908 agus bhunaigh sí an foilseachán &quot;The Irish Citizen&quot; lena fear céile freisin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bhí an nasc poblachtach láidir a bhí aici le feiceáil arís nuair a chabhraigh sí le linn [[Éirí Amach na Cásca]], ag seachadadh teachtaireachtaí agus bia go dtí [[Ard-Oifig an Phoist]].
[[Íomhá:Kanturk-HSS01.jpg|clé|mion|177x177px|[[Dealbhóireacht|Dealbh]] chuimhneacháin i g[[Ceann Toirc]]]]
Bhí Sheehy Skeffington i gcoinne go láidir ar rannpháirtíocht sa [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] a thosaigh i mí Lúnasa 1914. Chuir [[rialtas na Breataine]] cosc uirthi freastal ar Chomhdháil Idirnáisiúnta na mBan ar siúl sa [[An Háig|Háig]] i mí Aibreáin 1915. Mí Meitheamh ina dhiaidh sin, cuireadh a fear céile i b[[príosún]] le haghaidh gníomhaíochtaí frith-earcú.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

An bhliain dár gcionn, dúnmharaíodh a fear céile le linn [[Éirí Amach na Cásca]], tar éis a bheith gafa ag [[Arm na Breataine|saighdiúirí na Breataine]]. Níor ghlac sé aon pháirt san éirí amach áfach.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.scribd.com/document/426932075/UCD-DEICH-MBLIANA-Decade-Of-Centenaries|teideal=UCD - DEICH MBLIANA - Decade Of Centenaries|language=en|work=Scribd|dátarochtana=2020-04-24}}&lt;/ref&gt; Ní raibh fios aici go raibh sé caillte go dtí dhá lá ina dhiaidh sin. Dhiúltaigh Sheehy Skeffington an cúiteamh le haghaidh bás a fear céile.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Thug Sheehy Skeffington a tacaíocht do Sinn féin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; I mí na Nollag 1916 chuaigh sí go dtí na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] chun labhairt ar an troid ar son saoirse na hÉireann agus chun feasacht a ardú ar son Sinn féin. D'fhreastail sí ar 250 cruinnithe ansin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Nuair a fhill Sheehy Skeffington ar ais sa bhliain 1917, thosaigh sí ag obair mar fheidhmiúchán [[Sinn Féin]]. I mí Deireadh Fómhair 1917 ba í an t-aon ionadaí Éireannach le haghaidh an League for Small and Subject Nationalities, áit a raibh sí cúisithe mar chomhbhrónaí an Ghearmáin, chomh maith le roinnt rannpháirtithe eile.&lt;ref&gt;{{Cite news|teideal=QUIT CONVENTION FOR SMALL NATIONS; Accusing League of Favoring Germany, Representatives Withdraw Names. MEETINGS OPEN TODAY Commissioner of Immigration Howe Will Preside, However, and Denies Any Wish to Censor Speeches.|url=https://www.nytimes.com/1917/10/29/archives/quit-convention-for-small-nations-accusing-league-of-favoring.html|work=The New York Times|dáta=1917-10-29|dátarochtana=2019-05-15|language=en-US}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Hanna Sheehy Skeffington plaque at Dublin Castle.jpeg|mion|Plaic chuimhneacháin in onóir Hanna Sheehy Skeffingtown i gCaisleán Bhaile Átha Cliath]]

== Tagairtí ==
{{Reflist|30em}}

{{DEFAULTSORT:Sheehy-Skeffington, Hanna}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1877]]
[[Catagóir:Básanna i 1946]]
[[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]]
[[Catagóir:Oideoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Sufragóirí]]</text>
      <sha1>mk28bs8m1inui6ipqvv4vdo1xqtw7yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Larus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85669</id>
    <revision>
      <id>1321062</id>
      <parentid>1209491</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8848" sha1="ir3y5gjxqttsj2tmnrnsck4tb4g1sqa" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
{{glanadh-mar|google translate? &quot;troithe scamallacha&quot;? &quot;éin mheánachais go mhóra&quot;? Béarla sna táblaí.}}
[[Faoileán|Faoileáin]] atá faighte go forleathan is ea an géineas '''''Larus'''''&lt;ref name='Tearma'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Larus/|title=“Larus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt; (cé go mbíonn an [[éagsúlacht speicis]] i bhfad níos mó ar fáil sa [[An leathsféar thuaidh|Leathsféar Thuaidh]]). Tagann ainm an ghéinis ón [[An tSean-Ghréigis|tSean-Ghréigis]] ''laros'' (λάῥος) nó ón [[An Laidin|laidin]] ''Larus'', a bhfuil an chuma air gur thagairt an téarma d'fhaoileán nó d'éan mara mór eile.&lt;ref name=&quot;job&quot;&gt;{{cite book|last=Jobling|first=James A|year=2010|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Christopher Helm|location=London|isbn=978-1-4081-2501-4|page=219}}&lt;/ref&gt;

Go leor dá speiceas flúirseach agus aitheanta go maith ina raonta. Go dtí thart ar 2005-2007, cuireadh formhór na bhfaoilán sa ghéineas seo, ach tá a fhios againn anois go bhfuil an socrú seo [[polaifíléiteach]], as ar tháinig na géinis ''Ichthyaetus'', ''Chroicocephalus'', ''Leucophaeus'', agus ''[[Sléibhín beag|Hydrocoloeus]]'' (aithníodh an ceann deireanach seo níos minice ná na géinis eile) toisc go raibh roinnt speiceas go traidisiúnta san áireamh i ''Larus''.

Go ginearálta, is [[Éan|éin]] mheánachais go mhóra iad, go hiondúil bíonn siad liath nó bán, go minic le  marcanna dubha ar an gcinn nó sciatháin. Bíonn [[gob|goba]] téagartha fada agus troithe scamallacha acu .

Bíonn tacsanomaíocht na bhfaoileán i gcoimpléasc na  [[Faoileán scadán|scadán]] agus na ndroimneach beag an-chasta, na húdaráis éagsúla ag aithint idir dhá agus ocht speiceas.

== Tacsanomaíocht ==
Thug an nádúraí Sualannach [[Carl von Linné]] an géineas ''Larus'' isteach sa bhliain 1758, sa deichiú eagrán dá ''Systema Naturae''. Tagann ainm n ghéinis ón [[An tSean-Ghréigis|tSean-Ghréigis]] ''laros'' (λάῥος) nó sa Laidin ''larus'', a bhfuil an chuma air gur thagair sé d'fhaoileán nó d'éan mara mór eile. Is é ''Larus marinus'' ([[An Ghaeilge|Gaeilg]]e:''an cóbach'' nó ''an droimneach mór'' .

===Speicis===
Tá 24 speiceas sa ghéineas.&lt;ref name=ioc&gt;{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2021 | title=Noddies, gulls, terns, skimmers, skuas, auks | work=IOC World Bird List Version 11.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/gulls/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=16 August 2021 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Íomhá !! Gnáthainm!! Ainm eolaíoch !! Dáileadh
|-
|[[File:Larus pacificus - Derwent River Estuary.jpg|120px]]||[[Faoileán an Aigéin Chiúin]]|| ''L. pacificus''|| An Astráil 
|-
|[[File:Gaviota peruana, Playa La Mina, Paracas, Ica, Perú.JPG|120px]]||[[ Faoileán Belcher]]|| ''L. belcheri''||cósta an Aigéin Chiúin Mheiriceá Theas. 
|-
|[[File:Larus atlanticus1.jpg|120px]]||[[Faoileán Olrog]]|| ''L. atlanticus''||Cósta an Atlantaigh i ndeisceart na Brasaíle, Uragua, agus thuaisceart na hAirgintíne.
|-
|[[File:Larus crassirostris -Japan-8.jpg|120px]]||[[Faoileán earrdhubh]]|| ''L. crassirostris''||cóstaí Mhuir na Síne Thoir, an tSeapáin, an Mhanchúir  agus [[Oileáin Chúiríl]], go hAlasca agus Meiriceá Thuaidh 
|-
|[[File:Larus heermanni at Richardson Bay.jpg|120px]]||[[Faoileán Heerman]]|| ''L. heermanni''||na Stáit Aontaithe, Meicsiceo agus foircneacha iardheisceart [[An Cholóim Bhriotanach|na  Colóime Briotanaí]]
|-
|[[File:Larus canus winter plumage.jpg|120px]]||[[Faoileán bán]] or mew gull|| ''L. canus''||an Pailé-artach, tuaisceart na hEorpa
|-
|[[File:Mew Gull RWD1.jpg|120px]]||[[Faoileán gobghearr]]||''L. brachyrhynchus''||iarthuaisceart Mheiriceá Thuaidh
|-
|[[File:Larus-delawarensis-021.jpg|120px]]||[[Faoileán bandghobach]]|| ''L. delawarensis''|| Ceanada agus tuaisceart na Stát Aontaithe
|-
|[[File:Larus californicus Palo Alto May 2011 009.jpg|120px]]||[[Faoileán  Calafoirniach]]|| ''L. californicus''||iarthar Mheiriceá Thuaidh ó na Críocha Iarthuaiscirt, Ceanada ó dheas go dtí oirthear California agus Colorado.
|-
|[[File:Great Black-backed Gull Larus marinus.jpg|120px]]||[[Droimneach mór]]|| ''L. marinus''||Cóstaí na hEorpa agus Mheiriceá Thuaidh agus oileáin an Atlantaigh Thuaidh
|-
|[[File:Kelp Gull (Larus dominicanus) -Hot Water Beach -NZ-8.jpg|120px]]||[[Faoileán Doiminiceach]] || ''L.  dominicanus''||Meiriceá Theas, codanna den Astráil, agus an Nua-Shéalainn
|-
|[[File:Glaucous-winged Gull RWD1.jpg|120px]]||[[Faoilean gormeiteach]]|| ''L.  glaucescens''||cósta thiar Alasca go cósta Washington, cósta California, Oregon, Baja California, Baja California Sur, agus Sonora
|-
|[[File:Larus occidentalis (Western Gull), Point Lobos, CA, US - May 2013.jpg|120px]]||[[Faoileán iartharach]]|| ''L.  occidentalis''||ó, Cholóim Bhriotanach, Ceanada go Baja California, Meicsiceo.
|-
|[[File:Larus livens 2910976.jpg|120px]]||[[Faoileán buíchosach]]|| ''L.  livens''|| Murascaill California i Meicsiceo
|-
|[[File:Glaucous Gull (5532943864).jpg|120px]]||[[Faoileán glas]]|| ''L.  hyperboreus''|| An tAtlantach Thuaidh agus an Aigéin Chiúin Thuaidh chomh fada ó dheas le hÉire agus an Bhreatain Mhór agus na stáit is faide ó thuaidh de na Stáit Aontaithe, ar na Lochanna Móra freisin.
|-
|[[File:Larus-glaucoides-002.jpg|120px]]||[[Faoileán Íoslannach]]|| ''L.  glaucoides''|| Ceanada agus an Ghraonlainn
|-
|[[File:Silbermöwe - Larus argentatus.jpg|120px]]||[[Faoileán scadán nó Faoileán an airgid]]|| ''L.  argentatus''||cladaí Iarthar na hEorpa
|-
|[[File:American Herring Gull - natures pics.jpg|120px]]||[[Faoileán scadán Meiriceánach]]|| ''L.  smithsonianus''|| Meiriceá Thuaidh ó Alasca láir agus theas go dtí na Lochanna Móra agus cósta thoir thuaidh na Stát Aontaithe ó Mhaine ó dheas go Carolina Thuaidh.
|-
|[[File:Gaivota-Ferragudo.JPG|120px]]||[[Faoileán scadán cosbhuíl]]|| ''L.  michahellis''||An Mheánmhuir.
|-
|[[File:Larus cachinnans 3 (Marek Szczepanek).jpg|120px]]||[[Faoileán gáiriteach]]|| ''L.  cachinnans''|| An Mhuir Dhubh agus an Mhuir Chaisp, ag síneadh soir trasna na hÁise Láir go dtí iarthuaisceart na Síne.
|-
|[[File:GULL, VEGA (9-5-08) Gambell, Ak -03 (2844589388).jpg|120px]]||[[Faoileán Vega ]] || ''L.  vegae''||oirthuaisceart na Sibéire agus an gheimhridh sa tSeapáin, sa Chóiré, i ndeisceart agus in oirthear na Síne, agus sa Téaváin.

|-
|[[File:Armenian gull near Sevanavank, side view.jpg|120px]]||[[Faoileán Airméanach]]|| ''L.  armenicus''||réigiún Chugais agus an Meánoirthear
|-
|[[File:Ooseguro-kamome.jpg|120px]]||[[Droimneach slinndhubh]]|| ''L.  schistisagus''||cósta thoir thuaidh an Phailé-artaigh
|-
|[[File:Larus-fuscus-taxbox.jpg|120px]]||[[Droimneach beag]]|| ''L.  fuscus''|| Cóstaí Atlantacha na hEorpa
|-
|}


====Iontaisí====
Tá iontaisí faoileáin Larus ar eolas ón Méicéineach Meánach, timpeall 20-15 milliún bliain ó shin; is gnách go ndiúltaítear leithdháileadh iontaisí níos luaithe don ghéineas seo. Tugann bithgheografaíocht an taifid iontaise le fios gur tháinig an géineas chun cinn san Atlantach thuaidh agus gur leathnaigh sé ar fud an domhain le linn an [[Pléicéineach|Phléicéinigh]], nuair is cosúil go raibh éagsúlacht speiceas ar an leibhéal is airde, mar a bhí i bhformhór na n-éan mara.
*''Larus'' sp. (Méicéineach Meánach de Grund, An Austráil)
*''Larus'' sp. (Méicéineach Meánach na Romáine) &lt;ref name=olsen&gt;Olson, Storrs L. (1985): Section X.D.2.j. Laridae. ''In:'' Farner, D.S.; King, J.R. &amp; Parkes, Kenneth C. (eds.): ''Avian Biology'' '''8''': 181-182. Academic Press, New York.&lt;/ref&gt;
*''Larus'' sp. Méicéineach Déanach?/Luath-Phléicéineach de [[Lee Creek Mine]], SAM.) -roinnt speiceas

*''Larus elmorei'' (Early/Middle Pliocene of [[Bone Valley]], southeastern U.S.)
*''Larus lacus'' (Late Pliocene of Pinecrest, southeastern U.S.)
*''Larus perpetuus'' (Late Pliocene of Pinecrest, southeastern U.S.)
*''Larus'' sp. (San Diego Late Pliocene of the southwestern U.S.)
*''Larus oregonus'' (Late Pliocene - Late Pleistocene of the west-central U.S.)
*''Larus robustus'' (Late Pliocene - Late Pleistocene of the west-central U.S.)
*''Larus'' sp. (Late Pleistocene of [[Lake Manix]] western U.S.)

== Tagairtí ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>ir3y5gjxqttsj2tmnrnsck4tb4g1sqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mór-Ríoghain</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86473</id>
    <revision>
      <id>1321084</id>
      <parentid>1263489</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20691" sha1="tisfrtrgb4gxl98ebdunuwl6qckchtd" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
Is bandia i [[Miotaseolaíocht na nGael]] í '''Mór-Ríoghain''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Morrígan''', '''Morrígu''', [[Meán-Ghaeilge]] '''Mórrígan''').

==Sanasaíocht==
Níltear ar aon ghuth faoi bhrí a hainm. B'fhéidir é go bhfuil fréamh [[Na teangacha Ind-Eorpacha|Ind-Eorpach]] ann sa chuid ''Mor'', le brí sceimhle nó gránnachas, gaolmhar leis an [[Sean-Bhéarla]] ''maere'' (a caomhnaítear fós san fhocal &quot;''nightmare''&quot; ); nó leis an Lochlannach ''mara'' agus an [[Sean-OirSlavach]] &quot;mara&quot; (tromluí). Is  féidir é a athchruthú as [[Prótai-Ceiltis]] mar *''Moro&amp;#8209;rīganī&amp;#8209;s''.&lt;ref&gt;[http://www.st-andrews.ac.uk/institutes/sassi/spns/ProtoCelt.pdf Proto-Celtic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927041947/http://www.st-andrews.ac.uk/institutes/sassi/spns/ProtoCelt.pdf |date=2007-09-27 }} – Focal-liosta Béarla&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.etymonline.com/index.php?term=nightmare EtymologyOnline: &quot;nightmare&quot;]&lt;/ref&gt; Is é an díorthú  seo atá chun cinn i measc scoláirí an lae inniu.&lt;ref&gt;Rosalind Clark (1990) ''The Great Queens: Irish Goddesses from the Morrígan to Cathleen Ní Houlihan'' (Irish Literary Studies, Book 34) {{ISBN|0-389-20928-7}}&lt;/ref&gt;

I ré na [[Meán-Ghaeilge]], litríodh an t-ainm ''Mórrígan'', le síneadh fada ar an ''o''. D'fhraomhódh seo ó fhocal Próta-Ceiltis *''Māra Rīganī-s''.&lt;ref&gt;Alexander McBain, ''An Etymological Dictionary of the Gaelic Language'', 1911: ''[http://www.ceantar.org/Dicts/MB2/mb27.html#mór mór]'', ''[http://www.ceantar.org/Dicts/MB2/mb30.html#rìbhinn ribhinn]''&lt;/ref&gt; Chreid [[Whitley Stokes]] ámh gur shanasaíocht choitianta bhréagach é seo.&lt;ref&gt;[[Whitley Stokes|Stokes, Whitley]] (1891) Notes to &quot;The Second Battle of Moytura&quot; in ''[[Études Celtiques]]'' xii, lch. 128.&lt;/ref&gt;

Sa lá atá inniu ann, rinneadh iarrachtaí Morrígan a cheangal le pearsa [[Litríocht na Breatnaise]], [[Morgan le Fay]] ón ''[[Matter of Britain]]''. San ainm seo, is amhlaidh go bhfuil ''mor'' fréamhaithe ó &quot;mor&quot; (muir) na Breatnaise. Tagann na hainmneacha ámh ó chultúir agus chraobhacha Ceilteacha éagsúla.

==Bandia==
===Cogadh===
Tá Mór-Ríoghain bainte go formhór le [[cogadh]] agus [[cinniúint]], go háirithe le tuar bás nó bua cogaidh. Sa leabhar ceannasach &quot;The Ancient Irish Goddess of War&quot; le [[W. M. Hennessy]], scríofa in 1870, cuireadh an léamh seo faoi bhuanréim.&lt;ref&gt;[[W. M. Hennessy]], [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/aigw/index.htm &quot;The Ancient Irish Goddess of War&quot;], ''[[Revue Celtique]]'' 1, 1870–72, ll. 32–37&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Arthur Cotterell, &quot;The Encyclopedia of Mythology&quot;, 2010, ll. 102, 152&lt;/ref&gt;  Sa ról seo, tagann sí i láthair mar [[badhbh|bhadhbh]] i riocht caróige/préacháin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|
title = The Celtic Myths: A Guide To The Ancient Gods And Legends| url = https://archive.org/details/celticmythsguide0000aldh|
last = Aldhouse-Green|
first = Miranda|
publisher = Thames &amp; Hudson|year = 2015|
isbn = 978-0-500-25209-3|
location = New York| pages = [https://archive.org/details/celticmythsguide0000aldh/page/125 125]
}}&lt;/ref&gt; Spreagann sí laochra ina ngaiscí cróga, agus tugann sí cabhair chun naimhde a chloí, bíodh sin ach go hannamh.  Feictear í ag glanadh na n-éadaí fuilsmeartha a raibh sa chinniúint bás d'fháil.&lt;ref&gt;{{Cite book|
title = Celtic Myths And Legends| url = https://archive.org/details/celticmythslegen0000twro|
last = Rolleston|first = T. W.|
publisher = Barnes and Noble|
year = 1911|
isbn = 978-0-7607-8335-1|
location = New York|
pages = 
}}&lt;/ref&gt;  Sa lá atá inniu ann, léitear í mar bhandia cogaidh agus mar thaispeánadh den domhan,&lt;ref name=&quot;o hogain&quot;&gt;{{cite book |
last=Ó hÓgáin |
first=Dáithí |
authorlink= |
coauthors= |
title=Myth, Legend and Romance: An Encyclopedia of the Irish Folk Tradition | url=https://archive.org/details/mythlegendromanc0000ohog |
year=1991 |
publisher=Prentice Hall Press |
location=Oxford |
isbn=0-13-275959-4 | pages=[https://archive.org/details/mythlegendromanc0000ohog/page/307 307]–309
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Koch, John T. ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia''. ABC-CLIO, 2006: lch. 1622&lt;/ref&gt; go háirithe a seasamh do choimirceoir na tíre agus a daonna.&lt;ref name=&quot;lysaght&quot;&gt;Lysaght, Patricia, &quot;Traditions of the Banshee&quot;, in Miranda Green &amp; Sandra Billington (eag.), ''The Concept of the Goddess''. Psychology Press, 1996:  ll. 157-163&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tymoczko&quot;&gt;Tymoczko, Maria. ''The Irish Ulysses''. University of California Press, 1994: ll. 98-101&lt;/ref&gt; 

===Flaitheas===
Tá gaol aici freisin le flaitheas, an talamh agus beithígh. D'áitigh Máire Herbert &quot;''war ''per se'' is not a primary aspect of the role of the goddess''&quot;. Mhol Herbert: &quot;''her activities have a tutelary character.  She oversees the land, its stock and its society. Her shape-shifting is an expression of her affinity with the whole living universe''&quot;.&lt;ref&gt;Máire Herbert, &quot;Transmutations of an Irish Goddess&quot;, in Miranda Green &amp; Sandra Billington (eag.), ''The Concept of the Goddess''. Psychology Press, 1996. lch. 145&lt;/ref&gt;  Thug Patricia Lysaght faoi ndeara go léirítear sa scéal ''Cath Maige Tuired'' gur &quot;coimirceoir leas a daonna&quot; í agus  go bhfuil sí gaolta le cogadh agus torthúlacht.&lt;ref name=&quot;lysaght&quot;/&gt;  De réir Phrionsais Mhic Cana, tá an bandia in Éirinn &quot;''primarily concerned with the prosperity of the land: its fertility, its animal life, and (when it is conceived as a political unit) its security against external forces''&quot;.&lt;ref name=&quot;MacCana&quot;/&gt;  Mar an gcéanna, scríobh Maria Tymoczko &quot;''The welfare and fertility of a people depend on their security against external aggression''&quot; agus thug faoi ndeara &quot;''Warlike action can thus have a protective aspect''&quot;.&lt;ref name=&quot;tymoczko&quot;/&gt;

===Trí-bhandia===
Go minic, luaitear Mór-Ríoghain i dteannta lena deirfiúracha mar trí-bhandia, darb ainm &quot;an triúr ''Morrígna''&quot;.&lt;ref name=&quot;o hogain&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |
last= Sjoestedt |
first=Marie-Louise | authorlink=Marie-Louise Sjoestedt| coauthors= |
title=Celtic Gods and Heroes | year= 2000 | url= https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe |
publisher=Dover Publications |
location= |
isbn=0-486-41441-8 | pages=[https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe/page/n54 31]–32
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |
last=Davidson |
first=Hilda Ellis |
authorlink= |
coauthors= |
title=Myths and symbols in pagan Europe: early Scandinavian and Celtic religions | url=https://archive.org/details/mythssymbolsinpa00davi |
year=1988 |
publisher=Syracuse University Press |
location=Syracuse |
isbn=0-8156-2441-7 | pages=[https://archive.org/details/mythssymbolsinpa00davi/page/97 97]
}}&lt;/ref&gt; Is aithreach é ballraíocht an tré: uaireanta is iad [[Badhbh]], [[Macha]] agus [[Neamhain]] atá ann,&lt;ref name=&quot;MacKillopNemhain&quot;&gt;{{cite book |
last=MacKillop |
first=James |
authorlink= |
coauthors= |
title=Dictionary of Celtic mythology | url=https://archive.org/details/dictionaryofcelt0000mack |
year=1998 |
publisher=Oxford University Press |
location=Oxford |
isbn=0-19-280120-1 | pages=[https://archive.org/details/dictionaryofcelt0000mack/page/335 335]–336
}}&lt;/ref&gt; agus uaireanta Badhbh, Macha agus [[Anand]].&lt;ref name=&quot;LGE-62,64&quot;&gt;''[http://www.maryjones.us/ctexts/lebor4.html Lebor Gabála Érenn §62, 64]: &quot;Ba iad Badb agus Macha agus Anand... an triúr deirfiúracha Ernmais&quot; &quot;Badb agus Morrigu, darbh ainm Anand.&quot;&lt;/ref&gt;   Creidtear gurbh iad triúr an bandia céanna.&lt;ref name=&quot;o hogain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MacCana&quot;&gt;Mac Cana, Proinsias. &quot;[http://www.ricorso.net/rx/library/criticism/classic/Celtiana/M-Cana_P/Celtic_Myth/3_Goddess.htm The Goddesses of the Insular Celts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506035827/http://www.ricorso.net/rx/library/criticism/classic/Celtiana/M-Cana_P/Celtic_Myth/3_Goddess.htm |date=2019-05-06 }}&quot;. ''Celtic Mythology''. Hamlyn, 1970.&lt;/ref&gt;  ''These triple appearances are partially due to the Celtic significance of threeness''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Thagadh Mór-Ríoghain ar an bhfód ina haonar,&lt;ref name=&quot;CELT-Regamna&quot;/&gt; ámh, agus a hainm inmhalartaithe le Badhbh.&lt;ref name=&quot;CMT166-CELT&quot;/&gt;  

Deirtear gur bean chéile an [[Daghdha]] í Mór-Ríoghain, fad is mná chéile [[Neith]] iad Badhbh and Neamhain.&lt;ref name=&quot;o hogain&quot;/&gt;  Luaitear an triúr Morrígna mar dheirfiúracha triúr bandéithe na talún [[Ériu]], [[Banbha]] agus [[Fódhla]].

===Bansidhe===
Sa bhéaloideas níos deireanaí, tá  aici leis an m[[bansidhe]].&lt;ref name=&quot;o hogain&quot;/&gt; Deir Patricia Lysaght: &quot;''In certain areas of Ireland this supernatural being is, in addition to the name banshee, also called the badhb''&quot;.&lt;ref&gt;Patricia Lysaght, ''The Banshee: The Irish Death Messenger'', 1986, {{ISBN|1-57098-138-8}}, lch. 15&lt;/ref&gt;

===Fianna===
Moladh freisin go raibh sí gaolta leis na [[fianna]], agus is amhlaidh go raibh na dreamanna seo tiomnaithe di.&lt;ref&gt;Angelique Gulermovich Epstein, &quot;War Goddess: The Morrígan and her Germano-Celtic Counterparts&quot;, e-leagan version, #148 (Meán Fómhair, 1998)&lt;/ref&gt; Ba iad &quot;''bands of youthful warrior-hunters, living on the borders of civilized society and indulging in lawless activities for a time before inheriting property and taking their places as members of settled, landed communities''&quot;.&lt;ref&gt;Maire West, &quot;Aspects of ''díberg'' in the tale ''[[Togail Bruidne Da Derga]]''&quot;, ''Zeitschrift für Celtische Philologie'' vol. 49–50, lch. 950&lt;/ref&gt; Más fíor, is amhlaidh go    n-adhrtaí í mar an gcéanna le dreamanna [[Perchta]].&lt;ref&gt;Carlo Ginzburg, ''Ecstasies: Deciphering the Witches' Sabbath'', New York, Pantheon Books, 1991, {{ISBN|0-394-58163-6}}, ll. 6–7, 91, 101–2, 115 (nóta 47), 146 (nóta 62), 193, ll. 182–204, 262, maraon le tagairtí i gCodanna a Dó agus a Trí ''passim''.&lt;/ref&gt;

===Tíreolaíocht===
Tá [[fulacht fiadh]] i g[[Contae Thiobraid Árann]] darb ainm Fulacht na Mór Ríoghna.  B'fhéidir é go bhfuil nasc anseo leis an triúr [[cailleach]] miotaseolaíochta, a d'ullmhaigh an béile feoil madra, a mheall [[Cú Chulainn]] go dtí a bhráta

Tá dhá chnoc ann i g[[Contae na Mí]] darb ainm ''Dá Chíoch na Morriogna'', a mholtar gur choimirceoir í, i gcomórtas le h[[Anu]], a bhfuil a cnoic féin aici, ''[[Dá Chích Anann]]'' in [[Contae Chiarraí]]. Is iad [[Áine]] agus [[Grian]] bandéithe eile a bhfuil a leithéid de chnoic ainmnithe astu i g[[Contae Luimnigh]]. I dteannta le coimirceacht, is déithe na gréine iad beirt.

==Foinsí==
===Léamha agus gluaiseanna===
Is iad na tagairtí is luaite atá an do Mhór-Ríoghain ná léamha i lámhscríbhinní Laidine, agus i ngluaiseanna (bailiúcháin léamh). I lámhscríbhinn na 9ú haoise as an Vulgáid le leagan den [[Leabhar Íseáia]], aistrítear an focal Eabhraise ''[[Lilith]]''&lt;ref&gt;Íseáia 34:14 &quot;Casfaidh cait allta le faolchúnna inti, agus beidh na púcaí ansin ag glaoch ar a chéile; is inti a rachaidh an ''chailleach oíche'' ar ceathrúin, ar lorg suaimhnis di féin.&quot; [https://bible.com/bible/554/isa.34.14.ABN&quot; ABN] (béim sa bhreis)&lt;/ref&gt; le ''[[Lamia]]''. Tá léamh ann a chur le fios gurb é sin &quot;arracht i riocht mná, 'sé sin, ''morrígan''&quot;.&lt;ref name=&quot;epstein&quot;&gt;Angelique Gulermovich Epstein, ''War Goddess: The Morrígan and her Germano-Celtic Counterparts'', e-leagan, #148, (Meán Fómhair, 1998), ll. 45–51.&lt;/ref&gt; Cuireann ''[[Sanas Chormaic]]'' (9ú haois), agus léamh sa lámhscríbhinn [[H.3.18]] freisin, le fios gurb é brí an focal iolra ''gudemain''&lt;ref&gt;DIL lch. 372&lt;/ref&gt; ná ''morrígna''.&lt;ref name=&quot;epstein&quot; /&gt; Deir ''[[Gluais Uí Mhaol Conaire]]'' gurb í [[Macha]] ar cheann den triúr ''morrígna''.&lt;ref name=&quot;epstein&quot; /&gt;

===Scéalta Miotaseolaíochta===
{{main|Scéalta Miotaseolaíochta}}
{{main|Leabhar Gabhála na hÉireann}}

Sa chnuasach bréagstairiúil na 12ú haoise ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', luaitear Mór-Ríoghain i measc na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]], mar iníon [[Ernmas|Ernmais]] ua [[Nuada]].&lt;ref name=&quot;LGE-62,64&quot;/&gt;

Ba iad an chéad triúr iníonacha Earnmais ná [[Ériu]], [[Banbha]], agus [[Fódhla]].&lt;ref&gt;Samhlaítear a n-ainmneacha le hÉirinn, agus bhí siad pósta faoi seach le [[Mac Cuill]], [[Mac Cécht]], agus [[Mac Gréine]], ríthe deireanacha na hÉireann de shliocht Tuath Dé Danann.&lt;/ref&gt; Ba iad an triúr iníonacha Earnmais eile ná [[Badhbh]], [[Macha]], agus Mór-Ríoghain féin. Deir rann áirithe go raibh siad triúr saibhir, &quot;''springs of craftiness''&quot; agus &quot;''sources of bitter fighting''&quot;. Deirtear gurbh Anand ainm eile a bhí ar Mór-Ríoghain,&lt;ref name=&quot;LGE-62,64&quot;/&gt; agus go raibh trí mahc aici, Glon, Gaim, and Coscar. De réir [[Seathrún Céitinn|Seathrúin Chéitinne]], d'adhair Ériu, Banbha, agus Fódhla faoi seach Badhbh, Macha, agus Mór-Ríoghain.&lt;ref&gt;Seathrún Céitinn, ''Foras Feasa ar Érinn'',[http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text021.html Leabhar 2, Cuid 11].&lt;/ref&gt;

{{main|Cath Maighe Tuireadh}}

Ar oíche [[Samhain|Shamhna]], choinnigh sí coinne&lt;!---!--&gt; leis an [[Daghdha]] roimh [[Cath Maighe Tuireadh|Chath Maighe Tuireadh]] in éadan na [[Fomhóraigh|bhFomhóraigh]].&lt;ref&gt;{{cite web|
teideal=The Second Battle of Moytura|
url=https://www.ucc.ie/celt/published/G300011/index.html|
website=www.ucc.ie|
foilsitheoir=CELT
}}&lt;/ref&gt;  Bhí sí á ní féin san abhainn [[Unius]], cos amháin ar a dá thaobh an. I bhfoinsí áirithe, deirtear gur chruthaigh sí an abha. Tar éis dóibh gnéas a bheith acu, gheall Mór-Ríoghain go ngairfeadh sí draoithe na hÉireann chun geasa a chur ar son na dTuath Dé Danann, agus rí na bhFomhórach, Indech, a chloígh. Insítear go mbéarfadh sí dhá lán doirn dá chuid fola agus iad a chuir san abhainn úd (insítear níos deireanaí ámh, gur mharaigh [[Oghma]] Indech).

Ag tús an chatha, d'fhiafraigh ceannaire na dTuath Dé, [[Lugh]], díobh cén cumhacht a bhíodh acu uile. Is deacair freagair Mór-Ríoghna a thuiscint, ach is amhlaidh gur thóir agus scriosadh a bhí i gceist.  Ar láthair an chatha, chan sí dán agus ar an dtoirt, díríodh na Fomhóraigh isteach san fharraige. Tar éis an chatha, chan sí dán eile ag ceiliúradh an bhua agus ag tuar deireadh an domhain.&lt;ref name=&quot;CMT166-CELT&quot;&gt;[http://www.ucc.ie/celt/published/G300010/text167.html ''Cath Maige Tuired'': The Second Battle of Mag Tuired], Text 166&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CMT167&quot;&gt;Elizabeth A. Gray (eag. &amp; aistr.), ''[http://www.ucc.ie/celt/published/T300010/index.html Cath Maige Tuired: The Second Battle of Mag Tuired]'', cuid 167, 1982&lt;/ref&gt;

I scéal eile, mheallaign sí tarbh de bhean darbh ainm Odras. Lean Odras í go dtí an tAos Sidhe tríd [[Uaimh na gCat]] ag [[Cruachan]]. Agus Odras tite ina codladh, thiontaigh Mór-Ríoghain ina lochán uisce í, a thaosc isteach sa Sionainn.&lt;ref&gt;[http://www.ucc.ie/celt/published/T106500D/text050.html &quot;Odras&quot;], from ''[[Dindsenchas|The Metrical Dindshenchas]]'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T106500D/index.html Vol 4], aistrithe le E. Gwynn&lt;/ref&gt;

===An Rúraíocht===
Is sa [[Rúraíocht]] a fheictear Mór-Ríoghain mar dhuine aonair don chéad uair,&lt;ref name=&quot;CELT-Regamna&quot;&gt;[http://www.ucc.ie/celt/online/G301005/ ''Táin Bó Regamna''], Corpus of Electronic Texts Edition, [http://www.ucc.ie/celt/online/G301005/text002.html lch. 33].&lt;/ref&gt; ina bhfuil caidreamh thíos seal, thuas seal aici le [[Cú Chulainn]].

{{main|Táin Bó Regamna}}

Bhuail Cú Chulainn le Mór-Ríoghain agus í ag díbirt [[bó|bearaigh]] óna thalamh, ach níor aithin sé í. Thug sé masla di  in aineolas a cuma mar coimirceoir. Sula raibh sé in ann í a ionsú, d'eitil sí go géag gar di i riocht éin dhuibh. D'aithin Cú Chulainn ansin í, agus dúirt nach mhaslódh í dá n-aithneodh. Dhearbhaigh sé nárbh fhéidir léi é a díobháil a dhéanamh air, agus mar fhreagairt, thug sí tuair chogaidh dó agus tairngreacht a bháis ann. Dúirt sí leis, 'is ag cosaint do bháis atáim; agus beidh mé ann.'&lt;ref&gt;''[http://www.maryjones.us/ctexts/regamna.html The Cattle Raid of Regamna]'', aistrithe le A. H. Leahy, ó ''Heroic Romances of Ireland'' Vol II, 1906&lt;/ref&gt;

{{main|Táin Bó Cúailnge}}

Thosaigh [[Méabh]] ionsú ar [[Ulaidh]] chun an [[Donn Cuailnge]] a ghoid.  Maraon le [[Alecto]] na [[Fúire|bhFúr]] Gréagach, tháinig Mór-Ríoghain chuig an tarbh i riocht préacháin, agus mhol sí dó éalú.&lt;ref&gt;[[Cecile O'Rahilly]] (eag. &amp; aistr.), [http://www.ucc.ie/celt/published/T301012/index.html ''Táin Bó Cuailnge'' Athleagan 1], 1976, lch. 152&lt;/ref&gt;

Agus Cú Chulainn i mbun Ulaidh a chosaint ag áthanna in éadan laochra Mhéabha, tháinig Mór-Ríoghain chuige i riocht mná óige. Thairg sí a grá agus cabhair chatha, ach dhiúltaigh sé í. Mar fhreagairt, chuir sí isteach air, i riochtaí eascainne, mac tíre, agus bodóige báine dearg-chluasaí, de réir a foláireamh. D'ainneoin seo, ghortaigh Cú Chulainn í i ngach riocht agus chloígh a chéilí comhraic.  Ina dhiaidh sin, tháinig sí chuige i riocht seanmhná ag crú bó, agus na trí chréacht ar a corp mar a fhulaing a reachta ainmhithe. Thóg sí trí dheoch bhainne do Chú Chulainn. Bheannaigh sé í as ucht na ndeochanna, agus cneasaíodh a créachtaí.&lt;ref&gt;Cecile O'Rahilly (eag. &amp; aistr.), ''Táin Bó Cuailnge'' Athleagan 1, 1976, ll. 176–177, 180–182&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cecile O'Rahilly (eag. &amp; aistr.), [http://www.ucc.ie/celt/published/T301035/index.html ''Táin Bó Cualnge'' ón Leabhar Laighean], 1967, ll. 193–197&lt;/ref&gt; Bhí aiféala air, ámh, gur bheannaigh, mar is léir ón gcomhrá a leanas: &quot;Dúirt tú liom tráth,' ar sí, 'nach leigheasfá mé choíche.' 'Dá dtuigfinn gur tú a bhí ann,' ar Cú Chulainn, 'ní leigheasfainn riamh.'&quot;&lt;ref&gt;Ciarán Carson, &quot;The Táin: A New Translation of the Táin Bó Cúlailnge&quot;, 2007, ll. 96&lt;/ref&gt; Agus na hairm cruinnithe don chath deireanach, rinne sí fáistine ar an ár le teacht.&lt;ref&gt;Cecile O'Rahilly (eag. &amp; aistr.), ''Táin Bó Cuailnge'' Athleagan 1, 1976, ll. 229–230&lt;/ref&gt;

I leagan amháin de bhás Chú Chulainn, agus é ag marcaíocht chun dul i ngleic leis a naimhde, bhuail sé le Mór-Ríoghain i riocht [[cailleach|caillí]] ag ní in áth a chathéide, tuar a bháis.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain3.html The Death of Cú Chulainn]&quot; le fáil ar maryjones.&lt;/ref&gt;

===Seanscéalta Artúracha===
Rinneadh iarrachtaí le déanaí Morgan le Fay a nascadh le Mór-Ríoghain. Tagann Morgan aníos in ''Vita Merlini'' (&quot;Saol [[Merlin|Mherlin]]&quot;) le [[Geoffrey of Monmouth]] san 12ú haois.  Sna seanscéalta Artúracha, amhail ''[[Sir Gawain and the Green Knight]]'', cuirtear Morgan i láthair mar dhroch-chailleach a chuir an-anró agus an-bhaol ar ann laoch Gawain.  Cuirtear Morgan i láthair freisin mar chluanaí fear,  a raibh an-chuid coinne gnéasúla le Merlin. Bhíodh go leor cumhachta aici ar dhaoine, go leas nó dochar pearsana eile.&lt;ref&gt;{{cite book|
title = Morgan le Fay in Sir Gawain and the Green Knight|
url = http://www.shmoop.com/sir-gawain-green-knight/morgan-le-fay.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126180857/https://www.shmoop.com/sir-gawain-green-knight/morgan-le-fay.html |date=2018-11-26 }}&lt;/ref&gt;

Is léir ámh nach bhfuil gaol ann idir an mbeirt, in ainneoin thionchar an bhandia níos sine ar údair an phearsa liteartha, Morgan.  Molann scoláirí amhail  [[Rosalind Clark]] nach gaolta iad na hainmneacha dá laghad. Tá an t-ainm Breatnaise &quot;Morgan&quot; fréamhaithe ó fhocail na mara, ach &quot;Mor-&quot; na Gaeilge fréamhaithe le &quot;sceimhle&quot;, nó b'fhéidir &quot;mór&quot;;&lt;ref&gt;Clark (1990) ll. 21–23, 208 n.5&lt;/ref&gt; féach [[Mór-Ríoghain#Sanasaíocht|Sanasaíocht]] thuas.

==Féach freisin==
* [[Bean nighe]]
* [[Clíodhna]]
* [[Mongfind]]
* [[Scáthach]]

==Saothair==
* Rosalind Clark, ''The Great Queens: Irish Goddesses from the Morrígan to Cathleen Ní Houlihan'' (Irish Literary Studies, Book 34)
* [[Barry Cunliffe]], ''The Ancient Celts''
* Miriam Robbins Dexter, ''Whence the Goddesses: A Source Book''
* James MacKillop, ''Dictionary of Celtic Mythology''
* Daithi O hOgain, ''Myth, Legend and Romance: An Encyclopedia of the Irish Folk Tradition'' Prentice Hall Press, (1991) : {{ISBN|0-13-275959-4}}
* Anne Ross, ''Pagan Celtic Britain: Studies in Iconography''
* Anne Ross, &quot;The Divine Hag of the Pagan Celts&quot;; V. Newall (eag.), ''The Witch Figure''.

==Naisc sheachtracha==
*[https://web.archive.org/web/20050212132339/http://snlemons.iweb.bsu.edu/docs/Celtic/Morrigan%20Thesis.ZIP War Goddess: the Morrígan and her Germano-Celtic Counterparts] thesis by Angelique Gulermovich Epstein ([[ZIP (file format)|ZIP]] format)

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{An Rúraíocht}}

{{DEFAULTSORT:Mor-Rioghain}}
[[Catagóir:An Rúraíocht]]</text>
      <sha1>tisfrtrgb4gxl98ebdunuwl6qckchtd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leabharcham</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87448</id>
    <revision>
      <id>1321121</id>
      <parentid>1319429</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3582" sha1="365ksp5sgofwa4cmm1zubt4z4099j9h" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
[[File:The Story of Deirdre - Illustration 2.jpg|thumb|Deirdre agus a buime, Leabharcham]]

Sa [[Rúraíocht]], ba bhean saoi agus buime Dheirdre í '''Leabharcham''' d'[[Eamhain Mhacha]].

==Deirdre agus Naoise==
Leag [[Conchúr mac Neasa]] uirthi cúram a dhéanamh ar [[Deirdre|Dheirdre]], í a thógáil agus a oiliúint scoite amach ó dhaoine, go dtí go raibh an cailín ina haois é a phósadh.  
Thairngir an draoi [[Cathbhadh]] ag breith Dheirdre: ''&quot; Éireoidh an leanbh ina cailín is áille i measc mná na hÉireann, agus phósfaidh sí rí, ach tiocfaidh bás agus scrios ar chuige Uladh ar a son.&quot;&lt;ref&gt;Ellis 1987, lch. 115.&lt;/ref&gt;

Nuair a tháinig an t-ionú chun Deirdre an rí a phósadh, thug Leabharcham go humhal a iníon altrama ar ais go Conchúr ag [[Eamhain Mhacha]].  Agus í ann, d'fhiafraigh Deirdre den fhile na cúirte, gaiscíoch óg dathúil a aithint, &quot;a chuid gruaige ar nós sciathán an fhiaigh dhuibh, lí fhola ar a leiceann agus a chraiceann chomh bán le sneachta&quot;.&lt;ref&gt;Ellis 1987, lch. 80.&lt;/ref&gt;  Ba é sin [[Naoise]], sealgaire agus amhránaí ag cúirt Chonchúir, agus in éineacht leis agus a bheirt dheartháireacha, d'éalaigh Deirdre go h[[Alba]]in.  

Blianta ina dhiaidh sin, bualadh bob air na leannáin teacht abhaile go hÉirinn.  Chuir Conchúr Leabharcham faoi choinne, chun a fhiosrú arbh í Deirdre fós an bhean is áille na tíre.  Ag iarraidh Deirdre a chosaint, agus an seanrí searbh a chuir in éadan díoltas a bhaint ar Naoise, 
thuairisc Leabharcham go raibh meath tar éis teacht ar a háilleacht.  Sheol an rí spiaire eile, ámh, agus ansin thosaigh cath.  Fuair Naoise agus a bheirt dheartháireacha bás go tragóideach i rith an chogaidh, agus d'fhuadaigh an rí Deirdre, a mharaigh í féin, croíbhriste.

==Sanasaíocht==
Tá a hainm fréamhaithe ó ''[[wikt:leabhar#Irish|leabhar]]'' agus ''[[wikt:cam#Irish|cam]]''.  Mínítear an t-ainm scaití mar &quot;leabhar mímhacánta&quot;, b'fhéidir de bharr an bréag a dúirt sí leis an rí maidir le meath áilleachta Dheirdre.  Faightear an dara focal ámh mar leasainm ag cur síos ar iompar an choirp.&lt;ref&gt;[http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/DescriptiveBynames.shtml &quot;Descriptive by-names found in women's names in the Irish annals&quot;], MedievalScotland.org, alt le Kathleen M. O'Brien)&lt;/ref&gt;

==Inniu==
Tá sí ann mar &quot;Lavarcham&quot; sa dráma  1910 le [[John Millington Synge|Synge]], ''[[Deirdre of the Sorrows]]''.  Deir sí líne dheireanach an dráma: ''&quot;Deirdre is dead, and Naisi is dead; and if the oaks and stars could die for sorrow, it's a dark sky and a hard and naked earth we'd have this night in Emain.&quot;''&lt;ref&gt;[http://www.consolatio.com/2006/11/if_the_oaks_and.html Consolatio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185559/http://www.consolatio.com/2006/11/if_the_oaks_and.html |date=2016-03-03 }} Lavarcham's last words&lt;/ref&gt;

==Saothair==
* {{cite book|
last=Ellis |
first=Peter Berresford |
author-link=Peter Berresford Ellis |
title=A Dictionary of Irish Mythology | url=https://archive.org/details/dictionaryofiris0000elli_x3n2 |
publisher=[[Oxford University Press]] |
place=Oxford |
date=1987 |
isbn=978-0-19-282871-2
}}

==Naisc sheachtracha==
*[http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/SynDeir.html ''Deirdre of the Sorrows''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509165609/http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/SynDeir.html |date=2012-05-09 }} Dráma le [[J. M. Synge]].

==Tagairtí==
{{Reflist}}


{{An Rúraíocht}}
[[Catagóir:An Rúraíocht]]</text>
      <sha1>365ksp5sgofwa4cmm1zubt4z4099j9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beag</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89413</id>
    <revision>
      <id>1321066</id>
      <parentid>1207190</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1425" sha1="ignxl9w92m8u2fm1cqzhr193d49vs57" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
I [[Miotaseolaíocht na nGael]], ba shliocht na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] í '''Beag''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Bec''').  Bhí cáil aici de bharr an [[tobar|tobair]] naofa a bhí aici.  Le haon deoch amháin as, bronnadh gaois agus tuar (ar feadh soicind) ar dhuine.&lt;ref&gt;{{cite web |
url = https://books.google.co.uk/books?id=afGqZnab19wC&amp;lpg=PA342&amp;dq=Beag%20irish%20-wikipedia%20Tuatha%20D%C3%A9%20Danann&amp;pg=PA342#v=snippet&amp;q=Beag&amp;f=false |
teideal = Gods and Fighting Men: The Story of the Tuatha de Danaan and of the Fianna |
author = Augusta Gregory |
date = June 2012 |
accessdate = 27 October 2018
}}&lt;/ref&gt;

Bhí an tobar faoi chosaint a hiníonacha.  Nuair a tháinig [[Fionn mac Cumhaill]] agus deoch á iarraidh, rinne siad iarracht é a chosc.  Chaith duine dóibh uisce ina threo chun an ruaig a chur air, ach chuaigh roinnt de isteach ina bhéal. Bronnadh haois air dá bharr.&lt;ref name=&quot;Ellis&quot;&gt;{{cite book |
last = Ellis |
first = Peter Berresford |
author-link=Peter Berresford Ellis |
title = A Dictionary of Irish Mythology | url = https://archive.org/details/dictionaryofiris0000elli_x3n2 |
publisher = [[Oxford University Press]] |
place = Oxford |
year = 1987 | page = [https://archive.org/details/dictionaryofiris0000elli_x3n2/page/40 40] |
isbn = 0-19-282871-1
}}&lt;/ref&gt;

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{Scéalta miotaseolaíochta}}

[[Catagóir:Tuatha Dé Danann]]</text>
      <sha1>ignxl9w92m8u2fm1cqzhr193d49vs57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ríshliocht Qín</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89478</id>
    <revision>
      <id>1321055</id>
      <parentid>1303757</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5935" sha1="gua5r95aul3vrrb8havkrqg6x1dvann" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Ba é an '''Ríshliocht Qin''' (Sínis: 秦朝; [[pinyin]]:''Qíncháo'') an chéad ríshliocht den [[An tSín|tSín]] Impiriúil, a mhair ó 221 go 206 RC. Ainmníodh é i ndiaidh a chroíláir sa stát Qín (Gansu agus Shaanxi an lae inniu), Ba é Qín Shi Huang, an Chéad Impire Qin, a bhunaigh an ríshliocht. Tháinig méadú mór ar neart an stáit Qin de bharr athchóirithe  riaracháin Fajia de chuid Shang Yang sa cheathrú haois RC, le linn thréimhse na Stát Cogaíochta. I lár agus go déanach sa tríú haois RC, rinne stát Qin sraith de choncais go gasta, rud a chuir deireadh leis an ríshliocht neamhchumhachtach Zhou, agus ar deireadh thiar, ag cur  sé cinn eile de na seacht Stát cogaíochta faoi smacht. Níor mhair an mór-ríshliocht seo ach ar feadh cúig bliana déag agus ba é an ceann ba ghiorra i stair na Síne. I rith an ama sin, ní raibh ach beirt impire ann, ach cuireadh córas impiriúil ar bun a mhair ó 221 RC, le briseadh agus oiriúnú, go dtí 1912 CE. 

Rinne an Qin iarracht stát a chruthú a bhí aontaithe ag cumhacht pholaitiúil láraithe struchtúrtha agus  cumas mór míleata le tacaíocht ó gheilleagar seasmhach.&lt;ref name=&quot;Tanner&quot;&gt;Tanner 2010, p. 85-89&lt;/ref&gt; Bhog an rialtas láir chun an bonn a bhaint ón uasalaicme agus úinéirí talún agus chun smacht díreach riaracháin a fháil ar an tuathánaigh, a chuimsigh formhór mór an daonra agus an lucht saothair. Cheadaigh sé seo tionscadail uaillmhianacha a raibh baint ag trí chéad míle peasan agus daoránaigh leo, amhail ballaí a thógáil feadh na teorann thuaidh, ag cruthú, i ndeireadh na dála, [[Balla Mór na Síne]].&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ancient World History-Patterns of Interaction|url=https://archive.org/details/ancientworldhist0000unse_p9d6|last=Beck|first=B, Black L, Krager, S|display-authors=etal|publisher=Mc Dougal Little|year=2003|isbn=0-618-18393-0|location=Evanston, IL|pages=[https://archive.org/details/ancientworldhist0000unse_p9d6/page/187 187]|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; 

Thug an Qin réimse leasuithe isteach mar airgeadra caighdeánaithe, meáchain  agus tomhais, agus córas aonfhoirmeach scríbhneoireachta, a dhírigh ar an stát a aontú agus tráchtáil a chur chun cinn. Ina theannta sin, bhain a fhórsaí míleata úsáid as an airm, iompar agus teaicticí is nua-aimseartha, cé go raibh an iomarca dianmhaorlathais ag baint leis an rialtas. Léirigh lucht  leanúna na gConfúiceach, den ríshliocht Han, na hathchóirithe riaracháin Fajia mar ansmacht ollmhór, ag luadh go háirithe an purgú, ar a dtugtar dó, 'leabhair agus adhlacadh scoláirí', cé go bhfuil roinnt scoláirí nua-aimseartha ag díospóid faoi fhírinne na gcuntas seo. 

Nuair a fuair an chéad impire bás sa bhliain 210 RC, chuir beirt dá chomhairleoirí oidhre ar an ríchathaoir chun tionchar a imirt ar riaradh ar smachtú riarachán an ríshleachta. Bhí siar agus aniar idir na comhairleoirí seo eatarthu féin, agus mar thoradh air sin maraíodh an bheirt acu, chomh maith leis an dara hImpire Qin. Thosaigh éirí amach  a raibh tóir air, agus thit an impireacht lagaithe agus bhain an ginearál Chu, Xiang Yu smacht iomlán amach, a fógraíodh ina Rí-Heigeamaineach ar Iarthair Chu, agus Liu Bang, a bhunaigh an Ríshliocht Han níos déanaí. In ainneoin a réimeas gairid, bhí tionchar mór ag an ríshliocht ar thodhchaí na Síne, go háirithe an Han, agus ceaptar gurb é bunús an ainm Eorpaigh don tSín. 

== Stair ==

=== Bunús agus luathfhorbairt ===
[[Íomhá:States_of_Zhou_Dynasty.png|clé|mion| Léarscáil a thaispeánann stáit mhóra Zhou an Oirthir]]
Sa 9ú haois RC, deonaíodh riail thar Cathair Qin do Feizi, an té a gceaptar gurb é de shliocht den chomhairleoir polaitiúil ársa Gao Yao. Seasann an chathair nua-aimseartha Tianshui san áit a raibh an chathair seo ann fadó. Le linn riail an Rí Xiao de Zhou, an t-ochtú rí den ríshliocht Zhou, tugadh an stat Qin ar an gceantar seo. Sa bhliain 897 R.Ch., faoin Leasríocht Gonghe, bhí an ceantar ag brath ar chapaill a thógáil agus a phórú. Bheannaigh Zhōu Píng Wáng an tríú rí déag sa líne sin, duine de shliocht Feizi, Qín Zhuāng Gōng mar oidhre. Mar dhuais, seoladh mac Zhuang, Qín Xiāng Gōng, soir mar cheannaire ar thuras cogaidh, agus i gcaitheamh an ama sin bhunaigh sé an Qin go foirmiúil.

Chuir an stát Qin tús le turas míleata isteach sa tSín i láir na bliana 672 RC, cé nach raibh se i mbun aon ionsaithe tromchúiseacha mar gheall ar bhagairt ó threibheanna comharsanacha. Faoi thús an ceathrú haois RC, áfach, bhí na treibheanna comharsanacha uilig faoi chois nó treascartha, agus bhí dea-thuar ann le haghaidh leathnaitheachta an Ríora Qin.&lt;ref name=&quot;lewis1718&quot;&gt;Lewis 2007, pp. 17–18&lt;/ref&gt; 

=== Fás cumhachta ===
[[Íomhá:Streitende-Reiche2.jpg|clé|mion| Léarscáil de na Stáit Chogaíochta. Taispeántar Qin i ndath bándearg]]
[[Íomhá:EN-QIN260BCE.jpg|clé|mion| Léarscáil de Fhás an Ríora Qin]]

=== Treascairt na Stát Cogaíoch ===
[[Íomhá:Qin_Unification.png|clé|mion| Léarscáil a thaispeánann aontú an Qin le linn 230–211 RC ]]

== Tuilleadh léitheoireachta ==

* Cotterell, Arthur. (2007). Príomhchathracha Imperial na Síne - Radharc Laistigh den Impireacht Celestial. Londain: Pimlico. pp.   304 leathanach. ISBN  &lt;bdi&gt;978-1-84595-009-5&lt;/bdi&gt;. 
* Fong, Wen, ed. (1980). Aois chré-umha iontach na Síne: taispeántas ó Dhaon-Phoblacht na Síne. Nua-Eabhrac: The Metropolitan Museum of Art. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-87099-226-1.&lt;/bdi&gt;
* Paludan, Ann. (1998). Chronicle of the Emperors na Síne. Londain: Thames &amp; Hudson. pp. 224 leathanach. ISBN&lt;bdi&gt; 0-500-05090-2.&lt;/bdi&gt;
* Yap, Joseph P. (2009). ''Cogaí leis an Xiongnu, A Translation ó Zizhi tongjian''. AuthorHouse, Bloomington, Indiana, SAM {{ISBN|978-1-4490-0604-4}}.
== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Ríshleachta i stair na Síne]]</text>
      <sha1>gua5r95aul3vrrb8havkrqg6x1dvann</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Badhbh (bandia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89482</id>
    <revision>
      <id>1321093</id>
      <parentid>1295633</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14661" sha1="3ifycn2cmax5roikoghdaqrqwqbf6ww" xml:space="preserve">{{Glanadh}}
{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
I [[Miotaseolaíocht na nGael]], bandia an chogaidh ab ea '''Badhbh'''&lt;ref group=&quot;nóta&quot;&gt;fuaimniú san nua-aois:&lt;br /&gt;/bau/ i [[Contae Loch Garman|Loch Garman]], [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]], iarthar agus fíor-oirdheisceart [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]], agus fíor-dheisceart [[Contae Chill Dara|Chill Dara]];&lt;br /&gt;/bəib/ i b[[Contae Phort Láirge|Port Láirge]], fíor-dheisceart [[Contae Chill Chainnigh|Chill Chainnigh]], agus fíor-dheisceart [[Contae Thiobraid Árann|Thiobraid Árann]] (leaganacha gan an /b/ deiridh amháin a fuarthas lastuaidh agus lastoir den limistéir sin);&lt;br /&gt;/bo/ nó /boː/ sa bhfrása bo/bó chaointe/chaointeacháin (&quot;-chaointeacháin&quot; go háirithe i ndeisceart Chill Chainnigh agus i bhfíor-oirdheisceart Thiobraid Árann; &quot;-chaointe&quot; i dTiobraid Árann lár agus theas, i gCill Chainnigh thuaidh, i [[Contae Laoise|Laois]], agus i bhfíor-iarthar Cheatharlaigh). Scríobh [[Seán Ó Donnabháin]], arb as Áit an Tí Móir i gCill Chainnigh dó, &quot;''In the eastern counties of Ireland the fabled spright is called'' Bodhbh chaointe ''(Bowe Keentè)''...&quot;;&lt;br /&gt;/baiv/ – ní móide go rabhthas á rá mar sin sa chiall seo áit ar bith dar le Lysaght. Cé gur thaifead faisnéiseoir amháin mar sin é i dtrí áit i bPort Láirge, luann sí le tionchar na Gaeilge caighdeánaí é sin seachas le traidisiún.&lt;br /&gt;Bhí &quot;bean chaointe&quot; le fáil i dTiobraid Árann, i [[Contae Luimnigh|Luimneach]], agus i dtuaisceart [[Contae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]]. ([[Patricia Lysaght|Lysaght]] 1986, lgh 24 ⁊ 34–40);&lt;br /&gt;Molann [[Dáithí Ó hÓgáin]] /baiv/ agus /bou/ ar &quot;Badhbh&quot; (Ó hÓgáin 2006, lch 514)&lt;/ref&gt; ([[Sean-Ghaeilge]]: '''Badb'''), a thugann the riocht caróige uirthi féin, agus dá bharr tá aithne scaití uirthi mar ''Badhbh Catha''.  Ba chúis eagla agus suaithe í i measc gaiscí, um  sruth an chatha a athrú ina leith. Nochtadh sí féin roimh chath chun an t-ár le teacht a thuar, nó tairngreacht ar bhás uasail a thabhairt.  Dhéanadh sí é seo scaití le scréacha caointe, i leith is gur [[bansídhe|bhansídhe]] í.

[[File:Corvus cornix in Locarno.jpg|thumb|250px|right|Nochtadh Badhbh í féin i riocht [[caróg|caróige]].]]

I dteannta lena dheirfiúracha [[Macha]] agus [[Neamhain]] nó ''[[Anu]]'', ba bhall den Badhbh [[tréidia]] an chatha aitheanta mar ''[[Mór-Ríoghain]]''.&lt;ref name=&quot;Invasions&quot;&gt;{{cite book |
author = Macalister, R.A.S. (aistr.) |
title = Lebor Gabála Érenn: Book of  Taking of Ireland Part 1-5 |
publisher = Irish Texts Society  | year =1941 |
location = Baile Átha Cliath |
pages = |
isbn = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CMT166-CELT&quot;&gt;[http://www.ucc.ie/celt/published/G300010/text167.html ''Cath Maige Tuired'': The Second Battle of Mag Tuired], Text 166, Author: Unknown&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CMT167&quot;&gt;Elizabeth A. Gray (eag. &amp; aistr.), ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G300010/index.html Cath Maige Tuired: The Second Battle of Mag Tuired]'', cuid 167, 1982&lt;/ref&gt;

==Bandia an chogaidh agus an bháis==
Sna seanscéalta Gaelacha, ba bhandia an chogaidh agus an bháis ab ea Badhbh.  Thagadh sí ar an bhfód chun ár a thuar, nó páirt féin a ghlacadh i gcathanna, ina chruthaíodh sí mearbhall i measc na ngaiscí.  Mar réamhtheachtaire na hoidhe, bhíodh sí ann i rochtana éagsúla.  In ''[[Togail Bruidne Dá Derga]]'', tháinig sí i riocht caillí, agus thug sí tuar maidir le treascairt [[Conaire Mór|Chonaire Mhóir]].&lt;ref name=&quot;Culture&quot;&gt;{{cite book |
author = Koch, John T. |
title = Celtic Culture: a historical encyclopedia | url = https://archive.org/details/celticculturehis0001unse |
publisher = ABC-CLIO |
date = Nollaig 2005 |
location = Santa Barbara, Calif. | page = 220 |
isbn = 978-1-85109-440-0
}}&lt;/ref&gt;  Faightear í in ''[[Togail Bruidne Dá Choca]]'' i riocht mar an gcéanna ag tuar mharú ''[[Cormac Condloinges|Chormaic Chonnloingis]]'', chomh maith le bheith ina riocht [[bean nighe|bhean nite]], ag ní in áth éigin charbad agus úmacha Chormaic, ag tuar a bháis.&lt;ref name=&quot;Culture&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Symbols&quot;&gt;{{cite book |
author = Davidson, Hilda Ellis | title = Myths and Symbols in Pagan Europe: early Scandinavian and Celtic Religions | url = https://archive.org/details/mythssymbolsinpa00davi |
publisher = Syracuse University Press |
year = 1988 |
location = Syracuse, NY | page = [https://archive.org/details/mythssymbolsinpa00davi/page/99 99] |
isbn = 978-0-8156-2441-7
}}&lt;/ref&gt;  Tuar oilc ab ea scairteacha Baidhbhe: tuartar bás Chormaic leis na focail &quot;Scairtfidh na badhbha bhéal-dearg thart timpeall an tí, / Beidh coirp á lorg acu&quot; agus &quot;Screadfaidh badhbha gealbhána&quot;.&lt;ref name=&quot;Ancient&quot;&gt;Hennessy, W. M., &quot;The Ancient Irish Goddess of War&quot;, ''Revue Celtique'' 1, 1870–72, ll. 32–37&lt;/ref&gt;  Sa ról seo, tá go leor aici mar a chéile leis an mbansídhe.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{cite book |
author=Mackillop, James |
title = A Dictionary of Celtic Mythology |
publisher = Oxford University Press  |
year = 2004 |
location = New York |
page = 30 |
isbn = 978-0-19-860967-4
}}&lt;/ref&gt;

Bhíodh Badhbh ar an bhfód i rith cogaidh; go deimhin, luadh láthair an chatha mar &quot;garraí Bhaidhbhe&quot;.&lt;ref name=&quot;Heroes&quot;&gt;{{
cite book |
author = Sjoestedt, Mary-Louise |
title = Celtic Gods and Heroes | url = https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe |
publisher = Dover Publications |
year = 2000 |
location = Mineola, NY | page = [https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe/page/n55 32] |
isbn = 978-0-486-41441-6
}} (athchló  de ''Gods and Heroes of the Celts'', Londain: Methuen, 1949)&lt;/ref&gt;  I rith an Chéad the [[Cath Maighe Tuireadh]], throid  Badb — i dteannta lena deirfiúracha, Macha agus Mór-Ríoghain — ar thaobh na side of the [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]].  Spreag an triúr eagla agus mearbhall i measc na  [[Fir Bolg|bhFear Bolg]], ag múscailt &quot;scamaill dlútha ceo agus báisteach mire tine&quot; agus ag ligint dá naimhde &quot;nó sos nó scíth le trí lá is oíche&quot;.&lt;ref name=&quot;FirstBattle&quot;&gt;Fraser, J. (eag. &amp; aistr.), [http://www.maryjones.us/ctexts/1maghtured.html &quot;The First Battle of Moytura&quot;], ''[[Ériu (journal)|Ériu]]'' 8, ll. 1–63, 1915&lt;/ref&gt;  Bhí ról mar an gcéanna ag Badhbh sa [[Táin Bó Cúailnge]], ag sceimhliú agus ah cur dá dtreoir airm [[Méabh|Mhéabha]] agus ag cur orthu titim ar a gaiscí féin.&lt;ref name=&quot;Ancient&quot; /&gt;  Bhíodh go minic riocht baidhbhe screadta aici, ag cur eagla roimpi.&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;{{cite book |
author = Leeming, David |
title = The Oxford Companion to World Mythology | url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000leem |
publisher = Oxford University Press |
date = Samhain 2007 |
location = Nua Eabhrac |
pages = |
isbn = 978-0-19-515669-0
}}&lt;/ref&gt;  Chloistí í chomh maith mar ghuth i measc na marbh ar láthair an chata.&lt;ref name=&quot;Culture&quot; /&gt;

===Tairngreacht síochána===
I ndiaidh cloí na [[Fomhóraigh|bhFomhórach]] ag na [[Tuatha Dé Danann]] sa Dara [[Cath Maighe Tuireadh]], in ionad drochrath a thuar, chan Badhbh (nó Mór-Ríoghain iníon Earnmais) tairngreacht ag ceiliúradh an bhua agus tréimhse síochána. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
!| Meán-Ghaeilge&lt;ref name=&quot;CMT166-CELT&quot;/&gt;&lt;ref&gt;CMT 166 - CELT [819-820]&lt;/ref&gt;
!| Nua Ghaeilge&lt;ref group=&quot;nóta&quot; name=&quot;aistrithe&quot;&gt;Aistrithe go sách litriúil agus/nó liteartha le Marcas&lt;/ref&gt;

|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| Sith co nem.&lt;br&gt;Nem co doman.&lt;br&gt;Doman fo ním,&lt;br&gt;nert hi cach,&lt;br&gt;án&lt;ref&gt;[http://dil.ie/3243 án] ar eDIL&lt;/ref&gt; forlann,&lt;br&gt;lan do mil,&lt;br&gt;mid co saith.&lt;br&gt;Sam hi ngam...

| ''Síth go neamh.&lt;br&gt;Neamh go domhain.&lt;br&gt;Domhain fé neamh,&lt;br&gt;neart i gcách,&lt;br&gt;corn fíorlán,&lt;br&gt;lán de mhil;&lt;br&gt;meá&lt;ref&gt;[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/meá meá&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;]&lt;/ref&gt; go sáith.&lt;br&gt;Samhraidh i ngeimhreadh...''
|}

===Tairngreacht deireadh an tsaoil===
Thit sé tairngreacht ansin maidir le deireadh an domhain, &quot;gach olc a mbeadh ann, gach galar agus gach díoltas.  Mar gheall sin chan sí an duan a leanas.&quot;:&lt;ref name=&quot;CMT167&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
!| Meán-Ghaeilge&lt;ref name=&quot;CMT168-CELT&quot;&gt;{{
cite web |
teideal = The Second Battle of Mag Tuired |
url = http://celt.ucc.ie/published/G300010/text168.html |
website = celt.ucc.ie |
accessdate = 29 August 2017
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;CMT 168 - CELT [831-832, 833, 837-840]&lt;/ref&gt;
!| Nua-Ghaeilge&lt;ref name=&quot;aistrithe&quot; group=&quot;nóta&quot; /&gt;

|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| Ni accus bith nombeo baid:&lt;br&gt;sam cin blatha,&lt;br&gt;beti bai cin blichda,

mna can feli&lt;br&gt;fir gan gail.&lt;br&gt;Gabala can righ...

feda cin mes.&lt;br&gt;Muir can toradh.

sen saobretha.&lt;br&gt;Brecfásach&lt;ref&gt;[http://dil.ie/21329 1 fásach] ar eDIL&lt;/ref&gt; mbrithiom-&lt;br&gt;braithiomh

cech fer.&lt;br&gt;Foglaid cech mac.&lt;br&gt;Ragaid mac i lligie a athar.&lt;br&gt;Ragaid

athair a lligi a meic.&lt;br&gt;Cliamain cach a brathar.&lt;br&gt;Ni sia nech mnai assa

tigh...&lt;br&gt;olc aimser&lt;br&gt;immera mac a athair,&lt;br&gt;imera ingen...

| Ní fheicfead bith&lt;ref&gt;[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/bith bith (a) Lit.] ar teanglann.ie FGB&lt;/ref&gt; a bheidh beo dom:&lt;br&gt;Samhradh gan bhláth,&lt;br&gt;Ba gan bhainne,

Mná gan fial,&lt;ref&gt;[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fial fial&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Lit.] ar teanglann.ie FGB&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Fir gan ghal.&lt;br&gt;Gabháil gan rí...

Feánna gan mheas.&lt;ref&gt;[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/meas meas&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2. Lit.] ar teanglann.ie&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Muir gan toradh...

Saobhbhreitheanna&lt;ref&gt;[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/saobh saobh] ar teanglann.ie FGB&lt;/ref&gt; seanfhear.&lt;br&gt;Bréagfhasach&lt;ref&gt;[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fasach fasach (Var. fásach&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;)]&lt;/ref&gt; breitheamh,&lt;br&gt;brathadóir

gach fear.&lt;br&gt;Foghlaí gach mac.&lt;br&gt;Rachaidh mac i luí a athar,&lt;br&gt;Rachaidh

athair i luí a mhic.&lt;br&gt;Cliamhain gach bráthair.&lt;br&gt;Ní sia neach mná as a

thigh...&lt;br&gt;olcaimsir,&lt;br&gt;imreoidh mac ar a athair,&lt;br&gt;imreoidh iníon [ar a máthair] ...
|}

==Clann==
Aithnítear Badhbh go minic mar bhall den tré &quot;[[Mór-Ríoghain]]&quot;, cé go bhfuil cuntais ann nach dtagann le chéile.  I ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', is iad Badhbh, Macha agus Mór-Ríoghain féin atá ann mar bhall, agus iad iníonacha bandia na talmhaíochta, ''[[Ernmas]]''.&lt;ref name=&quot;Invasions&quot;/&gt;  De réir an leagan seo, is iad a deirfiúr [[Ériu]], [[Banba]] agus [[Fódla]], an triúr máthair-déithe na hÉireann.&lt;ref name=&quot;Invasions&quot;/&gt;

Aithníonn leaganacha eile gurbh iníonacha an draoi ''Cailitin'' ab ea Badhbh agus a deirfiúracha.

Insítear freisin sa ''Leabhar Gabhála'' gurbh ar cheann den bheirt bhan chéile dia an cogaidh [[Neit]] ab ea Badhbh.&lt;ref name=&quot;Invasions&quot; /&gt;  Deirtear scaití gur bhean chéile rí na bhFomhórach [[Tethra]] ab ea í.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;

===Déithe chosúla===
Tá an chosúlacht idir Badhbh agus ''[[Nemain]]'' ina róil mar bhandéithe an chatha agus tuair bháis.  Maraon le Badhbh, aithnítear Neamhain mar bhean chéile ''Neit'' agus scaití mar bhall den tré-dhia Mór-Ríoghna.  Bhaintí lead as a n-ainmneacha scaití go hinmhalartaithe, rud a mholann gurb fhéidir gurb an bandia céanna iaf.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;  Mar a mhalairt ar sin, tugann [[W. M. Hennessy]] faoi ndeara go ndeirtear go raibh tuistí éagsúla ag Badhbh agus Neamhain, a cuireann le fios nach ionann iad go hiomlán.&lt;ref name=&quot;Ancient&quot; /&gt;

Is amhlaidh go bhfuil gaol ar leith idir Badhbh agus bandia na [[Na Gaill|na nGallach]], [[Catubodua]], nó ''Bodua''.&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;

==Sanasaíocht==
Ag lua leaganacha amhail is an Bhreatnais ''bod'' (eitleog), agus na hainmneacha Gallaise ''Bodvo-gnatus'' agus Breatnaise ''Bodnod'', molann [[Alexander MacBain]] (1982) *''bodwā-'' mar an fhréamh [[Prótai-Cheiltis]].  Molann [[Julius Pokorny]] (1959:203) *''badwā''- ámh ar bhunús sonraí  mar an gcéanna.  Cuireann MacBain agus Pokorny beirt an fhréamh le chéile leis an [[Sean-Ioruais]] ''böð'' (cogadh),  agus [[Angla-Shacsainis]] ''beadu''
(cath).  De réir Pokorny, is foirm leathnaithe é den fhréamh [[Prótai-Ind-Eorpach]] *''bhedh-'' (poll, tochail) .  Déanann Pokorny nasc leis an bhfréamh seo agus [[an tSanscrait]] ''{{lang|sa|bádhate}}'' (cuir faoi chois), agus [[an Liotuáinis]] ''{{lang|lt|bádas}}'' (gorta).

Áitíonn W. M. Hennessy go raibh brí ''fearg'', ''fraoch'' nó ''foréigean'' ag an bhfocal ''bodb'' nó ''badb'' ó bhunús, agus tháinig in ann trátha an brí 
cailleach, sidhe nó bandia air, léirithe sa bhéaloideas mar feannóg.&lt;ref group=&quot;nóta&quot;&gt;As Béarla, ''{{lang|en|hooded crow}}'', ''{{lang|en|squall-crow}}'', nó ''{{lang|en|royston-crow}}'', ''{{lang|la|Corvus cornix}}''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ancient&quot;&gt;Hennessy, W. M., &quot;The Ancient Irish Goddess of War&quot;, ''Revue Celtique'' 1, 1870–72, ll. 32–37&lt;/ref&gt;

San ''Irish Dictionary'' 1819 le [[Peter O'Connell]], tugtar sainmhíniú ar ''Badb'' mar &quot;''[[Bean sí|bean-sidhe]], ... supposed to be attached to certain families, and to appear sometimes in the form of squall-crows, or royston-crows''&quot; agus mhínigh sé ''badb-catha'' mar &quot;''Fionog, a royston-crow, a squall crow''&quot;. Déanann iontrálacha eile trácht ar a nádúr triarach: &quot;''Macha, i. e. a royston-crow; Morrighain, i. e. the great fairy; Neamhan, i. e. Badb catha nó feannóg; a badb catha, or royston-crow.''&quot;&lt;ref&gt;Walter Yeeling Evans-Wentz, ''The Fairy-faith in Celtic Countries'', 1911, ll. 304–305&lt;/ref&gt;

==Foinsí==
* Ó Cuív, Brian. (1968) ''Irish Sagas''; eag. Myles Dillon. Corcaigh: Mercier.
* Eska, Charlene. (2019) ''A Raven’s Battle-cry: The Limits of Judgment in the Medieval Irish Legal Tract'' Anfuigell, le fáil ar [https://books.google.ie/books?id=XZGFDwAAQBAJ&amp;pg=PA67&amp;lpg=PA67&amp;dq=kim+heijda&amp;source=bl&amp;ots=RhbmWh9e2_&amp;sig=ACfU3U3o2d7xDct7o4KzS3fuHNc3VW4B-g&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwituqKayOzjAhXNSxUIHd5AC9gQ6AEwBXoECAkQAQ#v=onepage&amp;q=kim%20heijda&amp;f=false books.google.ie] 
* Heijda, Kim. (2007) ''War-goddesses, furies and scald crows: The use of the word badb in early Irish literature'', University of Utrecht.
* [[Alexander MacBain|MacBain, Alexander]]. (1982) ''[[An Etymological Dictionary of the Gaelic Language]]''. Gairm Publications.
* [[Julius Pokorny|Pokorny, Julius]], (1959). ''[[Indogermanisches etymologisches Wörterbuch]]''

==Léitheoireacht bhreise==
* [[Patricia Lysaght|Lysaght, Patricia]] (1986). ''[[The Banshee (leabhar)|The Banshee: The Irish Supernatural Death-Messenger]]''. Baile Átha Cliath: [[The Glendale Press]].
* [[Dáithí Ó hÓgáin|Ógáin, Dáithí Ó h-]] (2006). ''[[The Lore of Ireland (ciclipéid)|The Lore of Ireland]]''. [[Corcaigh]]: [[The Collins Press]]. s.v.

==Tagairtí==
{{reflist}}

====Nótaí====
{{reflist|group=nóta}}

{{Scéalta miotaseolaíochta}}

{{DEFAULTSORT:Badhbh, bandia}}
[[Catagóir:Tuatha Dé Danann]]</text>
      <sha1>3ifycn2cmax5roikoghdaqrqwqbf6ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Immram</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89748</id>
    <revision>
      <id>1321102</id>
      <parentid>1320360</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9746" sha1="jzzstvwpxspmrbxvmcpj4iff485nzs5" xml:space="preserve">Scéal áirithe Gaelach maidir le laoch ar turas go h[[Alltar]] éigin (mar shampla [[Tír na nÓg]], [[Mag Mell]]) is ea '''iomramh''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Immram''''').  Scríobhadh sa [[Stair na hÉireann|luath-ré Chríostaí]] iad, agus go bunúsach scéalta Críostaí iad ó thaobh ábhair de, ach in ainneoin sin, faightear ábhair pháganacha iontu freisin.

[[Íomhá:Faroe stamps 252-253 Europe and the Discoveries.jpg| mion | 250 | Brendan ag fionnadh na nOileán Faró agus na hÍoslainne. Leathán stampa FR 252–253 den [[Postverk Føroya]].  Foilsithe: 18 Aibreán 1994.  Ealaíontóir: Colin Harrison]]

==Bunúis==
Faightear Iomramha chomh luath is an 7ú haois, scríofa ag manaigh agus scoláirí, a theith as an Eoraip roimh ionróirí barbaracha den 5ú haois.  Meastar go bhfuil mar bhunús iontu trí fhoinse a bhí ann cheana: miotais Ghaelacha, genre Críostaí, agus Scéalta Clasaiceacha.

Rinne Heinrich Zimmerman, ar dhuine desna chéad Cheiltígh, iarracht Iomramha a nascadh leis ''[[an Aeinéid]]'' agus ''[[an Odaisé]]''.  Rinne sé comparáid idir na mná síoraí a bhronn neamhbhásmhaireacht ar a leannáin, agus na caoirigh mhóra ar oileáin.{{sfn|Thrall|1917}}  Bréagnaíodh ámh na samhlacha seo ag William Flint Thrall.{{sfn|Wooding|2000b|loc=Introduction}}

Is fíorGhaelach é an t-alltar in [[Immram Brain|Iomramh Bhrain]].  Cé go bhfuil cosúlachtaí, ní hionann iad an t-[[alltar]] Gaelach agus an [[parthas]] Críostaí ó thaobh peaca agus gnéis de.  Mar shampla, tá alt ann sa scéal seo le fear agus bean ag súgradh gan locht faoi thom,{{sfn|Mac Cana|2000}} a chuireann in iúl an iarracht Chríostaí chun párthas gan pheaca gan ghnéas a chruthú.

Ghlac na hIomramha tréithe ó genres Críostaí amhail is an ''[[naomhsheanchas]]'', an ''[[oilithreacht]]'' agus na scéalta físe.{{sfn|Moylan|2007}}  Chomh luath is an 5ú haois, rachadh manaigh Éireannacha ar oilithreacht, ag seoladh ó inis go hinis chun machnamh a dhéanamh agus a gcuid peacaí a ghlanadh.{{sfn|Moylan|2007}}  Tionchar Críostaí eile ba ea é b'fhéidir gur ligeadh daoine le sruth, faoi bhreithiúnas Dé, as ucht a gcoireanna.{{sfn|Byrne|1932}}  Is í b'fhéidir an fhianaise is tábhachtaí gur saothair Chríostaí iad na hIomramha ná gur sagairt, manaigh agus siúracha ar fánach, nó ar a laghad gaolta leo, iad pearsana na scéalta de ghnáth.

I dteannta lena dtábhacht mhiotasach agus liteartha, moladh é ag roinnt scoláirí gur leaganacha áibhéalach de thurais stairiúla iad na hIomramha.  Is léir go ndeachaigh na luath-Éireannacha, go háirithe na [[manach|manaigh]], ar turais fhada, ag dul go dtí [[Inse Orc]], [[Sealtainn]], agus [[na Scigirí]] faoi luathdháta, agus fiú [[an Íoslainn]].  Deirtear go bhfuil gaol idir roinnt rudaí agus áiteanna luaite sna hIomramha agus fior-rudaí agus fíor-oileáin.  Mar shampla, moladh é gur [[cnoc oighir|chnoc oighir]] é gallán criostail Bhreandáin.{{sfn|Wooding|2000}}

==Saintréithe==
Tá saintréithe ar leith sna hiomramha chun iad a aithint:
* laoch ar turas ar son eachtra, nó chun a chinniúint a shásamh
* cuardach an alltair, suite ar oileán i bhfad i gcéin thiar ó Éirinn
* teacht i dtír ar oileáin neamhshaolta eile sula sroicheann an ceann scríbe
* tharlódh gurbh féidir nó nárbh fhéidir leis filleadh abhaile.

D'fhéadfadh na hiomramha bheith measctha le genre Gaelach den chineál céanna, an [[Echtra|Eachtra]].

{|class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
! width=50% | Eachtra
! width=50% | Iomhramh

|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| colspan=2 |
Turas ar lorg alltair (trí na sidhe, tír na ndéithe, útóipe, na flaithis)

|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|| págánach 
|| Chríostaí{{sfn|Dumville|1976}} 

|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|| 7ú haois
|| 8ú haois {{sfn|Thrall|1917}}

|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|| áit amháin; d'fhéadfadh teacht gan trácht ar an turas féin
|| go leor eachtraí ar go leor oileáin{{sfn|Dumville|1976|}}

|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|| tuiscint de na déithe agus a dtíortha a fheabhsú
|| tugann ábhair phágánacha dúshlán do chreideamh an laoich
|}

==Achoimre==
Tagann go minic spéirbhean an alltair chuig an laoch agus canann sí dó faoin tír álainn úd.  Tairgeann sí scaití úll dó, nó geallann sí grá mar mhalairt air a chuid cabhrach i gcath.  Leanann sé í, agus téann siad ar turas thar lear le chéile agus ní fheictear iad níos mó.  Téann sias i mád gloine, i gcarbad, sin nó ar chapall (bean de ghnáth, mar shampla an bandia [[Niamh Chinn Óir]]).  Uaireanta, tagann an laoch ar ais tar éis tamaill ghear, dar leis, ach a dtagann ar an eolas go bhfuil a chomhrádaí go léir marbh agus go raibh sé le fírinne thar lear ar feadh na gcianta.  

I leaganacha eile scaití, téann an laoch ar iomramh, agus titeann ceo draíochta ar a mhullach air.  Tharlódh go dtiocfadh sé os comhair páláis ait agus rachadh sé isteach chun gaiscígh nó spéirmhná a chuireann fáilte roimhe.  [[Fand]] bandia ab ea an bhean, [[Manannán mac Lir]] nó [[Lugh]] ab ea an gaiscíoch, agus tharlódh go dtiocfadh an laoch abhaile tar éis eachtraí iasachta.  Más fíor fiú, ámh, ní mar a bhí is atá, tar éis bheith san alltar.&lt;ref&gt;cf. MacKillop&lt;/ref&gt;

==Scéalta==
Bhí seacht scéal iomhraimh ann sa liosta oifigiúil faighte sna seantéacsanna.  Dóibh siúd níl chaomhnaithe ach a trí:
* ''[[Immram Curaig Maíle Dúin|Immram curaig Maíl Dúin]]
* ''[[Immram curaig Ua Corra]]
* ''[[Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla]]

Faightear an scéal ''[[Immram Brain]]'' san áireamh i seanliostaí na n-eachtraí, cé go bhfuil buntréithe an iomraimh aige.{{sfn|Wooding|2000b|loc=Réamhrá}}  Sa scéal níos deireanaí as [[Laidin]], ''[[Navigatio Sancti Brendani Abbatis]],'' faightear turas thar muir go hoileáin neamhshaolta.

==Tionchar==
===Liteartha===
* Moltar gur spreag na hiomramha ''[[The Voyage of the Dawn Treader]]'' le [[C. S. Lewis]], agus an dán ''Imram'' le [[J.R.R. Tolkien]].&lt;ref&gt;
{{cite book |
title = Bedeviled: Lewis, Tolkien and the Shadow of Evil | url = https://archive.org/details/bedeviledlewisto0000duri |
first = Colin |
last = Duriex | page = [https://archive.org/details/bedeviledlewisto0000duri/page/181 181] |
year = 2015
}}&lt;/ref&gt;
* Is iomramh den 21ú haois é an úrscéal ''Navigatio'' le [[Patrick Holland]], a ath-shamhlaíonn Turas Naomh Breandáin.  Baintear le chéile tarluithe athráiteacha agus frithráiteacha, chun cnuasach téacsanna neamhleasaithe na meánaoise a chur i bhfeidhm.
* Rinne [[Anatole France]] aoradh ar an ngenre iomraimh ina úrscéal 1908, ''[[Oileán na bPiongainí]]'' (Francis: ''L'Île des Pingouins'').

===Eile===
Spreagtha ag ''Navigatio Sancti Brendani Abbatis'', chuaigh [[Tim Severin]] ar turas le feidhm teicneolaíocht na 5ú haoise, chun a chur in iúl gurbh fhéidir leis na nGael taisteal chomh fada le Meiriceá Thuaidh.&lt;ref&gt;{{cite web |
last = DocSpot |
teideal = Legends of The Isles: Brendan The Navigator (Documentary) |
date = 2018-10-19 |
url = https://www.youtube.com/watch?v=gmocr8TTz5Q |
access-date = 2019-03-11
}}&lt;/ref&gt;

Is uaidh an seánra litríochta seo a thóg an Féile [[IMRAM]] a ainm.

==Féach freisin==
* [[Visio Tnugdali]]
* [[Tractatus de Purgatorio Sancti Patricii]]
* [[IMRAM]]

==Foinsí==
* {{cite book |
last = O'Curry |
first = Eugene |
year = 1861 |
title = Lectures on the Manuscript Materials of Ancient Irish History, delivered at the Catholic University of Ireland, during the sessions of 1855 and 1856 |
url = https://archive.org/details/lecturesonmanusc00ocur |
publisher = Baile Átha Cliath: William A. Hinch
}}
* {{cite book |
last = Thrall |
first = William Flint |
title = Vergil's &quot;Aeneid&quot; and the Irish &quot;Imrama:&quot; Zimmer's Theory |
journal = Modern Philology |
volume = 15 |
number = 8 |
date = Dec 1917 |
pages = 449–474 |
jstor =  433138 |
doi = 10.1086/387145
}}
* {{cite book |
last = Byrne |
first = Mary E. |
title = On the Punishment of Sending Adrift |
journal = [[Ériu (iriseán)|Ériu]] |
volume = 11 |
pages = 97–102 |
year = 1932 |
jstor = 30008090
}}
* {{cite book | 
last = Dumville |
first = David N. |
title = Echtrae and Immram: Some Problems of Definition |
journal = Ériu |
volume = 27 |
pages = 73–94 |
year = 1976 |
jstor = 30007669
}}
* {{cite book | 
last = MacKillop |
first = James |
title = Dictionary of Celtic Mythology |
publisher = Oxford |
year = 1998 |
isbn = 978-0-19-860967-4
}}
* {{cite book |
title = The Otherworld Voyage in Early Irish Literature: An Anthology of Criticism | url = https://archive.org/details/otherworldvoyage0000unse |
editor-first = Jonathan |
editor-last = Wooding |
publisher = [[Four Courts Press]] |
year = 2000b |
isbn = 978-1-85182-246-1
}}
** {{cite book |
last = O'Meara |
first = J. J. |
title = In the Wake of the Saint: The Brendan Voyage, an Epic Crossing of Atlantic by Leather Boat |
pages = 109–112 |
ref = {{harvid|O'Meara|2000}}
}}
** {{cite book |
last = Mac Canna |
first = Proinsiaa |
title = The Sinless Otherworld of Immram Brain |
pages = 52–72 |
ref = {{harvid|Mac Cana|2000}}
}}
** {{cite book |
last = Wooding |
first = M. Jonathan. |
title = Monastic Voyaging and the Nauigatio |
pages = 226–245 |
ref = {{harvid|Wooding|2000}}
}}
* {{cite book |
last = Moylan |
first = Tom |
title = Irish voyages and visions: pre-figuring, re-configuring Utopia |
journal = Utopian Studies |
volume = 18 |
pages = 299–323 |
number = 3 |
publisher = Irish Utopian |
year = 2007 |
jstor = 20719879
}}

==Tagairtí==
{{reflist}}

[[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]]
[[Catagóir:Litríocht taistil na Gaeilge]]
[[Catagóir:Litríocht taistil Éireannach]]
[[Catagóir:Litríocht taistil]]</text>
      <sha1>jzzstvwpxspmrbxvmcpj4iff485nzs5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Creidne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89767</id>
    <revision>
      <id>1321133</id>
      <parentid>1207188</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="5gwm3v94bskgzpy4itxipphdunrq73x" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
:''Gan bheith measctha le [[Creidhne]], gabha óir na dTuath Dé Danann''

I [[Miotaseolaíocht na nGael]], banlaoch na [[Fianna|bhFiann]] ab ea '''Creidne'''.  D'éirigh sí ina taoiseach buíon gaiscí, tar éis di caidreamh colach lena hathair a éalú.&lt;ref name=&quot;Ellis&quot;&gt;
{{cite book |
last = Ellis |
first = Peter Berresford |
author-link = Peter Berresford Ellis |
title = A Dictionary of Irish Mythology | url = https://archive.org/details/dictionaryofiris0000elli_x3n2 |
publisher = [[Oxford University Press]] |
place = Oxford |
year = 1987 | page = [https://archive.org/details/dictionaryofiris0000elli_x3n2/page/69 69] |
isbn = 0-19-282871-1
}}&lt;/ref&gt;

==Caidreamh colach==
Tá seanscéal an maidir le [[Conaille Muirtheimne]]&lt;ref name=&quot;OBrien&quot;&gt;
{{cite book |
last = O'Brien |
first = M.A.|
title = Corpus Genealogiarum Hiberniae I |
place = Dublin |
year = 1962 |
page = 154
}}&lt;/ref&gt; a deir go raibh triúr mac ag ''Conall Constamail mac Finnchada'', darbh ainmneacha Rúntar, Glass agus Ímda (eapainmneacha den [[Dál Rúntar]], [[Glasraige]] agus [[Dál nÍmda]]) lena iníon féin, Creidne.   De bharr náire, dhíbir sé í agus a mic.  Throid sí in éadan a tuistí agus tar éis deoraíocht le seacht mbliana, rinneadh sa deireadh síocháin.

==Long oiliúna==
Long oiliúna na [[Seirbhís Chabhlaigh|Seirbhíse Cabhlaigh]] is ea Creidne.  Bhí sí i seirbhís ó 1975 go 1980 idir [[Asgard I]] agus [[Asgard II]], agus arís tar éis cailleadh an Asgard II in 2008.&lt;ref&gt;[https://www.sailtrainingireland.com/vessels/ Creidne] ar ''Sail Training Ireland''&lt;/ref&gt;

==Tagairtí==
{{reflist}}

[[Catagóir:An Fhiannaíocht]]</text>
      <sha1>5gwm3v94bskgzpy4itxipphdunrq73x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gráinne (miotaseolaíocht)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89958</id>
    <revision>
      <id>1321107</id>
      <parentid>1180313</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3036" sha1="9h7hosrhwywsle68gkpvx297jhnc7fp" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
San [[An Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]] i [[Miotaseolaíocht na nGael]], iníon [[Cormac mac Airt|Chormaic mhic Airt]] ab ea '''Gráinne'''.  Is príomhphearsa í sa scéal Meán-Ghaeilge ''[[Finn agus Gráinne]]'' agus, is clúití, sa téacs den 17ú haois, ''[[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]]'', a insíonn a cleamhnas le ceannaire na [[Fianna|bhFiann]], [[Fionn mac Cumhaill]], agus a héalú le gaiscíoch Fhionn, [[Diarmuid Ua Duibne]].

==''Tóraíocht''==
{{main|Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne}}

Gealladh Gráinne d'Fhionn ach chuir a aois déistin uirthi, agus, ag a gcóisir chleamhnais, rinne sí caidreamh le Diarmaid.  Ar dtús, dhiúltaigh Diarmuid í de réir dílseachta d'Fhionn, ach chur sí [[geis]] air chun éalú léi.  Chabhraigh athair altrama Dhiarmada [[Aonghas]] Mac Óg i rith a dteite fhada.  I ndeireadh na dála, mhaith  Fionn Diarmaid tar éis d'Aonghas a impí ar a son.  Lonnaigh an bheirt i g[[Contae Chiarraí]] agus rugadh cúigear páistí dóibh.

Na blianta ina dhiaidh, gortaíodh Diarmaid ag torc fiáin i mbun seilge le Fionn, a mhoilligh i mbun a leigheas go dtí go raibh sé ródhéanach.  Tá leaganacha éagsúla sna téacsanna maidir le bearta Gráinne as sin amach.  Nó chaoin sí a fear céile go dtí go bhfuair sí féin bás; nó, chuir sí a mic faoi mhionn díoltas a bhaint ar Fhionn; nó fós, mhaith sí Fionn nó phós sí é fiú.

De réir an staraí, [[Peter Berresford Ellis]]: &quot;Is ... duine baoth í Gráinne, ceanndána, neamhthrócaireach agus díograiseach, mar a ghlaoitear sa lá atá inniu ann néaróiseach.&quot;&lt;ref&gt;Ellis 1987, lch. 140.&lt;/ref&gt;

==Caidrimh thriúir==
I miotaseolaíocht, faightear roinnt scéalta bunaithe ar thriantán an ghrá idir fear óg, bean óg agus seansuiríoch, an ''Tóraíocht'' ina measc.  Is é an triantán idir [[Naoise]], [[Deirdre]] agus [[Conchobar mac Nessa]] sa [[Rúraíocht]] an ceann is cáiliúla, b'fhéidir.  Faightear an t-ábhar céanna i gcultúir eile, go suntasach i [[seanscéal Artúrach]].  Tá cosúlachtaí ann idir ''Tóraíocht'' agus [[Tristan and Iseult]], agus go pointe áirithe an caidreamh idir [[Lancelot]] agus [[Guinevere]].

==An lá inniu==
Ainmníodh an [[LÉ Gráinne]], long de chuid an t[[Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]], anois díchoimisiúnaithe, as Gráinne féin.

Sa seó damhsa Gaelach, ''[[Dancing on Dangerous Ground]]'', cuireadh Gráinne ar an stáitse ag iar-réalt ''Riverdance'', [[Jean Butler]].

==Foinsí==
* {{cite book |
last = Ellis |
first = Peter Berresford |
author-link = Peter Berresford Ellis |
title = A Dictionary of Irish Mythology | year = 1991 | url = https://archive.org/details/dictionaryofiris0000elli_x3n2 |
publisher = [[Oxford University Press]] |
place = Oxford |
publication-date = 1987 |
isbn=0-19-282871-1
}}
* MacKillop, James (1998). ''Dictionary of Celtic Mythology''. Oxford. {{ISBN|0-19-860967-1}}.

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{An Fhiannaíocht}}
{{DEFAULTSORT:Grainne}}
[[Catagóir:An Fhiannaíocht]]</text>
      <sha1>9h7hosrhwywsle68gkpvx297jhnc7fp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90116</id>
    <revision>
      <id>1321060</id>
      <parentid>1103020</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1565" sha1="6tit406f0994npuzvpc9ppr816cf6fn" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
I [[miotaseolaíocht na nGael]], gaiscíoch agus bandraoi as [[An Aithin]] ba ea '''Carman'''.  Rinne sí agus a triúr mac, Dubh, Dother agus Dian, ionradh ar Éirinn le linn ré na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]].  Lena cumhachtaí draíochta, scrios sí gach toradh na hÉireann.

Thug ceathrar na dTuath Dé Danann, ''[[Crichinbel]]'', [[Lugh]], [[Bé Chuille]] agus [[Aoi]], a ndúshlán Carman agus a mic.  Tugadh ar na mic Éire a fhágáil, agus cuireadh Carman i bpríosún.  D'éag sí de dhúil, agus adhlacadh í í [[Loch Garman]] i measc crainn darach.  Thochail [[Bres|breas]] a huaigh, agus ainmníodh an áit úd aisti.  Deirtear gur bhunaigh na Tuatha Dé [[Aonach Charmáin]] i mí [[Lúnasa]] ina hómós.&lt;ref name=&quot;Ellis&quot;&gt;{{
Cite book |
last = Ellis |
first = Peter Berresford |
authorlink = Peter Berresford Ellis |
title = A Dictionary of Irish Mythology | url = https://archive.org/details/dictionaryofiris0000elli_x3n2 |
publisher = [[Oxford University Press]] |
place = Oxford |
year = 1987 | page = [https://archive.org/details/dictionaryofiris0000elli_x3n2/page/56 56] |
isbn = 0-19-282871-1
}}&lt;/ref&gt;

Insítear a scéal i ndán an [[Dinnseanchas|Dinnseanchais]],&lt;ref name=&quot;dinnseanchas&quot;&gt;[https://celt.ucc.ie/published/G106500C/ Dinnseanchas], Imleabhar 3, dán 1, ''[https://celt.ucc.ie/published/G106500C/text001.html Carmun]'', ar CELT.&lt;/ref&gt; in a deirtear go bhfuair sí bás sa bhliain 600 RC.

==Tagairtí==
{{reflist}}


{{Scéalta miotaseolaíochta}}

[[Category:Miotaseolaíocht na nGael]]</text>
      <sha1>6tit406f0994npuzvpc9ppr816cf6fn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bláthnat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90356</id>
    <revision>
      <id>1321078</id>
      <parentid>1179653</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3903" sha1="ookh7l3nghinmhqgeqa5istl3q0qqcm" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
Sa [[Rúraíocht]] i [[Miotaseolaíocht na nGael]], bean chéile [[Cú Raoi|Chú Raoi]] agus leannán [[Cú Chulainn|Chú Chulainn]] ab ea '''Bláthnaid''' nó '''Bláithín''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Bláthnat''').  Ba é a hathair nó Mend&lt;ref&gt;{{
cite book |
last = Ellis |
first = Peter Berresford |
title = Celtic women: Women in Celtic Society and Literature | url = https://archive.org/details/celticwomenwomen00elli |
year = 1995 |
publisher = Eerdmans |
location = Grand Rapids, Mich |
isbn = 0802838081 | page = [https://archive.org/details/celticwomenwomen00elli/page/48 48] |
edition = céadchló sa Bhreatain
}}&lt;/ref&gt; as [[Inis Fear Falgha]] (aitheanta mar [[Oileán Mhanann]]), nó [[Iuchna]],&lt;ref&gt;{{
cite book |
last = Carney |
first = James |
title = Studies in Irish literature and history |
year = 1979 |
publisher = Institiúid Ard-Léinn |
location = Baile Átha Cliath |
isbn = 9781855001169 |
page = 60
}}&lt;/ref&gt; nó [[Conchúr mac Neasa]],&lt;ref&gt;{{
cite book |
last = Chadwick |
first = H. Munro Chadwick, Nora K. |
title = The Growth of Literature|
year = 1932–1940 |
publisher = Cambridge University Press |
location = Cambridge |
isbn = 1108016146 |
page = 49 |
url = https://books.google.com/books?id=lA8QOhxzl14C&amp;pg=PA49&amp;dq=blathnat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=yTedUaCYEIPI9QTN94CwBA&amp;ved=0CE8Q6AEwBjgU#v=onepage&amp;q=blathnat&amp;f=false |
edition = cló digiteach
}}&lt;/ref&gt; nó [[Midhir]], rí [[Brí Léith|Bhrí Léith]], [[Contae na hIarmhí]].

==Caidreamh triúir==
Ionsaíodh a hathair ag gaiscígh den [[Craobh Dhearg|Chraobh Dhearg]] na nUladh, i gceannas Chú Raoi agus Chú Chulainn.  Gabhadh í le linn an ionsaí, i dteannta le roinnt bólachta agus coire draíochta.  Thit sí i ngrá le Cú Chulainn, ach in ainneoin sin, roghnaigh Cú Raoi í mar a chreach chogaidh, agus phós siad a chéile.  Bhí seo ina chúis achrainn idir an mbeirt laochra, a tháinig chun críche nuair a bearradh agus tugadh náire do Chú Chulainn.&lt;ref&gt;{{
cite book |
last = Moore |
first = Arthur William |
title = The Folk-lore of the Isle of Man |
year = 1891 |
publisher = Brown &amp; Son |
page = 8 |
url = https://books.google.com/books?id=PW3gAAAAMAAJ&amp;pg=PA8&amp;dq=blathnat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=cDadUbiVPIjq9AT5hIDADg&amp;ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=blathnat&amp;f=false
}}&lt;/ref&gt;

Níos déanaí, rinne sí feall ar a fear céile, ag sceitheadh dá namhaid go raibh sé abhaile, ag doirteadh bainne isteach san abhainn [[Fionnghlas|Fhionnghlaise]], is amhlaidh ag Dún [[Cathair Con Raoi|Chathair Chon Raoi]], Contae Chiarraí.  Maraíodh Cú Raoi ag Cú Chulainn, agus mar dhíoltas, chaith file Chú Raoi [[Ferchertne]], é féin agus Bláthnaid thar aill.

==Miotaseolaíocht na Breataine Bige==
Moltar go bhfuil fáil idir Bláthnaid, a hainm agus a feall, agus ''[[Blodeuwedd]]'' sa cheathrú craobh den [[Mabinogi]], ''[[Math fab Mathonwy]]''.&lt;ref&gt;{{
cite book |
last = Monaghan |
first = Patricia |
title = The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore |
year = 2004 |
publisher = Facts On File |
location = New York |
isbn = 1438110375 |
page = 48|
url = https://books.google.com/books?id=nd9R6GQBB_0C&amp;pg=PA48&amp;dq=blathnat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=cDadUbiVPIjq9AT5hIDADg&amp;ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=blathnat&amp;f=false
}}&lt;/ref&gt;

==''Fled Bricrenn''==
{{main|Fled Bricrenn}}

Bhí Bláthnaid, bean chéile Chú Raoi, i láthair ag Fleadh Bhricreann.  Dúirt sí le triúr laochra ar oíche éagsúla an dún a chosaint, ach ní raibh ach Cú Chulainn in ann arm ionsaitheoirí a chloí.  Thug Cú Raoi dá bharr an [[curadhmhír]] do Chú Chulainn.&lt;ref&gt;{{
cite book |
last = Henderson |
first = George |
title = The Feast of Bricriu |
year = 1899 |
publisher = Kessinger Pub. |
location = [Whitefish, Mont.] |
isbn = 141916208X |
url = http://www.yorku.ca/inpar/bricriu_henderson.pdf
}}&lt;/ref&gt;

==Tagairtí==
{{reflist}}


{{An Rúraíocht }}

{{DEFAULTSORT:Blathnat}}
[[Catagóir:An Rúraíocht]]</text>
      <sha1>ookh7l3nghinmhqgeqa5istl3q0qqcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scéla Conchobair</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90399</id>
    <revision>
      <id>1321073</id>
      <parentid>1268651</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7709" sha1="785yxdwqpg9ymcz2575o3pr6op5ctr2" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}

Is teideal cumtha ag [[Whitley Stokes]]&lt;ref&gt;{{Harvnb|Stokes|1910|p=18}}, ''&quot;The tractate which I have entitled 'Scéla Conchobair maic Nessa' is found in the [[Leabhar Laighneach|Book of Leinster]] (p. 106a of the facsimile)&quot;''&lt;/ref&gt; é '''Scéala Chonchúir mhic Neasa''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Scéla Conchobair maic Nessa'''), le haghaidh scéil ghearr sa [[Rúraíocht]] atá caomhnaithe sa [[lámhscríbhinn]] den 12ú haois, an [[Leabhar Laighneach]].  Faightear ann seanchas nach bhfuil le fáil chuile áit eile maidir le [[Craobh Rua|craobhacha]] (hallaí) na n[[Uladh]] ag [[Eamhain Mhacha]] agus a sciatha.

==Achoimre==
===Lámhscríbhinn===
Sa lámhscríbhinn (Leabhar Laighneach, CnT 1339, ''olim'' H.2.18), faightear ann scéal i leathnaigh díreach tar éis an athleagain den [[Táin Bó Cúailnge]], agus áirítear é sa ''Catalogue'' i measc ''&quot;Prose tales of Conchobar Mac Nessa, Cuchulaind, Athirne, Celtchair.&quot;''&lt;ref&gt;{{Harvnb|Abbott|1900|p=361}}, {{Harvnb|Abbott|1921|p=159}}&lt;/ref&gt;

===Coimpeart Chonchúir=== 
Ag tús an téacs, tá giniúint Chonchúir, agus dá bharr, luadh an scéal scaití mar ''Compert Conchobair''.&lt;ref&gt;e.g., {{Harvnb|Kuno Meyer|1884}}, RC 6, 173. ''&quot;the LL copy...&quot;''&lt;/ref&gt;  
In áiteanna eile, rangaítear an scéal mar leagan de ''&quot;How Conchobar obtained the Kingship of Ulster.&quot;''&lt;ref&gt;{{
cite web |
teideal = MS-OMIT |
url = http://www.ucc.ie/celt/MS-OMIT/texts.htm |
accessdate = 11 February 2012
}}&lt;/ref&gt;

===Craobhacha na nUladh===
Faightear sa scéal cur síos ar na trí craobhacha (hallaí) Chonchúir,  [[Craobh Rua|Cróeb Rúad]], Téite Brecc agus Cróeb Derg.  Rítheach na nUladh ab ea an chéad ceann acu; an armlann ab ea an dara ceann, áit a coinníodh na sciatha, airm agus  cuacha: agus sa tríú craobh, coinníodh na cinn bhainte agus creach cogaidh eile.

===Sciatha na nUladh===
Tugtar ansin liosta de Sciatha na nUladh, ocht déag go iomlán, i dtosach '''Ochain''' le Conchúr.  Is deacair roinnt phearsana a aithint óir nach dtugtar nó neither ainmneacha athartha nó leasainmneacha.&lt;ref&gt;{{Harvnb|O'Curry|1873|pp=332–333}}&lt;/ref&gt;  Tuigtear gur claimhte iad roinnt de na sciatha ag aisteoirí agus tiomsaitheoir foclóirí an lae inniu.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kinsella|1969}} tr., ll. 3–8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Celtic Encyclopedia'', Harry Mountain&lt;/ref&gt;

===''Ol nGuala''===
Is féidir an seanchas maidir leis an umar mór leanna/fíona, Ól nGuala,&lt;ref&gt;[http://www.dil.ie/26754 2 gúala] ar eDIL&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luaitear ''Ól nGuala'' chomh maith i ''[[Tochmarc Ferbe]]'' mar choire lán d'fhíon i dtigh Chonchúir.&lt;/ref&gt; agus an maide le húill/liathróidí um aird na ndaoine a tharraingt, a chur i gcomparáid le cuntais san athleagan den [[Tochmharc Eimhire]] le fáil i [[Leabhar na hUidhre]].

===Réamhscéal na Tána le Kinsella===
Chuir Kinsella an saothar seo mar réamhscéal ina aistriúchán Béarla,  ''The Táin''.&lt;ref&gt;{{Harvnb|O'Curry|1969|pp=3–8}}, also endnotes.&lt;/ref&gt;  Don [[Táin Bó Cúailnge|Táin]] féin, thóg sé an chéad athleagan, agus ní an leagan sa Leabhar Laighneach.

===Seachta Fhearghasa===
Tá ann sa saothair sleachta suimiúla áibhéile maidir le '''seachta Fhearghasa''',&lt;ref&gt;{{Harvnb|Stokes|1910|loc=¶13, lch. 26/27}}&lt;/ref&gt; fágtha ar lár ag Kinsella, ag rá go raibh goile seachtair ag Fearghas, miangas nach  sásófaí ach le seachtar ban agus a bhean chéile, Fliodhas, as láthair, agus go raibh bod seacht dhorn ar mhéid aige.  Go deimhin, the upright stone ar chnoc [[Teamhair|Teamhrach]], by some considered the [[Lia Fáil]], was &quot;still popularly called ''Bod Fhearghais''&quot;, in the days of antiquarian [[George Petrie]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Petrie=1839|loc=PRIA 18, lch. 159}}&lt;/ref&gt;

==Lámhscríbhinní==
* Scéala Conchúir
** [[Leabhar Laighneach]] (LL): ll. 106a 1 - 107b 21, [[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]].
* Conas ar tháinig Conchúr i gcoróin
** [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (BB): f. 167Va-b (blúire)
** [[Leabhar Leasa Mhóir]]: ll. 247a-248a (f 125b 1) (blúire)

==Eagráin agus aistriúcháin==
* Scéala Chonchúir [LL]
** {{
cite book |
last = Stokes |
first = Whitley |
year = 1910 |
title = Scéla Conchobair maic Nessa: The Tidings of Conchobar son of Ness |
journal = Ériu |
volume = 4 |
pages = 18–38 |
url = https://books.google.com/books?id=72DwAAAAMAAJ&amp;pg=RA1-PA18|
format = google |
author-link = Whitley Stokes
}}
** {{
cite book |
last = O'Curry |
first = Eugene |
year = 1873 |
title = Lect. XV, List of celebrated Shields, in the Book of Leinster |
work = On the Manners and Customs of the Ancient Irish |
volume = 2 |
pages = 332–3 |
url = https://books.google.com/books?id=ZqkMAAAAIAAJ&amp;pg=PA332 |
format = google |
author-link = Eugene O'Curry
}}
** {{
cite book |
last = Kinsella |
first = Thomas |
year = 1969 |
title = Chapter: How Conchobar was Begotten, and How he took the Kingship of Ulster | url = https://archive.org/details/taintranslatedfr0000unse |
work = The Táin |
place = Oxford |
publisher = Oxford University Press | pages = [https://archive.org/details/taintranslatedfr0000unse/page/3 3]–8 |
isbn = 978-0-19-280373-3
}}
* Conas ar tháinig Conchúr i gcoróin
** {{
cite book |
last = Stokes |
first = Whitley |
year = 1910 |
title = How Conchobar mac Nessa got the Kingship of the Ulaid when he was seven years old |
work = Lives of saints, from the Book of Lismore |
place = Oxford |
publisher = Clarendon Press |
pages = xxxiv–xxxv |
url = https://archive.org/details/livessaints00stokuoft |
format = Internet Archive |
author-link = Whitley Stokes
}}
** {{
cite book |
author = Vernam Hull |
year = 1956|
title = How Conchobar Gained the Kingship of Ulster |
journal = Zeitschrift für celtische Philologie |
volume = 25 |
pages = 243–5 |
author-link = Vernam Hull
}} [téacs gearr ó LBM].

== Foinsí ==
* {{
cite book |
author = Kuno Meyer |
year = 1884 |
title = Anecdota from the Stowe Ms. N 992 |
journal = Revue Celtique |
volume = 6 |
pages = 173–86 |
url = https://books.google.com/books?id=AoANAAAAQAAJ&amp;pg=PA173 |
format = google |
author-link = Whitley Stokes
}} (Coimpert Concobuir in so, ll.&amp;nbsp;173–82)
* {{
cite book |
last = Abbott |
first = Thomas Kingsmill |
year = 1900 |
title = Catalogue of the manuscripts in the Library of Trinity College, Dublin |
place = Baile Átha Cliath |
publisher = Hodges, Figgis &amp; Co. |
page = 361 |
url = https://books.google.com/books?id=0N0gCX-jPsQC&amp;pg=PA361|
format = google |
author-link = Thomas Kingsmill Abbott
}}
** {{
cite book |
last = Abbott |
first = Thomas Kingsmill |
last2 = Gwynn |
first2 = E.J. |
year = 1921 |
title = Catalogue of the manuscripts in the Library of Trinity College, Dublin |
place = Baile Átha Cliath |
publisher = Hodges, Figgis &amp; Co.|
page = 159 |
url = https://archive.org/details/catalogueofirish00trinrich |
format = Internet Archive|
author-link = Thomas Kingsmill Abbott
}}
* {{
cite book |
last = Petrie |
first = George |
year = 1839 |
title = Memoir on the History and Antiquities of Tara Hill |
journal = Transactions of the Royal Irish Academy |
pages = 25–232 |
url = https://archive.org/details/transactionsofro018oya |
format = Internet Archive |
author-link = George Petrie
}}  Léadh an páipéar &quot;an 24ú Aibreán, srl..., 1837&quot;.  Tá an lua maidir le cloch Fearghasa le fáil ar lch.&amp;nbsp;159.

==Naisc sheachtracha==
* [http://www.ucc.ie/celt/MS-OMIT/texts.htm MS-OMIT]
&lt;!--* [http://volny.cz/enelen/sc.htm Scéla: Catalogue of medieval Irish narratives &amp; literary enumerations]--&gt;
* [http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Celtic Literature Collective (Irish)]

==Tagairtí==
{{reflist}}


{{An Rúraíocht}}

{{DEFAULTSORT:Sceala Conchuir}}
[[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]]</text>
      <sha1>785yxdwqpg9ymcz2575o3pr6op5ctr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fáil Inis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90564</id>
    <revision>
      <id>1321072</id>
      <parentid>1254978</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6087" sha1="873b23k8eqyq4r4ippf49btpuzn6ktm" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
I [[Miotaseolaíocht na nGael]], coileán Lugha Lámhfhada ab ea '''Fáil Inis'''.  Dochloíte a bhí an cú i mbun cogaidh, rug sé gach ainmhí fiáin ar bhuail sé leis, agus bhí sé ar a chumas uisce reatha a iompú go fíon á fholcadh ann.&lt;ref&gt;Ellis 1987, lch. 145.&lt;/ref&gt;  Ar ceann den dá dhuais déag a d'éiligh Lugh ar an gclann [[Tuireann]] ([[Brian (miotaseolaíocht)|Brían]], [[Iuchar]] agus [[Iucharba]]) mar [[éiric|éiric]] as marú a athair, [[Cian]].&lt;ref&gt;Ellis 1987, lch. 112.&lt;/ref&gt;  Ba le rí na hIoruadh an cú sula bhfuair mic Tuireann é,&lt;ref&gt;[http://publish.ucc.ie/doi/locus/I Onomasticon Goedelicum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817054944/http://publish.ucc.ie/doi/locus/I |date=2019-08-17 }}, &quot;hirotae&quot;&lt;/ref&gt; agus dúradh mar gheall air &quot;go dtitfeadh gach beithíoch fiáin an domhain […] as a seasamh&quot; agus gur &quot;níos soilsí ná an ghrian ina rotha tintrí.&quot;&lt;ref&gt;O'Curry, eag. &amp; aistr., Fate of the Children of Tuireann, Atlantis IV, lch. 162/3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lebor Gabhala, Cuid 319, agus an duán den 12ú haois.&lt;/ref&gt;

==Fianuithe==
===''Oidheadh Chlainne Tuireann''===
{{príomhalt|Oidheadh Chlainne Tuireann}}

Faightear lánainm an chú, Fáil Inis, sa scéal ''Oidheadh Chlainne Tuireann'' (Féach [[Brian (miotaseolaíocht)|Brian]], [[Tuireann]]), a caomhnaítear ach i lámhscríbhinní den luath 18ú haois amach.  Níor cumadh ní an chú nó a ainm sa ré úd.  Tá cur síos gearr i ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' faoi éilimh Lugha, ina insítear go bhfuair sé &quot;Cuilen rīg goband na hiruaidhe&quot; (coileán rí-ghabha na hIoruaí), a bhí &quot;ina chú le hoíche agus ina chaora le lá&quot;, agus athraíodh go fíon pé uisce a bhuailfeadh a chraiceann ({{lang-sga|croccenn}}).&lt;ref&gt;Macalister ed., ¶319 agus dán  poem LXVI.  Níor aistrigh Macalister an focal &quot;craiceann&quot; sa chúis próis, ach sa dán, strophe 14, deir sé &quot;whelp… of the royal smith of Iruaith, wine would be every water… which is put upon its skin.&quot;)&lt;/ref&gt;  Ní thugtar ainm an chú sa ''Leabhar Gabhála''.

===Duan 12ú haois===
Faightear an cú i nduan na Fiannaíochta den 12ú haois, ''Dám Thrír Táncatair Ille'', Dámh/buíon triúir thangadar uile.&lt;ref&gt;cf., '' 4 stanzas excerpted in O'Curry, Atlantis IV, 396-7&lt;/ref&gt;  

&quot;Coileán rí na hIoruaidhe ... a bhí le Lugh na Leann... D'fhásadh leann/meá nó fíon di, dá bhfolcfadh sí i n-uisce foinse.&quot;

Tugann triúr fear ón [[Ioruaidh]] leo cú draíochta, ''Salinnis''&lt;ref&gt;Leabhar Laighneach, [[Ludwig Christian Stern|Stern]], in Festschrift Wh. Stokes&lt;/ref&gt; nó Fáil inis,&lt;ref&gt;Lios Mór, Stokes, ZCP 3, lch. 432&lt;/ref&gt;) a athraíonn uisce foinse ar bith a bhuaileann leis ina [[leann]] nó fíon.  Ba le Lugh na Leann&lt;ref&gt;[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/leann leann&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;] ar teanglann.ie FGB, Lugh na mBrat, truailliú d'ainm máthartha Lugha &quot;mac [[Ethlenn]]&quot;, mar a chuir Stern le fios, op. cit.&lt;/ref&gt; an cú tráth.  Maraíonn an cú dunne de na Fianna (Dubhán mac Breasail), agus de bharr, tógadh an madra ón triúr acu (''Sela, Dorait, Domnán'') mar chúiteamh.  Maraíonn na Fianna an cú ansin agus feannadh a sheithe (is dóigh lena chumhachta déanta fíona fós ann), agus imíonn leo ar eachtraí thar lear.

===''Agallamh na Seanórach''===
{{príomhalt|Agallamh na Seanórach}}

In ''[[Agallamh na Seanórach]]'',&lt;ref&gt;Stokes eag. &amp; aistr.; Dooley &amp; Roe aistr.&lt;/ref&gt; a aithrisíonn [[Caílte]], déantar cur síos ar thriúr ón [[Ioruaidh]]&lt;ref&gt;Dooley &amp; Roe, ''Tales of the Elders of Ireland'', lch. 153&lt;/ref&gt; a bhuail na Fianna leo, cé go bhfuil ainmneacha éagsúla acu (''Dub, Ág, Ilar'').  '''Fermac''' nó '''Fer Mac''' is ainm dá gcú draíochta,&lt;ref&gt;Stokes tr., Irische texte, lch. 237. '' Supplementary translation is given here because it is wanting in Standish O'Grady, Silva Gadelica&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Aistriúchán le Dooley agus Roe, lch. 156&lt;/ref&gt; agus ní deirtear gur le Lugh a bhí sé.  Cú ioldathach an ea, a belched out dúinn chomh maith le hór agus airgead.  Madra mór le lá, chrapadh sé go gaidhrín le hoíche.  Chuaigh beirt fhear faire  (prionsaí na nUladh) ag spiaireacht faoi choim na hoíche, i sárú rabhadh an triúir, ach mhúscail an gaidhrín gaoth dhraíochta lena eireaball, agus scuabadh na fir chun siúil, a  gclaimhte sáite isteach a chéile.

==Foinsí==
* {{cite book |
last = Ellis |
first = Peter Berresford |
author-link = Peter Berresford Ellis |
title = A Dictionary of Irish Mythology | url = https://archive.org/details/dictionaryofiris0000elli_x3n2 |
publisher = [[Oxford University Press]] |
place = Oxford |
date = 1987 |
isbn = 0-19-282871-1
}}
* Mackillop, James, ''Dictionary of Celtic Mythology'' (1998)
* [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], R.A.S. Macalister eag. &amp; aistr., Leabhar 4, &quot;Part VII: Invasion of the Tuatha De Danann&quot; ¶319, Dán LXVI.
* [[Oidheadh Chlainne Tuireann]], Eugene O'Curry eag. &amp; aistr., in Atlantis IV, ll.&amp;nbsp;162-
* &quot;Dám Thrír Táncatair Ille&quot;, Damh Thriúr Thángadar i Leith
** O'Curry, 4 stróf, [https://books.google.com/books?id=yOsAAAAAYAAJ&amp;pg=PA396 ''The Atlantis'' III], Londain 1862, 396–7. (Ní fheictear ainm an chú sa sliocht. Mícheart é &quot;Lismore fol. 194&quot;.)
** [[Leabhar Laighneach]], lch. 207b, Stern, L. Chr., eag. &amp; aistr. (Gearamáinis) &quot;Eine ossianische Ballade aus dem XII. Jahrhundert&quot;, [https://books.google.com/books?id=s6wCAAAAMAAJ ''Festschrift Whitley Stokes zum siebzigsten Geburtstage''], 1900, ll.&amp;nbsp;7–12
** [[Leabhar Leasa Mhóir]], fo. 153 b). Stokes, [https://books.google.com/books?id=_hLEikZQOWYC ''Zeitschrift für Celtische Philologie'', III], lch.&amp;nbsp;432
* [[Agallamh na Seanórach]]
** Stokes, &quot;The Story of the Oakgrove of Conspiracy&quot; (Text: lines 6083–6141), Acallamh na Seanórach, Irische Texte III, ll.&amp;nbsp;237-
* [https://books.google.com/books?id=SKsOAQAAMAAJ&amp;pg=PA237 books.google]
** Dooley &amp; Roe, ''Tales of the Elders of Ireland'', ll.&amp;nbsp;153 (agus fonóta); ll.&amp;nbsp;171ff

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{Scéalta miotaseolaíochta}}

[[Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta]]</text>
      <sha1>873b23k8eqyq4r4ippf49btpuzn6ktm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Driad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90839</id>
    <revision>
      <id>1321157</id>
      <parentid>1202479</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5349" sha1="o44je7xy4p7f516r3yj0c7dj3n7knuo" xml:space="preserve">Is éard is '''driad''' ann ná (Sean-Ghréigis:Δρυάς,''Druas'') '''nimfeach choill''' nó '''sióg choille''' i [[miotaseolaíocht na Gréige]]. Ciallaíonn ''Druas'' &quot;dair&quot; i nGréigis, agus go sonrach is '''nimfeacha''' na gcrann darach iad, ach úsáidtear an téarma anois le haghaidh nimfeach na gcrann i gcoitinne,&lt;ref name=&quot;Graves862&quot;&gt;Graves, ch. 86.2; p. 289&lt;/ref&gt; nó '''hibridí de dhuine agus chrann i ndomhan na samhlaíochta'''. De ghnáth, measadh gur créatúir an-chúthaile iad ach amháin os comhair an bhandé Artaimís, arbh eol di a bheith ina cara don chuid is mó de na nimfeacha. 

== Cineálacha ==

=== Daifní ===
Ba iad seo nimfeacha na gcrann labhrais. 

=== Epimelidí ===
Bhí na Maliaidí, Meliaidí nó Epimelidí ina nimfeacha na gcrann úll agus na gcrann torthaí eile agus ina gcosantóirí caorach. Ciallaíonn an focal Gréigise ''melas'' - as a dtagann a hainm — úll agus caora araon. Measadh gur chineál driaide iad na Heispirídí, caomhnóirí na n-úll órga. 

=== Hamaidriad ===
Bhí driada, cosúil le gach sort nimfeach, go hosnádúrthaf adchónaitheach agus ceangailte lena dtithe, ach bhí cuid acu céim níos faide ná an chuid is mó de na nimfeacha. Ba iad seo na '''hamaidriada''' a bhí ina gcuid lárnach dá gcrainn, mar sin má fuair an crann bás, fuair an  '''hamaidriada''' bás chomh maith. Ar na cúiseanna sin, ghea'''r na driada''' agus [[Liosta pearsana miotaseolaíoch na Gréige|déithe na n'''Gréagacha''']] pionós ar aon duine a rinne dochar ar chrainn gan leorghníomh a ofráil don na nimfeacha coille. (a bhain le crainn darach) 

=== Meliaigh ===
An Driad a thugtaí ar na ndriada ón [[Áise Thoir Theas]]. Bhí deirfiúracha na gcrann fuinseoige i bhfeighil an linbh [[Séas]] i bpluais Créataigh de chuid Ria. Saolaíodh Meliaigh do [[Gáia]] tar éis di a bheith toirchithe ag fuil Úránas coillte. Ba nimfí iad na hEpimelidí a bhain le crainn úlla, agus bhain na [[Cairiaitid|Cairiaitidí]] le crainn ghallchnó.&lt;ref name=Graves862/&gt;

== Ainmneacha ==
Is iad seo a leanas cuid de na driada nó na '''hamaidriada''' aonair: 

* Atlanteia agus Féibé, beirt de na mná céile nó na mná leapa [[Dhanaóis]] &lt;ref&gt; ''
[[Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus) | Bibliotheca]] '' 2. 1. 5 &lt;/ref&gt;
* [[Crisopeleia (miotaseolaíocht) | Chrysopeleia]] &lt;ref&gt; [[Lycophron]], 480 &lt;/ref&gt;
* [[Driope]] &lt;ref&gt;[[Ovid]], ''Metamorphoses'' 9.330 ff&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Antoninus Liberalis]], ''Metamorphoses'' 32&lt;/ref&gt;
* [[Erato]] &lt;ref&gt; [[Pausanias (geografaí) | Pausanias]], “Cur síos ar an nGréig”, 8. 4. 2 &lt;/ref&gt;
* [[Eoraidícé]]
* [[Pitus]] 
* Tithorea &lt;ref&gt; [Pausanias]], '' Cur síos ar an nGréig '' 10. 32. 9 &lt;/ref&gt;
== I gcultúr na ndaoine ==
[[File:Dryad with boar - statue in High Street - geograph org uk - 1053160 cropped.jpg|upright|thumb|''Driad agus Torc allta'' dealbhóireacht le [[Bromsgrove Guild]]]]
Luaitear na driada i 'Paradise Lost' le [[John Milton|Milton]], i saothair Choleridge, agus in úrscéal [[William Makepeace Thackeray|Thackeray]], The Virginians.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia| title=Dryad|encyclopedia=Oxford English Dictionary|editor=J. Simpson |editor2=E. Weiner| year=1989 |edition= 2nd| location=Oxford |publisher=Clarendon Press|isbn= 0-19-861186-2}}&lt;/ref&gt;  
Tugann [[John Keats|Keats]] &quot;light-winged Dryad of the trees&quot;, ar an fhiliméala. I bhfilíocht Dhonald Davidson léiríonn siad téamaí an traidisiúin agus tábhacht an ama atá thart go dtí an lá atá inniu ann.&lt;ref&gt;{{Cite journal|jstor=20077624|title=Dryads and Flappers|url=https://archive.org/details/sim_southern-literary-journal_fall-1979_12_1/page/18|author=Martha E. Cook|volume=12|year=1979|pages=18–26|journal=The Southern Literary Journal|issue=1|publisher=University of North Carolina Press}}&lt;/ref&gt;  Úsáideann an file [[Sylvia Plath]] iad mar shiombail an dúlra ina cuid filíochta i  &quot;On the Difficulty of Conjuring up a Dryad&quot;, agus &quot;On the Plethora of Dryads&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Britzolakis|first=Christina |title=Sylvia Plath and the theatre of mourning  |url=https://archive.org/details/sylviaplaththeat0000brit|publisher=Oxford University Press|year=2000|series=Oxford English Monographs|pages=[https://archive.org/details/sylviaplaththeat0000brit/page/85 85]–86|isbn=0-19-818373-9}}&lt;/ref&gt;
Tá driad sa scéal &quot;Dear Dryad&quot; (1924) le Oliver Onions a théann i gcion ar lánúineacha rómánsúla ar fud na staire.&lt;ref&gt;Norman Donaldson, &quot;Oliver Onions&quot;, in [[E.F. Bleiler]], ed. ''Supernatural Fiction Writers''. New York: Scribner's, 1985. pp.505-512. {{ISBN|0684178087}}&lt;/ref&gt; 
== Tagairtí ==
{{Reflist|30em}} '''Leabharliosta''' 

* [http://www.maicar.com/GML/NYMPHS.html Nasc Miotaseolaíochta Gréige: Nymphs.] 
* [http://www.andersen.sdu.dk/vaerk/hersholt/TheDryad_e.html Hans Christian Andersen, &quot;The Dryad&quot;, 1868] (ríomh-théacs) 
* Andersen, HC; Craigie (transl. ) &quot; [[wikisource:Fairy Tales and Other Stories (Andersen, Craigie)/The Dryad|The Dryad]] &quot; ''Scéalta fairy agus scéalta eile'' Londain; Toronto: Oxford University Press. 1914 
* [https://web.archive.org/web/20061124001516/http://www.mytholog.com/fiction/hoke_dryad.html Tim Hoke, &quot;The Dryad&quot;, 2002] (ríomh-théacs; teanga láidir)

[[Catagóir:Crainn san mhiotaseolaíocht]]
[[Catagóir:Driada| ]]
[[Catagóir:Miotaseolaíocht na Róimhe]]
[[Catagóir:Déithe na gCrann]]</text>
      <sha1>o44je7xy4p7f516r3yj0c7dj3n7knuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uí Bhreasail</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91046</id>
    <revision>
      <id>1321120</id>
      <parentid>1306063</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8613" sha1="kekhgrwynhaimvz0vuz49ckedudkvxt" xml:space="preserve">[[Íomhá:Ortelius 1572 Ireland Map.jpg|mion|280px|Uí Bhreasail (fad ar chlé) léirithe in aice le hÉirinn ar léarscáil le h[[Abraham Ortelius]] (1572)]]Is oileán miotasach é '''Uí Bhreasail''' (as Béarla''', Hy-Brasil''' nó roinnt leaganacha eile&lt;ref&gt;Hy Brasil, Hy Breasil, Hy Breasail, Hy Breasal, Hy Brazil, I-Brasil&lt;/ref&gt;), suite a dúradh i lár an [[An tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] ó thaobh thiar d'Éirinn.&lt;ref&gt;Chisholm, Hugh, eag. (1911). &quot;Brazil, or Brasil&quot;, Encyclopædia Britannica, Iml. 4 (11th eag.). Cambridge University Press, lch. 438&lt;/ref&gt;  De réir [[miotaseolaíocht na nGael|miotais na nGael]], bhíodh sé faoi bhrat ceo seachas lá amháin re seacht mbliana, nuair a bhíodh sé sofheicthe ach dobhainte.

==Sanasaíocht==
Is doiléir í sanasaíocht an ainm ''Breasal'' anseo.  De réir béaloideas Gaelach, deirtear go bhfuil sé ainmnithe as muintir ''Uí Breasail'', clann ársa i n-oirthuaisceart na hÉireann.  As SeanGhaeilge, áfach, is féidir na focail a leanas a aithint ann: ''Í'': inis, oileán&lt;ref&gt;[http://dil.ie/26894 1 Í] ar eDIL, inis&lt;/ref&gt;; agus ''bres'': áilleacht, luach, mór, cruthach.&lt;ref&gt;[http://dil.ie/6736 1 bres (d)], áilleacht, luach; [http://dil.ie/6737 2 bres], mór, cruthach; ar eDIL&lt;/ref&gt;&lt;ref name=etymology&gt;{{
cite book|
chapter = Hy Brasil |
title = A Dictionary of Celtic Mythology | url = https://archive.org/details/dictionaryofcelt0000mack |
first = James |
last = McKillop |
publisher = Oxford University Press |
year = 1998 |
}}&lt;/ref&gt;

In ainneoin an cosúlacht, níl nasc ar bith idir an tír [[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus an oileán miotasach.  Tá an tír ainmnithe as an grcann dúchais Breasaíleach, ar a dtugtar an sanas &quot;dearg mar aibhleog&quot;, fréamhaith ón [[Laidin]] ''brasa'' (&quot;aibhleog&quot;) agus an réamh-mhír ''&amp;#8209;il'' (ó ''&amp;#8209;iculum'' nó ''&amp;#8209;ilium'').&lt;ref&gt;[http://www.cnrtl.fr/etymologie/brésil CNRTL] – Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://michaelis.uol.com.br/moderno/portugues/index.php?lingua=portugues-portugues&amp;palavra=brasil Michaelis] – Moderno Dicionário da Língua Portuguesa&lt;/ref&gt;

==Léarscáileanna==
Siar chomh fada le 1325, d'aithin cairt mhuirí oileán darb ainm ''Bracile'' ó thaoibh thiar d'Éirinn san Aigéan Atlantach, 'sé sin, i g[[cairt phortalach]] le h[[Angelino Dulcert]].  Níos deireanaí, bhí sé ar léarscáil Veinéiseach (1436) le h[[Andrea Bianco]] mar ''Insula de Brasil'',  taobh le hoileán níos mó de shraith oileán san Atlantach.  D'aithníodh seo ar feadh tréimhse le [[Terceira Island|Terceira]] sna [[na hAsóir|hAsóir]].

I g[[cairt Chatalóinise]] thart ar 1480, aithnítear dhá oileán 'Illa de Brasil', ceann amháin ó thaobh thiartheas d'Éirinn (suíomh na háite miotasaí, mar dhea) agus ceann eile ó thaobh theas den &quot;Illa verde&quot; nó [[An Ghraonlainn]].

Léiríodh ar léarscáileanna gur chiorclach é an t-oileán, go minic le [[caolas]] nó abhainn lárnach ag síneadh soir-siar trasna a thrastomhais.

&lt;gallery&gt;
Íomhá:El mar Mediterráneo en el Atlas catalán de Cresques Abraham.jpg|Atlas Catalóinise ó 1375

Íomhá:Piri Reis map of Europe and the Mediterranean Sea.jpg|Léarscáil na hEorpa agus na Meánmhara le [[Piri Reis]] ó 1513

Íomhá:Europe map ca1570.jpg|Léarscáil na hEorpa ó 1570

Íomhá:Abraham Ortelius Map of Europe.jpg|Léarscáil na hEorpa le h[[Abraham Ortelius]] ó 1595

Íomhá:1595 Europa Mercator.jpg|Léarscáil le [[Gerardus Mercator]] ó 1595
&lt;/gallery&gt;

==Ag lorg an oileáin==
Chuaigh loingis amach ó Bhriostó sna blianta 1480 agus 1481 ar lorg an oileáin.  Go gairid tar éis teachta abhaile [[John Cabot]] i ndiaidh a loingis féin sa bhliain 1497, scríobh [[Pedro de Ayala]] gur aimsíodh cheanna an tír a d'ath-aimsigh Cabot ag &quot;na fir as Briostó a d'aimsigh Breasail&quot;.&lt;ref&gt;Seaver, K.A. (1995) ''The Frozen Echo'', Stanford University Press, lch. 212 {{ISBN|0-8047-3161-6}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1674, mhaígh 'Captain John Nisbet' go bhfaca sé an t-oileán ar turas ón Fhrainc go hÉirinn, agus dúirt sé go raibh ann coiníní dubha móra agus draíodóir a bhí ina haonar i gcaisleán cloiche.  Ba chumadóireacht iad áfach an carachtar agus an scéal leis an údar Éireannach, [[Richard Head]].&lt;ref&gt; Barbara Freitag, ''[https://books.google.co.uk/books?id=EU8jAAAAQBAJ&amp;pg=PA62&amp;lpg=PA62&amp;dq=John+Nisbet+hy-brasil&amp;source=bl&amp;ots=jT9XGbY3rM&amp;sig=DPhcYsM7vOTmhrpwIbjq5MKX0N8&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=83ZwVdf5JKH4ygOvnIDoBg&amp;ved=0CFUQ6AEwCDgK#v=snippet&amp;q=Richard%20Head&amp;f=false Hy Brasil: The Metamorphosis of an Island]'', Rodopi, 2013.&lt;/ref&gt;

Deir [[Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh]] linn ina ''A Chorographical Description of West or H-Iar(sic) Connaught'' (1684): &quot;Tá anois ar marthain [[Murrogh Ó Laoi]], a shamlaíonn go raibh sé féin ar oileán Uí Bhreasail le dhá lá, agus go bhfaca sé uaidh [[Oileáin Árann]], Gólam (gar do [[Leitir Mealláin]]), cnoc [[Iorras Beag|Iorrais Bhig]] agus áiteanna eile ar an tír thiar a raibh aithne aige orthu.&quot;&lt;ref&gt;As Béarla: &quot;There is now living Murrough O'Ley, who imagines he was personally on O'Brasil for two days, and saw out of it the isles of Aran, Golamhead (by Letter Mullen), Iorrasbeghill, and other places of the west continent he was acquainted with.&quot;&lt;/ref&gt;

Rinneadh nasc fosta issue Oileáin Uí Bhreasail agus an [[Banc Porcupine]], scairbh san Aigéan Atlantach tuairim is 200 km siar ó Éirinn &lt;ref&gt;{{
cite journal |
last = Velasco |
first = Francisco |
author2 = Jorge Landa |
author3 = Joaquín Barrado |
author4 = Marian Blanco |
title = Distribution, abundance, and growth of anglerfish (Lophius piscatorius) on the Porcupine Bank (west of Ireland) |
journal = ICES Journal of Marine Science |
year = 2008 |
volume = 65 |
issue = 7 |
pages = 1316 |
doi = 10.1093/icesjms/fsn130 |
url = http://icesjms.oxfordjournals.org/content/65/7/1316.full |
accessdate = 18 November 2010
}}&lt;/ref&gt; agus aimsithe sa bhliain 1862.  Chomh luath is an bhliain 1870, léitear páipéar ag ''Geological Society of Ireland'' ag moladh na sainaitheanta seo.&lt;ref&gt;{{
cite book |
last = Winsor |
first = Justin |
title = Narrative and critical history of America (Volume 01) |
year = 1889 |
publisher = Houghton, Mifflin and Company |
url = https://archive.org/stream/narrcrithistamerica01winsrich/narrcrithistamerica01winsrich_djvu.txt |
page = 51
}}&lt;/ref&gt;  Ó shin i leith, chonacthas an moladh in eagrán sa bhliain 1883 de ''[[Notes and Queries]]''&lt;ref&gt;{{
cite journal |
last = Frazer |
first = W. |
journal = [[Notes and Queries]] | volume = s6-VIII |
title = O'Brazile or Hy Brazile | issue = 207 |
page = 475 |
date= December 1883 |
url = https://books.google.com/?id=sc7fAAAAMAAJ&amp;dq=brasil+%22porcupine+bank&amp;q=porcupine+bank#search_anchor |
doi = 10.1093/nq/s6-VIII.207.475a
}}&lt;/ref&gt; agus i roinnt fiosrúchán den 20ú haois, san áireamh ar na mallaibh an saothar ''Underworld: The Mysterious Origins of Civilization'' le [[Graham Hancock]].

==Cultúr na nDaoine==
De bharr cosúlacht na n-ainmneacha, glaoitear &quot;Hy Brasil&quot; ar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] sa saincheadúnas ficsean eolaíochta ''[[Warhammer 40,000]]'' ([[:en:Warhammer 40,000|en]]).

Sa ''[[Lyonesse Trilogy]]'' le [[Jack Vance]], is 'Hybras' é ainm an oileáin is mó desna ''Elder Isles''.  Insítear i mbrollach an chéad leabhair gurb é seo bunús an ainm 'Hy-Brasil'.

Sa scannán ''[[Erik the Viking]]'', bhí ar na carachtair dul ar turas go dtí oileán Uí Bhreasail chun corn draíochta a fháil.

==Féach freisin==
* [[Tech Duinn]], oileán miotasach  ó thaobh thiar d'Éirinn, a théann anamacha ann tar éis báis.
* [[Great Ireland]], oileán mar an gcéanna ó thaobh thiar d'Éirinn, a deirtear go raibh tionchar ag a mhiotas ar na Lochlannaigh.

==Foinsí==
* {{cite book | last = Freitag | first = Barbara | title = Hy Brasil: the metamorphosis of an island: from cartographic error to Celtic Elysium | publisher=Rodopi | location = Amsterdam | year = 2013 |isbn=9789042036413}}
* {{cite journal|last=Sean Lynch|title=Preliminary Sketches for the Reappearance of HyBrazil|journal=Utopian Studies|date=2010|volume=21|issue=1|pages=5–15|doi=10.1353/utp.0.0003}}

* Scríobh [[Patricia Forde]] leabhar álainn do pháistí faoin oileán Hy-Brasil darb ainm 'An tOileán Thiar’.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=AN tOILEÁN THIAR, by Patricia Forde|url=https://www.youtube.com/watch?v=RtcbxlvWFKY|date=2021-01-21|author=Laureate na nÓg, ar Youtube}}&lt;/ref&gt;

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Uí Bhreasil}}
[[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]]
[[Catagóir:Oileáin na hÉireann]]</text>
      <sha1>kekhgrwynhaimvz0vuz49ckedudkvxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dál Fiatach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91374</id>
    <revision>
      <id>1321137</id>
      <parentid>1228173</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11049" sha1="au2o0zd1x2lm00marwzugy97oxcvl8l" xml:space="preserve">Dream agus ríocht Ghaelach i n-oirthuaisceart na [[Éire|hÉireann]] le linn na [[meánaois]]e ba ea an '''Dál Fhiatach'''.

Fo-ríocht na ''n[[Ulaid|Ulad]]'' ba ea í, agus a príomhhrítheaghlach len cuid is mó de stair na ''nUlad''.  Bhí a chríocha suite in oirthear [[Contae an Dúin]].  Ba í Dún Leathglaise ([[Dún Pádraig]]) an phríomhchathair acu, agus ón 9ú haois i leith, ba í [[Beannchar, Contae an Dúin|Mainistir Bheannchair]] an suíomh creidimh is tábhachtaí acu.

[[File:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|300px|Na hUlaid agus a dtrí phríomh-fho-ríocht (aibhsithe as buí) sa 10ú–11ú haois]]

==Sinsearacht==
Maítear gur sliocht é an Dál Fiatach d'[[Fíatach Finn|Fhiatach Finn]] mac Dáire, [[Rí na nUladh|Rí seanscéalach]] na nUladh agus [[Ard-Rí na hÉireann]].  Meastar go raibh gaol acu leis na   [[Uoluntii]] (''Ulaid'') agus ''[[Darini]]'' sa ''[[Geografaíocht (Tolamaes)|Gheografaíocht]]'' le [[Tolamaes]].  Tá gaol acu fosta, agus b'fhéidir níos gairide, leis na ''[[Dáirine]]'' réamhstairiúil agus an [[Corcu Loígde|Chorca Laidhe]] sa [[Mumhan]].  Tá fianaise ann le haghaidh gaoil leis an [[Osraige|Osraí]], agus níos faide amach leis an [[Dál Riada]].

I dteannta sin uile, tá nasc idir na ''h[[Ulaid]]'' agus na ''h[[Érainn]]''.  Mhaítí an Dál Fiatach go raibh gaol acu le [[Cú Raoi]] mac Dáire agus na ''[[Cland Dedad|Clanna Dedad]]''.&lt;ref&gt;[[Rawlinson B 502]] ¶937:&amp;nbsp;... Dál Fiatach insin de clainn Con Ruí m. Dáire m. Dedaed a cóiciud Con Ruí la Mumain is ass bunad in Dáil Fhiatach-so.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dobbs 1921, ll. 330-1&quot;&gt;Dobbs 1921, ll. 330–1&lt;/ref&gt;

==Rúraíocht==
Creideann scoláirí gurbh ionann an Dál Fiatach agus.  na hUlaid fíorstairiúil (&lt; Voluntii, ''*Uluti'').  Tar éis meath an Dáil sa 7ú haois, mhaígh an ''[[Dál nAraidi]]'' (nó ''[[Cruthin]]'') neamhghaolta gur na &quot;fíor-Ulaidh&quot; iad, de shliocht [[Rudraige mac Sithrigi|Rudhraí mhic Sithrí]] trí [[Conall Cearnach|Chonall Cearnach]] na [[Rúraíocht]]a.  In ionad a chur in éadan bréag-éilimh na gCruithne ar a shinsir ársa, ámh, is amhlaidh gur shocraigh an Dál Fiatach béim a chur ar ghaol lena mhuintir is gairide ba chuimhneach leo, mar atá Clanna ''Dedad'' na Mumhan, céilí comhraic millteacha na gClann Rudhraí.&lt;ref&gt;An dearcadh coiteann is é seo i scoláireacht Ghaelach le haghaidh céad bliain. Pléann MacNeill é sna blianta 1911 agus 1921, agus O'Rahilly ach go háirithe sa bhliain 1946, ag caitheamh ailt air ina ''EIHM'' cáiliúil, ll. 341–352.  Rinne Byrne (1973/2001) tuilleadh oibre air, agus glac Charles-Edwards (2000) leis.&lt;/ref&gt; 

Cé go nglacann scoláir leis an ngaol idir na Dáirine agus/nó Clanna ''Dedad (Érainn)'', is léir gur truaillithe iad luath-ghinealaigh an Dáil Fhiataigh marab ionann na Dáirine agus an Chorca Laidhe.  Ní féidir a ngaol le muintir na Mumhan a athchruthú ach le fianaise teangeolaíochta agus Éireann de réir Tolamaes.

==Ríthe==
[[Rí na nUladh|Rí Uladh]] (''Ulaid'') ba ea gach rí Dhál Fhiatach a bhfuil eolas air, cé go raibh roinnt ríthe Uladh cumhachta ann de chuid an Dál Araí.

Is iad a leanas roinnt ríthe  tábhachtacha an Dál Fiatach:

* ''[[Muiredach Muinderg]]'' (bás 489)
* ''[[Báetán mac Cairill]]'' (bás 581)
* ''[[Fiachnae mac Demmáin]]'' (bás 627)
* ''[[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]'' (bás 718)
* ''[[Fiachnae mac Áedo Róin]]'' (bás 789)
* ''[[Niall mac Eochada]]'' (bás 1063),&lt;ref name=ODN&gt;[[Benjamin Hudson|Benjamin T. Hudson]], 'Niall mac Eochada (bás 1063)', ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004, [http://www.oxforddnb.com/view/article/20079, 18 April 2008]&lt;/ref&gt;
&lt;!-- And obviously more, but this is a stub --&gt;

==Dún Leathglaise==
Bhí mionchraobh an Dál Fiatach i gceannas i ''[[Lecale]]'', an leithinis ó dheas phríomhchathair ríoga an Dáil Fhiataigh, Dún Leathglaise ([[Dún Pádraig]] an lae inniu).  Bheadh Dún Lethglaise féin ina shuíomh mainistreach mór le rá.  Ón 9ú haois i leith, d'éirigh Beannchar, ó thús faoi cheannas an Dáil Araide, an suíomh creidimh is tábhachtaí gnáthaithe ag ríthe.

== Treibheanna ==
Is iad a leanas roinnt treibheanna atá, nó a mhaíonn a bheith, de shliocht an Dáil Fhiataigh:
* [[Dál mBuinne]], aitheanta chomh maith mar Mhuintir Branáin, lonnaithe gar do ''Moylinny'', Contae Aontroma.  Dream na ''nUlad'', caomhnaítear an t-ainm sa déanacht mheánaoiseach of ''Dalboyn''.&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt;
* [[Leath Cathail|Leath Chathail]], mionchraobh an Dáil Fhiataigh, lonnaithe sa bharúntacht Leath Cathail, Contae an Dúin.&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt;
* [[Uí Bhlathmaic]], lonnaithe i dtuaisceart [[Aird Uladh]] agus cuid den Caisleán Riabhach.  Caomhnaítear an t-ainm sa ggg agus contae meánaoiseach [[Uí Blathmaic (contae)]].&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt;
* [[Uí Echach Arda]] lonnaithe sa leithinis Aird Uladh.
* Mac Duinnshléibhe.&lt;ref name=&quot;Bell&quot;/&gt; 
* Ó hEachaidh.&lt;ref name=&quot;Bell&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Keating&quot;/&gt;

==Leaganacha ginealaigh==
Féach [[Deda mac Sin#Craobh ghinealach Chlanna Dedad|anseo]] le haghaidh bhunchraobh ghinealaigh, ina bhfuil dhá leaganacha, ó Deda mac Sin sin nó Eochaid mac Sin mar shinsir.

Tá ginealach eile le fáil i [[Rawlinson B 502]] §689: 
:''Fiatach Find m. Dáre m. Forgo a quo Dál Fiatach rí h-Érenn .iii. co torchair la Fiachaich Fidfholaid m. Feradaich''.

Faightear Dáire mac Forgo mar luath-rí [[Eamhain Mhacha]] ag §1481
:''Dáre m. Forgo m. Feideilmid (m. h-Uamunchinn) (m. Corráin m. Caiss m. [[Airgetmar|Aragatmhir]]).

Óir gur athair [[Fachtna Fáthach|Fhachtna Fháthaigh]] é ''Feideilmid'' de réir an leagain seo, is uncail [[Conchobar mac Nessa|Chonchúir mhic Neasa]] é Forgo dá bharr.  In alt eile, is é Fachtna
:mac Cais m. [[Rudraige mac Sithrigi|Rudhraí]] (''a quo'' [[Clanna Rudraige]]) m. Shithrí m. Duibh m. Fomhóir m. Airgeadmhar.

Feictear Forgo fosta ámh mar shinsear ''Dedad mhic Shin'' ag §1696
:''Dedu m. Sin m. Roshin m. Triir m. Rothriir m. Airnnil m. Maine m. Forggo m. Feradaig m. Ailella Érann m. Fiachach Fir Mara m. [[Óengus Tuirmech Temrach|Óengusa Turbich Temra]]''.

Feictear Forgo eile i appears in the line of the historical kings of Dál Fiatach, anseo mar athair as the father of [[Muiredach Muinderg|Mhuireadaigh Mhuindeirg]]:&lt;ref&gt;ó Laud, eag. Meyer, ll. 336–7&lt;/ref&gt;
:''Eochu m. Ardgair m. Matudáin m. Áeda m. [[Eochocán mac Áedo|Eochucain]] m. Áeda m. [[Eochaid mac Fiachnai|Echdach]] (qui habuit filios .xii.) m. [[Fiachnae mac Áedo Róin|Fíachnai]] m. [[Áed Róin|Áeda Roín]] m. [[Bécc Bairrche mac Blathmaic|Béce Bairche]] m. [[Blathmac mac Máele Cobo|Blaithmeic]] m. [[Máel Cobo mac Fiachnai|Máile Coba]] m. [[Fiachnae mac Demmáin|Fíachnai Duib Tuile]] m. [[Demmán mac Cairell|Demmáin]] m. [[Cairell mac Muiredaig Muinderg|Cairill]] (qui credit Patricio) m. [[Muiredach Muinderg|Muiredaigh Mundeirg]] m. Forgo m. Dallaín m. Dubthaig m. Miennaig m. Ludgach m. Óengusa Find m. [[Fergus Dubdétach|Fergusa Dubdhétaig]] (Móen ingen [[Conn Cétchathach|Chuind Chétchthaig]] máthair na trí Fergus a ndochersat i cath Crinna) m. Imchado m. Findchado m. [[Fíatach Finn|Fíatach Find]] (''a quo'' Dál Fíatach) m. Fir furmi m. Dáiri m. Dlúthaig m. Deitsini m. Echach m. Sín m. Rosin m. Treín m. Rothrein m. Rogein m. Arndil m. Mane Mair m. Forgo.

==Féach freisin==
* [[Dáire]]
* ''[[Ulaid]]''
* [[Éarainn]]
* Clanna: [[Mhic Eochach]], [[Mhic an Ultaigh]]

==Foinsí==
* [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], ''Irish Kings and High-Kings.'' [[Four Courts Press]]. 2a heagrán athbhreithnithe, 2001.
* [[Thomas Charles-Edwards|Charles-Edwards, Thomas]], ''Early Christian Ireland''. [[Cambridge University Press]]. 2000.
* [[Connolly, S. J.]], ''The Oxford companion to Irish history.'' [[Oxford University Press]]. 2a heagrán, 2007.
* [[Margaret Dobbs|Dobbs, Margaret E.]], [https://archive.org/details/zeitschriftfrc1314meyeuoft The History of the Descendants of Ir], in ''[[Zeitschrift für celtische Philologie]] 13'' (1921): 308–59; ar lean in ''[[Zeitschrift für celtische Philologie]] 14'' (1923): 44–144.
* &amp;mdash;, [https://archive.org/details/cu31924028055774 Side-lights on the Táin age and other studies]. Dún Dealgan: WM. Tempest. 1917.
* Duffy, Seán (eag.), ''Atlas of Irish History.'' Baile Átha Cliath: Gill &amp; Macmillan. 2a heagrán, 2000.
* [[Eoin Mac Néill|Mac Néill, Eoin]], ''Celtic Ireland''. Academy Press. 1981 (athchló le réamhrá nua agus nótaí le [[Donnchadh Ó Corráin]] den bhuneagrán le Martin Lester Ltd, 1921).
* &amp;mdash;, [https://archive.org/details/papersirishacad00macnuoft &quot;Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology&quot;], Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (C) 29 (1911): 59–114
* [[Kuno Meyer|Meyer, Kuno]] (eag.), [http://www.ucc.ie/celt/published/G105005/index.html &quot;The Laud Genealogies and Tribal Histories&quot;], in ''Zeitschrift für celtische Philologie 8'' (1912): 291–338.
* O'Brien, Michael A. (eag.), réamhrá  le John V. Kelleher, ''Corpus genealogiarum Hiberniae''. [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. 1976. / páirteagrán digiteach: [[Donnchadh Ó Corráin]] (eag.), ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G105003/index.html Genealogies from Rawlinson B 502]''. Coláiste na hOllscoile, Corcaigh: [http://celt.ucc.ie/ Corpus of Electronic Texts]. 1997.
* [[T. F. O'Rahilly|O'Rahilly, Thomas F.]], ''Early Irish History and Mythology'', IALBÁC. 1946.
* [[Julius Pokorny|Pokorny, Julius]]. [https://archive.org/details/zeitschriftfrc1112meyeuoft &quot;Beiträge zur ältesten Geschichte Irlands (3. Érainn, Dári(n)ne und die Iverni und Darini des Ptolomäus)&quot;], in ''Zeitschrift für celtische Philologie 12'' (1918): 323–57. [https://archive.org/details/zeitschriftfrc12meyeuoft scan eile (níos gille)]
* [[Rudolf Thurneysen|Thurneysen, Rudolf]], [https://archive.org/details/zeitschriftfrc12meyeuoft &quot;Tochmarc Cruinn ocus Macha&quot;], in ''Zeitschrift für celtische Philologie 12'' (1918): 251–4.
* ''[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ulster.htm The Kingdom of Ulster]'' le Dennis Walsh

==Tagairtí==
{{reflist|
&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ulster.htm |
accessdate = Meán Fomhair, 2015 |
teideal = Ancient Uladh, Kingdom of Ulster |
last = Walsh |
first = Dennis |
work = Ireland's History In Maps
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bell&quot;&gt;{{
cite book |
title = The Book of Ulster Surnames | url = https://archive.org/details/bookofulstersurn0000bell |
last = Bell |
first = Robert |
year = 2003 |
publisher = The Blackstaff Press |
isbn = 978-0-85640-602-7|  pages = [https://archive.org/details/bookofulstersurn0000bell/page/60 60]–91
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Keating&quot;&gt;{{
cite book |
title = Foras Feasa ar Éirinn |
first = Seathrún |
last = Céitinn |
year = 1983 |
publisher = Irish Genealogical Foundation |
isbn=978-0-686-44360-5}}&lt;/ref&gt;
}}


{{DEFAULTSORT:Dal Fiatach}}
[[Catagóir:Ulaid]]
[[Catagóir:Ríthe Uladh|Dál Fiatach]]</text>
      <sha1>au2o0zd1x2lm00marwzugy97oxcvl8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ré an Tuismidh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91698</id>
    <revision>
      <id>1321138</id>
      <parentid>1229450</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18352" sha1="1qncqa6ea7f2l82hv466rs1kzbaxp2n" xml:space="preserve">[[File:Aboriginal art Carnarvon Gorge.jpg|thumb|300px|Ealaín stionsail le [[Gorge Carnarvon]], a d'fhéadfadh a bheith ina cuimhneacháin, ina n-achainí chuig na sinsear tótamach nó ina thaifid de Ré an Tuismidh.]]
Is í '''Ré an Tuismidh''' (“Dreamtime” an Bhéarla) an téarma a chum antrapeolaithe chun cur síos ar chruinneshamhail chultúrtha agus reiligiúnda a luaitear leis an miotaseolaíocht Bhundúchasach. Ba é [[Francis James Gillen]] ba thúisce a bhain feidhm as an téarma, agus ba ghearr gur bhain [[Walter Baldwin Spencer|Baldwin Spencer]] feidhm as; chuir [[A.P. Elkin]] i mbéal an phobail é, cé go ndearna sé athchomhairle ina dhiaidh sin. Is í Ré an Tuismidh an t-am a raibh neacha sinseartha ina gcónaí sa tír, neacha a bhí ina laochra nó a raibh cumhacht osnádúrtha acu. Ní raibh smacht ag na neacha seo ar an saol ábharach agus dá bhri sin tugtar urraim dóibh seachas iad a adhradh. 

Tá an téarma Béarla “Dreamtime” bunaithe ar leagan den fhocal ''altjira'' (''alcheringa'') as canúint den teanga Arrernte i Lár na hAstráile. Tá sé maíte gur míthuiscint nó drochaistriúchán atá ann agus gur gaire an bhrí atá leis do “síoraí” nó do “neamhchruthaithe”.{{sfn|Swain|1993|p=21}} Dúirt an t-antrapeolaí [[William Edward Hanley Stanner|William Stanner]] gur fearr é a thuiscint mar rud ilbhríoch.{{sfn|Nicholls|2014a}}

Tá an téarma i mbéal an phobail fós agus é á úsáid gan ghrinneas i gcúrsaí turasóireachta, sa chultúr choitianta agus i litríocht ár linne.

==Foinse==

D’úsáid an máistir stáisiúin, giúistís agus eitneolaí amaitéarach Fraincis Gillen an téarma i dtuairisc eitneolaíoch in 1896. D’fholsigh sé féin agus Baldwin Spencer saothar mór, ''Native Tribes of Central Australia'', in 1899.{{sfn|James|2015|p=36}} Thug siad cuntas ar an ''Alcheringa'' mar &quot;the name applied to the far distant past with which the earliest traditions of the tribe deal&quot;.{{sfn|Spencer|Gillen|1899|p=73 n.1,645}} Cúig bliana ina dhiaidh sin, sa leabhar ''Northern tribes of Central Australia'', luann siad &quot;the dream times&quot;, téarma a nascann siad leis an bhfocal ''alcheri'' (&quot;brionglóid&quot;), agus maíonn siad go bhfuil an téarma á úsáid ag na [[Kaytetye|Kaitish]] agus ag na hAnmatyerre|Unmatjera.{{sfn|Spencer|Gillen|1904|p=745}}

=== Altjira ===
Chuir [[Carl Strehlow]], ministir Liútarach agus misinéir ón nGearmáin, amhras in aistriúchán Spencer agus Gillen i leabhar a d’fhoilsigh sé in 1908, ''Die Aranda'' (&quot;Muintir Arrernte&quot;), agus é á rá gur mhínigh a bhfaisnéiseoirí Arrernte an focal ''altjira'' (focal nach léir a sanasaíocht) mar neach síoraí nach raibh tús aige. In [[Arrernte Uacht|Arrernte]] déarfá ''altjirerama'' - &quot;Dia a fheiceáil&quot; – chun &quot;brionglóidigh&quot; a chur in iúl. Rinne Strehlow amach gurb é an t-ainmfhocal an focal ''altjirrinja'', focal measartha neamhchoitianta, agus gur sholáthair Spencer agus Gillen tras-scríobh mícheart agus bréagshanasaíocht. &quot;The native,&quot; a dúirt siad, &quot;knows nothing of 'dreamtime' as a designation of a certain period of their history.&quot;{{sfn|Hill|2003|pp=140–141}} 

Deir Strehlow go dtugann na hArrernte ''Altjira'' nó ''Altjira mara'' (''mara'', sin &quot;maith&quot;) ar chruthaitheoir síoraí an domhain agus na ndaoine. Tugann Strehlow cuntas air mar fhear ard láidir a bhfuil craiceann dearg agus folt fionn air agus cosa éimiú faoi, mórán ban deargchneasach aige ar chosa mhadra agus clann ina dteannta. Deir Strehlow go  bhfuil ''Altjira'' ina chónaí sa spéir, críoch a bhfuil [[Bealach na Bó Finne]] ag gabháil tríthi mar abhainn.{{sfn|Gill|1998|pp=93–103}} Ach bhí faisnéiseoirí Strehlow ina gCríostaithe leis na blianta fada, agus thug lochtóirí le fios go ráibh an focal ''Altjira'' á chur ar Dhia ag na misinéirí.{{sfn|Gill|1998|pp=93–103}} In 1926 rinne Spencer staidéar allamuigh chun triail a bhaint as tuairim Strehlow ar ''Altjira'' agus as an lochtú ar shaothar Gillen agus Spencer a bhí le tuiscint as a ndúirt sé. Fuair Spencer tuairiscí ar ''altjira'' ó na 1890idí a chuir in iúl gurb é an bhrí a bhí leis &quot;cuid den am atá caite&quot; or &quot;síoraí&quot; seachas &quot;dia&quot;.{{sfn|Gill|1998|pp=93–103}}

Is dóigh le Sam Gill (1998) go bhfuil doiléire ag baint leis an bhfeidhm a bhaineann Strehlow as an bhfocal ''Altjira'', ó luann sé dia uaireanta agus neach tótamach uaireanta. Measann sé go bhfuil baint ag an scéal leis an tuairim a bhí ag Spence mar éabhlóidí cultúrtha go raibh na Bundúchasaigh i dtréimhse réamhreiligiúnda agus nárbh fhéidir leo creidiúint i ndia, agus leis an bhfeidhm a d’fhéad Strehlow a bhaint as creideamh i ndia chun daoine a thiontú chun na Críostaíochta.{{sfn|Gill|1998|pp=93–103}}

Lochtaíonn an teangeolaí David Campbell Moore (2016) an focal &quot;Dreamtime&quot; a chum Spencer agus Gillen:{{sfn|Moore|2016|pp=85–108}}

::''&quot;Dreamtime&quot; was a mistranslation based on an etymological connection between &quot;a dream&quot; and &quot;Altjira&quot;, which held only over a limited geographical domain. There was some semantic relationship between &quot;Altjira&quot; and &quot;a dream&quot;, but to imagine that the latter captures the essence of &quot;Altjira&quot; is an illusion''.

== Creideamh Bundúchasach ==
[[File:Ku-ring-gai Chase - petroglyph.jpg|thumb|right|200px|Peitriglif i gceantar Ku-ring-gai (Guriŋgai) lastuaidh de Sydney a thaispeánann [[Baiame]], neach osnádúrtha i spioradáltacht an Tuismidh ag a lán grúpaí teanga.]]
[[File:Bibbulmun Track Markings.jpg|thumb|200px|Úsáidtear comharthaí Waugal (triantáin bhuí agus nathair dhubh ina lár) mar threoir ar Chonair Bibbulmun idir Kalamunda agus Albany san Astráil Thiar. Creideann na Noongar gur chruthaigh an Waugal/Wagyl Abhainn na nEalaí (Béarla: ''Swan River''; [[Noongar]]: ''Derbarl Yerrigan'').]]

Samhlaítear Ré an Tuismidh le samhaltáin thótamacha sa mhéid go bhféadann Bundúchasach “seilbh” a bheith aige ar “Thuismeadh” áirithe – Tuismeadh an Changarú, Tuismeadh an tSiorca, Tuismeadh an tSeangáin Mheala, nó meascán de Thuismí a bhaineann lena chríoch féin. Is é an chúis atá leis sin gur aon rud amháin í do shinsearacht sa Tuismeadh, rud a fhágann go mbailítear gach eolas saolta trí na sinsir. Leagann an Tuismeadh síos bun-nósanna an tsaoil.&lt;ref&gt;&quot;The Dreaming&quot; in ''Encyclopædia Britannica'': http://www.britannica.com/EBchecked/topic/171252/the-Dreaming&lt;/ref&gt;

Creidtear gur laochra spioradálta a bhí freagrach as an gcruthaíocht, iad ag siúl na tíre agus ag cruthú láithreáin naofa agus áiteanna suntasacha. Mar seo a cuireadh &quot;[[amhrán Aislinge|amhráin Aislinge]]&quot; ar bun agus cuid acu ag gabháil ó cheann ceann na tíre trí shé nó fiú trí dheich ngrúpa teangacha. Is iad na hamhráin Aislinge conairí na Neach Spioradálta, agus d’fhéadfadh naofacht a bheith ag roinnt leis na comharthaí, leithéidí na n-íomhánna fisiciúla a d’fhág na Neacha úd ar charraigeacha agus samhlacha nádúrtha eile.

Bhí an Tuismeadh ann roimh shaolú an duine agus tá sé ann fós tar éis bháis. Creidtear go bhfuil an spiorad-leanbh beo sa Tuismeadh lasmuigh den bhreith agus den bhás agus nach dtagann sé ar an saol seo ach amháin tríd an máthair. Tuigtear go dtagann an spiorad isteach san fhéatas sa chúigiú mí.{{sfn|Bates|1996}} Nuair a mhothaíonn an mháthair an leanbh ag bogadh sa bhroinn den chéad uair, síltear gurb é spiorad na críche mar a bhfuil an mháthair is cúis leis. Nuair a bheirtear an leanbh samhlaítear gur caomhnóir speisialta den chuid sin dá dtír é agus múintear dó na scéalta agus na hamhráin a bhaineann leis an áit. Deir Wolf (1994: p.&amp;nbsp;14): &quot;A 'black fella' may regard his totem or the place from which his spirit came as his Dreaming. He may also regard tribal law as his Dreaming&quot;.

==Foinsí==
{{refbegin|30em}}
*{{Cite book| title = Aboriginal Perth and Bibbulmun biographies and legends
 | last = Bates | first = Daisy | year = 1996
 | publisher = Hesperion Press
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| chapter = Religious Evolution
 | last = Bellah | first = Robert N. | year = 2013
 | author-link = Robert Neelly Bellah
 | orig-year = First published 1970
 | title = Readings in Social Evolution and Development
 | editor-last = Eisenstadt | editor-first = S.N. | editor-link = Shmuel Eisenstadt
 | publisher = [[Elsevier]]
 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=LkttBQAAQBAJ&amp;pg=PA220
 | pages = 211–244
 | isbn = 978-1-483-13786-5
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| chapter = Introduction
 | last1 = Charlesworth | first1 = Max
 | last2 = Murphy | first2 = Howard
 | last3 = Bell | first3 = Diane
 | last4 = Maddock | first4 = Kenneth
 | year = 1984
 | title = Religion In Aboriginal Australia: An Anthology
 | publisher = University of Queensland Press
 | ref = harv
}}
*{{Cite book
 | title = Storytracking: Texts, Stories &amp; Histories in Central Australia
 | last = Gill
 | first = Sam D.
 | publisher = Oxford University Press
 | url = https://books.google.com.au/books/about/Storytracking.html?id=IlfnCwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;source=kp_read_button&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=altjira&amp;f=false
 | date = 1998
 | pages = 93–103
 | isbn = 978-0195115871
 | ref = harv
 }}
*{{cite book| title = Broken Song: T G H Strehlow and Aboriginal Possession
 | url = https://archive.org/details/brokensongtghstr0000barr
 | last = Hill | first = Barry | year = 2003
 | author-link = Barry Hill (Australian writer)
 | publisher = [[Random House|Knopf-Random House]]
 | isbn = 978-1-742-74940-2
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| title = Australian Dreaming: 40,000 Years of Aboriginal History
 | url = https://archive.org/details/australiandreami0000isaa
 | last = Isaacs | first = Jennifier | year = 1980
 | publisher = Lansdowne Press | location = Sydney
 | isbn = 0-7018-1330-X
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| chapter = Tjukurpa Time'
 | last = James | first = Diana | year = 2015
 | title = Long History, Deep Time: Deepening Histories of Place
 | editor1-last = McGrath | editor1-first = Ann
 | editor2-last = Jebb | editor2-first = Mary Anne
 | publisher = [[ANU Press|Australian National University Press]]
 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=6nDSCgAAQBAJ&amp;pg=PA36
 | pages = 33–46
 | isbn = 9781--925-02253-7
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| title = Voices Of The First Day: Awakening in the Aboriginal dreamtime
 | url = https://archive.org/details/voicesoffirstday0000lawl
 | last = Lawlor | first = Robert | year = 1991
 | publisher = Inner Traditions International | location = Rochester, Vermont
 | isbn = 0-89281-355-5
 | ref = harv
}}
*{{Cite book
 | title = Exotics at Home: Anthropologies, Others, and American Modernity
 | last = di Leonardo
 | first = Micaela
 | year = 2000
 | publisher = [[University of Chicago Press]]
 | url = https://books.google.com/books?id=dt54NXnN_3UC&amp;pg=PA377
 | page = 377 n.42
 | ref = harv
 }}
*{{Cite book
 | title = Songs, Dreamings, and Ghosts: the Wangga of North Australia
 | last = Marett
 | first = Allan
 | year = 2005
 | publisher = Wesleyan University Press
 | location = Middletown, Connecticut
 | url = https://books.google.com/books?id=oFhUE_AlE8QC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=wangga&amp;hl=en&amp;ei=SRSqTd3MG4XuuAPMu_2QCg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | page = 1
 | isbn = 978-0-8195-6618-8
 | ref = harv
 }}
*{{Cite book
 | title = Altjira, Dream and God
 | last = Moore
 | first = David
 | url = https://www.researchgate.net/publication/306037801_Altjira_Dream_and_God
 | date = 1 January 2016
 | pages = 85–108
 | isbn = 978-1472443830
 | ref = harv
 }}
*{{Cite web
 | teideal = 'Dreamtime' and 'The Dreaming' – an introduction
 | last = Nicholls
 | first = Christine Judith
 | website = The Conversation
 | url = http://theconversation.com/dreamtime-and-the-dreaming-an-introduction-20833
 | date = 22 January 2014a
 | access-date = 7 January 2019
 | ref = harv
 }}
*{{Cite web
 | teideal = 'Dreamtime' and 'The Dreaming': who dreamed up these terms?
 | last = Nicholls
 | first = Christine Judith
 | website = The Conversation
 | url = http://theconversation.com/dreamtime-and-the-dreaming-who-dreamed-up-these-terms-20835
 | date = 28 January 2014c
 | access-date = 7 January 2019
 | ref = harv
 }}
*{{Cite web
 | teideal = 'Dreamings' and dreaming narratives: what's the relationship?
 | last = Nicholls
 | first = Christine Judith
 | website = The Conversation
 | url = http://theconversation.com/dreamings-and-dreaming-narratives-whats-the-relationship-20837
 | date = 5 February 2014b
 | access-date = 7 January 2019
 | ref = harv
 }}
*{{Cite book
 | title = The Cunning of Recognition: Indigenous Alterities and the Making of Australian Multiculturalism
 | last = Povinelli
 | first = Elizabeth A..
 | year = 2002
 | publisher = [[Duke University Press]]
 | location = Durham, North Carolina
 | url = https://books.google.com/books?id=Hq9r6HpvLakC&amp;pg=PA200&amp;dq=wangga&amp;hl=en&amp;ei=bLSqTdnVOYKEvgOW1JiTCg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CDgQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=wangga&amp;f=false
 | page = 200
 | isbn = 978-0-8223-2868-1
 | ref = harv
 }}
*{{Cite book| chapter = The waking dream in ethnographic perspective
 | last = Price-Williams | first = Douglas | year = 1987
 | title = Dreaming: Anthropological and Psychological Interpretations
 | editor-last = Tedlock | editor-first = Barbara
 | publisher = [[Cambridge University Press]]
 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=eRk9AAAAIAAJ&amp;pg=PA249
 | pages = 246–262
 | isbn = 978-0-521-34004-5
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| chapter = Altjira, Dream and God
 | last = Price-Williams | first = Douglas | year = 2016
 | title = Religion and non-religion among Australian Aboriginal Peoples
 | editor1-last = Cox | editor1-first = James L.
 | editor2-last = Possamai | editor2-first = Adam
 | publisher = [[Routledge]]
 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Xo2iDQAAQBAJ&amp;pg=PT115
 | pages = 85–108
 | isbn = 978-1-317-06795-5
 | ref = harv
}}
*{{cite book| title = Bone #46, Tenth Anniversary
 | last = Smith | first = Jeff
 | publisher = Self-published
 | nopp = true
 | pages = Bone-A–Fides section
 | ref = harv
}}
*{{cite book
 | title = Native Tribes of Central Australia
 | last1 = Spencer
 | first1 = Baldwin
 | last2 = Gillen
 | first2 = F. J.
 | author1-link = Baldwin Spencer
 | author2-link = Francis James Gillen
 | year = 1899
 | publisher = [[Macmillan &amp; Co]]
 | url = https://archive.org/details/nativetribesofce00spenuoft
 | ref = harv
 }}
*{{cite book
 | title = The northern tribes of central Australia
 | last1 = Spencer
 | first1 = Baldwin
 | last2 = Gillen
 | first2 = F. J.
 | author1-link = Baldwin Spencer
 | author2-link = Francis James Gillen
 | year = 1904
 | publisher = [[Macmillan &amp; Co]]
 | url = https://archive.org/details/northerntribesc00gillgoog
 | ref = harv
 }}
*{{Cite book| title = The Native Tribes of Central Australia
 | url = https://archive.org/details/nativetribesofce0000bald
 | last1 = Spencer | first1 = Walter Baldwin
 | last2 = Gillen | first2 = Francis James
 | author1-link = Walter Baldwin Spencer
 | author2-link = Francis James Gillen
 | year = 1968 | orig-year = First published 1899
 | publisher = Dover | location = New York
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| title = White Man Got No Dreaming: Essays 1938–1973
 | last = Stanner | first = Bill | year = 1979
 | author-link = William Edward Hanley Stanner
 | publisher = Australian National University Press | location = Canberra
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| title = After The Dreaming
 | last = Stanner | first = W.H. | year = 1968
 | author-link = William Edward Hanley Stanner
 | publisher = ABC
 | series = Boyer Lecture Series
 | ref = harv
}}
*{{cite book
 | title = A Place for Strangers: Towards a History of Australian Aboriginal Being
 | last = Swain
 | first = Tony
 | year = 1993
 | publisher = [[Cambridge University Press]]
 | url = https://books.google.com/books?id=B040KquZAEIC&amp;pg=PA21
 | isbn = 978-0-521-44691-4
 | ref = harv
 }}
*{{Cite book| title = Giuliano Ghelli. Le vie del tempo
 | last1 = Vanni | first1 = Maurizio
 | last2 = Pedretti | first2 = Carlo
 | year = 2005
 | publisher = Carlo Cambi Editore | location = Poggibonsi (province of Siena), Italy
 | language = Iodáilis, Béarla, Gearmáinis
 | pages = 18, 70
 | isbn = 88-88482-41-5
 | quote = &quot;Ghelli's work appears as an authentic initiatory experience, with important ordeals to overcome. No Aboriginal boy can be considered a man, nor can an Aboriginal girl marry, until he or she has overcome all the initiatory rituals. One of these, perhaps the most feared, is the interpretation of symbols in paintings associated with Dreamtime.&quot;
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| title = Wisdom Of The Earth: the living legacy of the Aboriginal dreamtime
 | last1 = Voigt | first1 = Anna
 | last2 = Drury | first2 = Neville
 | year = 1997
 | publisher = Simon &amp; Schuster | location = East Roseville, NSW
 | ref = harv
}}
*{{Cite journal
 | title = Mutilated hands or signal stencils? A consideration of irregular hand stencils from Central Queensland
 | last = Walsh
 | first = GL
 | journal = Australian Archaeology
 | year = 1979
 | number = 9
 | pages = 33–41
 | url = https://dspace2.flinders.edu.au/xmlui/bitstream/handle/2328/708/1979009033041_FINAL.pdf
 | format = PDF
 | ref = harv
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730071003/https://dspace2.flinders.edu.au/xmlui/bitstream/handle/2328/708/1979009033041_FINAL.pdf |date=2020-07-30 }}
*{{Cite book| title = The Dreaming Universe: a mind-expanding journey into the realm where psyche and physics meet
 | last = Wolf | first = Fred Alan | year = 1994
 | publisher = Simon &amp; Schuster | location = New York
 | isbn = 0-671-74946-3
 | ref = harv
}}
*{{Cite book| chapter = Should the Subaltern Dream? &quot;Australian Aborigines&quot; and the Problem of Ethnographic Ventriloquism
 | last = Wolfe | first = Patrick | year = 1997
 | title = Cultures of Scholarship
 | editor-last = Humphreys | editor-first = Sarah C.
 | publisher = [[University of Michigan Press]]
 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=dS5-RMhAP_QC&amp;pg=PA74
 | pages = 57–96
 | isbn = 978-0-472-06654-4
 | ref = harv
}}
{{refend}}

==Nótaí==
{{reflist}}

[[Catagóir:Stair na hAstráile]]
[[Catagóir:Réamhstair na hAstráile]] 
[[Catagóir:Teangacha na hAstráile]]</text>
      <sha1>1qncqa6ea7f2l82hv466rs1kzbaxp2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dál nAraidi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91876</id>
    <revision>
      <id>1321109</id>
      <parentid>1280146</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39681" sha1="d93niyilnd10870uqekb0szyq2aruky" xml:space="preserve">Ríocht (nó b'fhéídir cónaidhm treibheanna) na [[Cruithne|gCruithne]] ba ea an '''Dál Araí''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Dál nAraidi'''),&lt;ref&gt;Boyd, Hugh Alexander. [http://antrimhistory.net/irish-dalriada-by-hugh-alexander-boyd/ Irish Dalriada]. ''The Glynns: Journal of The Glens of Antrim Historical Society''. Imleabhar 76 (1978).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Byrne154-5&quot;/&gt; i n-oir-thuaisceart na [[Éire|hÉireann]] le linn na [[meánaois]]e. Ba chuid de '[[Cúigí na hÉireann|chúige]]' ''[[Ulaid]]'' í an ríocht, agus bhíodh a ríthe in iomaíocht leis an [[Dál Fiatach]] le haghaidh [[ríthe Éireann|ríogacht]] na cúige. Ba é Ráth Mór laistigh d'[[Contae Aontroma|Aontroim]] a bpríomhchathair. Maítear gurbh é Fiacha Araí (''Fiachu Araide'') a sinsear eapainmneach.

[[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|275px|Ulaid agus na trí fho-ríochtaí (aibhsithe i mbuí) sa 10ú–11ú haoiseanna]]

==Críocha==
Is amhlaidh go raibh an Dál Araí lonnaithe sna críocha chéanna ina raibh na ''Rhobogdioi'' (Ῥοβόγδιον) dar le [[Tolamaes]] ina shaothar dar teideal ''[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]''. Fuarthas ann chomh maith an [[Dál Riada]].  

Bhíodh croílár chríocha an Dáil Araí suite ar bhruacha thuaidh [[Loch nEathach]] i ndeisceart [[Contae Aontroma|Chontae Aontroma]]. Ó thuaidh bhíodh an [[Dál Riada]], agus an teorainn léirithe leis [[An Bhuais]]. Ó dheas, bhíodh an teorainn léirithe leis an ''[[Ravel Water]]'' agus taobh thuaidh den [[An Gleann|Ghleann]] cois farraige.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlynn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesRavel&quot;/&gt;

==Craobhacha==
{{príomhalt|Dál nAraidi Mag Line}}
Ba é an ''Dál nAraidi Mag Line'' príomh-rítheaghlach an Dáil nAraí. Lonnaithe i ndeisceart Chontae Aontroma a bhí an dál, agus Ráth Mór a phríomhchathair.&lt;ref name=&quot;Flanagan98-9&quot;/&gt;

{{príomhalt|Dál nAraidi in Tuaiscirt}}
I lár na 7ú haoise, chloígh ''Dál nAraidi Mag Line'', faoi cheannas ''Uí Chóelbad'', ríocht [[Eilne]] ar an taobh thiar thuaidh, agus is amhlaidh gur lonnaigh craobh den dream ann.&lt;ref name=&quot;Milliken&quot;/&gt; In am trátha, tugadh ''Dál nAraidi'' ar an gcraobh seo sa Tuaiscirt agus ''Dál nAraidi Mag nEilne'' fosta.&lt;ref name=&quot;Chronicle165&quot;/&gt; 

{{príomhalt|Uí Echach Cobo|Iveagh}}
Faoi dheireadh na 8ú haoise, bhí craobhacha na [[Cruithne|gCruithne]] a bhí suite i gContaetha Aontroma agus an Dúin scartha óna chéile de bharr leathadh an Dáil Fhiatach.&lt;ref name=&quot;Byrne154-5&quot;/&gt; Thiontaigh an chraobh ina ríocht darb teideal [[Uí Echach Cobo|''Uíbh Echach Cobo'']], atá anois suite ar Mhaigh ''Cobha'' i gContae an Dúin.&lt;ref name=&quot;Dobbs78&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Byrne58&quot;/&gt; Dúradh gur ríthe Chobha (''Cuib'') iad. De réir ginealach meánaoiseach, ba de shliocht an Dáil Araí iad, cé gur lag é an nasc seo.&lt;ref name=&quot;Byrne165&quot;/&gt; Faoin 10ú haois, bhí ''Uí Echach Cobo'' luaite mar cheann de dhá thuath déag ''Ulaid''.&lt;ref name=&quot;Dobbs78&quot;/&gt;

Tugadh críocha ''Uíbh Echach Cobo'' mar bunús den déanacht mheánaoiseach agus ''cantred'' Normannach darbh ainm ''Oveh'', maraon le [[deoise Dhroma Mhóir]].&lt;ref name=&quot;Byrne85&quot;/&gt; Galldaíodh é níos déanaí mar ''Iveagh''. Ba hé leathadh a gceantar cumhachta, sa 14ú haois, a bheadh mar bhunús ar bharúntacht Uíbh Eachach.

{{príomhalt|Uí Erca Céin}}
Craobh eile den ''Dál nAraidi'' ab ea ''Uí Erca Céin''.  De réir [[Leabhar na gCeart]] san 10ú haois, bhí siad ar cheann de 12 tuath na ''nUlad''.&lt;ref name=&quot;Dobbs78&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dobbs116-7&quot;/&gt;

==Stair==
Faoi thús an ré stairiúil in Éirinn sa 6ú haois, bhí ard-ríocht na ''nUlad'' teoranta a bheag nó a mhór taobh thoir den [[An Bhanna|Bhanna]].&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt; Bhí críocha fós ámh ag na Cruithne taobh thiar den abhainn i g[[Contae Dhoire]]. Sula ndeachaigh siadsan chun cinn is dócha go raibh finte níos luaite i gceannas ann.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;

Sa bhliain 563, de réir [[Annála Uladh]], is amhlaidh go raibh achrann inmheánach i measc na gCruithne agus mar thoradh, rinne [[Báetán mac Cinn]] margadh le h[[Uí Néill an Tuaiscirt]]. Gheall sé dóibh críocha ''Ard Eólairg'' ([[Aird Mhic Giollagáin]]) agus an Lí, taobh thiar den Bhanna.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt; Mar thoradh sin, tharla [[Cath Móin Daire Lothair|Cath Mhóin Daire Lothair]] ([[Muine Mór]] an lae inniu) idir Uí Néill agus comhaontas ríthe Chruithne, inár cloíodh go millteanach na Chruithne.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt; I ndiaidh an catha, chuir Uí Néill a gcomhghuaillithe as [[Oirialla]] a gcónaí i n[[Eilne]], iar-chríocha Chruithne suite idir an Banna agus an [[an Bhuais|Buais]].&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt; Idir an dá linn, chuir na Cruithne clóite atheagar orthu féin laistigh den Dál Araí.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;

Sa bhliain 565, mharaigh ''[[Áed Dub mac Suibni]]'', rí Dhál Araí Ulad, ''[[Diarmait mac Cerbaill]]'', [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]], ag Ráith Beag.&lt;ref name=&quot;Flanagan98-9&quot;/&gt;

Sa bhliain 626, bhain rí Dhál Araí ''[[Congal Cáech]]'' ríogacht ruire na Ulad amach, agus sa bhliain 628, mharaigh sé i mbun catha an t-Ard Rí, ''[[Suibne Menn]]'' Uí Néill an Tuaiscirt.&lt;ref name=&quot;Bardon20-1&quot;/&gt; Sa bhliain 629, bhí Connal i gceannas nuair a chloígh Uí Néill an Dál Araí.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt; Ag iarraidh tar éis sin an t-Ard-Ríogacht a bhaint amach do féin, bhunaigh Connal comhghuaillíochtaí leis an Dál Riada agus [[Ríocht Srath Chluaidh|Srath Chluaidh]]. Mar thoradh siúd, tharla [[Cath Mhaigh Rath]] sa bhliain 637, inar maraíodh Connal ag an Ard-Rí ''[[Domnall mac Áedo]]'' Uí Néill an Tuaiscirt, agus i dteannta sin, lagaíodh go donna idir an Dál Araí agus an Dál Riada araon.&lt;ref name=&quot;McSparron109&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bardon20-1&quot;/&gt;

Insítear san [[Annála Uladh]] Dúin bhliain 668 gur tharla ''Bellum Fertsi'' (Cath [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]]) idir na 'hUlaid' (Dál Fiatach) and 'Cruithne' (Dál Araí).&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt; Lena linn sin, bhí an Dál Araí ag tríd is aghaidh chúngrach Uí Néill an Tuaiscirt. Sa bhliain 681, maraíodh ''[[Dúngal Eilni mac Scandail|Dúngal Eilni]]'' den Dál Araí an Tuasicirt agus a chomhghuaillí ''Cenn Fáelad'' den [[Ciannachta|Chiannachta]] as tuaisceart Dhoire ag Dún Cethirinn ag [[Máel Dúin mac Máele Fithrich|Máel Dúin]] den [[Cenél Meic Ercae|Cenél Mhic Ercae]] den [[Cenél nEógain]].&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chronicle69&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Maney67&quot;/&gt;

Sa bhliain 697, measadh go raibh baint ar leith ag comhghuaillíocht éigin den Dál Araí, ''[[Ciannachta]] Glinne Geimin'' agus ''[[Cenél nEógain|Cenél Feradaig]]'' le bás ''[[Eochaid mac Domangairt|Eochach mhic Dhomhanghairt]]'', rí ''[[Cenél nGabráin]]'' de [[Dál Riada|Dhál Riada]] na hAlban.&lt;ref name=&quot;Maney265&quot;/&gt;

Le linn na 7ú haoise, chaill na Cruithne de réir a chéile a gcuid tailte taobh thiar den Bhanna, agus bhí an Dál Araí ansin an t-aon chineál amháin na gCruithne i gContae Aontroma.&lt;ref name=&quot;Byrne154-5&quot;/&gt; Tar éis na bliana 776, ní ghlaonn na hannála a thuilleadh ''Cruthin'' ar an Dál nAraidi, ach ina ionad sin ''fir Ulad''.&lt;ref name=&quot;Byrne154-5&quot;/&gt;

Sa 8ú haois, chloígh an Dál Araí ríocht an Dáil Riada.&lt;ref name=&quot;ANHoI17&quot;/&gt; Ag an am gcéanna, mhéadaigh Dál Fiatach a gcuid críoch, ag sáinniú an Dáil Araí ó [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]].&lt;ref name=&quot;Byrne154-5&quot;/&gt;

Faoi dheireadh na 9ú haoise, d'éirigh leis an Dál Araí cumhacht a bhaint den Dál Fiatach. Tháinig deireadh leis an gcinseal seo go dtí an bhliain 972, nuair a chuir ''Eochaid mac Ardgail'' an Dál Fiatach i réim arís.&lt;ref name=&quot;MIaE493&quot;/&gt;

Sa bhliain 1005, [[Brian Bóramha]] ó thuaidh chun umhlú na ''nUlad'' a glacadh. Ní bhfuair sé ámh ach umhlú rí an Dáil Araí ina phríomhchathair Ráith Mór.&lt;ref name=&quot;Clontarf138-9&quot;/&gt;

Faoi thús na 12ú haoise, faoi cheannas Uí Loingsigh, bhí iar-críocha an Dáil Araí i nAontroim caillte acu d'Uí Fhloinn, agus teoranta ansin i Maigh Line.  Príomhchlann Uí Thoirtre as [[Oirialla]], agus ceannairí fosta na [[Fir Lí|bhFear Lí]] ba ea Uí Fhloinn.  Mar thoradh chleamhnas agus comhghuaillíochtaí, mar aon le brú cúngaigh ó [[Cenél nEógain]], d'aistrigh siad féin soir thar an mBanna. Ach a raibh siad i gceannas i nAontroim, ghlaoigh siad orthu féin ní amháin tiarnaí a muintire féin, Uí Thoirtre, ach fosta ríthe Dhál Araí (an Tuaiscirt), Dhál Riada agus Fhir Lí.&lt;ref name=&quot;ANHoI17&quot;/&gt;

==Cenél agus clanna==
{{Main|Clanna Ulad}}
Se a leanas liosta chineáil/clanna/corcraí/finte/síolta/treibheanna an Dáil Araí:

{{columns-list|colwidth=22em|
* Cenél Caeilbaidh&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Cenél Maelche&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Clann Aodha
* Clanna Conaill Chernaig&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Clann Luirgine&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Corcraige Chaelraidi&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Corcraige Sogain&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Mac Aodh
* Mag Aonghusa&lt;ref name=&quot;Bell163&quot;/&gt;
* Mac Artáin&lt;ref name=&quot;Bell137&quot;/&gt;
* Síl Ciaráin&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Síl Finghin&lt;ref name=&quot;MacCotter230&quot;/&gt;
* Uí Chóelbad
* Uí Coltarain
* Uí Erca Céin&lt;ref name=&quot;MacCotter230&quot;/&gt;
* Uí Fiachrach&lt;ref name=&quot;OGlocusS&quot;/&gt;
* Uí Gairbhith&lt;ref name=&quot;SurnamesGarvey&quot;/&gt;
* Uí hAidith&lt;ref name=&quot;SurnamesHaidith&quot;/&gt;
* Uí hAinbheith&lt;ref name=&quot;SurnamesHanvey&quot;/&gt;
* Uí Labhradha&lt;ref name=&quot;SurnamesLavery&quot;/&gt;
* Uí Leathlobhair&lt;ref name=&quot;SurnamesLawlor&quot;/&gt;
* Uí Loingsigh
}}

==Tíreolas==
===Tuatha===
* [[Latharna]]:&lt;ref name=&quot;PlaceNamesLarne&quot;/&gt;  Deitear gur mhac ''[[Úgaine Mór]]'' ba ea Lathar.&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt; Luathdhream agus tuath Latharna ba ea Seimhne (''Semne''&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;), aitheanta mar [[Oileán Mhic Aodha]].&lt;ref name=&quot;PlaceNamesIslandMagee&quot;/&gt;
* Maige Damoerna (Mag Damairne fosta):&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt;  ''Machaire Morna'',&lt;ref name=&quot;PlaceNamesMagheramorne&quot;/&gt; suite ar an taobh thiar de [[Loch Latharna]].&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt;
* [[Dál mBuinne]]: [[aitheachthuath]] an ''Dáil Araidi Mag Line''.&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusT&quot;/&gt;
* [[Dál Sailni]]:&lt;ref name=&quot;OGlocusT&quot;/&gt; Síolraithe ó ''Fedhlim Sailne''.&lt;ref name=&quot;OGlocusT&quot;/&gt; B'fhéidir é gur iar-shaorthuath ba ea é, ach d'éirigh sé ina aitheachthuath na ''Dáil Araidi Mag Line''.  Cé go dtagadh na ríthe as rítheaghlach ''Dáil nAraidi Mag Line'', mar a bhí ''[[Uí Choelbad]]'', bhíodh an phríomheaglais, Conaire, i gcríocha an Dáil Shailne.&lt;ref name=&quot;Edwards63&quot;/&gt;  Tar éis ré na Lochlanach, ghlac [[Uí Tuirtri]] as [[Oirialla]] lena cúngracht an ''Dál Sailni'' agus a eaglais.&lt;ref name=&quot;Edwards63&quot;/&gt;
* Tuath Sine: luaite mar aithechthúatha an ''Dáil Araidi Mag Line''.&lt;ref name=&quot;OGlocusT&quot;/&gt;

===Suíomhanna eaglasta===
* Cill Bhaotáin, alias Ceil Scoba.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt; Deirtear gurb i gcríocha ''Cland Sogain mic Fiachrach Araidi'' é.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Cill Chiannáin, suite i Seimhne.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Cill Fhinnsiche.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; B'fhéidir Cill Dhuinsí i mbarúntacht [[An Duifrian|An Duifriain]] i gContae an Dúin.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Cill Ghlas.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt; Deirtear gur bhunaigh Naomh Padráig an eaglais seo. Suite i nEilne, taobh thoir de Dhomhnach Mór.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Cill Rua.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesKilroot&quot;/&gt; Suite ar bhruach Loch Laigh, gaolmhar le Naomh Colmán.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Domhnach ''Cainri'', suite i g[[Cathraí]].&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;
* Domhnach Comhbhair.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; [[An Comar]] i gContae an Dúin, b'fhéidir.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesComber&quot;/&gt; Deirtear gur tógadh an mhainistir seo ag Conla, a bhuail tráth le Naomh Pádraig.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesComber&quot;/&gt;
* Domnach Mór ''Maige Damoerna''.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; Tuath ba ea ''Mag Damoerna.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesMagheramorne&quot;/&gt;
* Gluaire.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlore&quot;/&gt; Suite i dtuath Latharna, eaglais bunaithe ag Naomh Pádraig.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlore&quot;/&gt;
* Lathrach nó Leitir Pátraic,&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; aitheanta anois mar ''[[Lann Abhaigh]]''.&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlenavy&quot;/&gt; Deirtear gur bhunaigh Naomh Pádraig an eaglais, a d'fhág i gceannas a dheisceabal Daniel, abhach.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlenavy&quot;/&gt;
* Luí Phádraig.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;
* Tealach nó Cill Chonadáin.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; Paróiste [[Carn an Chaistil|Charn an Chaistil]], barúntacht [[Gleann Arma Uachtarach|Gleann Arma Uachtaraigh]]

===Dúin agus suíomhanna suntasacha===
* ''Dún Daen Hi Fidbaid'', ''Dún dá Én i fFiodhbhaidh'',&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; Dún Dá Éan i bhFíobha.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesDuneaneParish&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesDuneaneManse&quot;/&gt; D'fhéadfadh gur chine é ''Hi Fidbaid'', mar atá ''Uí Fidbaid''; nó fíobha/foraois.&lt;ref name=&quot;Forest&quot;/&gt;
* ''Ráith Aidhne'', suite i Seimhne.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusR&quot;/&gt;
* ''Ráith Bacain'', suite i Latharna.&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt;
* ''Ráith Bachall'', suite i Latharna.&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt;
* ''Ráith Cimaeith'', suite i Seimhne.&lt;ref name=&quot;OGlocusR&quot;/&gt;
* ''Ráith Cind Con''.&lt;ref name=&quot;OGlocusR&quot;/&gt;
* ''Ráith Epscuip Fhindich in hUí Darca-chein''.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;
* ''Ráith Line'', suite i Maigh Line, ainm eile b'fhéidir ar Ráith Mór.&lt;ref name=&quot;OGlocusR&quot;/&gt;
* ''Ráith Sithe'',&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; eaglais a deirtear gur bhunnaigh Naomh Pádraig í.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesRashee&quot;/&gt; Faightear an tagairt is luaite fúithi i n[[Annála Uladh]], agus bás easpaig, 'Eoghan Ratha Sithe', sa bhliain 618 á thuairisc.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesRashee&quot;/&gt;&lt;ref&gt;U618.3, ''Coemgin Ghlinne Da Locha &amp; Comhgall episcopus &amp; episcopus Eoghan Ratha Sithe quieuerunt.''&lt;/ref&gt;

===Suíomhanna eile===
Seo a leanas suíomhanna a bhíodh laistigh den ''Dál nAraidi'', de réir fianaise:&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;
* ''Airther Maigi Cobhai'',&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesArmoy&quot;/&gt; [[Oirthear Maí]] Chobha, suite i ríocht an Dáil Riada. Deirtear gur bhaist Naomh Pádraig Naomh Olcan anseo, agus d'insealbhaigh é mar easpag ann.
* ''Alt na n-Ingen'', suite i ''Crích Dalaraide''.&lt;ref name=&quot;OGlocusA&quot;/&gt;
* ''Cairloegh''.'' Claimed as being located near ''Na Lee'' in what became the barony of [[Coleraine (barony)|Coleraine]]. Said to have been granted to Fiachra for defeating Ailill in the battle of Ocha.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* ''Cothraighe''.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt; Located in Dál Riata, the name preserved in the barony of [[Cary (barony)|Cary]].&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* Cúil Raithin. '' Meaning &quot;corner/nook of ferns&quot;.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesColeraine&quot;/&gt; Modern-day Coleraine. Located in Eilne, it was once an episcopal see.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt; A church had been founded here by St. Patrick.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt; It has been suggested that it lost its status after the Ui Choelbad ruling dynasty of the Dál nAraidi of Magh Line conquered Eilne in the mid-7th century, and a prince of theirs settled there. Their own church in Magh Line, at Domnach Combair, was also an episcopal see and they may have been content to see Cúil Raithin lose its status.&lt;ref name=&quot;Edwards59&quot;/&gt;
* ''Cúl Cáel''. '' Where Fiacha mac Baetain, king of Dál nAraidi killed Fiacha mac Demain, king of Dál Fiatach. Possibly Kilkeel in County Down, which derives from ''Cill Chaoil''.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesKilkeel&quot;/&gt;
* ''Cúl Fothirbi'', nó ''Cell Fuithirbi''.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
* ''Druim Dáganda''.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;
* ''Echdruim Brecain''.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; ''Eachdhroim''.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesAughrim&quot;/&gt;'' Suite de réir [[John O'Donovan (scoláire)|O'Donovan]] ar an teorainn Dál nAraidi agus Dál Riata.&lt;ref name=&quot;Donovan121&quot;/&gt;''
* ''Fan in t(s)amaisci.&lt;ref name=&quot;OGlocusF&quot;/&gt;
* ''Fid Átha Luain'', nó ''Fedha baile atha luain''. Nasctha le ''Dún Daen Hi Fidbaid'', ''qv.''.&lt;ref name=&quot;OGlocusF&quot;/&gt;
* ''Imlech Cluane'', suite i Seimhne.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;
* ''Inber Olarba'', '' the estuary of the river Olarba, present-day Larne.&lt;ref name=&quot;OGlocusO&quot;/&gt;
* ''Laethet''.&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt; ''Suíomh de cath'' ''idir Dál nAraidi agus Dál Fiatach, possibly modern-day [[Knocklayd]], in the north of County Antrim.&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot; /&gt; Knocklayd derives from'' Cnoc Leithid'', meaning &quot;hill of the slope&quot;.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesKnocklayd&quot;/&gt;
* ''Linn Dóe'', alias ''Linn Uachaill'', '' which formed part of the boundary of Dál nAraidi.&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt;  Said to belong to the Clanna Conall Cearnach.&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt;
* ''Linn in Goban'','' alias Linn na nGobann, Cenn Guba, and Cnoc Glinne. Said to have been where the legendary figure [[Tuathal Techtmar]] was slain.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt;  Stated as being a hill at Móin an Chatha in Magh Line.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;''
* ''Ross Torathair''.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusR&quot;/&gt; Suite gar do Chúil Raithin,'' a battle for this place between St. Columba and St. Comgall is referenced to in the ''Amra Choluim Chille'', the Elegy of St. Columba.&lt;ref name=&quot;OGlocusR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amra&quot;/&gt;
* ''Scirit'', aitheanta fosta mar ''Scirec Archaile'', '' meaning (Arcail: great valley).&lt;ref name=&quot;OGlocusS&quot;/&gt;  Now known as Skerry. Located near Slemish in Dál nAraidi in Tuaiscirt, it was an ancient burial place.&lt;ref name=&quot;OGlocusS&quot;/&gt;

===Gnéithe geograhacha===
'''Aibhneacha'''
*Buas.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; Modern-Irish ''An Bhuais'', meaning &quot;the cow-like one&quot;, modern-day River Bush.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesBush&quot;/&gt; A river in north-western County Antrim that was the boundary between west of Dál Riata and the east of Eilne.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;
*Fregabhail.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; Modern-Irish ''Freabhal'', meaning &quot;towards the fork&quot;, modern-day Glenravel River.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesRavel&quot;/&gt; Formed the northern border between Dál nAraidi and Dál Riata.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesRavel&quot;/&gt; It also formed part of the boundary between the medieval deanerys of Tuaisceart and Ui Tuirtre.&lt;ref name=&quot;OGlocusF&quot;/&gt;
*Inber n-Ailinne.&lt;ref name=&quot;OGlocusI&quot;/&gt;
*Men, alias Mena, Main, Myn, modern-Irish ''An Mhin'', meaning &quot;the river/water&quot;, now known as the [[River Main (County Antrim)|River Maine]]. This river flowed into &quot;Rubha Mena&quot;, now known as Mainwater Foot, at [[Lough Neagh]].&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesMain&quot;/&gt;
*Ollarba, alias Olarba.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusO&quot;/&gt; Modern-day River Larne, which empties into Larne Lough.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesLarneRiver&quot;/&gt; Some claim it is instead the [[Six Mile Water]], which starts near Larne and empties into Lough Neagh.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesSixMileWater&quot;/&gt; It was located to the south-east of Magh Line, running past Ráith Mór.&lt;ref name=&quot;OGlocusO&quot;/&gt;
*Olar. A river that like the Olarba starts at Móin an Chatha but instead flows into Lough Neagh.&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt;

'''Átha'''
*Fertais Tuama.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; Modern-Irish ''Fearsaid Thuama'', meaning the &quot;ford of Toome&quot;, present-day [[Toome]].&lt;ref name=&quot;PlaceNamesToome&quot;/&gt; The ford referenced crossed the River Bann near [[Lough Neagh]].

'''Foraoisí'''
*Conaire, also spelt as Condaire and Connere.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesConnor1&quot;/&gt; Modern-Irish ''Coinnire'', meaning &quot;(wild-)dog oak-wood&quot;, and Anglicised as Conner. It is the location of the medieval cathedral for the diocese of Connor. Its patron is stated as being St. Mac Nissi.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesConnor2&quot;/&gt;

'''Gleannta'''
*Arcail, a great glen located to the north of Sliabh Mis. Now known as the Braid Valley.&lt;ref name=&quot;OGlocusA&quot;/&gt;
*Glenn in Scáil, alias Muintir Diugna.&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt; Near Slemish, it is where Milchú kept St. Patrick as a slave.&lt;ref name=&quot;OGlocusG&quot;/&gt;
*Glenn Indechta.&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; Modern-Irish ''Gleann Fhinneachta'', meaning &quot;Finneacht's glen&quot;, Anglicised as Glynn.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlynn&quot;/&gt; St. Patrick is said to have founded a church here. Glenn Indechta also marked the southern boundary of the kingdom of Dál Riata.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlynn&quot;/&gt;

'''Locha'''
*Loch Daim Deircc. A lake located west of Tráig Fhirgrinne Mic Dheagaid and of Uisce Labrainde, both west of Slemish.&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusU&quot;/&gt;
*Loch Laigh, alias Loch Lóig and Loch Láig.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;/&gt; Modern-Irish ''Loch Lao'', meaning &quot;sea-inlet of the calf&quot;, now known as Belfast Lough.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesBelfastLough&quot;/&gt;

'''Macairí srl'''
*Magh Latrainn, alias Lathraind, Latharrne, and Latharna, the plain of Latharna running from the hills to the sea.&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt;
*Cluain Beoan and Cluain Fiachna.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
*Magh Monaich.&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt;
*Magh Séle, located in Semne.&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt;
*Móin an Chatha, the bog of which the rivers Olar and Ollarba start.&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt; 
*Monai, a bog located somewhere in Dál nAraidi.&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;/&gt;

'''Sléibhte'''
*Arda Corrain. A battle occurred here between the Dál nAraidi and Dál Riata. Fiachna mac Demmain, king of Dál nAraidi and Ulaid was slain here. Possibly the hill above &quot;the Corran of Larne&quot;.&lt;ref name=&quot;OGlocusA&quot;/&gt;
*Cnoc Cennghaba, alias Cnoc Glinne-an-Gabhann and Cnoc Glindi Ui Gaband, located in Magh Line.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt; A prince of Fremand Fini was also slain here.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
*Crich Araide Adruiad.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt; One of the mountains of Ulaid, seen from County Louth.&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;/&gt;
*Slebe Ulad. Mountains of Ulaid, containing Crích Araide Adruaid, Sliab Mis magnech, Monor nGand, and Sliab Caín Comramach Calland.&lt;ref name=&quot;Metrical&quot;/&gt;
* ''Sliab Cáin'', Sliabh Cáin, suite i nGleann an Scáil.&lt;ref name=&quot;OGlocusS&quot;/&gt;
* &lt;!--hi nDíthruib--&gt;Slébi Mis,&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;/&gt; [[Sliabh Mis]].&lt;ref name=&quot;PlaceNamesSlemish&quot;/&gt;

==Féach freisin==
* [[Ulaid]]
* [[Ríthe na nUladh]]
* ''[[Ríthe Dáil Araidi]]
* ''[[Dál nAraidi Mag Line]]
* ''[[Uí Echach Cobo]]
* ''[[Uí Erca Céin]]
* [[Dál Fiatach]]
* [[Dál Riada]]
* [[Ciannachta]]
* [[Craobh Rua]]

==Foinsí==
* {{
cite book |title=A History of Ulster |last=Bardon |first=Jonathan |year=2005 |publisher=The Black Staff Press|isbn=0-85640-764-X |url=https://archive.org/details/historyofulster00jona
}}
* {{
cite book |last=Bell |first=Robert |title=The book of Ulster Surnames |url=https://archive.org/details/bookofulstersurn0000bell |page=[https://archive.org/details/bookofulstersurn0000bell/page/180 180] |publisher=The Blackstaff Press |year=2003 |isbn=0-85640-602-3
}}
* {{
cite journal |title=The Royal Residence of Rathmore of Moy-Linne. With Notes on Other Early Earthworks in Ulster |last=Berry |first=R. J. |publisher=Ulster Archaeological Society |journal=Ulster Journal of Archaeology |series=Second Series |volume=5 |issue=1 |date=Deireadh Fómhair 1898 |pages=9–19
}}
* Byrne, Francis John, ''Irish Kings and High-Kings.'' Batsford, Londain, 1973. {{ISBN|0-7134-5882-8}}
* {{
cite journal |title=Clann Ollaman Uaisle Emna |last=Byrne |first=F. J. |authorlink=Francis John Byrne |publisher=Liverpool University Press |journal=Studia Hibernica |issue=4 |year=1964 |pages=54–94
}}
* {{
cite journal |title=Tribes and tribalism in Early Ireland |last=Byrne |first=F. J. |publisher=Royal Irish Academy |journal=[[Ériu (iriseán)|Ériu]] |volume=22 |year=1971 |pages=128–166
}}
* {{
cite book |title=Early Christian Ireland |last=Charles-Edwards |first=T. M. |authorlink=T. M. Charles-Edwards |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=9780521363952
}}
* {{
cite book |title=The Chronicle of Ireland, Volume 1 |last=Charles Edwards |first=T. M. |publisher=Liverpool University Press |year=2006 |isbn=9780853239598}}
* {{
cite book |title=The excavation of an Early Christian rath with later medieval occupation at Drumadoon, Co. Antrim |author1=Cormac McSparron |author2=Brian Williams |author3=Cormac Bourke |year=2009 |publisher=[[Acadamh Ríoga na hÉireann]]
}}
* {{
cite book |title=A New History of Ireland, II Medieval Ireland 1169-1534 |year=2008 |editor=Cosgrove, Art |publisher=Oxford University Press |isbn=978-019-953970-3
}}
* {{
cite journal |title=Excavations at Rathbeg, Co. Antrim |author1=Cynthia Warhurst |author2=Deirdre Flanagan |author3=J. R. Pilcher |journal=Ulster Journal of Archaeology |series=Third Series |volume=32 |year=1969 |pages= 93–100
}}
* [[Dáibhí Ó Cróinín|Cróinín, Dáibhí]], ''Early Medieval Ireland: 400&amp;ndash;1200.'' Longman, Londain, 1995. {{ISBN|0-582-01565-0}}
* {{
cite journal |
title = The Dál Fiatach |
last = Dobbs |
first = Margaret |
authorlink = Margaret Dobbs |
publisher = Ulster Archaeological Society |
journal = Ulster Journal of Archaeology |
series = Third Series |
volume = 8 |
year = 1945 |
pages = 66–79
}}
* {{
cite journal |
title = The Ui Dercco Céin |
last = Dobbs |
first = Margaret |
publisher = Ulster Archaeological Society |
journal = Ulster Journal of Archaeology |
series = Third Series |
volume = 2 |
year =1939 |
pages = 112–119
}}
* {{
cite book |title=Brian Boru and the Battle of Clontarf |last=Duffy |first=Seán |year=2014 |publisher=Gill &amp; Macmillan |isbn=978-0-7171-6207-9
}}
* {{
cite book |title=Medieval Ireland an Encyclopedia |url=https://archive.org/details/medievalirelande0000unse |last=Duffy |first=Seán |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4159-4052-8
}}
* Duffy, Seán (eag.), ''Atlas of Irish History.'' Gill &amp; Macmillan, Baile Átha Cliath, 2a heagrán, 2000. {{ISBN|0-7171-3093-2}}
* {{
cite book |
title = Medieval Ireland. Territorial, Political and Economic Divisions |
last = MacCotter |
first = Paul |
publisher = The Heritage Council |
isbn = 9781846825576 |
date = 2014-10-31
}}
* {{
cite journal |title=Archaeological Evaluation of the Inaugural Landscape of Crew Hill (Craeb Telcha), County Antrim |last=MacDonald |first=Philip |journal=Ulster Journal of Archaeology |series=Third Series |volume=67 |year=2008 |pages= 84–106 |publisher=Ulster Archaeological Society
}}
* {{
cite journal |title=Erratum for Volume 20/21 of the &quot;Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium&quot; |journal=Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium |volume=22 |year=2002 |pages=264–269 |publisher=Department of Celtic Languages &amp; Literatures, Harvard University |last=Maney |first=Laurance
}}
* {{
cite journal |title=&quot;I Wonder What the King Is Doing Tonight&quot; Looking for Arthur in All the Wrong Places |journal=Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium |volume=24/25 |year=2004–2005 |pages=54–72 |publisher=Department of Celtic Languages &amp; Literatures, Harvard University |last=Maney |first=Laurance
}}
* {{
cite journal |title=Clones and Her Neighbours in the Early Period: Hints from Some Airgialla Saints' Lives |last=McCone |first=Kim |journal=Clogher Record |volume=11 |issue=3 |pages=305–325 |year=1984 |publisher=Clogher Historical Society |doi=10.2307/27695892|jstor=27695892
}}
* {{
cite book |title=The Martyrdom of Donegal. A calendar of the Saints of Ireland |last=Ó Donnabháin |first=Seán |authorlink=Seán Ó Donnabháin |year=1864 |publisher=Oxford University Press (2006)
}}

==Tagairtí==
{{reflist|
refs = 
&lt;ref name=&quot;ANHoI17&quot;&gt;A New History of Ireland, lch. 17.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;&gt;A New History of Ireland, lch. 212.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MIaE493&quot;&gt;Duffy (2005), lch. 493.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf138-9&quot;&gt;Duffy (2014), ll. 138-139.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bardon20-1&quot;&gt;Bardon, plch. 20-21.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bell137&quot;&gt;Bell, lch. 137.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bell163&quot;&gt;Bell, lch. 163.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Byrne58&quot;&gt;Byrne (1964), lch. 58.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Byrne85&quot;&gt;Byrne (1964), lch. 85.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Byrne154-5&quot;&gt;Byrne (1971), plch. 154-155.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Byrne165&quot;&gt;Byrne (1971), lch. 165.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dobbs78&quot;&gt;Dobbs (1945), lch. 78.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dobbs116-7&quot;&gt;Dobbs (1939), ll. 116-117.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Donovan121&quot;&gt;O'Donovan, lch. 121.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Edwards59&quot;&gt;Charles-Edwards (2000), lch. 59.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Edwards63&quot;&gt;Charles-Edwards (2000), lch. 63.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Chronicle69&quot;&gt;Charles-Edwards (2006), lch. 68.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Chronicle165&quot;&gt;Charles-Edwards (2006), lch. 165.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Flanagan98-9&quot;&gt;Flanagan, ll. 98-99.&lt;/ref&gt;
&lt;!--ref name=&quot;McCone308-9&quot;&gt;McCone, lch. 308-309.&lt;/ref--&gt;
&lt;ref name=&quot;McSparron109&quot;&gt;McSparron, lch. 109.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacCotter230&quot;&gt;MacCotter, lch. 230.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Maney67&quot;&gt;Maney (2002), lch. 67.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Maney265&quot;&gt;Maney (2004), lch. 265.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Milliken&quot;&gt;{{cite web |
url = http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~alanmilliken/Research/IrishRecords/Miscellaneous/Fir-na-craibhe.html |
teideal = Fir-na-craibhe in Dal Araide of the North |
accessdate = 3ú Lúnasa 2016 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2016-08-19 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20160819163439/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~alanmilliken/Research/IrishRecords/Miscellaneous/Fir-na-craibhe.html }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OGlocusA&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi//locus/A Onomasticon Goedelicum]{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - A&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusC&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/C Onomasticon Goedelicum]{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - C&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusD&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/D Onomasticon Goedelicum]{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - D&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusF&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/F Onomasticon Goedelicum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626185825/https://research.ucc.ie/doi/locus/F |date=2020-06-26 }} - F&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusG&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/G Onomasticon Goedelicum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629055259/https://research.ucc.ie/doi/locus/G |date=2020-06-29 }} - G&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusI&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/I Onomasticon Goedelicum]{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - I&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusL&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/L Onomasticon Goedelicum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629045111/https://research.ucc.ie/doi/locus/L |date=2020-06-29 }} - L&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusM&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/M Onomasticon Goedelicum]{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - M&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusO&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/O Onomasticon Goedelicum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200628161114/https://research.ucc.ie/doi/locus/O |date=2020-06-28 }} - O&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusR&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/R Onomasticon Goedelicum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626185822/https://research.ucc.ie/doi/locus/R |date=2020-06-26 }} - R&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusS&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/S Onomasticon Goedelicum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200628083612/https://research.ucc.ie/doi/locus/S |date=2020-06-28 }} - S&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusT&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/T Onomasticon Goedelicum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629075428/https://research.ucc.ie/doi/locus/T |date=2020-06-29 }} - T&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OGlocusU&quot;&gt;[http://research.ucc.ie/doi/locus/U Onomasticon Goedelicum]{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - U&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Amra&quot;&gt;[http://www.maryjones.us/ctexts/amra_columcille.html Amra of St. Columba]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Forest&quot;&gt;[http://www.dil.ie/search?q = fiodhba Irish Language Dictionary] - Fiodhba&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Metrical&quot;&gt;[http://www.ucc.ie/research/celt/published/G106500D.html The Metrical Dindshenchas]&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlaceNamesArmoy&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 15890 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Armoy&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesAughrim&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 15117 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Aughrim, County Down&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesBelfastLough&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 6524 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Belfast Lough&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesBush&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 342 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Bush&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesColeraine&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 214 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Coleraine Parish&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesComber&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 12014 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Comber&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesConnor1&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16927 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Connor Parish&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesConnor2&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16928 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Connor&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesDuneaneManse&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 5448 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Duneane Manse&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesDuneaneParish&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 5449 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Duneane Parish&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlenavy&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 6061 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Glenavy&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlore&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16448 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Glore&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesGlynn&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16874 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Glynn&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesIslandMagee&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16884 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Island Magee&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesKilkeel&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 15234 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Kilkeel&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesKilroot&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 6371 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Kilroot&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesKnocklayd&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 15738 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Knocklayd&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesLarne&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16730 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Larne&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesLarneRiver&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16870 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Larne River&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesMagheramorne&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16895 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Magheramorne&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesMain&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 5265 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Main&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesRashee&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 18811 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Rashee&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesRavel&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16386 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Glenravel Water&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesSixMileWater&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 5659 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Six Mile Water&lt;/ref&gt; 
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesSlemish&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 16664 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Slemish&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesToome&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry = 5398 Place Names NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125163013/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry |date=2021-01-25 }} - Toome&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;SurnamesGarvey&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.libraryireland.com/names/og/o-gairbheith.php |
teideal = Ó Gairbheith |
work = Irish Names and Surnames |
access-date = 15u Meán Fómhair 2015 |
last = Woulfe |
first = Rev. Patrick |
year = 1923
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SurnamesHaidith&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.libraryireland.com/names/oh/o-haidith.php |
teideal = Ó Haidith|
work = Irish Names and Surnames |
access-date = 15ú Meán Fómhair 2015 |
last = Woulfe |
first = Rev. Patrick |
year = 1923
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SurnamesHanvey&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.libraryireland.com/names/oh/o-hainbheith.php |
teideal = Ó hAinbheith |
work = Irish Names and Surnames |
access-date =  15ú Meán Fómhair 2015 |
last = Woulfe |
first = Rev. Patrick |
year = 1923
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SurnamesLavery&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.libraryireland.com/names/ol/o-labhradha.php |
teideal = Ó Labhradha |
work = Irish Names and Surnames |
access-date =  15 Meán Fómhair2015 |
last = Woulfe |
first = Rev. Patrick |
year = 1923
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SurnamesLawlor&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.libraryireland.com/names/ol/o-leathlobhair.php |
teideal = Ó Leathlobhair |
work = Irish Names and Surnames |
access-date =  15ú Meán Fómhair 2015 |
last = Woulfe |
first = Rev. Patrick |
year = 1923
}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Éire Tholamaes}}
{{Ulaid}}

{{DEFAULTSORT:Dal Naraidi}}
[[Category:Ulaid]]
[[Catagóir:Éire Tholamaes]]</text>
      <sha1>d93niyilnd10870uqekb0szyq2aruky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uí Echach Cobo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91883</id>
    <revision>
      <id>1321150</id>
      <parentid>1312230</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11992" sha1="ep4ihrmanj4uuugou9cr68fsaxqc96u" xml:space="preserve">Tugtar an t-ainm '''Uíbh Eachach Cobha''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Uí Echach Cobo''') do roinnt rannán críochach stairiúil in [[Ulaid|Ultaibh]] (''[[Contae an Dúin]], sa lá atá inniu ann'') arna rialú ag Uí Echach Cobo mar chuid de thuath Uladh.
Príomhfhine na gCruithne ba ea iad. Roinn siad ríogacht na nUlad leis an [[Dál Fiatach]] agus a ngaolta, an [[Dál nAraidi]].&lt;ref name=&quot;Placenames&quot;/&gt; Ba é Fothad mac Conaille (bás 552) an chéad rí Uí Eachach a bhfuil eolas againn faoi. 
Ón 12ú haois, bhí an fhine Mag Aonghusa ina gceannairí ar Uíbh Eachach. Bhí siad lonnaithe i [[Ráth Fraoileann]] agus insealbhaíodh iad i g[[Cnoc Uíbh Eachach]]. Tar éis [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Chogadh na Naoi mBliana]], d'umhlaigh taoisigh Uíbh Eachach roimh [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Choróin Shasana]] agus roinneadh an chríoch eatarthu. Rinneadh Uíbh Eachach (nó 'Iveagh' sa Bhéarla) ina [[barúntacht|bharúntacht]], ach ina dhiaidh sin, roinneadh ina hUibh Eachach Íochtarach agus ina hUibh Eachach Uachtarach. Bhí críoch Uibh Eachach mar bhunús [[Deoise an Droma Mhóir|Dheoise an Droma Mhóir]] (''Deoise Chaitleach'').


[[File:UlsterDioceseKingdoms.png|thumb|''Ulaid'' i rith na 12ú haoise agus na trí príomhríochtaí ''Uí Echach Cobo'' san áireamh.]]

An áit is airde sa dúiche ab ea ''Cnoc Uí Echach''.&lt;ref name=&quot;PlacenamesDBR&quot;/&gt;  B'fhéidir gurbh é seo lárionad chumhacht Uí Eachach.

''Magh Cobha'' ba ea ainm níos sine don cheantar, a caomhnaíodh mar ''Moycove'', an t-ainm is luaite sna hannála le haghaidh pharóiste [[Droim Bhaile Uí Ruanaí]], agus ainm chaisleáin Normannaigh idir 1188 – 1261.&lt;ref name=&quot;PlacenamesDBR&quot;/&gt;

Ón 12ú haois ar aghaidh, ba iad [[Mhic Aonghusa]] na taoisigh sa cheantar.  

Cruthaíodh [[Deoise an Droma Mhóir]] bunaithe ar chríocha na tuaithe.

[[Íomhá:Arms of McGuinness.svg|mion|100px|Armas Mac Aonghasa]]

==Tagairtí sna hAnnála==
Luaitear ''Uí Echach Cobo'' sna hannála Éireann ón mbliain 551 go dtí 1136.  Feictear an teideal &quot;[[Ríthe Éireann|ríg]] Coba'&quot; i n[[Annála Tiarnaigh]] don bhliain 685,&lt;ref name=&quot;T685&quot;/&gt; agus i n[[Annála Uladh]] do 735.&lt;ref name=&quot;AU735&quot;/&gt;  Tar éis na bliana 882 i nAnnála Uladh, ina bhfeictear &quot;rex Cobho&quot;,&lt;ref name=&quot;AU882&quot;/&gt; scríobhadh tiarna ''Uí Echach'' ina ionad.  

San iontráil deireanach don bhliain 1136, le fáil i n[[Annála na gCeithre Máistrí]], deirtear: ''Echrí Ua h-Aittéidh, tigherna Ua n-Eachdach, do mharbhadh d'Uibh Eachdach féisin.&lt;ref name=&quot;Library&quot;/&gt;&lt;ref name=ACM1136/&gt;

==Ginealach==
De shliocht ''[[Fiachu Araide]]'', bunaitheoir eapainmneach an [[Dál nAraidi|Dáil Araí]], ba ea sinsear Uí Eachach Cobha, [[Eochaid mac Condlai|Eochaidh mac Connla]].  Ní fios go cruinn an tsinsearacht, toisc go gcaomhnaítear roinnt ginealach éagsúil:

I n[[Annála Uladh]], faightear:
* 553, ''Mors Euchach mc. [[Condlae mac Cóelbad|Conleid]] .i. rí Ulad in quo h-U Echach Ulad'' [[Eochaid mac Condlai|Eochu]], sinsear ''Uí Echach Ulad''.&lt;ref name=&quot;AU553&quot;/&gt;

Ginealaigh Rawlinson:
* Cuid ''Genelach Dál Araide'':
: ... ''m. Echdach m. Condlae m. Cóelbad m. Cruind Ba Druí.&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;/&gt; ''
* Cuid ''Genelach Úa n-Echach'':
: ... ''m. Echdach m. Condlae m.  Ba Druí.&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;/&gt;
* Cuid ''Genelach Úa n-Echach Coba'':
: ... ''m. Echach Coba (a quo Úi Echach Coba) m. Cruind Ba Druí.
* Cuid ''Genelach Mheg Aenghusu Indso'', clann ''Uí Eachach Cobo'':
: ... ''m. Echach m. Condlai, m. Cóelbad Coba m. Cruind ba Drái, m. Echach Coba (''Ui Echach'') m. Lugdhach.&lt;ref name=&quot;Rootsweb2&quot;/&gt; 

'''Laud Genealogies and Tribal Histories''':
* Cuid ''Síl Fergusa'':
: ... ''m. Echach m. Condlai m. Cóelbad Coba m. Cruind ba drái (ciuis filii Echu &amp; Frecher athair Fergusa) m. Echach Coba m. Lugdhach
: ... ''m. Echach m. Condlai m. Caelbad m. Cruind ba drui.&lt;ref name=&quot;Laud&quot;/&gt;
* Cuid ''De genelach hÚa nEchach Coba'':
: ... ''m. Echach (a quo hÍ Echach) m. Cruind ba drui..
: ... ''m. Echach Coba m. Aililla m. Fedlimthe (sursum).&lt;ref name=&quot;Laud&quot;/&gt;

==Ríthe Chobha==
* Fothad mac Conaille (bás 552)
* Áedán mac Mongáin (bás 616) 
* [[Fergus mac Áedáin]] (bás 692), rí Ulad ó 674
* Bressal mac Fergusa (bás 685)
* Eochaid mac Bressail (bás 733)
* Conchad mac Cúanach (bás 735)
* Fergus Glut (bás 739)
* Ailill mac Feidlimid (bás 761)
* Gormgal mac Conaille (bás 776)
* Eochu mac Aililla (bás 801) 
* [[Máel Bressail mac Ailillo]] (bás 825), rí Ulad ó 819
* Cernach mac Máele Bressail (bás 853)
* Conallán mac Máele Dúin (bás 882)
* [[Aitíth mac Laigni]] (bás 898), rí Ulad ó 896

==Taoisigh Uí Eachach==
Tráth dá raibh, bhí Uíbh Eachach faoi cheannas mhuintir ''Uí Aitidhe'',&lt;ref name=&quot;Library&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Names&quot;/&gt; ar feadh dhá chéad bliain a mhaítear.  Is é ''Aodh Ua hAitidhe'' an chéad atá luaite sna hannála, leis an teideal &quot;rí ''Uí Echach Cobo''&quot;, a mharaigh a mhuintir féin é sa bhliain AD 965.&lt;ref name=&quot;Library&quot;/&gt;  Tá an iontráil deireanach le fáil don bhliain 1136, ina maraíodh Eichre Ó hAití (''Echri Ua hAitidhe''), tiarna ''Uí Echach Cobo'', ag a mhuintir féin fosta.&lt;ref name=&quot;Library&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ACM1136&quot;/&gt;  As sin amach, ní fheictear an t-ainm a thuilleadh sna hannála.&lt;ref name=&quot;Library&quot;/&gt;

Síolraithe ó Shárán Uí Eachach ba ea clann Uí Aití, Mhic Aonghasa, taoisigh Clann Aodha.&lt;ref name=&quot;Names&quot;/&gt;  Faoin 12ú haois, bhí Mhic Aonghasa i gceannas fosta Uí Eachach, agus [[Ráth Fraoileann]] mar bhunáit acu.&lt;ref name=&quot;Names&quot;/&gt;  Sa bhliain 1153, bronnadh cairt ar Mhainistir [[An tIúr|an Iúir]], fianaithe ag Aodh Mór Mac Aonghasa, taoiseach Clann Aodha.&lt;ref name=&quot;Library&quot;/&gt;  Luaitear Mhic Aonghasa fosta i litreacha ó [[Éadbhard II Shasana]], ina dtugtar an teideal ''Dux Hibernicorum de Ouehagh'' orthu.&lt;ref name=&quot;Library&quot;/&gt;

Le linn an 14ú haois, d'éirigh cinn an [[Cineál Fhártaigh|Cineáil Fhártaigh]] den chlann Mhic Artáin ina dtaoisigh Uíbh Eachach, cé go bhfeictear sna hannála Muircheartach Mac Artáin mar [[Tánaisteacht|thánaiste]] Uí Eachach chomh luath is an 11ú haois.&lt;ref name=&quot;Library&quot;/&gt;  Síolraithe ó Artán fionnó Mhongáin Mhic Aonghasa is ea clann Mhic Artáin.&lt;ref name=&quot;Names137&quot;/&gt;

Faoin 15ú haois, le cliseadh [[Iarlacht Uladh]], mhéadaigh Mhic Aonghasa críocha Uíbh Eachach soir go dtí [[Caisleán Dhún Droma]], áit a théann Contae an Dúin i [[Muir Éireann]] isteach.&lt;ref name=&quot;Bardon&quot;/&gt;  Míshocair ba ea Uí Eachach ámh, de bharr an achrainn idir ceithre príomhchlann  Mhic Aonghasa — Caisleán Uidhilín, Corrdhoire, Coill Bhairrlinne agus Ráth Fraoileann.&lt;ref name=&quot;Bardon&quot;/&gt;

Sa bhliain 1539, chuaigh an chlann ar táin bó i g[[Contae na Mí]] isteach, ach tháinig [[Leonard Grey, 1st Viscount Grane|Lord Deputy Grey]] rompu agus chloígh sé iad ag [[Cath Bhéal Átha hÓ]].

Sa bhliain 1543, ghlac Art Mac Artáin le [[Géilleadh agus Athbhronnadh]] agus chuaigh sé ar turas go [[Palace of Placentia|Pálás Greenwich]] áit a rinneadh ridire de faoin ainm ''Sir Arthur Guinez'' ag [[Anraí VIII Shasana]].&lt;ref&gt;Burke's Peerage&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1575, d'éirigh le hAodh Mac Aonghasa ina achainí um chairt ar a chuid tailte ó [[Eilís I Shasana|Eilís I]] agus rinneadh ridire de sa bhliain 1576.  Sa bhliain 1584, feabhsaíodh a thionacht trí dheonú ''in capite'' &quot;den chontae no tailte Uíbh Eachach go léir&quot;.  Sa bhliain 1585, bronnadh tiarnas agus mainéar [[Coill Bhairrlinne|Choill Bhairrlinne]] ar a chol ceathrar Eibhear mac Ruaidhrí Mac Aonghasa.&lt;ref&gt;Brady &amp; Ohlmeyer eag., ''British Interventions in Early Modern Ireland'', Cambridge University Press 2005, ll. 59-60.&lt;/ref&gt;

Le linn [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Chogadh na Naoi mBliana]] (1594-1603), d'fhan taoiseach na clainne, Art Rua Mac Aonghasa, neodrach, cé go ndeachaigh mórán dá mhuintir i bpáirt le h[[Aodh Ó Néill]], Iarla Thír Eoghain (Caitríona Nic Aonghasa ba ea duine dá mhná chéile).  D'insealbhaigh Ó Néill taoiseach nua sa bhliain 1595 agus scar an chlann as a céile.  In ainneoin seo, rinne [[Charles Blount, 8ú Barún Mhuinseo|Charles Blount]], [[Fear Ionaid na hÉireann]], slad ar Uíbh Eachach chomh huafásach sin gur ghéill Art Rua chun díothú a mhuintir a chosc.&lt;ref name=&quot;Bardon&quot;/&gt;

==''Iveagh''==
Cruthaíodh [[barúntacht]] Uí Eachach (''Iveagh'') le linn réimse [[Eilís I Shasana]] as tailte na clainne.

Tá an t-ainm ''Iveagh'' ann mar theideal in ''[[Peerage of Ireland]]'' agus ''[[Peerage of the United Kingdom]]'', go háirithe i dtaca le clanna ''Magennis'' agus ''Guinness'' ([[Mhic Aonghasa]]).

==Tagairtí==
{{reflist|
&lt;ref name=&quot;Rootsweb&quot;&gt;[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ulster.htm Ireland's History In Maps] - Ulster, Uí Eathach Cobha&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Placenames&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17705 Placenames NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616170018/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17705 |date=2020-06-16 }} - Iveagh&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ESDS&quot;&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.esds.ac.uk/doc/3582%5Cmrdoc%5Cpdf%5Cfields.pdf |teideal=Database of Irish Historical Statistics - Literacy Notes |dátarochtana=2020-02-17 |archivedate=2016-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312065932/http://esds.ac.uk/doc/3582/mrdoc/pdf/fields.pdf }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;&gt;[http://www.ucc.ie/celt/published/G105003/text026.html Genealogies] ó [[Rawlinson B 502]], cuid 26&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AU553&quot;&gt;[[Annála Uladh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/text122.html 553 AD]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UUC003&quot;&gt;[http://www.ucc.ie/celt/published/E900000-003/text003.html Early Irish Population-Groups]: Their Nomenclature, Classification, and Chronology. Section 3, Sept-Names&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AU735&quot;&gt; AU, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/text304.html 735 AD]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AU882&quot;&gt;AU, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/text451.html 882 AD]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;T685&quot;&gt;[[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/online/G100002/text010.html 685 AD]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ACM1136&quot;&gt;[[Annála na gCeithre Máistrí]], [https://celt.ucc.ie//published/G100005B/text024.html 1136 AD]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlacenamesDBR&quot;&gt;[http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17600 Placenames NI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616154621/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17600 |date=2020-06-16 }} - Drumballyroney&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rootsweb2&quot;&gt;[http://archiver.rootsweb.ancestry.com/th/read/GENEALOGY-DNA/2006-08/1155780828 Rootsweb] - Irish/ Scots clans, Dalriada&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Laud&quot;&gt;''[http://www.ucc.ie/celt/published/G105005/text001.html The Laud Genealogies and Tribal Histories]''&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Library&quot;&gt;Leabharlann na hÉireann, ''[http://www.libraryireland.com/articles/baronyiveaghjol/ The barony of Iveagh]''&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bardon&quot;&gt;{{
cite book |author=Jonathan Bardon |isbn=978-0-7171-4738-0 |publisher=Gill &amp; Macmillan |year=2011 |title=The Plantation of Ulster}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Names&quot;&gt;{{Cite book |title=The book of Ulster Surnames |url=https://archive.org/details/bookofulstersurn0000bell |author=Robert Bell |publisher=The Blackstaff Press |isbn=0-85640-602-3 |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/bookofulstersurn0000bell/page/163 163]–4
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Names137&quot;&gt;{{
cite book |title=The book of Ulster Surnames |url=https://archive.org/details/bookofulstersurn0000bell |author=Robert Bell |publisher=The Blackstaff Press |isbn=0-85640-602-3 |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/bookofulstersurn0000bell/page/137 137]
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PRONI&quot;&gt;Public Records Office of Northern Ireland [http://www.proni.gov.uk/index/local_history/geographical_index/baronies_.htm Baronies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217120743/http://www.proni.gov.uk/index/local_history/geographical_index/baronies_.htm |date=2010-02-17 }}&lt;/ref&gt;
}}


[[Catagóir:Ulaid]]
[[Catagóir:Ríthe Uladh]]
[[Catagóir:Cruithne]]</text>
      <sha1>ep4ihrmanj4uuugou9cr68fsaxqc96u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ulaid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91884</id>
    <revision>
      <id>1321079</id>
      <parentid>1317992</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57965" sha1="cxr84vehpqro5zm0lpn9jm2gye2yjap" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}

:''Féach freisin [[Cúige Uladh]]
Ard-ríocht nó '[[Cúigí na hÉireann|cúige]]' i n-oirdheisceart na [[Éire|hÉireann]] le linn na meánaoise ba ea '''''Ulaid'''''.  Cónaidhm dreamanna nó finte éagsúla a bhí ann.&lt;ref name=&quot;Connolly589&quot;/&gt;  Mhaígh roinnt rítheaghlach san ard-ríocht gur de shliocht na ''nUlad'' féin iad ([[Dál Fiatach]], srl), agus eile de shliocht na g[[Cruithne]] ([[Dál nAraidi]], srl).  

[[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|thumb|Ulaid le linn na 10ú agus 11ú–haoiseanna, le trí phríomh-fho-ríocht (gan Dál Riada).]]

Thugtaí ''[[Rí na nUladh|Rí Ulad]]'' nó ''[[Ríthe Éireann|Rí in Chóicid]]'' (Rí an Chúige) ar an rí.&lt;ref name=&quot;MacNeill651&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FraserPage159&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;  I gcáipéisí staire, séard atá i gceist leis an téarma ''Ulaid'' ná an dream, agus an [[Dál Fiatach]] ina rítheaghlach air.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;  Dá bharr, bhíodh dhá bhrí leis an teideal ''Rí Ulad'': rí na hard-ríochta agus/nó rí an dreama.&lt;ref name=&quot;MacNeill651&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;

Feictear na ''hUlaid'' go suntasach sa [[Rúraíocht]], cnuasach scéalta de chuid [[miotaseolaíocht na nGael]].  De réir na seanscéalta úd, luíodh críocha ársa na nUlad le [[cúige Uladh]] an lae inniu, gan [[Contae an Chabháin]], ach [[Contae Lú]] san áireamh.&lt;ref name=&quot;Connolly589&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hack38&quot;/&gt;  Síneadh a theorainn theas ón [[An Drobhaois|Drobhaois]] san iarthair go dtí [[An Bhóinn]] san oirthear.&lt;ref name=&quot;Connolly589&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hack38&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;

Ag tús an ré stairiúil in Éirinn sa 6ú haois, bhí críocha na ''nUlad'' teoranta taobh thoir den [[An Bhanna|Bhanna]].  Deirtear gur ghéill siad tailte d'[[Oirialla]] agus [[Uí Néill an Tuaiscirt]].&lt;ref name=&quot;Connolly589&quot;/&gt;  Tháinig deireadh le ''hUlaid'' mar ríocht Ghaelach sa 12ú haois, nuair a chloígh an ridire [[Tiarnas Angla-Normannach|Angla-Normannach]], [[John de Courcy]], iad, agus tháinig [[Iarlacht Uladh]] i réim.&lt;ref name=&quot;Connolly589&quot;/&gt;

[[Íomhá:Coat of arms of Courcy family.svg | mion | 50px | link=Tiarnas na nUladh|Tiarnas na nUladh]] [[Íomhá:Lacy arms.svg | mion | 50px | link=Iarlacht Uladh|Iarlacht Uladh]]

==Sanasaíocht==
Is ainmfhocal iolra é ''Ulaid'' agus eatnainm (ainm treibhe) a bhí ann ar dtús.  Mar is gnách, ceanglaíodh an t-ainm, cé nach raibh nasc ar bith ag an rítheaghlach leis an bhfine úd.&lt;ref name=&quot;Byrne46&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clontarf7-8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MacNeill60&quot;/&gt;

Is dócha gurb ionann na hUlaid agus na Ούολουντιοι (''Uoluntii'' or ''Voluntii'') luaite in ''[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geographia]]'' den dara haois AD le [[Tolamaes]].&lt;ref name=&quot;Ptolemy&quot;/&gt;  B'fhéidir gur truailliú é seo de Ούλουτοι (''Uluti'').  Tá an t-ainm fréamhaithe ón [[Seán-Ghaeilge]] ''ul'', le brí &quot;[[féasóg]]&quot;.&lt;ref&gt;Karl Horst Schmidt, &quot;Insular P- and Q-Celtic&quot;, in Martin J. Ball and James Fife (eag.), ''The Celtic Languages'', Routledge, 1993, lch. 67&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dil.ie/43085 1 ul], féasóg, ar eDIL&lt;/ref&gt;  Litríonn an scríbhneoir de dheireadh na 7ú haoise, [[Muirchú]], Ulaid mar ''Ulothi'' ina shaothar ''Beatha Phádraig''.&lt;ref name=&quot;MIaE493&quot;/&gt;

Tá an t-ainm Béarla ''Ulster'' fréamhaithe ó ''Ulaid'', ach níltear ar aon intinn maidir lena shanasaíocht.  D'fhéadfadh gur tógadh ''Ul'', le nó gan ginideach Ioruaise ''-s'', agus ''tír'';&lt;ref name=&quot;Bardon27&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;/&gt; sin nó ''-ster'' as Ioruais ba ea an iarmhír (le brí &quot;áit&quot;, coitianta i Sealtainn agus san Iorua).&lt;ref name=&quot;Isaac&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UHC&quot;/&gt;

Glaoitear Ultach ar dhuine de bhunadh na háite, agus dá bharr Mac nó Nic an Ultaigh''.&lt;ref name=&quot;Neafsey&quot;&gt;{{
cite book |
last = Neafsey |
first = Edward |
title = The Surnames of Ireland: Origins and Numbers of Selected Irish Surnames |
url = https://books.google.com/books?id=fwxxSDG1a_cC&amp;pg=PA168 |
year = 2002 |
publisher = Irish Roots |
isbn = 9780940134973 |
page = 168
}}&lt;/ref&gt;

==Réamhstair==
Sa saothar ''[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geographia]]'' le [[Tolamaes]], scríofa sa 2a haois AD, faightear na ''h[[Uoluntii]]'' in oirdheisceart na nUladh, taobh ó dheas d'[[Abhainn an Lagáin]] agus ó thuaidh [[An Bhóinn|den Bhóinn]].  Ó thuaidh bhí na [[Darini]] agus ó dheas na h[[Eblani]].  Deir [[Muirchú moccu Machtheni|Muirchú]], ina shaothar &quot;Vita Sancti Patrii&quot; scríofa sa 7ú haois, go raibh críocha na ''nUlothi'' suite idir an dá abhainn úd.&lt;ref&gt;Duffy (2005), lch. 817&lt;/ref&gt;  Sa [[Rúraíocht]] de chuid [[miotaseolaíocht na nGael]], a caomhnaítear i lámhscríbhinní ón the 8ú haois ar aghaidh, deirtear go raibh na hUlaid i gceannas ar fud tuaisceart Éireann ar fad, an teorainn ó dheas ag síneadh ón mBóinn san oirthear go dtí an [[An Drobhaois]] san iarthar.  Bhí an phríomhchathair ag [[Eamhain Mhacha]], gar d'[[Ard Mhacha]] an lae inniu.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;/&gt;

Le linn na tréimhse seo, deirtear go raibh Éire roinnte ina cúige, 'sé sin cúig ard-ríocht, Ulaid ina measc.&lt;ref name=&quot;Hurbert169-171&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hogan1&quot;/&gt;  Glaodh bréag-staraithe na meánaoise ''Aimser na Coicedach'' ar an ré seo.&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hurbert169-171&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ossianic75&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hogan1&quot;/&gt;

Tá scéalta na [[Rúraíocht]]a suite le linn réimse [[Conchúr mac Neasa|Conchúir mhic Neasa]], rí na ''nUlad'' ag Eamhain Mhacha, agus insíonn siad faoin gcoinbhleacht leis na  [[Connachta]], i gceannas na banríona, [[Méabh]], agus a fir chéile, [[Ailill mac Máta]].  Is é [[Cú Chulainn]], nia Chonchúir, príomhlaoch na scéalta, agus an eipic ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' an scéal is tábhachtaí.

I roinnt scéalta, deirtear gur tharla breith agus bás Chonchúir i gcomhthráth le [[Críost]].  Más fíor, is iomrall aimsire é láthair na gConnacht.  Tá a fhios, áfach, gur cumadh croineolaíocht luathstair na nGael.&lt;ref&gt;Byrne 2001, lch. 50–51.&lt;/ref&gt;  I ndáiríre, cónaidhm teaghlach de shliocht an rí seanscéalaigh, [[Conn Céadchathach]], den 2a haois de réir sheanchais, ba ea na Connachta stairiúil.&lt;ref&gt;R. A. Stewart Macalister (eag. &amp; aistr.), ''Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland Part V'', Irish Texts Society, 1956, lch. 331–333&lt;/ref&gt;  Insítear i sága amháin gur chomhaoiseach iad Conn agus ''[[Fergus mac Léti]]'',   réamhtheachtaí Chonchúir mar rí na ''nUlad''.&lt;ref&gt;D. A. Binchy (eag. &amp; aistr.), [http://www.ucd.ie/tlh/trans/dab.eriu.16.001.t.text.html &quot;The Saga of Fergus mac Léti&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120201150233/http://www.ucd.ie/tlh/trans/dab.eriu.16.001.t.text.html |date=2012-02-01 }}, ''[[Ériu (journal)|Ériu]]'' 16, 1952, ll. 33–48&lt;/ref&gt;  Deir [[Tíreachán]] ina naomhsheanchas [[Naomh Pádraig|Phádraig]] den 7ú haois  go raibh [[Cairpre Nia Fer|Cairbre Nia Fear]], Conchúir son-in-law,  ina bheatha ach 100 bliain roimh an Naomh, .i. sa 4ú haois.&lt;ref&gt;Ludwig Bieler (eag. &amp; aistr.), ''The Patrician Texts in the Book of Armagh'', Tírechán 40&lt;/ref&gt;

Bunaithe ar fhad ré bhéaloidis dá mheas féin, mhol Kenneth Jackson, go ndeachaigh an Rúraíocht siar go dtí an 4ú haois.&lt;ref&gt;[[Kenneth Hurlstone Jackson]], ''The Oldest Irish Tradition: a Window on the Iron Age'', Cambridge University Press, 1964&lt;/ref&gt;  Mhol T. F. O'Rahilly agus scoláirí eile gur fréamhaithe í an Rúraíocht sna cogaí idir na ''hUlaid'' agus na Connachta agus Uí Néill sa 4ú agus 5ú haoiseanna.  I ndeireadh na dála, ghéill na hUlaid an chuid is mó dá gcríocha, a bpríomhchathair san áireamh, do ríochtaí nua na [[Oirialla|nOiriall]].&lt;ref&gt;O'Rahilly 1946, ll. 207–234&lt;/ref&gt;  De réir an tsean-nóis, gurbh iad [[Colla Uais|na Trí Colla]],&lt;ref name=&quot;OBrien170-1&quot;/&gt; triúr sin-dubhó Choinn, a chloígh rí ''Ulad'', ''[[Fergus Fog]]'' ag [[Achaidh Leithdeircc|Achad Leith-dheirg]] i g[[Contae Mhuineacháin]], ghabh críocha uile na ''nUlad'' taobh thiar den [[An Rí]] agus [[Loch nEathach]], agus dhóigh Eamhain Mhacha.  Deirtear i ''n[[Annála na gCeithre Máistrí]]'' gur tharla seo sa bhliain AD 331.&lt;ref&gt;''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/text030.html M322-331]&lt;/ref&gt;

Creideann O'Rahilly agus a lucht leanúna gur dúblóg liteartha iad na Collas de [[Níall Noígíallach|Niall Naoighiallach]], bunaitheoir chlann Uí Néill.  Molann siad gurbh fhíor-choncaire Eamhain Mhacha a bhí siad sa 5ú haois.&lt;ref name=&quot;DOC&quot;&gt;Dáibhí Ó Cróinín, &quot;Ireland, 400–800&quot;, in Dáibhí Ó Cróinín (eag.), ''A New History of Ireland'', Iml 1, 2005, ll. 182–234&lt;/ref&gt;

Ba iad na hÉarainn, muintir na ''nUlad'', a bhí ina [[Ríthe na Teamhrach]] sa Rúraíocht, agus cuirtear iad i láthair ar bhealach tuisceanach, [[Conaire Mór]] acu go háirithe.  Chuir na [[Laigin]] Teamhair fúthu níos deireanaí, a bhí ar slí éigin go hait measctha leis na Connachta sa Rúraíocht.&lt;ref&gt;Is amhlaidh go raibh láithreacht réamhstairiúil ag na Laigin i gConnachta, agus b'fhéidir é go raibh siad i gceannas ann.  Féach Byrne, ll. 130 ff.&lt;/ref&gt;  Níos deireanaí, thóg na Connachta lár na tíre uathu.  Idir an dá linn, bhí na hÉarainn, faoi [[Cú Raoi]], i gceannas sa [[Mumhain]].  Cé gur naimhde na ''nUlad'' iad, cuirtear arís i láthair iadsan ar bhealach tuisceanach.

De réir sheanchais eile a mhair go  dtí an 11ú haois, thit Eamhain Mhacha sa bhliain 450 AD, laistigh de ré [[Naomh Pádraig|Naomh Pádraig]].  Más fíor, b'fhéidir gurb é seo an fáth gur roghnaigh sé Ard Mhacha, gar d'Eamhain Mhacha, mar suíomh a dheoise, mar a bhí fós faoi cheannas na ''nUlad'';&lt;ref name=&quot;Schlegel173-4&quot;/&gt; agus furasta an fáth gur cuireadh faoi é i n-oirthear na nUladh in ionad Ard Mhacha, mar a bhí ansin faoi cheannas na nOiriall.&lt;ref name=&quot;Schlegel173-4&quot;/&gt;

Is dócha nár lonnaitheoirí iad na hOirialla ach treibheanna dúchais.&lt;ref&gt;[[Dáibhí Ó Cróinín|Ó Cróinín, Dáibhí]]. ''A New History of Ireland I: Prehistoric and Early Ireland''. Oxford University Press, 2005, lch. 202&lt;/ref&gt;  Bhí an chuid is mó acu [[tuath]]a na ''nUlad'' sular bhain siad a neamhspleáchas amach,&lt;ref&gt;Byrne (2001), lch. 73&lt;/ref&gt; amhail is, mar shampla, na h[[Airthir]], ina raibh ina a gcuid tailte Eamhain Mhacha suite.&lt;ref&gt;[[David Dumville|Dumville, David]]. ''Saint Patrick''. Boydell &amp; Brewer Ltd, 1999, lch. 151&lt;/ref&gt;

Ag druidim le deireadh na 5ú haoise, bhí fo-dhream na ''nUlad'' an [[Dál Riada]] (suite i n[[Glinnte Aontroma]]) ag lonnú san [[Albain]], agus ríocht thar chaolmhuir á chruthú acu.&lt;ref name=&quot;Bardon17&quot;/&gt;  Faightear a chéad lonnaíocht i n[[Earra-Gháidheal]], 'sé sin, &quot;ceantar oirthir na nGael&quot;.&lt;ref name=&quot;Bardon17&quot;/&gt;

==Stair==
Tháinig na hUlaid sa ré stairiúil in Éirinn sa 6ú haois isteach leis na teorainn úd taobh thoir den Bhanna, cé go raibh críocha ag an Dáil Araí taobh thiar di, i g[[Contae Dhoire]].&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;

===6ú go 7ú haoiseanna===
Faoi lár na 6ú haoise, bhí an Dál Riada in Albain faoi olbhrú ag [[Bridei I]], rí na [[Cruithnigh|gCruithneach]], agus dá bharr, chuaigh siad ag lorg cabhrach ó Uí Néill an Tuaisceart.&lt;ref name=&quot;Bardon17&quot;/&gt;  Bhí [[Í Cholm Cille|Oileán Í]] bronnta chéanna féin ag rí Dhál Riada, ''[[Áedán mac Gabráin]]'', ar phrionsa agus naomh Chineál Conaill, [[Colm Cille]].  Dá réir sin sa bhliain 575 ag [[Droim Ceat]], rinne Colm comhaontas idir Uí Néill agus an Dál Riada.&lt;ref name=&quot;Bardon17&quot;/&gt;  Faoi réir an chonartha, d'éirigh an Dál Riada as ríogacht na ''nUlad'', an ligint dóibh a n-aird a dhíriú ar a gcríocha Albanaigh.&lt;ref name=&quot;Bardon17&quot;/&gt;  Sa bhliain chéanna, ní roimh nó tais an tionóil, maraíodh rí an Dáil Riada i mbun chatha in éadan an Dáil Araidi ag ''[[Fid Eoin]].&lt;ref name=&quot;FraserMedievalPg317&quot;/&gt;

Sa bhliain 563, de réir [[Annála Uladh]], bhí achrainn intíre le toradh go ndearna ''[[Báetán mac Cinn]]'' na gCruithne cinneadh le hUí Néill an Tuaisceart, á ngeallúint chríocha taobh thiar den Bhanna, ''Ard Eólairg'' ([[Aird Mhic Giollagáin]]) agus an Laoi.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;  Tharla dá bharr ''[[Cath Móin Dairi Lothair]]'' idir Uí Néill agus comhaontas ríthe eile alliance Chruithne, inar cloíodh na Cruithne go millteanach.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;  I ndiaidh sin, lonnaigh Uí Néill a gcomhghuaillithe Oiriall in [[Eilne]], iar-chríocha na gCruithne suite idir An Banna agus An Buais.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;  Tháinig na Cruithne clóite ar ais le chéile i ''nDál nAraidi''.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;

Tháinig rí Dhál Araidi ''[[Congal Cáech]]'' i gcoróin mar rí na nUlad sa bhliain 626, agus dá bhliain 628 mharaigh sé i mbun chatha [[Ard-Rí na hÉireann]], ''[[Suibne Menn]]'' d'Uí Néill Tuaiscirt.&lt;ref name=&quot;Bardon20-1&quot;/&gt;  Sa bhliain 629, bhí Congal i gceannas nuair a cloíodh iad ina éadan na naimhde céanna.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;  Agus fonn air bheith ina Ard-Rí, rinne Congal comhaontas leis an Dál Riada agus [[Srath Chluaidh]], ach tharla mar thoradh [[Cath Mhaigh Rath]] sa bhliain 637.  Maraíodh Congal was ag Ard-Rí ''[[Domnall mac Áedo|Domhnall mac Aodha]]'' d'Uí Néill an Tuaiscirt, agus chaill an Dál Riada a gcuid críoch in Albain.&lt;ref name=&quot;Bardon20-1&quot;/&gt;

Insítear i nAnnála Uladh record don bhliain 668 gur tharla ''Bellum Fertsi'' ([[Béal Feirste]]) idir na hUlaid agus na Cruithne, 'sé sin faoi seach an Dál Fiatach agus an Dál nAraide respectively.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;

Idir an dá linn, bhí an Dál Araidhe ag cúr in éadan chúngú Uí Néill an Tuaiscirt.  Sa bhliain 681, maraíodh Dúngal Eilne, rí Dhál Araidhe, agus a chomhghuaillí Ceann Faoladh na [[Ciannachta|Ciannacht]] ag Dún Ceithirinn.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;

===8ú go 10ú haoiseanna===
Faoin 8ú haois, d'imigh críocha na nUlad i gcúl chuig oirthear na Banna (contaetha [[Contae Aontroma|Aontroma]], [[Contae an Dúin|an Dúin]] agus [[Contae Lú|Lú]] an lae inniu).&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;/&gt;  Sa bhliain nó 732 nó 735, chloígh na ''hUlaid'' go dona in éadan Cineál Eoghain i gceannas [[Áed Allán|Aodha Alláin]] i g[[Cath Fochairde]] ar Mhagh ''Muirthemne'',&lt;ref name=&quot;Wiley19&quot;/&gt; inar baineadh a cheann den rí ''Ulad'', [[Áed Róin|Aodh Róin]].&lt;ref name=&quot;MacNiocaill124&quot;/&gt;  Mar thoradh an chatha seo, tháinig  ''[[Conaille Muirthemne]]'' faoina bhflaitheas.&lt;ref name=&quot;Wiley19&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Byrne118&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charles573&quot;/&gt;

Agus a gcuid críoch sinsearach caillte acu, bhíodh achrann idir na ''hUlaid''.&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;/&gt; Sa 8ú haois, ghabh an ''Dál Araidi'' forlámhas ar ríocht an Dáil Riada.&lt;ref name=&quot;ANHoI17&quot;/&gt;

Bhí an Dál Fiatach i gceannas san ''Ulaid'' go dtí Cath ''Leth Cam'' sa bhliain 827, nuair a rinne siad iarracht cheannaireacht Uí Néill sna hOirialla a bhriseadh.&lt;ref name=&quot;MIaE493&quot;/&gt;  Dá bharr seo agus b'fhéidir na Lochlannaigh lonnaithe i [[Loch Cuan]] (ar a laghad), faoi dheireadh na haoise bhí an Dál nAraidi i gceannas.  Níor mhair seo ach go dtí 972, nuair a chuir ''[[Eochaid mac Ardgail]]'' an Dál Fiatach ar a gcosa arís.&lt;ref name=&quot;MIaE493&quot;/&gt;

I rith na 9ú agus 10ú haoiseanna, bhunaigh na Lochlannaigh roinnt bunáiteanna i ''nUlaid'', go háirithe ag [[Áth na gCasán]], [[Loch Cairlinn]], [[Loch nEathach]], agus Loch Cuan,&lt;ref name=&quot;ANHoI38&quot;/&gt; agus port suntasach ag Ulfreksfjord, suite i Latharna, Contae Aontroma.&lt;ref name=&quot;ANHoI38&quot;/&gt;  Scroiseadh gach ach Ulfreksfjord ag na hUlaid agus Uí Néill an Tuaiscirt le chéile.  Mar thoradh seo, ámh, cheol siad orthu féin na buntáistí eacnamaíochta a thagadh le lonnaíochtaí rathúla Lochlannach.&lt;ref name=&quot;ANHoI38&quot;/&gt;

===11ú haois===
Sa bhliain 1000, chuir [[Ard-Rí na hÉireann]], [[Brian Bóramha]], an ruaig ar an rí [[Sigtrygg Silkbeard]] as [[Ríocht Átha Cliath]], agus dhiúltaigh na hUlaid tearmann dó.&lt;ref name=&quot;Hudson86-7&quot;/&gt;  Faoi dheireadh, cuireadh iachall ar Sigtrygg filleadh ar ais chuig Áth Cliath, agus ghéill sé do Bhrían.&lt;ref name=&quot;Corrain123&quot;/&gt;. Ní dhearna Sigtrygg dearmad ar eiteach na ''nUlad'',&lt;ref name=&quot;Hudson86-7&quot;/&gt; agus sa bhliain 1001, rinne a chabhlach creach ar [[Inis Chumhscraigh]] agus [[Cill Chléithe]] i nDál Fiatach, ag gabháil go leor cimí.&lt;ref name=&quot;AOFM1001&quot;/&gt;  Bhí airm Sigtrygg an chomh maith i mbun fheachtas Bhríain in éadan na ''nUlad'' sna blianta 1002 agus 1005.&lt;ref name=&quot;Hudson86-7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson95&quot;/&gt;

Sa bhliain 1003 ag Craobh ''Telcha'', suíomh insealbhú na ''nUlad'', tharla Cath mór idir Uí Néill an Tuaiscirt agus na ''hUlaid''.&lt;ref name=&quot;MIaE493&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlacenamesCraeb&quot;/&gt;  Maraíodh Eochaid mac Ardgail agus mórchuid d'uaisle na ''nUlad'', i dteannta le rí Uí Néill.&lt;ref name=&quot;MIaE493&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;/&gt;  Mar thoradh, bhí cogadh comharbachta fuilteach idir prionsaí an Dáil Fhiatach, '' agus ag an am gcéanna an Dál nAraidi á gciapadh.&lt;ref name=&quot;Clontarf138-9&quot;/&gt;

Sa bhliain 1005, chuaigh Brían Bóramha lena airm ó thuaidh chun  umhluithe na Uladba a ghlacadh.  Rinne sé campa ag [[Eamhain Mhacha]], agus é ar intinn aige b'fhéidir tairbhe a bhaint as tábhacht stairiúil na háite.&lt;ref name=&quot;Clontarf138-9&quot;/&gt;  Chuaigh, Brían ansin chuig príomhchathair an Dáil Araí, Ráith Mór, áit a glac se umhluithe a rí agus rí Dhál Fhiatach.&lt;ref name=&quot;Clontarf138-9&quot;/&gt;  De bharr seo is amhlaidh, rinne [[Flaithbertach Ua Néill|Flaithbheartach Ó Néill]], rí Chineál Eoghain, roinnt ruathar ar na hUlaid mar chúiteamh.&lt;ref name=&quot;Clontarf151-4&quot;/&gt;  Sa bhliain 1006, rinne arm i gceannas Fhlaithbheartaigh ionsaí ar [[Leath Cathail]] agus mharaigh a rí, agus ina dhiaidh sin, mharaigh siad rídhamhna [[Uí Eochach Cobha]] ag [[Loch Bricleann]].&lt;ref name=&quot;Clontarf151-4&quot;/&gt;

Mar thoradh [[Cath Chraobh Tealcha|Chath Chraobh Tealcha]], ní raibh na hUlaid in ann tacaíocht a thabhairt do Bhrian, nuair a tháinig sé sa bhliain 1006 i gceannas arm d'fir as fud na hÉireann, ag iarraidh tairbhe Uí Néill an Tuaiscirt a fháil.&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clontarf151-4&quot;/&gt;  Chuaigh Brían trí thailte Chineál Chonaill agus Cineál Eoghain, agus trasna na Banna ag ''Fersat Camsa'' ([[Maigh Choscáin]]) insna hUlaid isteach.  Ghlac sé ann tairbhe óna hUlaid ag [[Craobh Tealcha]], agus i ndiaidh sin, chuaigh sé ó dheas go dtí an suíomh tionóil traidisiúnta, [[Conaille Muirtheimne]] ag ''i n-oenach Conaille''.&lt;ref name=&quot;Clontarf151-4&quot;/&gt;

Rinne Flaithbheartach Ó Néill ruathar eile ar na hUlaid sa bhliain 1007, in aghaidh Chonaille Muirtheimhne.&lt;ref name=&quot;Clontarf151-4&quot;/&gt;  Sa bhliain 1011, tar éis dó Dún Eachdach a scriosadh, ghlac sé tairbhe Dhál Fhiatach, ríthe na nUlad ag an am sin, á scaradh dá bharr as flaitheas Bhrian.&lt;ref name=&quot;Clontarf168-9&quot;/&gt;  An bhliain dár gcionn, rinne Flaithbheartach ruathar ar [[an Aird]] agus ghabh sé creach gan áireamh.&lt;ref name=&quot;Clontarf168-9&quot;/&gt;

Sa bhliain 1018 ag [[Ulfreksfjord]], chloígh arm Éireannach i gceannas rí darbh ainm Conchobar i dteannta lena gcomhghuaillithe Lochlannaigh i gceannas Eyvind Urarhorn, mórfheachtas major na nGall tosaithe ag [[Iarla Inse Orc]], [[Einar Sigurdsson]], a bhí ag iarraidh flaitheas [[Sigurd Trom|a athar]] ar na bealaí mara idir Éirinn agus Albain a athdhearbhú.&lt;ref name=&quot;Pedersen271&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Snorri330&quot;/&gt;

Sa bhliain 1022, chloígh [[Niall mac Eochach]], rí Ulad, cabhlach [[Sigtrygg]] ag Áth Cliath, agus gabhadh a fhoireann i ngéibheann.&lt;ref name=&quot;Pedersen231&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson108-9&quot;/&gt;  I ndiaidh an bhua seo, sa bhliain 1026, rinneadh Niall ruathar ar Fhine Gall, lonnaíocht Lochlannach raibh ó thuaidh d'Áth Cliath.&lt;ref name=&quot;Pedersen231&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson108-9&quot;/&gt;

Sa bliain 1038 agus arís 1045, chreach nia Sigtrygg, [[Íomhar mac Arailt]], [[Reachlainn]] amach ó chósta thuaidh na nUlad.&lt;ref name=&quot;Hudson136&quot;/&gt;  Mharaigh Ímar san ionsaí úd Raghnall Ó Eochadha rídhamhna na nUlad agus deartháir Néill mhic Eochadha, agus maraíodh fostai 300 i uasal Ulad.&lt;ref name=&quot;Hudson136&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tigernach1045&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AOFM1045&quot;/&gt;  Mar dhíoltas, rinne Niall ruathar eile ar Fhine Gall.&lt;ref name=&quot;Hudson136&quot;/&gt;  Sa bhliain 1087, thug Mac rí Ulad agus beirt gharmhac Raghnaill, amas faoi [[Oileán Mhanann]], ach theip orthu [[Godred Crovan]], rí Átha Cliath agus n dhíbirt.&lt;ref name=&quot;Pedersen233&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Oram32&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AoU1087&quot;/&gt;

Ag críoch na 11ú haoise, bhí athbheochan deiridh ag na hUlaid faoi [[Donn Sléibhe mac Eochadha]], sinsear ríthe Mhic Dhoinn Shléibhe na nUlad den 12ú haois.  Ní raibh ríthe Dhál Fhiatach ach ríthe a muintir féin tar éis na bliana 1137.&lt;ref name=&quot;Byrne128&quot;/&gt;  D'éirigh ríthe Mhic Dhoinn Shléibe neamhspleáchas na nUlad a chaomhnú roimh thaoisigh [[Mhic Lochlainn]] Uí Néill an Tuaiscirt,&lt;ref name=&quot;ANHoI17&quot;/&gt; agus bhí siad i mbun dlúthnaisc a fhorbairt le [[Ríocht na nOileán]].&lt;ref name=&quot;MIaE493&quot;/&gt;

===12ú haois===
Timpeall thús na 12ú haoise, ba í clann Uí Fhlainn i gceannas ar mhuintir [[Uí Thoirtre]] as [[Oirialla]], maraon le ceannairí ar na [[Oirialla#Dreamanna|Fir Lí]], an dís ar an taobh thiar den [[An Bhanna|Bhanna]].  De réir a chéile, de bharr conartha míleata agus pósta, maraon le cúngú an Chineáil Eoghain, bhog siad a gceanncheathrú soir thar an mBanna.  Chaill an mhuintir dhúiche, an Dál nAraidi faoi cheannas Uí Loingsigh, a smacht ar formhór dá gcuid críoch agus tharla é go raibh siad teoranta i réimse talún suite i ndeisceart Aontroma, agus a bhunáit ag [[Maigh Line]].  Nuair a bhí Uí Fhlainn i gceannas, ghlaoigh suas rí Dhál Araí, Dhál Riada agus Fhir Lí, i dteannta le hUí Thoirtre féin.&lt;ref name=&quot;ANHoI17&quot;/&gt;

Faoin mbliain 1130, bhí an chuid is faide ó dheas san Ulaid, [[Conaille Muirtheimne]], faoi smacht [[Donnchad Ua Cerbaill|Dhonnchadha Uí Chearbhaill]], rí Oiriall.&lt;ref name=&quot;ANHoI16&quot;/&gt;  Lonnaíodh ina dhiaidh sin an chuid de Muirtheimhne darb ainm [[Cuaille]] ag [[Uí Méith]] as Oirialla (a bhfuil [[Ó Méith]] ainmnithe as).&lt;ref name=&quot;ANHoI16&quot;/&gt;

Is ón bhliain [[1157]] í an chairt talún is luaite atá ar marthain, nuair a bhronn Ard-Rí [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ar na Cistercians san [[An tIúr|Iúr]], áit a bhí suite i gcríocha Uí Eachach .&lt;ref name=&quot;ANHoI12&quot;/&gt;  Rinneadh an deontas le comhthoil rí Ulad, [[Cú Uladh Mac Doinn Sléibhe]], agus rí Uí Eachach, [[Domnall Ua hÁeda|Domhnall Ó hAodha]].&lt;ref name=&quot;ANHoI12&quot;/&gt;

I mí Aibreáin [[1165]],&lt;ref&gt;AU 1165&lt;/ref&gt;, rinne na hUlaid faoi cheannas Eochaidh Mac Doinn Sléibhe ionsaí in éadan Muircheartaigh mhic Lochlainn, ag déanamh ruathair ar Uí Méith, Uí Breasail (i mbarúntacht [[Uí Nialláin Thoir]], Contae Ard Mhacha an lae inniu) an Dál Riada.&lt;ref name=&quot;AoU1165&quot;/&gt;  Mar chúiteamh, rinne Mac Lochlainn i gceannas airm Uí Néill an Tuaiscirt agus Oiriall ruathar ar an Ulaid.  Ba líon mór daoine a mharaigh sé, agus chuir sé  Eochaidh as a choróin.&lt;ref name=&quot;AoU1165&quot;/&gt;  Faoi Mheán Fómhair, rinne Eochaidh iarracht a ríogacht a fháil ar ais, agus chuir a mhuintir féin an Rúisis air, toisc go raibh imní orthu roimh Mac Lochlainn; choinnigh Ó Cearbhaill Eochaidh ar a thoil.&lt;ref name=&quot;AoU1165&quot;/&gt;  Faoin mí dár gcionn, rinne Mac Lochlainn ionsaí eile in éadan na nUlad.  Ghlac sé mórán giall i dteannta líon mór maoine.&lt;ref name=&quot;AoU1165&quot;/&gt;  Níos déanaí sa mhí úd, rinne Ó Cearbhaill agus Eochaidh cruinniú le Mac Lochlainn inar iarr Eochaidh ríogacht na nUlad mar chúiteamh ar gach giall na nUlad, san áireamh mac gach taoisigh agus a iníon féin fiú.&lt;ref name=&quot;AoU1165&quot;/&gt;  Gheall Eochaidh do Mhac Lochlainn fosta an-chuid maoine, tailte i m[[Bairrche]] agus an [[baile fearainn]], [[Sabhall]].&lt;ref name=&quot;ANHoI12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AoU1165&quot;/&gt;  Thug Mac Lochlainn dá réir sin a mhionn os comhair Easpag Ard Mhacha agus uaisle eile  '' for his good behaviour''.  Bhronn Mac Lochlainn Bairrche ar Ó Cearbhaill mar bhuíochas as a eadráin, cé chomh neamhbhuan is a bhí.&lt;ref name=&quot;ANHoI16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AoU1165&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Magoo&quot;/&gt;  In ainneoin a mhionna, rinne Muircheartach Eochaidh a dhallú.  Thréig a chomhghleacaithe Eochaidh i ndiaidh sin, agus níor fhan leis ach dornán lucht leanúna.  I dteannta le seisear dlúth-sheisí déag dá chuid, maraíodh é sa bhliain [[1166]].

Le linn na haoise dár gcionn, lonnaigh na Múrna as Oirialla i gceantar Bhairrche (ainmníodh an áit, [[Múrna]], astu anois&lt;ref name=&quot;ANHoI16&quot;/&gt;).

Sa bhliain 1170, chuir Magnus deartháir Eochach, a bhí ina rí Ulad, an ruaig ar na bráithre Agaistínigh as [[Sabhall]].&lt;ref name=&quot;ANHoI12&quot;/&gt;

===Ulaid agus Normannaigh===
In ainneoin an achrainn i measc na nUlad, mhair siad go dtí teacht [[na Normannaigh]].  Sa bhliain 1177, d'ionsaigh [[John de Courcy]] gan choinne na hUlaid.  Ghabh sé bunáit an Dáil Fiatach, [[Dún De Lethglaise|Dún de Leathghlaise]], agus b'éigean do rí na nUlad, [[Ruairí mac Doinn Sléibhe]], teitheadh.&lt;ref name=&quot;Bardon35&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adamson116&quot;/&gt;  Seachtain ina dhiaidh sin, d'fhill Ruairí le slua mór as fud na nUlad, ach cloíodh iad in ainneoin níos mó gaiscíoch.&lt;ref name=&quot;Bardon33&quot;&gt;Bardon, ll. 33–5.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ANHoI115&quot;/&gt;  Rinne Ruairí iarracht eile le harm níos mó fós, agus [[Cineál Eoghain]], [[Máel Sechnaill Mac Lochlainn|Maol Seachnaill mac Lochlainn]] agus príomheaspaig an cúige ann mar chomhghuaillithe.&lt;ref name=&quot;Bardon33&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ANHoI115&quot;/&gt;  Bhuaigh na Normannaigh arís ámh, agus ghabh siad an chléir agus cuid mhór dá taisí.&lt;ref name=&quot;Bardon33&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ANHoI115&quot;/&gt;

Sa bhliain 1178, agus John de Courcy dulta ar gcúl go Gleann Riabh i ''Machaire Conaille'' (mar atá, Conaille Muirtheimne), rinne Mac Doinn Sléibhe, i dteannta le Murchadh Ó Cearbhaill, rí Oiriall, ruathar ar na Normannaigh, agus mharaigh siad timpeall 450, le 100 bás ar a dtaobh féin.&lt;ref name=&quot;AOTFM1178&quot;/&gt;

Bhíodh is go raibh chomhaontais eatarthu, bhíodh achrann eatarthu agus a gcomharsana Éireannach.&lt;ref name=&quot;Adamson116&quot;/&gt;  Bhain De Courcy a leas as an neamhsheasmhacht seo.  I gcaitheamh na mblianta agus in ainneoin roinnt céimeanna ar gcúl, chur sé na hUlaid go léir faoi chois.&lt;ref name=&quot;Bardon35&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Adamson116&quot;/&gt;

Faoin mbliain 1181, bhí Ruairí,  Cú Mí Ó Flainn, rí Uí Thoirtre agus Fir Lí meallta ag de Courcy, agus do ríthe dílse ba ea iad faoi de Courcy.&lt;ref name=&quot;ANHoI116&quot;/&gt;  Ruairí, possibly inspired by an deis chun críocha ársa na nUlad a fháil ar ais, d'fhéadfadh é gur áitigh Ruairí de Courcy dul siar, agus rinneadh ruathair ar Ard Mhacha Armagh sa bhliain 1189, agus ar Dhoire agus Inis Eoghain sa bhliain 1197.&lt;ref name=&quot;ANHoI116&quot;/&gt;

Glaoigh De Courcy ''princeps Ultoniae'' ar féin, agus rialaigh sé a chuid críoch mar rí neamhspleách.&lt;ref name=&quot;Adamson116&quot;/&gt;  Choinnigh ámh Uí Eachach Cobha, i lár agus taobh thiar den Dúin, a gcuid neamhspleáchais.&lt;ref name=&quot;Bardon35&quot;/&gt;

Sa bhliain 1199, chur rí [[Eoin Shasana]] [[Hugo de Lacy, 1ú Iarla Uladh|Hugo de Lacy]] go hÉirinn chun de Courcy a ghabháil agus a chuid gabháltais leis.  Sa bhliain 1205, rinneadh de Lacy chéad Iarla Uladh le bunú [[Iarlas Uladh]]. '' Síneadh an tIarlas feadh chósta thuaidh na nUladh go dtí bunáit an Chineáil Eoghain ar [[Inis Eoghain]].

Go dtí deireadh na 13ú haoise, choinnigh an Dál Fiatach, i gceannas fós Mhic Dhoinn Sléibhe, beagán dá gcuid cumhachta, faoin teideal ''rex Hibernicorum Ulidiae''.&lt;ref name=&quot;DownArdsxix&quot;/&gt;  Tar éis mheath an Dáil Fiatach, gabh Uí Néill den Chineál Eoghain an teideal ársa ''rí Ulad'' chucu féin.&lt;ref name=&quot;DownArdsxix&quot;/&gt;

==Críostaíocht==
Ba é i nUlaid a gabhadh i ngéibheann [[Naomh Pádraig|Pádraig]], naomhphátrún na hÉireann níos déanaí anonn.&lt;ref name=&quot;OHart&quot;/&gt;  Is ann a thug sé a chéad iompaithigh chun na [[Críostaíocht]]a, agus an Dál Fiatach an chéad rítheaghlach a d'iompaigh.&lt;ref name=&quot;OHart&quot;/&gt;  Fuair Pádraig bás i [[Sabhall Phádraig]], agus adhlacadh é ag ''[[Dún De Leathglaise]]'', áit a athainmníodh sa 13ú haois go [[Dún Pádraig]].&lt;ref name=&quot;SPC&quot;/&gt;

[[File:Gravestone of St. Patrick, Downpatrick 2018-07-25.jpg|mion|220px|Uaigh Naomh Pádraig ag [[Dún Pádraig]]]]

Nuair a cruthaíodh deoisí na hÉireann sa 12ú haois, bunaíodh iad ar phríomhchríocha na ''nUlad'' mar a leanas:
* Deoise an Dúin: bunaithe ar chríocha an Dáil Fiatach, agus an ardeaglais ag [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]], cé gur bhog John de Courcy níos déanaí go Dún Pádraig é.
* Deoise Conaire: bunaithe ar chríocha an Dáil Araí.&lt;ref name=&quot;Keenan139-40&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Keenan347-9&quot;/&gt;
* [[Deoise an Droma Mhóir]]: timpeall na bliana 1197, scaradh Deoise an Dúin in dhá leath, agus cruthaithe an deoise seo bunaithe ar chríocha [[Uí Echach Cobo|Uíbh Eachach Cobha]], agus an ardeaglais sa Droim Mór.&lt;ref name=&quot;Keenan139-40&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Keenan347-9&quot;/&gt;
* [[Deoise an Dúin agus Chonaire]]: sa bhliain 1439, aontaíodh deoisí an Dúin agus Conaire in aon deoise amháin.

[[File:DioceseDownandConnor.png|mion|200px|[[Deoise an Dúin agus Chonaire]], aibhsithe le donn, tar éis di bheith aontaithe sa bhliain 1439.  Ó dheas tá [[Deoise an Droma Mhóir]].]]

Is iad a leanas príomh-mhainistreacha na ''nUlad'':
* ''Mag Bile'', [[Maigh Bhile]], Contae an Dúin.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesMovilla&quot;/&gt;  Príomheaglais an Dáil Fiatach ba ea é, go deimhin, bunaithe ag Naomh [[Finnian Maigh Bhile]] den dál úd.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesMovilla&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Carey97&quot;/&gt;
* ''Bennchar'', [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]], Contae an Dúin.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesBangor&quot;/&gt;  Tógadh c. 555 - 559 ag [[Naomh Comgall]] den Dál nAraí i gcríocha i seilbh an Dáil Fiatach, ar cheann desna príomh-mhainistreacha in Éirinn.&lt;ref name=&quot;Carey97&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlaceNamesBangor&quot;/&gt;
* ''Condaire'', Conaire, Contae Aontroma.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesConnor&quot;/&gt;  Príomheaglais an Dál Araí a bhí ann, suite i dtuath [[Dál Sailni|Dhál Sailne]], bunaithe ag [[Naomh Mac Nisse]].&lt;ref name=&quot;PlaceNamesConnor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Edwards63&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Charles-Edwards59-60&quot;/&gt;  Bheadh sé in am trátha ardeaglais dheoise Chonnaire.
* ''Airther Maigi'', Oirthear Maí, Contae Aontroma.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesArmoy&quot;/&gt;  Príomheaglais an Dáil Riada bunaithe ag by [[Naomh Olcan]].  Tar éis leathadh an Dáil Araí sa 7ú haois, chaill sé a stádas easpagach agus tháinig Eaglais Conaire chun cinn ina háit.&lt;ref name=&quot;Charles-Edwards59-60&quot;/&gt;
* Droim Mór, Contae an Dúin.&lt;ref name=&quot;PlaceNamesDromore&quot;/&gt;  Príomheaglais Uíbh Eachach Cobha an bhí inti, bunaithe c. 510 ag [[Colmán an Droma Mhóir|Naomh Colmán]].&lt;ref name=&quot;Dromore_Cathedral&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.downanddromore.org/pages/diocesan-info/dromore-cathedral#.V6npsjX6k-1 |
teideal = About Us |
publisher = Diocese of Down and Dromore |
access-date = 9ú Lúnasa 2016 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2016-04-16 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20160416050753/http://downanddromore.org/pages/diocesan-info/dromore-cathedral#.V6npsjX6k-1 }}&lt;/ref&gt;  In an trátha, bheadh sí ina hard-eaglais dheoise an Droma Mhóir

==Déantáin==
Cé nach bhfuarthas ach pas beag déantán [[La Tène]] in Éirinn,&lt;ref&gt;[[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], ''Irish Kings and High-Kings.'' [[Four Courts Press]]. 2a heagrán athbhreithnithe, 2001.&lt;/ref&gt; fuarthas an chuid is mó dóibh siúd &amp;mdash; gaiscí agus píosaí úma &amp;mdash; i dtuaisceart na tíre.  Tugann seo le fios gur 'tháinig buíonta beaga lonnaitheoirí' ón Bhreatain sa 3ú haois RC, agus is dócha gur tógadh iad i ndaonra na nUlad isteach.&lt;ref&gt;[[Connolly, S. J.]], ''The Oxford companion to Irish history.'' [[Oxford University Press]]. 2a heagrán, 2007.&lt;/ref&gt;

==Ginealach==
Tá éideimhne ann maidir le ginealach dhreamanna ard-ríocht na ''nUlad''.  Rianaigh ginealeolaithe Gaelacha na meánaoise sinsearacht na ''nUlad'' féin ón [[Ard-Rí na hÉireann|Ardrí seanscéalach]], ''[[Rudraige mac Sithrigi]]''.&lt;ref&gt;O'Rahilly 1946, lch. 480&lt;/ref&gt;  Is é Cruithne, os a choinne sin, an focal Sean-Ghaeilge ar [[Cruithnigh]]

Ó aimsir [[Eoin Mac Néill|Eoin Mhic Néill]] ar aghaidh, meastar gur muintir na nÉarann iad na ''hUlaid'',&lt;ref&gt;[[Eoin Mac Néill]], [https://archive.org/details/papersirishacad00macnuoft &quot;Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology&quot;], in ''Proceedings [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (C) 29''. (1911): ll. 59–114&lt;/ref&gt; nó ar a laghad a rítheaghlaigh, murab ea na tuatha.&lt;ref&gt;[[Eoin Mac Néill]], ''[https://archive.org/details/phasesofirishhis00macn Phases of Irish History]''. Baile Átha Cliath: M. H. Gill &amp; Son. 1920.&lt;/ref&gt;  Chreid [[T. F. O'Rahilly]] gur fhíorghéag na nÉarann ba ea na hUlaid.&lt;ref&gt;[[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology'', 1946, lch. 81&lt;/ref&gt;  Moladh gur ghaolmhar leis na [[Dáirine]] iad na ''nUlad'', ainm a thugtaí ar títheaglaigh na nÉarann.  Is dócha é gur gaolmhar nó síolraithe iad óna [[Darini]] luaite ag Tolamaes.&lt;ref&gt;Pléite go mion ag O'Rahilly, 1946.&lt;/ref&gt;

I measc iad a mhaígh gur de shliocht na ''nUlad'' iad, faightear treibheanna meánaoiseacha a deirter gur [[Cruithne]] nó [[Éarainn]] iad, mar a leanas:&lt;ref name=&quot;Cultures&quot;/&gt; for example:
* Deirtear gur ''Ulaid'' iad an [[Dál Riada]], an [[Dál Fiatach]].agus [[Uí Echach Arda]], cé gur mhaígh an Dál Riada agus an Dál Fiatach gur de shliocht na nÉarann iad.&lt;ref name=&quot;Cultures&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ThorntonPage201&quot;/&gt;  I ndáiríre, ghlaoití ''Ulaid'' ar an Dál Fiatach go dtí concas na Normannach.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;
* Deirtear gur Cruithne iad [[Conaille Muirtheimne]], an [[Dál nAraidi]] agus [[Uí Echach Cobo]].  Sa saother den 8ú haois, ''[[Síl Ír]]'' — leabhar ghinealach Ír mhiotasaigh — maítear gur ''fír Ulaid'', &quot;fíor-Ulaidh&quot;, iad siúd.&lt;ref name=&quot;Kelleher141&quot;/&gt;  Mhaíodh an Dál nAraidi amhlaidh sa 10ú haois, tamall fada i ndiaidh mheath a gcumhachta.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cultures&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ThorntonPage201&quot;/&gt;

Glaoitear freisin ''[[Clanna Rudraige]]'' ar na ''hUlaid'', leagan déanach don dream.&lt;ref name=&quot;Cultures&quot;/&gt;

==Rítheaghlaigh==
De réir an seanchais, ba iad na ''hUlaid'' féin agus na [[Cruithne]] a bhí ina rítheaghlaigh na ''nUlad''.  Bhí na Cruithne ar dtús níos mó agus níos cumhachtaí.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;  I luathfhoinsí, is ionann 'Ulaid' agus an Dál Fiatach, agus 'Cruithne' agus an Dál nAraidi.&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;/&gt;

==Ríochtaí agus clanna==
Faoin 12ú haois, bhí cúige Ulaidh roinnithe ina ceithre fho-ríocht:
* [[Dál Fiatach]], dream ''Ulad'', lonnaithe ag Dún Leathglaise ([[Dún Pádraig]], Contae an Dúin an lae innit).  Bhí siad i gceannas ar ard-ríogacht an ''nUlad'', agus bhí leasa acu i n[[Oileán Mhanann]].&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;/&gt;  Ba iad [[Mhic Dhúinnshléibhe]] an phríomhchlann.
* ''[[Dál nAraidi]]'', dream [[Cruithne]], bhí forlámhas ag ''[[Dál nAraidi Mag Line]]'' ann, lonnaithe ag Ráth Mór (gar do  [[Aontroim (baile)|bhaile Aontroma]] an lae inniu).  Bhíodh siad in iomaíocht leis an Dál Fiatach la haghaidh na hardríogachta.&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;/&gt;  Ba iad Uí ''Choelbad'' an phríomhchlann.
* [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]], clann Cruithne, gaolmhar leis an Dál nAraidi, a bhí fosta in iomaíocht le haghaidh na hardríogachta.&lt;ref name=&quot;Iveagh&quot;/&gt;  Lonnaithe i gContae an Dúin an lae inniu a bhí siad, ag Cnoc Uíbh Eachach, b'fhéidir.&lt;ref name=&quot;Drumballyroney&quot;/&gt;  Ba iad [[Mhic Aonghasa]] an phríomhchlann
* [[Uí Thoirtre]], as [[Oirialla]] ó dhúchas, chloígh siad an chuid is mó de chríocha an Dáil Araidi.  Ba iad [[Uí Fhloinn]] an phríomhchlann.

I leagan den 10ú haois den [[Leabhar na gCeart]], tugtar an liosta a leanas de dhá thuath déag a d'íocadh cáin do rí na ''Ulad'':&lt;ref name=&quot;Dobbs78&quot;/&gt;
* [[Dál nAraidi Mag Line]]
* Cobha, faoi cheannas [[Uí Echach Cobo|Uíbh Eachach Cobha]]
* [[Dál Riada]], bunaithe i n[[Gleannta Aontroma]]
* Airrther, ceantar in oirthear [[Contae Ard Mhacha|Chontae Ard Mhacha]]
* [[Uí Erca Céin]], géag den Dál nAraidi
* [[Leath Cathail]], géag den Dál Fiatach, suite i mbarúntacht Leath Cathail, Contae an Dúin.&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt; 
* [[Conaille Muirtheimne]], garmhuintir Uíbh Echach Cobha, suite in agus timpeall bharútacht [[Dún Dealgan]], [[Contae Lú]] an lae inniu.&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt; 
* ''[[Dál mBuinne]]'', aitheanta fosta mar Mhuintir Branáin, géag den Dál nAraidi, located along the border area between County Antrim and Down&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt; 
* [[Uí Blathmaic]], géag den Dál Fiatach, lonnaithe i n-iardheisceart bharúntacht [[An Aird]] agus cuid [[An Caisleán Riabhach|Chaisleán Riabhach]]&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt; 
* Na hArda, faoi cheannas [[Uí Echach Arda|Uíbh Eachach Arda]], géag den Dál Fiatach, lonnaithe i dtuaisceart na hArda.&lt;ref name=&quot;DownArdsPg3&quot;/&gt; 
* Bairrche, géag den Dál Fiatach, lonnaithe i mbarúntacht [[Múrna|Mhúrna]], deisceart Chontae an Dúin
* [[An Duifrian]], taobh thiar de [[Loch Cuan]], Contae an Dúin.

Críocha agus rítheaghlaigh eile laistigh d'Ulaid:
* ''Cuailgne'', suite i gceantar [[Loch Cairlinn]] agus Dún Dealgan, Contae Lú.  Feictear an t-ainm fós i bparóiste [[Cuaille]],&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt; maraon le [[Leithinis Chuaille]].  Is as Cuailgne an tarbh san eipic ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.
* ''Dál Sailni'', tuath den ''Dál nAraidi Mag Line''.  Agus ''Uí Choelbad'' ina bpríomhríthe, bhí príomheaglais Chonaire i seilbh an ''Dáil Sailni''.&lt;ref name=&quot;Edwards63&quot;/&gt;  I ndiaidh ré na Lochlannach, chloígh Uí Thoirtre críocha an Dáil agus an eaglais ag Conaire.&lt;ref name=&quot;Edwards63&quot;/&gt;
* [[Cineál Fhaghartaigh]], géag Uíbh Eachach Cobha, a bhíodh acu tráth tailte i mbarúntachtaí a leanas: [[Cineál Fhártaigh]], [[An Duifrian]] agus cuid den [[An Caisleán Riabhach|Chaisleán Riabhach]].&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt;
* ''Monaig, ach níltear cinnte go cruinn cad as dóibh.  Déanann na hanála agus staraithe tagairt ar roinnt acu:
** Monaigh Uladh, timpeall Dhún Phádraig
** Monaich Ulad as Rusat
** Monaigh Aird, i gContae an Dúin
** Cineál Maelche/Mailche in [[Contae Aontroma|Aontroim]]
** Magh Monaigh
** Monach-an-Dúin in Cath Monaigh, b'fhéidir Uíbh Eachach, Contae an Dúin. 
** Gaolmhar leis na [[Menapii]] (féach fosta [[Manapii]]), treibh na m[[Belgae]] as tuaisceart na [[An Ghaill|Gaille]] ba ea na Manaigh/Monaigh ársa, a lonnaigh gar do Loch Éirne.&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;/&gt;

==Ríshleachta síolraithe==
Deirtear gur de shliocht rí Dhál Riada den 6ú haois, [[Gabrán mac Domangairt]], é chéad rí na hAlban, [[Coinneach mac Ailpín]], bunaitheoir [[Teach Ailpín]]. 
Ina dteannta sin, maítear gur de shliocht na ''nUlad'' iad na tithe Albanaigh a leanas: [[Mac Eòghainn]], [[Clanc Lachlainn]], [[Clan Mac Néill]] agus [[Clann Suibhne]].&lt;ref&gt;John O'Hart, ''Irish Pedigrees; or, The Origin and Stem of the Irish Nation'', 5ú heagrán, dhá imleabhar, foilsithe i mBaile Átha Cliath, 1892; athchló, Baltimore: Genealogical Publishing Company, 1976, Iml. 1, lch. 604&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;O'Hart, 1976, ll. 558–559&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Iain Moncreiffe, ''The Highland Clans'' (1982) Nua-Eabhrac: Clarkson N. Potter {{ISBN|0-517-54659-0}},  ll. 117–119,&lt;/ref&gt;  Maítear fosta go bhfuil [[Teach Stuart]] síolraithe ó na hUlaid.&lt;ref&gt;G.H. Hack ''Genealogical History of the Donlevy Family'' Columbus, Ohio: Chaucer Press, Evans Printing Co. (1901), lch. 38 (Wisconsin Historical Society Copy) &quot;''From the chiefs of the Dalriadians were descended the ancient Scottish kings and also the House of Stuart.''&quot;&lt;/ref&gt;

==Féach freisin==
* [[Miotaseolaíocht na nGael]]
* [[Rúraíocht]]
* [[Cruithne]]
* [[Ríthe na nUladh]]
* ''[[List of clans and septs in Ulaid]]

==Naisc sheachtracha==
*[http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ulskings.htm Genealogy of the kings of the Ulaid] le Dennis Walsh

==Foinsí==
&lt;!-- A /--&gt;
* {{
cite book |
title = Dalaradia, Kingdom of the Cruithin | url = https://archive.org/details/dalaradiakingdom0000adam |
last = Adamson |
first = Ian |
year = 1998 |
publisher = Pretani Press |
isbn = 0-948868-25-2
}}
&lt;!-- B /--&gt;
* {{
cite book |
title = A History of Ulster |
last = Bardon |
first = Jonathan |
year = 2005 |
publisher = The Black Staff Press |
isbn = 0-85640-764-X |
url = https://archive.org/details/historyofulster00jona
}}
* {{
cite book |
title = The Book of Ulster Surnames | url = https://archive.org/details/bookofulstersurn0000bell |
last = Bell |
first = Robert |
year = 2003 |
publisher = The Blackstaff Press |
isbn = 978-0-85640-602-7
}}
* {{
cite book |
title = Irish Kings and High Kings |
url = https://archive.org/details/irishkingshighki00byrn_0 |
url-access = registration |
publisher = Four Courts Press |
year = 2001 |
last = Byrne |
first = Francis J.
}}
&lt;!-- C /--&gt;
* {{cite journal |
title = Scél Tuáin Meic Chairill |
last = Carey |
first = John |
journal = [[Ériu (iriseán)|Ériu]] |
volume = 35 |
year = 1984 |
pages = 93–111
}}
* {{
cite book |
title = Early Christian Ireland |
publisher = Cambridge University Press |
isbn = 0-521-36395-0 |
year = 2000 |
last = Charles-Edwards |
first = T.M.
}}
* {{
cite book |
title = A New History of Ireland, II Medieval Ireland 1169–1534 |
year = 2008 |
editor = Cosgrove, Art |
publisher = Oxford University Press |
isbn = 978-0-19-953970-3
}}
* {{
cite book |
title = Oxford Companion to Irish History | url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_j7r4 |
editor = Connolly, S.J. |
year = 2007 |
publisher = Oxford University Press |
isbn = 978-0-19-923483-7
}}
* {{
cite book |
title = A History of the Clanna-Rory, Or Rudricians: Descendants of Roderick the Great, Monarch of Ireland |
last = Cronnelly |
first = Richard Francis |
year = 1864 |
publisher = Goodwin, Son and Nethercott |
ref = harv
}}
&lt;!-- D /--&gt;
* {{cite journal |
title = The Dál Fiatach |
last = Dobbs |
first = Margaret |
journal = Ulster Journal of Archaeology |
series = 3ú |
volume = 8 |
year = 1945 |
pages = 66–79
}}
* {{
cite book |
title = Medieval Ireland an Encyclopedia | url = https://archive.org/details/medievalirelande0000unse |
last = Duffy |
first = Seán |
year = 2005 |
publisher = Routledge |
isbn = 978-0-415-94052-8
}}
* {{
cite book |
title = Brian Boru and the Battle of Clontarf |
last = Duffy |
first = Seán |
year = 2014 |
publisher = Gill &amp; Macmillan |
isbn = 978-0-7171-6207-9
}}
&lt;!-- F /--&gt;
* {{
cite book |
title = From Caledonia to Pictland: Scotland to 795 | url = https://archive.org/details/fromcaledoniatop0000fras |
last = Fraser |
first = James |
publisher = Edinburgh University Press |
year = 2009 |
isbn = 978-0-7486-2820-9
}}
* {{
cite book |
title = St Columba and the convention at Druimm Cete: peace and politics at seventh-century Iona |
last = Fraser |
first = James |
publisher = Edinburgh University Press |
year = 2007
}}
&lt;!-- H /--&gt;
* {{
cite web |
url = https://archive.org/details/genealogicalhist00hack |
last = Hack |
first = G.H. |
teideal = Genealogical History of the Donlevy Family |
publisher = Chaucer Press, Evans Printing Co. |
year = 1901
}}
* {{cite journal |
title = The Tricha Cét and Related Land-Measures |
last = Hogan |
first = James |
journal = Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], Section C |
volume = 38 |
year = 1928–1929 |
pages = 148–235
}}
* {{
cite book |
first = Benjamin T |
last = Hudson |
author-link = Benjamin Hudson |
title = Viking Pirates and Christian Princes: Dynasty, Religion, and Empire in the North Atlantic |
edition = Illustrated |
year = 2005 |
publisher = [[Oxford University Press]] |
location = United States |
url = https://books.google.com/?id=fH0mL0m95fsC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=&amp;f=false |
isbn = 978-0-19-516237-0
}}
* {{
cite web |
url = https://books.google.co.uk/books?id=twcVAgAAQBAJ&amp;pg=PA170&amp;lpg=PA170&amp;dq=aimser+na+coicedach&amp;source=bl&amp;ots=R0DUszppWz&amp;sig=6Gle9u3unOX4fi-dRNvRRxt1pZM&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=ko_oVMXFJ8z4UO65g6AK&amp;ved=0CCMQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=aimser%20na%20coicedach&amp;f=false |
last = Hurbert |
first = Henri |
teideal = The Greatness and Decline of the Celts
}}
&lt;!-- K /--&gt;
* {{
cite journal |
title = The Pre-Norman Irish Genealogies |
last = Kelleher |
first = John V. |
journal = Irish Historical Studies |
volume = 16 |
issue = 62 |
year = 1968 |
pages = 138–153
}}
* {{
cite book |
title = Ireland 1170–1509, Society and History |
first = Desmond |
last = Keenan |
year = 2010 |
publisher = Xlibris Corporation |
isbn = 978-1-4535-8431-6
}}
&lt;!-- M /--&gt;
* {{cite journal |
title = Early Irish Population-Groups: Their Nomenclature, Classification, and Chronology |
last = Mac Néill |
first = Eoin |
journal = Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], cuid C |
volume = 29 |
year = 1911–1912 |
pages = 59–114
}}
* {{cite journal |
title = The Irish Law of Dynastic Succession: Part II |
last = Mac Néill |
first = Eoin |
journal = Studies: an Irish Quarterly Review |
volume = 8 |
issue = 32 |
year = 1919 |
pages = 640–653
}}
* {{
cite book |
title = Ireland before the Vikings | url = https://archive.org/details/isbn_071710558 |
last = Mac Niocaill |
first = Gearoid |
year = 1972 |
publisher = Gill and Macmillan
}}
* {{
cite book |
title = Origin and History of the Magennis Family | url = https://archive.org/details/originandhistor00megigoog |
last = Meginnes |
first = John Francis |
year = 1891 |
publisher = Heller Brothers Printing |
ref = harv
}}
&lt;!-- O /--&gt;
* {{cite journal |
title = The Oldest Account of the Raid of the Collas (Circa A.D. 330) |
last = O'Brien |
first = M.A. |
journal = Ulster Journal of Archaeology |
series = 3ú |
volume = 2 |
year = 1939 |
pages = 170–177
}}
* {{
cite book |
first = Donnchadh |
last = Ó Corráin |
authorlink = Donnchadh Ó Corráin |
title = Ireland Before the Normans |
year = 1972 |
publisher = [[Gill and Macmillan]] |
location = Éire |
isbn = 
}}
* {{
cite book |
first = John |
last = O'Hart |
title = Irish Pedigrees; or, The Origin and Stem of the Irish Nation |
edition = 5th |
publisher = Baltimore: Genealogical Publishing Company |
year = 1976 |
chapter = Heremon Genealogies - Dunlevy, Princes of Ulidia
}}
* {{
cite book |
last = Oram |
first = Richard D. |
title = Domination and Lordship: Scotland, 1070–1230 | url = https://archive.org/details/dominationlordsh0000oram |
publisher = Edinburgh University Press |
year = 2011 |
isbn = 978-0-7486-1497-4
}}
&lt;!-- P /--&gt;
* {{
cite book |
title = Viking Empires |
last = Pedersen |
first = Frederik |
year = 2005 |
publisher = Cambridge University Press |
isbn = 978-0-521-82992-2
}}
&lt;!-- S /--&gt;
* {{
cite book |
title = The Origin of the Three Collas and the Fall of Emain |
last = Schlegel |
first = Donald M. |
journal = Clogher Record |
volume = 16 |
issue = 2 |
pages = 159–181 |
year = 1998 |
publisher = Clogher Historical Society
}}
* {{
cite web |
sloinne = Stafford, Fiona J. |
ainm = Gaskill, Howard |
url = https://books.google.co.uk/books?id=4eUpQCP4WMIC&amp;dq=aimser+na+coicedach&amp;source=gbs_navlinks_s |
teideal = From Gaelic to Romantic: Ossianic Translations
}}
* {{
cite book |
work = Place-Names of Northern Ireland |
title = Volume Two, County Down II, The Ards |
last = Stockman |
first = Gerrard |
year = 1992 |
publisher = The Institute of Irish Studies, The Queen's University of Belfast |
isbn = 0-85389-450-7
}}
* {{
cite book |
last = Sturluson |
first = Snorri |
title = Heimskringla: History of the Kings of Norway |
publisher = Texas University Press, Austin |
isbn = 978-0-292-73061-8 |
year = 2009 |
url = https://archive.org/details/heimskringla00snor
}}
&lt;!-- T /--&gt;
* {{
cite book |
last = Thornton |
first = David E. |
title = Kings, Chronologies, and Genealogies: Studies in the Political History of Early Medieval Ireland and Wales |
publisher = Occasional Publications UPR |
year = 2003 |
isbn = 978-1-900934-09-1
}}
&lt;!-- W /--&gt;
* {{
cite journal |
last = Wiley |
first = Dan M. |
journal = [[Ériu (iriseán)|Ériu]] |
volume = 55 |
year = 2005 |
pages = 19–36 |
title = Niall Frossach's True Judgement
}}

==Tagairtí== 
{{reflist |
20em |
refs = 
&lt;!-- Book citations /--&gt;
&lt;ref name=&quot;Adamson116&quot;&gt;Adamson (1998), ll. 116–7&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ANHoI12&quot;&gt;Cosgrove (2008), lch. 12.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ANHoI16&quot;&gt;Cosgrove (2008), lch. 16.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ANHoI17&quot;&gt;Cosgrove (2008), lch. 17.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ANHoI38&quot;&gt;Cosgrove (2008), lch. 38.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ANHoI115&quot;&gt;Cosgrove (2008), lch. 115.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ANHoI116&quot;&gt;Cosgrove (2008), lch. 116.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ANHOI212&quot;&gt;Cosgrove (2008), ll. 212–5.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hack38&quot;&gt;Hack (1901), lch. 38.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson86-7&quot;&gt;Hudson, ll. 86–7.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson95&quot;&gt;Hudson, lch. 95.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson108-9&quot;&gt;Hudson, ll. 108–9.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson136&quot;&gt;Hudson, lch. 136.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bardon17&quot;&gt;Bardon (2005), lch. 17.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bardon20-1&quot;&gt;Bardon (2005), ll. 20–1.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bardon27&quot;&gt;Bardon (2005), lch. 27.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bardon35&quot;&gt;Bardon (2005), ll. 33–37&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Connolly589&quot;&gt;Connolly (2007), lch. 589.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Corrain123&quot;&gt;Ó Corráin (1972), p 123.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pedersen231&quot;&gt;Pedersen, lch. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pedersen233&quot;&gt;Pedersen, lch. 233.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pedersen271&quot;&gt;Pedersen, lch. 271.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MIaE493&quot;&gt;Duffy (2005), lch. 493.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf26&quot;&gt;Duffy (2014), ll. 26–27&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf7-8&quot;&gt;Duffy (2014), ll. 7–8&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf138-9&quot;&gt;Duffy (2014), ll. 138–9&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf151-4&quot;&gt;Duffy (2014), ll. 151–4&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clontarf168-9&quot;&gt;Duffy (2014), ll. 168–9&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hogan1&quot;&gt;Hogan (1928), lch. 1.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OBrien170-1&quot;&gt;OBrien, ll. 170–1.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hurbert169-171&quot;&gt;Hurbert, ll. 169–171&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Byrne46&quot;&gt;Byrne (2001), lch. 46.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Byrne118&quot;&gt;Byrne (2001), lch. 118.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Byrne128&quot;&gt;Byrne (2001), lch. 128.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacNeill60&quot;&gt;Mac Néill (1911/2), lch. 60.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacNeill&quot;&gt;{{
cite book |
title = The Five Fifths of Ireland |
author = Eoin Mac Neill |
year = 1920
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ossianic75&quot;&gt;Stafford &amp; Gaskill, lch. 75&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Snorri330&quot;&gt;Sturluson, lch. 330.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DownArdsxix&quot;&gt;Stockman, lch. xix.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DownArdsPg3&quot;&gt;Stockman, lch. 3.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Oram32&quot;&gt;Oram (2011), lch. 32.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OHart&quot;&gt;O'Hart (1976), ll. 427 &amp; 819.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Keenan139-40&quot;&gt;Keenan, ll. 139–140.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Keenan347-9&quot;&gt;Keenan, ll. 347–349.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ThorntonPage201&quot;&gt;Thornton, lch. 201.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FraserPage159&quot;&gt;Fraser (2009), lch. 159.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FraserMedievalPg317&quot;&gt;Fraser (2007), lch. 317.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kelleher141&quot;&gt;Kelleher, lch. 141.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Schlegel173-4&quot;&gt;Schlegel, ll. 173–4.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dobbs78&quot;&gt;Dobbs, lch. 78.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacNeill651&quot;&gt;Mac Néill (1919), lch. 651.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charles573&quot;&gt;Charles-Edwards, lch. 573.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Edwards63&quot;&gt;Charles-Edwards, lch. 63.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wiley19&quot;&gt;Wiley, lch. 19.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacNiocaill124&quot;&gt;Mac Niocaill, lch. 124.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Carey97&quot;&gt;Carey, lch. 97.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charles-Edwards59-60&quot;&gt;Charles-Edwards, ll. 59–60.&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Web page citations /--&gt;
&lt;ref name=&quot;Iveagh&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17705 |
teideal = Iveagh |
author = Placenames NI |
access-date = 29úú Meitheamh 2015 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2020-06-16 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20200616170018/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17705 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Drumballyroney&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17600 |
teideal = Drumballyroney |
author = Placenames NI |
access-date = 29ú Meitheamh 2015 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2020-06-16 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20200616154621/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17600 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!--&lt;ref name=&quot;Library&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.libraryireland.com/topog/D/Down-County-of.php |
teideal = County Down |
work = A Topographical Dictionary of Ireland |
year = 1837 |
last = Lewis |
first = Samuel |
access-date = 15ú Meán Fómhair 2015
}}&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;ref name=&quot;Ptolemy&quot;&gt;{{
cite web |
author = [[Ptolemy]] |
work = [[Geografaíocht (Tolamaes) |
Geographia]] |
url = http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Periods/Roman/_Texts/Ptolemy/2/1*.html |
teideal = Book II, Chapter 1. Location of Hibernia island of Britannia |
access-date = 15ú Meán Fómhair 2015
}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--&lt;ref name=&quot;Tracts&quot;&gt;{{
cite web |
url = https://books.google.com/books?id = PFFXAAAAIAAJ&amp;pg = PA31#v = onepage&amp;q&amp;f = false |
work = Tracts Relating to Ireland Publications |
author = Irish Archaeological Society |
teideal = Volume 1 |
year = 1841 |
access-date = 15ú Meán Fómhair 2015
}}&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;ref name=&quot;Isaac&quot;&gt;{{
cite book |
url = https://archive.org/details/wordsandplaceso04taylgoog |
page = [https://archive.org/details/wordsandplaceso04taylgoog/page/n222 182] |
last = Taylor |
first = Rev. Isaac |
year = 1865 |
access-date = 5ú Lúnasa 2015 |
title = Words and Places: Or, Etymological Illustrations of History, Ethnology, and Geography |
publisher = Macmillan &amp; Co.
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UHC&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.newulsterbiography.co.uk/index.php/home/viewPerson/2065 |
access-date = 5ú Lúnasa 2015 |
teideal = Professor Sir John Byers (1853–1920) |
last = Froggart |
first = Richard |
publisher = Ulster History Circle
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cultures&quot;&gt;{{
cite web |
url = https://books.google.co.uk/books?id=vSFzo9-pdT4C&amp;pg=PA184&amp;dq=ulaid&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjbnti9lenNAhUFKsAKHbXaDLcQ6AEIJDAC#v=onepage&amp;q=ulaid&amp;f=false |
teideal = The Early Cultures of North-West Europe |
access-date = 10ú Iúil 2016
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IHiMUlaid&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ulster.htm |
access-date = 15ú Meán Fómhair 2015 |
teideal = Ancient Uladh, Kingdom of Ulster |
last = Walsh |
first = Dennis |
work = Ireland's History In Maps
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AOFM1001&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100005B/text010.html |
teideal = Annála na gCeithre Máistrí, 993 AD |
publisher = Coláiste na hOllscoile, Corcaigh |
access-date = 15ú Deireadh Fómhair 2015
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AOFM1045&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100005B/text015.html |
teideal = Annála na gCeithre Máistrí, 1045 AD |
publisher = Coláiste na hOllscoile, Corcaigh |
access-date = 15ú Deireadh Fómhair 2015
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AOTFM1178&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100005C/ |
teideal = Annála na gCeithre Máistrí |
publisher = Coláiste na hOllscoile, Corcaigh |
access-date = 15ú Meán Fómhair 2015
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tigernach1045&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/text017.html |
teideal = Annála Tiarnaigh, 1045 AD |
publisher = Coláiste na hOllscoile, Corcaigh |
access-date = 15ú Deireadh Fómhair 2015
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlacenamesCraeb&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=6170 |
teideal = Crew, County Antrim |
author = Placenamesni.org |
access-date = 15ú Deireadh Fómhair 2015 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2020-06-16 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20200616170023/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=6170 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesConnor&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=16927 |
teideal = Connor parish |
author = Placenamesni.org |
access-date = 9ú Lúnasa 2016 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2020-06-16 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20200616154536/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=16927 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesMovilla&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=6801 |
teideal = Movilla, County Down |
author = Placenamesni.org |
access-date = 9ú Lúnasa 2016 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2020-06-16 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20200616154555/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=6801 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesBangor&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17106 |
teideal = Bangor, County Down |
author = Placenamesni.org |
access-date = 9ú Lúnasa 2016 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2020-06-16 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20200616154757/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=17106 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesArmoy&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=15890 |
teideal = Armoy, County Antrim |
author = Placenamesni.org |
access-date = 9ú Lúnasa 2016 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2020-06-16 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20200616154553/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=15890 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PlaceNamesDromore&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=11375 |
teideal = Dromore, County Down |
author = Placenamesni.org |
access-date = 9ú Lúnasa 2016 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2020-06-16 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20200616164734/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=11375 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AoU1165&quot;&gt;CELT, [http://www.ucc.ie/celt/online/G100001A/text713.html Annála Uladh] - 1165 AD&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AoU1087&quot;&gt;CELT, [http://www.ucc.ie/celt/online/G100001A/text657.html Annála Uladh] - 1087 AD&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Magoo&quot;&gt;[http://www.magoo.com/hugh/mughdhorna.html Magoo] - The Mughdorna&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SPC&quot;&gt;{{cite web |
url = http://www.saintpatrickcentre.com/news/downpatrick/ |
teideal = Downpatrick |
publisher = The Saint Patrick Centre |
access-date = 28ú Meitheamh 2016 |
dátarochtana = 2020-02-17 |
archivedate = 2017-06-21 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20170621014345/http://www.saintpatrickcentre.com/news/downpatrick/ }}&lt;/ref&gt;
}}


{{Ulaid}}
{{Mumhain}}

[[Catagóir:Ulaid| ]]
[[Catagóir:An Rúraíocht]]</text>
      <sha1>cxr84vehpqro5zm0lpn9jm2gye2yjap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ríocht na Mumhan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92462</id>
    <revision>
      <id>1321036</id>
      <parentid>1294932</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29699" sha1="lchhe3dl35e0w5j32tt1w5jdskwptet" xml:space="preserve">{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}
Ríocht i [[Éire|nÉirinn]] na [[Gaeil|nGael]] ba ea '''Ríocht na Mumhan''', suite i n-iardheisceart na tíre ón chéad aois RC ar a laghad go dtí an bhliain AD 1118.  De réir [[Stair na hÉireann|stair traidisiúnta]] na hÉireann, mar shampla i n[[Annála na gCeithre Máistrí]], bunaíodh an ríocht ag ''[[Cland Dedad|Clann Dedad]]'' (aitheanta fosta mar na [[Dáirine]]), treibh [[Érainn|Éarann]] de chuid na [[Gaeil|nGael]].  Feictear roinnt ríthe go suntasach sa [[Rúraíocht]], amhail is [[Cú Raoi]] agus [[Conaire Mór]].  Le roinnt aoiseanna, chuaigh siad i ngleic ar ag son [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ard-Ríogacht na hÉireann]], ach sa deireadh thit siad siar óna g[[Connachta]], sliocht [[Conn Céadchathach|Choinn Chéadchathaigh]].  

[[Íomhá:Kingdom of Munster-900.svg|mion|lár|200px|Léarscáil Ríocht na Mumhan sa 10ú haois, críocha tar éis chaillteanas an [[Osraí]]]]

Tharla athruithe mór sa Mhumhain i rith na 7ú haoise, nuair a thit an [[Corca Laidhe|Chorca Laidhe]] (sinsear [[Uí Eidirsceoil]]) as cumhacht.  Tógadh [[Osraí]], a bhí faoi cheannas na Mumhan le dhá aois, ar ais ag an [[Dál Birn]] (sinsear [[Mhic Giolla Phádraig]]).  D'athraigh fo-dhreamanna éagsúla, amhail is an [[Múscraí]], a gcuid dílseachta agus tháinig dá bharr na h[[Eoghanachta]] i gceannas.  Le trí aois anuas, chuaigh fo-theaghlaigh éagsúla a fháil is [[Eoghanacht Chaisil]] (sinsear [[Uí Shúilleabháin]] agus [[Mhic Cárthaigh]])&lt;ref&gt;{{
lua idirlín |
teideal = MacCarthy Mor (No. 1.) |
url = http://www.libraryireland.com/Pedigrees1/MacCarthyMor.php |
foilsitheoir = [[Leabharlann Náisiúnta na hÉireann]]
}}&lt;/ref&gt; agus [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]] (sinsear [[Uí Chaoimh]]) i ngleic le haghaidh cuirim na Mumhan.  D'fhorbraíodh an [[Críostaíocht Cheilteach|Chríostaíocht Cheilteach]] ag an am seo, agus d'éirigh [[Carraig Phádraig]] (Caiseal) chun cinn ina ionad.  Bhí sé ar a gcumas ag beirt ríthe, [[Faílbe Flann mac Áedo Duib|Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]] agus [[Cathal mac Finguine]], Mumhan a ardú ina príomhríocht le seal gairid.

Ón 9ú haois ar aghaidh, bhí an Mhumha faoi ruathar na  [[Lochlannaigh|Lochlannach]] agus [[Uí Íomhair]] i gceannas, a lonnaigh i [[Luimneach]], [[Port Láirge]] agus [[Cathair Chorcaí|Corcaigh]].  Ag an am gcéanna, tháinig an [[Dál gCais]] (sinsear [[Uí Bhriain]]),&lt;ref&gt;{{
lua idirlín |
teideal = O'Brien (No. 1.) King of Thomond |
url = http://www.libraryireland.com/Pedigrees1/OBrienThomond.php |
foilsitheoir = Leabharlann Náisiúnta
}}&lt;/ref&gt; a aitheanta Futa mar na [[Déise]], chun cinn in éadan na nEoghanacht, le cabhair ón [[Uí Néill]].  Ba é [[Brian Bóramha]] agus a chuid eachtraí a bhunaigh réim an Dáil Chais an chuid eile den 11ú haois.  Mar thoradh corraíola intíre ámh, críochdheighleadh an Mhumha ag an Ard-Rí [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair|Toirdhealbhach Ó Conchúir]] le Conradh {{h|Gleann Maghair}} sa bhliain 1118, idir [[Tuadhmhumhain]] faoi cheannas Uí Bhriain, agus [[Deasmhumhain]] faoi cheannas Mhic Cárthaigh.

[[Íomhá:Sword of Nuada.png|mion|120px|Tuadhmhumhain]]
[[Íomhá:MacCarthy.png|mion|120px|Deasmhumhain / Mhic Cárthaigh]]
[[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|120px|Osraí / Mhic Giolla Phádraig]]

==Sanasaíocht==
Faightear sa téacs [[Meán-Ghaeilge]] den mheánaois deiridh, ''[[Cóir Anmann]]'', a dó nó a trí shanas le haghaidh an ainm ''Mumu''/Mumha(in).&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;{{
cite web |
url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html |
publisher = Celtic Literature Collective |
teideal = Cóir Anmann |
date = 25 Márta 2019
}}&lt;/ref&gt;

{| class=wikitable
! width = 50% | Meán-Ghaeilge
! width = 50% | NuaGhaeilge

|- valign=top
|
Mumu, canus rohainmnighidh? &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ni ansa. A nomine alicuius regis .i. ó ainm righ bái fuirri .i. Eochaid Mumo mac Niadh Feibhis eissidhe. &lt;br /&gt;
Eochaid Mumo cidh día tá? &lt;br /&gt;
Ni ansa. Eochaid Momó .i. ar ba mó a nert &amp; a cumachta ina nert &amp; cumachta cach duine a n-Éirinn bói a comhré fris. Is de sin ainmnighther Mumú. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nó Muma .i. mó a h-ana nás ana cach coigidh aili a n-Eirinn, ar is innti nó adhradh bandía in t-sónusa .i. Ana a h-ainm-sein, &amp; is uaithi sidhe isberar Da Chigh Anann ós Luachair Degad.&lt;ref&gt;[https://celt.ucc.ie//published/G503002/index.html Cóir Amnann], lch. 288, ''entry 1''.&lt;/ref&gt;
|
''Mumu'', conas d'ainmníodh? &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ní hansa! ''A nomine alicuius regis'' .i. ó ainm rí atá .i. ''Eochaid Mumo mac Niadh Feibhis'' eisean. &lt;br /&gt;
''Eochaid Mumo'', cé hé?&lt;br /&gt;
Ní hansa! ''Eochaid Mómó'' .i. ar ba mhó a neart agus a chumhachta ná neart agus cumhachta gach duine in nÉirinn ar chomhré leis.  Is de sin a ainmnítear Mumha. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nó ''Muma'' .i. is mó a h-ana (saibhreas, conách) ná ana gach cúige eile in Éirinn, nó is inti adhradh bhandia an tsonais .i. [[Anu|Ána]] a hainmse, agus is uaithi an [[Dá Chích Anann]] os Luchair ''Dedad''
|}

Luath-[[Ard-Ríthe na hÉireann|Ard-Rí]] de shliocht [[Éibhear Fionn|Éibhir Fhionn]] ab ea ''[[Eochaid Mumu|Eochaid Mumo]]'', a bhí i gcoróin idir na blianta 1449 – 1428 RC.&lt;ref&gt;cf. ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]''&lt;/ref&gt; 

B'fhéidir é gurb ionann ''Ána'' agus an máthair-bhandia, [[Danu]].  Tá na sléibhte Dá Chích Anann suite gar do [[Cill Áirne|Chill Airne]].

==Stair==
===Teacht chun cinn na nDáirine===
Ba iad [[Éarainn]], ar cheann d'fho-ghéaga is mó na [[Gaeil|nGael]] in Éirinn, iad luath-ríthe na Mumhan.  Feictear iad sa [[Rúraíocht]], ina measc mórlaochra amhail is [[Cú Raoi]] mac Dáire, [[Conaire Mór]], [[Lugaid mac Con Roí|Lughaidh mac Con Raoi]], srl.  In particular, Cú Raoi features sa ''[[Táin Bó Cúailnge]]'', ina théann sé i gcomhrac le ''h[[Amergin mac Eccit]]'' go dtí go n-iarann [[Meadhbh]] air stopadh.  Maraíonn [[Cú Chulainn]] Cú Raoi tar éis dá  chime, [[Bláthnat]], feall a imirt air.  Bhain a mhac, Lughaidh mac Con Raoi, díoltas as a bhás.

[[File:Caherconree Fort.JPG|thumb|right|240px|Rath déanta as clocha ar [[Sliabh Mis|Shliabh Mis]] is ea [[Cathair Conraoi]], ainmnithe as rí na nDáirine, [[Cú Raoi]].]]

Cumhacht shuntasach in Éirinn na nGael ab ea na [[Dáirine]], mórghéag na nÉrann ainmnithe as [[Dáire mac Dedad]].  Chomh maith le ríthe na Mumhan, faightear ina measc roinnt Ard-Ríthe, san áireamh [[Eterscél Mór|Eidirscéal Mór]] agus [[Conaire Mór]], a fheictear sa scéal ''[[Togail Bruidne Dá Derga]]''.  Bhíodh ann fosta ''Teamhair Luachra'', láthair ríoga na Mumhan, ach ní fios inniu a suíomh (d'fhéadfadh gurb ionann í [[Cathair Conraoi]]).

De réir [[Rawlinson B 502|Leabhar Ghleann Dá Locha]], bhog [[Fíatach Finn|Fiatach Fionn]] ó thuaidh go dtí an Ulaidh.  Bhunaigh sé an [[Dál Fiatach]] agus d'éirigh sé ina [[Rí na nUladh]], ag dul i ngleic le rí teaghlaigh na ''n[[Ulaid|Ulad]]'', [[Clanna Rudraige|Clanna Ruadhraí]].  De réir [[Croinic na hÉireann|Chroinic na hÉireann]], bhí na ceannairí úd ar marthain sa chéad aois RC.  Deimhníodh na hÉrainn (agus finte eile sa cheantar) i bhfoinsí iasachta amhail is ''[[Geographia]]'' le [[Tolamaes]], faoin ainm [[Iverni]].

Sa dara haois AD, tháinig borradh faoi chumhacht na Mumhan le teacht i réim [[Conaire Cóem|Chonaire Chaoimh]] mar Ard-Rí.&lt;!--  Other pioneering figures of the time, as major High Kings representing other Gaelic groups, included [[Conn Céadchathach]], bunaitheoir na g[[Connacht]], agus [[Cathair Mór]], rí suntasach na [[Laigin|Laighean]].--&gt;  Pearsa thabhachtach is ea Conaire i nginealaigh Gaelacha, mar shinsear [[Síl Conairi|Síl Chonaire]].  Bhunaigh a mhic Cairbre Músc (sinsear [[Múscraí]] agus [[Corca Dhuibhne|Chorca Duibhne]]), Cairbre Baschaín (sinsear [[Corca Bhaiscinn|Corca Baiscinn]]) agus Cairbre Riada (sinsear [[Dál Riada|Dáil Riada]]).  Bheadh an chéad dá chorca chun cinn sa Mhumhain, agus bhogfadh an chorca Riada ó thuaidh go dtí an Ulaidh agus ar deiridh bhunófaí ríocht na [[Alba|hAlban]] acu.

Ard-Rí eile den Dáirine ón aimsir seo ab ea Lughaidh [[Mac Con]], sinsear [[Corca Laidhe]].  [[Sadb ingen Chuinn|sadhb iníon Choinn]] na g[[Connacht]] ab ea a mháthair, agus glaodh ''Mac Con'' air toisc go ndeirtear gur thug [[cú]] a athair altrama, [[Ailill Aulom|Ailill Ólom]], an chíoch dó.  Tháinig sé i gcoróin mar Ard-Rí tar éis dó [[Art mac Coinn]] &lt;!--a uncail, nach ea?--&gt; a mharú i ''g[[Cath Maige Mucrama]]'', mar a ínsítear sa scéal úd.  

Maítear gur Rí na Mumhan ab ea Ailill Ólom, ball desna ''[[Deirgtine]]''.  Luaitear ríthe eile den dream seo neamhDháirine luaite i [[Scéalaíocht na Ríthe]], san áireamh [[Mug Nuadat|Mogh Nuadhad]], [[Eoghan Mór]] agus ''[[Fiachu Muillethan]]''.  Is cúis achrann é an gaol idir an Deirgtine agus finte eile na Mumhan.  Mhaígh na h[[Eoghanachta]], a tháinig chun cinn sa 4ú haois faoi cheannas [[Corc mac Luigthig|Choirc mhic Luighthigh]], síolrú díreach uathu.  Nuair a tháinig siad i gcoróin sa 7ú haois, is dócha é gur chum siad éilimh ghinealacha chun tacaíocht lena ndlisteanacht 'sacu a dhéanamh.

===Teacht na Críostaíochta===
Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]]&lt;!--, which after the [[Edict of Thessalonica]] in 380 AD became the [[state religion]] of the [[Impireacht na Róimhe]] and thus, much of [[Eorpa]],--&gt; go hÉirinn sa 5ú haois, go formhór tríd an Mumhain agus an [[Laighin]].  Bhí naisc ar leith le Mumhain ag a lán luath-naomh na hÉireann atá luaite sa ''[[Codex Salmanticensis]]'', go háirithe Naomh [[Ailbhe]] as [[Imleach, Contae Thiobraid Árann|Imleach]], suíomh stairiúil na [[Mairtine]].  Is dócha go bhfuair sé a chuid orduithe canónta ó Naomh [[Palladius (easpag Éireann)|Palladius]], a chuir an [[Pápa Celestine I]] chun Éireann é sa bhliain 431 AD.&lt;ref&gt;{{
cite web |
teideal = Christianity Arrives In Ireland |
url = https://www.yourirish.com/history/christianity/arrival-of-christianity |
publisher = Your Irish Culture
}}&lt;/ref&gt;  Ba é [[Ciarán Saighre]] an chéad Naomh Críostaí Éireannach.  Gaolta leis an [[Osraí]], de shliocht an Chorca Laidhe ab ea a mháthair.  Ina dteannta seo, thiontaigh Naomh [[Naomh Deaglán|Déaglán mac Eirc]] na n[[Déisi Muman|Déise Mumhan]] a mhuintir féin agus bhunaigh sé mainistir ag [[Aird Mhór]].

[[File:James Barry's The Baptism of King Cashel by St Patrick.png|thumb|right|240px|''The Baptism of the King of Cashel by St Patrick'', le [[James Barry]], ''c.'' 1780í.  Le tiontú Aonghasa mhic Nadha Fraoigh, d'fhás an Chríostaíocht sa Mhumhain.]]

Tiontaíodh an [[Eoghanacht Chaisil]] le linn réimse [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadha Fraoigh]].  Dúradh gur bhaist [[Naomh Pádraig]] féin é, agus go ndearna Pádraig de thaisme poll i gcois an rí lena [[bachall|bhachall]], pian a ghlac Aonghas gan ghearán, i leith is gur chuid den deasghnáth é.&lt;ref&gt;{{
cite web |
teideal = Cashel |
url = https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Cashel |
publisher = [[Catholic Encyclopedia]]
}}&lt;/ref&gt;  De réir na dtéacsanna ''[[Agallamh na Seanórach]]'' agus ''[[Senchas Fagbála Caisil]]'', bunaíodh [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]], ó dhúchas i gcríocha [[Éile]], tar éis fís míorúilteach faoi Phádraig, a bhí ag by [[Corc mac Luigthig|Corc mac Luighthigh]] seasca bliain roimhe sin.  Insítear san ''Agallamh'' gur ghearr Aonghas [[cáin]] gach trí bliana sa Mhumhain, aitheanta mar &quot;screaball bhaist Naoimh Phádraig&quot; (gearradh seo go dtí aimsir Naoimh [[Cormac mac Cuilennáin|Chormaic mhic Cuileannáin]]).&lt;ref&gt;{{cite web |
teideal = Rhetorical Re-tellings: Senchas Fagbála Caisil and Twelfth-Century Church Reform in Ireland |
url = https://www.academia.edu/9616441/Rhetorical_Re-tellings_Senchas_Fagb%C3%A1la_Caisil_and_Twelfth-Century_Church_Reform_in_Ireland |
publisher = Brian J. Stone, Quaestio Insularis, Imleabhar 12 |
dátarochtana = 2020-04-18 |
archivedate = 2023-10-15 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20231015095713/https://www.academia.edu/9616441/Rhetorical_Re-tellings_Senchas_Fagb%C3%A1la_Caisil_and_Twelfth-Century_Church_Reform_in_Ireland }}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:Skellig hives.jpg|thumb|right|240px|[[Sceilig Mhichíl]] amach ón gcósta ó [[Uíbh Ráthach]].  Sa 6ú haois, bhunaigh Naomh [[Fionnán as Cluain Ioraird]] anseo mainistir Chríostaí iargúlta]]

Faightear sa Mumhain roinnt desna suímh mainistr i+?imní!?n !jeacha Éireannacha is luaite.
* Naomh [[Finnian as Cluain Ioraird]], a bhunaigh Mainistir ar [[Sceilig Mhichíl]] amach ón gcósta ó [[Uíbh Ráthach]]
* Naomh [[Senán mac Geirrcinn]], bhunaigh Mainistir ar [[Inis Cathaigh]], mar phatrún na Corca Baiscinn
* Naomh [[Enda as Árainn]], a bhunaigh Mainistir [[Cill Éinne, Contae na Gaillimhe (Árainn)|Cill Éinne]] ar [[Inis Mór]], le tacaíocht ó Aonghas mac Nadh Fraoch.

Roghnaigh go minic na manaigh úd suímh gharbha iargúlta le haghaidh a mainistreacha, ag cleachtadh spioradáltachta [[diantréanach|diantréanaí]], cosúil le h[[aithreacha an fhásaigh]] san [[Éigipt|Éigipt Chríostaí]].  Bhunaigh fosta naoimh eile a mainistreacha istigh faoin tír, amhail is
* Naomh [[Mo Chutu]], a bhunaigh [[Lios Mór]] 
* [[Naomh Fionnbarra]], a bhunaigh ''Corcach Mór na Mumhan'', [[Cathair Chorcaí]] sa lá atá inniu ann, agus cáil ar leith aici le léann.

Ba as an Mumhain ó dhúchas é Naomh [[Breandán as Biorra]], maraon le  [[Naomh Breandán]] as Cluain Fearta, a rugadh i dtír an [[Ciarraí|Chiarraí]] Luachra.  Bhí cáil ar ban-Naomh [[Íde]], a bhfuil [[Cill Íde]], [[Contae Luimnigh]] ainmnithe aisti, mar &quot;[[Brigit|Bríd]] na Mumhan.&quot;

===Ré na nEoghanacht===
Faoin 7ú haois, bhí an ruaig curtha ag na hEoghanachta ar an gCorca Laidhe agus gach fine eile le haghaidh cinsil sa Mhumhain.  Mar chomhghuaillí acu san eachtra seo, bhí an [[Múscraí]], a switched sides in éadan a gcolanna  Éarann i bhfad amach, an Corca Laidhe.

I gcomhthéacs stairiúil níos leithne in Éirinn, bhí clann [[Uí Néill]] ar a mboinn mar phríomhchumhacht na tíre, bhí na  hÉarainn ag dul i léig, na Laigin teoranta, agus na hEoghanachta ar tí teacht chun cinn sa Mhumhain.&lt;ref&gt;{{lua idirlín |
teideal = Ireland's History in Maps (500 AD) |
url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ire500.htm |
foilsitheoir = Dennis Walsh |
dátarochtana = 2020-04-18 |
archivedate = 2014-07-09 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20140709161813/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ire500.htm }}&lt;/ref&gt;  Bhí cúrsaí geopholaitiúla ag teacht i réim, bunaithe ar tír roinnte idir [[Leath Choinn]] agus [[Leath Mhogha]].  Agus [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]] i gceannas, chuaigh airm na Mumhan trasna [[An tSionainn|na Sionainne]] agus chloígh siad [[Uí Fhiachrach Aidhne]] na [[Connachta|gConnacht]], ag gabháil na gcíoch uathu a bheadh in am trátha [[Tuamhain]] (agus ar deireadh [[Contae an Chláir]]) agus á lonnú ann na [[Déise]].  Bhí sé ar a chumas ag Failbhe a thionchar agus a chumhacht a chur laistigh den Mhumhain, agus ríthe na Laighean á roghnú.  Le titim na Corca Laidhe, tháinig [[Mhic Giolla Phádraig]] agus i gceannas san [[Osraí]], cé go raibh sé fós  [[tuath]] na Mumhan go dtí an 9ú haois.

[[Íomhá:Rock of Cashel, Tipperary.jpg|thumb|right|240px|[[Carraig Phádraig]] (Caiseal), lárionad chumhacht na h[[Eoghanacht Chaisil]], sinsear [[Mhic Cárthaigh]], príomhtheaghlach de ríthe Mumhan.]]

Maidir leis na hEoghanachta féin, bhí dhá phríomhghéag iontu.  Ba é an &quot;ciorcal laistigh&quot; san oirthear an géag níos cumhachtaí, roinnte faoi cheathair: [[Eoghanacht Chaisil]], [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], [[Eoghanacht Áine]] agus [[Eoghanacht Oirthir Cliach]].&lt;ref name=&quot;uur&quot;/&gt;  Sa &quot;chiorcal lasmuigh&quot; san iarthar agus deisceart bhí [[Eoghanacht Raithlinn]] agus [[Eoghanacht Locha Léin]].  Cé go raibh sinsear éagsúil ag [[Uí Liatháin]] agus [[Uí Fiodhghinte]], mar atá [[Dáire Cerbba]], faightear iad scaití curtha leis an Locha Léin.  De réir an téacs ''[[Frithfolaid ríg Caisil fri túatha Muman]]'', ní raibh ceart ach ag sliocht athairlíneach Nadha Fhraoigh bheith ina rí Mumhan.&lt;ref name=&quot;uur&quot;&gt;{{lua idirlín |
teideal = Tochmarc Momera: an edition and translation, with introduction and textual notes |
url = https://dspace.library.uu.nl/handle/1874/341697 |
foilsitheoir = Utrecht University Repository |
dátarochtana = 2020-04-18 |
archivedate = 2021-03-08 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20210308132802/http://dspace.library.uu.nl/handle/1874/341697 }}&lt;/ref&gt;  Agus go deimhin, tháinig an chuid is mó de ríthe Mumhan as Eoghanacht Chaisil (sinsear [[Uí Shúilleabháin]] agus [[Mhic Cárthaigh]]), Gleanndamhnach (sinsear [[Uí Chaoimh]]) agus Áine (sinsir ''Uí Chiarmhaic'').

In ainneoin mhéid a ríochta, de ghnáth bhí an Mhumha go suntasach níos laige ná Uí Néill níos cumhachtaí ó thuaidh.  D'fhógraíodh na hEoghanachta an bholscaireacht gur rialaigh trí &quot;rath agus féile&quot;, in ionad birt brúidiúil.&lt;ref name=&quot;uur&quot;/&gt;  Bhí beirt ann mar eisceachtaí ar an gcnámhscéal seo, mar a bhí Faílbe Flann agus [[Cathal mac Finguine]] as [[Gleannúir]], a chuir é féin chun cinn mar iomaitheoir láidir don teideal Ard-Rí na hÉireann.  Throid sé in éadan tsraith triúr ríthe Uí Néill le haghaidh chinsil: ''[[Fergal mac Máele Dúin]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]'' agus ''[[Áed Allán]]''.  An rí is cumhachtaí as an Mumhain a bhí sé  go dtí [[Brian Bóramha]] sa 11ú haois.

===Ruathair Uigingeach agus longphoirt===
Ón 8ú haois deiridh ar aghaidh, thosaigh na h[[Uigingigh]] - [[Ioruaigh]] as [[Crích Lochlann]] - ruathair a thabhairt faoi mhainistreacha Éireannacha iargúlta.  Go sonrach sa Mhumhain, tugadh ruathair faoi Inish Cathaigh (816 agus 835) agus Sceilig Mhichíl (824).&lt;ref&gt;{{cite web |
teideal = Ireland's History in Maps (800 AD) |
url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ire800.htm |
publisher = Dennis Walsh |
dátarochtana = 2020-04-18 |
archivedate = 2014-07-09 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20140709153308/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ire800.htm }}&lt;/ref&gt;  Ghoid na ruathairí soláthairtí, earraí luachmhar (obair mhiotail ach go háirithe), beostoc agus cimí daonna (maidir leo siúd, nó fuasclaíodh iad dá mba daoine iomráiteacha den chléir iad nó díoladh iad ina [[sclábhaithe]] thar lear).&lt;ref name=&quot;vikings&quot;/&gt;  I gcásanna áirithe in Éirinn, le lár na 9ú haoise, bhunaigh na hUigingigh campaí cois farraige aitheanta mar ''[[longphoirt]]'', san áireamh sa Mhumhain [[Port Láirge]], [[Eochaill]], [[Cathair Chorcaí|Corcaigh]] agus [[Luimneach]].&lt;ref name=&quot;vikings&quot;&gt;{{
cite web |
teideal = The Vikings in Munster |
url = https://www.nottingham.ac.uk/research/groups/csva/documents/lmfpublications/lmf3-munster,thevikingsinmunster.pdf |
publisher = University of Nottingham
}}&lt;/ref&gt;  Faoi dheireadh, thosaigh na hUigingigh ag trádáil leis na Gaeil agus idirphós roinnt acu.  Thiontaigh siad de réir a chéile ina gCríostaithe agus d'éirigh ina [[Norse-Gaeil]], ag meascadh tréithe den dá chultúr.

Sa deireadh, tháinig an chlann Uigingigh, [[Uí Íomhair]] (ag maíomh gur de shliocht [[Ivar the Boneless]] mac [[Ragnar Lodbrok]] iad) chun cinn in dhá ríocht bheaga sa Mhumhain, mar [[Ríthe Luimnigh]] agus [[Ríthe Port Láirge]].  Bhíodh achrann idir na ríochtaí seo agus Uigingigh in Éirinn, agus bhí gréasáin chasta comhghuaillíochtaí acu le clanna Gaelacha.&lt;ref name=&quot;vikings&quot;/&gt;  Níorbh ar aon bhealach amháin a rith an tionchar cultúir.  In am trátha, ghlac roinnt teaghlaigh Ghaelacha na Mumhan ainmneacha pearsanta agus sloinne le foinse [[Sean-Ioruais]]e, san áireamh ''[[Mhic Amhlaoibh]]'' (''[[Olaf]]'').&lt;ref name=&quot;vikings&quot;/&gt;  

Sa bhliain 939, tharla sampla suntasach de chomhghuaillíocht Uigingeach-Ghaelach idir Uigingigh Phort Láirge agus [[Cellachán Caisil]] in éadan [[Donnchadh Donn]], Ard-Rí Uí Néill an Deiscirt.&lt;ref name=&quot;vikings&quot;/&gt;  Go ginearálta ámh, ba chúis BBB ar an Mumhain é tionchar na nUigingeach, i dteannta le brú ó [[Clann Cholmáin|Chlann Cholmáin]] Uí Néill, agus briseadh fiú go síoraí an t[[Osraí]] as an ríocht.

[[Íomhá:Cormac icon by Aidan Hart.jpg|mion|deis|200px|Rí-easpag cáiliúil den 10ú haois ab ea Naomh [[Cormac mac Cuilennáin]], gaolmhar le ''[[Sanas Cormaic]]''.]]

Tháinig pearsana chun cinn laistigh desna príomhrítheaghlaigh.  D'éirigh Naomh [[Cormac mac Cuileannáin]] as géag sóisearach den Eoghanacht Chaisil le linn na luath-10ú haoise.  Fuair Cormac agus a right-hand man ''[[Flaithbertach mac Inmainén]]'' buanna ar Ard-Rí ''[[Flann Sinna]]'' tar éis dó an Mhumha a scriosadh sa bhliain 906.  I dteannta lena chumas míleata agus a chuid cráifeachta, bhí clú ar Chormac mar fhear liteartha, agus é gaolmhar le ''[[Sanas Cormaic]]''.&lt;!--Cormac finally met his end at the [[Battle of Bellaghmoon]], where his army was greatly outnumbered.  After his severed head was brought to his great rival Flann Sinna, the High King is supposed to have said &quot;It was an evil deed, to cut off the holy bishop's head; I shall honour it, and not crush it.&quot;  ...F., who was notably absent from the Battle--&gt;  Tar éis chatha inár cloíodh agus maraíodh Cormac, tháinig Flaithbheartach i gcomharbacht air, an t-aon Rí ansin na Mumhan den [[Múscraí]], aitheanta níos deireanaí mar [[Uí Dhonnagáin]].

===Críochdheighilt i nDeasumhain agus Tuamhain===
Sa 10ú haois, thug an [[Dál gCais]] a dhúshlán na hEoghanachta as Tua(dhmhu)mha(in), sinsear ''[[Uí Briain]]'').  Thug Uí Néill cabhair dóibh ar dtús, ag iarraidh Eoghanacht níos laige.  Ba é [[Brian Bóramha]] an phearsa is cáiliúla an Dáil Chais, a chuir é féin chun cinn ní amháin mar Rí na Mumhan, ach fosta mar Ard-Rí na hÉireann, agus bhain sé clú agus cáil amach as ucht a chuid eachtraí in éadan na nUigingeach (agus a gcomhghuaillithe) i g[[Cath Chluain Tarbh]].  I ndiaidh bhás Bhriain, bhíodh an Dál gCais i gceannas sa Mhumhain le linn na 11ú haois gan bhriseadh &amp;mdash; ó réimse [[Donnchad mac Briain|Dhonnchadha Uí Bhriain]] go dtí réimse Bhriain Uí Bhriain.  Bhí beirt ríthe ina measc, [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]] agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], ina nArd-Ríthe freisin.  Le linn réimse Mhuircheartaigh, cuireadh eachtraí a sheanathar, Brian, i láthair sa tráchtas bolscaireachta próta-náisiúnach Éireannach, ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'', scrios mar chogadh saortha Gaelach in éadan na nUigingeach agus a gcuid comhoibrithe.

[[Íomhá:Війна з вікінгами.jpg|mion|deis|310px|''[[Cath Chluain Tarbh]]'' le [[James Ward]], ''c.'' 1914, múrmhaisiú i [[Halla na Cathrach, Baile Átha Cliath]].  Bhí sliochtaigh [[Brian Bóramha|Bhriain Bhóromha]] i gceannas sa Mhumhain go dtí 1118.]]

Ag druidim le deireadh réimse Mhuircheartaigh, thit a laige air.  Bhí a dheartháir, [[Diarmait Ua Briain|Diarmaid Ó Briain]], cumhachtach i bPort Láirge&lt;!-- (and had earlier been banished to [[Deheubarth]] in Britain)--&gt;, den tuairim gurbh eisean a bheadh ina rí níos fearr.  Ina dteannta sin, mheas na ríochtaí eile a bhí níos laige le linn ardcheannas na Mumhan &amp;mdash; [[Connacht]] (lfaoi  [[Uí Conchúir]], [[Aileach]] faoi [[Mhic Lochlainn]], Laighin faoi [[Uí Cheinnselaig|Mhic Murchadh]] agus a sean-naimhde i n-iardheisceart na Mumhan, Mic Cárthaigh faoi Thadhg Mac Cárthaigh &amp;mdash; go raibh seo a ndeis chun roinnt cumhachta a streachailt ar ais.  Sa bhliain 1118, chuaigh rí nua na Mumhan, Brian Ó Briain chun comhraic in éadan Taidhg i Cath [[Gleann Maghair|Ghleann Maghair]].  Bhuaigh Tadhg agus maraíodh Brian.

Nuair a chuala sé an scéala, tháinig an t-iar-rí, Muircheartach Ó Briain, ar ais chun an Mhumha a éileamh.  Sa bhliain 1118 ámh, rinne an tArd-Rí [[Tairrdelbach Ua Conchobair|Toirdhealbhach Ó Conchúir]] conradh Ghleann Maghair le Tadhg an Mhumha a rinne ina dá leath, mar chuid de seift dá leas féin um neart na Mumhan a thrá. , Críochdheighleadh an Mhumha ina [[Tuadhmhumhain]] faoi Uí Bhriain agus [[Deasmhumhain]] faoi Mhic Cárthaigh, agus bhí sin deireadh le ríocht a bhíod ann ar feadh breis agus míle bliain.  As sin go dtí deireadh na 12ú haoise, rinne ríthe den dá thaobh éilimh ar ríogacht Mhuimhneach nach raibh i ndáiríre ann.

Sheas an dá ríocht ar ionradh na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn ní b'fhearr nó ní b'olc, ach faoi dheireadh sa 16ú haois, tugadh iad faoi Choróin Shasana isteach.  Ba é [[Carbrigh]] faoi [[Mhic Cárthaigh Riabhach]] an ríocht Mhuimhneach Ghaelach deiridh, fréamhaí Deasmhumhan a briseadh chomh déanach is an bhliain 1606.  Athbheodh an t-ainm 'Mumhain' sa 16ú haois mar [[Cúige Mumhan|Chúige Mumhan]], chuid de [[Ríocht na hÉireann]].

==Ríthe==
{{príomhalt|Ríthe na Mumhan}}

==Féach freisin==
* [[Annála Inis Faithlinn]]
* [[An Leabhar Muimhneach]]
* [[Leabhar Laighneach]]
* ''[[Uraicecht Becc]]
* [[Cnoc Rafann]]

==Foinsí==
* {{
cite book  |
title = Early Christian Ireland |
last = Charles-Edwards |
first = T. M. |
year = 2007 |
publisher = Cambridge University Press |
isbn = 9780521037167 |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = Irish Kings and High Kings |
last = Byrne |
first = Francis J. |
year = 1973 |
publisher = Four Courts Press |
isbn = 1851821961 |
ref = harv |
url = https://archive.org/details/irishkingshighki00byrn_0
}}
* {{
cite book  |
title = Erin's Blood Royal: The Gaelic Noble Dynasties of Ireland |
last = Ellis |
first = Peter Berresford |
year = 2002 |
publisher = Palgrave Macmillan |
isbn = 0312230494 |
ref = harv |
url = https://archive.org/details/erinsbloodroyal00elli
}}
* {{
cite book  |
title = Cashel of the Kings: A History of the Ancient Capital of Munster from the Date of Its Foundation Until the Present Day |
last = Gleeson |
first = John |
year = 1927 |
publisher = J. Duffy &amp; Co |
isbn = |
ref = harv
}}
* {{cite web |
last = Johnston  |
first = Elva  |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/51008  |
contribution = Munster, saints of (act. ''c''.450–''c''.700)  |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography  |
publisher = Oxford University Press  |
origyear = Méan Fómhair 2004  |
edition = online  |
date = Bealtaine 2008  |
accessdate = 14 Nollaig 2008
}}
* {{
cite book  |
title = Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url = https://archive.org/details/celticculturehis0001unse |
last = Koch |
first = John T. |
year = 2004 |
publisher = ABC-CLIO |
isbn = 9781851094400 |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = Wars of the Irish Kings: A Thousand Years of Struggle, from the Age of Myth through the Reign of Queen Elizabeth I |
last = McCullough |
first = David W. |
year = 2010 |
publisher = Crown/Archetype |
isbn = 0307434737 |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = [[Dissertations On the Ancient History of Ireland]] |
last = O'Conor Don |
first = Charles |
year = 1753 |
publisher = J. Christie |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = A New History of Ireland, Volume I: Prehistoric and Early Ireland |
last = Ó Cróinín |
first = Dáibhí |
year = 2005 |
publisher = Oxford University Press |
isbn = 9780199226658 |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = Medieval Ireland: An Encyclopedia |
last = O'Duffy |
first = Séan |
year = 2005 |
publisher = Routledge |
isbn = 1135948240 |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = [[Ogygia: A Chronological Account of Irish Events]] |
last = Ó Flaithbheartaigh |
first = Ruaidhrí |
year = 1685 |
publisher = B. Tooke |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = [[A General History of Ireland]] |
last = O'Halloran |
first = Sylvester |
year = 1778 |
publisher = Hamilton |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = Early Irish History and Antiquities and the History of West Cork |
last = O'Halloran |
first = W |
year = 1916 |
publisher = Sealy, Bryers and Walker |
url = http://www.libraryireland.com/WestCorkHistory/Contents.php |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = The Sacred Isle: Belief and Religion in Pre-Christian Ireland |
last = Ó hÓgáin |
first = Dáithí |
year = 2001 |
publisher = Boydell Press |
isbn = 9780851157474 |
ref = harv
}}
* {{
cite book  |
title = Eoganacht Genealogies from the Book of Munster |
last = O'Keeffe |
first = Eugene |
year = 1703 |
publisher = Corcaigh |
url = http://www.iol.ie/~kevnilse/eoghantx.html |
ref = harv
}}
* {{
cite journal  |
last1 = Stone  |
first1 = Brian James  |
title = Rhetorical Re-tellings: Senchas Fagbála Caisil and Twelfth-Century Church Reform in Ireland  |
journal = Quaestio Insularis  |
date = 2011  |
volume = 12 |
pages = 109-125 |
ref = harv
}}

==Naisc sheachtracha==
* [http://www.aughty.org/pdf/kingdom_mumha.pdf Kingdom of Mumha, or Munster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220516114827/http://www.aughty.org/pdf/kingdom_mumha.pdf |date=2022-05-16 }} at Aughty
* [http://www.libraryireland.com/Pedigrees1/chief-irish-families-munster.php Chief Irish Families of Munster] at Library Ireland
* [https://www.britannica.com/place/Munster-province-Ireland Munster] at Encyclopædia Britannica
* [https://www.familytreedna.com/groups/corca-laidhe/links Corcu Loígde DNA Project] at [[Family Tree DNA]]
* [https://web.archive.org/web/20140709160845/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munster.htm Tribes &amp; Territories of Mumhan] 
* [https://web.archive.org/web/20140709125959/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munsannl.htm Annals of Munster]

==Tagairtí==
{{reflist|2}}


{{Mumhain}}

[[Catagóir:Ríochtaí Éireann]]</text>
      <sha1>lchhe3dl35e0w5j32tt1w5jdskwptet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Conghal Caoch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93894</id>
    <revision>
      <id>1321098</id>
      <parentid>1299939</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12754" sha1="etcrfq09d4vz14p35ezhpt39qe4cnnx" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Rí na g[[Cruithne]] den [[Dál nAraidi]] ba ea '''Congal Caoch''' ({{lang-sga|'Congal Cáech'}}&lt;ref&gt;''Congal Cláen'' freisin&lt;/ref&gt;), ó c. [[626]] go [[637]]. Bhí sé ina [[rí na nUladh]] ó 627 go 637. De réir roinnt foinsí, [[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea é fosta.

==Bunúis==
Tá seanstair na hÉireann lán d'ainmneacha daoine, a bhfuil beag fíoras ar eolas fúthu ach a sinsearacht, agus dáta agus caoi a mbáis. Ní caomhnaítear sinsearacht Chonghaile in aon luathfhoinse, ach de réir ábhair nua deireanaí, ba ea Scandal Sciathleathan a athair agus [[Fiachna mac Baotáin]] a sheanathair.&lt;ref&gt;Byrne, Tábla 7&lt;/ref&gt;

Sna 6ú agus 7th haoiseanna, príomhbhall chónaidhm na g[[Cruithne]] ba ea an Dál nAraide,&lt;ref&gt;Byrne, lch. 109&lt;/ref&gt;  agus an príomhrítheaghlach na [[Uí Chóelbad|Uí Chaolbhadh]] bunaithe ar [[Maigh Line|Mhaigh Line]], taobh thoir de bhaile Aontroma. D'fhéadfadh é nár bhall den ghéag seo é Conghal agus dá bharr nárbh é Fiachna a sheanathair.&lt;ref name=&quot;Charles-Edwards, lch. 60&quot;&gt;Charles-Edwards, lch. 60&lt;/ref&gt;

Sa scéal ''[[Fled Dúin na nGéd]]'', garmhac [[Eochaid Buide|Eochach Bhuí]], [[Dál Riada|Rí na Dáil Riada]], is ea Conghal, rud nach ndearbhaítear i bhfoinsí eile. Cé gur inchreidte é seo ó thaobh chroineolaíochta de, tá [[anacronachas|iomrall aimsire]] ann óir go bhfuair Eochaidh bás blianta roimh Chath Mhaigh Rath.  B'fhéidir é mar sin gur mhac é Conghal de dheirfiúr [[Domnall Brecc|Domhnaill Bhric]], chomhghuaillí Eochach.&lt;ref&gt;Bannerman, ''Studies'', ll. 95–96&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;O Donovan, ''Banquet'', ll. 44–45.  Insítear sa scéal fosta gur iarr Congal cabhair ó &quot;rí na Fraince&quot;, agus luaitear ann triúr deartháireacha Domhnaill Bhric,  anaithnid seachas sin: ''Congal Menn, Áed'' agus ''Suibne''. Ní fheictear iad i ''[[Senchus Fer n-Alban]]'', and agus meastar gur cumadóireachtaí fileata iad uile,&lt;/ref&gt;

==Rí Ulad==
Meastar gur tháinig Conghal i gcoróin mar rí Dhál ''nAraidi'' sa bhliain 626, tar éis bhás Fhiachna mhic Bhaotáin, ach ní dócha go ndearnadh rí na ''[[Ulaid|Ulad]]'' go dtí bás [[Fiachnae mac Demmáin|Fhiachna mhic Dheamáin]] sa bhliain [[627]]. Feictear é sin chéad uair sna hannála don bhliain [[628]], nuair a mharaigh sé [[Suibne Mend|Suibhne Meann]] den [[Cineál Eoghain|Chineál Eoghain]], [[Ard-Rí na hÉireann]] mar dhea, ag [[Traig Bréni|Trá Bhréan]] ar bhruach [[Loch Súilí]].&lt;ref&gt;Annála Uladh, AU 628.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Annála Tiarnaigh, AT 630.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, lch. 95&lt;/ref&gt; Rinne an mharú seo a leas agus a ainleas do Conghal.   D'éirigh sé a bhuí leis ina rí na nUlad, ach tháinig cinn fosta a neimisis, [[Domnall mac Áedo|Domhnall mac Aodha]] den [[Cineál Chonaill|Chineál Chonaill]].  Bhí sé ina scliúchas idir Domhnall agus Suibhne níos luaite sa bhliain sin, agus d'fhéadfadh é go raibh Domhnall agus Conghal ag troid as lámh a chéile.&lt;ref&gt;Mac Niocaill, lch. 95&lt;/ref&gt;

De réir an scéil ''[[Fled Dúin na nGéd]]'', athair altrama Conghaile ba ea Domhnall. Insítear sa scéal céanna ámh gur fhulaing Conghal tarcaisne ag an bhfleadh, a d'iompaigh é is dócha in éadan Domhnaill. Sa bhliain 629, chloígh Domhnall Conghal ag Cath Dhún Ceithirn (gar do [[Cúil Raithin|Chúil Raithin]]).&lt;ref&gt;AU 629.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AT 631.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, lch. 95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, lch. 112&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Cróinín, lch. 50&lt;/ref&gt;

Sa bhliain [[629]], is amhlaidh gur chloígh an Dál ''nAraidi'' an Dál Riada ag ''[[Fid Eóin]]''. Maraíodh rí Dhál Riada ''[[Connadh Cearr]]'' ann. Insítear ámh gurbh é the ''[[Maél Caích mac Scandail]]'' an buaiteoir (deartháir eile Chongaile, anaithnid seachas sin, atá i gceist b'fhéidir).&lt;ref&gt;AU 629.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AT 631.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, lch. 95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, lch. 109&lt;/ref&gt; Maraíodh fosta beirt gharmhic [[Aodhán mac Gabhráin|Aodháin mhic Gabhráin]], agus an deoraí as [[Bernicia]], Osric (mac [[Æthelfrith Bernicia|Æthelfrith]] b'fhéidir).  

D'fhéadfadh é gur chuir Conghal círín an Dáil Araí ar aghaidh chuig Maol ''Caích'' tar éis dó a ceapadh ina rí Ulad. Cuireadh i gcoinne Mhaoil ag Cruithne eile faoi cheannas ''[[Dícuil mac Echach|Dícula mhic Echach]]'', a bhí ball desna Latharna, treibh eile den Dál nAraidi.&lt;ref&gt;Mac Niocaill, lch. 95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, lch. 109&lt;/ref&gt;

==Rí Theamhrach==
Bhí sé tar eís na bliana 629 is dócha a rinne Conghal a '' bid '' ar [[ríthe Éireann|ríogacht]] na Teamhrach. Bhain comhghuaillithe Chongaile, [[Clann Cholmáin]], roinnt caithréimeanna sa Laighin sa Mhí idir na blianta 633–634.  D'fhéadfadh é go raibh Conghal ina Ard-Rí ag an am céanna.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, lch. 498&lt;/ref&gt; B'fhéidir fosta gur thug Conghal tacaíocht do ''[[Cenél maic Ercae]]'' ina achrann le ''[[Cenél Feradaig]]'', géag den [[Cenél nEógain]].&lt;ref&gt;Charles-Edwards, lch. 495&lt;/ref&gt;

De réir an dréacht dlí ársa ar [[beachaireacht]], ''[[Bechbretha]]'', scríofa laistigh de ghlúin amháin tar éis bhás Chonghaile, fuair sé a leasainm tar éis dó bheith dallta ag beacha a bhí le Domhnall mac Aodha. De bharr seo, dar leis an scéal, cuireadh as ríogacht na Teamhrach é, óir nach raibh sé gan ainimh. Insítear sa scéal ''Cath Maige Rath'', ag lorg ''Bechbretha'', gur mhaígh fir na nUlad mar chúiteamh súil ar shúil.  D'fhéadfadh é gur bholscaireacht in aghaidh Chonghaile a bhí ann sna dréachtaí úd, agus naimhdeas roimhe ón [[Dál Fiatach]] agus príomhchlann an Dáil Araí, ''[[Uí Chóelbad]]''.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ll. 60, 497–498&lt;/ref&gt; Níl Conghal le fáil mar Ard-rí in aon ríliosta eile níos deireanaí.

Sa tréimhse 635–636, is dóigh gur bhain comhghuaillithe Dhomhnaill mhic Aodha an lámh in uachtar ar chomhghuaillthe got the better of Chonghaile. Sa bhliain 635, chloígh [[Síl nÁedo Sláine|Síol Aodha Sláine]] (comhghuaillithe Dhomhnaill) Clann Cholmáin (comhghuaillithe Chonghaile). B'fhéidir go raibh naimhdeas ag Domhnall fosta roimh ''Uí Chóelbad''.&lt;ref name=&quot;Charles-Edwards, lch. 60&quot;/&gt; Sa bhliain 636, maraíodh rí [[Ailech|Ailigh]] den Chineál Fearadaigh, ach in ainneoin sin níor éirigh le Cineál mhic Earca, comhghuaillithe Chonghaile, an dream úd a dhíbirt.

==Maigh Rath==
Bhí [[Domnall mac Áedo|Domhnall mac Aodha]] i gceannas sna blianta i ndiaidh 636. Faoi dheireadh sa bhliain 637, thug Congal, i dteannta le Domhnall Breac, a dúshlán é i g[[Cath Maige Rátha]]. Bhuaigh Domhnall mac Aodha agus maraíodh Congal cloíte. Insítear scéal an chatha seo in [[Baile Suibne|Buile Shuibhne]] agus sa téacs darb ainm ''Cath Maige Rátha.

==Clú agus cáil==
Feictear Congal mar phríomhphearsa sa scéal ''[[Fled Dúin na nGéd]]'', agus fosta sa scéal ''[[Cath Maige Rátha]]'' (luaite thuas).

Scríobh an file Éireannach Sir [[Samuel Ferguson]] dán laochais fada ar Chongal, bunaithe go garbh ar ''Fleadh Dhúin na nGéad'', faoin teideal ''Congal: A Poem in Five Books'' (1907).

==Annála agus scéalta==
Is teoranta iad na foinsí le haghaidh shaol agus ré Chonghaile, agus scríobhadh iad fad tar éis a bháis. Creidtear go bhfuil ábhair dá thréimhse, le fáil anois sna h[[annála Éireann]] atá ar marthain, bunaithe go formhór ar annála a caomhnaíodh ar [[Í Cholm Cille|Oileán Í]], suíomh na mainistreach bunaithe ag Naomh [[Colm Cille]] i lár na 6ú haoise.  Ní chaomhnaítear na hannála seo ach i gcóipeanna níos déanaí.  Meastar go bhfuil [[Annála Uladh]] agus [[Annála Tiarnaigh]] na cinn is iontaofa. Ní fheictear Conghal in ''Vita sancti Columbae'' le [[Adhamhnán]], luathfhoinse stair na hÉireann, ach feictear roinnt dá chomhaoisigh agus tugtar ann comhthéacs le haghaidh imeachtaí a shaoil. Luaitear é sa leabhrán  [[an Féineachas|an Fhéineachais]],  ''Bechbretha'' (beachbhreithe, maidir le [[beachaireacht]]) scríofa go déanach sa 7ú haois, a chuireann leasainmneacha Chongail in iúl.

Feictear Conghal fosta i n-ábhair níos deireanaí agus níos lú iontaofa, amhail is rannta agus scéalta san áireamh ''[[Cath Maige Rátha]]'' agus ''[[Fled Dúin na nGéd]]'', a théann siar go dtí an ré [[Meán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]], 'sé sin na 10ú go 12ú haoiseanna. Is frithráiteach na ginealaigh ina bhfeictear Conghal.&lt;!--Cé? LL?--&gt;

==Foinsí==
* {{
cite web |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/index.html |
teideal = Annála Uladh AD 431–1201 |
accessdate = 23ú Márta 2008 |
year = 1996 |
publisher = CELT: Corpus of Electronic Texts
}}
* {{
cite web |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/index.html |
teideal = Annála Tiarnaigh |
accessdate = 23ú Márta 2008 |
year = 1996 |
publisher = CELT: Corpus of Electronic Texts
}}
* {{
cite web |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302014/index.html |
teideal = Fled Dúin na nGéd |
accessdate = 23ú Márta 2008 |
year = 1996 |
publisher = CELT: Corpus of Electronic Texts
}}
* {{
cite book |editor-last=Sharpe |editor-first=Richard |title=Adomnán of Iona: Life of Saint Columba |url=https://archive.org/details/lifeofstcolumba0000adam |publisher=Penguin |location=Londain |year=1995 |isbn=0-14-044462-9
}}
* {{
cite book |last=Adamson |first=Ian |authorlink=Ian Adamson |title=Dalaradia: Kingdom of the Cruthin |url=https://archive.org/details/dalaradiakingdom0000adam |publisher=Pretani Press |location=Béal Feirste |isbn=0-948868-26-0 |year=1998
}}
* {{
cite book |authorlink=John Bannerman (staraí) |last=Bannerman |first=John |title=Studies in the History of Dalriada |publisher=Scottish Academic Press |location=Dún Éadain |year=1974 |isbn=0-7011-2040-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/studiesinhistory00john
}}
* {{
cite book |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=Londain |year=1973 |isbn=0-7134-5882-8
}}
* {{
cite book |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/50104 |contribution=Domnall mac Áeda (''d''. 642) |accessdate=25ú Deireadh Fómhair 2007 |last=Charles-Edwards |first=T. M.|authorlink=Thomas Charles-Edwards |year=2004 |title=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |doi=10.1093/ref:odnb/50104
}}
* {{
cite book |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/50096 |contribution=Congal Cáech (''d''. 637) |accessdate=22ú Deireadh Fómhair 2007 |last=Charles-Edwards |first=T. M. |year=2004 |title=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |location=Oxford|authormask=2
}}
* {{
cite book |last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-36395-0 |authormask=2|date=30ú Samhain 2000 
}}
* {{
cite book |last=Ferguson |first=Samuel |authorlink=Samuel Ferguson |editor-last=Graves |editor-first=Alfred P. |editor-link=Alfred Perceval Graves |title=Poems of Sir Samuel Ferguson |url=https://archive.org/details/poemsofsirsamuel00ferguoft |location=Baile Átha Cliath |publisher=Talbot Press |year=1918 |accessdate=30ú Márta 2008
}}
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), ''Ireland before the Vikings'', Dublin: Gill and Macmillan
* {{
cite journal |last=Marstrander |first=Carl |authorlink = Carl Marstrander|url=http://www.ucd.ie/tlh/trans/cm.eriu.5.002.t.text.html |title=A New Version of the Battle of Mag Rath |journal=Ériu |volume=5 |year=1911 |pages=226–247
}}
* {{
cite book |last=Ó Cróinín |first=Dáibhí |title=Early Medieval Ireland: 400–1200 |series=The Longman History of Ireland |publisher=Longman |location=Londain |year=1995 |isbn=0-582-01565-0
}}
* {{
cite book |last=O Donovan |first=John |url=https://books.google.com/?id=ngIGAAAAQAAJ |title=The Banquet of Dun Na N-Gedh and The Battle of Magh Rath |location=Baile Átha Cliath |publisher=Irish Archaeological Society |year=1826 
}}
* {{cite web |url=http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Fled_Duin_na_nGed.htm |last=Wiley |first=Dan M. |contribution=Fled Dúin na nGéd |teideal=The Cycles of the Kings |year=2005 |accessdate=4ú Aibreán 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902104343/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Fled_Duin_na_nGed.htm |archive-date=2 September 2006 |url-status=dead |dátarochtana=18 Iúil 2020 |archivedate=2 Meán Fómhair 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060902104343/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Fled_Duin_na_nGed.htm }}

==Tagairtí==
{{reflist|2}}

{{Ulaid}}

{{DEFAULTSORT:Conghal Caoch}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois]]
[[Catagóir:7ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe Dhál Araí]]
[[Catagóir:Ríthe na nUladh]]</text>
      <sha1>etcrfq09d4vz14p35ezhpt39qe4cnnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aodhán mac Gabhráin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93895</id>
    <revision>
      <id>1321144</id>
      <parentid>1299549</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26295" sha1="8bapp2tsk4w26573j7izhq4vhfx1ab6" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Ríthe Dhál Riada|Rí Dhál Riada]] ó c. 574 go dtí c. 609 ba ea '''Aodhán mac Gabhráin''' ({{lang-sga|'Áedán mac Gabráin'}}).  Bhí an ríocht seo lonnaithe in [[Earra-Ghàidheal]] in iarthar na hAlban, agus i gcuid de [[Contae Aontroma|Chontae Aontroma]] an lae inniu in Éirinn.  De réir na nginealach, ba mhac an rí [[Gabrán mac Domangairt]] é.

[[Íomhá:Dalriada.png|right|thumb|upright|Íomhá satailíte de thuaisceart na Breataine agus na hÉireann, le ríocht Dhál Riata léirithe go garbh (scáthaithe)]]

Bhí Aodhán ar chomhaois le [[Colm Cille]], agus insítear cuid mhaith dá shaol agus gairm i [[naomhsheanchas]] amhail is Beatha Cholm Chille le [[Adhamhnán]].  Feictear é fosta i scéalta agus dánta [[Sean-Ghaeilge|Sean-]] agus [[Meán-Ghaeilge]], roinnt acu anois caillte.

Faightear i n[[annála Éireann]] iontrála maidir le feachtais Aodhán in éadan a chomharsana, in Éirinn agus i dtuaisceart na Breataine, ina measca turais go dtí [[Inse Orc]], [[Oileán Mhanann]] agus cósta thoir na hAlban.  Mar a deir [[Bede]], buadh glan ar Aodhán ag [[Æthelfrith Bernicia]] i g[[Cath Dheagsastan]] (c. 603).  D'fhéadfadh é gur cuireadh Aodhán as coróin, nó gur éirigh sé as, i ndeireadh an chliste seo.  Rinneadh taifead ar a bhás i bhfoinse amháin mar 17ú Aibreán 609.

==Annála agus scéalta==
===Gaelach===
I measc foinsí le haghaidh saol Aodháin, tá:
* ''[[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]]'' le [[Bede]]
* [[annála Éireann]], go háirithe [[Annála Uladh]] agus [[Annála Tiarnaigh]]
* ''Beatha Cholm Cille'' le h[[Adhamhnán]].
* ''[[Seanchas Fear Alban]]'', daonáireamh agus [[ginealach]] an Dáil Riada, ina dtugtar mar dhea a shinsearacht agus a ghar-shleachta.

Ní comhaoiseach iad na foinsí úd agus Aodhán féin, agus ní fíorstair iad sa bharr.  Bhí Adhamhnán ag scríobh go déanach sa 7ú haois, chun cothrom céad bliain bás Colm Cille a cheiliúradh, is dóigh.  Faightear ann ábhar as beathaisnéis níos luaite ach anois caillte, ''De virtutibus sancti Columbae'' le ''[[Cumméne Find]]'', a scríobhadh b'fhéidir chomh luath is an bhliain 640.  Scríobh Bede a shaothair staire tríocha bliain tar éis Adhamhnáin.  Caomhnaítear sna hannála Éireannacha atá ar marthain,  ábhair ó chroinic a coimeádadh ar Oileán Í, ó lár na 7ú haoise ar aghaidh.&lt;ref&gt;Hughes&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fraser&lt;/ref&gt;

Faightear sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]], a théann siar go dtí c. 1130, scéal darb ainm ''Gein Branduib maic Echach ocus Aedáin maic Gabráin''.  Sa scéal úd, is leathchúpla é Aodhán de [[Brandub mac Echach|Bhrandubh mac Eachach]], [[Ríthe na Laighean|Rí Laighean]] [[Uí Chinnsealaigh]].  Rinneadh Aodhán a malartú ag a bheith ar leathchúpla deirféar Gabhráin, a rugadh ar an oíche chéanna, ionad go raibh mac ag gach clann.  De réir an dáin ''[[Fáistine Bhearcháin]]'' furasta, tá gaol idir Aodhán agus na [[Laighin]].

Bhí [[John Bannerman (staraí)|John Bannerman]] den tuairim nach raibh aon fhianaise ann ar aon na nósanna úd.&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 89–90&lt;/ref&gt;  Mhol [[Francis John Byrne]] gur scríobhadh an scéal ag file de chuid cúirt [[Diarmait mac Maíl na mBó|Dhiarmada mhic Mhaoil na mBó]], sliochtach Bhranduibh den 11ú haois, scrios chun comhaontas a bhuanú idir Diarmaid [[Malcolm III of Scotland|Maol Colm mac Donnchadha]] (&quot;Malcolm III&quot;) na hAlban, a mhaígh gur de shliocht Aodháin é.&lt;ref&gt;Byrne, &quot;Ireland and her neighbours&quot;, lch. 897&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fraser, lch. 296: go minic ba ea toradh comhaontais é aimsiú gaoil ghinealaigh.&lt;/ref&gt;

Faightear scéal caillte, ''Echtra Áedáin mac Gabráin'', i liosta saothar, ach ní fios a ábhar.&lt;ref&gt;MacQuarrie, lch. 109. Le fáil in {{cite web |
url = http://volny.cz/enelen/sc.htm |
teideal = Scéla: Catalogue of medieval Irish narratives &amp; literary enumerations |
accessdate = 26ú Nollaig 2006 |
archive-url = https://web.archive.org/web/20061231232352/http://www.volny.cz/enelen/sc.htm |
archive-date = 31ú Nollaig 2006 |
url-status = dead |
7 =  |
dátarochtana = 2020-07-18 |
archivedate = 2006-12-31 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20061231232352/http://www.volny.cz/enelen/sc.htm }}&lt;/ref&gt;  Is pearsa e Aodhán san eipic ''[[Scéla Cano meic Gartnáin]]'', ach is dóigh é gurbh i lár na 7ú haoise a tharla na himeachtaí a spreag an scéal.&lt;ref&gt;M.O. Anderson, ll. 154–155&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;MacQuarrie, ll. 167–170, &quot;[[rómáns]] bréag-stairiúil&quot;.&lt;/ref&gt;  Feictear é fosta sa scéal ''[[Mongán mac Fiachna#Compert Mongáin|Coimpeart Mhongáin]]''.&lt;ref&gt;Wiley, Dan M. (2004), ''The Cycles of the Kings'', [http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Compert_Mongain.html &quot;Compert Mongáin&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006233519/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Compert_Mongain.html |date=2008-10-06 }}&lt;/ref&gt;

===Breatnach===
Feictear Aodhán fosta i roinnt foinsí Breathnaigh, agus é ar an mbeagán daoine nach [[Briotanaigh]] iad sa nós sin.&lt;ref name=Bromwich272&gt;Bromwich, lch. 272.&lt;/ref&gt;  Glaoitear ''Aedan Bradawc'' air as Breatnais, le ciall &quot;bradach&quot; nó &quot;fealltach&quot;.  D'fhéadfadh é gur thuill sé a leasainm tar éis chliseadh chomhaontais le [[Rhydderch Hael]], rí [[Alt Clut]].  Cuimhnítear namhaideas eatarthu sna [[Tréanna Breathnacha]] agus saothair eile.&lt;ref name=BromwichRhydderch&gt;Bromwich, ll. 272, 494.&lt;/ref&gt;

Insítear i dTré eile gurbh ar cheann de &quot;Trí Bhuíon Dhílis Oileán na Breataine&quot;, ag dul ar muir ar son a dTiarna.&lt;ref&gt;Bromwich, ll. 62-65, Cé go flips an tré seo this triad, maraon le ''[[Bonedd Gwŷr y Gogledd]]'', ainmneacha an athar agus an mhic mar ''Gauran map Aedan''. , Ar lch. 64, molann Bromwich gur lua d'Aodhán l agus ní dá athair atá ann.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jones, lch. 39.&lt;/ref&gt;  B'fhéidir gur lua é seo d'Aodhán ar fheachtas mara, amhail is chuig [[Inse Orc]] nó [[Oileán Mhanann]].&lt;ref&gt;Bromwich, ll. 64, 273.&lt;/ref&gt;

Tugtar roinnt saothair Bhreatnacha ginealach Briotanach i dtaobh Aodháin.  De réir ''[[Bonedd Gwŷr y Gogledd]]'', de shliocht [[Dyfnwal Hen]] é, cé gur mearaithe é an ginealach (tugtar ''Gauran'' mar mhac in ionad athar).&lt;ref&gt;Bromwich, ll. 256–257&lt;/ref&gt; '' Mhaíonn ''De Situ Brecheniauc'' agus ''Cognacio Brychan'' gurbh í a mháthair í Luan iníon [[Brychan]] as [[Brycheiniog]].&lt;ref name=Bromwich272/&gt;  Cé gur mearaithe agus amhrasach iad na ginealaigh seo, is suntasach é an dlúthnasc idir Aodhán agus na Breatnaigh a ndíríonn siad aird air.&lt;ref&gt;Bromwich, ll. 272–273.&lt;/ref&gt;

==Comharsana==
Ard-rí an Dáil Riada ba ea Aodhán. 

Ní chaomhnaítear sonraí maidir le fo-ranna polaitiúla an Dáil Riada le linn ré Aodháin.  Sa ''Seanchas Fear Alban'', faightear sonraí don 7ú agus 8ú haoiseanna, nuair a  bhí an Dál Riada roinnte ina thrí, faoi cheannas clainne ainmnithe as a bunaitheoir eapainmneach, mar a bhí:
* [[Cenél nGabráin|Cineál Ghabhráin]] ainmnithe as athair Aodháin, a bhí i gceannas ar [[Cinn Tíre|Chinn Tíre]], [[Còmhghall]] agus [[Eilean Bhòid]]
* [[Cenél Loairn|Cineál Loairn]] de thuaisceart [[Earra-Ghàidheal]]
* [[Cenél nÓengusa|Cineál Aonghasa]] d'[[Ìle]]. 

Ainmnítear freisin fo-ranna nó treibheanna níos lú sa Seanchas.&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 47–49 Asus 108–118&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ll. 296–297.&lt;/ref&gt;  Ní chomh soiléir iad sonraí maidir leis an gcuid Ghaelach den ríocht.

Ba iad comharsana an Dáil Riada ná na [[Cruithnigh]] lastoir, agus ó dheas ''[[Yr Hen Ogledd]]'' (An Seantuaisceart), na críocha [[Briotainic]]é suite i n deisceart [[Ísealchríocha Alban]] agus dtuaisceart Shasana mar atá inniu ann.  Ba é [[Ríocht Srath Chluaidh|Alt Clut]] (níos deireanaí Srath Chluaidh agus [[Cumbria]]), an ríocht is cumhachtaí sa cheantar.  Agus Aodhán sean, tháinig an ríocht Angla-Sacsanach [[Bernicia]] chun cinn sa cheantari gceannas i dtuaisceart na Breataine.&lt;ref&gt;Féach mar shampla, Yorke, ll. 33–97, le haghaidh chur síos ar stair thuaisceart na Breataine&lt;/ref&gt;

''In Éirinn, ba bhall é an Dál Riada den [[Ulaid]], faoi cheannas [[Báetán mac Cairill|Bhaotáin mhic Cairill]] den [[Dál Fiatach]].   Ba iad treibheanna easaontaithe na g[[Cruithne]], aitheanta níos deireanaí mar an [[Dál nAraidi]], an mórdhream eile ann.  Ba é [[Fíachnae mac Báetáin|Fiachna mac Baotáin]] a rí is tábhachtaí le linn saol Aodháin. 

Lasmuigh de ríocht na nUlad, agus go formhór ina n-éadan, fuarthas roinnt ríochtaí agus treibheanna de mhuintir [[Uí Néill]] agus a gcomhghuaillithe.  Ba é [[Áed mac Ainmuirech|Aodh mac Ainmuireach]] den [[Cenél Conaill|Chineál Chonaill]], col cúigear Cholm Cille, a rí is tábhachtaí le linn saol Aodháin.&lt;ref&gt;Féach mar shampla, Byrne, ''Irish kings'', ll. 106ff.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ll. 54–67, 293–299, &amp; ll. 481ff.&lt;/ref&gt;

==Réimse==
[[File:Scotland Dunadd 1.jpg|right|thumb|Lorg coise (replica&lt;ref&gt;''[http://www.heraldscotland.com/revealed-carved-footprint-marking-scotland-s-birth-is-a-replica-1.827928 Revealed: carved footprint marking Scotland's birth is a replica]'', The Herald, 22ú Meán Fómhair 2007.&lt;/ref&gt;) a d'úsáidtí in insealbhuithe ríthe, [[Dùn Ad]]]]

Daichead bliain d'aois a bhí Aodhán nuair a tháinig sé i gcoróin sa bhliain 574 tar éis bás a uncail, [[Conall mac Comgaill]].&lt;ref&gt;Bannerman, lch. 81.&lt;/ref&gt;  D'fhéadfadh é go ndeachthas in iomaíocht le haghaidh na ríogachta.  Deir Adhamhnán gur thug Colm Cille tacaíocht d'Eoghanán, dheartháir Aodháin.&lt;ref&gt;''Adomnán'', III, 5.&lt;/ref&gt;  Sa deireadh, deir Adhamhnán gur oirnigh Colm Cille  Aodhán, don chéad uair riamh a tharla a leithéid in Éirinn nó sa Bhreatain.&lt;ref&gt;''Adomnán'', III, 5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Broun&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish kings'', lch. 159&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Yorke, lch. 241.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 574, in éineacht leis an iontráil ag taifeadadh bás   Chonaill, insítear i n[[Annála Tiarnaigh]] gur tharla cath i g[[Cinn Tíre]], ar a glaoitear Cath Delgon,&lt;ref&gt;AT [https://celt.ucc.ie//published/G100002/text005.html 574.1]&lt;/ref&gt;    agus inar thit &quot;Dúnchad mac of Conaill mhic Comhghaill agus mórán eile de chomhghuaillithe mac Ghabhráin.&quot;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 81–82&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', ll. 78–79&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Molann M.O. Anderson, lch. 149, go raibh [[Baotán mac Cairill]] an namhaid sa chath seo.&lt;/ref&gt;

Don bhliain 575 i n[[Annála Uladh]], tuairiscítear gur eagraíodh &quot;Magna contio [[Droim Ceat|Droma Ceta]], in qua erant Colum Cille ocus Aedh mc. Ainmirech&quot; (Aodh mac Ainmireach), gar do [[Léim an Mhadaidh]].&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', lch. 79.  Níltear ar aon tuairim faoi dháta Dhroim Ceat.  Molann Sharpe, i bhfonóta 204, dáta i bhfad níos déanaí, c. 590. Aontaíonn Meckler le Sharpe (&quot;The Annals of Ulster and the date of the meeting at Druim Cett&quot;, ''Peritia'', iml. 11, 1997) ach ceistíonn Jaski (&quot;Druim Cett revisited&quot;, ''Peritia'', iml. 12, 1998) an tuairim.  De réir Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 491, tharla an cruinniú been &quot;roinnt blianta tar éis&quot; 575.&lt;/ref&gt;  De réir Adhamhnáin, bhí Aodhán i láthair ag an tionól.&lt;ref&gt;''Adomnán'', I, 48.&lt;/ref&gt;  Ní fios go cruinn céard a bhí cuspóir an tionóil, rinne Aodhán agus Aodh comhaontú go ''serve'' cabhlach Dhál Riada ríocht Uí Néill, ach nach n-íocfar cáin, agus nach soláthrófaí gaiscígh ach as tailte Dhál Riada in Éirinn.&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', lch. 83, note 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; M.O. Anderson, ll. 148–149&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 1–2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish kings'', lch. 110.&lt;/ref&gt;

Meastar go ndearnadh an comhaontú seo de bharr na bagartha a chuir Baotán mac Cairill ar Aodhán agus ar Artist fosta.  Deirtear gur chuir Baotán iachall ar rí Dhál Riada urraim a thabhairt dó, ag Ros na Rí ar [[Oileán Mhic Aodha]].  Moltar gurbh é Aodhán an rí faoi thrácht, agus insítear i bhfoinsí Uladh gur ghlac Baotán cáin ó Albain.&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', ll. 87–88&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 2–4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish kings'', ll. 109–111&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Cróinín, ''Early Medieval Ireland'', ll. 50–51.&lt;/ref&gt;  Tar éis bás Bhaotáin sa bhliain 581, thréig na hUlaid Oileán Mhanann of Man, fada le linn réimse in Bhaotáin, an ruaig curtha orthu b'fhéidir ag Aodháin, a bhí ann ag tríd a deirtear sa bhliain 583.&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', lch. 89&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 83–84&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Cróinín, ll. 50–51.&lt;/ref&gt;  Níos luaite, c. 580, deirtear go ndéana Aodhán ruathar ar Inse Orc, a bhí tráth amháin faoi cheannas [[Bridei I na gCruithneach|Bridei mac Maelchon]], [[Rí na gCruithneach]].&lt;ref&gt;''Adomnán'', II, 42&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', lch. 86&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 79 &amp; 83.&lt;/ref&gt;

Meascadh scaití feachtais Aodháin ar Oileán Mhanann le cath in éadan na Miathi luaite ag Adhamhnán.  Is dócha gurbh na [[Maeatae]] iad na Miathi úd i ndáiríre, treibh lonnaithe ar bhruach uachtar na [[Abhainn Dubh|hAbhann Duibhe]].  D'éirigh le hAodán san fheachtas seo, ach de réir Adhamhnán, maraíodh mic Aodháin, Artúr agus Eochaidh Fionn i mbun chatha.&lt;ref&gt;''Adomnán'', I, 8–9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 82–83. Bannerman, ll. 90–91, Artúr mac Conainge mhic Aodháin sa ''Seanchas''.&lt;/ref&gt;  Tharla an cath seo b'fhéidir sa bhliain c. 590, taifeadadh mar Chath Leithreid.&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', lch. 94&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 84–85, 91.&lt;/ref&gt;

Insítear in ''[[Fáistine Bhearcháin]]'' faoi Aodhán: &quot;[Troidfidh sé] ar feadh trí bliana déag (bliain ar bhliain) in éadan agus na gCruithneach (fionn an mionn).&quot;  Tharla is dóigh an t-aon chath amháin idir Aodháin agus na Cruithnigh ag Circinn, sa bhliain 599 nó ina diaidh, inár cloíodh Aodhán.  Insítear sna hannála gur maraíodh a mhic anseo.&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 84–86.&lt;/ref&gt;  Moltar gur meascadh an cath seo le &quot;Cath Asreth&quot;, a troideadh i gCircinn c. 584, agus inar maraíodh Bridei.  Deirtear gur troideadh an cath &quot;idir na Cruithnigh féin&quot;.&lt;ref&gt;Feictear Cath Asreth, don bhliain 752 i nAnnála Tiarnaigh, is dóigh an dáta mícheart curtha air.  Féach M.O. Anderson, ll. 30–31 &amp; 36–37.&lt;/ref&gt;

Tá roinnt nósanna Breatnacha ann a chuireann in iúl go raibh cogadh idir Aodhán agus Rí [[Rhydderch Hael]], [[Alt Clut]].  Molann [[Hector Munro Chadwick]] agus staraithe ina dhiaidh go raibh comhaontas eatarthu ar dtús.&lt;ref name=BromwichRhydderch/&gt;  Deir Adhamhnán gur chuir Rhydderch manach darbh ainm ''Luigbe'' go dtí [[Í Cholm Cille|Oileán Í]] chun a d'fhiafraigh de Cholm Cille &quot;an maródh a naimhde é nó nach maródh&quot;.  Tá [[Tré Breathnach]] ann a deir go ndearna Aodháin creach ar Alt Clut, ar cheann den &quot;trí chreach doshrianta ar an mBreatain&quot;.  Sa dán ''Peiryan Vaban'', insítear faoi chath idir Aodhán agus Rhydderch.&lt;ref&gt;''Adomnán'', I, 15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 88–89.&lt;/ref&gt;  Meastar de ghnáth go n-insíonn an eipic Ghaeilge, ''[[Orgain Sratha Cluada]]'', scéal maidir le ruathar ar Alt Clut sa bhliain 870 ag [[Lochlannaigh]], ach molann MacQuarrie go luann sé b'fhéidir ruathar a rinne Aodhán ar Rhydderch.&lt;ref&gt;MacQuarrie, lch. 109.&lt;/ref&gt;

==Degsastan agus ina dhiaidh==
Chuir Æthelfrith, rí Bernicia, an ruaig ar Aodhán ag Cath Degsastan. Ní fios fós cén áit go díreach a bhí an cath, ach de réir Bede, bhí sé laistigh de [[Northumbria]] 

Maidir le cúis na coimhlinte, deir Bede ach amháin go raibh imní ar Aodhán roimh ghluaiseacht chun tosaigh Æthelfrith.  Mar thoradh an chatha, dar le Bede, &quot;as sin amach, ní raibh de mhisneach ag aon rí Gaelach sa Bhreatain dul i ngleic leis na Sacsanaigh.&quot;  Cé gur bhuaigh sé, buaileadh go dona ar Æthelfrita, óir gur maraíodh a dheartháir Theodbald i dteannta lena bhuíon.  I bhfoinsí Éireannacha, is dóigh go nglaoitear Eanfrith ar Theodbald, agus deirtear go raibh ''[[Máel Umai mac Báetáin]]'', mac an ard-rí ''[[Báetán mac Ninnedo]]'', a mharfóir.

Insítear sa dán Gaeilge ''[[Mongán mac Fiachna#Compert Mongáin|Coimpeart Mhongáin]]'' gur thug rí Uladh [[Fiachna mac Baotáin]] den [[Dál nAraidi]], cabhair d'Aodhán in aghaidh na Sacsanach, b'fhéidir ag Degsastan.  Sa ''[[Croinic Angla-Sacsanach|Chroinic Angla-Sacsanach]]'', deirtear go raibh [[Hering son of Hussa|Hering]], mac rí [[Hussa Bernicia]], i láthair ann, is amhlaidh ag troid ar son Aodháin.&lt;ref&gt;Bede, I, 34&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 86–88&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish kings'', lch. 111&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirby, ll. 70–72&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;MacQuarrie, ll. 103–104.  Tugann MacQuarrie faoi ndeara rinne neamhréireanna téacs sna foinsí Éireannacha, agus molann sé nach ionann &quot;Cath na Sacsanach&quot; agus &quot;Cath Degsastan&quot; le Bede.&lt;/ref&gt;

Is amhlaidh go raibh cathanna eile idir Aodhán agus na Bernicigh roimh Degsastan.  Déanann Adhamhnán teacht ar bhás a mhic, Domhanghart, i Sasana, agus meastar go bhfuair Bran bás sa chath céanna.&lt;ref&gt;''Adomnán'', I, 9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 85, 91–92.&lt;/ref&gt;

Tar éis na cliste ag Degsastan, ní fheictear Aodhán go dtí a bhás sé bliana níos deireanaí, b'fhéidir ar 17ú Aibreán 609, mar a deirtear i ''[[Féilire Thamhlachta]]'' scríofa c. 800.  Deirtear i n[[Annála Tiarnaigh]] go raibh sé 74 bliain d'aois.&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fraser, ''Caledonia to Pictland'', lch. 141.&lt;/ref&gt;  Deirtear in [[Fáistine Bhearcháin]] go bhfaigheadh sé bás i gCinn Tíre agus nach mbeadh sé ina rí ag uair a bháis, agus maíonn ''Acta Sancti Lasriani'' den 12ú haois gur cuireadh an ruaig agus as an ríogacht.  Chreid [[John of Fordun]] agus é ag scríobh sa 14ú haois gur adhlacadh Aodhán ag [[Ceann Loch Chille Chiarain]] i gCinn Tíre.&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 80–81, 86–87.&lt;/ref&gt;

==Teaghlach agus clann==
De réir [[Adhamhnán]], ''[[Seanchas Fear Alban]]'' agus [[annála Éireann]], mac [[Gabrán mac Domangairt|Gabráin mhic Dhomhanghairt]] (bás c. 555–560) ba ea Aodháin.  Déanann Adhamhnán tagairt ar Eoghanán deartháir Aodháin, a fuair bás sa bhliain c. 597.&lt;ref&gt;Adomnán, III, 5; Anderson, ''ESSH'', lch. 118&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, lch. 90.&lt;/ref&gt;  Faightear sa ''Seanchas'' triúr mac Gabhráin eile Cuildeach, Domhnall agus Domhanghart.&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', lch. cl&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, lch. 48.&lt;/ref&gt;  Níl tada ar eolas faoi nó Cuildeach nó Domhanghart nó a gcuid clann.  Cé go ndéanann Adomnán trácht ar Ioan éigin mac Conaill mhic Dhomhnaill, &quot;ball de rítheaghlach Cineál Gabráin&quot;,&lt;ref&gt;''Adomnán'', II, 22.&lt;/ref&gt; ach meastar go gciallaíonn seo ach amháin gur bhall den chineál é, agus nárbh ionann a sheanathair agus deartháir Aodháin.&lt;ref&gt;''Adomnán'', II, 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, lch. 107.&lt;/ref&gt;

Tháinig [[Eochaid Buide|Eochaidh Buí]] mac Aodháin i gcomharbacht ar a athair.  Déanann Adhamhnán cur síos ar thairngreacht Cholm Cille, go bhfaigheadh deartháireacha níos sine Eochach (ainmnithe mar ''Artúr, Eochaid Find'' agus ''Domangart'') bás roimh an-athair.&lt;ref&gt;Adomnán, I, 9.&lt;/ref&gt;  Ainmnítear i Seanchas Fear Alban mic eile Aodháin mar ''Eochaid Find, Tuathal, Bran, Baithéne, Conaing'' agus ''Gartnait''.&lt;ref&gt;Tá an t-ainm Conaing ón [[Árann Bhéarla]] ''cyning'', king&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish kings'', ll. 111–112.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ní botún é go bhfuil beirt mhac darbh ainm Eochaid; Charles-Edwards, lch. 6.&lt;/ref&gt;  De réir Adhamhnáin, bhí beirt mhac eile ann, Artúr (mac ''Chonainge'' sa Seanchas) agus Domangart (b'fhéidir mac ''Chonainge'' fosta).  De shliocht Eochach Bhuí ba ea formhór ríthe Cineáil Ghabhráin, trína mhac [[Domnall Brecc]], ach d'éirigh sliochtaigh Chonainge ina ríthe chomh maith ar feadh na 7ú haoise agus fosta san 8ú haois.&lt;ref&gt;Adomnán, I, 9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', ll. 95–96&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 47–49, 90–96, 103.&lt;/ref&gt;

Moladh gurbh ionann ''Gartnait'' mac Aodháin agus ''[[Gartnait mac Domelch]]'', rí na gCruithneach, a deirtear go bhfuair sé bás sa bhliain 601.  Bunaithe ar [[máthairlíneachas]] na gCruithneach is é an smaoineamh seo, ámh.  Moladh níos amhrasaí fós gur gharmhac ''Ghartnait'' é a chomharba mar rí na gCruithneach [[Nechtan nepos Uerb|Nechtan]], agus dá bharr fionnó Aodháin.&lt;ref&gt;Anderson, ''ESSH'', ll. 121–123, 145&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 93–94&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Smyth, lch. 70.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Le haghaidh máthairlíneachas na gCruithneach, féach Woolf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Is amhrasach é gurb ionann ''Nechtan'' rí Cruithneach agus ''Nechtan mac Cano'': féach M.O. Anderson, ll. 116 &amp; 154; MacQuarrie, ll. 167–170.&lt;/ref&gt;

Níl a lán ar eolas faoi iníonacha Aodháin.  Phós Maithgemm (freisin Gemma) prionsa an Dáil Fhiatach darbh ainm Caireall.  Níl trácht ar ainmneacha mhná chéile Aodháin, ach deirtear gur Bhriotanach duine ansin acu, agus d'fhéadfadh é gur bhean Chruithneach darb ainm ''Domelch'' í dúinne eile acu, más fíor é gurbh ionann ''Gartnait mac  Domelch'' agus ''Gartnait mac Aodháin''.&lt;ref&gt;Bannerman, ll. 88–89.&lt;/ref&gt;  Luaitear iníon darb ainm Concheann i roinnt scéalta déanacha.

==Foinsí==
* {{
cite book |
last=Adomnán |
authorlink=Adomnán |
title=Life of St Columba | url=https://archive.org/details/lifeofstcolumba0000adam |
editor-first=Richard |
editor-last=Sharpe |
publisher=Penguin |
location=Londain |
year=1995 |
isbn=0-14-044462-9
}}
* {{
cite book |authorlink=Alan Orr Anderson |last=Anderson |first=Alan Orr |title=Early Sources of Scottish History A.D 500–1286 |volume=I |year=1990 |edition=2nd |publisher=Paul Watkins |location=Stamford |isbn=1-871615-03-8
}}
* {{
cite book |authorlink=Marjorie Ogilvie Anderson |last=Anderson |first=M. O. |title=Kings and Kingship in Early Scotland |publisher=Scottish Academic Press |location=Dún Éadain |edition=2nd |year=1980 |isbn=0-7011-1604-8 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/scottishhistoric0000dona
}}
* {{
cite book |last=Bannerman |first=John |authorlink=John Bannerman (historian) |title=Studies in the History of Dalriada |publisher=Scottish Academic Press |location=Dún Éadain |year=1974 |isbn=0-7011-2040-1 |url=https://archive.org/details/studiesinhistory00john
}}
* {{
cite book |authorlink=Bede |last=Bede |title=Ecclesiastical History of the English People |url=https://archive.org/details/ecclesiasticalhi00bede_0 |editor2-first=Leo |editor2-last=Sherley-Price |editor-first=D. H. |editor-last=Farmer |publisher=Penguin |location=Londain |year=1990 |isbn=0-14-044565-X
}}
*{{
cite book |authorlink=Rachel Bromwich |last=Bromwich| first=Rachel |title=Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain |publisher=University of Wales Press  |year=2006 |isbn=0-7083-1386-8
}}
* {{
cite book |authorlink=Dauvit Broun |last=Broun |first=Dauvit |contribution=Aedán mac Gabráin |editor-first=Michael |editor-last=Lynch |title=The Oxford Companion to Scottish History |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_u4b7 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2001 |isbn=0-19-211696-7
}}
* {{
cite book |editor-last=Ó Cróinín |editor-first=Dáibhí |title=Prehistoric and Early Ireland |volume=I |series=A New History of Ireland |authorlink=Francis John Byrne |last=Byrne |first=Francis John |contribution=Ireland and her neighbours, ''c''.1014–''c''.1072  |pages=862–898 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2005 |isbn=0-19-922665-2
}}
* {{
cite book |last=Byrne |first=Francis John |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=Londain |year=1973 |isbn=0-7134-5882-8
}}
* {{
cite book |last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge  |year=2000 |isbn=0-521-36395-0
}}
* {{
cite book |authorlink=James E. Fraser (historian) |last=Fraser |first=James E. |title=From Caledonia to Pictland: Scotland to 795 |series=The New Edinburgh History of Scotland |volume=1 |year=2009 |publisher=Edinburgh University Press |location=Dún Éadain |isbn=978-0-7486-1232-1
}}
* {{
cite journal |last= Jones |first= Bedwyr L. |title= Gwriad's Heritage: Links Between Wales and the Isle of Man in the Early Middle Ages |journal= Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion |volume= |issue= |pages=29–44 |year=1990 |issn= 0959-3632
}}
* {{
cite book |last=Ó Cróinín |first=Dáibhí |title=Early Medieval Ireland: 400–1200 |publisher=Longman |location=Londain |year=1995 |isbn=0-582-01565-0
}}
* {{
cite book |last=Ó Cróinín |first=Dáibhí |authorlink=Dáibhí Ó Cróinín |contribution=Ireland 400–800 |editor-last=Ó Cróinín |editor-first=Dáibhí |title=Prehistoric and Early Ireland |volume=I |series=A New History of Ireland |pages=182–234 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2005 |isbn=0-19-922665-2
}}
* {{
cite book |last=Kirby |first=D. P. |title=The Earliest English Kings |url=https://archive.org/details/earliestenglishk0000kirb |publisher=Unwin |location=Londain |year=1991 |isbn=0-04-445692-1
}}
* {{
cite book |last=MacQuarrie |first=Alan |title=The Saints of Scotland: Essays in Scottish Church History AD 450–1093 |url=https://archive.org/details/saintsofscotland0000macq |publisher=John Donald |location=Dún Éadain |year=1997 |isbn=0-85976-446-X
}}
* {{
cite book |last=Smyth |first=Alfred P. |title=Warlords and Holy Men: Scotland AD 80–1000 |url=https://archive.org/details/warlordsholymens0000alfr |publisher=Edinburgh UP |location=Dún Éadain |year=1984 |isbn=0-7486-0100-7
}}
* {{
cite book |doi=10.3366/inr.1998.49.2.147 |authorlink=Alex Woolf |last=Woolf |first=Alex |title=Pictish matriliny reconsidered |journal=The Innes Review |volume=49 |issue=2 |pages=147–167 |year=1998 |issn=0020-157X
}}
* {{
cite book |authorlink=Barbara Yorke |last=Yorke |first=Barbara |title=The Conversion of Britain: Religion, Politics and Society in Britain, c.600–800 |url=https://archive.org/details/conversionofbrit0000york |publisher=Longman |location=Londain |year=2006 |isbn=0-582-77292-3
}}

==Tagairtí==
{{reflist}}


{{s-start}}
{{succession box |
roimh = [[Conall mac Comgaill]] |
teideal = [[Ríthe Dhál Riada|Ríthe Dhál Riada]] |
tar éis = [[Eochaid Buide]] |
bliain = 574–c.608 |
}}
{{s-end}}

[[Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois]]
[[Catagóir:7ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe Dhál Riada]]
[[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]]</text>
      <sha1>8bapp2tsk4w26573j7izhq4vhfx1ab6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scannal Chappaquiddick</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93900</id>
    <revision>
      <id>1320999</id>
      <parentid>1308642</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T17:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="2zmk6s90o2fpx2x6vs1wpcx9cg3rswe" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

[[Íomhá:Chappaquiddick bridge.jpg|mion|clé|Droichead Chappaquiddick|220x220px]]
Ar an 18-[[19 Iúil]] [[1969]], tharla timpiste, is cosúil, do [[Ted Kennedy]], [[Seanad na Stát Aontaithe|Seanadóir]] ó [[Massachusetts]]. Tharla an timpiste i Chappaquiddick (i gceantar Martha’s Vineyard i Massachusetts) faoi chúinsí amhrasacha, agus tugann &quot;'''Scannal Chappaquiddick'''&quot; air.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2005/09/19/scannal-12/|teideal=Scannal: Chappaquiddick|údar=RTÉ Presspack|dáta=|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2020-07-19}}&lt;/ref&gt; Níor chuir Kennedy na póilíní ar an eolas faoi thimpiste bóthair agus bás mná óige go dtí i bhfad níos déanaí.  
[[Íomhá:Chappaquiddick house.jpg|mion|clé|[[Teach]] i Chappaquiddick nach raibh ach 150m ón droichead|220x220px]]

== Na himeachtaí ==
[[Íomhá:Chappaquiddick3.png|mion|clé|246x246px]]
Bhí cóisir eagraithe do dhream rúnaithe, mná óg go léir, a d’oibrigh do [[Robert F. Kennedy|Robert Kennedy]] le linn a fheachtais toghchánaíochta an bhliain roimhe sin (feallmharaíodh Robert i 1968).  Na fir a bhí ann ag an gcóisir, bhí siad go léir pósta (seachas ceann amháin) agus ní raibh na teaghlaigh i láthair.

D’imigh an carr a bhí á thiomáint ag Kennedy den [[droichead]] i Chappaquiddick.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oidhreacht-ted-kennedy-a-cioradh-i-gconai-agus-scannan-faoi-chappaquiddick-ar-na-bacain/|teideal=Oidhreacht Ted Kennedy á cíoradh i gcónaí agus scannán faoi Chappaquiddick ar na bacáin|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-19}}&lt;/ref&gt; Bhí bean óg ina chuideachta sa gcarr, Mary Joe Kopechne. D’éirigh leis an gCinnéideach a theacht slán as an gcarr ach fuair Mary Joe bás.

Bhí sé ocht n-uaire an chloig ina dhiaidh sin sular thug Kennedy tuairisc do na póilíní faoina raibh tarlaithe.[[Íomhá:Ted Kennedy, 1967 (cropped).jpg|clé|mion|an Cinnéideach sa bhliain 1967|293x293px]]

=== Leabhar ''True Compass'' ===
Sheachain Ted Kennedy caint ar bith ar chás Chappaquiddick agus Mary Joe i gcaitheamh a shaoil, ach amháin ina leabhar dír[[Beathaisnéis|bheathaisnéiseach]], ''True Compass''. Shéan Kennedy go raibh aon chaidreamh idir é féin agus Mary Jo agus scríobh sé nach raibh brí ná ciall le cuimse dá bhfuil ráite faoi imeachtaí na hoíche sin.

Bhí sé ag tabhairt Mary Joe ar ais chuig an [[óstán]], a scríobh sé. Ní raibh eolas aige san áit, bhí an [[droichead]] cúng agus sciorr an [[Gluaisteán|carr]]. 

Ní raibh a fhios aige beo cén chaoi ar tháinig sé as an gcarr. Thriail sé a dhul sa tóir ar Mary Jo ach níor éirigh leis. D’imigh an carr roimhe sa dorchadas. Bhí sé scanraithe agus líonraithe. Rinne sé botún uafásach, a scríobh sé. “That night on Chappaquiddick Island ended in a horrible tragedy that haunts me every day of my life,” a dúirt an Cinnéideach ina bheathaisnéis.

== Scannal ==
[[Íomhá:Guns and ted kennedy (2718450178).jpg|clé|mion|220x220px]]
Bhí gach uile insint ar an scéal.  Bhí líomhaintí ann go raibh Kennedy i mbun caidrimh le Mary Jo. Dúradh go raibh sé ar meisce.  

Dúradh go raibh athair an tSeanadóra Kennedy, Joe Kennedy, ag iarraidh bealach éigin a shocrú sna huaireanta tar éis na timpiste le cosaint a dhéanamh ar a mhac agus an scéal a chur i bhfolach. B’in, de réir scéil, an chúis nár cuireadh glaoch ar na seirbhísí éigeandála agus na póilíní nuair a tharla an timpiste.

== Iarmhairtí ==
Bhain conspóid ollmhór leis an eachtra. Bhí míghnaoi an phobail air ón lá sin amach. Bhí saol polaitiúil an tSeanadóra i mbaol mar gheall air. Tá os cionn leathscór leabhar scríofa faoi chás Mhary Joe Kopechne ó shin. 
[[Íomhá:Kate Mara 2008.jpg|mion|Kate Mara i bpáirt Mary Joe Kopechne|clé|220x220px]]

=== Scannán ===
Rinneadh [[scannán]] faoi Chappaquiddick, le  Jason Clarke, aisteoir [[An Astráil|Astrálach]], i bpáirt Ted Kennedy agus Kate Mara i bpáirt Mary Joe Kopechne agus Bruce Dent mar [[Joe Kennedy]] – athair an tSeanadóra. Shocraigh an scannán gur lean Chappaquiddick go tearmann na [[Reilig|reilige]] féin é.

== Tagairtí ==
{{reflist}}

[[Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe]]
[[Catagóir:Scannail sna Stáit Aontaithe]]
[[Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide]]</text>
      <sha1>2zmk6s90o2fpx2x6vs1wpcx9cg3rswe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321000</id>
      <parentid>1320999</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T17:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4393" sha1="l1f9visao7lwoejgwko2s9ypdkyq73s" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}Ar an 18-[[19 Iúil]] [[1969]], tharla timpiste, is cosúil, do [[Ted Kennedy]], [[Seanad na Stát Aontaithe|Seanadóir]] ó [[Massachusetts]]. Tharla an timpiste i Chappaquiddick (i gceantar Martha’s Vineyard i Massachusetts) faoi chúinsí amhrasacha, agus tugann &quot;'''Scannal Chappaquiddick'''&quot; air.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2005/09/19/scannal-12/|teideal=Scannal: Chappaquiddick|údar=RTÉ Presspack|dáta=|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2020-07-19}}&lt;/ref&gt; Níor chuir Kennedy na póilíní ar an eolas faoi thimpiste bóthair agus bás mná óige go dtí i bhfad níos déanaí.  [[Íomhá:Chappaquiddick bridge.jpg|mion|clé|Droichead Chappaquiddick|220x220px]]
[[Íomhá:Chappaquiddick house.jpg|mion|clé|[[Teach]] i Chappaquiddick nach raibh ach 150m ón droichead|220x220px]][[Íomhá:Chappaquiddick3.png|mion|clé|246x246px]][[Íomhá:Ted Kennedy, 1967 (cropped).jpg|clé|mion|an Cinnéideach sa bhliain 1967|293x293px]][[Íomhá:Guns and ted kennedy (2718450178).jpg|clé|mion|220x220px]]

== Na himeachtaí ==
Bhí cóisir eagraithe do dhream rúnaithe, mná óg go léir, a d’oibrigh do [[Robert F. Kennedy|Robert Kennedy]] le linn a fheachtais toghchánaíochta an bhliain roimhe sin (feallmharaíodh Robert i 1968).  Na fir a bhí ann ag an gcóisir, bhí siad go léir pósta (seachas ceann amháin) agus ní raibh na teaghlaigh i láthair.

D’imigh an carr a bhí á thiomáint ag Kennedy den [[droichead]] i Chappaquiddick.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oidhreacht-ted-kennedy-a-cioradh-i-gconai-agus-scannan-faoi-chappaquiddick-ar-na-bacain/|teideal=Oidhreacht Ted Kennedy á cíoradh i gcónaí agus scannán faoi Chappaquiddick ar na bacáin|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-19}}&lt;/ref&gt; Bhí bean óg ina chuideachta sa gcarr, Mary Joe Kopechne. D’éirigh leis an gCinnéideach a theacht slán as an gcarr ach fuair Mary Joe bás.

Bhí sé ocht n-uaire an chloig ina dhiaidh sin sular thug Kennedy tuairisc do na póilíní faoina raibh tarlaithe.
=== Leabhar ''True Compass'' ===
Sheachain Ted Kennedy caint ar bith ar chás Chappaquiddick agus Mary Joe i gcaitheamh a shaoil, ach amháin ina leabhar dír[[Beathaisnéis|bheathaisnéiseach]], ''True Compass''. Shéan Kennedy go raibh aon chaidreamh idir é féin agus Mary Jo agus scríobh sé nach raibh brí ná ciall le cuimse dá bhfuil ráite faoi imeachtaí na hoíche sin.

Bhí sé ag tabhairt Mary Joe ar ais chuig an [[óstán]], a scríobh sé. Ní raibh eolas aige san áit, bhí an [[droichead]] cúng agus sciorr an [[Gluaisteán|carr]]. 

Ní raibh a fhios aige beo cén chaoi ar tháinig sé as an gcarr. Thriail sé a dhul sa tóir ar Mary Jo ach níor éirigh leis. D’imigh an carr roimhe sa dorchadas. Bhí sé scanraithe agus líonraithe. Rinne sé botún uafásach, a scríobh sé. “That night on Chappaquiddick Island ended in a horrible tragedy that haunts me every day of my life,” a dúirt an Cinnéideach ina bheathaisnéis.

== Scannal ==
Bhí gach uile insint ar an scéal.  Bhí líomhaintí ann go raibh Kennedy i mbun caidrimh le Mary Jo. Dúradh go raibh sé ar meisce.  

Dúradh go raibh athair an tSeanadóra Kennedy, Joe Kennedy, ag iarraidh bealach éigin a shocrú sna huaireanta tar éis na timpiste le cosaint a dhéanamh ar a mhac agus an scéal a chur i bhfolach. B’in, de réir scéil, an chúis nár cuireadh glaoch ar na seirbhísí éigeandála agus na póilíní nuair a tharla an timpiste.

== Iarmhairtí ==
Bhain conspóid ollmhór leis an eachtra. Bhí míghnaoi an phobail air ón lá sin amach. Bhí saol polaitiúil an tSeanadóra i mbaol mar gheall air. Tá os cionn leathscór leabhar scríofa faoi chás Mhary Joe Kopechne ó shin. 
[[Íomhá:Kate Mara 2008.jpg|mion|Kate Mara i bpáirt Mary Joe Kopechne|clé|220x220px]]

=== Scannán ===
Rinneadh [[scannán]] faoi Chappaquiddick, le  Jason Clarke, aisteoir [[An Astráil|Astrálach]], i bpáirt Ted Kennedy agus Kate Mara i bpáirt Mary Joe Kopechne agus Bruce Dent mar [[Joe Kennedy]] – athair an tSeanadóra. Shocraigh an scannán gur lean Chappaquiddick go tearmann na [[Reilig|reilige]] féin é.

== Tagairtí ==
{{reflist}}

[[Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe]]
[[Catagóir:Scannail sna Stáit Aontaithe]]
[[Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide]]</text>
      <sha1>l1f9visao7lwoejgwko2s9ypdkyq73s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321009</id>
      <parentid>1321000</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4333" sha1="7nawnqe527gjloz00hfk8vy57zz6uaj" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}Ar an 18-[[19 Iúil]] [[1969]], tharla timpiste, is cosúil, do [[Ted Kennedy]], [[Seanad na Stát Aontaithe|Seanadóir]] ó [[Massachusetts]]. Tharla an timpiste i Chappaquiddick (i gceantar Martha’s Vineyard i Massachusetts) faoi chúinsí amhrasacha, agus tugadh &quot;'''Scannal Chappaquiddick'''&quot; air.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2005/09/19/scannal-12/|teideal=Scannal: Chappaquiddick|údar=RTÉ Presspack|dáta=|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2020-07-19}}&lt;/ref&gt; Níor chuir Kennedy na póilíní ar an eolas faoi thimpiste bóthair agus bás mná óige go dtí i bhfad níos déanaí.  [[Íomhá:Chappaquiddick bridge.jpg|mion|clé|Droichead Chappaquiddick|220x220px]]
[[Íomhá:Chappaquiddick house.jpg|mion|clé|[[Teach]] i Chappaquiddick nach raibh ach 150m ón droichead|220x220px]][[Íomhá:Chappaquiddick3.png|mion|clé|246x246px]][[Íomhá:Ted Kennedy, 1967 (cropped).jpg|clé|mion|an Cinnéideach sa bhliain 1967|293x293px]][[Íomhá:Guns and ted kennedy (2718450178).jpg|clé|mion|220x220px]]

== Na himeachtaí ==
Bhí cóisir eagraithe do dhream rúnaithe, mná óga go léir, a d’oibrigh do [[Robert F. Kennedy|Robert Kennedy]] le linn a fheachtais toghchánaíochta an bhliain roimhe sin (feallmharaíodh Robert i 1968).  Na fir a bhí ann ag an gcóisir, bhí siad go léir pósta (seachas fear amháin) agus ní raibh na teaghlaigh i láthair.

D’imigh an carr a bhí á thiomáint ag Kennedy den [[droichead]] i Chappaquiddick.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oidhreacht-ted-kennedy-a-cioradh-i-gconai-agus-scannan-faoi-chappaquiddick-ar-na-bacain/|teideal=Oidhreacht Ted Kennedy á cíoradh i gcónaí agus scannán faoi Chappaquiddick ar na bacáin|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-19}}&lt;/ref&gt; Bhí bean óg ina chuideachta sa gcarr, Mary Jo Kopechne. D’éirigh leis an gCinnéideach a theacht slán as an gcarr ach fuair Mary Jo bás.

Bhí sé ocht n-uaire an chloig ina dhiaidh sin sular thug Kennedy tuairisc do na póilíní faoina raibh tarlaithe.
=== Leabhar ''True Compass'' ===
Sheachain Ted Kennedy caint ar bith ar chás Chappaquiddick agus Mary Jo i gcaitheamh a shaoil, ach amháin ina leabhar dír[[Beathaisnéis|bheathaisnéiseach]], ''True Compass''. Shéan Kennedy go raibh aon chaidreamh idir é féin agus Mary Jo agus scríobh sé nach raibh brí ná ciall le cuid mhaith dá bhfuil ráite faoi imeachtaí na hoíche sin.

Bhí sé ag tabhairt Mary Jo ar ais chuig an [[óstán]], a scríobh sé. Ní raibh eolas aige san áit, bhí an [[droichead]] cúng agus sciorr an [[Gluaisteán|carr]]. 

Ní raibh a fhios aige beo cén chaoi ar tháinig sé as an gcarr. Thriail sé dul sa tóir ar Mary Jo ach níor éirigh leis. D’imigh an carr roimhe sa dorchadas. Bhí sé scanraithe.  Rinne sé botún uafásach, a scríobh sé. “That night on Chappaquiddick Island ended in a horrible tragedy that haunts me every day of my life,” a dúirt an Cinnéideach ina '''dhír'''bheathaisnéis.

== Scannal ==
Bhí gach uile insint ar an scéal.  Bhí líomhaintí ann go raibh Kennedy i mbun caidrimh le Mary Jo. Dúradh go raibh sé ar meisce.  

Dúradh go raibh athair an tSeanadóra Kennedy, Joe Kennedy, ag iarraidh bealach éigin a shocrú sna huaireanta tar éis na timpiste le cosaint a dhéanamh ar a mhac agus an scéal a chur i bhfolach. B’in, de réir scéil, an chúis nár cuireadh glaoch ar na seirbhísí éigeandála agus na póilíní nuair a tharla an timpiste.

== Iarmhairtí ==
Bhain conspóid ollmhór leis an eachtra.  Bhí saol polaitiúil an tSeanadóra i mbaol mar gheall air. Tá os cionn leathscór leabhar scríofa faoi chás Mhary Joe Kopechne ó shin. 
[[Íomhá:Kate Mara 2008.jpg|mion|Kate Mara i bpáirt Mary Joe Kopechne|clé|220x220px]]

=== Scannán ===
Rinneadh [[scannán]] faoi Chappaquiddick, le  Jason Clarke, aisteoir [[An Astráil|Astrálach]], i bpáirt Ted Kennedy agus Kate Mara i bpáirt Mary Jo Kopechne agus Bruce Dent mar [[Joe Kennedy]] – athair an tSeanadóra. Léirigh an scannán gur lean Chappaquiddick go tearmann na [[Reilig|reilige]] féin 

== Tagairtí ==
{{reflist}}

[[Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe]]
[[Catagóir:Scannail sna Stáit Aontaithe]]
[[Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide]]</text>
      <sha1>7nawnqe527gjloz00hfk8vy57zz6uaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aodh Sláine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94339</id>
    <revision>
      <id>1321100</id>
      <parentid>1299546</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5443" sha1="llzfz3adii5xhy5lsue893tc51785ay" xml:space="preserve">[[Ard-Rí na hÉireann]] de réir roinnt foinsí ba ea '''Aodh mac Diarmada''' ({{lang-sga|'Áed mac Diarmato'}}) (bás 604), ar a glaodh Aodh Sláine (''Áed Sláine'') air. [[Diarmaid mac Cearbhaill]] ba ea a athair. Tá seanscéalta ann maidir le breith Aodha. Deirtear go ndearna Naomh [[Colm Cille]] tuar faoina bhás. Bhí [[Síl nÁedo Sláine|Síol Aodha Sláine]] suntasach in Éirinn sa 7ú agus luath-8ú haoiseanna.

{{WD Bosca Sonraí Duine}}

==Breith Aodha==
Insítear gur mháthair Aodha í Mugain Mór, bandia [[eoihéimireachas|eoihéimireach]] Muimhneach an fhlaithis. Iníon Chonchradha mhic Dhuach, rí [[Osraí]] ba ea í, a deirtear. Bean aimrid a bhí Mugain go dtí gur thug Naomh [[Finnian Mhaigh Bhile|Finnian]] Mhaigh Bhile [[uisce coisricthe]] dí le hól. I ndiaidh sin, rugadh uan, ansin bradán di, agus i ndeireadh na dála thug sí Aodh ar an saol.

==Muintir Dhiarmada==
{{príomhalt|Diarmaid mac Cearbhaill}}

Bhí dhá rítheaghlach móra Uí Néill an Deiscirt ann: Síol Aodha Shláine, ríthe Bhreá san oirthear; agus Clann Cholmáin Móir sa Mhí. Bhí Síol Aodha níos suntasaí le linn na 7ú haoise, ach i ndiaidh bhás ''Cináed mhic Írgalaig'' sa bhliain 728, '' thagann [[ríthe Éireann|ríthe ruireach]] uile Uí Néill an Deiscirt ó '' Clann Cholmáin, ach amháin le tréimhse gearr ó 944 go 956, nuair a rinneadh rí ruireach de [[Congalach Cnogba|Chongalach Cnobha]].

Thug Naomh Finnian tuar go ''&quot;sáróidh Aodh a bhráithre agus ginfidh a mhuintir níos mó ríthe ná muintir eile&quot;''. Téann an tairngreacht seo siar roimh c. 730, nuair a bhí Síol Aodha fós i gceannas. Pearsa shinsearach fosta ba ea tríú deartháir Aodha, [[Colmán Beag]], ach de dhream níos lú tábhachtach, ''[[Caílle Follamain]]''.

==Beatha Aodha==
Le taobh a athar agus a mhac, insítear sách beag faoi Aodh, nó sna h[[annála Éireann]] nó i bhfoinsí eile amhail is [[naomhsheanchas|naomhsheanchais]] nó dánta laochais.

Ina shaothar ''Vita Columbae'', insíonn [[Adhamhnán]] tuar Cholm Cille go mbeadh Aodh ina rí mór cosúil lena athair (Ard-Rí, dar le hAdhamhnán), ach amháin dá séanfadh sé fionaíolach. Muna séanfadh, ní bheadh sé ach rí a mhuintir féin, agus ach ar feadh tamaill ghearr.

De réir roinnt ríliostaí níos deireanaí, Ard-Rí Éireann ba ea Aodh i gcomhréim le [[Colmán Ríomhaí]] de [[Cenél nEógain]], tar éis bhás [[Aodh mac Ainmhireach]] sa bhliain 598, a mharaigh le linn catha gar do [[Bealach Conglais|Bhealach Conglais]], ag troid in éadan [[Brandubh mac Eachach|Bhranduibh mhic Eachach]], [[Ríthe na Laighean|Rí na Laighean]]. 

Ní fhaightear Aodh i roinnt ríliostaí, san áireamh an ceann is luaite ''[[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn]]'', dréacht bolscaireachta tiomsaithe le linn réimeas gharmhac Aodha, [[Fínsnechta Fledach]]. Moltar gur fágadh ar lár é de dheasca bhotún tras-scríbhinne, agus gur rí-dhócha é gurbh Ard-Rí é.

Sa bhliain 600, rinneadh Aodh a nia [[Suibhne mac Colmáin Mhóir]], do mharú, &quot;go fealltach&quot; dá le hAdhamhnán. De réir [[Marianus Scotus]], ba é Suibhne an fíor ard-rí, agus ní Aodh agus Colmán Ríomhaí. Sa bhliain 604, déag idir Aodh agus Cholmán Ríomhaí go foréigneach. Maraíodh Colmán ag gaol leis, agus maraíodh Aodh ag [[Conall Guthbinn]] mac Suibhne.  B'fhéidir gur tharla bás bás Aodha le linn chatha. Tháinig [[Aodh Fuariodhnach]] i gcomharbacht ar Aodh agus Colmán Ríomhaí.

Bhí ar laghad seisear mac agus iníon amháin ag Aodh, san áireamh [[Diarmait mac Áedo Sláine|Diarmaid]], [[Blathmac mac Áedo Sláine|Blathmac]] agus ''Rontud''.  Ina gharchlann, bhí san áireamh Fínsneachta Fleadach, [[Sechnassach]] agus [[Cenn Fáelad]]. Eithne ba ea a bhean chéile.

==Foinsí==
* {{
cite book |
last = Byrne |
first = Francis John |
authorlink = Francis John Byrne |
title = Irish Kings and High-Kings |
publisher = Batsford |
location = Londain |
date = 1973 |
isbn = 0-7134-5882-8
}}
* {{
cite book |
last = Charles-Edwards |
first = T. M. |
title = Early Christian Ireland |
publisher = Cambridge University Press |
date = 2000 |
location = Cambridge |
isbn = 0-521-36395-0
}}
* {{
cite web |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50076 |
accessdate = 2007-10-25 |
last = Irwin |
first = Philip |
date = 2004 |
contribution = Áed Sláine mac Diarmata (''d''.  604) |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography |
publisher = Oxford University Press |
location = Oxford
}}
* {{
cite book |
last = MacKillop |
first = James |
title = The Oxford Dictionary of Celtic Mythology | url = https://archive.org/details/dictionaryofcelt0000mack |
publisher = Oxford University Press |
date = 1998 |
location = Oxford |
isbn = 0-19-860967-1
}}
* {{
cite book |
last = Sharpe |
first = Richard |
title = Adomnán of Iona: Life of St Columba | url = https://archive.org/details/lifeofstcolumba0000adam |
publisher = Penguin |
date = 1995 |
location = Harmondsworth |
isbn = 0-14-044462-9
}}

==Tagairtí==
{{reflist}}


{{s-start}}
{{succession box |
roimh = [[Áed mac Ainmuirech]] |
teideal = Comh-[[Ard-Rí na hÉireann]] |
bliain = 595-600 |
tar éis = [[Áed Uaridnach]]
}}
{{s-end}}

{{DEFAULTSORT:Aodh Sláine}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois]]
[[Catagóir:7ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe Bhreá]]
[[Catagóir:Uí Néill]]</text>
      <sha1>llzfz3adii5xhy5lsue893tc51785ay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Domhnall mac Muircheartaigh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94369</id>
    <revision>
      <id>1321077</id>
      <parentid>1302622</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3720" sha1="93w4v5nbet9lq3ifjpr9ij4cpcpk4su" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea '''Domhnall mac Muircheartaigh''' ({{lang-sga|'Domnall mac Muirchertaig'}}) (bás c. 566), ar a glaodh Domhnall Ilchealgach (''Domnall Ilchelgach'') agus Domhnall mac Mhic Earca (''Domnall mac Maic Ercae'') air.

[[Muirchertach mac Muiredaig|Muircheartach mac Muireadaigh]] ba ea athair Dhomhnaill, agus ba bhall é de chlann [[Uí Néill]] an Tuaiscirt ar a nglaofadh [[Cenél nEógain]] air níos deireanaí. I dteannta lena dheartháir [[Forggus mac Muirchertaig|Forghas]] (agus fosta b'fhéidir a ngaol, [[Ainmuire mac Sétnai|Ainmhire mac Seanna]]), deirtear go ndearnadh Ard-Rí de tar éis bhás a namhad, [[Diarmaid mac Cearbhaill]]. Deirtear de ghnáth gur thosaigh a réimeas ''c''. 565, bunaithe ar fhianaise i n[[Annála Uladh]], ach molann taighde a rinneadh le scaitheamh go bhfuil an dáta seo roinnt bliana ródhéanach, agus is fiú muinín a bheith againn sna dátaí i n[[Annála Tiarnaigh]] don tréimhse seo.

Chloígh Domhnall, Forghas agus Ainmhire, agus cuidiú b'fhéidir le [[Áed mac Echach|hAodh mac Eachach]], [[rí na gConnacht]], Diarmaid mac Cearbhaill ag [[Cath Chúl Dreimhne]] go luath sna 560idí. In ainneoin sin, choinnigh Diarmaid greim ar a chuid cumhachta. His authority may have been strengthened by the decisive defeat which Domhnall, Forghas and their allies inflicted on the [[Cruithne]] ag [[Cath Mhóin Daire Lothair]] sa bhliain dar gcion.  

Meastar gur aithníodh Domhnall agus Forghas mar chomharbaí Dhiarmada i ndiaidh Chath Chúl Dreimhne. Bhí a gcomhréimeas gearr, áfach. Tharla Cath ar bhruach [[An Life|na Life]] go gairid roimh bhás Domhnaill sa bhliain 566.

Meastar gurbh Ard-Ríthe iad mic le Domhnall, [[Eochaid mac Domnaill|Eochaidh]] agus [[Áed Uaridnach|Aodh Fuariodhnach]] were reckoned High Kings. Dá mhuintir féin ba ea formhór na nArd-Ríthe de chuid an Chineál Eoghain.

==Foinsí==
* {{
cite book |
last = Byrne |
first = Francis John |
authorlink = Francis John Byrne |
title = Irish Kings and High-Kings |
publisher = Batsford |
location = Londain |
date = 1973 |
isbn = 0-7134-5882-8
}}
* {{
cite book |
last = Charles-Edwards |
first = T. M. |
title = Early Christian Ireland |
publisher = Cambridge University Press |
date = 2000 |
location = Cambridge |
isbn = 0-521-36395-0
}}
* {{
cite web |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50119 |
accessdate = 2008-03-06 |
last = Charles-Edwards |
first = T. M. |
date = 2004 |
contribution = Forggus mac Muirchertaig (''d''. ''c''. 566) |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography |
publisher = Oxford University Press |
location = Oxford
}}
* {{
cite book |
last = MacKillop |
first = James |
title = The Oxford Dictionary of Celtic Mythology | url = https://archive.org/details/dictionaryofcelt0000mack |
publisher = Oxford University Press |
date = 1998 |
location = Oxford |
isbn = 0-19-860967-1
}}
* {{
cite book |
last = Sharpe |
first = Richard |
title = Adomnán of Iona: Life of St Columba | url = https://archive.org/details/lifeofstcolumba0000adam |
publisher = Penguin |
date = 1995 |
location = Harmondsworth |
isbn = 0-14-044462-9
}}

==Tagairtí==
{{reflist}}


{{s-start}}
{{succession box|
roimh = [[Diarmait mac Cerbaill]] |
teideal = Chomh-[[Ard-Rí na hÉireann]] |
tar éis = [[Eochaid mac Domnaill]] &lt;br /&gt; [[Báetán mac Muirchertaig]] |
bliain = 559-661 |
}}
{{s-end}}

{{DEFAULTSORT:Domhnall mac Muircheartaigh}}
[[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]]
[[Catagóir:6ú haois]]
[[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]]
[[Catagóir:An Mheánaois Luath]]
[[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe Ailigh]]
[[Catagóir:Uí Néill]]</text>
      <sha1>93w4v5nbet9lq3ifjpr9ij4cpcpk4su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Donnchad Midi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94744</id>
    <revision>
      <id>1321132</id>
      <parentid>1303692</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17462" sha1="j5oxlq3rc9lmsvwzi4x6ov648weg0ww" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Rí na Mí]] agus [[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea '''Donnchadh mac Domhnaill''' ({{lang-sga|'Donnchad mac Domnaill'}}) (733 – 6ú Feabhra 797), ar a glaodh Donnchadh na Mí (''Donnchad Midi'') air. An chéad Ard-Rí de [[Clann Cholmáin]] [[Uí Néill an Deiscirt]], lonnaithe i h[[Contae na hIarmhí]] agus iarthar [[Contae na Mí|Chontae na Mí]] ba ea a athair, [[Domnall Midi|Domhnall na Mí]].

Sách síochánach a bhí réimis Domhnaill agus a chomharba, [[Niall Frossach|Niall Frasach]] de [[Cenél nEógain]], ach chuir Donnchad beartas leathnaitheach i bhfeidhm, dírithe in éadan na [[Laigin|Laighean]], céilí comhraic traidisiúnta Uí Néill, agus freisin, don chéad uair, ríocht na [[Mumhain|Mumhan]].

[[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|Éire san 8ú haois. Bhí ríochtaí Uisnigh agus na Mí faoi bhun na bhfocal &quot;Southern Uí Néill&quot;.]]

Lean Donnchadh air leis an tacaíocht a thugadh a athair do mhainistreacha [[Colm Cille|Cholm Cille]], [[Í Cholm Cille|Oileán Í]] i gceannas. D'iarr sé ar thacaíocht na n-eaglaisí wars, go háirithe mainistir Cholm Cille ag [[Mainistir Darú|Darú]], agus é i mbun a chogaí. Rinne sé ionsaithe agus creacha gan trócaire ar eaglaisí a thug tacaíocht dá chéile comhraic i measc Uí Néill féin, agus na Laighean agus na Mumhan araon.

Cuimhnítear ar Dhonnchadh is remembered, agus ní i gcónaí go breá, mar rí gaiscígh. Bhunaigh sé go bbb céad Uí Cholmáin i measc Uí Néill an Deiscirt. Rinneadh Ard-Ríthe dá mhuintir go dtí teacht chun cinn [[Brian Bóramha|Bhriain Bhóramha]] ag deireadh na 10ú haoise.

==Bunúis agus tosca==
[[Domnall Midi|Domhnall Mí]] (bás 763) ba ea athair Donnchadh, agus a mháthair ''Ailbíne ingen Ailello'' [[Ciannachta|d'Ard Ciannacht]], mionríocht ar an bhfarraige raibh i thuaidh den [[an Bhóinn|Bhóinn]].  Glacadh le Domhnall mar Ard-Rí ón mbliain 743, nuair a chloígh agus mharaigh sé [[Aodh Allán]] de [[Cineál Eoghain|Chineál Eoghain]], go dtí a bhás ar an 20ú Samhain 763.  Tháinig deartháir Aodha Alláin, [[Niall Frasach]], i gcomharbacht ar Dhomhnall.&lt;!--, who was apparently without rivals--&gt;.  

Mar a tuairiscíodh é sna h[[annála Éireann]], níor chomh síochánach é comharbas ar mhuintir Dhonnchadha, [[Clann Cholmáin]].&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Doherty, &quot;Donnchad&quot;.&lt;/ref&gt;  
Maraíodh deartháir óg Dhonnchadha, Diarmaid Dubh sa bhliain 764, agus é i gceannas ar [[Mainistir Darú|mhainistir Dharú]] i mbun catha in éadan [[Cluain Mhic Nóis|Chluain Mhic Nóis]] faoi cheannas Bhreasail mhic Mhurchadha, is dócha a nia.  Maraíodh Breasal níos deireanaí sa bhliain.  Chloígh Donnchadh ansin ''[[Fir Tulach Midi|Fir Thulach Mí]]'', miondream lonnaithe in aice le [[Loch Ainninn]].  An bhliain dár gcionn, 765, le tacaíocht óna ghaol i bhfad amach, ''[[Fallomon mac Con Congalt|Fallaman mac Con Congalt]]'' de [[Clann Cholmáin Bhig|Chlann Cholmáin Bhig]], chloígh agus mharaigh sé a dheartháir Murchadh ag ''Carn Fiachach'', gar do [[Ráth Conarta]], [[Contae na hIarmhí]] an lae inniu.

Maraíodh Fallaman, is amhlaidh [[rí na Mí]], sa bhliain 766.  Níorbh fhéidir é ach gur [[Ríthe Uisnigh|rí Uisnigh]], taoiseach Chlann Cholmáin, é Donnchadh ar a mhéad, ag am bhás a athar (763).&lt;ref&gt;[[Annála Uladh]], AU 766.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 476–481.&lt;/ref&gt;  I ndiaidh bhás Fhallamain, rinneadh rí na Mí de Dhonnchadh.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 764.6, 764.12, 765.5 &amp; 766.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 594.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Caidreamh le Breasal, féach Kehler, ''Clonmacnois'', lch. 56, nóta 113.&lt;/ref&gt;

==Rí na Mí==
Sa bhliain 769, chuir Donnchadh [[Coirpre mac Fogartaig|Cairbre mac Fógartaigh]], rí [[Loch Gabhair]], ar deoraíocht.  Bhí Cairbre, mac an iarArd-Rí, [[Fógartach mac Néill]], ina rí ar [[ríthe Bhreá|Bhreá]] Theas, agus b'fhéidir ina phríomhionadaí [[Síol Aodha Sláine|Shíol Aodha Sláine]] Uí Néill an Deiscirt, céilí comhraic cé go raibh easaontaithe.&lt;ref&gt;AU 769.5.&lt;/ref&gt;  An bhliain dár gcionn, to a background of internal conflict in [[Laigin]], chuaigh Donnchadh i gceannas arm i gcúige Laighean isteach agus achrann intíre ar siúl ann.  Dhiúltaigh [[ríthe na Laighean|rí na Laigean]], [[Cellach mac Dúnchada|Ceallach mac Dúnchadha]], dul chun troda, agus d'fhan Donnchadh ag [[Dún Ailinne]] le feadh seachtaine agus a arm ag creachadh an chúige.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 770.4, 770.7 &amp; 770.8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 157.&lt;/ref&gt;

&lt;!--cuir le Niall Frasach:
Maíonn foinsí níos deireanaí gur tháinig na hArd-Ríthe i gcomharbacht ar a gcéile gan bhearna, ach ní chreidtear anois gur cheart an smaoineamh seo.  Mar shampla, some years may have elapsed idir bás Domhnaill Mhí agus insealbhú Néill.  --&gt;De réir [[Annála na gCeithre Máistrí]], d'éirigh [[Niall Frasach|Néill Frasaigh]] as a choróin sa bhliain chéanna is a bhí Donnchadh ar feachtas in Laigin (rud a tharla sa bhliain 770 de réir [[Annála Uladh]]), agus tús réimeas Dhonnchadha sa bhliain 771.&lt;ref&gt;[[Annála na gCeithre Máistrí]], AFM 765.17 &amp; 766.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Irwin, &quot;Niall&quot;.&lt;/ref&gt;  Feictear cúis nó comhartha titim Néill sna blianta 771 agus 772, nuair a bhí Donnchadh ar feachtas sa Tuaisceart.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 771.10 &amp; 772.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 157&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 574.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 775, ghlac Donnchadh faoina cheannas mainistir [[Cluain Ioraird|Chluain Ioraird]] ar dhúiche theorann na Laigean.  Rinne sé furasta feachtas in aghaidh na [[Mumhain|Mumhan]].  Insítear i nAnnála Uladh:
:''fecit Donnchad uastationem magnam in finibus Muminensium &amp; ceciderunt multi di Muimnechaibh.&lt;ref&gt;AU 775.5.&lt;/ref&gt;
Rinne sé arís amhlaidh sa bhliain repeated 776 le cuidiú chomhluadar Darú.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 776.11&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 157&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 594–596.&lt;/ref&gt;

Insítear gur chuir Donnchadh isteach ar Aonach [[Tailte|Thailtean]], an chéad uair sa bhliain 774, inste gan mhíniú, agus arís sa bhliain 777, agus na Ciannachta á n-ionsú, a deirtear,&lt;ref&gt;AU 774.7 &amp; 777.6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 558.&lt;/ref&gt; mar thoradh an achrainn idir Donnchadh agus [[Congalach mac Conaing]], [[Ríthe Chnóbha|rí Chobha]], a thosaigh níos luaite sa bhliain.&lt;ref&gt;AU 777.3.&lt;/ref&gt;   Tharla cath riartha áit éigin in mBreá sa bhliain 778 inár maraíodh Congalach agus go leor dá chomhghuaillithe.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 778.1&lt;/ref&gt;

==Ard-Rí na hÉireann==
Tá fianaise ann gurbh fhéidir é go raibh Donnchadh ina Ard-Rí roimh bhás Néill Frasaigh, agus ná sa bhliain 778 nuair a scaip seisean, i dteannta le [[Bressal of Iona|Breasal]], abb [[Í Cholm Cille|Oileán Í]], &quot;Cáin [[Colm Cille|Cholm Cille]]&quot;.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 563&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 778.4.&lt;/ref&gt;  Fuair Niall bás níos deireanaí sa bhliain ar Oileán Í.&lt;ref&gt;AU 778.7.&lt;/ref&gt;  Sa bhliain 779, rinne Donnchadh feachtas arís in éadan Uí Néill an Tuaiscirt, agus ghéill &quot;rí an Tuaiscirt&quot;, [[Domnall mac Áeda Muindeirg|Domhnall]] mac [[Áed Muinderg|Aodha Mhuindeirg]], dó.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 779.10.&lt;/ref&gt;

{{Quote box|quote=
''Ossi brigh&lt;br/&gt;
''in dal occ Innsi na Righ.&lt;br/&gt;
''Donnchadh ni dichet&lt;ref&gt;[http://dil.ie/16102 dichet], ar eDIL&lt;/ref&gt; for muir.&lt;br/&gt;
''Fiachna ni tuidhecht h-i tir.&lt;!--And this is the outcome&lt;br/&gt;of the meeting at ''Inis na Ríg'':&lt;br/&gt;Fiachnae cannot come to land,&lt;br/&gt;Donnchad will not go to sea.--&gt;|source=Annála Uladh, AU 784.8}}

Ruaigeadh ionsaí ar chríocha Dhonnchadha ag fir na Laigean sa bhliain 780.&lt;ref&gt;AU 780.7&lt;/ref&gt;  Níos deireanaí sa bhliain, eagraíodh cruinniú idir Uí Néill agus na Laigean, agus creidtear gur shocraigh [[rí na Teamhrach]] an t-aighneas.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 278 &amp; 471&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 780.&lt;/ref&gt;  Sa bhliain 784, socraíodh cruinniú mar a chéile idir Donnchadh agus [[Fiachnae mac Áedo Róin|Fiachna mac Aodha Róin]], [[rí na nUladh]], ag Inis na Rí (in aice leis [[Na Sceirí]]).  Theo ar an tionól ámh.  Dhiúltaigh Donnchadh dul ar bord long Fhiachna, ar eagla go mbeadh cuma íseal air, agus dhiúltaigh Fiachna teacht i dtír ar an gcúis chéanna.  Comóradh an eachtra seo i ndán ar imeall Annála Uladh.&lt;ref&gt;AU 784.8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 124.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 786, tuairiscítear sna hannála gur maraíodh ''Febordaith'', uachtarán mhainistir [[Tuiléan|Thuiléin]].  Deir gluais níos deireanaí gur baineadh díoltas ar a bhás.  Is amhlaidh go bhfuil baint leis seo agus an chéad iontráil eile i nAnnála Uladh, a deir gur chloígh Donnchadh Síol Aodha Sláine ag ''Lia Fionn'', gar don [[An Obair|Obair]] an lae inniu, agus mharaigh sé Fógartach mac Cumascaigh, [
rí [[Loch Gabhair]].&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 786.5, 786.6.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 791, deirtear gur 'sháraigh Donnchadh bachall Íosa agus mionn Phádraig le linn aonaigh', is dócha Aonach Thailtean.&lt;ref&gt;AU 789.18&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 563.&lt;/ref&gt;  Níos deireanaí sa bhliain, rinne Donnchadh ionsaí ar [[Áed Oirdnide|Aodh Oirdní]], chuir sé an ruaig air as Tailte agus as gleann [[an Bhóinn|na Bóinne]].  Maraíodh Cathal mac Echdach, rí Uí Chriomhthainn, agus uaisle eile sa treascairt.&lt;ref&gt;AU 791.5&lt;/ref&gt;  Faightear an iontráil deireanach maidir le Donnchad i mbun chogaidh don bhliain 794, nuair a chuidigh sé leis na Laigin in aghaidh na Mumhan.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 794.6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 158.&lt;/ref&gt;  

Fuair Donnchadh bás go luath sa bhliain 797, 64 bliain d'aois.&lt;ref&gt;AU 797.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;.&lt;/ref&gt;  Tháinig was succeeded as High King by Aodh Oirdní mac Néill Chaille i gcomharbacht ar mar Ard-Rí, agus a mhac Domhnall mar thaoiseach of Chlann Cholmáin agus rí na Mí.

Tá cáil idir mhaith agus olc ag Donnchadha.  Sa saothar ''[[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]'', scríofa ag [[Tamhlacht]] sa Laigin, is amhlaidh go meastar é mar rí tíoránta, taoiseach cogaidh &quot;''dric&lt;ref&gt;[http://dil.ie/18699 dric] ar eDIL&lt;/ref&gt; rúad rogdae''&quot; (feargach rua roghnaithe).&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 469–470.&lt;/ref&gt;  Cé go raibh Donnchadh cairdiúil le comhluadair Cholm Cille, rinne sé dochar ar chomhluadair eile, agus iad siúd ar teorannacha na Mumhan ach go háirithe.  Cé go measann luathstartha gurbh iad na [[Lochlannaigh]] (fianaithe don chéad uair in Éirinn go gairid roimh bhás Dhonnchadha) an chéad dream a dhírigh ar eaglaisí, dhéanadh Donnchadh agus a chomhaoisigh slad go minic orthu.&lt;ref&gt;Tá cáil ar leith ag [[rí na Mumhan]], [[Feidlimid mac Crimthainn|Feilimí mac Criomhthainn]] mar chreachadóir eaglaisí, féach Byrne, ''Irish kings'', ll. 211–212&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Cróinín, ''Early Medieval Ireland'', ll. 260–262&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 570–571&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Irish warfare&quot;, ll. 38–39.&lt;/ref&gt;

==Teaghlach==
Bhí Donnchadh pósta is cinnte le [[Bé Fáil ingen Cathail|Bé Fáil]] ní [[Cathal mac Muiredaig|Chathail mhic Muireadaigh]], sinsear [[Leath Cathail|Leath Chathail]] san [[Ulaid]].  Tuairiscítear a bás i nAnnála Uladh don bhliain 801&lt;ref&gt;AU 801.6&lt;/ref&gt;  I measc a pháistí bhí beirt mhac, Aonghas agus Maol Ruanaí.

Creidtear go raibh Donnchadh pósta le Fuirseach, iníon rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]] darbh ainm Congal.  Thug sí mac, Conchúr, ar an saol leis.  Ní fios cérbh í máthair a mhac Ailill, Conn, Domhnall agus Fallaman agus a iníonacha Gormlaith agus ''Euginis''.  Deirtear scaití gur iníon Donnchadha í Eithne, a bhí pósta [[Bran Ardchenn|Bran Ardcheann]], [[ríthe na Laighean|rí na Laighean Leinster]], ach níos dóichí a dheirfiúr.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings and High Kings'', lch. 158&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, &quot;Domnall&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 578 &amp; 604.&lt;/ref&gt;

Fuair Conn bás roimh a athair, maraithe sa bhliain 795.  Tháinig [[Domnall mac Donnchada Midi|Domhnall]] i gcomharbacht ar a athair mar Rí na Mí, ach ní raibh sé i gcoróin ach le tréimhse ghearr.  Tuairiscítear i nAnnála Uladh gur maraíodh go fealltach é ag a ghaol féin sa bhliain 799.&lt;ref&gt;AU 795.2 &amp; AU 799.5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;.&lt;/ref&gt;

Rinneadh níos deireanaí rí na Mí agus Ard-Rí dá mhac, [[Conchobar mac Donnchada|Conchúr]].  Rinneadh rí na Mí de [[Máel Ruanaid mac Donnchada Midi|Mhaol Ruanaí]] agus Ard-Rí dá mhac-sa [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill]].  Maraíodh Ailill sa bhliain 803 ag troid in aghaidh a dhearthár, Conchúr, ag ''Ruba Chonaill''.  Fuair Aonghas bás sa bhliain 830, glaoitear &quot;rí Tealach Mí&quot; air.  Fuair Fallaman bás sa bhliain úd chomh maith, maraithe ag troid in éadan fir na Mumhan.&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 803.5, 830.1 &amp; 830.5.&lt;/ref&gt;

D'fhéadfadh é gur mhac Dhonnchadha é Ruairí mac Donnchadha, ''secundas abbas'' mhainistir [[Cluain Ioraird]] agus tánaiste [[Cluain Mhic Nóis|Chluain Mhic Nóis]].  Faightear a thásc sa bhliain 838 in ''[[Chronicon Scotorum]]''.&lt;ref&gt;Kehnel, ''Clonmacnois'', ll. 36–37 &amp; 48&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Chronicon Scotorum'', CS 838.&lt;/ref&gt;

Bhí [[Gormflaith ingen Donnchada|Gormlaith ní Dhonnchadha]], a fuair bás sa bhliain 861, pósta le [[Niall Caille]], agus [[Áed Findliath|Aodh Fionnliath]] a mac le chéile.   I nAnnála Uladh, glaoitear &quot;regina regis Temorie&quot; (banríon rí na Teamhrach) ar Euginis, a fuair bás sa bhliain 802.&lt;ref&gt;AU 802.7 &amp; 861.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad&quot;.  Deirtear sa bhreis i n[[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 797.11, gur bhean chéile [[ríthe Bhreá|rí Bhreá]] ba ea Euginis.&lt;/ref&gt;

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** {{
lua idirlín |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ |
teideal = Annála Uladh, ''Part 1'' |
bliain = 2003 |
foilsitheoir = CELT |
dátarochtana = 3ú Aibreán 2008
}}
** {{
lua idirlín |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/ |
teideal = Annála na gCeithre Máistrí |
bliain = 2003 |
foilsitheoir = CELT |
}}
** {{
lua idirlín |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100016/ |
teideal = Chronicon Scotorum|
bliain = 2003 |
foilsitheoir = CELT |
}}
* {{
cite book |
last = Byrne |
first = Francis John |
authorlink = Francis John Byrne |
title = Irish Kings and High-Kings |
publisher = Batsford |
location = London |
year = 1973 |
isbn = 0-7134-5882-8
}}
* {{
cite book |
last = Charles-Edwards |
first = T. M. |
authorlink = T. M. Charles-Edwards |
title = Early Christian Ireland |
publisher = Cambridge University Press |
location = Cambridge |
isbn = 0-521-36395-0 |
year = 2000
}}
* {{
cite book |
last = Charles-Edwards |
first = T. M. |
title = A Military History of Ireland | url = https://archive.org/details/militaryhistoryo0000unse_p0h9 |
contribution = Irish warfare before 1100 | pages = [https://archive.org/details/militaryhistoryo0000unse_p0h9/page/26 26]–51 |
editor-last = Bartlett |
editor-first = Thomas |
editor2-last = Jeffery |
editor2-first = Keith  |
publisher = Cambridge University Press |
location = Cambridge |
isbn = 0-521-62989-6 |
year = 1996
}}
* [[Oxford Dictionary of National Biography]]
** {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50105 |
contribution = Domnall mac Murchada (''d''. 763) |
sloinne = Charles-Edwards |
ainm = T. M. |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
bliain = 2004 |
dátarochtana = 25 Deireadh Fómhair 2007
}}
** {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50105 |
contribution = Donnchad mac Domnaill (733–797) |
sloinne = Doherty |
ainm = Charles |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
bliain = 2004 |
}}
** {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/20075 |
contribution = Niall Frossach mac Fergaile (718–778) |
sloinne = Irwin |
ainm = Philip |
teideal = Oxford Dictionary of National Biography |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
bliain = 2004 |
}}
* {{
cite book |
last = Kehler |
first = Annette |
title = Clonmacnois — the church and lands of St. Ciarán |
location = Berlin |
year = 1998 |
publisher = LTV Verlag |
isbn = 3-8258-3442-5
}}
* {{
cite book |
last = Ó Cróinín |
first = Dáibhí |
authorlink = Dáibhí Ó Cróinín |
title = Early Medieval Ireland: 400–1200 |
series = The Longman History of Ireland |
publisher = Longman |
location = Londain |
year = 1995 |
isbn = 0-582-01565-0
}}

==Tagairtí==
{{reflist|2}}


{{s-start}}
{{succession box |
teach = [[Clann Cholmáin]] |
roimh = [[Fallomon mac Con Congalt]] |
teideal = [[Ríthe na Mí|Rí na Mí]] |
bliain = 766–797 |
tar éis = [[Domnall mac Donnchada Midi]]
}}
{{s-end}}

[[Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois]]
[[Catagóir:8ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe na Mí]]
[[Catagóir:Uí Néill]]</text>
      <sha1>j5oxlq3rc9lmsvwzi4x6ov648weg0ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aodh Oirdní</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94745</id>
    <revision>
      <id>1321145</id>
      <parentid>1299544</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16729" sha1="qf8rxki76ta4yh0axt8phbcuxy0gzqt" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Ríthe Ailigh|Rí Ailigh]] agus [[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea '''Aodh mac Néill''' ({{lang-sga|'Áed mac Néill'}}) (bás 819), ar a glaodh de ghnáth Aodh Oirdní (''Áed Oirdnide''&lt;ref&gt;[http://dil.ie/33712 oirdnide], oirnithe, ar eDIL; ach féach freisin [http://dil.ie/16597 dine] agus [http://dil.ie/28693 2 ingor].&lt;/ref&gt;). Ba bhall é de [[Cenél nEógain]] [[Uí Néill an Deiscirt]]. [[Niall Frossach|Niall Frasach]], iarArd-Rí, ba ea a athair.&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 284, tábla 5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 606, aguisín V&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 152.&lt;/ref&gt; Bhí sé ina rí Ailigh ón mbliain 788 ar aghaidh, agus ina Ard-Rí ón mbliain 797.

==Rí Ailigh==
Bhíodh críocha Chineál Chonaill, olchéilí comhraic Chineál Eoghain, roinnte ina ndá leath ag tuath [[Cenél nEndai|Chineál Eanda]], mionghéag Uí Néill lonnaithe thart timpeall [[Ráth Bhoth]].  Agus Chineál Chonaill chun cinn mar ríthe an Tuaiscirt agus na hÉireann, bhíodar fosta i gceannas Chineál Eanda.  Seo mar a bhí sular chloígh Aodh Allán [[Flaithbertach mac Loingsig|Flaithbheartach mac Loingsigh]] sna 730idí.  As sin amach go dtí bás [[Niall Frossach|Niall Frasach]] (bás 778), nó mar sin, bhí Chineál Eanda faoi smacht Chineál Eoghain. I ndiaidh sin arís, bhí siad faoi cheannas Cineál Conaill.&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 572&amp;ndash;573&lt;/ref&gt;

[[File:Griahan of aileach.jpg|mion|[[Grianán Ailigh]], caiseal cloiche atógtha sa bhliain 1878, a rachadh siar go haonaid Aodha.]]

Bhí an tuath fós ina n-ábhar achrainn sa bhliain 787 ámh, nuair a chloígh Maol Dúin Domhnall.&lt;!--Tugtar go deimhin an teideal 'rí an Tuaiscirt' do Mhaol ina thásc an bhliain dár gcionn. [lua?]--&gt;  Tháinig Aodh Oirdní i gcomharbacht ar Mhaol Dúin mar rí Ailigh.  Thug Domhnall a dhúshlán Aodh ag [[Cath Chlóidigh]], ach chloígh Aodh é sa bhliain 789.  As seo amach, bhí tailte Cineál Eanda in gceannas Chineál Eoghain.&lt;ref&gt;[[Annála Uladh]], AU 789.12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 143&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne &quot;Church and politics&quot;, lch. 657&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, in ''Mil Hist Ire about 29''.&lt;/ref&gt;

Bhí coimhlint ag Aonach [[Tailte|Thailtean]] sa bhliain 791.  The summoning of this gathering was one of the prerogatives of the High King at which he would demonstrate his power and standing.   Ní fios cé acu ar thóg Aodh arm leis ann chun a chumhacht a léiriú, nó an raibh Donnchadh cúis an achrainn.  Mar thoradh ámh b'éigean d'Aodh teite agus agus chuathas ar a thóir chomh fada is [[Sláine]].  Insítear gur maraíodh roinnt comhghuaillithe Aodha, san áireamh beirt ríthe Uí Chriomhthainn as Oirialla thart timpeall [[Clochar, Contae Thír Eoghain|Clochar]] agus [[Cluain Eois]].&lt;ref&gt;AU 791.5; Byrne, &quot;Church and politics&quot;, ll. 658 &amp; 662&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Doherty, &quot;Donnchad mac Domnaill&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 143&amp;ndash;144&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For the ''oenach Tailten'', féach Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 278&amp;ndash;279 &amp; 556&amp;ndash;559.&lt;/ref&gt;

Sa tuairisc i g[[Croinic na hÉireann]], glaoitear '''Áed Ingor'''&lt;ref&gt;[http://dil.ie/28693 2 ingor] ar eDIL&lt;/ref&gt; (neamh-mhacúil, easurramach) air, an t-aon leasainm a tugadh air sna luathfhoinsí.  Meastar go raibh Aigh i gcoimhlint lena athair chéile, [[Donnchad Midi|Donnchadh Mí]], cé go bhfaightear an téarma ''mac ingor'', san [[An Féineachas|Fhéineachais]], chun mac nach dtugann tacaíocht dá athair fola a chur in iúl.  Pé scéal é, is léir nach moltach é.&lt;ref&gt;Byrne, &quot;Church and politics&quot;, ll. 658 &amp; 662&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kelly, ''Early Irish Law''.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 794, tuairiscítear go raibh Aodh i mbun feachtais in éadan [[Mugdorna|Múrna]] [[Domhnach Maighean|Mhaighean]], thart timpeall réimsí thuas d'[[Abhainn Átha Féan]], agus a Donnchadh ag troid leis an [[Mumhain]].  Cé gur áiríodh iad siúd mar treibh na nOiriall, céilí ba ea na Múrna de [[Síl nÁedo Sláine|Shíol Aodha Sláine]] Uí Néill an Deiscirt, in ionad Aodha agus Chineál Eoghain, mar ba ghnách.&lt;ref&gt;AU 794.8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, &quot;Church and politics&quot;, lch. 657&amp;ndash;658&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 117.&lt;/ref&gt;

==Rí na Teamhrach==
Cé go ndeachaigh cumhacht Donnchadha i léig i gcaitheamh leathscór bliain deiridh a chuid saoil, bhí sé fós ina phearsa shuntasach go dtí issue a bháis ar 6ú Feabhra 797.  I ndiaidh a bháis, rinne Aodh iarracht ar ríogacht na Teamhrach.  Chloígh sé beirt deartháireacha Donnchadha, Diarmaid agus Fíonsneachta, agus Fíonsneachta eile, mac [[Fallomon mac Con Congalt|Fallamhain mhic Con Congalt]] de [[Clann Cholmáin Bicc|Chlann Cholmáin Bhig]], ag [[Droim Rí]] i mBreá Theas.  De réir dáin i nAnnála Uladh, deirtear go ndearna sé seo mar dhíoltas ar bhás a uncail, Aodh, maraithe ag athair Donnchadha, [[Domnall Midi|Domhnall Mí]] i rith Chath ''Seredmag'' sa bhliain 743.  Roinnt ama ina dhiaidh sin sa bhliain 797, scrios Aodh an Mhí, agus deir Annála Uladh gurbh é seo tús a réimis.&lt;ref&gt;AU 797.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, &quot;Church and politics&quot;, lch. 658.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 802, d'éag Muireadach, rí Mí, dearthár Dhonnchadha Mhí deireanach a bhfuil aithne air.  Chuaigh Aodh i gceannas arm ó dheas go dtí an Mhí, agus a roinn sé tailte Chlann Cholmáin idir beirt mhac Donnchadha, Ailill agus [[Conchobar mac Donnchada|Conchúr]].  Dá mbeadh sé ar intinn ag Aodh cumhacht chéilí comhraic a laghadú, níor éirigh leis.  Throid Ailill agus Conchúr sa bhliain 803 ag Rath Conaill (gar don [[An Muileann gCearr|Mhuileann gCearr]]).  Maraíodh Ailill, agus bhí Conchúr ansin an t-aon rí na Mí amháin.&lt;ref&gt;AU 802.2 &amp; 803.5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 160.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 804, thug Aodh a aird ar na [[Laigin]] agus scrios sé an áit laistigh d'aon mhí amháin.&lt;ref&gt;AU 804.5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144.&lt;/ref&gt;  An bhliain chéanna, ghéill ''[[Fínsnechta Cethardec]]'' (bás 808), rí Laigean, dó.&lt;ref&gt;AU 804.10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144.&lt;/ref&gt;  Ní raibh Aodh sásta áfach, agus sa bhliain 805, chuaigh sé le slua mór go dtí [[Dún Cuair]] agus d'insealbhaigh sé [[Muiredach mac Ruadrach]] (bás 829) agus [[Muiredach mac Brain]] (bás 818) mar chomh ríthe na Laighean.&lt;ref&gt;AU 805.7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 145&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 160.&lt;/ref&gt;  Fuair Fíonsneachta tearmann le [[Muirgius mac Tommaltaig]] (bás 815), rí na gConnacht, a thug cuidiú leis a choróin a fháil ar ais sa bhliain 806.&lt;ref&gt;AU 806.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 160.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 808, rinne Conchúr as Mí iarracht ar an ard-ríogacht, i dteannta le ''Muirgius'' na gConnacht.  Bhog siad chun na Tailtean, ach scaip an slua le teacht arm Aodha army the allies dispersed.  Chuaigh Aodh ar a dtóir agus dóigh sé imill na Mí.&lt;ref&gt;AU 808.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 253.&lt;/ref&gt;  Sa bhliain 808 nó 809, rinne Aodh ionsaí eile ar na Laigin, ach cloíodh é ar bhruach na Life.&lt;ref&gt;Annála Inis Faithlinn, AI 808.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 809, rinne Aodh feachtas in éadan na [[Ulaid|nUlad]] agus chloígh sé iad, á scriosadh ón [[an Bhanna|mBanna]] go dtí [[Loch Cuan]].  Bhí an ruathar seo is amhlaidh mar chúiteamh ar mharú Dúnchú, ab Mhainistir [[Tulaigh Lis|Thulaigh Lis]] (gar do [[Droichead na Banna|Dhroichead na Banna]], [[Contae an Dúin]]), ag na hUlaid.&lt;ref&gt;AU 809.3 &amp; 809.7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.&lt;/ref&gt;  Sa bhliain 815, maraíodh dearthár Aodha, Colmán mac Néill, ag duine de Chineál Chonaill, agus chuaigh Aodh i gceannas feachtais ina n-éadan mar dhíoltas.&lt;ref&gt;AU 815.5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 162.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 818, thug sé Aodh a Arm i gceann a chéile arís ag Dún Cuair agus rinne ionsaí ar na Laigin.  Roinn sé an cúige idir beirt chairde leis, ach ní raibh siad in ann a gcuid tailte a choinneáil.&lt;ref&gt;AU 818.6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, lch. 161.&lt;/ref&gt;  An bhliain chéanna, maraíodh leas-abb Chill Mhór ''Einir'' ([[Cill Mhór, Contae Ard Mhacha]] an lae inniu) ag na Laigin.&lt;ref&gt;''Annals of Ulster'', AU 818.7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.&lt;/ref&gt;  Mar chúiteamh, chuaigh Áed i gceannas arm eile in éadan na Laigean agus scrios sé r tailte laid Chuala chomh fada is [[Gleann Dá Loch]].&lt;ref&gt;AU 819.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 819, fuair Aodh bás gar d'[[Áth Dá Fearta]] i g[[Conaille Muirtheimhne]].&lt;ref&gt;AU 819.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.&lt;/ref&gt;

==Caidreamh eaglaise==
Sa bhliain 804, ag Sionad Uí Néill i nDún Cuair, agus ''Condmach mac Duib dá Leithe'' (bás 807), abb Ard Mhacha, sa chathaoir, scaoil Aodh an chléir ó dhualgais mhíleata.&lt;ref&gt;AU 804.8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 278.&lt;/ref&gt;  Is dóigh gur insealbhaíodh Aodh mar Ard-Rí ag an tionól seo.&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 159.&lt;/ref&gt;  Sa bhliain 806, chuir Aodh Cáin [[Naomh Pádraig|Phádraig]] i bhfeidhm.&lt;ref&gt;AU 806.5&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 811, rinne an chléir baghcat ar aonach Thailtean, óir gur ndearna Aodh coir i gcoinne comhluadar [[Tamhlacht|Thamhlachta]] le linn fheachtas sa Laigin sa bhliain 809.  Rinne Aodh leorghníomh leis an gcomhluadar.&lt;ref&gt;AU 811.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 34&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 198.&lt;/ref&gt;  Lena chuid feachtas in éadan na nUlad sa bhliain 809 agus na Laigean sa bhliain 819, lig Aodh ar féin gur chosantóir na heaglaise é.

Bhí roinnt achrainn freisin idir Aodh agus comhluadar Cholm Cille, nuair a maraíodh Maol Dúin mac Ceann Faoladh, uachtarán Ráth Bhoth sa bhliain 817.  Chuaigh manaigh Cholm Cille chuig Teamhraigh an bhliain úd, ar intinn acu Aodh chur faoi choinnealbhá.&lt;ref&gt;AU 817.7, 817.8.&lt;/ref&gt;  Is dócha go raibh baint éigin leis an t-imeacht seo agus an choimhlint idir Aodh agus Cineál Chonaill sa bhliain 815.&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 162.&lt;/ref&gt;  Sa bhliain 818 fosta, chuaigh Cuana, abb [[Lugmad]], ar deoraíocht i Mumhan isteach le shrine of [[Naomh Mochta|Naomh Mochta]], ag teite ó Aodh.&lt;ref&gt;AU 818.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 162.&lt;/ref&gt;

==Teaghlach==
Bhí Aodh pósta le hEuginis ní Dhonnchadha Mhí (bás 802).&lt;ref&gt;Byrne, &quot;Church and politics&quot;, lch. 658.&lt;/ref&gt;  Rí Ailigh agus Ard-Rí ba ea a mac [[Niall Caille]] (bás 846) in am trátha. Rí Ailigh fosta ba ea mac eile leis, Maol Dúin.&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 284, tábla 5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corrain, ''Ireland before the Normans'', lch. 180.&lt;/ref&gt;

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** {{
lua idirlín |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ |
teideal = Annála Uladh |
bliain = 2000 |
foilsitheoir = CELT |
dátarochtana = 5ú Eanáir 2009
}}
** {{
lua idirlín |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100004/ |
teideal = Annála Inis Faithlinn |
bliain = 2000 |
foilsitheoir = CELT
}}
* [[Oxford Dictionary of National Biography]]
** {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/index/101050074/ |
sloinne = Charles-Edwards |
ainm = T. M. |
teideal = Áed Oirdnide mac Néill (''d''. 819) |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
bliain = 2004 |
dátarochtana = 6 January 2009
}}
** {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50108 |
sloinne = Doherty  |
ainm = Charles |
teideal = Donnchad mac Domnaill (733&amp;ndash;797) |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
bliain = 2004 |
dátarochtana = 25 October 2007
}}
** {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/20075 |
contribution =  |
sloinne = Irwin  |
ainm = Philip |
teideal = Niall Frossach mac Fergaile (718&amp;ndash;778) |
foilsitheoir = Oxford University Press |
work = Oxford |
bliain = 2004 |
dátarochtana = 25 October 2007
}}
* {{
cite book |
last = Byrne |
first = Francis John |
authorlink = Francis John Byrne |
title = Irish Kings and High-Kings |
publisher = Batsford |
location = Londain |
year = 1973 |
isbn = 0-7134-5882-8 |
oclc = 714871
}}
* {{
cite book |
editor-last = Ó Cróinín |
editor-first = Dáibhí |
title = Prehistoric and Early Ireland |
volume = I |
series = A New History of Ireland |
last = Byrne |
first = Francis John |
contribution = Church and politics, ''c''.750&amp;ndash;''c''.1100  |
pages = 656&amp;ndash;679 |
publisher = Oxford University Press |
location = Oxford |
year = 2005 |
isbn = 0-19-922665-2
}}
* {{
cite book |
editor-last = Ó Cróinín |
editor-first = Dáibhí |
title = Prehistoric and Early Ireland |
volume = I |
series = A New History of Ireland |
last = Byrne |
first = Francis John |
contribution = Ireland and her neighbours, ''c''.1014&amp;ndash;''c''.1072  |
pages = 862&amp;ndash;898 |
publisher = Oxford University Press |
location = Oxford |
year = 2005 |
isbn = 0-19-922665-2
}}
* {{
cite book |
last = Charles-Edwards |
first = T. M. |
title = Early Christian Ireland |
publisher = Cambridge University Press |
location = Cambridge |
isbn = 0-521-36395-0 |
year = 2000
}}
* {{
cite book |
last = Charles-Edwards |
first = T. M. |
contribution = Irish warfare before 1100 |
editor-last = Bartlett |
editor-first = Thomas |
editor2-last = Jeffery |
editor2-first = Keith |
title = A Military History of Ireland | url = https://archive.org/details/militaryhistoryo0000unse_p0h9 | pages = [https://archive.org/details/militaryhistoryo0000unse_p0h9/page/26 26]&amp;ndash;51 |
publisher = Cambridge University Press |
location = Cambridge |
isbn = 0-521-62989-6 |
year = 1997
}}
* {{
cite book |
last = Edwards |
first = Nancy |
contribution = The archaeology of early medieval Ireland, ''c''.400&amp;ndash;1169: settlement and economy |
editor-last = Ó Cróinín |
editor-first = Dáibhí |
title = Prehistoric and Early Ireland |
volume = I |
series = A New History of Ireland |
pages = 235&amp;ndash;300 |
publisher = Oxford University Press |
location = Oxford |
year = 2005 |
isbn = 0-19-922665-2
}}
* {{
cite book |
last = Hughes |
first = Kathleen |
authorlink = Kathleen Hughes (historian) |
contribution = The church in Irish society, 400&amp;ndash;800 |
editor-last = Ó Cróinín |
editor-first = Dáibhí |
title = Prehistoric and Early Ireland |
volume = I |
series = A New History of Ireland |
pages = 301&amp;ndash;330 |
publisher = Oxford University Press |
location = Oxford |
year = 2005 |
isbn = 0-19-922665-2
}}
* {{
cite book |
last = Lacey |
first = Brian |
title = Cenél Conaill and the Donegal Kingdoms AD 500&amp;ndash;800 |
location = Baile Átha Cliath |
publisher = Four Courts Press |
year = 2006 |
isbn = 1-85182-978-4
}}
* {{
cite book |
last = Mac Niocaill |
first = Gearóid |
title = Ireland before the Vikings |
volume = 1 |
series = The Gill History of Ireland |
location = Baile Átha Cliath |
publisher = Gill &amp; Macmillan |
year = 1972 |
isbn = 0-7171-0558-X
}}
* {{
cite book |
last = Ó Corráin |
first = Donnchadh |
title = Ireland before the Normans |
volume = 2 |
series = The Gill History of Ireland |
location = Baile Átha Cliath |
publisher = Gill &amp; Macmillan |
year = 1972 |
isbn = 0-7171-0559-8
}}
* {{
cite book |
last = Ó Corráin |
first = Donnchadh |
contribution = Ireland ''c''.800: aspects of society |
editor-last = Ó Cróinín |
editor-first = Dáibhí |
title = Prehistoric and Early Ireland |
volume = I |
series = A New History of Ireland |
pages = 549&amp;ndash;608 |
publisher = Oxford University Press |
location = Oxford |
year = 2005 |
isbn = 0-19-922665-2
}}
* {{
cite book |
last = Ó Cróinín |
first = Dáibhí |
authorlink = Dáibhí Ó Cróinín |
contribution = Ireland 400&amp;ndash;800 |
editor-last = Ó Cróinín |
editor-first = Dáibhí |
title = Prehistoric and Early Ireland |
volume = I |
series = A New History of Ireland |
pages = 182&amp;ndash;234 |
publisher = Oxford University Press |
location = Oxford |
year = 2005 |
isbn = 0-19-922665-2
}}

==Tagairtí==
{{reflist|2}}


{{s-start}}
{{succession box |
teach = [[Cenél nEógain]] |
roimh = [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]] |
teideal = [[ríthe Ailigh|Rí Ailigh]] |
bliain = 788–819 |
tar éis = [[Murchad mac Máele Dúin]]
}}
{{s-end}}

[[Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois]]
[[Catagóir:8ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:9ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe Ailigh]]</text>
      <sha1>qf8rxki76ta4yh0axt8phbcuxy0gzqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Domnall ua Néill</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94902</id>
    <revision>
      <id>1321154</id>
      <parentid>1302627</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3795" sha1="bhpf6w2201iqb1bun9qaesgsr0ws97g" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Ardrí na hÉireann]] ba ea '''Domhnall Ó Néill''' ([[An Mheán-Ghaeilge]]: '''Domnall ua Néill''') (bás 980) ón mbliain 956 go 980. 

[[Muirchertach mac Néill|Muircheartach mac Néill]] ba ea athair Dhomhnaill, agus [[Niall Glúndub]] a sheanathair, ball de [[Cenél nEógain]] [[Uí Néill an Tuaiscirt]]. Rinneadh chomh-[[rí Ailigh]] é lena dheartháir [[Flaithbertach ua Néill|Flaithbheartach]] tar éis bhás a athar sa bhliain 943. D'éirigh sé ina Ard-Rí tar éis bhás a chol ceathrair [[Congalach Cnogba|Conghalach Chnóbha]] de [[Síl nÁedo Sláine|Shíol Aodha Sláine]].

Meastar gur cheannaire éifeachtach é Domhnall, a chuir who leasuithe míleata i bhfeidhm, a cuireadh níos deireanaí síos do [[Brian Bóramha|Bhrian Bóramha]]. Chaith sé cuid mhaith dá réimeas i mbun chogaidh in éadan fhear céile a dheirféir, [[Amlaíb Cuarán|Amhlaoibh Cuarán]], [[rí Átha Cliath]]. Sa bhliain 980, d'éirigh sé as a choróin agus chuaigh sé isteach i mainistir [[Ard Mhacha]], áit a fuair sé bás go gairid ina dhiaidh.

Tugtar ina thásc an teideal &quot;ard-rí Érenn&quot; do Dhomhnall. An duine deireanach dá mhuintir ba ea é ar a bronnadh an teideal úd. Tháinig [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Maol Seachnaill mac Domhnaill]] de [[Clann Cholmáin]] i gcomharbacht air.

I measc chlann Dhomhnaill bhí: Muireadach, agus mac aigesean a bhí ina shinsear [[Domnall Ua Lochlainn|Dhomhnall Ó Lochlann]], b'fhéidir; agus Muircheartach, sinsear [[Uí Néill]] [[Tír Eógain|Thír Eoghain]]. Rí Ailigh agus príomhphearsa Uí Néill ba ea a gharmhac, [[Flaithbertach Ua Néill|Flaithbheartach Ó Néill]].

==Foinsí==
* {{
cite book |
last = Byrne |
first=Francis John |
authorlink=Francis John Byrne |
title=Irish Kings and High-Kings |
publisher=Batsford |
location=Londain |
year=1973 |
isbn=978-0-7134-5882-4
}}
* {{
cite book |
last=Downham |
first=Clare |
title=Viking Kings of Britain and Ireland: The Dynasty of Ívarr to A.D. 1014 |
publisher=Dunedin |
location=Dún Éadain |
year=2007 |
isbn=978-1-903765-89-0
}}
* {{
cite book |
last=Hudson |
first=Benjamin |
title=Viking Pirates and Christian Princes: Dynasty, Religion, and Empire in the North Atlantic | url=https://archive.org/details/vikingpirateschr0000huds |
location=Nua Eabhrac |
publisher=Oxford University Press |
year=2005 |
isbn=978-0-19-516237-0
}}
* {{
lua idirlín |
url=http://www.oxforddnb.com/view/article/50106 |
dátarochtana=2007-10-27 |
sloinne=Hudson |
ainm=Benjamin T. |
údarlink=Benjamin Hudson |
bliain=2004 |
contribution=Domnall ua Néill (Domnall of Armagh) (''d''.  980) |
teideal=Oxford Dictionary of National Biography |
foilsitheoir=Oxford University Press |
work=Oxford
}}
* {{
cite book |
last=Woolf |
first=Alex |
author-link=Alex Woolf |
title=From Pictland to Alba, 789&amp;ndash;1070 | url=https://archive.org/details/frompictlandtoal0000wool |
year=2007 |
series=The New Edinburgh History of Scotland |
publisher=Edinburgh University Press |
location=Dún Éadain |
isbn=978-0-7486-1234-5
}}

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{succession box |
roimh = [[Muirchertach mac Néill]] |
teideal = [[ríthe Ailigh|rí Ailigh]] |
bliain = 943–980 |
regent1 = [[Flaithbertach mac Muirchertaig meic Néill]] |
years1=943–949 |
regent2=[[Flaithbertach mac Conchobair]], [[Tadg mac Conchobair]] and [[Conn mac Conchobair]] |
years2=956–962 |
regent3= [[Murchad Glun re Lar mac Flaithbertaigh]] |
years3=962–972 |
tar éis = [[Fergal mac Domnaill meic Conaing]]
}}
{{s-end}}

{{DEFAULTSORT:Domnall ua Néill}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh sa 10ú haois]]
[[Catagóir:10ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe Ailigh]]
[[Catagóir:Uí Néill]]</text>
      <sha1>bhpf6w2201iqb1bun9qaesgsr0ws97g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flaithbheartach mac Ionúin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95120</id>
    <revision>
      <id>1321076</id>
      <parentid>1238226</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8867" sha1="h3j5953xf1mdmpfpttxa2okk0o74i5s" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Ríthe na Mumhan|Rí Mumhan]] agus abb [[Inis Cathaigh]] ba ea '''Flaithbheartach mac Ionúin''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Flaithbertach mac Inmainén''' (bás 944).  Ba bhall desna [[Múscraige|Múscraí]], dream na [[Érainn|nÉarann]], ba ea Flaithbheartach, agus ní desna h[[Eoghanachta]] a bhíodh de ghnáth i gceannas sa Mhumhain.

==''Cath Belach Mugna''==
Feictear Flaithbheartach don chéad uair sna h[[annála Éireann]] don bhliain 907, nuair a chuaigh seisean agus rí Mumhan [[Cormac mac Cuilennáin|Cormac mac Cuileannáin]] ar feachtas in éadan na g[[Connacht]] agus [[Uí Néill]].  De réir [[Annála Inis Faithlinn]] ar son na Mumhan, chloígh Cormac agus Flaithbheartach [[Ardrí na hÉireann|an tArdrí]], [[Flann Sinna|Flann Sionna]], agus ghabh níos deireanaí gialla ó mhuintir Uí Néill.  Ní dhéanann [[Annála Uladh]] an tuaiscirt lua ar bith ar an eachtra seo.&lt;ref&gt;Le haghaidh bunúis na hanála Éireann, féach Hughes, ''Early Christian Ireland'', agus a gclaonadh sa 9ú agus 10ú haoiseanna, ll. 135–137.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Russell, &quot;Cormac&quot;; fuair Cormac agus Flaithbertach gialla.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Annála Inis Faithlinn]], AI 907.3 &amp; 907.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 902.6  &amp; 902.7.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 908, cruinníodh arm ag Cormac agus a phríomhchomhairleoir agus abb [[Inis Cathaigh]], [[Flaithbertach mac Inmainén|Flaithbheartach mac Ionúinín]], in aghaidh na [[Laigin]], a raibh a rí [[Cerball mac Muirecáin|Cearbhall mac Muireacáin]] ina mac chéile agus chomhghuaillí buan [[Flann Sinna|Fhlainn Sionna]].  Tá mionchuntas ar an eachtra seo, le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], tiomsaithe san 11ú haois, scríofa b'fhéidir le cuimhne na ndaoine, ar son [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadha mhic Giolla Pádraig]], [[ríthe na nOsraí|rí Osraí]] agus na [[ríthe na Laighean|Laigean]].&lt;ref&gt;Wiley, &quot;Cath Belaig Mugna&quot;.&lt;/ref&gt;

Agus Flaithbheartach ag marcaíocht trí champa an airm, thuisligh a chapall agus chaith é chun talaimh.  Ní raibh de mhisneach ag fir na Mumhan de dheasca an drochthuar seo.  Agus an scéala seo ar an eolas aige, mhol Cearbhall socrú idirbheartaithe.   D'íocfadh na Laigin cáin agus ghéillfidís gialla, ach thógfaí na gialla do ''Móenachem'', abb [[Díseart Diarmada|Dhíseart Diarmada]].  Bhí Cormac sásta é seo a glacadh, ach sásta ní raibh Flaithbheartach &amp;mdash; 'saoi oilc' Chormaic.&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', lch. 214&lt;/ref&gt;  D'áitigh sé ar Chormac troid, in ainneoin chreideamh an rí go marófaí é.&lt;ref&gt;Wiley, &quot;Cath Belaig Mugna&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Russell &quot;Cormac&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Annála Easpacha na hÉireann]], FA 423.&lt;/ref&gt;

De bharr seo, agus an scéala go raibh Flann agus Uí Néill tagtha chun tacú le Cearbhall, tharla tréigean as arm Chormaic, ach chuaigh sé chun catha mar sin féin.  Bhuail sé le Cearbhall agus Flann ag [[Bealach Múna]].  Insítear i nAnnála Easpacha: &quot;as ettreabhair anorduightheach dno tangattar fir Mumhan dochum an chatha&quot;.  Ba ghearr gur imigh siad ag líne agus theith an fód.  Maraíodh go leor acu, Cormac ina measc, óir gur briseadh a mhuinéal tar éis dó titim dá chapall.  Gabhadh Flaithbheartach.&lt;ref&gt;Wiley, &quot;Cath Belaig Mugna&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Russell &quot;Cormac&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;FA 423&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Annála Uladh]], AU 908.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AI 908.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ACM 903.7.&lt;/ref&gt;

==Cill Dara agus Caiseal==
Tógadh Flaithbheartach go [[Cill Dara]], áit a coinníodh i ngéibheann é go dtí bás Chearbhall mhic Mhuireacáin sa bhliain 909.  Insítear i nAnnála Easpacha gur cáineadh go géar Flaithbheartach ag cléirigh na Laighean, faoi cheannas máthairab Chill Dara, Muireann ní Shuairt, as ucht a chion déanta aige i mbás Chormaic naofa:
:''Na n-earbailt aroile scoluighe Laighneach d'ulc ra Flaithbeartach, as nár re a innsin, &amp; ní cóir a scribheann.
:An t-olc adúirt scoláirí áirithe na Laighean faoi Flaithbheartach, is náireach a insint agus ní cóir a scríobh.&lt;ref&gt;Wiley, &quot;Cath Belaig Mugna&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;FA 423&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
Breathnach, &quot;Abbesses&quot;, ll. 116–117.&lt;/ref&gt;

Is amhlaidh go raibh idir-ríocht ann sa Mhumhain idir bás Chormaic agus an bhliain 914, nuair a insítear i nAnnála Inis Faithlinn agus Annála Easpacha go ndearnadh rí d'Fhlaithbheartach.  Moltar gurbh ionadaithe comhréiteachta iad ríthe na gcléireach, Flaithbertach agus Cormac san áireamh, maraon le not the only such, an earlier abbot of ''Inis Cathaig'', [[Ólchobar mac Flainn|Ólchúr mac Flainn]], abb Inis Chárthaigh, agus ''[[Ólchobar mac Cináeda]]'', abb [[Imleach, Contae Thiobraid Árann|Imligh]].  Ba bhaill de theaghlaigh neamhthábhachtacha go minic iad na ríthe úd.  Dar le Byrne, na bhall desna [[Múscraí]] é Flaithbheartach.&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', ll. 213–215.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AI 914.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;FA 457.&lt;/ref&gt;

Ní féidir ach oiread beag a rá go cruinn maidir le réimeas Fhlaithbertaigh.  Bhí na Lochlannaigh an-ghníomhacha i n-iardeisceart na tíre le linn an ama.&lt;ref&gt;Downham, ''Viking Kings'', ll. 36–38.&lt;/ref&gt;  Is amhrasach é go raibh sé fós ina rí nuair a fuair sé bás sa bhliain 944.&lt;ref&gt;AU 944.1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ACM 942.5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AI 944.1.&lt;/ref&gt;  Meastar gur éirigh sé as a choróin sa bhliain 922, agus gur tháinig [[Lorcán mac Coinlígáin]] d'Eoghanachta Chaisil i gcomharbacht air.&lt;ref&gt;Byrne, ''Irish Kings'', ll. 204 &amp; 278.&lt;/ref&gt;  Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí go ndeachaigh sé ar oilithreacht.&lt;ref&gt;ACM 920.33&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;don oilithreacht, féach [[Bhreathnach]], ll. 121–124. Ní hionann seo agus gur fhág sé an tír&lt;/ref&gt;  Sa bhliain 923, gabhadh Flaithbheartach gar do [[Ros Cré]] ag Lochlannaigh as [[Luimneach]], cé gur léir é gur scaoileadh saor é níos deireanaí.&lt;ref&gt;Downham, ''Viking Kings'', lch. 36.&lt;/ref&gt;

==Foinsí==
* {{
cite book |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100004/ |
title = Annála Inis Faithlinn |
publisher = CELT: Corpus of Electronic Texts |
year = 2000 |
accessdate = 16ú Nollaig 2007 |
ref = {{harvid|CELT|2000}}
}}
* {{
cite book |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/ |
title = Annála na gCeithre Máistrí  |
publisher = CELT: Corpus of Electronic Texts |
year = 2002 |
accessdate = 16ú Nollaig 2007 |
ref = {{harvid|CELT|2002}}
}}
* {{
cite book |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ |
title = Annála Uladh |
accessdate = 10ú Feabhra 2007 |
year = 2003 |
publisher = CELT: Corpus of Electronic Texts |
ref = {{harvid|CELT|2003}}
}}
* {{
cite book |
last = Bhreathnach |
first = Edel |
contribution = Abbesses, Minor Dynasties and Kings ''in clericatu'': Perspectives from Ireland, 700&amp;ndash;850 |
title = Mercia: An Anglo-Saxon kingdom in Europe | url = https://archive.org/details/merciaanglosaxon0000unse |
editor-last = Brown |
editor-first = Michelle P. |
editor2-last = Farr |
editor2-first = Carol A. |
year = 2001 |
publisher = Leicester University Press |
location = Leicester |
isbn = 0-8264-7765-8 | pages = [https://archive.org/details/merciaanglosaxon0000unse/page/113 113]&amp;ndash;125 |
ref = harv
}}
* {{
cite book |
last = Byrne |
first = Francis John |
authorlink = Francis John Byrne |
title = Irish Kings and High-Kings |
publisher = Batsford |
location = Londain |
year = 1973 |
isbn = 0-7134-5882-8 |
ref = harv
}}
* {{
cite book |
authorlink = Kathleen Hughes (staraí) |
last = Hughes |
first = Kathleen |
title = Early Christian Ireland: Introduction to the Sources |
publisher = Hodder &amp; Stoughton |
series = The Sources of History |
location = Londain |
year = 1972 |
isbn = 0-340-16145-0 |
ref = harv
}}
* {{
cite book |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ |
title = Annála Easpacha na hÉireann |
accessdate = 10ú Feabhra 2007 |
editor-last = Radner |
editor-first = Joan N. |
year = 2004 |
publisher = CELT: Corpus of Electronic Texts |
origyear = 1975 |
ref = {{harvid|CELT|2004}}
}}
* {{
cite book |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/6319 |
contribution=Cormac mac Cuilennáin (''d''. 908) |
last = Russell |
first = Paul |
year = 2004 |
title = Oxford Dictionary of National Biography |
location = Oxford |
publisher = Oxford University Press |
accessdate = 22a Mhárta 2008 |
ref=harv
}}
* {{cite book |
url = http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Cath_Belaig_Mugna.htm |
last = Wiley |
first = Dan M. |
contribution = Cath Belaig Mugna |
title = The Cycles of the Kings |
year = 2005 |
accessdate = 21d Mhárta 2008 |
ref = harv |
url-status = dead |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20080507075327/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Cath_Belaig_Mugna.htm |
archivedate = 7ú Bealtaine 2008 |
df = dmy }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507075327/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Cath_Belaig_Mugna.htm |date=2008-05-07 }}

==Tagairtí==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Flaithbertach Mac Inmainen}}
[[Catagóir:Ríthe na Mumhan]]</text>
      <sha1>h3j5953xf1mdmpfpttxa2okk0o74i5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bhimrao Ramji Ambedkar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95591</id>
    <revision>
      <id>1321128</id>
      <parentid>1306587</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6106" sha1="ktaki1rk54rflu35tinpys4rkkw12l7" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Giúróir Indiach, [[eacnamaí]], [[Polaitíocht|polaiteoir]] agus leasaitheoir sóisialta ab ea '''Bhimrao Ramji Ambedkar''' [[14 Aibreán|(14 Aibreán]] [[1891]] - [[6 Nollaig]] [[1956]]). Spreag sé gluaiseacht [[An Búdachas|Búdaíoch]] Dalit agus chuaigh sé i mbun feachtais i gcoinne idirdhealú sóisialta i dtreo na ndaoine nach féidir teagmháil a dhéanamh leo (Dalits). Thacaigh sé freisin le cearta na mban agus na saothair. Bhí sé ina chéad [[Aire Rialtais|Aire]] Dlí agus Cirt neamhspleách san India, ailtire [[Bunreacht|Bhunreacht]] na hIndia, agus athair bunaithe Phoblacht na hIndia.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|teideal=Bhimrao Ambedkar|work=c250.columbia.edu|dátarochtana=2020-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/|teideal=Ambedkar Jayanti 2019: Facts on Babasaheb to share with kids|dáta=2019-04-14|language=en|work=The Indian Express|dátarochtana=2020-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues|teideal=How India’s Most Downtrodden Embraced the Power of Statues|language=en|work=BloombergQuint|dátarochtana=2020-12-05|archivedate=2020-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar Bhimrao Ramji Ambedkar | Biography, Books, &amp; Facts | Britannica]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ndtv.com/india-news/all-you-need-to-know-about-br-ambedkar-on-his-129th-birth-anniversary-2211747 All You Need To Know About BR Ambedkar On His 129th Birth Anniversary]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |date=2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691157863 |editor-last=Buswell |editor-first=Robert Jr |editor=Robert Buswell Jr. |location=Princeton, NJ |page=[https://archive.org/details/isbn_9780691157863/page/34 34] |ref=harv |editor-last2=Lopez |editor-first2=Donald S. Jr. |editor=Donald S. Lopez, Jr.}}&lt;/ref&gt;

I 1956, chuir sé tús le mór-chomhshó Dalits, ag tiontú go Búdachas le 600,000 lucht tacaíochta. Rinne sé athbheochan ar an mBúdachas san India. Meastar Ambedkar mar bodhisattva, agus an Maitreya, i measc na Búdaithe Navayana.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://theprint.in/opinion/why-ambedkar-chose-buddhism-over-hinduism-islam-christianity/237599/|teideal=Why Ambedkar chose Buddhism over Hinduism, Islam, Christianity|údar=Siddharth|dáta=2019-05-20|language=en-US|work=ThePrint|dátarochtana=2020-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://indianexpress.com/article/explained/buddha-purnima-special-why-ambedkar-coverted-to-buddhism-6397742/|teideal=Buddha Purnima: Why Ambedkar converted to Buddhism|dáta=2020-05-08|language=en|work=The Indian Express|dátarochtana=2020-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thequint.com/news/india/br-ambedkar-conversion-to-buddhism|teideal=Decoding Dr BR Ambedkar’s Conversion to Buddhism|údar=Malavika Balasubramanian,Vishnu Gopinath|dáta=2018-10-13|language=en|work=TheQuint|dátarochtana=2020-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Christopher Queen|editor=Steven M. Emmanuel|title=A Companion to Buddhist Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=P_lmCgAAQBAJ |year=2015|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-119-14466-3|pages=529–531}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1990, bronnadh Ambedkar ar Bharat Ratna, an gradam sibhialta is airde san India. Cuimsíonn oidhreacht Ambedkar go leor cuimhneachán agus léiriú i gcultúr an phobail. Bhí tionchar domhain ag oidhreacht Ambedkar mar leasaitheoir soch-pholaitiúil ar an India nua-aimseartha.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joshi |first=Barbara R. |url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement |publisher=Zed Books |year=1986 |isbn=9780862324605 |pages=11–14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |archive-date=29 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Keer |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |title=Dr. Ambedkar: Life and Mission |publisher=Popular Prakashan |year=1990 |isbn=9788171542376 |page=61 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |archive-date=30 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Vótáladh Ambedkar &quot;an Indiach is Mó&quot; (The Greatest Indian) in 2012 le pobalbhreith a d'eagraigh History TV18 agus CNN IBN.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|teideal=A Measure of the Man|údar=outlookindia.com|dáta=|dátarochtana=2020}}&lt;/ref&gt;

Is féile bhliantúil í Ambedkar Jayanti (lá breithe Ambedkar) a cheiliúrtar an 14 Aibreán, a cheiliúrtar ní amháin san India ach ar fud an domhain. Déantar Ambedkar Jayanti a cheiliúradh mar shaoire phoiblí oifigiúil ar fud na hIndia.&lt;ref&gt;http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |date=5 April 2015 }} Ambedkar Jayanti from ccis.nic.in on 19 March 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://persmin.gov.in/ Webpage of Ministry of Personnel and Public Grievance &amp; Pension&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mea.gov.in/ambedkar-final/mcelebration.htm 125th Dr. Ambedkar Birthday Celebrations Around the World.] mea.gov.in&lt;/ref&gt; Rinne na Náisiúin Aontaithe ceiliúradh ar Ambedkar Jayanti in 2016, 2017 agus 2018.

== Tagairtí ==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Ambedkar, Bhimrao}}
[[Catagóir:Polaiteoirí na hIndia]]
[[Catagóir:Stair na hIndia]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1891]]
[[Catagóir:Básanna i 1956]]

[[Catagóir:Dlíodóirí Indiacha]]</text>
      <sha1>ktaki1rk54rflu35tinpys4rkkw12l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Domnall mac Murchada meic Diarmata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96029</id>
    <revision>
      <id>1321142</id>
      <parentid>1317584</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26370" sha1="e6pofp4kb6zzcz3xtk46j6y8jct89px" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Rí [[Ríthe na Laighean|na Laighean]] mar éilitheoir agus [[Ríocht Dhuibhlinne|Átha Cliath]] de rítheaghlach [[Uí Chinnsealaigh]] ba ea '''Domhnall mac Murchadha''' ([[Meán-Ghaeilge]]: '''Domnall mac Murchada''' (bás 1075),&lt;ref&gt;Byrne (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moody&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne (2005), lch. 209.&lt;/ref&gt;  [[Murchad mac Diarmata|Murchad mac Diarmata]] ba ea a athair, Domnall agus [[Diarmait mac Máel na mBó|Diarmaid mac Maoil na mBó]] a sheanathair.  Sinsear chlann [[Mhic Mhurchadha]] ba ea Domhnall, géag Uí Chinnsealaigh ainmnithe as a athair.

Sa bhliain 1071, roimh bhás a sheanathar, throid Domhnall agus gaol Uí Chinnsealaigh leis, [[Donnchad mac Domnaill Remair|Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], le haghaidh ceannais sa Laigin.  Cé go dtugtar an teideal 'rí Lagen' ar Dhomhnall i ríliosta amháin, is amhlaidh nach raibh seisean ach i ndáiríre Donnchadh an té níos cumhachtaí, agus Domhnall ach rí in ainm amháin.

Tháinig Domhnall i réim i nÁth Cliath sa bhliain 1075, tar éis dó [[Toirdelbach Ua Briain|Thoirdhealbhach Ó Briain]], [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]] an éigin a chur ar a ionadaí ann, [[Gofraid mac Amlaíb meic Ragnaill|Gofraid mac
Amhlaoibh mhic Raghnaill]].  Ní fios go cruinn conas a tharla seo: ar chuidigh Domhnall le Gofraid chun seilbh a glacadh ar an ríchathaoir ó mhuintir [[Uí Bhriain]], é sin nó ar chuir Toirdhealbhach féin i gcoróin é.  Pé scéal é, fuair Domhnall bás laistigh den bhliain, agus chuir Toirdhealbhach a mhac féin, [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach]], i gcoróin.

==Ginealach==
Seo a leanas ginealachh simplí Uí Chinnsealaigh, le Domhnall agus a phríomhchéile comhraic, [[Donnchad mac Domnaill Remair|Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], san áireamh.&lt;ref&gt;Byrne (2001), ll. xxxv, 290&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), lch. 20.&lt;/ref&gt;  Sinsear eapainmneach de chlann [[Mhic Mhurchadha]] ba ea athair Dhomhnaill, agus sinsear eapainmneach[[Catagóir:Ríthe na Laighean]]
[[Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge]]
[[Uí Dhomhnaill (Uí Chinnsealaigh)|Uí Dhomhnaill]] ba ea athair Dhonnchadha.&lt;ref&gt;Byrne (2001), ll. xxxiv–xxxv&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Flanagan (1981), lch. 6.&lt;/ref&gt;

{{familytree/start}}
{{familytree  | | | | | | |GIL| | |GIL=[[Gilla Pátraic mac Donnchada]]}}
{{familytree  | | | | | | | |!|}}
{{familytree  | | | | | | |DIA| | |DIA=[[Diarmait mac Domnaill|Diarmait]]&lt;br&gt;bás 996}}
{{familytree  | | | | | | | |!|}}
{{familytree  | | | | | | |D11| | |D11=[[Donnchad mac Diarmada|Donnchad]]&lt;br/&gt;bás 1006|}}
{{familytree | |,|-|-|-|-|-|^|-|.| | | | | |}}
{{familytree |D21| | | | | |D22| |D21=[[Domnall Remar]]&lt;br/&gt;bás 1041|D22=[[Diarmait mac Máel na mBó|Diarmait]]&lt;br/&gt;bás 1072}}
{{familytree | |!| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| |}}
{{familytree |DON| |GLU| |MUR| |ENN| |GLU=Glún Iairn&lt;br/&gt;bás 1070|MUR=[[Murchad mac Diarmata|Murchad]]&lt;br/&gt;bás 1070|ENN=Énna Bacach&lt;br/&gt;bás 1092|DON='''[[Donnchad mac Domnaill Remair|Donnchad]]'''&lt;br/&gt;bás 1089|boxstyle_DON = background-color: cornsilk}}
{{familytree | | | | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| |}}
{{familytree | | | | |D12| |D13| |E12| |D12=[[Donnchad mac Murchada|Donnchad]]&lt;br/&gt;bás 1115|E12=Énna|D13='''Domnall'''&lt;br/&gt;bás 1075|boxstyle_D13 = background-color: cornsilk}}
{{familytree/end}}


# Aífe ingen Gilla Pátraic&lt;ref name=&quot;H5;H1&quot;&gt;Hudson, B (2005a)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, BT (2004)&lt;/ref&gt;

==Stair==
[[Murchad mac Diarmata|Murchadh mac Diarmada]],&lt;ref&gt;Hudson, B (2005a)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne (2001), lch. 290, tábla 10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), ll. 102–103&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), ll. 20, 21.&lt;/ref&gt; ba ea athair Dhomhnaill, agus [[Diarmait mac Máel na mBó|Diarmaid mac Maoil na mBó]] a sheanathair.&lt;ref&gt;Hudson, B (2005a)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), ll. 102–103&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), ll. 20, 21.&lt;/ref&gt;  Bhí beirt deartháireacha ag Domhnall: [[Donnchad mac Murchada|Donnchadh]], rí Laigean, agus Éanna.&lt;ref&gt;Byrne (2001), lch. 290 tab. 10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), lch. 20.&lt;/ref&gt;  Ba é Domhnall an chéad duine de cháin [[Mhic Mhurchada]],&lt;ref&gt;Downham (2018), lch. 268&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zumbuhl (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 102&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zumbuhl (2005).&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1052, rinne seanathair Dhomhnaill treascairt ar ríocht Átha Cliath, ag cloí [[Echmarcach mac Ragnaill|Eachmarcaigh mhic Raghnaill]], rí Átha Cliath agus na nOileán.  Go gairid i ndiaidh sin, cheap sé Murchadh mar rí Átha Cliath.  Timpeall is deich mbliana níos deireanaí, is amhlaidh gur chuir Murchadh an ruaig ar Echmarcach as [[Oileán Mhanann]] amach,&lt;ref&gt;Duffy (2006), lch. 55&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2005a)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (2002), ll. 53–54&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1993b), lch. 14.&lt;/ref&gt; agus d'éirigh seisean ina [[ríthe na nOileán of the Isles|rí na nOileán]].&lt;ref&gt;Duffy (1993), lch. 14.&lt;/ref&gt;

Mhair údarás daingean Dhiarmada i nÁth Cliath na nGael-Ghall ar feadh fiche bliain, an-éacht mar bhain rí Gaelach amach riamh.&lt;ref&gt;Duffy (1993b), lch. 14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), ll. 100–101.&lt;/ref&gt;  Ar an drochuair do chlann Uí Chinnsealaigh, d'éag beirt mhac of Dhiarmada — Murchadh agus Glún Iairn — gan choinne roimh a n-athair sa bhliain 1070,&lt;ref&gt;Hudson, B (2005a)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2005b)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, BT (2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (2002), lch. 54&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (1994), lch. 149&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1993b), lch. 14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), ll. 19, 20.&lt;/ref&gt; agus thit Diarmaid féin i mbun catha dhá bhliain i ndiaidh sin.&lt;ref&gt;Hudson, B (2005a)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2005b)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (2002), lch. 54&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), ll. 19, 20.&lt;/ref&gt;

==Leann Chualann==
Tá dán mollta Meán-Ghaeilge den 11ú haois ann maidir le ríogacht Dhomhnaill sa Laigean:&lt;ref&gt;Mac Cana (2004), lch. 27&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne (2001), lch. 153&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Cana (1993), lch. 83&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Meyer (1919), lch. 16 § 30.&lt;/ref&gt;

{{cquote |
''Cuirn Chualann, cia 'sin chiciud noscongbann?&lt;br&gt;
''Do Domnall dailter in buiden buaball&lt;br&gt;
Coirn Chualann, cé sa chúige a choinníonn?&lt;br&gt;
Do Dhomhnall a dháiltear an cur buabhall.
}}

Siombal ársa ríogachta ba ea an deoch fhlaithis, [[leann]] Chualann, saincheart ríthe na Laigean.&lt;ref&gt;Charles-Edwards (2004), lch. 95 n. 79&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Cana (2004), lch. 27&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne (2001), lch. 153&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Cana (1993), lch. 83&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Byrne (1971), lch. 144.&lt;/ref&gt;  Dar le ''[[Scéla Cano meic Gartnáin]]'' den 9ú haois maidir le tiarna den 7ú,&lt;ref&gt;Charles-Edwards (2004), lch. 141.&lt;/ref&gt; ní féidir bheith ina Ardrí Éireann gan an léann úd a ól,&lt;ref&gt;[[Scéla Cano meic Gartnáin]], §§ 452–453&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charles-Edwards (2004), lch. 95 n. 79&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scowcroft (1995), lch. 130.&lt;/ref&gt; agus dá bharr ar dtús bheith ina rí Laigean.&lt;ref&gt;Charles-Edwards (2004), lch. 95 n. 79.&lt;/ref&gt;

==Ríogacht na Laigean==
Roimh bhás Diarmada, bhí achrann cathartha i measc mhuintir Uí Chinnsealaigh, mar thoradh is léir de bhásanna roimh am mhic Dhiarmada.&lt;ref&gt;Hudson, B (2005b)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), lch. 19.&lt;/ref&gt;  Faightear ach go háirithe i n[[Annála Inis Faithlinn]] (11ú-14ú haois) agus [[Annála na gCeithre Máistrí]] (17ú haois),&lt;ref&gt;[[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 1071.12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 101.&lt;/ref&gt; gur throid Domhnall in éadan a choil chúigir, [[Donnchad mac Domnaill Remair|Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], sular chuir chomhghuaillí Dhiarmada, [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbach Ó Briain]], ord ar bun arís sa Laigin.&lt;ref&gt;[[Annála Inis Faithlinn]], AI 1071.2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2005a)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2005b)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (1994), lch. 149, n. 22.&lt;/ref&gt;

An ríocht is cumhachtaí i ndeisceart Éireann a bhí Diarmaid.&lt;ref name=&quot;Ó Corráin 1971 p. 19&quot;&gt;Ó Corráin (1971), lch. 19.&lt;/ref&gt;  Tarra a bháis, d'éiligh Toirdhealbhach [[Ardrí na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]].&lt;ref&gt;Flanagan (2008) lch. 900&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lydon (2005), lch. 38&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1993b), ll. 14–15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 101.&lt;/ref&gt;  Bhrúigh sé a cheannas ar na Laigin,&lt;ref&gt;Lydon (2005), lch. 38&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1993b), ll. 14–15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), ll. 101–102&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), lch. 19.&lt;/ref&gt; cuidithe ar ndóigh leis an achrann idir muintir Uí Chinnselaig,&lt;ref name=&quot;Ó Corráin 1971 p. 19&quot;/&gt; agus ghabh sé Áth Cliath.&lt;ref&gt;Lydon (2005), lch. 38&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bracken (2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, BT (2004)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (2002), lch. 54&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1993b), ll. 14–15&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), lch. 19.&lt;/ref&gt;  Cuireann an t-éacht sé in úil cé chomh tábhachtach is a bhí Áth Cliath i measc na g[[Cúigí na hÉireann|provincial]] agus duine ag iarraidh na hardríogachta a bhaint amach.&lt;ref&gt;Duffy (1993b), ll. 14–15, 18.&lt;/ref&gt;

Cé go maítear sa [[Leabhar Laighneach]] den 12ú Harry's gur tháinig Domhnall i gcomharbacht ar a sheanathair mar rí Laigean, is léir é gurbh é Donnchadh an t-éilitheoir níos chumhachtaí.  I ndáiríre, ní fheictear Domhnall i [[ríthe Uí Chinnsealaigh|ríliosta Uí Chinnsealaigh]] san fhoinse chéanna.  Deirtear ann gur tháinig Donnchadh i ndiaidh Dhiarmada mar rí Uí Chinnsealaigh.  Molann gabháil Donnchadha in Áth Cliath gurbh é siúd an mórcheannaire Uí Chinnsealaigh.&lt;ref name=&quot;O1-21&quot;&gt;Ó Corráin (1971), lch. 21.&lt;/ref&gt; ''  Is amhlaidh más fíor nach raibh Domhnall ach ina ainm is a bheith ina rí Laigean.&lt;ref&gt;[[Leabhar Laighneach]] (2012), §§ 5405–5585&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), ll. 9 n. 9, 19–21.&lt;/ref&gt;

==Ríogacht Átha Cliath==
Faightear caoin fiche líne i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] i dteannta le tásc [[Murchadh mac Diarmada|Murchadh]] sa bhliain 1070, ag tús le:&lt;ref&gt;ACM 1070.7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 101.&lt;/ref&gt;
:''Cumha áird-righ i n-Ath Cliath...''

Molann gabháil Dhonnchadha i nÁth Cliath fosta go raibh sé i mbun an baile a úsáid mar phríomhchathair na Laigean.&lt;ref name=&quot;D1-101&quot;&gt;Duffy (1992), lch. 101.&lt;/ref&gt;  

Más féidir Annála Inis Faithlinn a chreidiúint, tháinig Toirdhealbhach i gceannas i nÁth Cliath nuair a thug na hÁth Cliathaigh féin a ríogacht dó.&lt;ref&gt;[[Annála Inis Faithlinn]], AI 1072.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (2002), lch. 54&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 102.&lt;/ref&gt;  Cé gur bolscaireacht [[Uí Bhriain]] é seo is dócha, b'fhéidir é gur mhian leis na hÁth Cliathaigh [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]] i bhfad i gcéin, seachas duine dá gcomharsana, na Laigin.&lt;ref name=&quot;D1-101&quot;/&gt;  Laistigh den bhliain, bhí [[Gofraid mac Amlaíb meic Ragnaill|Gofraidh mac Amhlaoibh mhic Raghnaill]] i réim,&lt;ref&gt;Duffy (2006), lch. 57&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 102.&lt;/ref&gt; gaol le hEachmarcach,&lt;ref&gt;Duffy (2006), lch. 57.&lt;/ref&gt; mar ionadaí is dócha faoi phátrúnacht Thoirdhealbhach.&lt;ref&gt;Forte&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oram&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pedersen (2005), lch. 232.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1993b), lch. 15.&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1075, chuir Toirdhealbhach an ruaig ar Ghofraidh as a choróin agus as Éirinn féin,&lt;ref&gt;Duffy (2009), ll. 295–296&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Flan inagan (2008), lch. 900&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (2006), lch. 58&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2005), lch. 167&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (1994), ll. 152, 152 n. 41&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 102&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin, lch. 34.&lt;/ref&gt;  agus tháinig Domhnall i gcomharbacht air.&lt;ref name=&quot;H6-116;H4;H2-167;H3-152&quot;&gt;Hudson, B (2006), lch. 116&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2005b)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, BT (2005), lch. 167&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (1994), lch. 152.&lt;/ref&gt;  Tharla seo b'fhéidir toisc go raibh Gofraid ag cuidiú leis an bhfrithbheartaíocht Angla-Dhanmhargach in éadan na [[Normannaigh|Normannach]], dream a raibh deachaidreamh ag Toirdhealbhach leo.&lt;ref&gt;Hudson, B (2005), lch. 167&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (1994), ll. 152–153.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Shamhráin (1996), lch. 98&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 103&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), lch. 21.&lt;/ref&gt;  Is dóigh i ndáiríre go raibh easaontas Uí Chinnsealaigh á chur chun a tairbhe dóibh féin ag Uí Bhriain, agus Domhnall agus a chol ceathrar á chur chun cinn acu.&lt;ref&gt;Duffy (1992), ll. 102–103.&lt;/ref&gt;

[[File:Domnall mac Murchada and Donnchad mac Domnaill Remair (Trinity College Dublin MS 1339, page 39).jpg|mion|Sliocht as an [[Leabhar Laighneach]] ([[Coláiste na hOllscoile 1339]], lch. 39) maidir le Domhnall agus Donnchadh, agus comharbacht na Laigean.&lt;ref&gt;LL 5491–5495.&lt;/ref&gt;  In ainneoin seo, is amhrasach é údarás Dhomhnaill sa cheantar.]]

Tá tuairim eile ann gur thit Gofraidh toisc go ndearna sé comhaontas leis na Laigin in éadan Uí Bhriain.  Más fíor, b'fhéidir gur éirigh le fir Uí Chinnsealaigh Áth Cliath a ghabháil in ainneoin titim Ghofraí.&lt;ref name=&quot;H6-116;H4;H2-167;H3-152&quot;/&gt;

Pé scéal é, ba ghearr í ré Uí Chinnsealaigh i nÁth Cliath.  Insítear i nAnnála Inis Faithlinn, na gCeithre Máistrí agus Uladh uile gur éag Domhnall laistigh den bhliain tar éis tinnis trí lá.&lt;ref&gt;ACM 1075.6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AU 1075.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AI 1075.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, BT (2005), lch. 167&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 103.&lt;/ref&gt;  Tugtar ach an teideal rí Átha Cliath dó i nAnnála Inis Faithlinn agus Uladh.&lt;ref&gt;AU 1075.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;AI 1075.3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ó Corráin (1971), lch. 21.&lt;/ref&gt;

I ndiaidh bhás Dhomhnaill, chur Toirdhealbhach a mhac féin, [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach]], i gcoróin i nÁth Cliath.&lt;ref&gt;Ní Mhaonaigh (2018), lch. 154&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson, B (2005b)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mac Shamhráin (1996), lch. 99&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992)]] p. 103.&lt;/ref&gt;  Lean Toirdhealbhach á dhéanamh le fasach tosaithe ag seanathair Dhomhnaill grandfather, inár cheapadh éilitheoir ar ard-ríogacht na hÉireann a rídhamhna féin i ríogacht Átha Cliath.&lt;ref&gt;Flanagan (2008), lch. 900.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1993a), lch. 34&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy (1992), lch. 103Ó Corráin, lch. 34.&lt;/ref&gt;

== Foinsí == 
* {{
lua idirlín |
url = https://celt.ucc.ie//published/G100004/index.html |
teideal = Annála Inis Fithlinn |
bliain = 2008 |
suíomhidirlín = [[Corpus of Electronic Texts]] |
edition = 23 October 2008 |
foilsitheoir = [[University College Cork]] |
dátarochtana = 29ú Bealtaine 2015 |
ref = A3
}}
* {{
lua idirlín |
url = https://celt.ucc.ie//published/G100005B/index.html |
teideal = Annála na gCeithre Máistrí |
bliain = 2013a |
suíomh = Corpus of Electronic Texts |
edition = 3 December 2013 |
foilsitheoir = University College Cork |
dátarochtana = 29ú Bealtaine 2015 |
ref = A1
}}
* {{
lua idirlín |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ |
teideal = Leabhar Laighneach ''(Lebar na Núachongbála)'' |
bliain = 2012 |
suíomh = Corpus of Electronic Texts |
edition = 14ú Feabhra 2012 |
foilsitheoir = University College Cork |
dátarochtana = 30ú Bealtaine 2015 |
ref = B2
}}
* {{
lua idirlín |
url = http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&amp;manuscript=msrawlb489 |
teideal = Bodleian Library MS. Rawl. B. 489 |
suíomh-idirlín = Early Manuscripts at Oxford University |
foilsitheoir = [[Oxford Digital Library]] |
dátarochtana = 30ú Bealtaine 2015 |
ref = B1
}}
* {{
lua idirlín |
url = https://celt.ucc.ie//published/G100001A/index.html |
teideal = Annála Uladh |
bliain = 2008 |
suíomh = Corpus of Electronic Texts |
edition = 29 August 2008 |
foilsitheoir = University College Cork |
dátarochtana = 29ú Bealtaine 2015 |
ref = T1
}}
* {{
lua idirlín |
url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100039/index.html |
teideal = Scéla Cano meic Gartnáin |
bliain = 2010 |
suíomh = Corpus of Electronic Texts |
edition = 1 April 2010 |
foilsitheoir = University College Cork |
dátarochtana = 29ú Meán Fómhair 2015 |
ref = S2
}}
* {{
lua idirlín |
url = https://www.isos.dias.ie/libraries/TCD/TCD_MS_1339/english/catalogue.html |
teideal = Trinity College Baile Átha Cliath MS 1339 |
suíomh = Irish Script on Screen |
foilsitheoir = [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |
dátarochtana = 30ú Bealtaine 2015 |
ref = T3
}}
* {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/20468 |
teideal = Ua Briain, Toirdelbach [Turlough O'Brien] (1009–1086) |
sloinne = Bracken |
ainm = D |
bliain = 2004 |
suíomh = [[Oxford Dictionary of National Biography]] |
foilsitheoir = [[Oxford University Press]] |
doi = 10.1093/ref:odnb/20468 |
dátarochtana = 25ú Samhain 2014 |
url-access = subscription |
ref = B4
}}
* {{
lua idirlín |
url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50102 |
teideal = Diarmait mac Máel na mBó (d. 1072) |
sloinne = Hudson |
ainm = B |
bliain = 2004 |
suíomh = Oxford Dictionary of National Biography |
foilsitheoir = Oxford University Press |
doi = 10.1093/ref:odnb/50102 |
dátarochtana = 16ú Feabhra 2016 |
url-access = subscription |
ref = H1
}}
* {{
lua idirlín |
sloinne = Ó Corráin |
ainm = D |
author-link = Donnchadh Ó Corráin |
teideal = The Vikings &amp; Ireland |
url = https://www.ucc.ie/celt/General%20Vikings%20in%20Ireland.pdf |
suíomh = Corpus of Electronic Texts |
foilsitheoir = University College Cork |
dátarochtana = 24ú Meán Fómhair 2015 |
ref = O2
}}
* {{cite journal |last=Byrne |first=FJ |author-link=Francis John Byrne |year=1971 |title=Tribes and Tribalsim in Early Ireland |journal=[[Ériu (iriseán)|Ériu]] |volume=22 |pages=128–166 |issn=0332-0758 |eissn=2009-0056 |jstor=30007606 |ref=B5 }}
* {{cite journal |last=Duffy |first=S |date=1992 |title=Irishmen and Islesmen in the Kingdoms of Baile Átha Cliath and Man, 1052–1171 |journal=Ériu |volume=43 |pages=93–133 |issn=0332-0758 |eissn=2009-0056 |jstor=30007421 |ref=D1 }}
* {{cite journal |last=Duffy |first=S |year=1993b |title=Pre-Norman Baile Átha Cliath: Capital of Ireland? |journal=[[History Ireland]] |volume=1 |number=4 |pages=13–18 |issn=0791-8224 |jstor=27724114 |ref=D2 }}
* {{cite journal |last=Flanagan |first=MT |year=1981 |title=Mac Dalbaig, a Leinster Chieftain |journal=[[Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland]] |volume=111 |pages=5–13 |issn=0035-9106 |jstor=25508795 |ref=F2 }}
* {{cite journal |last=Hudson |first=B |author-link=Benjamin Hudson |year=1994 |title=William the Conqueror and Ireland |url=https://archive.org/details/irish-historical-studies_1994-11_29_114/page/145 |journal=Irish Historical Studies |volume=29 |issue=114 |pages=145–158 |issn=0021-1214 |eissn=2056-4139 |doi=10.1017/S0021121400011548 |jstor=30006739 |ref=H3 }}
* {{cite journal |last=Mac Cana |first=P |year=1993 |title=IR. Buaball, W Bual 'Drinking Horn' |journal=Ériu |volume=44 |pages=81–93 |issn=0332-0758 |eissn=2009-0056 |jstor=30006879 |ref=M1 }}
* {{cite journal |last=Mac Cana |first=P |year=2004 |title=Praise Poetry in Ireland Before the Normans |journal=Ériu |volume=54 |pages=11–40 |issn=0332-0758 |eissn=2009-0056 |jstor=30007361 |ref=M3 }}
* {{cite journal |last=Ó Corráin |first=D |year=1971 |title=Irish Regnal Succession: A Reappraisal |journal=[[Studia Hibernica]] |volume=11 |pages=7–39 |issn=0081-6477 |jstor=20495982 |ref=O1 }}
* {{cite journal |last=Scowcroft |first=RM |year=1995 |title=Abstract Narrative in Ireland |journal=Ériu |volume=46 |pages=121–158 |issn=0332-0758 |eissn=2009-0056 |jstor=30007878 |ref=S1 }}
* {{cite book |year=1919 |editor-last=Meyer |editor-first=K |editor-link=Kuno Meyer |title=Bruchstücke der Älteren Lyrik Irlands |url=http://sulis.ucc.ie/cdi/wp-content/uploads/textarchive/Bruckstucke_der_alteren_Lyrik_Irlands_KMeyer0001.pdf |publisher=[[Walter de Gruyter]] |location=Berlin |ref=M2 |archive-date=2020-11-14 |access-date=2020-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114035457/https://sulis.ucc.ie/cdi/wp-content/uploads/textarchive/Bruckstucke_der_alteren_Lyrik_Irlands_KMeyer0001.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114035457/https://sulis.ucc.ie/cdi/wp-content/uploads/textarchive/Bruckstucke_der_alteren_Lyrik_Irlands_KMeyer0001.pdf |date=2020-11-14 }}
* {{cite book |last=Byrne |first=FJ |author-link=Francis John Byrne |year=2001 |origyear=1973 |title=Irish Kings and High-Kings |url=https://archive.org/details/irishkingshighki00byrn_0 |url-access=registration |series=Four Courts History Classics |publisher=[[Four Courts Press]] |location=Baile Átha Cliath |isbn=1-85182-552-5 |ol=3544482M |ref=B3 }}
* {{cite book |last=Charles-Edwards |first=TM |author-link=Thomas Charles-Edwards |year=2004 |orig-year=2000 |title=Early Christian Ireland |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |isbn=0-511-03722-8 |ref=C1 }}
* {{cite book |last=Downham |first=C |year=2018 |title=Medieval Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1-107-03131-9 |doi=10.1017/9781139381598 |lccn=2017034607 |ref=D7 }}
* {{cite book |last=Duffy |first=S |year=2002 |chapter=Emerging From the Mist: Ireland and Man in the Eleventh Century |chapter-url=http://www.ssns.org.uk/resources/Documents/Books/Man_2002/04_Duffy_Man_2002_pp_53-61.pdf |editor1-last=Davey |editor1-first=P |editor2-last=Finlayson |editor2-first=D |editor3-last=Thomlinson |editor3-first=P |title=Mannin Revisited: Twelve Essays on Manx Culture and Environment |publisher=The Scottish Society for Northern Studies |location=Edinburgh |pages=53–61 |isbn=0 9535226 2 8 |ref=D5 |archive-date=2015-09-25 |access-date=2020-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102801/http://www.ssns.org.uk/resources/Documents/Books/Man_2002/04_Duffy_Man_2002_pp_53-61.pdf |url-status=dead }}
* {{cite book |last=Duffy |first=S |year=2006 |chapter=The Royal Dynasties of Dublin and the Isles in the Eleventh Century |editor-last=Duffy |editor-first=S |title=Medieval Baile Átha Cliath |volume=7 |publisher=Four Courts Press |location=Baile Átha Cliath |pages=51–65 |isbn=1-85182-974-1 |ref=D4 }}
* {{cite book |last=Duffy |first=S |year=2009 |chapter=Ireland, c.1000–c.1100 |editor-last=Stafford |editor-first=P |editor-link=Pauline Stafford |title=A Companion to the Early Middle Ages: Britain and Ireland, c.500–c.1100 |url=https://archive.org/details/companiontoearly0000unse_z3c5 |series=Blackwell Companions to British History |publisher=[[Blackwell Publishing]] |location=Chichester |pages=[https://archive.org/details/companiontoearly0000unse_z3c5/page/284 285]–302 |isbn=978-1-405-10628-3 |ref=D3 }}
* {{cite book |last=Flanagan |first=MT |year=2008 |origyear=2005 |chapter=High-Kings With Opposition, 1072–1166 |editor-last=Ó Cróinín |editor-first=D |editor-link=Dáibhí Ó Cróinín |title=Prehistoric and Early Ireland |series=New History of Ireland |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |pages=899–933 |isbn=978-0-19-821737-4 |ref=F3 }}
* {{cite book |last1=Forte |first1=A |last2=Oram |first2=RD |author2-link=Richard Oram |last3=Pedersen |first3=F |year=2005 |title=Viking Empires |url=https://archive.org/details/vikingempires0000fort |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-82992-2 |ref=F1 }}
* {{cite book |last=Hudson |first=B |year=2005a |chapter=Diarmait mac Máele-na-mBó (Reigned 1036–1072) |editor-last=Duffy |editor-first=S |title=Medieval Ireland: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/medievalirelande00duff |url-access=limited |publisher=[[Routledge]] |location=Nua Eabhrac |pages=[https://archive.org/details/medievalirelande00duff/page/n159 127]–128 |isbn=0-415-94052-4 |ref=H5 }}
* {{cite book |last=Hudson |first=B |year=2005b |chapter=Ua Briain, Tairrdelbach, (c. 1009–July 14, 1086 at Kincora) |editor-last=Duffy |editor-first=S |title=Medieval Ireland: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/medievalirelande00duff |url-access=limited |publisher=Routledge |location=Nua Eabhrac |pages=[https://archive.org/details/medievalirelande00duff/page/n494 462]–463 |isbn=0-415-94052-4 |ref=H4 }}
* {{cite book |last=Hudson |first=B |year=2006 |title=Irish Sea Studies, 900–1200 |publisher=Four Courts Press |location=Baile Átha Cliath |isbn=9781851829835 |ref=H6 }}
* {{cite book |last=Hudson |first=BT |year=2005 |title=Viking Pirates and Christian Princes: Dynasty, Religion, and Empire in the North Atlantic |url=https://archive.org/details/vikingpirateschr0000huds |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-516237-0 |ref=H2 }}
* {{cite book |last=Lydon |first=J |author-link=James Lydon (historian) |year=2005 |origyear=1998 |title=The Making of Ireland: From Ancient Times to Present |url=https://archive.org/details/makingofirelandf0000lydo |publisher=Routledge |location=Nua Eabhrac |isbn=0-415-01347-X |ref=L1 }}
* {{cite book |last=Zumbuhl |first=M |year=2005 |chapter=Uí Chennselaig |editor-last=Duffy |editor-first=S |title=Medieval Ireland: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/medievalirelande00duff |url-access=limited |publisher=Routledge |location=Nua Eabhrac |pages=[https://archive.org/details/medievalirelande00duff/page/n518 486]–487 |isbn=0-415-94052-4 |ref=Z1 }}
* {{cite book |last=Mac Shamhráin |first=AS |authorlink=Ailbhe Mac Shamhráin |year=1996 |title=Church and Polity in Pre-Norman Ireland: The Case of Glendalough |series=Maynooth Monographs |publisher=An Sagart |location=Maigh Nuad|isbn=1 870684 68 0 |issn=0790-8806 |ref=M5 }}
* {{cite book |year=2005 |editor1-last=Moody |editor1-first=TW |editor1-link=Theodore William Moody |editor2-last=Martin |editor2-first=FX |editor2-link=F. X. Martin |editor3-last=Byrne |editor3-first=FJ |title=Maps, Genealogies, Lists: A Companion to Irish History |series=New History of Ireland |publisher=[[Clarendon Press]] |location=Oxford |isbn=9780198217459 |ref=M4 }}
* {{cite book |last=Ní Mhaonaigh |first=M |year=2018 |chapter=Perception and Reality: Ireland c.980–1229 |chapter-url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/260284 |pages=131–156 |doi=10.1017/9781316275399.009 |editor-last=Smith |editor-first=B |title=The Cambridge History of Ireland |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1-107-11067-0 |ref=N1 }}
* {{citation |last=Duffy |first=S |year=1993a |title=Ireland and the Irish Sea Region, 1014–1318 |hdl=2262/77137 |hdl-access=free |publisher=[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] |ref=D6 }}

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Domnall mac Murchada meic Diarmata}}
[[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]]
[[Catagóir:11ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Ríthe na Laighean]]
[[Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh]]</text>
      <sha1>e6pofp4kb6zzcz3xtk46j6y8jct89px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joshua Fishman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96198</id>
    <revision>
      <id>1321051</id>
      <parentid>1295148</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18896" sha1="31wgcy5wgstw09pktqqjovqiawbmbi5" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Teangeolaíocht|Teangeolaí]] Meiriceánach ab ea '''Joshua Aaron Fishman''' ([[An Ghiúdais|Giúdais]]: שיקל פֿישמאַן - Shikl Fishman; 18 Iúil 1926 - 1 Márta 2015) a rinne speisialtóireacht ar [[Sochtheangeolaíocht|shochtheangeolaíocht]], [[pleanáil teanga]], [[oideachas dátheangach]], agus [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] agus [[Grúpa eitneach|eitneacht]].

== Luathshaol agus oideachas ==
Rugadh agus tógadh Joshua Fishman i [[Philadelphia, Pennsylvania|Philadelphia]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://linguistlist.org/issues/26/26-1159.html|teideal=LINGUIST List 26.1159: All: Obituary: Joshua A. Fishman (18 July 1926 - 1 March 2015)|dáta=2015-03-02|language=en|work=The LINGUIST List|dátarochtana=2021-01-16}}&lt;/ref&gt; D’fhreastail sé ar scoileanna poiblí agus é ag déanamh staidéir ar [[An Ghiúdais|Ghiúdais]] ag bun agus meánleibhéil. De réir mar a d’fhás sé suas, chuirfeadh a athair ceist ar a pháistí ag an mbord dinnéir, &quot;Cad a rinne tú don [[An Ghiúdais|Ghiúdais]] inniu?&quot; Rinne sé staidéar ar Ghiúdais i Scoileanna [[Der Arbeter Ring (SAM)|Der Arbeter Ring]],&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://circlesocal.org/in-memoriam-dr-joshua-shikl-fishman-july-18-1926-march-1-2015/|teideal=In Memoriam: Dr. Joshua (Shikl) Fishman (July 18, 1926-March 1, 2015)|dáta=2015-03-03|language=en|work=SoCal Arbeter Ring/Workers Circle|dátarochtana=2021-01-16|archivedate=2021-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121222333/http://circlesocal.org/in-memoriam-dr-joshua-shikl-fishman-july-18-1926-march-1-2015/}}&lt;/ref&gt; a leag béim ar mháistreacht ar [[an Ghiúdais]] mar aon le fócas ar litríocht, stair, agus saincheisteanna sóisialta. 

D'imigh sé ar aghaidh ó [[Olney, Philadelphia|Olney]] High School &lt;ref&gt;Kutzik, Jordan (March 4, 2015). &quot;[https://forward.com/culture/yiddish-culture/215947/joshua-fishman-yiddishist-and-linguistics-pioneer/ Joshua Fishman, Yiddishist and Linguistics Pioneer, Dies at 88]&quot;. ''[[The Forward]]''. Retrieved 29 February 2020.&lt;/ref&gt; agus d’fhreastail sé ar [[Ollscoil Pennsylvania]] ar Scoláireacht an Mhéara, 1944-1948,&lt;ref&gt;Parasher, Shree Vallabh (2005). &quot;Fishman, Joshua A.&quot;, in: Philipp Strazny (Ed.), ''[https://books.google.com/books?id=27JOMobauYAC Encyclopedia of Linguistics]'' (New York: Taylor &amp; Francis), pp. 347-348; here, p. 348.&lt;/ref&gt; ag tuilleamh BS agus MS,&lt;ref name=&quot;Gale&quot;&gt;&quot;Joshua A(aron) Fishman.&quot; ''Gale Literature: Contemporary Authors''. Farmington Hills: Gale, 2001. Retrieved via ''Gale In Context: Biography'' database, 29 February 2020.&lt;/ref&gt; sa [[stair]] agus sa [[síceolaíocht]], faoi seach.&lt;ref&gt;&quot;Joshua A. Fishman&quot; (biographical profile), in Colin Baker and Sylvia Prys Jones (Eds.), ''[https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&amp;pg=PA189&amp;dq=%22joshua+a.+fishman%22+%22social+psychology%22&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiB0ZeJ0_fnAhWigXIEHZewCn44ChDoATABegQICRAC#v=onepage&amp;q=%22joshua%20a.%20fishman%22%20%22social%20psychology%22&amp;f=false Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education]'' (Clevedon, UK: Multilingual Matters, 1998), p. 189.&lt;/ref&gt; Chuaigh sé ar aghaidh chun PhD i síceolaíocht shóisialta a fháil ó [[Ollscoil Columbia]] i 1953.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cal.org/news-and-events/in-the-news/in-memoriam-fishman|teideal=In Memoriam: Joshua A. Fishman|údar=cal.org|dáta=|language=en-US|work=CAL|dátarochtana=2021-01-16}}&lt;/ref&gt;

Is é athair David Fishman é.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://yivo.org/joshua-fishman-1926-2015|teideal=Joshua Fishman (1926-2015)|language=en|work=YIVO Institute for Jewish Research|dátarochtana=2021-01-16}}&lt;/ref&gt;

== Gairmréim ==
Tar éis dó céim a bhaint amach, rinne sé staidéar ar Ghiúdais le Max Weinreich i rith samhradh 1948. Le linn na tréimhse sin, fuair sé duais ón YIVO (Institiúid um Thaighde na nGiúdach) as monagraf ar an dátheangachas.&lt;ref name=&quot;Hult&quot;/&gt; I 1951-52 bhí post aige mar chúntóir taighde do Choiste Oideachais Giúdach Nua-Eabhrac&lt;ref name=&quot;Gale&quot;&gt;&quot;Joshua A(aron) Fishman.&quot; ''Gale Literature: Contemporary Authors''. Farmington Hills: Gale, 2001. Retrieved via ''Gale In Context: Biography'' database, 29 February 2020.&lt;/ref&gt; I mí na Nollag 1951, phós sé Gella Schweid,&lt;ref name=&quot;Gale&quot;&gt;&quot;Joshua A(aron) Fishman.&quot; ''Gale Literature: Contemporary Authors''. Farmington Hills: Gale, 2001. Retrieved via ''Gale In Context: Biography'' database, 29 February 2020.&lt;/ref&gt; agus roinn sé tiomantas ar feadh an tsaoil léi don Ghiúdais.&lt;ref&gt;Schaechter-Viswanath, Gitl (May 18, 2017). &quot;[https://forward.com/yiddish/372374/yiddish-teacher-and-archivist-gella-schweid-fishman-has-died/ Yiddish Teacher and Archivist Gella Schweid Fishman Has Died]&quot;. ''[[The Forward]]''. Retrieved 29 February 2020.&lt;/ref&gt; I 1953, chríochnaigh sé a Ph.D. i [[síceolaíocht shóisialta]] in [[Ollscoil Columbia]] le tráchtas dar teideal ''Steiréitíopaí Diúltacha Maidir le Meiriceánaigh i measc Leanaí a rugadh i Meiriceá a fhaigheann Cineálacha Éagsúla d’Oideachas do Ghrúpaí Mionlaigh'' .

Chuaigh na [[Philadelphia Phillies|Phillies]] óna bhaile dúchais i dteagmháil le Shikl, ag iarraidh air dul isteach sa bhoth raidió agus ''batter's plate'' amháin a fhógairt i nGiúdais i gcuid de sheachtain Ghiúdach Phillies. Dhiúltaigh Shikl an tairiscint ar eagla go ndéanfadh sé &quot;ceap magaidh den Ghiúdais.&quot; 

Ó 1955 go 1958, mhúin sé socheolaíocht teanga i g[[City College of New York|Coláiste Cathrach Nua-Eabhrac]] agus é ag stiúradh taighde ag Bord Scrúdaithe Iontrála an Choláiste freisin.&lt;ref name=&quot;Hult&quot;/&gt; I 1958, ceapadh é ina ollamh comhlach ar chaidreamh daonna agus síceolaíocht ag Penn. Ina dhiaidh sin ghlac sé le post mar ollamh le síceolaíocht agus socheolaíocht in [[Ollscoil Yeshiva]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], áit a bhfónfadh sé freisin mar dhéan [[Ferkauf Graduate School of Psychology|Scoil Iarchéime Ferkauf na nEolaíochtaí Sóisialta]] chomh maith le leasuachtarán acadúil. I 1966, rinneadh Ollamh Oirirce um Taighde Ollscoile sna hEolaíochtaí Sóisialta. de. 

I 1988, rinneadh ollamh emeritus de agus chuaigh sé chleamhnaigh sé le roinnt institiúidí eile: Ollamh ar Cuairt agus Scoláire ar Cuairt, Scoil an Oideachais, Teangeolaíocht Fheidhmeach agus Roinn na Teangeolaíochta, [[Ollscoil Stanford]] ; Ollamh Cúnta le hOideachas Ilteangach agus Ilchultúrtha, Scoil an Oideachais, Ollscoil Nua-Eabhrac ; Ollamh ar Cuairt sa Teangeolaíocht, Ollscoil Chathair Nua-Eabhrac, Ionad na gCéimithe. Bhí coinní ar cuairt agus comhaltachtaí aige ag os cionn dosaen institiúid ar fud an domhain, lena n-áirítear an Lárionad um Ard-Staidéir sna hEolaíochtaí Iompraíochta ([[Stanford, California|Stanford, CA]]) agus an Institiúid Ard-Staidéir ([[Princeton, New Jersey|Princeton, NJ]]).&lt;ref name=&quot;Hult&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=http://linguistlist.org/issues/26/26-1159.html#1|work=The Linguist List}}&lt;/ref&gt;

== Tionchar ==
Scríobh Fishman os cionn 1000 alt agus monagraf ar [[ilteangachas]], [[oideachas dátheangach]] agus oideachas mionlaigh, socheolaíocht agus stair na Giúdaise, [[pleanáil teanga]], [[aisiompú teanga]], [[athbheochan teanga]], ‘teanga agus [[náisiúnachas]]’, ‘teanga agus reiligiún’, agus ‘teanga agus eitneacht ’. Is é Fishman bunaitheoir agus eagarthóir na sraithe leabhar Contributions to the Sociology of Language le [[De Gruyter|Mouton de Gruyter]].

Cheap Fishman an Scála Grádaithe um Briseadh Idirghlúine (SGBI) chun cinneadh a dhéanamh an bhfuil teangacha i mbaol agus chuir sé é ina leabhar ''Reversing Language Shift'' .&lt;ref&gt;Fishman, Joshua. 1991. ''Reversing Language Shift''. Clevendon: Multilingual Matters.&lt;/ref&gt; Bhí an SGBI feabhsaithe bunaithe air seo agus in úsáid ag Ethnologue .

De réir [[Ghil'ad Zuckermann|Ghil’ad Zuckermann]], &quot;''Bunaitheoir agus eagarthóir ginearálta an phríomhfhoilseacháin measúnaithe International Journal of the Sociology of Language, chruthaigh Fishman ardán intleachtúil a d’éascaigh go mór tabhairt isteach agus scaipeadh samhlacha núíosacha agus teoiricí réabhlóideacha as a d'eascair go leor díospóireachtaí acadúla, sintéisí agus crostoirchithe Is minic a ghníomhaigh sé mar dhroichead eipistéimeolaíoch idir agus ina fhrithnimh i gcomhair dioscúrsaí comhthreomhara.'' &quot; &lt;ref name=&quot;gz&quot;&gt;[[Ghil'ad Zuckermann|Zuckermann, Ghil'ad]] (2012). &quot;Introduction to the Joshua A. Fishman comprehensive bibliography&quot;, ''International Journal of the Sociology of Language'' (Int’l. J. Soc. Lang.) 213&lt;/ref&gt; : 149–152

Agus &quot;''Ba cheart go ndéanfadh duine fairsinge agus doimhneacht obair Fishman a mheas trí lionsa Giúdach-sochtheangeolaíoch comhcheangailte''.&quot; &lt;ref name=&quot;gz&quot;&gt;[[Ghil'ad Zuckermann|Zuckermann, Ghil'ad]] (2012). &quot;Introduction to the Joshua A. Fishman comprehensive bibliography&quot;, ''International Journal of the Sociology of Language'' (Int’l. J. Soc. Lang.) 213&lt;/ref&gt; : 149–152 D'áitigh Zuckermann go &quot;''Cuimsíonn taighde Fishman comhtháthú scoláireachta Giúdach leis an teangeolaíocht ghinearálta. [. . ] Tá an teangeolaíocht Ghiúdach, iniúchadh teangacha Giúdacha mar Ghiúdais, tar éis an tsochtheangeolaíocht ghinearálta a mhúnlú. Le linn na staire ba inimircigh ilteangacha iad na Giúdaigh, agus mar thoradh ar sin tá teangacha Giúdacha ag ionchorprú meicníochtaí casta agus suimiúla teagmhála teanga agus féiniúlachta. Mar sin ba thalamh torthúil iad na teangacha seo chun socheolaíocht na dteangacha i gcoitinne a bhunú agus a éabhlóidiú. Mar gheall ar an tábhacht a bhaineann leis an nGiúdachas ní amháin maidir le mentshlikhkayt (cf. daonnacht) ach freisin maidir le hoideachas agus canúint ‘ar an taobh eile’, ní haon ionadh go bhfaighidh an institiúid féin-ghluaiste Fishman bheith ar thús cadhnaíochta san am céanna i scoláireacht Giúdais go háirithe agus sa socheolaíocht teanga i gcoitinne.'' &quot; : 149–152

==Fishman agus an Ghaeilge==
&quot;''Ní raibh aon deacracht pholaitiúil nó mhorálta ag Fishman maidir le teanga a athbheochan cé gur admhaigh sé go mbíonn sé an-dheacair. Do Fishman, ba é stádas teanga mar theanga tí agus seachadadh na teanga seo go dtí chéad ghlúin eile tús gach rud, ní toradh ar ghníomhaíocht thánaisteach.
''
''Bhí an spéis aige sa Ghaeilge agus bhí moladh aige do lucht na Gaeilge, go háirithe do mheon na gníomhaíochta áitiúla is deonaí, ach dar leis go raibh ar lucht na Gaeilge a bheith dírithe ar dhlús chainteoiri a ardú.
''
''Níor ghlac sé (i 1991) go raibh rás na Gaeilge rite, ag rá nárbh fhéidir a chur as an áireamh go mbeadh ardú i seachadadh na teanga mar chéad teanga sa todhchaí.''

''Ag deireadh an leabhair ''Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages'', leagann sé amach a theoiric – cuirimse leagan de sin anseo – atheagraithe, curtha go Gaeilge agus glanta ó Bhéarlagair na teangeolaíochta.''&quot;&lt;ref&gt;Síolta:https://pobailura.com/cad-e-seo/ &lt;/ref&gt;

== Onóracha speisialta ==
Sa bhliain 1991, thug dhá [[Festschrift]] d'Fhishman, chun a 65ú breithlá a cheiliúradh, gach ceann acu líonta le hailt ó chomhghleacaithe a lean a leasanna. Ba chnuasach trí imleabhar ceann amháin a bhain lena leasanna, curtha in eagar ag Garcia, Dow, agus Marshall,&lt;ref&gt;[https://repository.upenn.edu/gse_pubs/475/ Hornberger (2017)], p. 25.&lt;/ref&gt; agus an ceann eile imleabhar amháin curtha in eagar ag Cooper agus Spolsky. 

Sa bhliain 1999, fuair Fishman [[Duais Itzik Manger]] as an t-ionchur a bhí aige maidir le litríocht Giúdaise. 

Sa bhliain 2004, bronnadh [[Duais Linguapax]] air.&lt;ref name=&quot;Hult&quot;/&gt;

Ar 10 Meán Fómhair, 2006, tugadh onóir do Fishman le siompóisiam lae in [[Ollscoil Pennsylvania]], ag comóradh a 80ú breithlá. D’éag sé san [[An Bronx|Bronx]], Nua-Eabhrac, an 1 Márta 2015, ag aois a 88.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=17983|teideal=Language Log » Joshua Fishman (1926-2015)|dátarochtana=2021-01-16}}&lt;/ref&gt;

== Cartlanna ==
I 1994 bhunaigh Leabharlanna Ollscoil Stanford ‘Cartlann Teaghlaigh Joshua A. Fishman agus Gella Schweid Fishman’ &lt;ref name=&quot;Hult&quot;/&gt; laistigh dá Rannóg Bailiúcháin Speisialta. Tá dréachtaí sa chartlann de leabhair agus ailt a foilsíodh ina dhiaidh sin, imlínte cúrsa, léachtaí a tugadh, comhfhreagras gairmiúil, comhfhreagras teaghlaigh, grianghraif, téipeanna fuaime, téipeanna físe, agus ábhair eile a bhaineann le hobair Fishman.

== Leabharliosta ==

* 1964. ''Language Maintenance and Language Shift as a field of inquiry. A definition of the field and suggestions for its further development''. Linguistics Iml. 2, Eagrán 9.
*1965. ''Yiddish in America: socio-linguistic description and analysis.'' Bloomington: [[Indiana University Press]]; An Háig: Mouton
* 1966. ''Language loyalty in the United States; the maintenance and perpetuation of non-English mother tongues by American ethnic and religious groups.'' An Háig: Mouton
* 1966. ''Hungarian language maintenance in the United States.'' Bloomington: [[Indiana University Press]]
* 1968. ''Language problems of developing nations.'' Nua-Eabhrac: Wiley
* 1968. ''Readings in the sociology of language.'' An Háig, Páras: Mouton
* 1970. ''Sociolinguistics: a brief introduction.'' Rowley, Mass.: Newbury House
* 1971. ''Bilingualism in the barrio.'' Bloomington: [[Indiana University Press]]
* 1971-2. ''Advances in the sociology of language.'' An Háig: Mouton
* 1972. ''Language in Sociocultural Change. Essays by Joshua A. Fishman.'' Eag. Anwar S. Dil. Stanford: [[Stanford University Press]]
* 1972. ''The sociology of language; an interdisciplinary social science approach to language in society.'' Rowley, Mass.: Newbury House
* 1973 (c 1972). ''Language and nationalism; two integrative essays.'' Rowley, Mass.: Newbury House
* 1974. ''Advances in language planning.'' An Háig: Mouton
* 1976. ''Bilingual education: an international sociological perspective.'' Rowley, Mass.: Newbury House
* 1977. ''Advances in the creation and revision of writing systems.'' An Háig: Mouton
* 1978. ''Advances in the study of societal multilingualism.'' An Háig: Mouton
* 1981. ''Never Say Die: A Thousand Years of Yiddish in Jewish Life and Letters''. An Háig: Mouton. {{ISBN|90-279-7978-2}} (Giúdais agus Béarla)
* 1982. ''The acquisition of biliteracy: a comparative ethnography of minority ethnolinguistic schools in New York City.'' Nua-Eabhrac: Ollscoil Yeshiva, [[Ferkauf Graduate School of Psychology]]
* 1982. ''Bilingual education for Hispanic students in the United States.'' Nua-Eabhrac: [[Teachers College Press]]
* 1983. ''Progress in language planning: international perspectives.'' Beirlín agus Nua-Eabhrac: Mouton.
* 1985. ''The rise and fall of the ethnic revival: perspectives on language and ethnicity.'' Beirlín agus Nua-Eabhrac: Mouton
* 1987. ''Ideology, Society and Language: The Odyssey of Nathan Birnbaum.'' Ann Arbor: Karoma Publishers
* 1991. ''Bilingual education.'' Amsterdam &amp; Philadelphia: J. Benjamins Pub. Co.
* 1991. ''Reversing language Shift: Theory and Practice of Assistance to Threatened Languages.'' Clevedon, Multilingual Matters. (&lt;big&gt;{{ISBN|185359122X}}&lt;/big&gt;) 
* 1991. ''Language and Ethnicity.'' Amsterdam &amp; Philadelphia: J. Benjamins Pub. Co
* 1996. ''Post-Imperial English: The Status of English in Former British and American Colonies and Spheres of Influence.'' (ed.) Mouton de Gruyter, Beirlín
* 1997. ''In Praise of the Beloved Language; The Content of Positive Ethnolinguistic Consciousness.'' Beirlín, Mouton de Gruyter
* 1997. ''The Multilingual Apple: Languages in New York'' (with Ofelia Garcia). Beirlín, Mouton de Gruyter
* 1999. ''Handbook of Language and Ethnicity'' (ed.). New York, [[Oxford University Press]]. Atheagrán 2009. ({{ISBN|0195374924}})
* 2000. ''Can Threatened Languages Be Saved?'' Clevedon, Multilingual Matters
* 2006. ''Do Not Leave Your Language Alone: The Hidden Status Agendas Within Corpus Planning in Language Policy.'' [[Lawrence Erlbaum Associates]]. ({{ISBN|0805850244}}) ({{ISBN|978-0-8058-5024-6}})

==Foinsí==
* [[Colin Baker|Baker, Colin]]; Jones, Sylvia P. (eagarthóirí) (1998). ''Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education''. Clevedon, UK: Multilingual Matters. &quot;Joshua A. Fishman&quot;, lch.&amp;nbsp;189. {{ISBN|978-1-85359-362-8}}. 
* Chassie, Karen et al. (eds.) (2006). ''Who’s Who in the East''. New Providence, NJ: Marquis Who's Who. &quot;Fishman, Joshua Aaron&quot;
* Cooper, Robert L.; Spolsky, Bernard (eagarthóirí) (1991). ''The Influence of Language on Culture and Thought: Essays in Honor of Joshua A. Fishman’s Sixty-Fifth Birthday''. Berlin: Mouton. Editors' introduction, lgh.&amp;nbsp;1–5.
* Fishman, Joshua A. (2006). Joshua A. Fishman. Retrieved on August 24, 2006 from http://www.joshuaafishman.com
* Fishman, Gella Schweid; Njau, Charity (2012). &quot;Joshua A. Fishman bibliography (1949-2011)&quot;. ''International Journal of the Sociology of Language'' 213: 153–248.
* García, Ofelia; [[James R. Dow|Dow, James R.]]; Marshall, David F. (eds.) (1991). ''Essays in honor of Joshua A. Fishman'': Volume 1: Focus on Bilingual Education; Volume 2: Focus on Language and Ethnicity; Volume 3: Focus on Language Planning. 3 Volumes (set). Amsterdam: [[John Benjamins]]. In vol. 1: Ofelia García, &quot;A Gathering of Voices, a 'Legion of Scholarly Decency' and Bilingual Education: Fishman's Biographemes as Introduction&quot;, pp.&amp;nbsp;3–19; in vol. 2: Editor's introduction, lgh.&amp;nbsp;1–7; in vol. 3: David F. Marshall, &quot;Introduction: To Honor a Man and His Calling&quot;, lgh.&amp;nbsp;1–6, and Karen L. Adams and Daniel T. Brink, &quot;Joshua A. Fishman on Language Planning: 'Brotherhood' Does Not Mean Uniformity&quot;, lgh.&amp;nbsp;7–27.
* {{cite book |title=Language Loyalty, Continuity and Change: Joshua A. Fishman's Contributions to International Sociolinguistics |url=https://archive.org/details/languageloyaltyc0000garc |publisher=Multilingual Matters |location=Clevedon, UK |isbn=978-1-85359-902-6 |last1=García |first1=Ofelia |last2=Peltz|first2=Rakhmiel |last3=Schiffman |first3=Harold F. |author4=with Gella Schweid Fishman|date=July 10, 2006}}
* Spolsky, Bernard (1999). &quot;Fishman, Joshua A. (1926– )&quot;. In Spolsky (eag.), ''Concise Encyclopedia of Educational Linguistics''. Amstaradm: [[Elsevier]]. lgh.&amp;nbsp;758-759. {{ISBN|978-0-08043-163-5}}.

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Naisc sheachtracha ==
* Suíomh oifigiúil Joshua Fishman. [http://www.joshuaafishman.com/]
* [http://ccat.sas.upenn.edu/plc/clpp/fishman80/ Siompóisiam in Onóir Ochtódú mBreithlá Joshua A. Fishman]

{{DEFAULTSORT:Fishman, Joshua}}
[[Catagóir:Básanna in 2015]]
[[Catagóir:Teangeolaithe Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1926]]
[[Catagóir:Pages with unreviewed translations]]
[[Catagóir:Ilteangachas]]</text>
      <sha1>31wgcy5wgstw09pktqqjovqiawbmbi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Irisí agus Nuachtáin Gaeilge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96778</id>
    <revision>
      <id>1321015</id>
      <parentid>1319689</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <origin>1321015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150799" sha1="6jcrw5gu7n1l1riogsxfb188qoptrmg" xml:space="preserve">Is éard atá sa leathanach seo ná liostaí d''''Irisí''', '''Nuachtáin''' nó '''tréimhseacháin''' Ghaeilge a cuireadh i gcló nó atá fós á gcló go fisiciúil nó ar líne. Tá iarracht déanta bliain eisiúna agus tréimhse eisithe a aimsiú do gach ceann acu.

(Mura raibh an t-eolas thuas ar fáil go saoráideach breacadh síos bliain na cóipe ba luaithe agus ba dhéanaí a dtángthas orthu agus cuireadh lúibín uilleach le comhartha ceiste roimhe nó ina dhiaidh (?&lt; nó &gt;?) chun léiriú nach eol dúinn an raibh cinn roimhe nó ina ndiaidh. Luaitear ainm eagarthóirí nuair atá sé ar eolas ach le roinnt irisí bhí an oiread sin eagarthóirí go mbeadh gá iad sin a liostáil in alt a bheadh bunaithe ar an iris áirithe sin).  

== Dímhaoiniú na nIrisí Gaeilge ==
Sa bhliain 2014, ar chúis laghdaithe mhaoinithe ón státchiste, d'éirigh [[Foras na Gaeilge]] as maoiniú a chur ar fáil do 10 n-iris nó nuachtán Gaeilge. B'iad sin '''An Sagairt''', '''[[An tUltach]]''' [https://antultach.wordpress.com/2017/10/30/murdair-mham-trasna/], [[Beo!|'''Beo.ie''']] [http://www.beo.ie], '''[[Feasta]]''', '''[[Gaelscéal]]''' [https://cadhan.com/gaelsceal/], '''[[Lá Nua]]''', '''[[Saol (Nuachtán)|Saol]]''', '''[[An Timire|Timire]]''' agus dhá iris ghréasáin a bhí ar Gaelport.com (''suíomh Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge''): [https://www.bai.ie/blog/2013/01/30/rochtain-nios-fearr-anois-na-riamh-ar-chlair-raidio-ghaeilge-a-bhuiochas-do-na-meain-dhigiteacha/ '''Cogar'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128115419/https://www.bai.ie/blog/2013/01/30/rochtain-nios-fearr-anois-na-riamh-ar-chlair-raidio-ghaeilge-a-bhuiochas-do-na-meain-dhigiteacha/ |date=2021-11-28 }} agus '''As na Nuachtáin''' (an cúram san glactha ag [[PEIG.ie|'''Peig'''.ie]])'''.''' Bhí deireadh tagtha le '''[[Goitse]]''' an bhliain roimh ré ach ní bhfuair siad siúd maoiniú ó FnaG ná uaidh Údarás na Gaeltachta. Roimh dheireadh na bliana agus théis babhta iarratasa, chinn FnaG go maoineodh siad nuachtán agus iris ghréasáin úr '''[[Tuairisc.ie]]''' agus '''[[Nós|Nós.ie]]''' agus leanfaidís de bheith ag soláthair maoiniú don iris clóite '''[[Comhar]].'''   

Sléacht ar earnáil iriseoireachta na Gaeilge a bhí sa dímhaoiniú agus theip ar mhisneach mórán de na scríbhneoirí. Bhí ardán scríbhneoireachta á soláthair ag na hirisí seo agus lucht léithe fairsing acu uilig agus thar oíche múchadh na coinnle seo a bhí mar lonrú dóchas teanga. San áit a bhí clampar ní raibh ann ach ciúnas. Mhair trí iris gan mhaoiniú, b'iad sin '''[[Feasta]]''' ''([https://peig.ie/cartlann-feasta/ cartlann])'' a mhaoinigh CnaG go dtí 2023, agus an '''[[an Timire|Timire]]''' a clóitear sé huaire sa bhliain agus atá á maoiniú anois as síntiúis;  Ba mar fhreagra ar an dímhaoiniú bunaíodh an iris '''[http://maidineacha-caife.weebly.com/an-taobh-oacute-thuaidh.html An Taobh Ó Thuaidh]'''  chun iris Gaeilge a sholáthair dos na 43 ciorcal comhrá a bhí gníomhach roimh an bpaindéim ar fud Bhleá Cliath ach chuir an [[Paindéim COVID-19 i bPoblacht na hÉireann|paindéim Covid]] deireadh le sin.

Eisíodh céad eagrán '''[[An Timire|Timire Chroidhe Naomhtha Íosa]]''' i 1911, agus mar gurb é an iris Ghaeilge ab fhaide sa tsiúil é, bheartaigh an t-eagarthóir nach dteipeadh air faoina stiúir. Mar sin chinn sé daoine a aimsiú a bheadh toilteanach síntiús a ghlacadh, agus de bharr a hiarrachtaí tá os cionn míle síntiús anois ag an iris, sin 600 níos mó ná an iris '''[[Comhar]]'''.   

Ar eagla go meastar go bhfuil deireadh le cúlú mhaoinithe na hiriseoireachta Gaeilge, b'fhiú léamh faoin a raibh le rá ag Cathal Goan, cathaoirleach iris Comhair, in alt i [https://tuairisc.ie/deireadh-le-comhar-a-bheadh-i-bplean-fhoras-na-gaeilge-cathal-goan/ Tuairisc] sa bhliain 2019.   

== Irisí agus Nuachtáin atá fós á gcló nó á n-eisiúint ar líne ==
In ainneoin na dímhaoinithe, lean roinnt irisí dá gcló agus tháinig cinn nua chun cinn. Faoi láthair (Lúnasa 2024) tá 25 iris / nuachtán Gaeilge á gcló ar pháipéir nó ar líne. In ord aibítir siúd '''[[Aneas]]''' [https://munsterlit.ie/aneas/], '''[[An Gael (iris as Meiriceá)|An Gael]]''' [http://www.angaelmagazine.com] (Meiriceá), '''[https://gaeilge.org.au/ga/leamh/an-luibin An Lúibín]''' (Astráil), [[Breac (iris)|'''Breac''']] [https://issuu.com/uccstudentmedia/docs/_breac_magazine] ([[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|OsC]]), '''[https://www.cartlann.ie/biseach Biseach]''', '''[https://developmenteducation.ie/?s=Domhan+N%C3%ADos+Fearr Domhan Níos Fearr]''' '','' '''Eipic, Iris Eoghanach, Iorras Aithneach, [http://www.irisleabhar.ie Irisleabhar Mhá Nuad],''' [[Mionlach (iris)|'''Mionlach''']] [https://www.misneachabu.ie/siopa/], '''Newsletter''' (Gaeilge) na nÍosánach, '''[https://open.spotify.com/show/3TmMHhtD0j4HxAHcpDb2Wp Nuacht Mhall], [https://www.glornangael.ie/wp-content/uploads/2023/07/Nuachtlitir-Teanga-Ti-7-Iuil-2023.pdf Teanga Tí], [https://peig.ie/nuacht2/ Nuacht-PEIG.ie],''' '''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]''' [http://www.gaelscoileanna.ie/news/media/nuachtan-nua-seachtain-do-mhic-leinn/], Scríbhneoirí Cois Teorainn, '''[[An Timire|Timire]]''' [https://www.timire.ie/] (an chroí ro-naofa), agus seans go bhfuil ceann nó dhó eile. Na cinn atá fós á mhaoiniú ag Foras na Gaeilge ná '''[[Comhar]]''' [https://comhar.ie/iris/], '''[[COMHARTaighde]]''', '''[https://comhar.ie/og/ Comhar Óg]'''. '''[[NÓS]]''' [https://nos.ie/] agus '''[[Tuairisc.ie]]''' [https://tuairisc.ie/category/nuacht/]. 

Mar nach raibh na Cíona Lín spleách riamh ar FnaG níor chuir an dímhaoiniú isteach orthu mar lean siúd a bhí sé de mhisneach dul i mbun scríobh, ag scríobh - leithéidí: [http://smaointefanacha.blogspot.com '''An Codú''']''',''' '''[https://imuscrai.wordpress.com/tag/imuscrai/ IMúscraí], [https://www.gaa.ie/api/pdfs/image/upload/ulms3dw0sprkazrzzlxd.pdf Cuaille]'''. 

Sa bhliain 2021 [https://tuairisc.ie/dualgas-dli-le-cur-ar-gach-seirbhiseach-poibli-seirbhis-i-ngaeilge-a-chur-ar-fail-sa-ghaeltacht/ actaíodh] gur gá do comhluchtaí stát 5% dá mbuiséad fógraíochta a chaitheamh ar fhógraí i nGaeilge agus 20% dá bhfógraí a dhéanamh leis na meáin Gaeilge. Dá bharr tháinig bláthú ar iriseoireacht i nGaeilge in athuair. Tá an nuachtán neamhspleách nua [[An Páipéar (nuachtán)|'''An Páipéar''']], á gcló go seachtainiúil ó bhí 2024 ann. Tháinig fás freisin leis na bhforlíonta Gaeilge sna nuachtáin náisiúnta. In 2025 cuireadh [[Scéal (nuachtán)|'''Scéal''']] ar bun, nuachtán clóite a bhfaightear gach Máirt leis an t-''[[The Irish Times|Irish Times]]'' agus an t-''[[Irish Examiner]]''.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/2025/04/15/gearcheim-theangeolaiochta-bhrisfeadh-se-do-chroi/|teideal=Géarchéim theangeolaíochta: ‘Bhrisfeadh sé do chroí’|údar=[[Michelle Nic Pháidín]]|dáta=2025-04-15|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2025-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22505509/|teideal=Éanna Ó Caollaí, Irish Times.|údar=[[Adhmhaidin]]|dáta=2025-04-15|work=[[RTÉ Raidió na Gaeltachta|Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250601210820/https://podcast.rasset.ie/podcasts/audio/2025/0415/20250415_rteraidion-adhmhaidin-annacaolla_c22505509_22505539_232_.mp3|archivedate=2025-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22508576-aine-ni-dhonnaile-iriseoir/|teideal=Áine Ní Dhonnaile, iriseoir.|údar=[[Pé Scéal É]]|dáta=2025-04-25|work=[[RTÉ Raidió na Gaeltachta|Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250601194727/https://www.rte.ie/radio/podcasts/22508576-aine-ni-dhonnaile-iriseoir/|archivedate=2025-06-01}}&lt;/ref&gt;. Tá [https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/ Túarascáil], leath leathanach Gaeilge an t-''Irish Times'' chuile Luan agus ar líne fosta. [[ExtraG.ie|'''ExtraG''']] [https://businessplus.ie/media-plus/extrag-gach-seachtain-irish-daily-mail/] gach Aoine san ''[[Irish Daily Mail]]''. Ar feadh breis agus deich mbliana roimhe sin b'é an t-aon nuachtán clóite i nGaeilge dá raibh ann ná '''[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]''', forlíonadh Gaeilge an ''[[Irish Independent]]''.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nuachtan-cloite-gaeilge-nua-seolta-ag-oireachtas-na-samhna/|teideal=Nuachtán clóite Gaeilge nua seolta ag Oireachtas na Samhna|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2 Samhain 2024|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/meain/nuachtan-nua-le-seoladh-ag-an-oireachtas/|teideal=Nuachtán nua le seoladh ag an Oireachtas|údar=[[Ciarán Dunbar]]|dáta=16 Deireadh Fómhair 2024|language=|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=03 Samhain 2024}}&lt;/ref&gt;

== Foinsí Taighde ==
Tá go leor teideal le fáil ar shuíomhanna gréasáin '''Leabharlann Náisiúnta na hÉireann''', '''World Cat,''' '''ISSUU''', '''Ainm.ie,''' '''Taisceadán Cheoil Dúchais na hÉireann''' agus tríd an focal 'iris' nó nuachtán nó irisleabhar a scríobh i mboscaí cuardaigh éagsúla. 
[[Íomhá:Nos logo.jpg|mion|''[[NÓS|NOS]]'']]
[[Íomhá:Lógó Tuairisc.ie.jpg|mion|[[Tuairisc.ie]]]]
Bhí go leor eolais maidir le hirisí na Sé Chontae i dtaispeántas a rinne '''Pobal'&lt;nowiki/&gt;'' i mBéal Feirste agus an leabhrán dar teideal ''&lt;nowiki/&gt;'Bolg an tSolair''' a d'eisigh siad sul má déanadh dímhaoiníodh orthu siúd. 

Bhí mórán teideal d'irisí éagsúla i leabhar Phillip O'Leary '''Gaelic Prose in the Irish Free State''' agus fuair údar an ailt seo neart eolais ó chuimhní [[Pádraig Ó Snodaigh|Phádraig Uí Snodaigh]] a bhí páirteach i mórán irisí a eisiúint é fhéin agus neart eolais ar theidil inmheánacha Shinn Féin ón Teachta Dála [[Aengus Ó Snodaigh]]. Táthar ag súil le lear mór irisí agus nuachtán a d'fhoilsigh [[Conradh na Gaeilge]] is a gcraobhacha thar na blianta a chur leis an liosta amach anseo.

== Cíona Lín / ''Blaganna'' ==
Focal eile ar '&lt;nowiki/&gt;'''dialann'''&lt;nowiki/&gt;' is ea '&lt;nowiki/&gt;'''cín lae'''&lt;nowiki/&gt;'.  Ciall ''''cín'''&lt;nowiki/&gt;' ná ''''leabhar''', dá réir luíonn sé le ciall gur ''''cín lae lín'''&lt;nowiki/&gt;' nó'n ngiorrúchán '''&lt;nowiki/&gt;'Cín Lín'''' a bheadh ar '''''Web log''''' nó '''''Blog'''''.  Faraor b'é an traslitriú  ''''Blag'''&lt;nowiki/&gt;' a roghnaigh formhór acu siúd a bhí ag cur a gcuid scríbhinn ar an ngréasáin, ach roghnaigh ''An Coimíneach''  ''''Cín lín Uí Choinmín'''&lt;nowiki/&gt;' a thabhairt ar a chuid iarrachtaí féin. Pléann Aonghus Ó hAlmhain (duine des na Cín línteoirí is fada sa tsúil) an sainfhocal 'Cín Lín' ina alt '[https://aonghus.blogspot.com/2013/01/cin-lin-no-blag-athuair.html Cín Lín nó Blag]'. Ag deireadh an ailt roghnaíonn sé feidhm a bhaint as ''''blag'''&lt;nowiki/&gt;' de dheasca ''blagadóir'' nó ''blagálaí'' a bheith níos éasca le rá.

Eachtrannaigh le Gaeilge a thosaigh na céad ''cíona lín'' Gaeilge, B'iad siúd ''Séamus (Poncán) Ó Neachtain'' i 2002, ''Panu'' ''Höglund'' i 2003 agus ''Hillary Sweeney'' i 2004. Lean ''Aonghus Ó hAlmhain'' iad i 2005 agus ''Eoin Ó Riain'' leis An Codú i 2006. Lean lear mór eile iad go raibh ré órga ann idir 2009 agus 2013 nuair a bhí os cionn 50 cín lín gníomhach. B'ait nár mhair an tromlach i ndiaidh dí-mhaoiniú na n-irisí Gaeilge - cá bhfios ach gur chaith an dímhaoiniú scáth dorcha ar an earnáil tré chéile agus gur bhailigh an slua isteach ón dtrá, nó an é go ndeachaigh daoine i muinín na [[Meáin chumarsáide na hÉireann|meán sóisialta]] atá i bhfad níos gasta chun freagraí a fháil ar thuairimí. 

Cibé fáth, níl ach dosaen cín línteoirí fós ag gabháilt den cheird agus tá an dream ba luaithe chuige ''Hilary Sweeney'', [[Panu Petteri Höglund|''Panu Petteri Höglund'']], ''Denis King, Aonghus Ó hAlmhain agus Eoin Ó Riain'' fós ina measc. Tá 150 sa liosta atá ar fáil faoi bhun liostaí na n-irisí agus nuachtáin.

== Liostaí na n-Irisí ⁊ Nuachtáin ==
Faoi 6 cholún lorgaíodh an t-eolas seo 1. '''Teideal'''  2. '''Cineál Foilseacháin'''  3'''. Blianta Eisithe'''  4. '''Buneolas'''  5. '''Eagarthóirí'''  6. '''Eolas Breise.''' Tá mórán bearnaí ann de thúisce easpa nó na foinsí eolais cuí. Féadfadh siúd le heolas cruinn é sin a líonadh isteach.

Maidir le líon na n-irisí - aimsíodh '''380''' i n&lt;u&gt;[[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge#I nGaeilge Amháin|Gaeilge Amháin]]&lt;/u&gt;,  '''118''' gcinn i n&lt;u&gt;[[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge#Gaeilge ⁊ Béarla|Gaeilge agus Béarla]]&lt;/u&gt;, '''9''' gcinn i n&lt;u&gt;[[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge#Gaeilge ⁊ Gaidhlic (⁊ Béarla)|Gaeilge, Gaeidhlige agus Béarla]],&lt;/u&gt; '''10''' gcinn &lt;u&gt;[[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge#Ilteangach|Ilteangach]]&lt;/u&gt;, '''10''' [[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge#Sraith Gaeilge i nuachtáin Bhéarla|&lt;u&gt;sraith Ghaeilge i nuachtáin Béarla&lt;/u&gt;]] ''(is cinnte go bhfuil breis ann''),  '''87''' gcinn le [[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge#Teideal Gaeilge, altanna Béarla|&lt;u&gt;teideal Gaeilge&lt;/u&gt; le h&lt;u&gt;altanna i mBéarla&lt;/u&gt;]] agus '''2''' cheann i m[[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge#An Ghaeilge á bplé i mBéarla|&lt;u&gt;Béarla&lt;/u&gt; &lt;u&gt;ag plé na Gaeilge&lt;/u&gt;]]. 

Tá '''147''' [[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge#Cíona Lín / Blaganna|Cíona Lín / Blaganna]] sa liosta thíos. 

=== I nGaeilge Amháin ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|+ I nGaeilge Amháin
! scope=&quot;col&quot; | Teideal
! scope=&quot;col&quot; | Nuachtán / Iris
! scope=&quot;col&quot; | Blianta
! scope=&quot;col&quot; | Buneolas
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;max-width:80em;&quot; | Eagarthóir
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;max-width:80em;&quot; | Breis eolas / Nasc
|-
|'''Ach'''
|Iris
|?&lt;1962&gt;?
|Iris Chuallacht Cholm Cille i gColáiste Mhá Nuad
|
|
|-
|'''Acta Medica Gadelica'''
|Sraith
|1983-1985
|Iris Acadamh na Lianna
|''Liam Ó Sé''
|''is é bhunaigh é''
|-
|'''Agus'''
|Iris Míosúil
|1961-98
|Corcaigh
|''Diarmuid Ó Murchú ansin Diarmuid Ó Súileabháin''
''don tríú bhliain deiridh nuair a baineadh an deontas daofa.''
|
|-
|'''Aiséirigh / Aiséirí'''
|Bliainiris
|1942-50?-75
|Bliainiris Chraobh na hAiséirí CnaG. Clóite ag Nuachtáin teo.
|''Gearóid Ó Cuinneagáin''
|''Déanadh míosgán Béarla as nuair a scoilt an chraobh is nuair a bhunaigh Gearóid an páirtí polaitiúl Ailtirí na h-Aiséirigh.''
|-
|'''Amárach (guth na Gaeltachta)'''
|Nuachtán
|1953-83
|Muintir na Gaeltachta / Comharchumann Chois Fharraige.Indreabhan,
|
|
|-
|'''Aimsir Óg'''
|Iris
|1999-'00&gt;
|Scéalta Aistí Dánta, Cúrsaí reatha, Critic, Béaloideas, Teanga
|''Micheál Ó Cearúil''
|''trí h-eagrán (ceithre leabhar, eagrán a 3 in dhá chuid);''
&quot;Den bhranar céanna&quot; le h''[[Oghma (iris)|Oghma]]''.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|date=15 Iúil 2026|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2026/07/14/seoda-na-n-irisi-liteartha/|title=Seoda na n-irisí liteartha|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 6}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''Aisling'''
|Iris
|1973-75&gt;?
|Iris ócáidiúl Dhún Chaoin cló Dhún Chaoin 10p mí na Nollag tháinig an chéad eagrán de Aisling – Pobal 24 Beal. 1974
|''Mícheál Ó Dubhshláine/ Aogán Ó Muircheartaigh''
|''dírithe ar phobal Dhún Chaoin is mó a bheidh sé de réir cosúlachta. Fíor iris logánta í idir dréachtú, bhéarsaí agus nuacht an pharóiste fiachla ann fosta – Pobal 24 Bealtaine 1974''
|-
|'''An Aimsr Óg -'''
|sraith
|2002-'06
|Páipéar Ócáideach ag plé an teanga
|''Micheál Ó Cearúil''
|''7 n-eagrán''
|-
|'''An Aimsir Óg'''
|sraith
|2002-'04
|Paimfléid ar chás na Gaeilge i mórán rémsí
|''Micheál Ó Cearúil''
|''5 eagrán''
|-
|'''Anam Bheo'''
|Nuachtán
|2008 &gt;?
|Nuachtán mhíosúi de chuid na Bruiséile
|
|cruthaithe ag Pobal Gaeilge na Bruiséile
|-
|'''An Bárd'''
|Iris
|?&lt;1917&gt;?
|Arna chur amach do mhuintir na Láimhe Deirge Béal Feirsde
|
|Uimh. 176 = 1917
|-
|'''An Barr Buadh'''
|Iriseán
|1912 (3 mhí)
|Seactanán Polaitiúl a bunaigh Pádraic Mac Piarais –
|''Pádraic Mac Piarais''
|Lean ó Mhárta go Bealtaine 11 eagrán
|-
|'''An Bhearna Bhaoghail'''
|Nuachtán
|1912&gt;?
|idir láimhe ag Comhluadar Airt Uí Ghríofa 6 Sr. Fhearcair
CA Shinn Féin
|
|
|-
|'''An Birín Beo'''
|sraith
|1824- 1925
|Gaeltacht Músgraidhe Corcaigh
|
|
|-
|'''An Branar'''
|Iriseán
|1919 - 1925
|Ó 1919-1920 Eisíodh as plás Ely (seoladh Chraobh na
gCúig gCúigí CnG) Muintir an Bhranair, BÁC a d'eisigh é i 1925 as 122 faiche stiabhna (school of Irish Learning – Osbern Bergin)
|
|
|-
|'''An Bréagán'''
|Iriseán
|1912 – 1918
|Páipéir tosnuightheoirí Chraoibhe na gCúig Cúigí de CnG
|
|6 orlach x 4orlach – Do lucht foghlamtha ranganna G na craoibhe. Lámhscríofa sa chló Gaelach'
|-
|'''An Bhrídeog'''
|Iriseán
|1929 -32
|eipic
|''Louise Gavin-Duffy ??''
|Leanann mar 'Fé Bhrat Bríghde'
|-
|'''An Briathar Saor'''
|sraith
|1994-96
|Chuile cheathrú? Wales Comhluadar Chaerdydd
|''Patrick Egan''
|
|-
|'''An Camán'''
|sraith
|1898-38&gt;?
|Míosachána r aibh CnaG CLG páirteach ann. Cómh-Choiste na g-Cumann nGaedhealach BÁC
|''Donnchadh Ó Brian / Pádraig Ó Caoimh''
|
|-
|'''An Caomhnóir'''
|Iris
|1989-'13&gt;?
|Nuachtlitir Fondúireacht an Bhlascaoid
|
|
|-
|'''An Chearnóg'''
|Iris
|1923 -25
|Iris Chonnachtach a bhí ar thaobh na bPoblachtach
|''Athair Micheál Mac an Mhílidh an bhainisteoir''
|clóite ag [[The Connaught Telegraph|''Connaught Telegraph'']]
|-
|'''An Chléir'''
|
|1937&gt;?
|Tuarascbháil Chumann na Sagart nGaedhealach
|
|
|-
|'''An Chóisir Cheoil'''
|leabhrán
|?&lt;1952-60&gt;?
|120 amhrán i 12 leabhrán amhráin
|''Seán Ó Tuama''
|
|-
|'''An Chraobh-Ruadh'''
|sraith
|1913 -?
|CnG Bhéal feriste / Árd-sgoil Ultach
|
|irisleabhar Chonnartha na Gaedhilge ghá chur amach ag
muinntir na h-Ard-Sgoile Ultaighe, Béal Feirsde
|-
|'''An Claisceadal'''
|sraith
|1930-40
|Leabhrán le amhráin i nGaeilge
|''Colm Ó Lochlainn''
|
|-
|'''An Codú'''
|Iris ar líne
|2006 -2021&gt;
|Smaointe Fánacha as Chonamara
|''Eoin Ó Riain''
|
|-
|'''An Coileach Grinn'''
|Greanán
|1952&gt;?
|Greannán Gaeilge micléinn UCD 
|Micheál Ó Cíosóig agus [[Mícheál Ó Bréartúin|Micheál Ó Bréartúin]]
|''ainmnithe i ndiaidh proinnteach 'The Green Rooster'''
|-
|'''An Crann'''
|Sraith
|1908-24&gt;?
|Coiste Feis Thír Chonaill.
|
|Foilsithe leis An Stoc (1917-1920, 1923-1931) Cf. R. de Hae, Clár-Litridheacht na Nua-Ghaedhilge.
|-
|'''[[An Cúléisteoir]]'''
|Irislín
|2004 – 2009
|Irislín Chonamara
|''http://anghaeltacht.net/ce/cartlann/0101.html''
|Foilsithe ag Foilsitheoirí Read-out i mbaile na hAbhann ag
|-
|'''An Déiseach'''
|Sraith bliantuil
|1963&gt;?
|CLG PhortLáirge
|
|
|-
|'''An Domhain'''
|Nuachtán
|1991
|Aon eagrán amháin (meastar)
|
|Amhail is gur nuachtán triallach a bhí ann mar go raibh litreacha ón bpoball sa chéad eagrán agus freagra crossfhocal an eagrán roimhe san eagrán sin freisin.
|-
|'''An Dréimire'''
|Sraith mhíosúil
|1987 -1996
|Do lucht Ardteiste. Leantar mar 'Dréimire' i 1997
|''Áine Ó Cuireáin''
|Clóite ag Anois Teo. Go '97 ansin ~Gael-Linn. 
''Ní fios ar clóadh idir 2001-08'' 
|-
|'''An Duibhneach'''
|Iris
|?&lt;1974&gt;?
|Iris Ráithiúl Coisde Cearta `Sibhialta'/náisiúnta Chroca Dhuibhne 5p
|''Breandán Mac Gearailt''
|Tar éis do Breandán Mac Gearailt éirigh as bheith ina eagarthóir ar Misneach bhunaigh sé seo.
|-
|'''[[Aneas]]'''
|Iris
|2020 &gt;-'25&gt;
|Belles Lettres as Gaeilge. Filíocht, Gearrscéalta, Critic liteartha
|[[Simon Ó Faoláin]]
|(Southward Editions €10 Corcaigh (ionad Litríochta an deisceart), d’fhás seo as an forlíonad Gaeilge dar teideal
https://munsterlit.ie/aneas/
|-
|'''An Fiolar'''
|Iris
|1930&gt;?
|Irisleabhar Scoile na Mainistreach (conc na mainstreach i dTuaisceart Éile)
|
|
|-
|'''An Fíor Éirionnach'''
|Iris
|1862&gt;?
|
|''Richard D'alton is a scríobh''
|A scarce Tipperary journal” -Journal of the Waterford and South-East of Ireland Archaeological Society, Vol. XIII, pp. 107-111, 1910
|-
|'''[[An Gael (iris as Meiriceá)|An Gael]]'''
|Iris
|2009-'26&gt;
|Cumann Carad na Gaeilge a chuireann amach é.
|
|An cumann céanna a chuir An Gaodhal amach in 1881
[https://www.magcloud.com/browse/Magazine/13595 Ar líne]
|-
|[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=759 '''An Gael Óg''']
|Irish
|?&lt;1965-1972&gt;?
|
|[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=759 Aigistín Segius Ó Maoil Eoin] a scríobh mórán des na scéalta  Seán Slattery a mhaisigh.
|Ní heol ó na foinsí an fiontar úr a bhí ann seo  nó  leanúint den tsean iiris An Gadhael Óg a bhí ann seo.
|-
|'''An Gael Óg'''
|Nuachtlitir
|2011-13&gt;
|[[Na Gaeil Óga]] CLG a chuir amach
|
|
|-
|'''An Gael – An Dord Féinne'''
|
|?&lt;1929 &gt;?
|[ Iml 7 Uimh.5 1929 ]
|
|deirtear go raibh an tArdeaspag ina chathaoirleach ar choiste a bhí ag bailiú airgid chun foclóir Gaeilge, a rinne Michael O’Keeffe as Sráid na Cathrach, a fhoilsiú.
|-
|'''An Gaedheal'''
|iriseán
|1916&gt;?
|The Gael : a weekly journal of stories, sketches, news notes, songs, etc
|
|
|-
|'''An Gaedheal Óg'''
|Iris
|?&lt;1937-1945
|Iris do dhaltaí bunscoile. Bráiṫre Críostaṁla na h-Éireann a bhí istigh san iris 'Our Boys'
|
|Tháinig Tír na n-Óg sna sála air. De thúisce achannaí ó T. Deirg go Seán McEntee Aire. Airgeadais a foilsíodh an GÓ
|-
|'''An Gaeilgeoir'''
|nuachtlitir
|
|Bráithre Críostaí na hÉireann BÁC
|
|
|-
|'''[[An Gairdín (irisín)|An Gairdín]]'''
|Iriseán
|2024
|Iris bhliantúil don bpobal [[AerachAiteachGaelach]]
|Stiofán Ó Briain
|'AerachAiteachGaelach – Irisín a hAon'. Chuir an dream chéanna, fé stiúr Conaill Ó Duibhir , a d'eisigh Aerach-Cueir[https://www.aerachaiteachgaelach.net/foilseachain aerachaiteachgaelach.net/foilseachain]
[https://www.siopaleabhar.com/tairgi/an-gairdin-aerachaiteachgaelach-irisin-a-haon/ siopaleabhar.com/tairgi/an-gairdin-aerachaiteachgaelach-irisin-a-haon]
|-
|'''An Geata /An Geatín'''
|Sraith / irislín
|1993 -2021&gt;
|Nuachtlitir Ghaelacht na Mí
|
|Tugadh An Geatín air nuair a foilsíodh ar an idirlín amháin é
|-
|'''An Ghaoth Aneas'''
|forlíonadh
|2011&gt;2016
|forlíonadh Gaeilge den iris Southword a d’eisigh Ionad Litríocht an deiscirt.
|''Ailbhe Ní Ghearbhuigh ‘11-’14 + Colm Breathnach ‘15-’16''
|12 eagrán a thosaigh le heagrán a 20 de Southword, Mhaoinigh Foras naGaeilge é. Tháinig Aneas ina dhiadh i 2020
|-
|'''An Giolla'''
|irisleabhar
|1951&gt;?
|Iris oifigiúil Giollaí na Saoirse
|
|
|-
|'''An Giorrfhiadh'''
|Iris
|1922&gt;?
|Iris Ghaeilge Phríosúin an Churraigh
|''Proinsias Ó Riain''
|
|-
|'''An Glaodh'''
|Iris
|?&lt;1945&gt;?
|An taon páipéar scoile sa tír scríofa i nGaeilge
|
|
|-
|'''An Glór'''
|Iris
|?&lt;1940-47&gt;?
|Iris CnG Áth Cliath, Gach ré Shatharn
|''Anraoi Ó Liatháin -''
|[ar fáil i leabharlann Gilbert Sr. An Phiarsaigh] Thánig 'Feasta' ina dhiadh.
|-
|'''An Grianán (CnG)'''
|Páipéar
|
|Páipéar Cinn Bhliadhna do Ghaedhealaibh Chorcaighe : ar n-a chur amach ag Craoibh Naoimh Fionn-Bharra.
|
|
|-
|'''[[An Guth]]'''
|Iris i bhfoirm leabhar
|2003 – 2012
|Duanaire Gaeilge- Gaidhlig - Iris filíochta is próis – bliantiúl-ish
|[[Rody Gorman|''Roddy Gorman'']]
|Foilsithe ag Coiscéim, 7 gcinn ar fad.
''“leanbh caithiseach Rody Gorman, a chuir filí Éireann agus Alban ag cabaireacht'' le chéile.” - ''Alan Titley''
|-
|'''An Iodh Morainn'''
|sraith
|1940-46&gt;?
|Bliain Iris Cumann Gaelach Choláiste na hOllsgoile Áth Cliath
|''Dónall Ó Móráin ⁊ Roibeárd Mac Góráin''
|Cló G.
|-
|'''An Iris'''
|Iris
|1945-46
|An Gúm – iris faoi scáth 'The Bell'
|''Séamus Ó Néill''
|
|-
|'''An Lámh Dhearg'''
|Iris
|1971-74?
|Coiste Troda Gaedhealtacht Dhún na nGall
|''Seán Ua Cearnaigh (a bhí ina Chumannach)''
|Deich n-eagrán ar fad. 
''Tá an stailc scoile i gcoinne chléir'' Bhaile Na Finne..... Meabhraíonn An Lámh Dhearg, uimh a 5, dúinn conas mar atá. - Pobal 6 DF 1978
|-
|'''An Lasair'''
|Iris
|1919
|''níor foilsíodh riamh é (de thúisce gur líon An Branar an bhearna)''
|
|Thug Seán Tóibín (athair Tomás agus Néill corcaigh) iarracht ar iris nua An Lasair a bhunú i 1919 chun an bhearna a d’fhág bás Irisleabhar na Gaedhilge a líonadh
|-
|'''An Leabharlann'''
|Iris
|1932&gt;1938
|Journal for the Library association of Ireland
|
|
|-
|'''An Léitheoir'''
|sraith
|1955-1992&gt;?
|Bulletín na gciorcal Léitheoirí
|
|Nuacht Phortláirge a chuir i gcló
|-
|'''An Leughthóir Gaedhealach'''
|Iris
|1897&gt;?
|Iris Chraobh na Laoi. CnaG
|''Osborne Bergin''
|
|-
|'''[[An Linn Bhuí]]'''
|sraith
|1997-'18&gt;/
|Iris Ghaeltacht na nDéise (bliantúil)
|''Leabhair na Linne / Pádraig Ó Meacháinn (UCC?) Aoibhnn Nic Dhonnachadha''
|
|-
|'''An Litríocht'''
|Iris Míosúil
|1953&gt;?
|
|''Seán Ó Cuill''
|Cuireadh roinnt eagrán amach. 
Deartháir leis an eagarthóir é an manach Capaisíneach Pádraigh Ó Cuill.
|-
|'''An Lóchrann'''
|sraith
|1907-1931&gt;?
|Páipéar Gaedhilge in Aghaidh Gacha Míosa / Páipéar dátheangach míosamhail le h-aighaidh Gaedheal????
|''Pádraig Ó Siocfhradha 1907-13, Cormac Ó Cadhligh 1930-31''
|Pápeur le Gaedhilg in aghaidh an mhíosa (Ciarraí).
“''d’fhéach Pádraig Ó Siochfhradha  chuige gur Ghaeilge amháin a bheadh i gcló inti”''
|-
|'''An Lóchrann'''
|Iris/leabharán
|1969/1970
|Iris chomhairle Fhianna Fáil in Áth Cliath, Lár-Thuadh
|
|Uimh 2-3, Meitheamh 1969, June 18,1969
|-
|'''An Lúibín'''
|nuachtlitir
|2004-2021&gt;
|Nuachtlitir Chuman Gaeilge na hAstráile
|''Colin Ryan (aois 80)''
|Gach Coisís
|-
|'''An Muimhneach Óg'''
|Iris
|1903-05
|Irisleabhar Míosumhail chun Cabrughadh leis an Dream atá d'Iaraidh Éire Dhéanamh Gaedhealach
|
|páipéar míosúil a chuirfeadh an Cork Sun amach
|-
|'''An Músgraigheach'''
|Iris
|1943-45
|Bulletín ráithiúl do mhuintir Mhúscraí a d'fhoilsigh Cáirde Mhúsgraigheí
|
|
|-
|'''An Múscraíoch'''
|Iris
|1991&gt;?
|Corcaigh
|
|
|-
|'''An Nasc'''
|Irisleabhar
|1958&gt;?
|Journal of the Irish in German Society Vol.1 no.1
|
|
|-
|'''[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]'''
|Nuachtán
|2024&gt;
|Nuachtán neamhspleách 
|[[Caoimhín Ó Cadhla]]
|Nuachtán seachtainiúil neamhspleách á fhoilsiú in [[Ráth Chairn]] ag [[Gaelmheáin Teoranta]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|'''An Phoblacht'''
|Nuachtán
|2012
|Eagrán speisialta do Ard Fheis Sinn Féin 2012 - iomlán i nGaeilge
|
|
|-
|'''An Réalt'''
|Iris
|?&lt;1920 -25&gt;?
|Iris an chumainn ghaeiligh Ollscoil ÁC
|
|
|-
|'''An Réiltín'''
|Iris
|1947&gt;1969&gt;?
|Feasachán oifigiúl Ógra Éireann (cumann gaelach daltaí i scoileanna Na Bráithre Críostaí)
|''T.N. &gt; Ó Briain, Liam Ó Caithnia''
|Débhliantiúl (ráithiúl amantaí) filíocht, altanna.
''Im 15 Eag 1 1969 (1961=imleabhair 14)???''
|-
|'''[[Léann Teanga: An Reiviú|An Reiviú]]'''
|Iris bhliantiúl
|2013-'14&gt;
|Iris léann teanga. [[Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge]]
|
|
|-
|'''An Reult'''
|sraith
|1920-25
|Irisleabhair na hOllscoile BÁC
|
|''Arna chuir amach do lucht an Chumainn Ghaedhealaigh i gColáiste ma h-Ollscoile i mBÁC''
|-
|'''An Ridire Duibhneach'''
|Nuachtán
|1982
|Foilsithe ag Cearta Sibhialta na Gaeltachta Corca Dhuibhne
|Fergus Ó Flahtarta, Breandán Mac Gearailt
|
|-
|'''An Ridireacht Liteartha (1)'''
|
|1917
|Bunaithe ag Pádraig Ó Conaire d'fhonn cabhrú le scríbhneoireacht Ghaeilge
|''Pádraig Ó Conaire''
|
|-
|'''An Róimh'''
|Iris bhliantiúl
|1923-25 ??1932&gt;?
|Irisleabhar Gaedheal ag cur síos ar imeachtaí na bliana sa Róimh.
|''Eric Mac Fhinn''
|
|-
|'''An Saol Gaelach'''
|sraith
|1950-1965
|Comhdháil na Gaeilge, 44 Sráid Chill Dara
|
|
|-
|'''An Sagart'''
|Iris
|1958--2015.
|Iris Cumann na Sagart – Coláiste Phádraig / foilsithe ag An Sagart. Ailt ar spioradáltacht, diagacht, liotúirge, éacuiméachas, ar Ghaeilge ⁊rl
|''An tAth. Colmán Ó hUalacháin ⁊ [[Tomás Ó Fiaich]] 1958 -1963''
''[[Pádraig Ó Fiannachta]] ó 1964 - 1973  / 1978 -1988 go 2015?''

An tAth. Cathal Ó hÁinle 1974-1977
|
|-
|'''An Scríobhnóir Óg'''
|Iris/leabhar?
|2013&gt;?
|Cnuasach gearrscéalta scríofa ag micléinn Coláiste na Tríonóide
|
|
|-
|'''Anseo is Ansiúd'''
|Nuachtlitir
|2016-2019&gt;?
|Pobal ar a'n iúil, Ceantar an Omaigh. 16 leathanach
|Pádraig Mac Congáil 
|Feasachán imeachtaí Ghaeilge an Ómaigh agus Fhearmanach https://issuu.com/pobalaraniul/docs/nuachtlitir_eagran_5_me_n_f_mhair_2019
|-
|'''An Sgéal Nua'''
|
|1920-&gt;?
|foilsicheán Náisiúnta Trá Lí - Uimh 1 1920
|
|
|-
|'''An Sguab'''
|Iris ráithiúl
|1922-32&gt;?
|cur síos ar chúrsaí na hÉireann, léirmheasanna, litreacha, comórtaisí ⁊rl
|''Eamonn Mac Giolla Iasachta Pádraig Ó Cadhla a bhunaigh''
|nasc leis An Lóchrann
|-
|'''An Síol'''
|Iris meánscoile
|1952?
|Iris Choláiste an Mhuireadaigh, Béal An Átha, Maigh Eo
|''Peadar Bairéad (94)''
|Aon iris amháin a clóadh, Meánscoil B a bhí i gceist
|-
|'''An Síol'''
|sraith
|?&lt;1942-69&gt;?
|Blian-Iris An Chuallacht Gaelaí, Ollscoil Chorcaí
|
|
|-
|'''An Síoladóir'''
|iriseán
|1920-22
|Irisleabhar Cumann na Sagart nGaedhealach
|
|Muintir Mhic an Giolla BÁC a d'Foilsigh
|-
|'''An Síoladóir Nua'''
|iris ar líne
|Earrach 2016
|Aistí stairiúla ar chúrsaí eaglasta Ghaeiligh. Stair An Sagairt leis.
|''an tAth. Martin Mcnamara.'' 
|Ní raibh ann ach an taon eagrán amháin, óir gur éag an eagarthóir.
|-
|'''An Sléibhteánach'''
|sraith
|1912-38&gt;?
|Irisleabhar Choláiste Chnuic Mhellerí
|''An tAb Mauris (Muiris Ó Faoláin) a bhunaigh''
|Iris na Mainistreach i gCeapach Choinn
|-
|'''An Staighre'''
|sraith
|1994-1997
|Míosagán. Foilsithe ag Anois, gaolta le Céim
|
|míosúil
|-
|'''[[An Stoc]]'''
|Irisleabhar
|1917-1932
|Míosagán. Colaiste na hOllscoile Gaillimh
|''Tomás Ó Máile''
|Bhunaigh Pádraig Ó Conaire Pádraig Ó Máille agus a dheartháir Tomás Ó Máille an iris. Clódh an chás cheann i Mí na Nollag 1917.
|-
|'''An Stoc'''
|
|1990 -??
|Arna Fhoilsiú ag Dáil Uí Chadhain
|
|
|-
|'''[http://maidineacha-caife.weebly.com/an-taobh-oacute-thuaidh.html An Taobh Ó Thuaidh]'''
|Iriseán
|2014-2019&gt;
|'Ar fud chathair Átha Cliath' Iris mhíosúil Árna fhoilsiú ag Triúrach na Cathrach (BÁC)
|''Pádraig Mac Éil''
|Á scríobh ag agus dos na 43 maidineacha Caifé a bhí á eagrú ag Seán Ó Coileáin ag eagru nó ag tacu leo roimh ré covid. 
Chathair Bhleá Cliath. Clóite in A4 den chéad uair d’eagrán Eanáir Feabhra 2019?,  A5 a bhí ann roimh ré. 

|-
|'''[[An Teachdaire Gaelach]]'''
|iriseán míosúil
|1829&gt;?
|Iris i nGaeilge na hAlban
|''An Doctúir Urramach Tomás Mac Leoid''
|
|-
|'''An Teachdaire Ghaelach'''
|foilseachán
|185?
|Nior foilsíodh riamh é – Béalfeiriste
|Roibeád Mac Adháimh
|Bhí sé beartaithe ag R Ma Adh. Ach is dócha go raibh in iomad oibre in ullmhú an fhoclóra le Aodh Mac Domhnaill.
|-
|'''An Teaghlach'''
|Iris
|1965 -1970
|Iris Cumann na dTeaghlaigh Ghaelacha, míosúil
|''Fionntán Mac Aodh Bhuí''
|Bunaithe i mBÁC ag an eagraitheoir, is a chlann ag
freastal ar Scoil Lorcáin. Leanadh dá gcló i gCorcaigh in Áras an gCraoibhín ar feadh 3 bhliain. Cuireadh roinnt eagráin i gcló i mBéal Feriste sa tsean-chló Níor lean ach ar feadh roinnt blianta, iarradh ar na coistí éagsúla na h-irisí ascríobh agus a chló iad féin. Rinneadh ceann i mBéal Feriste.
|-
|'''An t-Eaglaiseach Gaelach'''
|sraith
|1919-28 &amp; 90-92
|Iris Gaeilge Eaglais na hÉireann (The Gaelic Churchman)
|
|Cumann Gaelach na h-Eaglaise, Deilgnis BÁC
|-
|'''An t-Eagrán'''
|sraith
|?&lt;-2014&gt;
|Páipéir Gaeilge anChloáiste DIT san @edition. Scríobh do fhocail, inis do scéal 
|
|https://twitter.com/eagrandit 
|-
|'''An Teanga Mharthanach'''
|sraith
|1989-1994
|
|
|Clóite sna Stáit Aontaithe
|-
|'''An t-Éireannach'''
|Iris
|1910 -13&gt;?
|Iris an Chonartha in London
|''Pádraig Sáirseál Ó hÉigarrtaigh''
|
|-
|'''[[An tÉireannach (iris)|An t-Éireannach]]'''
|Nuachtán
|1934-37
|'Guth na nGaedheal' - Páipéar seachtaineamhail
|''Seán Beaumont''
|''Nuachtán Sóisialach Gaeltachta.''
Leabhar scríofa ag [https://www.jstor.org/stable/23197288?seq=1 Eamon Ó Cíosáin] ina dtaobh.

Seán Beaumont a mhaíomh i 1937: ‘… we have what no other

Irish paper ever had, a circulation in the Gaeltacht’.

http://ga.sciencegraph.net/wiki//An_tÉireannach_(iris)
|-
|'''An t-Éireannach'''
|Neamhrialtán
|1985-1989
|Foilsithe i bPáras
|
|
|-
|'''An tEolaí'''
|Nuachtlitir
|1991 -2004
|Iris Eolaíochta don meánscoileanna
|
|Clóite go ráithiúl ag An Gúm
|-
|'''An t-Iniúchóir'''
|Iris
|?&lt;1924
|Iris clóite i Meiriceá
|''Pádraig Feirtéar''
|
|-
|'''An t-irisleabhar'''
|sraith
|&lt;?1930-41&gt;?
|Ollsgoil na Gaillimh
|
|
|-
|'''*[[An Timire]] -'''
'''''[Timire an Chroí Naofa (Íosa) / Timthire Chroidhe Naomhtha Íosa]'''''
|Iris ráithiúl
|1911-2021&gt;
|Foilseacháin Ábhar Spioradálta na hÍosánaigh (Leabhrán An Chuallachta Chráibhthigh á ngoirthear an Apstalacht Urnaightheach)
|''An tAthair Frainc Mac Brádaigh''
|An iris leanúnach is sine sa Ghaeilge ⁊ in Éireann.
''Thosaigh mar Timthire an Chroidhe Naomhta Íosa''
|-
|'''An Tír'''
|Iris
|1928-34
|Míosachán Gaedhilge
|
|Cló Lucht Laighean
|-
|'''An Tobar'''
|Iris
|?&lt;2003&gt;?
|Iris choláiste An Phiarsaigh, Corcaigh
|
|lean mar flúirse
|-
|'''An Tobar'''
|Iris
|&lt;?2006&gt;?
|Tréimhseachán de chuid Institiúid Oideachais Marino
|
|
|-
|'''An t-Óglach'''
|Tréimhsecháin
|1918 -1923
|Óglaigh na hÉieann Old Dublin Brigade,, The Irish Army Quarterly
|''Maorghinearál [[Piaras Béaslaí|Piaras Beaslaí]]''
|Clóite i 6 [[Sráid Fhearchair]] áit a raibh Oifigí Shin Féin sul má bhí oifigí Chonradh a Gaeilge ann.
|-
|'''An t-Oibrí'''
|Sraith
|
|Ardchumann Oibrithe agus IL tSaothar na h-Éireann
|
|
|-
|'''An tOireachtas (tír agus teanga)'''
|sraith
|???
|Foilsithe i mBÁC
|
|
|-
|'''An Treallán'''
|Iris
|1952
|Roinn Oideachas (aon eagrán amháin a bhí ann cháin An Cadhnach é i Comhar)
|
|Ní cuireadh amach ach an t-aon Eagrán Amháin
|-
|'''An Trodaí'''
|Iris (teanga?)
|1982&gt;?
|Iris (lámh scríofa) Gaoltachta chimí Phoblachtacha Phort Laoise
|''[[Dessie Ellis]], Eamonn Ó Nualláin''
|
|-
|'''[[An tUltach]]'''
|Iris mhíosúil
|1924-'17&gt;
|Comhaltas Uladh de chuid Conradh na Gaeilge
|
|
|-
|'''An Tuairisceán'''
|Nuachtlitir
|&lt;1970-1971-&gt;?
|Scaipiúchán Inmheánach Amháin (Meitheamh 1970 'Nuachtlitir atá ag an gConradh' – Pobal 8 Eanáir 1971
|
|
|-
|'''An Tuairisceoir'''
|Cín Lae Lín 
|2013-'21&gt; 
|Nuachtán Ghréasán a chlúdaíonn réimse leathan de Nuacht.
|''Ciarán Dúnbar''
|https://antuairisceoir.wordpress.com
|-
|'''Anam Beo'''
|Nuachtán
|2008&gt;?
|Nuachtán do Phobal Gaeilge na Bruiséile
|
|
|-
|'''[[Anois]]'''
|Nuachtán
|1984-96
|Curtha aamach ag Gael-Linn
|
|Tháinig seo in áit Inniu is cuireadh Foinse ina h-áit siúd
|-
|'''Ar Aghaidh'''
|Nuachtán/iris
|1931-70&gt;?
|'Míosacán' Páipéar le Gaedhealachas, Litridheacht, Éargna agus Géileagar
|''Eric Mac fhinn''
|Scríobhadh é sa sean chló i gcónaí
|-
|'''Ár nGuth Féin'''
|Iris
|?&lt;1975&gt;?
|Iriseáin cimí poblachtánach H-Block
|
|
|-
|'''[[Ardán (iris)|Ardán]]'''
|Iris
|1963&gt;?
|Iris na [[An Chomhairle Náisiúnta Drámaíochta|Comhairle Náisiúnta Drámaíochta]] (1960idí)
|''[[Eoghan Ó Tuairisc]]'' (céad eagarthóir)
|&quot;chun nuacht na drámaíochta, eolas na drámaíochta, agus ealaín na drámaíochta a scaipeadh go forleathan ar na daoine atá ag plé le drámaí a scríobh, a chleachtadh, agus a léiriú ó cheann ceann na tíre.&quot;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Eoghan Ó Tuairisc]]|date=Fómhair 1963|title=C.N.D.|journal=[[Ardán (iris)|Ardán]]|pages=lgh 1–2}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''Banba'''
|Irisleabhar
|1901 – 1906
|Clóite ag Muinntir Ḃrúin agus Nualláin
|
|
|-
|'''Banbha'''
|Irisín
|2025 – 
|Ellen Corbett a d'fhoilsigh, mar chuid den aonach bliantúil zín i m[[Béal Feirste]] ar an 8 Meitheamh 2025.
|
|
|-
|'''[[Beo!]]'''
|Irislín
|2001 - '14
|irislín de chuid Oideas Ghael - Gleann Cholm cille
|''Seosamh Mac Muirí''
|
|-
|'''Bheul'''
|Iris
|?&lt;2018&gt;
|[Iml 20 eag 2 Meith '18 Ionad na Gaeilge Labhartha UCC
|''Nuala de Búrca''
|
|-
|'''Biseach'''
|sraith
|1966 – 2023&gt;
|Cumann Forbartha Chois Fharraige
|''Seosamh Ó Braonáin ('18)''
|Cartlann [https://www.cartlann.ie/biseach Biseach] , Seoladh [https://www.coisfharraige.ie/cumann-forbartha/nuacht-chois-fharraige/cartlann-nuachta-1-samhain-2023/ Biseach 23]
|-
|'''Blaiseadh'''
|Bliainiris
|2004 - '06
|Bliainiris de chuid An Béal Binn Brí Chulainn [Trí h-eagrán]
|''Nuala Nic Con Iomaire''
|
|-
|'''Blas'''
|Iris Raidió
|?&lt;2015&gt;
|Irish Raidió mar Phodchraoladh ó BBC Uladh
|
|
|-
|'''Bliainiris'''
|Iris+ Irislín
|1999 – '16?
|Foilsithe ag Carbad, Ráth Cairn uimhi 11. Carabad a chló ansin Leabhar Breac.
|''[[Ruairí Ó hUigín]] agus [[Liam Mac Cóil]]''
|Bunaithe 2000? Bhíodh &quot;scoláireacht agus cruthaitheacht ann&quot;, &quot;idé-eolaíocht agus idéalachas, scéalaíocht, cuimhní cinn, filíocht agus critic&quot;, ceol agus amharclannaíocht. Deir [[Alan Titley|Titley]] &quot;gurbh iad an t-ardán b'uileghabhálaí agus ba chuimsithí don uile shaghas scríbhneoireachta Gaeilge lenár linn.&quot;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
|'''Bliainiris na Scéime (trinity)'''
|Iris
|
|
|
|
|-
|'''[[Bolg an tSoláthair (Cumann na nÉireannach Aontaithe, 1795)|Bolg an tSolair]]'''
|Iris
|1837
|Curtha amach ag The Home Mission
|
|Aithris ar ainm an chéad iris le Gaeilge a tháinig amach i 1795
|-
|'''[[Breac (iris)|Breac]]'''
|Iris
|2021-2023&gt;
|Iris Chuallacht Ollscoil Chorcaí
|''Caitríona Ní Chonaill'' (2022)
|[https://www.independent.ie/regionals/cork/news/gaeltacht-mhuscrai-student-caitriona-ni-chonaill-gets-onoir-na-gaeilge-in-ucc/41614199.html alt] ar eargarthóir san Indo.
|-
|'''Breacadh'''
|Iris
|2003 – '13&gt;?
|Príomhiris Náisiúnta Na Gaeilge, trí n-uaire sa bhliain i
Ngaeilge Nádúrtha na Gaeltachtaí
|''Bunaithe ag na Coistí Gairmoideachais''
|
|-
|'''Cad é an Scéal?'''
|Irisleabhar
|2020
|25 scéal faoi éirinn agus an Eorap
|Gerry Kiely - Ceann Ionadaíochta an Choimisiúin Eorpaigh in Éirinn
|Iris de chuid an Choimisiúin Eorpach
|-
|'''Cairde'''
|Míosachán
|1979 -1982 &gt;?
|(iml 4 uimh 11 1982) “Míosacán Cairde Gaelinn”
|
|
|-
|'''Ceiliúradh an Bhlaoscaoid (Iris na hOidhreachta)'''
|Sraith
|1989 – '14&gt;
|Ábhar léachtaí ar reimsi éagsúla de shaol an bhlascaoid
|''Micheál De Mórdha''
|15 cinn. 1 Is 2 Foilsithe ag An Sagairt, Coiscéim ó uimh a 3
|-
|'''Céim'''
|Iris oideachais
|1996-2014
|Don ard teist,gnáth leibhéal agus an idirbhliain freisin,
Leantar mar 'dréimire', 'idirchéim' ⁊ 'staighre'
|''clóite ag Anois Teo.''
|ní h-eol ar foilsíodh idir 2001-2011
|-
|'''Ceol ár Sinsear'''
|Iris
|1906? 1924-25&gt;
|Traditional Irish airs selected from Ceol ár Sinsear, Ár
gCeol Féinig, Sídh-cheol, songs of the Gael arranged By Annie W.Patterson
|''Ath. Padraig Breathnach a Chruinnigh''
|Clóite agMuintir Bhrúin agus Nualláin
|-
|'''CIC'''
|Iris
|?&lt;1985&gt;?
|Iris do Ghael Óga Bhéal Feriste
|Gearóid Ó Cairealláin
|
|-
|'''Cillín'''
Iris na Cheathrún Rua
|iris
|2013-2014
|Ábhar léitheoireachta a cgur ar fáil ón bpobal dn phobal ar a dhúchas féin
|''Máire Ní Chualáin, Máire Feirrtéar, Máire Ní Fhlaithartaigh, Breandán Feirrtéir''
|altanna ar stair áitiúil ar dhaoine áitiúla, ⁊rl
|-
|'''Cinnlínte.blogspot /@ceannlinte'''
|Iris ghréasán
|2014
|Ábhar nuachta ilghnéitheach
|
|An chéad Postáil in Eanáir 2014 is stadadh ag cur ábhar leis i 12 Márta 2014,
|-
|'''Claíomh Solais an Churraigh'''
|Iris Míosúil
|1996&gt;?
|Eisithe ag cór na n-oifigeach san choláiste oiliúna sa gCurrach
|''Micheál Mac Gréil An chéad eag:''
|
|-
|'''CLO'''
|
|
|An club Leabhar BÁC
|
|
|-
|'''Cló: nuacht 35,'''
|sraith
|
|Journal of the Irish print union
|
|Lean seo i ndiaidh “Míosachán na gClódóirí”
|-
|'''Cogar'''
|Iris
|2010 - '11&gt;?
|Iris stílbheatha agus comhrá comhaimseartha na hollscoile
|''Cathal mac Dháibhéid, Eoin Ó Murchadha''
|Iris Chumann Gaelach UCD
|-
|'''Cogar'''
|Iris idirlíon
|
|Iris mar sheirbhís do chraoltóirí raidió le Gaeilge,
|
|Gaelport.com CnnaG
|-
|'''Cois Deirge'''
|Iris
|1977 - 90
|
|
|Scríobh [[Seán Ó hÓgáin (sagart)|Seán Ó hÓgáin]] ann.
|-
|'''[[Comhar]]'''
|Iris
|1942 – 2021&gt;
|Iris Míosúil
|
|
|-
|'''Comhar Óg'''
|Iris
|2013 – 2020&gt;
|Iris liteartha agus ealaíne de shaothar déagóirí.
|
|
|-
|'''[[COMHARTaighde]]'''
|Iris
|2015 - 2020&gt;
|Ríomhiris acadúil phiarmheasta bhliantúil
|
|
|-
|'''Comhphairtíocht ar son  na Spriocanna'''
|Iris ar líne
|2021 - &gt;?
|Iris eile do dhaltaí scoile ó Chúnam Éireann 
|
|Clúdach céanna le  'Domhan Níos Fearr' ón roinn gnóthai Eachtracha https://www.ourworldirishaidawards.ie/wp-content/uploads/2020/10/Irish-Aid-2021-Pupils-supplement_IRISH_Online-version-2.pdf{{Dead link|date=Samhain 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|'''Comhscéala - nuachtlitir'''
|Iris mhíosúil
|1995&gt;?
|CnnaG
|
|
|-
|'''Cothrom (na) Féinne'''
|Iris
|?&lt;1940&gt;?
|Iris de chuid Choláiste na h-Ollscoile BÁC
|''Dónall Ó Móráin / Aogán Brioscú''
|
|-
|'''Craic'''
|Iris
|?&lt;2008 &gt;?
|Irisleabhair Nua Na Cuallachta, i nDoire
|
|
|-
|'''Craobh Rua'''
|Iris
|&gt;1913&lt;
|Craobh Rua CnaG 1 eagrán amháin (dar le Aodán Mac Póiín)
|''Cú Uladh? Alt leis ann''
|
|-
|'''Cuaille'''
|Iris lín
|2020 - 2021&gt;
|Iris nua Ghaeilge an CLG, feiliúnach do lucht meánscoile
|''Jamie Ó Tuama''
|Bunaithe ag oifigeach Gaeilge an CLG Jamie Ó Tuama le linn an chéad tréimhse dianghlasála 2020
|-
|'''Cuisle na nGael'''
|nuachtlitir
|
|Iris Choláiste Ollscoile BÁC
|
|
|-
|'''[[Cuisle (iris)|Cuisle]] -'''
'''''iris don nua aois'''''
|Iris
|1998 - 2000
|Foilseachán an Phobail, Casla. Bhí baint ag [[Pléaráca Chonamara|Pléarácha]] leis.
|''Uinsin Mac Dubhghaill''
|[[Donncha Ó hÉallaithe]] a bhunaigh
[http://homepage.tinet.ie/%7Ecuisle1/cuisle.htm Suíomh idirlín]
[https://cadhan.com/cuisle/ Cartlann ar líne]
|-
|'''Cumarsáid'''
|
|
|Iris bhliantúil scoil iriseoireachta i Ráth Maonis
|
|
|-
|'''Cumarsáid:''' 
'''''Ceol Cois Móire'''''
|Iris
|
|Bunaithe ag Padraig Ó Fiannúsa mar chuid de
Cumann seanchais Cois Móire.
|
|
|-
|'''Cumasc'''
|Iris idirlíon
|1998
|An chéad Iris Ghaeilge ar an idirlíon
|''Cynthia Ní Mhurchú''
|Comhfhiontar de chuid RnG, Foinse agus telecom Interneta
|-
|'''CultúrLán'''
|Iris
|?&lt;2015-2017&gt;?
|Foilseacháin idir nuacht agus fógrai imeachta dé-mhíosúil
Chultúrlann Mhic Adaim - Ó Fiach
|''Conchubhair Ó Lioatháin''
|
|-
|'''Dáil Na Mumhan'''
|nuachtlitir
|?&lt;2012 - 2014&gt;?
|Imeachtaí i gCúige Mumhan - nuahtlitir CnG i gcúige Mumhan
|
|www.dailnamumhan.ie
|-
|'''Dearcadh'''
|Nnuachtán
|?&lt;1954&gt;?
|“Cuirtear an Náisiún Gaedhealach i n-ath-réim”
|
|
|-
|'''Deile'''
|Iris
|1995&gt;?
|Iris mhuintir Chonamara i mBaile Átha Cliath
|
|
|-
|'''Deirdre'''
|Iris
|1954 – 86
|Iris na mBan
|''Gearóid Ó Cuinneagáin''
|
|-
|'''Dinnseanachas'''
|Iris
|1964 – 67&gt;?
|Iris Chumainn Logainmneacha
|
|
|-
|'''Dóchas'''
|Iris
|1966
|foilsithe and an Cumainn Gaelach Coláiste Phádraig
|
|
|-
|'''*Domhan Níos Fearr''' 
|Iris
|2019 - 2021&gt;
|Iris do bhunscoileanna chun spriocanna Cúnamh Éireann a mhúineadh. 
|
|Eisithe ag an Roinn Gnóthaí Eactracha https://developmenteducation.ie/app/uploads/2020/02/Irish-Aid-2020-Pupils-supplement-Irish_AW2.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525130746/https://developmenteducation.ie/app/uploads/2020/02/Irish-Aid-2020-Pupils-supplement-Irish_AW2.pdf |date=2021-05-25 }}
|-
|'''*Dréimire'''
|Iris oideachais
|1997-2021&gt;
|cleachtaí d'ardleibhéal na hardteiste i bhfoirm iris a clóitear 6 nuair sa bhliain
|
|Gael-Linn féach idirchéim ⁊ staighre
https://www.gael-linn.ie/en/teaching-learning/dréimire/113-0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602212340/https://www.gael-linn.ie/en/teaching-learning/dr%C3%A9imire/113-0/ |date=2021-06-02 }}
|-
|'''Dúchas'''
|Iris
|?&lt;1962 – 1966&gt;?
|Iris Chumainn Ghaelaigh Choáiste Phádraig, Droim Chonrach
|
|Cóip ar fáil ó ABE Books
|-
|'''Duilleog'''
|Nuachtlitir
|2008 - '19
|Nuachtlitir Chomhair Chumainn forbartha Ghaoth Dhobhair, An chrannóg, Doire Beag
|
|http://www.bealoideasbeo.ie/Duilleog
|-
|'''Éarna'''
|Irisleabhar
|1922-25
|Irisleabhar fe chúram an Scoil Cheilteach i gcoláiste na hOllscoile i gCorgcaigh
|
|''“Aims to encourage the use of &quot;Irish as a conversational medium for living interests and modern thoughts&quot;.--v. 1, no. 1, p. 42.''
'' Irisleabhar nua é seo, Déanfa sé a chion féin chin Oideachais na tíre a Ghaelú de chionn litridheacht is ealadhntacht do cheapadh san Ghaedhilg”'' - fógra san iris An Róimh.
|-
|'''Éigse na Tríonóide'''
|sraith
|
|Cumann Gaelach Coláiste na Trínóide
|
|
|-
|'''Éigse Nua-Ghaedhilge'''
|Sraith
|1933-34
|''Dhá thráctas ar fhillí na Gaeilge ó 16ú céad dtí lár 18ú céad''
|''Piaras Béaslaí''
|Eagrán a 1 16-17 céad Eagrán a 2 17-1850
|-
|'''Éire Glas go Buan'''
|Iris leabhar
|2020
|&quot;12 scéal faoin Aontas Eorpach agus comhshaoil na hÉireann&quot; 
|Gerry Kiely, Ceann Ionadaíocht an Choimisiúin Eorpaigh in Éirinn
|Irish Choinisiúin na hEorapa
|-
|'''Éire Óg 2 theangach'''
|Iris
|
|bunaithe agus eagarthóir Gearóid Ó Murchu
|
|
|-
|'''Éire, Bliainiris Gael'''
|Iris bliantúil
|1940-84
|Rogha Saothair Gaedheal mBeo
|''Roibéard Ó Faracháin''
|CnnaG
|-
|'''Éire Sean agus Nua'''
|sraith
|?&lt;1953/61&gt;?
|Na Bráithre Críostaí
|
|
|-
|'''Eipic!'''
|Iris
|MF 2017 - 2022 &gt;? 
|€2.50 Irisleabhar Nua Gaeilge le hAghaidh Dhaltaí na hÉireann
|''Stephen Keane (primary planet)''
|foirm ordaithe [https://www.cogg.ie/eipic%2521-tairiscint-speicialta/ Eipic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230922150201/https://www.cogg.ie/eipic%21-tairiscint-speicialta/ |date=2023-09-22 }} 10 gcinn li rith na scoilbhliana. Scríofa i mBéarla ar dtús ansin ofráileadh do COGG é agus mhaoinigh siad é agus  Pádraig as COGG a cheartaíonn na haltanna. Aistriúchán a bhí i gceist ar dtus ach anois tá daoine ag scríobh altanna.
|-
|'''Eleathanach'''
|Irisín
|?&lt;2009?-2020&gt;
|Roinn Froebel don Bhun- agus Luath- Oideachas, Ollscoil
Mhá Nuad, OÉMN, i gcomhpháirt leis an Idirbhliain, Coláiste Alexandra, BÁC 6.
|''https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document//Eleathanach%20363.pdf''
|Aon leathanach de ghearrtóga 3 nó ceithre uair le
linn míonnna na bliana léinn.
|-
|'''Eureka'''
|Iris
|2004 -2016
|Forlíonadh Eolaíochta do scoileanna, i bpáirt le hIonad oideachais Eolaíochta Coláiste Pádraig
|''John Walshe – aistrithe Baibre Ní Ógáin''
|Seachtainiúil le linn tréimhse na scoile leis an Irish Independent.
|-
|'''[[ExtraG Gach Seachtain|Extra G]]'''
|Nuachtán
|2025 -'26&gt;
|Forlíonadh sheachtainiúil san Irish Daily Mail. Ar líne leis.
|
|Bhí an suíomh Extra G ag baint feidhm as G´¨gail len a n-altán-na a aistriú ar feadh ar a laghad 5 bhliain ach ní go dtí 2025 ar bheartaigh an an DIM nuachtán a chló. Ní heol an bhfuil Gúgail fós á bhfostú acu.
[https://extrag.ie/ extrag.ie]
|-
|&quot;'''Fáinne an Lae&quot;''' Nua
|
|1925
|
|&quot;8 Leathanach, Feabhair Mór - Cuir Síntúisí chuig an Stiúrthóir s Ó  Súilleabháin  25 Cearnóg Pharnáil, Áth Cliath&quot;  fógra in iriseán.
|
|-
|'''Fanad'''
|Iris
|???
|????
|
|
|-
|'''Faoi Ghlas'''
|Iris
|?&lt;1938-45&gt;?
|Iris Lámscríofa na bPoblachtánaig i bPríosúin na Croimghlinne Béal Feriste
|''idir 4-5 go neamhrialta- Páipéar Gaeilge Shinn Féin Sráid Chaoimhín, Foilseacháin na Poblachta. BÁC''
|
|-
|'''Faoi Ghlas'''
|Iris
|?&lt;1981&gt;?
|Iris Lámscríofa na bPoblachtánaig i bPríosúin Phort Laoise
|
|
|-
|'''Fastaoim'''
|Iris
|1971&gt;1973/4
|Coisde cearta náisiúnta Chroca Dhuibhne
|''Breandán Mac Gearailt / Breandán Feirtéir''
|Tháinig seo i gcorbacht ar 'Misneach'. Is deireadh ré foilsithe á bplé san iriseán 'Pobal' dúireadh “Tá Fastaoim marbh ach níl Corca Dhuibhne gan irisí” - Pobal 24 Bealtaine 1974
|-
|'''Feabhas'''
|seachtanán
|?&lt;2014&gt;
|Treoirleabhar do Scrúdú na Gaeilge na hardteistiméireachta
|
|Forlíonadh de chuid 'Seachtain'
|-
|'''Fearsaid'''
|Iris
|1956 arís i 2006&gt;
|Iris iubhaile an Chumainn Ghaelaigh Ollscoil na Banraíona Béal Feriste
|
|
|-
|'''[[Feasta]]'''
|Iris
|1948-2023&gt;
|Iris Liteartha, Bunaithe ag CnG ag cur nua scríobhnóireacht chun cinn
|''Pádraigh Ó Fearghusa / Conchubhair Ó hAodha 2020''
|alt ar dheireadh [https://tuairisc.ie/deireadh-a-chur-leis-an-iris-feasta-tar-eis-75-bliain-de-dheasca-easpa-tacaiochta-on-stat/ Feasta] théis 75 bliain
|-
|'''Fé Bhrat Bhridhge'''
|Iris bhliantiúl
|1933&gt;?
|Uimhir a 5 1933. Iris bhliantiúil Scoil Bríghd Earlsfort Terrace BÁC 1.
|''Gavin Louise duffy''
|foilsithe ag An Bhrídeog -&gt;teideal 1-4
|-
|'''Féile na nGaedhael'''
|Irisean
|1922
|Ráitheachán CnaG London, Féile bhríghde, Bealtaine, Lúnasa, Samhain
|
|
|-
|'''Féilire na Gaedhilge'''
|almanag
|1904-11
|Saghas Alamang, le féilte agus ainmneacha craobhacha, dialann ⁊rl
|''Earnán De Siúnta''
|eisithe ag CnG
|-
|'''Fianna'''
|Sraith
|1922&gt;?
|The voice of young Ireland - Vol. I., no. 1, Tone commemoration number.
|
|Dublin woodprint works
|-
|'''Fír'''
|Iris
|1941-58
|Irisleabhar Chumann Éigse agus Seanchuis, Coláiste na hiolsgoile, Gaillimh
|
|
|-
|'''Fios Feasa /Splanc/Futa Fata /Gan Dabht'''
|Nuachtlitir
|?&lt;2002 -03&gt;?
|Nuachtlitir Choláiste An Phiarsaigh, Corcaigh
|
|Flúirse agus Súil Eile á gcló leis
|-
|'''Fliuch'''
|Iris
|2015/6&gt;2019
|Táir Iris - “An Chéad Phornó i nGaeilge'. Iris ghréasáin
Déanta ag scoláirí meáin as Béal Feirste BÁC Gaillimh
|
|dhá h-eagrán 1 - 2015/6 - 2 - 2019 Is féidir 'teacht' air anseo
https://https {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358 |date=2020-06-25 }}://archive.org/details/@fliuch_mag]
|-
|'''Flúirse'''
|Iris
|&lt;?2008 -2011
|Iris Bhliantiúl/ Dé bhliantiúl Choláiste An Phiarsaigh, Corcaigh
|
|Foilsíonn siad Splanc, Fios Feasa, Suil Eile freisin
|-
|'''Flós Fómhair'''
|
|1?&lt;973-'78&gt;?
|An t-Oireachtas
|''Donnchadh Ó Súilleabháin''
|
|-
|'''[[Foinse]]'''
|Nuachtán
|1996 &gt;'09 -'15
|Nuachtán Sheachtainiúl – nuacht idir/náisiúnta
|''Breandán de Lap /''
''S T Ó Gairbhí go 2009''
|Stad an nuachtán i 2009, ansin ghlac an
Independent an teideal is d’fhoilsigh mar fhirlíona é gan na h-iriseoirí ceanna, cuireadh ar an idirlíon é i 2013 agus cuireadh deireadh leis i 2015.

tháinig Gaelscéal ina dhiadh.
|-
|'''Fuaim na Mara'''
|Irisleabhar
|1925&gt;?
|Irisleabhar Choláiste Mhic Phiarais, Gaillimh
|
|
|-
|'''Gaedhal Feriste'''
|
|197?&gt;?
|
|
|Luaite ag Eoghan Ó Néil in aggalamh Nuacht 24 “sna seachtóidí bhí Gaedhal Feriste”
|-
|'''Gaelachas (II)'''
|Iris
|
|Iris Nua aoise :Online magazine of Irish culture written entirely inthe Irish language.
|
|Níl an suíomh beo a thuilleadh
|-
|'''Gadelica'''
|Irisleabhar
|1912 -'13
|A journal of modern-Irish studies
|''Tomás Ó Rathaile''
|Iris chun cabhrú le fás na teanga sa tsaol nua
|-
|'''[[Gaelscéal]]'''
|Nuachtán
|2009 -'13
|Nuachtan Seachtainiúl
|''Ciarán Dúnbarra''
|Thánaig amach théis maoiniú Foinse a aistriú chucu
|-
|'''Gaelscoileanna'''
|Iris
|?&lt;2013&gt;
|Iris -an fheachtas
|
|
|-
|'''Gaelport.com'''
|Iris idirlín
|1995-'14&gt;
|Príomhshuíomh eolas na Gaeilge CnnaG
|
|
|-
|'''Gaeltacht'''
|nuahctán
|1973
|'Páipéar Nuaíochta' áitiúil as iarthuaisceart Dhún na nGall faoi chúrsaí reatha a foilsíodh ar bhonn coicíse sa bhliain 1973.  
|
|10 gcóip idir Feabhra agus Iúil 1973 http://www.bealoideasbeo.ie/gaeltacht
|-
|'''Gaeltacht 21'''
|iris idirlín
|2009- 2021&gt;
|Tháinig i ndiaidh an Cúl-éisteoir
|''Eoin Ó Riain''
|Is cosúil nár bhfuair Eoin Ó Riain coladh oíche
feadh na blianta i bhfiannaise stair na bpostálacha - aon am ó 3.30am go 6.45am agus é ag scríobh An Codú chomh maith.
|-
|'''Gáir an Chláir'''
|sraith
|2003&gt;?
|Nuachtlitir An Clár as Gaeilge
|
|
|-
|'''Gáire'''
|Iris
|1973&gt;?
|Iris Oideachais do rang a 1- 2
|''Seosamh Ó Muircheartaigh''
|(Folens)
|-
|'''Galvia'''
|Iris
|1954-74
|Irisleabhar Chumann Seandálaíochta is staire na Gaillimhe
|
|
|-
|'''Geamhar'''
|Iris
|&lt;?&lt;1956-&gt;?
|Iris chuallacht Mhuire gan Smál, Sráid Gardiner BÁC
|''Breandán Mac Giolla Choille''
|
|-
|'''Gealán'''
|Iris
|1976
|Irisleabhar teagaisc do dhaltaí
|''Seosamh Ó Muircheartaigh''
|(Folens)
|-
|'''Gealán na n-Óg'''
|Iris
|1990-91
|Irisleabhar teagaisc do dhaltaí óga
|''Seosamh Ó Muircheartaigh''
|(Folens)
|-
|'''Geasa'''
|Iris
|?&lt;90aidí&gt;?
|Iris an Chumainn Ghaelaigh Ollscoil na Ríona BF
|''Gearóid Ó Cearbhalláin''
|
|-
|'''Gearrbhaile'''
|Iris bhliantiúl
|1927&gt;?
|Ar n-a chur amach i gColáiste Seósaimh Naomhtha -Béal Átha na Sluagh
|''Eric Mac Fhinn''
|Bunaithe ag Eric Mac Fhinn
|-
|'''Giota'''
|Iris
|&lt;200?&gt;
|foilsithe ar shuíomh craiceáilte.com
|''Rónán Mac Aodha bhuí?''
|
|-
|'''Gliondar'''
|Iris
|
|Irisleabhar teagaisc do dhaltaí 7-9
|''Seosamh Ó Muircheartaigh''
|(Folens)
|-
|'''Glór'''
|Irish/Nuachtlitir
|2019&gt;
|Nuachtlitir Oifig Phleanáil Teanga Ghaoth Dobhair “Buanú agus neartú anghaeilge san Iarthuaisceart”
|
|
|-
|'''Glór ar Phár'''
|Iris
|1884-85
|Iris de chuid Glór na nGael
|
|
|-
|'''Glór Inse Bhán'''
|Iris
|?&lt;1972&gt;?
|Iris Theampall an Ghleanntáin, Co. Luimnigh - Coiste Ghlór an nGael na háite
|
|Bhí baint ag Micheál ó hAirnéide leis
|-
|'''Glór na Carcach'''
|Iris
|1918
|Iris lámhscríofa na bpriosúnaigh
|''Earnán De Blaghd''
|
|-
|'''Glór na Féile'''
|Bliainiris
|?&lt;1979&gt;?
|
|
|
|-
|'''Glór Na Ly'''
|sraith
|1911-12&gt;?
|Páipéar nochda a n-ay an ví
|''Shan Ó Cuív''
|
|-
|'''Glór Uladh'''
|Nuachtán
|?&lt;1950 – 1957&gt;?
|The Voice of the Republican North, Foilsithe ag Sinn Féin Bhéal Feirste
|''Jimmy steele''
|
|-
|'''Gluais'''
|Iris Míosúill
|
|
|
|
|-
|'''Gob An Chlub'''
|Nuachlitir
|2001 &gt;?
|Nuachtlitir Úr do bhaill an Chlub a bheidh réibhléiseach, reibiliúnach,ragairneach, Raibileiseach, Radacach agus fiú ráiméiseach.
|
|
|-
|'''Goitse'''
|Nuachtán
|2010 – 2014
|Nuacht míosúil as Iarthar Dhún na nGall
|''Danny Brown''
|
|-
|'''Greann'''
|Iris
|
|Clóite i nDroichead Átha (Drogheda atá scríofa i gCatalóg LNÉ)
|
|
|-
|'''Greann'''
|Iris
|
|Irislebhar teagaisc do dhaltaí 10-12
|
|
|-
|'''Greann'''
|
|
|Irish fun infact and fiction (Ní heol an ionann seo agus thuas)
|
|
|-
|'''Greannán'''
|
|?&lt; 1992 &gt;?
|luaite i ‘Laochra Léinn’ in éindi le Lá agus Mahogany Gaspipe
|
|
|-
|'''Greann na Gaeilge'''
|
|1901-1907
|Leabhairín Gaeilge le hAghaidh an tSluaigh
|''Éinrí Ua Muirgheasa''
|
|-
|'''Guth'''
|Nuachtlitir
|1965 – 67&gt;?
|Nuachtlitir Choiste Chathair Átha Cliath de Chonradh na Gaeilge 3d.
|
|Iml. 1, Uimh. 1, Samhain 1965.
|-
|'''Guth ⁊ Tuairim'''
|sraith
|1979 -1984
| colspan=&quot;2&quot; |[Dublin] Association of Principals and Vice-Principals of Community and Comprehensive Schools.
|[http://www.bealoideasbeo.ie/Guth_Tuairm Cartlann ar líne]
|-
|'''Guth An Ghárda'''
|Irisleabhar?
|?&lt;1924&gt;?
|
|
|Clóite ag Alex Thom, BÁC
Vol 1 Umh.10 -1924
|-
|'''Guth Ghoill'''
|Iris
|?&lt;2008-2020&gt;?
|Céim Aniar Teo. Áras Ros Goill, Na Dúnaibh, Tír Chonaill
|
|
|-
|'''Guth na Scannán'''
|sraith
|1956
|Journal of the Cork branch (Irish Film Society)
|
|
|-
|'''Húrascáil'''
|Iris
|1978?
|Scig-iris oifigiúil Sheachtain na Gaeilge
|''Gabriel Rosenstock?''
|Seans go mbeadh fhios ag Ciarán Ó Feinneadha
|-
|'''idirchéim'''
|Iris
|?&lt;2011-2021&gt;
|cleachtaí don idirbhiain i bhfoirm iris a clóitear 3 n-uaire sa bhliain
|
|Gael-Linn
|-
|'''Imleachán'''
|Iris
|?&lt;2008 &gt;?
|foilsithe ar shuíomh craiceáilte .com
|''Rónán Mac Aodha bhuí?''
|
|-
|'''IMRAM'''
|Iris
|2015&gt;
|Iris litríochta na Gaeilge
|''Liam Carson 7 Cathal Póirtéir''
|
|-
|'''iMúscraí'''
|Iris/Nuachtlitir – Cín Lín 
|2011-2012 
2012 &gt;
|Nuachtlitir chomharchumann forbartha Mhúscraí. 8 eagrán mar iris go 2012 is ó 2012 mar chín lín 
|''Conchubhair Ó Liatháin''
|http://issuu.com/imuscrai/docs/imuscrainua_4nua {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230304104124/https://issuu.com/imuscrai/docs/imuscrainua_4nua |date=2023-03-04 }}
|-
|'''In Ard An Tráthnóna Siar'''
|nuachlitir lín
|2012-'18&gt;
|r-Nuachtlitir Chorca Baiscinn, Bliantiúil gach Nollag
|''Seosamh Mac Ionrachtaigh''
|Iris nua na Gaeilge ó Choiste forbartha Gaeltachta Chontae an Chláir. http://www.gaelscoileanna.ie/news/school-stories/seoladh-na-hirisleabhar-nua-in-ard-an-thrathnona-siar-r-nuachtlitir-chorca-baiscinn/
|-
|'''Inis Fáil'''
|Irislebhar
|1923 -29
|Na Macaibh léighin i mBelmont, tig Lorcáin
|
|Lean mar Irisleabhar Lorcán Naomhtha'
|-
|'''Indiu / [[Inniu]]'''
|Nuachtán
|1943/84
|Glún na mBuaidhe – craobh na h-aiséirigh CnaG
|''Ciarán Ó Nualláin go 1979,''
''Tarlach Ó hUíd 1972-84''
|Míosagán go 1945, Seachtanán ina dhiadh sin
Tháinig Inniu agus Amárach le chéile chun 

Anois a bhunú i 1984
|-
|'''[[Innti]]'''
|Iris
|?&lt;1984&gt;?
|Irisleabhar filiíochta
|
|“Filíocht ba mhó ba chúram d’Innti - Al T.
|-
| '''Iorras Aithneach'''
|Irisleabhar
|1990 - 2026&gt;
|Sean-phictiúir, nua-phictiúir, scéalta, cur sios ar imeachtai agus eachtrai a tharla
|''Máirtín Ó Catháin'' (2021)
|Agallamh ar [https://www.rte.ie/radio/podcasts/22040206-leabhar-iorras-aithneach-2021/ RnaG] le Mháirtín Ó C 2021
Anois ar an idirlíon ó 2023?

Alt ar [https://peig.ie/en/2023/07/irisleabhair-a-bhfuil-sceal-pobal-gaeltachta-le-30-bliain-iontu-le-fail-ar-line/ PEIG] ins dtaca
|-
|'''Iris Chumann Seandálaíochta is Staire Chiarraí'''
|Iris
|
|Páipéar reachtmhaine dá theanga chum Gaedhilge do chur ar ahaidh.
|
|
|-
|'''Iris an Fháinne'''
|Iriseán
|1919-31&gt;?
|Gasra an Fháinne,
|''Piaras Béaslaí''
|
|-
|'''Iris an Phuist'''
|Iris
|1927
|
|
|
|-
|'''Iris Eoghanach'''
|
|2020 - 2021
|Iris Mhíosúil do ghaeil thír Eoghan, le fáil san Ulster  Herald,, Dungannon Herald, Strabane Chronicle 
|''Seán Mór''
|Ceithre scríobhnóir agus é ar fad déanta go deonach 
|-
|'''Iris Eoin'''
|Iris
|?&lt;1984-2021&gt;
|Iris bhliantiúl na ndaltaí as Coláiste Eoin agus Íosagáin BÁC
|Eagarthoirí éagsula chuile bhliain
|Bhíodh ainmneacha éagsúla orthu chuile bhliain 'An Cinsire',' Gliogar'
|-
|'''Iris Éigse'''
|
|1963-73
|Comhairle Náisiúnta Drámaíochta,
|
|Curtha i gcló ag Ó Siadhail
|-
|'''Iris Fhianna Fáil'''
|Iris
|1977-1993
|Fianna Fáil
|
|
|-
|'''Iris na hÉagsúlachta'''
|Iris
|2022
|leagan Gaeilge den Iris
Diversity Journal
|Barbara Nolan -  Ceann Ionadaíocht an Choimisiúin Eorpaigh in Éirinn
|Eisithe ar line ag an Aontas Eorpach
Scéalta faoin Aontas Eorpach, mar aon le scéalta faoin gcomhionannas agus faoin gcuimsiú in Éirinn
|-
|'''Iris na hOidhreachta'''
|Iris
|1989 -2002&gt;
|Teidil éagsúla chuile bhlian ag braith ar an téama
|''Pádraig Ó Fianachta''
|An Sagart a d'fhoilsigh
|-
|'''Iris na Tulaí'''
|Iris
|1993
|Gaillimh
|''Seán Breathnach''
|Bhí baint ag An tAthar Fiontán Ó Monacháin atá ina Easpag ar Chill Dá Lua ó 2016 anois.
|-
|'''Iris IarChonnacht'''
|Iris
|?&lt;1970&gt;?
|
|
|'''Deir Deasún Fennel (Pobal Bealtaine) go raibh Iris Iarchonnacht le teacht amach an lá a dtáinig sé amach''' Pobal 7 Samhail 1970'
|-
|'''Iris Oifigiúl an Aontas Eorpaigh'''
|leabhar? (LNÉ)
|
|
|
|
|-
|'''Iris Oifigiúil na gCineálacha Plandaí'''
|Irisleabhar
|1981
|Controller of Plant Breeders' Rights
|
|
|-
|'''Irisleabhar'''
|Irishleabhar
|???
|Irishleabhar Roinn Chosanta -Cosaint Shibhialta (civil defence bulletin)
|
|
|-
|'''Irisleabhar Chnuc Mhuire'''
|Irisleabhar
|
|Knock Shrine Annual
|
|
|-
|'''Irisleabhar Chorcaighe'''
|Irisleabhar
|
|
|
|
|-
|'''Irisleabhar Chumann na gCéimithe i gCorcaigh?'''
|Irisleabhar
| -1923???
|
|
|
|-
|'''Irisleabhar Comhaltas Cána'''
|Irisleabhar
|?&lt;1938&gt;?
|
|
|
|-
|'''Irisleabhar Lorcáin Naomhta'''
|sraith
|1922-25
|Mic Léighinn i mBelmont, Tig Lorcán BÁC
|
|'Inis Fáil' a bhí roimhe
|-
|'''Irisleabhar Muighe Nuadhad/Mhá Nuad'''
|Irisleabhar
|1897/9 -2021&gt;?
|Ollscoil Náisiúnta na hÉireann Má Nuad
|''Pádraig Ó Fianachta.'' 
''Eag. 2020 Tracey Ní Mhaonaigh''
|Meastar gur thosaigh sé i nGaeilge ach dátheangach le déanaí. Eag. 2020 i nGaeilge amháin
Baineann traidisiún fada le h''Irisleabhar Mhá Nuad'', traidisiún ar cuireadh tús leis in eagrán na bliana 1898–99 den ''Record of The League of St. Columba''. Cuallacht Cholm Cille, cumann na mac léinn, a bunaíodh sa bhliain 1898, a chuir an ''Record'' amach agus é de chuspóir acu oidhreacht liteartha, eaglasta, staire agus teanga na tíre a chur chun cinn. Sa bhliain 1907, foilsíodh faoi ainm nua é — ''[http://www.irisleabhar.ie/ Irisleabhar Muighe Nuadhat]'' — ainm atá beo i gcónaí.
|-
|'''Keltic Journal and Educator'''
|Irisleabhar
|1869 -1871
|Irisleabhar Gaedhilge do foillsigheadh i Manchuin
|''F/C Séamus Ó Rónáin''
|Canónach Ulick de Búca agus Tomás Ó Flannghaile (baile an Róba) ag scriobh ann.
|-
|'''Lá &gt; [[Lá Nua]]'''
|Nuachtán
|1984&gt;2007-2008
|An Cultúrlann Béal Feirste
|''Conchubhair Ó Liatháin / Eoin Ó Néill / Domhall Mac Giolla Chóill/ áine Mhic Gearailt / Caomhán Ó Scollaí - dearthóir/''
|Ghlac anderstown News seilbh air i 2007
Ach baineadh a mhaoiniú dóibh i 2008.
|-
|'''Lasair'''
|Iris bhliantiúl
|1980-83
|Taighde agus Macnamh [3 h-eagrán ar fad], Coiscéim
|''Pádraig Ó Snodaigh, Tomás Mac Síomóin''
|
|-
|'''Léachtaí An Fhóram Díospóireachta'''
|Tréimhseachán
|2011-'13&gt;
|Plé ar fhiúntas ath-shealbhú na Gaeilge mar leasa don
Stát is don tír
|''Breandán Mac Cormac, Peadar Kirby, Alan titley''
|
|-
|'''Léachtaí Cholm Cille'''
|Sraith
|1970 -'15&gt;
|á chló ag 'An Sagart' i Maigh Nuad
|''Pádraig Ó Fiannachta''
|
|-
|'''Leadrán.com'''
|Iris idirlín
|2014&gt;
|“Tá neart suimiúl sa saol”, Nuacht, Spóirt, Teichneolaíocht, Ceol, Físeán
|
|Aidhmeanna: 3.Na rudaí ar siúl as Gaeilge
timpeall an ghreásán a chur chun cinn 5. Gach riail ghramadach a briseadh
|-
|'''[[Léann (iris)|Léann]]'''
|Iris
|2007–2023&gt;
|[[Cumann Léann na Litríochta]] ([[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste|OnaR]], [[Ollscoil na Gaillimhe|OG]] ⁊ [[Ollscoil Luimnigh|OL]])
|
|Iris phiarmheasta a fhoilsíonn idir ábhar acadúil agus taighde bunaidh d’ardchaighdeán
https://www.leanniris.com/
|-
|'''Léann Taighde'''
|Irislín
|2015&gt;
|Iris Léann i nGaeilge le measúnú léannta déanta ar chuile alt. Choláiste Phádraig
|
|Saor in aisce
|-
|'''Leas'''
|Iris
|1972-5&gt;?
|Idir 4-5 go neamhrialta- Páipéar Gaeilge Shinn Féin
Sráid Chaoimhín, Foilseacháin na Poblachta. BÁC
|''Dónal Ó Lubhlaigh, Diarmuid Ó Súileabháin, Lorcán Ó Treasaigh''
|
|-
|'''Leoithní Aniar'''
|Irisleabhar
|
|Irisleabhar Sgoil Mhuire Clochar na Trócaire, Béal Átha, An Fheardha
|
|Míosúil.
|-
|'''[[Éigse (iriseán)|Lia Fáil]]'''
|Iris
|1924-32
|Irisleabhar Gaedhilge Ollsgoile na hÉireann.
|''Dubhghlas De hÍde''
|Comhluċt Oideaċais na hÉireann
|-
|'''Liarlóg -Lucsamburg'''
|Irislín
|2014
|Irisleabhar idirlíon Mhíosúil faoin saol i Lucsamburg.
|''Seanán Ó Coistín as Cill Dara''
|
|-
|'''Lic an Teallaigh'''
|Iris
|1931
|An tAthair Eric Mac Fhinn
|''Eric Mac Fhinn''
|
|-
|'''Loch Léinn'''
|Irisleabhar
|1903-05
|Irisleabhar Míosúil as Cill Áirne
|
|
|-
|'''Lug'''
|Iris
|1972-?
|Iris nua liteartha le Tarlac de Blácam – Pobal 17 Iúil 1972
|Tarlac de Blácam + BrianMac Curtáin
|
|-
|'''Luimne'''
|Iris
|1999-2000?
|Colaiste Mhuire gan smál Luimneach (Mary I. College)
|''Cathaoir Ó Braonáin''
|
|-
|'''Macalla'''
|Irisleabhar
|1976-83&gt;?
|Irisleabhar Coláiste na hOllscoile Gaillimh 1976.
|
|
|-
|'''[[Mahogany Gaspipe]]'''
|Iris
|1980&gt;? 1998-'00
|Dírithe ar Dhaltaí Meánscoile
|''Séamus Ó Maitiú''
|Eisithe ag Bord na Gaeilge ansin Gael-linn
|-
|'''Malairt'''
|Iris
|1977&gt;78 (uimh2)&gt;?
|Iris An Chumann Ghaelach Ollscoil na Banríona
|''Tomás Mac Sheoin''
|
|-
|'''Meitheal'''
|Iris
|1970-&gt;?
|Iris Nua ó Chléirscoil Mhá Nuad
|
|(iris Champaí Cholmcille) agus smaointí
doimhne ann faoi fhadhbanna na nGaeltachtaí Éagsúla.' Pobal 4 Meitheamh 1970
|-
|'''[[Meon Eile]]'''
|Iris Idirlíon
|2014&gt;2021&gt;
|
|
|
|-
|'''[[Mionlach (iris)|Mionlach]]'''
|Iris
|2015&gt;2025&gt;
|Cúrsaí reatha, polaitíocht, nuacht idirnáisiúnta, critic, amhráin, fillíocht ⁊ tuilleadh
|''foilsithe ag [[Misneach (grúpa)#Athnuachan in 2012|Misneach]] na Gaillimhe in Ollscoil na Gaillimhe''
|Grúpa clé-eiteach a dhéananns an nasc idir an ghéarchéim teanga agus an ghéarchéim eacnamaíochta
|-
|'''Míosachán na gClódóirí'''
|Sraith
|
|Dublin, I.G.S.
|
|
|-
|'''Misneach'''
|Iris
|1919-22
|Irish Chonradh na Gaeilge
|
|Teideal úr ar 'Fáinne an Lae'
|-
|'''Misneach'''
|Nuachtán
|1971-75&gt;?
|Iris Ghluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta
(Corca Dhuibhne)
|''Breandán Mac Gearailt''
|Lean Fastaoim agus Nuacht Dhuibhneach ina dhiaidh ach dar le Breandán Mac Gearilt tháinig Misneach thar nais ar feadh seal.
|-
|'''Molua'''
|sraith/serial
|?&lt;1934-59
|Irisleabhar Cuallachta Griogóir, N. Organ of the Association of St. Gregory
|
|
|-
|'''Muintir Acla'''
|Iris
|1995-1998&gt;?
|Irisleabhar Coláiste na hOllscoile Gaillimh 1976.
|
|
|-
|'''Ná Bac Leis'''
|Nuachtán
|1915
|In aghaidh an Rialtas agus an Chogadh Mhór (18 ar fad)
|''Seán Mac Giollarnáth''
|
|-
|'''Nasc'''
|iriseán
|1996
|Nuachtlitir an tionscnaimh bainistíochta straitéisí.
|
|Roinn an Taoisigh
|-
|'''Nasc'''
|Iriseán
|1991&gt;
|Iris Oifigiúl 'Ógras'
|
|
|-
|'''Nasc'''
|Iris
|1966-79&gt;?
|Irish chonradh na nÓg
|
|
|-
|Newsletter
|Iris
|2024&gt;
|Irish jesuits international
Leagan Gaeilge  Dé-bhliantúil
|John Guiney
|Foilsíodh an chéad cheann mar  Imleabhair 40 Earrach 2024
|-
|'''[[Nós (iris)|Nós]]'''
|Iris
|2008-2021&gt;
|Iris do dhéagóiri agus ógfhasta
|''Tomaí Ó Conghille / Máiréad Ní Thuthaigh, Maitiú Ó Coimín''
|thosaigh mar iriseáin ghréasáin ansin maoiníodh le cur i gcló
|-
| '''[https://www.ucd.ie/icsf/en/studenthub/nua-aois/ Nua Aois]'''
|Iris
|1971-2015&gt;?
|Cumann Liteartha UCD
Iris Ollscoil Bhaile Átha Cliath, Litríocht acadúlach agus tuaraimí
|''Emma Ní Nualláin (2010-12)''
|
|-
|'''Nuacht'''
|Nuachtán
|?&lt;2011&gt;?
|Eagrán speisialta do Sheachtain na Gaeilge
Coiste An Chumainn Ghaelaigh UCD
|''Cormac Breathnach,Lisa Nic an Bhreitheamh,Eoin Ó Cróinín''
|
|-
|'''Nuacht Átha Cliath'''
|Iris
|2013-&gt;'15
|Arna eisiúint ag Connolly Books. Eagrán 1 Fomhair 2013
Saor in aisce
|''Cris Ní Choistealbha,''
''Cormac Breathnach,'' ''Eoin Ó Cróinín,'' ''Eoghan Ó Murchadha''
|
|-
|'''Nuacht Baile na nGall'''
|Leathanach FB
|2014&gt;
|
|''Duine le Raidió na Gaeltachta''
|Fós le haon Nuacht a chuir in airde agus mí-litrithe
gan 'H' tar éis an B.
|-
|'''Nuacht Chorca Dhuibhne'''
|sraith/serial
|1972 -81
|Comharchumann Forbartha Chorca Dhuibhne – clóite i Luimneach
|
|An-leagan amach, an-slachtmhar...
Clóite i Luimneach cén fáth' -Pobal 20 Márta 1973
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/04/nuacht-feirste-sf-1986-6.pdf Nuacht Feirste]'''
|Nuachtán
|?&lt;1986 - 1987 &gt;?
|Seachtanán
|
|&quot;Uimh a 6, 1ú Márta 1986,  10p&quot; &quot;Uimh a 7,81ú Márta 1986,  10p&quot; -  Ui[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/07/nuacht-feirste-16-january-1987.pdf mh 49 16 Eanáir 10p.] 
|-
|'''Nuacht Ghaeltarra'''
|Iris
|?&lt;1971&gt;?
|Na Forbacha Gaeltarra Éireann
|
|
|-
|'''Nuacht Mhall'''
|clos iris
|2020 -2021&gt;
|Príomhscéalta na seachtaine léite go mall d’fhoghlaimeoirí
CnaG Lúndain atá á ndéanamh.
|
|https://anchor.fm/cnag-ldn
|-
|'''Nuacht UCG'''
|Sraith
|
|
|
|
|-
|'''[[Nuacht24.com|Nuacht 24.com]]'''
|Suíomh Nuachta
|2014
|G ní F: “ Cad é an gaol idir Nuacht 24 agus Nuacht24.com
EÓN: “comhfhiontar é idir Nuacht 24, an comhlacht Rua Media agus Fusion Broadcast Teo.
|
|
|-
|'''[[Nuacht24|Nuacht 24]] / An Druma Mór.com'''
|Nuachtán
|2009 – 2010 9/5/2010
|Iomaí foinse nuachta Gaeilge ar an idirlíon,
Cínlae-lín ina measc
|''Eoghan Ó Néill''
|Bhíodh ghréasáin (An Droma Mhór.blogspot.com)
Agus eagráin á gcló go 2010, ansin leanadh faoin ainm Nuacht24.com
|-
|'''Nuacht1.com'''
|Ilnuachtaire / Lithreán
Nuachta Gaeilge
|?&lt;2012-'15&gt;
|Coiste BÁC de CnG
Nascanna go Gach alt as Beo, Foinse, gaelport, Gaelscéal, Meon eiel,Nuacht 24, Nuacht RTÉ Treibh (IT), Tuairisc, Podchraoltaí, blaganna. Athnuaithe gach lá. RnG, RnaL, RF, RrR, TG4, Pod Chrl.
|
|
|-
|'''Nuaidheacht'''
|Nuachtlitir
|1982-2000
|Nuachtlitir Conradh na Gaeilge, Washington
|
|
|-
|'''NUACHTLITREACHA + Tuarascálacha bhliantiúla'''
|
|
|''Eisíonn beagnach chuile ranna agus fo-ranna rialtas tuarascáil bhliantiúl i nGaeilge freisin eisíonn na heagraisí Gaeilge agus na Gaelscoileanna nuachtlitreacha seachtainiúla nó míosúla ar an t-idirlíon agus ar phár. Freisin bíonn leabhráin ann dos na drámaí agus na sacraimintí eaglasta. Seo thíos roinnt des an naucht litreacha a bhíodh is a bhítear dá n-eisiúint.''
|
|
|-
|'''Nuachtlitir'''
|Iris
|?&lt; 1991&gt;?
|An Chomhchoiste Réamhscoilíochta Teo.
|
|maoinithe ag Údarás na Gaeilge agus an Chrannchur Náisiúnta
|-
|'''Nuachtlitir an Leitriúich'''
|
|?&lt;1974&gt;?
|
|
|Eisithe ón nuaGhaeltacht (ó thaobh aitheantas de)
An Chlocháin' – pobal 24 Beal 1974
|-
|'''Nuachtlitir Chonradh na Gaeilge'''
|Iris mhíosúil
|1965&gt;'17&gt;
|Eolas ó na cúigí agus thar lear
|''Julian de Spáinn (ó 2011)''
|
|-
|'''Nuachtlitir Comhlathchas Náisiúnta Drrámaíochta'''
|Iris bhliantúil
|?&lt;2011-&gt;?
|Nuachtlitir ar fhéile náisiúnta drámaíochta Gaeilge
|
|eisithe ag an comhlachas Náisiúnta Drámaíochta, Camas, conemara
|-
|'''Nuachtlitir Chumainn Chultúrtha Mhic Reachtain'''
|
|198?-9? &gt;?
|
|
|
|-
|'''Nuachtlitir Drámaíochta'''
|ráitheachán
|?&lt;2009-'14
|Comhalachas Náisiúnta Drámaíochta na hÉireann
|
|
|-
|'''Nuachtlitir Ghael Bhéal Feirste'''
|Nuachtlitir
|1969-9? &gt;?
|
|
|
|-
|'''Nuachtlitir Ghaelchultúir'''
|Nuachtlitir
|2010-2021&gt;
|Nuachtlitir chun daoine a chuir ar an eolas faoina seirbhísí a bhionn á gcur ar fáil acu.
|
|
|-
|'''Nuacht Litir'''
|sraith
|1997
|An Spidéal, Ros a Mhíl, Na Mionna
|
|
|-
|'''Nuacht Litir Páirtíocht Ghaeltacht Thír Chonaill MFG-teo'''
|Iris
|1997-98
|&quot;Cur síos ar thograí sna Gaeltachtaí a fuair tacaíocht
LEADER ó Mheitheal Forbartha na Gaeltachta”
|
|
|-
|'''Nuachtlitir Ealaíon Na Gaeltachta'''
|Iris Gréasáin
|
|Ealaíon.ie
|
|Údarás na Gael
|-
|'''Nuachtlitir na Gaeilge'''
|Iriseán
|2000
|Cambridge Irish Language Group
|
|
|-
|'''Nuachtlitir Óige Ghaoth Dobhair'''
|Iris shechtainiúil
|?&lt;1985 – 1987&gt;?
|foilsithe is dáilte ag a gClub Óige i nGaoth Dobhair
|
|
|-
|'''Nuachtlitir Teaghlaigh'''
|Iris mhíosuil
|2015-2021&gt;
|altanna, áiseanna do thuistí agus páistí, greanáin, faigh na focail agus mar sin de á n-éisiúnt ag Glór na nGael
|Marcas Mac Ruairí
|
|-
|'''[[Oghma (iris)|Oghma]]'''
|Iriseán
|1989-98
|irisleabhar litríochta
|''Antain Mag Samhráin, Micheál Ó Cearúil, Seosamh Ó Murchú:''
|''tháinig Aimsear Óg ina dhiadh''
|-
|'''Oideas'''
|Iris
|?&lt;-1968-'14
|Iris na roinne oideachais
|
|
|-
|'''Óige'''
|Iris
|1923
|Irisleabhar do leanbhaibh scoile
|
|Foisitheoir :Guy
|-
|'''Ollscoil'''
|Iris
|1992-93&gt;?
|Ráitheacháin bunaithe ag Coiste Comórtha an Athar Mícheál Ó hIcí – 6 mhí a leann
|''Tomás Ó Monacháiin /Pádraigh Mac Giolla Rí (Fionbarra Ó Brollacháin) feallbhuile na húdarás ar Údarás sa Ghaeltacht''
|
|-
|'''Ó Thuaidh'''
|sraith
|1993 -94
|An Daingean, Co. Chiarraí
|
|
|-
|'''P agus T'''
|Iris
|
|Iris Oifige an Phoist
|
|Roinn Post &amp; Telegrafa BÁC
|-
|'''[[PEIG.ie|PEIG]]'''
|Iris Ghréasáin
|2015 – 2021&gt;
|Pobal, Eolas, Ilmheáin, Gaeilge. CnG BÁC
|
|tógáil ar an méid a rinne Gaelport, 'As na Nuachtán'
|-
|'''[[Iris an Phléaráca|Pléarácha]]'''
|Iris bhliantúil
|1991 &gt; 2014&gt;?
|Iris ina féile ina raibh clár na féile, cur síos ar na míreanna
agus altanna ar ghnéithe éagsúla.
|''coiste eagarthóireachta, Phléarácha Chonamara''
|http://www.cartlann.ie/exhibits/show/cartlann-an-phlearaca
|-
|'''Pobal'''
|Iris
|1970&gt;?
|Curtha in eagar ag Mícheál Ó Bréartúin, Pádraig Ó Snodaigh
|''Mícheál Ó Breatúin Pádraig Ó Snodaigh''
|Pobal Teo. An Charraig Dubh
|-
|'''Pobal'''
|Iris
|
|Seanchas agus scéilíní do Ghaedhil óga na hÉireann.
|
|Comhlacht Oideachais na hÉirean
|-
|'''Pop Nuacht'''
|Iris Idirlíon
|2011-12
|Seirbhís nuachta Gaeilge ar dhomhan Phopceoil an Bhéarla
|
|Raidió Rí Rá
|-
|'''Pléarácha'''
|Nuachtán
|1981&gt;?
|Nuachtán neamhspleách Gaeilge.
|
|Clóite i mBéal Feirste, neamhspleách ar dtús, ach mar fhorlíonadh leis an Andersonstown News ar ball.
|-
|'''Preas an Phobail'''
|Nuachtán
|?&lt;1981&gt;?
|Nuachtán neamhspleách Gaeilge.
|
|Clóite i mBéal Feirste
|-
|'''Raithneach'''
|Iris
|1980
|Iris Chuman Gaelach Ollscoil Nua Uladh
|
|
|-
|'''Rannta an Mhadra'''
|Irizín
|1980
|Irizín rapcheoil go príomha, ó na  himeachtaí Hiphap Gaelach le [[IMRAM]]
|
|
|-
|'''Rí Rá'''
|Greanán
|2013&gt;?
|Iris de mear-dhearáin ildaite
|
|Foilsithe ag Coimicí Gael
|-
|'''Rosc'''
|Irisleabhar
|1951-1985&gt;?
|Irisleabhar CnG Dáil na Mumhan
|
|Coicíseachán - Iris dhátheangach CNG darb ainm Rosc ní h-eol an ionann an dá cheann
|-
|'''Rosc Dubh'''
|Comic/meardhearán &lt;197? &gt;
|
|Meardhearán chun cuidiú le airgead a thiomsú do malairt
|''Liam de Frinse''
|
|-
|'''Rosc Ros Muc'''
|sraith
|
|
|
|Foilsithe ag Leon Ó Mórcháin
|-
|'''Sa Ghaeltacht'''
|nuahctán
|1979 - 1980&gt;?
|'Iris Oifigiúil Údarás na Gaeltachta' - míosúil
le nuacht ó na ceantreacha Gaeltachta.
|
|3 chóip le breathnú orthu ar an suíomh seo
http://www.bealoideasbeo.ie/index.php/Sa%20Ghaeltacht
|-
|'''Samhlaíocht Aniar'''
|Irisleabhar
|1995-97
|Foilsithe i dTrá Lí
|''Pádraig Mac Fhearghusa''
|
|-
|'''Saoirse'''
|Iris
|1970&gt;1990
|ó Ghluaiseacht na Poblachta Plás Gardnar
|Pádraig Ó Cnochúir
|' Ní Fhacamar Fastaoim, An Lámh Dhearg ná Saoirse le fada an lá an beo marbh iad mar irisí? - Pobal 17 Iúli 1972.
[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/07/saoirse-february-1990.pdf Uimhir 9 Feabhra 1990 Luach 70p]
|-
|'''Saoirse'''
|Iriseán
|1998
|Foilsithe ag Roinn Chultúr Sinn Féin Béal Feriste
(The local newsletter by the jackie Griffith Cumann Provisional Sinn Féin)
|
|
|-
|'''[[Saol (Nuachtán)|Saol]] &gt; Saol.ie'''
|Nuachtlitir
|1974-'11-'14&gt;?
|Nuachtlitir mhíosúil do phobal na Gaeilge FnaG
|''Colm Ó Tórna''
|Cuireadh dtín idirlíon ansin baineadh a mhaoiniú
|-
|'''Scathán (An?)'''
|Iris
|1950 -2006&gt;?
|Iris an Chumainn Ghaeligh (Ollscoil na Banríona BF) cultúr, oideachais, litríocht, na coláistí samhraidh.....
|
|
|-
|'''Scathán'''
|Iris bliantiúl
|?&lt;2017
|Iris Roinn Na Gaeilge Coláiste Phádraig Drom Condrach
|
|
|-
|'''Scáthlán'''
|Iris
|1980 - 2016&gt;?
|Iris Chumann Staire agus Seanchais Ghaoth Dobhair
|''Seán Ó Gallchóir agus Seán Mac Niallais ([http://www.bealoideasbeo.ie/sites/default/files/2018-12/Scáthlán1_1980_OCR_0.pdf Scáthlán a h1])''
|Comhar Chumann Forbartha Ghaoth Dobhairhttp://www.bealoideasbeo.ie/sites/default/files/2019-01/Scáthlán%203%20-%201986%20-%20OCR2019.pdf
|-
|'''[[Scéal (nuachtán)|*Scéal]]'''
|Nuachtán
|2025-26
|Nuachtán seachtainiúil Gaeilge
|[[Éanna Ó Caollaí]]
|Céad eagrán 15/04/2025. 16 lch an eagrán. Leagan clóite amháin. Ar fáil in éineacht le ''[[The Irish Times]]'' agus an ''[[Irish Examiner]]''.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
|'''Scéala Aduaidh'''
|nuachtlitir
|1988-89?
|i gcló i mBéal Feriste
|
|
|-
|'''Scéal Úr'''
|Nuachtán
|1966
|Tablóid Ghaeltacht Bhéal Feriste
|
|Thosaigh is chríochnaigh sa bhliain chéanna.
|-
|'''Sciath con gCulainn'''
|Iris lámhscríofa
|1899
|Iris tiolcatha chun leas Ghluaiseacht na Gaeilge, Béal Feirste
|
|
|-
|'''Scoth Smaointe'''
|sraith
|1977-86 -2016&gt;?
|Cumann Gaelach Coláiste Mhuire gan Smál Luimneach
|
|
|-
|'''Scríobh'''
|Irisleabhar
|1974-84&gt;?
|[[An Clóchomhar]]
|Seán Ó Mórdha
|“Díolaim shubstaintiúil éagsúil ar chuma Bliainiris ba ea Scríobh” -Al. T
6 imleabhar aistí, plé, dánta agus scéalta idir a thús agus 1984 ó phríomhscríbhneoirí agus scoláirí na linne srl. ''[[Oghma (iris)|Oghma]]'' a léiroidhre.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
|'''Scríbhneoirí Cois Teorann 1&gt;5'''
|sraith
|2015 &gt;'19&gt;
|Coiscéim
|''Prin Ó Duigneáin/Seosamh Mac Muirí''
|Meascra saothar pinn ó Liatroim
|-
|'''Sgéal Nua Na Gaillinhe'''
|
|1922-25
|National Publications
|
|
|-
|'''7 na Seachtaine'''
|Iris
|&lt;?2014
|Iris Sheachtainiúl a bhí ar fáil ar Gaelport.com
|
|Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge
|-
|'''*[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]'''
|Nuachtán
|2013- 2021
|Seachtanán nó forlíne sheachtainiúil de chuid an ''[[Irish Independent]]''
|
|Lean seo i ndiaidh a leagan siúd de Foinse
|-
|'''*Seachtain Óg'''
|Nuachtán
|?&lt;2014- 2021&gt;?
|Forlíonadh seachtainiúil (de chuid 'Seachtain') Gaeilge do dhaltaí bunscoile
|
|''féach''
|-
|'''Seanchas (ó) Chairbre'''
|sraith
|1982-93
|Foilsithe i Sciobairín, Corcaigh
|
|
|-
|'''*[https://www.tii.ie/ga/technical-services/archaeology/seanda-ezine/ Seanda]'''
|Irisleabhar
|2006- 2013
2014 -'26&gt;
|Iris seandálaíochta an  ÚBN (NRA). Ar líne ó 2014 
|Michael Stanley 
|Bonneagar Iompair Éireann ainm an údaráis ó bhí 2015 ann.
Aistriúchán are you an iris den ainm céanna atá san iris seo.
|-
|'''Seraphica'''
|Irisleabhar
|?&lt;1946-48&gt;?
|Bliainiris dá Fhoilsiú ag na Frainsiasaí Óga.
|
|Coláiste San Antoine i Lobháin; Coláiste San Isidhóir sa Róimh ; Coláiste San Antoine i nGaillimh. Franciscan students' annual.
|-
|'''Sonas'''
|Greannán
|
|Iris oideachais do rang a h1 agus a 2
|
|Folens
|-
|'''SOS'''
|Nuactán Scoile
|1987-1988
|Nuachtán sheachtainiúil Choláiste Eoin ⁊ Íosagáin
|
|
|-
|'''*Splanc'''
|Iris
|2015 – 2021&gt;
|Iris ranga don idirlbhliain
|''Gaelinn le cabhair ó COGG''
|Tá suíomh ghréasáin le leagan digiteach agus obair bhreise.
Féach freisin Dréinre, ⁊ Staighre

[https://www.gael-linn.ie/ga/teaching-learning/splanc/113-2/ suíomh]
|-
|'''Splunc'''
|Iris
|2008 -'14&gt;
|Iris/ Meardhearán (comic) dé-bhliantiúl Comhluadar
|''aistriúchán ar isir Boer Da an Bhreatain Bhig''
|eisithe ag comhluadar
|-
|'''Spreac'''
|Nuachtlitir
|&lt;?2008&gt;?
|Nuachtlitir Chomhlucht forbartha An Spidéil Teoranta
|
|
|-
|'''*Staighre'''
|Iris
|1994-2021&gt;
|Cleachtaí d'ardleibhéal an teastas sóisear i bhfoirm iris a clóitear 6 n-uaire sa bhliain
|
|[[Gael Linn]]
[https://www.gael-linn.ie/ga/teaching-learning/staighre/113-1/ suíomh]
|-
|'''Stáitse'''
|Iris
|1991 -2005
|Iris na Drámaíochta Gaeilge An Comhlahas Náisiúnta Drámaíochta
|
|
|-
|'''Studia Hibernica'''
|Iris
|1961&gt;
|Iris Stair na Gaeilge ⁊rl
|
|Coláiste Oilliúna Naomh Pádraig
|-
|'''Súil Eile'''
|Iris
|?2001&lt;2016
|Iris Scoil Choláiste An Phiarsaigh, Corcaigh
|
|leanann seo Flúirse
|-
|'''Sult'''
|Iris
|?&lt;2007-2015&gt;
|Iris bhliantiúl d'imeachtaí SnG ar fud na tíre
|
|Bhí ar fáil sa Daily Star go dtí 2013 - Daily Irish Mail i 2014
|-
|'''Sult'''
|Iris
|&lt;?1969?&gt;
|Doire
|
|
|-
|'''Tairseach'''
|Iris
|2003&gt;2014
|Iris Bhliantiúil cúrsa iriseoireachta ITÁC
|
|[Eagrán a 2 - 2008]
|-
|'''Taighde agus Teagasc'''
|Iris
|2001 – 2008&gt;?
|Iris Bhliantiúil Ollscoil na banraíonna Beal Fesiete
|
|https://bill.celt.dias.ie/vol4/displayObject.php?TreeID=7612
|-
|'''Teagasc na Gaeilge'''
|Iris
|1981-2010
|Iris Comhair na Múinteoirí Gaeilge (chríochnaigh le uimhir a 9 2010)
|
|
|-
|'''Teagmháil'''
|Iris Ghréasáin
|???
|Ceann des na céad Iris ghréasáin. Pléadh ealaíon
na cumarsáide agus eolaíocht na ríomhaireachta, Sholáthair foclóir ríomhaireachta
|
|I nGaeilge den chuid is mó
|-
|'''Teangadóir'''
|Iris
|?&lt;1953-60&gt;?
|Béal Feirste
|
|D'fhoilsigh Breandán Mac Aodha a chuid dánta ann
|-
|'''Tír na n-Óg'''
|Greanán
|1946-1979
|''Na Bráithre Críostaí''
|
|Bhíodh sé ar fáil in eindí le 'Our Boys' tháinig sé sna sála ar an Gadhael Óg
|-
|'''Tradrai'''
|Iris
|
|Iris Club na nÓg Cora Chaitlín, CLG Newmarket-on-Fergus,
|
|
|-
|'''Tuairisc'''
|Nuachtlitir
|?&lt;1970-'76
|Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta. Indreabhán, 5p
|
|'Bhí marna ag an gcruinniú inar toghadh coiste eagarthóireachta Thuairisc...' -Pobal 7 Samhain 1970. 'Ach tháinig cúpla irisí nua ar an saol le tamall agus chonaiceamar uimhir amháin de Tuairisc ina chrot nua – go maire sé – Pobal 17 iúil 1972
|-
|'''Tuairisceoir'''
|Nuachtán
|2013-'15&gt;
|Nuachtán Ghréasán a chlúdaíonn réimse leathan de Nuacht.
|
|
|-
|'''*[[Tuairisc.ie]]'''
|Nuachtán
|2014 - 2021
|Nuachtán Ghaeilge úr ar an idirlíon a maoiniú ag Foras na Gaeilge
|
|
|-
|'''Tuarascáil an Uachtaráin'''
|Irisleabhar
|
|“ 4 ag tógáil Ollscoil Dlúth-thaighde den chéad scoth”
Foilseachán taighde UCD
|
|
|-
|'''Tuarascáil Bhliantúil DKIT'''
|Irisleabhar
|2008
|Institúid teineolaíochta Dhún Dealagan
|
|https://www.dkit.ie/system/files/0809_Irish_Annual_Report_0.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129005712/https://www.dkit.ie/system/files/0809_Irish_Annual_Report_0.pdf |date=2017-11-29 }}
|-
|'''Tuarascáil Bhliantúil Teagasc'''
|Irisleabhar
|2007
|
|
|
|-
|'''Tuathal'''
|Iris
|2010-2013
|Iris Ghaeilge le Coláiste na Tríonóide- eagrán Nollag
I 2011, seans gur iris séasúrach é
|
|http://issuu.com/tuathal/docs/tuathal2.2012
|-
|'''Tús a’ Phota'''
|Iris
|1930
|Aguisín do Gearrbhaile' de thorradh na Laethannta Saoire)
|''Eric Mac Fhinn''
|Chló sé lena airgead féin é.
|-
|'''Ulaidh ag Aiseirighe'''
|Irisleabhar
|????
|Foilsithe ag Resurgent Ulster, Béal Feirste
|
|
|}

=== Gaeilge ⁊ Béarla ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|+ Gaeilge ⁊ Béarla
! scope=col | Teideal
! scope=col | Nuachtán / Iris
! scope=col | Blianta
! scope=col | Buneolas
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Eagarthóir
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Breis eolas / Nasc
|-
|'''Ainm'''
|Iris
|1989-2018
|Iris ar logainmneacha -Bulletin of Ulster Placenames Soc.
|''Leon Ó Móracháin a bhunaigh''
|
|-
|'''An Aisling'''
|Iris
|1985 -1991?&gt;
|A journal of tradional studies.
|''Micheál Ó hAllmhuráin''
|Comhaltas CÉ Chiarraí Baile Thadhg
|-
|'''An Crann'''
|Iris
|1908-24&gt;?
|
|''Séamus de Craig''
|Foilsithe leis An Stoc (1917-1920, 1923-1931) Cf. R. de Hae, Clár-Litridheacht na Nua-Ghaedhilge.
|-
|'''An Choinneal'''
|Iris dé bhliaintiúil
|1959-2021&gt;
|Parish publication, Louisburgh. Longest parish bulletinin Ireland
|''Leon Ó Mórcháin a bhunaigh''
|Iris pharóiste Chluain Cearbán, Maigh Eo -'provide an insight into life in Kilgeever parish'.
|-
|'''An Chraobh-Ruadh'''
|sraith
|1895-1913&gt;?
|Seachtanán CnG
|
|irisleabhar Chonnartha na Gaedhilge ghá chur amach ag muinntir na h-Ard-Sgoile Ultaighe, Béal Feirsde
|-
|'''[[An Claidheamh Soluis]]'''
|Nuachtán
|1899&gt;1917 / 1930-32
|CnG Bhéal Feriste / Árd-sgoil Ultach
|''Eoin Mac Néill -&gt;01 Pádraig Mac Piaras 03- 09''
|''Athraíodh an ainm go Fáinne an Lae ar feadh tréimhse agus ansin go Misneach arais go Fáinne an Lae agus thar nais dtín chéad ainm.''
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/08/an-claoimh-solais-september-1983.pdf An Claoímh Solais]'''
|nuachtán
|1983&gt;?
|Nuachtán Chumann BÁC 6 &amp; 8
|Cathal Hughes &amp; Martin Forsythe
|
|-
|'''An Connachtach / The Connachtman'''
|Iris
|1907-1908
|a bilingual journal devoted to the national revival. Áth Luain
|''Seán Mac Giollarnáith''
|''Níor mhair ach tamall gairid''
|-
|'''An Doras'''
|Nuachtán/mórbhilleog
|1996-1998
|Iris Mheirceánach faoin gCultur Gaelach 
|
|Níl rian de ann ach i liosta ar www.3.smo.uhi.ac.uk
|-
|'''An Droichead – ''the bridge'''''
|
|1985-89
|An Irish magazine from New York / A bilingual journal from Ireland
|
|Is cosúil go raibh dhá iris nó an ceann céanna faoin teideal céanna á dháiledh in oirthear Mheirceá
|-
|'''An Duibhneach'''
|
|?&lt;1971&gt;?
|Cumann Cearta sibhialta na Gaeltachta
|Breandán Mac Gearailt
|Tar éis do Breandán Mac Gearailt éirigh as bheith ina eagarthóir ar Misneach bhunaigh sé seo.
|-
|'''An Féinics'''
|
|?&lt;1968-73&gt;?
|Comhairle na gCumann Gaeilge, Cumann na Gaeilge Nua Eabhrach
|Seán MacPotait  
Eag. Cúnta: Deasún Breathnach
|
|-
|'''An Fhearsaid'''
|nuachtlitir
|?&lt;1995&gt;?
|
|
|
|-
|'''An Fhuinneog Ghaelach'''
|Irirsán Ráithiúl
|2002-2021&gt;
|Nuachtlitir Cumann Gaeilge na hAstráile Teo.
|
|
|-
|'''An Focal'''
|
|
|Nuachtán Ollscoil Luimnigh. Roinnt colúin Ghaeilge ann
|
|
|-
|'''[[An Gaodhal]]'''
|Iriseán
|1881-1904&gt;
|Leabhar-aithris Míosamhal (Brooklyn, New York :
Nolan Bros. Steam Print, December, 1881.)
|''Micheál Ó Lócháin''
|tabhartha chum an teanga ghaedhilge a chosnadh agus a shaorthughadh agus chum féin-riaghla Chinidh na hÉireann
|-
|'''An Glór Poblachtach'''
|Irisleabhar
|2010
|Iris úr Shinn Féin  (le bheith ráithiúl)
|
|(bhí 500 síntús á lorg acu le go leanfadh siad leis)
|-
|'''An Leabharlann'''
|sraith
|1905-1909
|Irisleabhar cumann na Leabharlann
|
|
|-
|'''An Long / War Sheet'''
|Irisleabhar
|1922
|Warsheet No 1, foilsithe ag (IRA, BÁC)
|
|
|-
|'''An Múinteoir Náisiúnta'''
|
|?&lt;1960-64&gt;?
|Tír Teanga Ceol
|
|
|-
|'''An Náisiún / The Nation'''
|Páipéar
|1952
|
|
|
|-
|'''An Nuaidheacht'''
|sraith
|1980-'02&gt;?
|Newsletter of Conradh na Gaedhilge Washington
|
|
|-
|'''An Óige'''
|sraith
|1930&gt;?
|A bright bi-lingual monthly
|''Pádraig Ó Bróithe''
|Bunaithe ag an Eagarthóir
|-
|'''An Phoblacht/ Republican News'''
|Nuachtán
|
|Nuacht le dearcadh poblactánach
|
|
|-
|'''An Píobaire'''
|Iriseáinín
|1969-78 -'14
|Na Píobairí Uileann i mBÁC a d'eisigh
|
|Ó 1999&gt;14 i mBéarla
|-
|'''An Ráitheacháin'''
|
|1936&gt;?
|The Gaelic Quarterly Review,: Iris de chuifd an cumann lúthchleas Gael
|
|http://www.limerickcity.ie/media/1937%2003%20No%204.pdf{{Dead link|date=Márta 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|'''An Ridire'''
|
|?&lt;1974&gt;?
|Ceoltóirí an Daingean
|
|
|-
|'''An Saol Gaelach'''
|Iris
|?&lt;1919&gt;?
|Alt ar Thomas Mac Partland ann ar an 25 Eanáir 1919
|
|
|-
|'''An Sgiath – The Shield'''
|Sraith
|1907
|
|
|
|-
|'''An Smaointeóir / The thinker'''
|Irisleabhar
|1919 -1920_&gt;?
|Irisleabhar Oifigeamhail Connradh Na Gaeilge de'n Státa Nuaig Eabhraic
|
|Irisleabhar Ráithiúil
|-
|'''An t-Eagrán'''
|
|
|Nuachtán mhicléinn DIT i mBéarla ach Colúin Ghaeilge ann
|
|
|-
|'''An Teanga Bhinn'''
|nuachtlitir
|?&lt;1996&gt;?
|Eisithe ag An Cumann Gaelach 7 Glór na nGael, Port a Dúinín
|
|
|-
|'''An tOibrí Imdhála: The Distributive Worker'''
|
|1957&gt;?
|incorporated ‘The Drapers Assistant’ and An Saothraí Riartha
|
|
|-
|'''Ard na hÉireann'''
|Iris
|1904
|''An Irish Ireland Magazine -''
|''issued by an Craobh Colm-cille, Connradh na Gaedhilge Tulach-mór. Nodlaig, 1904.''
|
|-
|'''As na Nuachtán'''
|Iris Idirlíon
|?&lt;2014
|Ath-fhoilsiú ar altanna as na Nuachtáin a bhíonn
Ag plé an Ghaeilge
|''Gaelport.com C.NnaG''
|Ath bhunaithe fé scáth PEIG de chuid CnG
|-
|'''Banba'''
|Iris
|1901-06
|foilsithe ag Muintir Bhrúin agus Nualláin
|
|
|-
|'''Banba'''
|irisleabhar
|1921-22
|Gael Pub. &amp; Trading Society
|
|
|-
|'''Béaloideas,'''
|Irisleabhar
|1927-'01&gt;?
|The Journal of Folklore society of Ireland / Cumann Béaloideasa Éireann
|''Séamus Ó Duilearga''
|i nGaeilge den chuid is mó tríd go dtí na 70dí is ansin i mBéarla den chuid is mó ina dhiadh
|-
|'''Bean na hÉireann'''
|Iris
|1908-1911
|Iris Inghinidhe na hÉireann, ‘freedom for Our Nation and the
Complete removal of all disabilities to our sex
|''Maude Gone a bhunaigh''
|An chéad iris do Mhná in Éirinn.   Scríobh Caitlín Nic Gamhann alt ann.
|-
|'''[https://www.ucc.ie/en/anthropology/research/researchprojects/beascna/ Béascna]'''
|Irisleabhar
|2002-2017&gt;?
|Iris Bhéloideasa agus Eithneolaíochta Dept of folklore UCC
|
|''‘Béascna’ is one of only two scholarly journals in the Republic of Ireland publishing articles and reviews relating to Irish and European Folklore and Ethnology in general.''
|-
|'''Bliainiris'''
|sraith
|1982
|Cuman staire agus seandálaíochta Thuaisceart Mhaigh Eo
|
|
|-
|'''[[Bolg an tSoláthair (Cumann na nÉireannach Aontaithe, 1795)|Bolg an tSolair]]'''
|Iris
|1795
|'Or The Gaelic Magazine' - Aistí, Amhráin is Gramadach.
|
|Clóite fé chúram na h-[[Cumann na nÉireannach Aontaithe|Éireannaigh Aontaithe]]. Aon eagrán amháin a eisíodh. Aistriúcháín le [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1047 Charlotte Brooke] ann
|-
|'''Cairde na Cruite'''
|Nuachtlitir
|1990-'10
|
|
|
|-
|'''Céim'''
|sraith
|1970&gt;?
|Coimisiún le rinicí Gaeilge
|
|
|-
|'''Ceol'''
|Sraith
|1963-86
|a journal of Irish music
|''Breandán Breathnach''
|
|-
|'''Ceol Tíre'''
|Billeog eolais
|1973&gt;?
|Cumann Cheol Tíre Éireann = Folk Music Society of Ireland
|
|BÁC
|-
|'''Channel'''
|iris liteartha
|2019&gt;
|Iris liteartha dírithe ar an “dúlra, imní an chomhshaoil, agus smaoineamh éiceolaíochta”.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/abhar-i-ngaeilge-a-lorg-ag-iris-liteartha-i-mbaile-atha-cliath/|teideal=Ábhar i nGaeilge á lorg ag iris liteartha i mBaile Átha Cliath|dáta=2023-06-01|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;
|[[Cassia Gaden Gilmartin]];
Eagarthóir Gaeilge: [[Simon Ó Faoláin]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://channelmag.org/about-channel/|teideal=About - Channel, Ireland's Environmentalist Literary Magazine|language=en|work=[[Channel]]|dátarochtana=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;
|I mBéarla go príomha; beagán i nGaeilge ó 2020 i leith, taobh le haistriúcháin go Béarla. Lonnaithe i mBaile Átha Cliath.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|-
|'''CNAG'''
|iris/nuachtlitir?
|1991- 1995
|Conradh Na Gaeilge 6 Sraid fhearcar BÁC 2 01757401-2 50p
|
|Eagrán 07 ‘93 táille 50p comóradh 100 bliain d e CnaG
|-
|'''Cogar'''
|Iris
|1964-69&gt;?
|The newsletter of Comhlachas Daonscoil
|
|
|-
|'''Comhaltas'''
|Bliain-iris
|
|Bliain-iris comhaltas Ceoltoirí Éireann
|''T.P. Ó Díomsaigh''
|
|-
|'''Comhaltas Ceoltóirí Éireann'''
|
|1976&gt;?
|'Comhdháil'
|
|
|-
|'''Corca Dhuibhne Beo / Mid and West Kerry Live'''
|Iriseán - agus ar líne
|2009-2026&gt;
|Corca Dhuibhne, Ciarraí
|''Lorcán Slataire agus Mossy''
|Ag freastal ar Phobal Iarthar agus Lár-Chiaraí. Cinntítear go bhfuil an oiread Gaeilge is atá Béarla san iris. Diúltaíonn  Foras na G. agus Údarás na G maoniú dóibh.
[https://www.westkerrylive.ie/ West kerry Live]
|-
|'''Craic'''
|Nuachtlitir
|1993&gt;?
|Nuachtlitir Comhaltas an Chreagáin (The very occassional newsleter of CC)
|
|Uimhir 2 Eanáir 1993
|-
|'''Cuisle na nGael'''
|Iris
|?&lt;1985 -94&gt;?
|Iris Bhliaintiúl Chraobh an Iúir / The Journal of the Newry Branch Gaelic League
|
|
|-
|'''Dál gCais'''
|Iris
|1972-93
|The Journal of Clare
|''Séamus Mac Dhaibhéid''
|
|-
|'''Duillí Éireann (Irish Pages)'''
|Iriseán Dé bhliantiúl
|
|Iris scríbhneoireachta comhaimseartha – “ An teagrán Gaeilge dha theangach.
|
|foilsithe i mBéal Feriste?
|-
|'''Dála Gaedhal'''
|billeog 
|1957 &gt;?
|Clann na Gaedhealtachta a d’fhoilsigh
|
|Clólann Juverna Teo., 4 thrácht (quote) as rosc agus eile agus torthaí chrannchur Taisge Éireann Sráid Árann Thoir BÁC, guthán sealadach 46956, An árd sgoil, sráid Duibhis, Béal Feirst,  guthán 22210
|-
|'''Eagar'''
|Ráitheachán
|1950?
|Ráitheachán dhátheangach CnG
|''Anraoi Ó Liatháin''
|'Rosc' an teideal nuair a tiontaíodh ina coicíseán é
|-
|'''[[Éigse (iriseán)|Éigse]]'''
|iriseán
|1939&gt;?2006&gt;?
|a journal of Irish studies, Index to volumes 1-30 –
Leabharlann na hÉireann
|''Colm Ó Lochlainn''
|''/ Published (with the aid of the Adam Boyd Simpson Bequest) for the National University of Ireland''
|-
|'''Éigse Cheol Tíre'''
|
|
|
|
|Brún agus Ó Nualláin Teo.
|-
|'''Éire ag na Náisiúin Aontaithe'''
'''Ireland at the United Nations,'''
|Sraith leabhair
|?&lt;1957-1962&gt;?
|
|
|
|-
|'''Éire-The (Irish) Nation'''
|Nuachtán
|1923-24
|Den chuid is mó i mBéarla le roinnt i nGaeilge
|
|
|-
|'''Éire go Brágh'''
|iriseán
|
|A Monthly Bilingual Magazine for the Preservation and
Promotion of the Language, Industries, Music, Art and Literature
|
|
|-
|'''Éiriu'''
|sraith
|1904-07
|School of Irish Learning. Dublin Acadamh Ríoga na hÉireann
|
|Saothar ag Osborne Bergin, Kuno Meyer, agus John Strachan ann.
|-
|'''[[Fáinne an Lae 1898-1900|Fáinne an Lae]]'''
|Nuachtán
|1898-00 &amp;1918-20
|Páipéar reachtmhaine dá theangach chum Gaedhilge
do chur ar aghaidh. CnaG BÁC,
|''https://www.coislife.ie/product/fainne-an-lae-agus-an-athbheochan-1898-1900/?attribute_pa_cludach=bog''
|''Súadh é isteach sa Chlaidheamh Soluis nuair a theip ar chúrsaí airgeadais an iris seo''
|-
|'''Féile Zozimus'''
|sraith
|1992-94
|Curtha i gcló ag Gaelinn
|
|
|-
|'''Fianna'''
|Nuachtán
|1915-1916&gt;?
|Míosúil – roinnt gaeilge ann
|
|Fianna publishing Co.
|-
|'''Forbairt'''
|Iris nuachta
|?&lt;2007&gt;?
|Comhairle Chontae Dhún na nGall, Rannóg pobail, fiontar
Agus seirbhísí cultúrtha
|
|
|-
|'''Gaedelica'''
|Iris
|1912-13
|Tomás Ó Rathile
|
|
|-
|'''Glór Don Phobail'''
|Iris
|?&lt;2007&gt;?
|Pobal le Chéile Teo. Ag obair ar son forbairt Pobail Chloich
Cheann Fhaola, gort a choirce
|
|
|-
|'''Glór Inse Bán'''
|sraith
|?&lt;1971 – 1979&gt;?
|Coiste Ghlór na nGael – Templeglantine (Teampall an Ghleanntáin?)
|
|Bhí baint ag Micheál ó hAirnéide leis
|-
|'''Glór Lurgain'''
|Nuachtlitir
|?&lt;1945&gt;?
|Eisithe sa Lurgain
|
|www.pobailcl.com
|-
|'''*Gníomhaithe Spriocanna Domhanda/Global Goal Getters'''
|Irish lín agus Clóite
|2021&gt;
|Iris  lán le dánta, ealaion agus físeán daltaí bunscoile ar théama spriocanna na Náisiúin Aontaithe. Iontrálacha sa chomórtas atá sna  míreanna. 4 chinn in aghaidh na bliana.Clóitear an ceathrú ceann i Mí Aibreáin le míreanna na mbuaiteoirí.
|
|An Roinn Gnóthaí Eachtracha
Mura gcuirtear aon ní chucu i nGaeilge ní bhíonn aon Ghaeilge san iris.Aaistrítear an Ghaeilge ar mhaithe leis na Neamh-Ghaeilgeoirí..
|-
|'''Guth agus Tuairim'''
|sraith
|?&lt;1980&gt;?
|[Dublin] Association of Principals and Vice-Principals of
Community and Comprehensive Schools.
|
|
|-
|'''Guth na nGaedhael'''
|Iris
|1904-1938&gt;?
|Míosagán dhátheangach CnG Londan
|
|''being an half-yearly bi-lingual magazine published by the Gaelic League of London, and containing the programme of the Irish Musical Festival at the Queen's Hall on St. Patrick's Day.''
|-
|'''Guth Ó Thuaidh'''
|Iris
|2008 -'14&gt;?
|Nuachtlitir Chumann Chultúrtha Mhic Reachtain,
Béal Feirste Ag sprageadh na Gaeilge i mBéal Feriste
|
|
|-
|'''Inis Fáil'''
|
|1904&gt;10?
|&quot;A magazine for the Irish in London.&quot; Published to maintain
A sympathetic contact between Irishmen living abroad”
|
|London Branch of the Gaelic League], 1904-1910&gt;
|-
|'''Inis Magazine'''
|Iriseán
|&lt;2003-'17&gt;
|Iris Children's books Ireland a phléann is a dhéanann
léirmheastoireachta ar leabhair leanaí na hÉireann i mBéarla is i nGaeilge
|
|
|-
|'''[https://republicanarchive.com/2024/09/15/iris-magazine/ Iris]'''
|iriseán
|1981 - 2015
|'The republican Magazine
|
|IRIS was an English and Irish language magazine which focuses on Irish republicanism, Irish politics, current affairs, history and foreign affairs. 
|-
|'''Iris Iar Chonnacht'''
|Iris
|1970
|Iris chun gael na cathrach a mhealladh siar chun lonnú in iarthar Chonnacht.
|''Seosamh Ó Cuaig, Des Fennel''
|
|-
|'''Iris Na Gaeilge'''
|Iris
|2001- '11
|Iris Dé-bhliaintiúl [[Coláiste na nGael]] (gréasán Gaeilge sa Bhreatain)
|
|http://www.colaiste-na-ngael.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214124044/http://www.colaiste-na-ngael.com/ |date=2022-02-14 }}
|-
|'''Irish Pages – Duillí Éireann'''
|sraith
|2002-'14&gt;
|
|
|
|-
|'''Iris na Mara'''
|Iris
|2002-'06 2014&gt;
|Maritime Institute of Ireland, Dún Laoghaoire
|
|
|-
|'''Iris na Nodlag'''
|Bliainiris
|1945&gt;?
|Ógraidh Croise Deirge na hÉireann; The Irish Junior Red Cross.
|''Leslie De Barra a bhunaigh''
|Bean céile Tom Barry an Poblachtánach
|-
|'''Iris Teoin/ Wolfe Tone annual'''
|Bliainiris
|1932-'54
|
|''Brian Ó hUigín''
|
|-
|'''Irisleabhar na bhFiann'''
|Irisleabhar?
|1964
|Fianna Éireann
|
|
|-
|'''Irisleabhar Ceilteach'''
|Irisleabhar
|1952-54
|Irish Society Cambridge, Toronto Tír, Teang Ceol
|''Iain Mac Aoidh, Pádraig Ó Broin''
|
|-
|'''Irisleabhar Mhuineacháin,'''
|Irisleabhar
|1976 -83&gt;?
|An Cumann Gaelach, Iris chraobh Mhuighneachán de CnG
|
|
|-
|'''[[Irisleabhar na Gaedhilge]] / The Gaelic journal'''
|Irisleabhar
|1882 -1909
|Exclusively devoted to the preservation and cultivation
Of the Irish language
|''Osborne Bergin''
''Eoghan Ó Gramhnaigh''
|Ghlac CnG seilbh ar an Irisleabhar i 1894 tar
éis do bhaill as Aontacht Na Gaeilge agus CnaG é a bhunú in 1893. Scríobh Páraic Mac Piarais, Eoin Mac Néill agus Peadar Ó Laoghaire

[http://irisleabharnagaedhilge.fng.ie/index.php?irisleabhair_function=1&amp;irisleabhair_file=IG01-3 téacsanna ar líne]{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|'''Iris na Nodlag'''
|
|1944&gt;?
|Ógraidh Croise Deirge na hÉireann;
|''Máire Ní Mhurchuadha''
|
|-
|'''Iris Drong Átha Cliath'''
|
|1939-.
|National Association of the Old I.R.A. 1886-1963
|''Oscar Traynor''
|
|-
|'''Laochra Léinn'''
|Iris
|1992 &gt;?
|Bróisiúr Mheánscoil Feirste – anscoilbhliain 1991-1992
|
|bunaíodh an choláise i 1991
|-
|'''Leaves – Billeoga'''
|
|1938&gt;?
|“Politics, Literary, Irish, Ireland, Monthly . [1 Eanáir - 2 Feabhra]
|Louis N. le Roux
|foilsithe Michaelmas i mBÁC
I mBéarla dar le Marsh's Library ach altanna ar an nGaeilge agus i nGaeilge in imleabhar a h1 uimhir a h1. Im. 1 uimh 2 ar díol ag https://www.abebooks.com/Leaves-Billeoga-Political-Literary-Irish-Ireland-Monthly/30547596652/bd 
|-
|'''Ná Bac Leis'''
|Páipéar
|1921
|Clóite 'Internment Camp, Ballykinlar'. 3 h-eagrán,
Alt amháin i nGaeilge i ngach eagrán
|
|
|-
|'''Newsletter of the School of Celtic Studies'''
|
|1987-96
|'Scéala Scoil an Léinn Cheiltigh'
|
|
|-
|'''Nuachtlitir An Droichead'''
|nuachtlitir
|?&lt;1998&gt;?
|Béal Feirste
|
|
|-
|'''Nuacht Leabharlann Náisiúnta NA hÉireann'''
|
|1999-&gt;?
|BÁC leantar mar NLI NEWS
|
|
|-
|'''Nuacht SMI'''
|
|
|
|
|
|-
|'''Oideas'''
|Iris
|1968&gt;?
|Ráiteachán Roinn Oideachais
|
|
|-
|'''Ríocht na Midhe'''
|Sraith
|1955&gt;?
|records of Meath Archaeological and Historical Society.
|
|
|-
|'''Rosc (Dhá theangach)'''
|Iris
|1951 – 1982&gt;?
|Iris Dhá theangach Chonradh Na Gaeilge CnaG 20p
|''Pádraig Ó Fearaíl''
|Lean seo i ndiaidh 'Eagar' IMLeabhar 30 Uimh.5 Nollaig 1981 / Eanáir 1982
|-
|'''Samhain'''
|Iriseán
|1901-17&gt;?
|Iris WBYeats
|''W.B. Yeats''
|[Cúirtéis clódóir] Foilsithe in éindí leis an Irish Week?????????
|-
|'''Scéal (irisleabhar)'''
|Irisleabhar
|2011-'15&gt;
|Journal of Coláiste na nGael, Britan.
|''Scéal acts as our campaign briefing document''
| ''lean seo 'Iris Na Gaelige''' 
''A5, 12 leathanach, 4 uair sa bhliain, 90% as Béarla''
|-
|'''Scéala'''
|sraith
|197?&gt;
|Comhaltas Ceoltóirí Éireann – craobh Ardscoil Rís
|
|'''Gló G' dar le Tais.CDÉ.'' 
''Scríobh Úna Uí Dhíosca ann''
|-
|'''Scéalta (Dromahair)'''
|Nuachtán
|2015&gt;
|Ráiteachán i mBéarlaach colún Ghaeilge ann.
|
|
|-
|'''Scéal chatha Luimnighe'''
|Irisleabhar
|1922/3?
|Limerick War News
|
|
|-
|'''Scéala Éigse Éireann'''
|Iris
|?&lt;2008&gt;?
|Iris Poetry Ireland formhór i mBéarla
|
|
|-
|'''Scéilíní'''
|Iris
|?&lt;2009&gt;?
|Nuachtlitir Dhátheangach choláiste Oriall
|
|
|-
|'''Sean Óglach'''
|Irisleabhar
|
|Official organ of the National association of Old Irish republican Army
|
|
|-
|'''Sinsear'''
|irisleabhar
|1979 -2019
|''The Folklore Journal', Roinn Bhéaloidas Éireann, An Coláiste Ollscoile''
|
|An 10ú hEagrán 2019 – 9= 2005. níor foilsíodh aon cheann idir 1984-89
|-
|'''Spaoi'''
|Greannán
|
|Education magazine for 1st and 2nd class
|
|Folens
|-
|'''[[Splonk]]'''
|Ríomhiris	
|2019&gt;2024
|Iris dátheangach [[Splancfhicsean|splancfhicsin]]
|Príomheagarthóir: [[Nuala Ní Chonchúir]]
|[https://www.splonk.ie Splonk.ie]
Ar sos ó 2024 i leith
|-
|'''Sult'''
|Irisleabhar
|1961
|Coláiste Oiliúna Naomh Pádraig ??????? Folens??????????
|
|
|-
|'''[[TEANGA]]'''
|irisleabhar
|1979—
|[[Cumann na Teangeolaíochta Feidhmí in Éirinn]] IRAAL
|
|
|-
|'''Teangeolas'''
|Iris
|1974-'01
|Iris débhliantiúil Institiúd Teangeolaíochta Éireann
|
|''Bhí an chéad eagrán i nGaeilge agus dhá- theangach as sin amach ?????????''
|-
|'''Teoiric'''
|Iris
|1971 - 1980&gt;?
|Theoretical Journal of the Republican Movement. ''&quot;without theory there is no movement&quot;''
|
|15p https://www.leftarchive.ie/document/2109/#comments
|-
|'''The Gaelic Voice'''
|Iris
|1990
|Béal Feirste
|
|
|-
|'''The Irish People / An Choismhuintir'''
|Irisleabhar
|1973
|Republican movement Ireland a chur i gcló
|
|
|-
|'''The Standard – An t-Iolar'''
|Irisleabhar
|&lt;?1950?&gt;
|Catholic Journal
|''Peadar? Kirby''
|Bhí Paddy Kavanagh ag scríobh ann. 
''Ghlaodhtí 'The Caholic Standard' mar leasainm air''
|-
|'''The Star / An Reult'''
|Nuachtán
|1929 &gt;?
|&quot;A national weekly devoted to politics, economics &amp; social
Affairs.&quot;review.&quot; - míosagain ó 1930 ar aghaidh
|
|Baint ag cumann na nGaedhael leis
|-
|'''The United Irishman'''
|Nuachtán
|1899-1906
|National weekly review
|
|
|-
|'''The United Irishman'''
|Nuachtán
|1932-1933
|Foilsicheán de chuid Cumann na nGaedheal – Foilsithe ag 'The Star'
|
|
|-
|'''Tomhas na Teanga'''
|Sraith alt
|2002 – 2010
|Tomhas na Teanga is a series of articles appearing in
The National Hibernian Digest,
|Séamas Ó Neachtain, a.k.a. Jim Norton
|http://www.scoilgaeilge.org/t_na_t/T_na_T_Mar2010.htm
|-
|'''Treoir'''
|Iris
|1968&gt;'14
|Iris Chomhaltas Ceoltóiri Éireann
|
|
|-
|'''Uladh'''
|Iris
|1904-1905
|a literary &amp; critical magazine.
|
|
|-
|'''United Irishman'''
|Nuachtán
|1933 – 1936
|Ainm nua 'the united Irishman' de chuid Cumann na nGaedheal
|
|http://www.scoilgaeilge.org/t_na_t/index.htm
|}

== Gaeilge ⁊ Gaidhlic (⁊ Béarla) ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|+ Gaeilge ⁊ Gaidhlic (⁊ Béarla)
! scope=col | Teideal
! scope=col | Nuachtán / Iris
! scope=col | Blianta
! scope=col | Buneolas
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Eagarthóir
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Breis eolas / Nasc
|-
|'''[https://anpáipéar.ie/2025/10/aiteachcueir-irisin-nua-de-chuid-aerachaiteachgaelach/ Aiteach / Cuèir]'''
|Iriseán
|2025
|Irisí a dó Aerach Aireach Gaelach.  don phobal Aiteach-Cuèir ar dhá thaobh de Shruth na Maoille.
|Stiofán Ó Briain
|Conall Ó Duibhir an dearthóir.  Maoinithe ag Colm Cille.
d'eisigh an dream céanna 'An Gairdín'  an bhliain roimhe.
|-
|'''Am Foran'''
|nuachtlitir
|?&lt;2013&gt;?
|The Gaelic council of Nova Scotia newsletter
|
|Gaidhlig den chuid is mó
|-
|'''An Deo-Ghréine'''
|
|
|
|
|
|-
|'''An Gaidheal'''
|
|1923-49&gt;?33
|The official magazine of An Comunn Gaidhealach
|
|
|-
|'''[[Buaidh]]'''
|iris
|2015&gt;
|Iris de chuid [[Misneachd na hAlban|Mhisneachd na hAlban]]
|
|[https://www.misneachd.scot/ misneachd.scot/]
|-
|'''Causeway / Cabhsair'''
|iris
|
|Iris scríbhneoireachta Éireannaigh agus Albanaigh
|
|Iris ó [[Oilthigh Obar Dheathain|Ollscoil Obar Dheathain]] i ngach teanga de chuid an dá thír
[https://www.abdn.ac.uk/llmvc/research/word/causeway/ abdn.ac.uk/llmvc/research/word/causeway/]
|-
|'''Cothrom'''
|
|
|
|
|
|-
|'''Duillí ''(Journal of contemporary writing)'''''
|
|&lt;?2013?&gt;
|
|
|
|-
|'''Fear na Ceilidh'''
|
|
|
|
|
|-
|'''Gailig'''
|Iriseán
|1928-30
|Galaic na hAlban Cape Breton
|
|
|-
|'''Guth na Bliadhna / ''the voice of the year'''''
|Irisean
|1904-1925
|The monthly magazine of An Chonradh Gaidhealach
|
|
|-
|'''[[Mac-Talla (iris)|Mac-Talla]]'''
|Iris
|?&lt;1892-&gt;?
|Galaic na halban?? Sidni??
|''Alaisdair Mac Labhrainn''
|Eneas MacKay Alaisdair Mac Labhrainn
|}

== Ilteangach ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|+ Ilteangach
! scope=col | Teideal
! scope=col | Nuachtán / Iris
! scope=col | Blianta
! scope=col | Buneolas
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Eagarthóir
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Breis eolas / Nasc
|-
|'''An tEurópach'''
|irisleabhar
|1899-1900
|Irisleabhar ilteangach na heorapa – Éigse Ghaeilge
Choláiste na tríonóide a bhí ina mbun
|''Conall Cearnach, Patrick O Brien''
|'Ní bheidh slighe againn do Shacs-bheurla ann... Is beag is fiú cláirseach aon sreangan agus is beag is fiú sgoláire aon-teangain’  - Cuir i láthair na h-irise dar leis an alt 
in Comhar Iml. 39 Uimh. 4 le hAisling Ní Dhonnchadha
|-
|'''An Macaomh'''
|Iris
|1909-1913
|Iris trí theangach scoil éanna Gaeilge Béarla Fraincis, drámaí filíocht 7rl
|Pádraig Mac Piarais
|4 h-eagrán
|-
|'''An Sgolaire'''
|Nuachtán sheachtainiúil
|?&lt;1913&gt;?
|Nuachtán trí theangach (G,B, F)de chuid daltaí Scoil Naomh
Éanna. Clóadh 50 cinn agus dioladh ar 1p an ceann iad.
|
|
|-
|[[Carn (iris)|Carn]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228181545/https://www.celticleague.net/carn/ |date=2021-02-28 }}
|Iris
|1973-2014&gt;
|Iris ráithiúl an Chonradh Cheilteach /Celtic League i 7 dteanga
|
|''A Link between the Celtic Nations'''
https://www.celticleague.net/carn/
|-
|'''Fianna'''
|Iris
|1911- 1913&gt;?
|Iris i mBéarla agus Spáinis do Ghael na hArgaintíne
|
|
|-
|'''Glór don Phobal'''
|Iris
|2002 -2007&gt;?
|Ag obair ar son Forbairt Pobail [[Cloch Cheann Fhaola|Chloch Cheann Fhaola]] -
Iriseán Pobail le Chéile, Leitir Cheanann. An é seo Glór don Pobail?
|
|
|-
|'''Hunmanitas'''
|Iris
|1930-1931
|i nGaeilge, Béarla, Fraincís scata Gaeilgeoir i mBÁC (muintir Humanitas) a bhunaigh é.
|''Tomás Ó Cléirigh''
|
|-
|'''Irisleabhar Hibernia'''
|
|1938&gt;56&gt;?
|I nGaeilge, Béarla agus i bhFraincís na hEilvéise
|
|Déanta i bhFribourg
|-
|'''Na Feadánaigh'''
|sraith
|1963
|The whistle Players' (i mBreatanais atá seo)
|''Breandán Breathnach''
|
|-
|'''Scéala Scoile'''
|Iris
|?2000-2017&gt;
|Iris séasúrach Shruth na Gaeilge, Cláiste Chaitríona Ard Mhaca
|
|Eagrán 30 Nollag 2016
|}

== Sraith Gaeilge i nuachtáin Bhéarla ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|+ Sraith Gaeilge i nuachtáin Bhéarla
! scope=col | Teideal
! scope=col | Nuachtán / Iris
! scope=col | Blianta
! scope=col | Buneolas
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Eagarthóir
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Breis eolas / Nasc
|-
|'''An Teanga Bheo'''
|
|
|Colún san Irish Times
|
|
|-
|'''Billeog'''
|
|
|Leathanch Altanna Gaeilge an Irish Times
|''Pól Ó Muirí''
|
|-
|'''[[The Echo]]'''?
|nuachtán
|?
|?
|?
|
|-
|'''Liatroim Ag Labhairt'''
|Leathanach míosúil
|2015-2016&gt;
|Leathanach de cheithre ghné alt Cainteoir na míosa,
Colún na staire, seanfhocail,
|''Proin Ó Duigneáin''
|
|-
|'''The Soverign Independent /An Saorfhlaitheas'''
|Nuachtán
|?2012 &gt;2015?
|Teoiricí Comhcheilge is a dtionchar ar Éirinn.
An t-eagrán deireanach ag scríobh an teideal in nGaeilge freisin, leathanach cúil i nGaeilge
|''á chruthú i dTuaisceart Liatroma''
|
|-
|'''Tomhas na Teanga'''
|Sraith alt
|2002 – 2010
|Tomhas na Teanga is a series of articles appearing
In the National Hibernian Digest,
|''Séamas Ó Neachtain, a.k.a. Jim Norton''
|http://www.scoilgaeilge.org/t_na_t/T_na_T_Mar2010.htm
|-
|'''Treibh'''
|
|
|Altanna Gaeilge ón Irish Times
|''Pól Ó Muirí''
|www.irishtimes.com/culture/treibh
|-
|'''[[Wings]]'''
|Iris
|? – 2026&gt;
|Colún rialta le [[Fearghas Mac Lochlainn]] faoin teideal &quot;Ainmneacha Éanlaith Éireann&quot;
|
|[https://birdwatchireland.ie/publications-list/publications-wings/ birdwatchireland.ie/publications-list/publications-wings/]
|-
|'''Derry people, Peoples press, Connacht press, Connacht sentinel'''
|
|
|Bhí siad seo ag gacadh leis an deontas de €28 sa
Tseachtain chun ábhar Gaeilge áitiúl a chuir ar fáil
|
|
|}

== Teideal Gaeilge, altanna Béarla ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|+ Teideal Gaeilge, altanna Béarla
! scope=col | Teideal
! scope=col | Nuachtán / Iris
! scope=col | Blianta
! scope=col | Buneolas
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Eagarthóir
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Breis eolas / Nasc
|-
|'''Ag Déanamh Ceoil'''
|Irisleabhar
|
|52 fonn ceoil le húsáid i mbun múine.
|''Comhaltas Ceoltóirí na hÉireann''
|
|-
|'''Ainriail'''
|
|1975 - 1987
|A Belfast Anarchist Monthly
|
|7 n-eagrán ar fad https://irishanarchisthistory.wordpress.com/2012/12/15/ainriail-belfast-no-1-1985/
|-
|'''Ainriail'''
|
|1995-1996
|An Irish Anarchist Monthly
|
|Eagrán a 6 1996 50p   https://www.leftarchive.ie/publication/27/
|-
|'''AISÉIRÍ'''
|nuachtán
|?&lt;1967&gt;? Uimh. 5 1ml 24
|Saor Gaelach Críostúil! 6D
|
|Nuachtán an páirtí polaitiúl [[Ailtirí na hAiséirí]], - corporatism / fascism
|-
|'''An Bárr Buadh'''
|Irisleabhar
|1943&gt;
|Míosagáin, a monthly journal devoted to the activities
and general welfare of the members of First Division the Southern Command and the L.D.F. ...
|
|
|-
|'''An Camchéachta / The Starry Plough'''
|
|1975-2009&gt;?
|The theoretical Magazine of the Republican Struggle - 8p
|
|Iris an IRSP a scoilt ó Shinn Féin
|-
|'''An Cosantóir'''
|Iris
|?&lt;1947&gt;?
|The Defence Forces Magazine
|
|
|-
|'''An Eochair'''
|Iris
|1973 -1977
|A Bulletin of the Irish Republican Movement, Long Kesh
|
|https://www.leftarchive.ie/publication/2841/
|-
|'''An Fianach'''
'''''The Fenian'''''
|nuachtán
|1952&gt; 
|Ireland's aspiration is for Unbounded Nationality
|
|
|-
|'''An Fiolar'''
|Iris
|1930&gt;158&gt;?
|Irisleabhar Scoile na Mainistreach (conc na mainstreach i dTuaisceart Éile)
|
|
|-
|'''An Focal'''
|Iris
|?&lt;2012&gt;?
|Irish Mhiic Léinn Ollscoil Luimnifgh
|
|
|-
|'''An Gael'''
|sraith
|1985
|Irish Arts Centre New York
|
|
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/02/an-ghuth-18-november-1978.pdf An Ghuth]'''
|iris
|1978-1979
|The voice of Sinn Féin. (dún na nGall)
|
|
|-
|'''An Glór'''
|sraith
|?&lt;1943-55&gt;?
|The voice of the Guild of Irish Journalists
|''Riobard A. Bramham.''
|
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2024/10/an-glor-1-jan-2007.pdf An Glor]'''
|iris
|2007
|Newsheet of Belfast Republican Socialist Youth Movement 
|
|
|-
|'''An Glór Gafa'''
|ráiteachán
|1989-92
|'the captive voice” iris cimí poblachtach i H-block 26 cinn ar fad
|''Brian Campbell / Mícheál Mac Giolla Gunna''
|Clóite agus dáilte ag Sinn Féin i mBéal Feriste
|-
|[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/02/an-guth-august-1972.pdf An Guth]
|iris
|1972-1973
|Arna eisiúna ag cumann Brian Ó Diollúin, Sinn Féin Corcaigh
|
|
|-
|'''An Réabhlóid'''
|
|1984-1992
|Journal of People's Democracy
|
|foilsithe ag an ngluaiseacht People's Demcracy
|-
|[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/06/an-pobal-eirithe-spring-1991-1.pdf An Pobal Éirithe] - The rRsen People
|Iris
|?&lt;1989 -1991&gt;?
|The Magazine of The Irish in Britain representation Group
|
|alt amháin i nGaeilge ag Pádraig Ó Conchúir in Uimh. a 5
|-
|'''[[An Phoblacht]] / Republican News'''
|Nuachtán
|19??-2015&gt;
|Nuachtán e chuid Shinn Féin
|
|
|-
|'''An Phoblacht'''
|Iriseán
|2019-2020&gt;
|Iriseán treasbhliantúil Shinn Féin £5 £4
|
|
|-
|'''An Saorstát / The Free state'''
|Nuachtán
|
|Seachtanán i mBéarla ar
|
|
|-
|'''An Saoghal Gaedhealach'''
|Iris/Nuachtán
|?&lt;1918-1919&gt;?
|
|''Ua hÉigeartaigh''
|
|-
|'''An Saoghal Gaedhealach'''
|Irisleabhar
|1950&gt;?
|The Vocational Education Bulletin Supplement
|''foilsithe i Loch Garman''
|
|-
|'''An Scéal'''
|Nuachtlitir
|2006-'10
|the newsletter of the Irish community in Scotland
|''riomhlitir ar fáil i gcóip crua ó leabharlanna i nGlaschú''
|
|-
|'''An Seanachaidhe /The Milesian'''
|
|1893-18?
|lámhscríofa ag Árt Ó Gríofa – idir láimhe ag an Celtic Literary Society
|''Liam Ó Maolruanaidh - William Rooney''
|
|-
|'''An Solas'''
|Iris
|?&lt;1965&gt;?
|The Monthly Magazine of The Irish Comunist Group - Oct 19065
The Monthly Magazine for Irish Workers - Nov 1965
|
|
|-
|'''An Solas'''
|Iris
|2004- 2006
|
|
|https://www.leftarchive.ie/document/318/
|-
|'''An Spréach'''
|Iris
|2018 - &gt;2020
|Indpendent non-profit Socialist Rpubicanmagazine.  £2.50 €3.00. [leantar leis ar FB.]
|
|https://www.lasairdhearg.com/anspreach/  Seacht n-Iris ar fad
|-
|'''An Taisce'''
|Iris
|1975 - &gt;?
|Ireland's Consevation Journal
|
|
|-
|'''The Standard / An tIolar'''
|seachtanán
|
|
|''Peadar Kirby''
|
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/09/21349-an-to-no1.pdf An tÓglach]'''
|Quarterly Journal
|1918-22 
1967 - 1970
|“The official organ of the Irish Volunteers” .
|''(cinn eile ann leis Pierce Beaslaí)''
|''D'fhostaigh an t-airm Seán Ó Conchubhair chun cuidiú leo i gcúrsaí poiblíochta agus chun an iris a thabhairt amach''
|-
|'''An tÉireannach'''
|Iris
|1985?&gt;88?
|Iris an 'Irish Association' i bParás - 
Iris cultúrtha a plé litriocht, ealaín 7rl, 
Dhá nó trí chinn sa bhliain. Corr-alt i nGaeilge
Agallamh déanta le Becket.
|''Dave Conachtan''
|Scríbhneoir eile a b'í Sylvua Hotinger
Imircigh oillte as Éire a bhí san IA. Níor chláraigh siad a gcumann sa bhFrainc de reéir an dlí ach d'oscail siad Beár Éireannach i bParás agus bhíodh ranganna Gaeilge, Ceol Gaelach 7rl á n-eagrú acu.
|-
|'''An t-Éireannach Aontuighthe'''
|Iriseán
|1948
|The United Irishman: the voice of Irish republincanism
|
|
|-
|'''Ár n-Éire / Old'''
|
|1919-1923
|New Ireland publishing – weekly review
|
|
|-
|'''Beltaine'''
|Iris
|&lt;1901&gt;?
|I mBéarla den chuid is mó
|''W.B.Yeats''
|''Thug pé brabús do CnG''
|-
|'''Biatas'''
|Iris
|1966-&gt;?
|The Tillage Farmer
|
|
|-
|'''Bullán'''
|Irisleabhar
|1994&gt;?
|An Irish studies journal
|
|''Willow Press, Oxford''
|-
|'''Cara'''
|Iris
|?&lt;2014&gt;
|Iris do phaisinéirí eitleáin Air Lingus
|
|
|-
|'''Cáirdeas'''
|Iris
|?&lt;1941&gt;?
|Journal of the Gaelic Christian Fellowship.
|
|
|-
|'''Cath Maige Mucrama'''
|
|?&lt;1975&gt;?
|Imleabhar 50 d'imleabhar an chumain sin
|
|
|-
|'''Céim'''
|Iris
|1972 -'15&gt;?
|Iris Oifigiúl An choimisiún le Rincí Gaelacha (dé-bhliantúil)
|
|
|-
|'''Cogar'''
|Iris
|1974
|Iris Chomhaltas Ceoltóirí Éireann
|
|http://homepage.tinet.ie/~cuisle1/cuisle.htm
|-
|'''Cuisle'''
|Iris
|2011
|The voice of the Members (Fianna Fáil)
|
|
|-
|'''Dúchas'''
|nuachtlitir
|1972-79
|Scríobh Mac durcá?? agus Ó Murchú ann
|
|Irish American Cultural Institute. St. Paul Minnesota
|-
|'''Dúiche Néill'''
|tréimhsechán
|1986-96&gt;?
|“Tréimhseacháin léannta” áitiúl
|
|Scríobh Proinsias Ó Conluain ann go minic
|-
|'''Eile'''
|Iris
|2013 &gt; 2021
|Iris don Aerach,
|Scot de Buitléir
|
|-
|'''Éire 19'''
|Irisleabhar
|1977
|University of Florida],
|
|
|-
|'''Éire'''
|Nuachtán
|1923 Ean- Bealtaine
|Seachtainiúl
|Countess Markievicz
|Clóadh i nGas Chú na hAlban chun theacht i dtír ar chinnsearacht Stát le linn an chogadh Catharga. Tháinig seo i ndiaidh 'Poblacht na hÉireann'. 
|-
|[https://republicanarchive.com/category/1940s/ '''Éireannach Aontuighthe''']
|Iriseán
|1948- 1964&gt;?
|The United Irishman - &quot;The Voice of Irish Republicanism&quot;
|
|[https://catalogue.nli.ie/Search/Results?lookfor=Éireannach+Aontuighthe&amp;type=AllFields Vol. 2 No. 3 1949] 
Leantar leis an dteideal seo go dtí 1951 agus i 1952 cuirtear an teideal béarla chun tosaigh leis an ceann Gaeilge i ribín agus an nath 'Is í an Phoblacht ár gcuspóir&quot;  thíos fé.
|-
|'''Éire  Ireland'''
|Irisleabhar
|1949 – 1973
|Iris sheachtainiúl Na Roinne gnóthaí Eachtaracha = Ireland: Weekly etc
|
|Leantar é le Ireland Today
|-
|'''Éire-Ireland'''
|Irisleabhar
|1914-16&gt;1918-22
|&lt;nowiki&gt;http://www.corkpastandpresent.ie/localstudies/newspaperlist/a-g/&lt;/nowiki&gt;
|
|
|-
|'''Éire-Ireland'''
|Irisleabhar
|1966&gt; 1995-?
|a journal of Irish studies
|
|The Irish American Cultural Institute, St Paul, Minesota
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2024/12/eire-nua-1971.pdf Éire Nua]'''
|Iris
|1971, 1972.
'74, '80. '90 &amp; 2000
|the social and economic programme of Sinn Féin. 
|
|Feabhra 1980 - “Irislitir makes it’s reappearance with this issue. Two copies will be sent to each cumann and they should be passed around for members to read and study.”
[https://catalogue.nli.ie/Record/vtls000852528 LNÉ]
|-
|'''[https://republicanarchive.com/2025/01/06/eolas/ Eolas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250925125902/https://republicanarchive.com/2025/01/06/eolas/ |date=2025-09-25 }}'''
|Iris
|1973 - 1975
|International Newsletter of the Irish republican Movement
|Seán Ó Cionnaith?
|Eolas was the International Newsletter of Official Sinn Fein in the 1970s.
|-
|'''Fianna'''
|
|1910/15?
|Clóite san Airgintín 
|''Pádraig Mac Mághnais''
|
|-
|'''Fianna Fáil'''
|Irisleabhar
|1914
|THE IRISH ARMY
A Journal for Millitant Ireland
|Terrence McSwiney
|
|-
|'''Focalín'''
|Iris
|1978
|(“A wee word” for the odd reader of CLR who does not understand the First Language) 
|
|
|-
|'''Forgnán'''
|iris
|?&lt;1962 &gt;?
|Journal of the Building Centre Dublin
|
|vol 1 No. 5 May 1962
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/09/fuascailt-july_august-1996.pdf Fuascailt]'''
|iris
|1996-2006&gt;?
|Irish Political Prisoners campaign
|
|
|-
|[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/02/glor-uladh-may-1955.pdf '''Glor Uladh''']
|iris
|1955
|&quot; The Voice of the Republican North&quot;
|
|6 heagrán atá sa gcód ag The digital Republican archive.
|-
|'''[[Guth agus Tuairim|Guth ⁊ Tuaraim]]'''
|nuacht iris
|1979 - 1984
|Iris mhíosúil áitiúil ó thús na 1980idí a bhaineann le hiarthuaisceart Dhún na nGall. Gaeilge sa chéad eagrán ach ní ina dhiadh sin.
|
|http://www.bealoideasbeo.ie/Guth_Tuairm?page=0
|-
|'''Inbhear'''
|sraith
|?&lt;2010&gt;?
|Journal of Irish music and dance
|''Niall Keegan''
|
|-
|'''Inis Fáil'''
|Iris
|1925&gt;?
|Bulletin de la Ligue pour l'Indépendance de l'Irlande.
|
|
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2024/10/iris-no-12-1988.pdf Iris]'''
|iris
|?&lt;1988 -91&gt;?
|The Republican Magazine
|
|November 1988 - Number 12
May 1991 -  Number 16
|-
|'''IRIS'''
|Iris
|1981–1993, 2005–2019
|Gnóthaí Eachtracha, Bureau d’Affaires Etrangéres
|
|Imeartas focal a bhí sa teideal a dtánaig ó ‘Irish Republican Information Service” - dé-bhliatúil.
|-
|'''Iris An Airm'''
|Nuachtán
|1922&gt;?
|Foilsithe I mBÁC go Laethúil seachas an Satharn
|
|
|-
|'''Iris An Gharda,'''
|
|1969/1970
|
|
|&lt;nowiki&gt;http://www.policehistory.utvinternet.com/irisang.html&lt;/nowiki&gt;
|-
|'''Iris Bheag'''
|Nuachlitir
|1987-1994?
|the intention of this litle magazine is to provide a means of
exchanging ideas and developing sinn Féin’s policies and strategies by disscussion. Rules 4. Material can be in Irish Or English7. IB is issued Free. Ib will be issued Monthly
|
|The Education department 44, Parnell Square,
Dublin 1 Irish inbhéanach Shinn Féin – Aengus Ó Snod.
|-
|'''Iris Fhianna Fáil,'''
|
|
|
|
|Teideal Nua: FF Newsletter
|-
|'''Iris Oifigiúl'''
|Iris
|?&lt;2011&gt;?
|Irish Oifigiúl de chuid an rialtas
|
|[Uimh. 48 – 2011]
|-
|'''[[:en:Lia_Fáil_(political_party)|Lia Fáil]]'''
|Iris
|1957
|Fr. Fahy 10 -neagrán – he single handedly wrote the 10 highly inflamatory newspapers resulting in demotion in 1959
|Father John Fahy
|Organ of the Land and Industrial Army of Ireland.
|-
|'''[https://muse.jhu.edu/journal/141 New Hibernia review / Iris Éireannach nua]'''
|Iris ráithiúl
|1997&gt;2021
|St. Paul (Minnesota) Center for Irish Studies at the University of St. Thomas 1997
|Thomas Dillon Redshaw
|
|-
|'''Nua'''
|Iris
|1997&gt;2000?
|studies in contemporary Irish writing.
|Eugen O'Brien
|Jefferson City, TN: Carson-Newman College
|-
|'''Nuacht CIÉ'''
|Iris
|
|Baile Átha Cliath, An Roinn Faisnéise, Stáisiún Droichead an Rí.
|''Lorcán Ó Treasaigh''
|
|-
|'''Nuacht Náisiúnta'''
|
|1923-25
|
|
|
|-
|'''Nuacht Náisiúnta'''
|Iris
|1969 -1976
|Iris inmheánach de chuid Sinn Féin, foilsithe i Gardiner Place
|
|&lt;nowiki&gt;http://www.iol.ie/~rjtechne/century130703///////1960s/nuacht69.htm&lt;/nowiki&gt;
|-
|'''Obair'''
|Iris
|?&lt;2014-'14&gt;?
|Bulletin of the office of public works
|
|
|-
|'''Our Girls/ Ár gCailíní'''
|
|1930-1933
|The Magazine for the Girls in Ireland
|
|
|-
|'''[[Poblacht na hÉireann (nuachtán)|Poblacht na hÉireann]]'''
|Nuachtán
|1922-23
|Bhí eagrán Albanach, Deisceartach agus ceann leis
an dteideal bhreis War News ann
|
|Tháinig ‘Éire’ ina dhiadh tar éis bhás Childers a bhí i gceannas ar bolscaireacht poblachtánach.
|-
|'''Poblacht na nOibrithe'''
|Iris
|2012 - 2014
|
|
|iris de chuid éirigí a bunaíodh i 2006 https://www.leftarchive.ie/document/636/
|-
|'''[https://pogmogoal.bigcartel.com Póg Mo Goal]'''
|Iris
|2015-2020
|i bhfoirm nuachtán eisithe ag Pogmogoal.com
|
|Póg Mo Goal is a beautifully produced football magazine, from right here in Dublin.
|-
|[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/02/roisin-dubh-1975.pdf Roisín Dubh]
|Iris
|1975&gt;?
|The Voice of Kerry Republicanism
|
|
|-
|Rosc Catha
|Iris
|1972-&gt;1973?
|Published by Clanna Eireann
|
|&quot; Clann na hÉireann is a political movement representing the official Republican movement in England, Scotland and Wales&quot;  - Vol 1 No. 1 October 24 1972. 5p
|-
|'''[https://republicanarchive.com/2025/01/12/saoirse-irsp/ Saoirse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250114104418/https://republicanarchive.com/2025/01/12/saoirse-irsp/ |date=2025-01-14 }}'''
|Iris
|1980-2011
|Iris Pháirtí Shóisialta Phoblactánach na hÉireann (an IRSP)
|
|IRSP Paper (50p 70p abroad). dhá leathanach atá in [https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/07/saoirse-irsp-belfast-august-2011.pdf Eagrán 2011]
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/08/saoirse-the-tallaght-republican-september-1983.pdf Saoirse]''' , 
'''The Tallagh Republican'''
|Iris
|?&lt;1983&gt;?
|&quot;Eagran 1 Mean Fhómhair 1983&quot;
|
|' In each issue we'll have a small rang Gaeilge'.
Tugadh [[Tallaght Republican]] air I 1986 ach gan an rang beag Gaeilge. 
|-
|'''Saoirse Éireann Wolftone Weekly'''
|Nuachtán
|1937/8&gt;?
|Seachtainiúl ‘twopence’
|
|Vol 1. No 36 Saturday May 7 1938
|-
|'''Saoirse Nua'''
|Iris
|?&lt;2010-2014&gt;?
|The voice of the Republican Movement
(Republican Sinn Féin)  
|
|Issue 15 Spring 2014
|-
|'''[http://www.irishlabourhistorysociety.com/index.php?page=saothar30&amp;title=Saothar%2030 Saothar]'''
|Iris
|1975-2020&gt;
|Iris an chumainn le stair Lucht Saothair na hÉireann
|''Pádraig Ó Snodaigh an chéad eagarthóir''
|Saothar 45 2020
|-
|'''Scéal Eile'''
|Nuachtlitir
|?&lt;2009&gt;?
|The Newsletter of the CooleyKeegan branch of CCÉ
|
|
|-
|'''[[Scéala Éireann]] / The Irish Press'''
|Nuachtán
|1931 -1995
|Bhíodh altanna Gaeilge thríd.
|
|
|-
|'''Sciath'''
|Iris
|
|Journal of the National Industrial Safety Organisation  
(deir NLI gur i nGaeilge atá sé)
|
|lean 'Health and Saftey é mar theideal
|-
|'''Sgéal Chatha Luimnigh'''
|Nuachtán
|?&lt;1922&gt;?
|Limerick War News, nuachtán an rialtas sa choga cathardha
|
|
|-
|'''Seanchas Ard Mhaca'''
|Iris
|1957-1993
|Iris Stairáitiúl
|
|
|-
|'''Seanchas Dúthalla'''
|
|?&lt;1971-91&gt;?
|
|
|
|-
|'''Sinn Féin'''
|Iris
|1923 – 1925
|
|''Patrick J Little''
|18,000 cóip á ndíol. Tháinig seo i ndiaidh Éire
|-
|'''Sinn Féin (Daily)'''
|Iris/nuachtán
|1909-&gt; 1910?
|
|
|
|-
|'''Sinn Féin (Weekly)'''
|Iris
|1906&gt; 1914?
|
|
|
|-
|'''Sinsear'''
|
|?&lt;1981- 1995&gt;?
|Roinn Béaloideasa Éireann Coláiste na hOllscoile
|
|
|-
|'''Spéis'''
|sraith
|2010 -'13
|Bulletin of the International Council for Traditional Music Ireland
|''Liz Doherty, Thomas Johnston (2012)''
|
|-
|'''Táin'''
|Iris démhíosúil
|?&lt;2003-2007&gt;?
|the Australian Irish Network
|''Val Noone foilsitheoir''
|
|-
|'''[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2024/10/teach-na-failte-janmar-2003.pdf Teach na Fáilte]'''
|
|2003
|republican and socialist ex-prisoner &amp; family support
|
|
|-
|'''Teanglitir'''
|Nuachtlitir
|1985-1996
|&quot;Patriotism&quot; Irish Association of applied Lnguistics -IRAAL
|''Dónall P. Ó Baoill (1-19) Jeff Kallen (20-25), Patrick Farren (25-&gt;)''
|''bhfuil éagsúlacht idir Iris na Gaeilge/ teanglitir/teangeolas/teanga''
|-
|[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/09/10785-teoric.pdf Teoraic]
|iris
|1975 -1976&gt;?
|Theoretical Journal of the Republican Movement
&quot;We hope to publish this magazine at least every quarter.&quot;
|
|&quot;Without a revolutionary theory there can be no revolutionary  movement - Lenin&quot;
|-
|tiocfaidh Ár Lá
|iris
|?&lt;1987&gt;?
|imlitir den gcoifte stailc ocrais cuimhneach áin Éireann
|
|
|-
|[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/10/49987099-tal-22.pdf Tiocfaidh Ár Lá]
|iriseán
|?&gt;2003&gt;?
|Celtic And Ireland - iris do thacathóir®i foireann Sacar Celtic.
|
|Bulletin of the Irish hunger Strike Commemoration committe (Birmingham. uimh. 5  2003
|-
|[https://republicanarchive.com/wp-content/uploads/2025/08/tirgra-june-1964.pdf '''Tír Ghrá''']
|Iris
|1963-1964&gt;?
|&quot; The Voice of the Republican North
|
|Vol. 2 No. 5  April 1964 Luac 4d.
|-
|'''Treoir'''
|Iris
|?&lt;1970-2020 &gt; Vol.2 Uimhir.2 Márta -Aibrean
|Iris oifigiúl Cómhaltas Ceóltóirí Eireann luach 1s.
|
|
|-
|'''An Sgrúdaightheoir The Examiner'''
|Nuachtán
|1930 -1960
|(Dundalk) Thosaigh mar an Newry Examiner
|
|
|-
|'''The Fanad Magazine'''
|
|
|
|
|
|-
|'''The Gael'''
|Iris
|
|The official journal of the Gaelic Athletic Association.
|
|
|-
|'''the Northern Patriot'''
|Iris
|1895
|
|
|
|-
|'''The Shan Van Vocht'''
|Iris
|1896 &gt;?
|(An tSean Bhean Bhocht) A National Monthly Magazine
|''Alice Milligan, Eithne Carberry''
|
|-
|'''Young Ireland/Éire Óg'''
|Irisleabhar
|1919-1923
|Young Ireland i mBÁC
|
|
|-
|'''Uladh'''
|irisleabhar
|1904-05
|a literary &amp; critical magazine.
|
|
|-
|'''Ulaidh Ag Aiséirghe'''
|nuachtán
|1952 - 1954
|Míosúil Resurgent Ulster - 'Ní Síothchán gan Saoirse' 
|
|Resurgent Ulster a bhí ar an nuachtán ar dtús i 1952.  Cuireadh an teideal Gaeilge air i Mí Aibreán 1954 go deireadh na bliana san.
|}

== An Ghaeilge á bplé i mBéarla ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|+ An Ghaeilge á bplé i mBéarla
! scope=col | Teideal
! scope=col | Nuachtán / Iris
! scope=col | Blianta
! scope=col | Buneolas
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Eagarthóir
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Breis eolas / Nasc
|-
|'''Ancient Ireland'''
|Iris sheactainiúl
|1835
|Foilsithe i mBÁC John S. Folds
|''Philip F. Brown / Pilib de Brúin''
|Established for the purpose of reviving the cultivation of the Irish language, and originating an earnest investigation into the ancient history of Ireland …
|-
|'''Celtica'''
|irisleabhar
|1946 - 2020
|peer-reviewed journal on Celtic Studies, including linguistics,
literature, manuscript studies, textual criticism, history, law, 
Dialect studies and onomastics.
|''Uimhi 31Barry J. Lewis, Ruairí Ó hUiginn'' 
|bliantúil ó bhí 2016 ann
|-
|'''Éiriu'''
|sraith
|1904-2013&gt;
|School of Irish Learning. Dublin Acadamh Ríoga na hÉireann
|
|Saothar ag Osborne Bergin, Kuno Meyer, agus John Strachan ann.
|}

== Cíona Lín / Blaganna ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|+ Cíona Lín / Blaganna
! scope=col | Teideal
! scope=col | Nuachtán / Iris
! scope=col | Blianta
! scope=col | Buneolas
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Eagarthóir
! scope=col style=&quot;max-width:80em;&quot; | Breis eolas / Nasc
|-
|'''Abair as Gaeilge é'''
|2006
|mar ba mhaith liom mo chuid Ghaeilge a bhisiú.
|''Julia - Meiriceánach''
|http://abair-as-gaeilge-e.blogspot.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309193406/http://abair-as-gaeilge-e.blogspot.com/ |date=2021-03-09 }}
|-
|'''Aduaidh'''
|2005 – 2007
|Focail fé thuairim i nGaoluinn.   
|''Cionaodh''
|http://aduaidh.blogspot.com
|-
|'''Ag Seasamh an Fhóid'''
|2016 – 2019
|togra ealaíne le comóradh a dhéanamh ar an tionchar a bhí ag 
muintir Ros Muc ar an bPiarsach sna blianta roimh an Éirí Amach 
|''Nuala Ní Fhlathúin agus'' 
''Eoin Mac Lochlainn,'' 
|https://rosmuc2016.wordpress.com
|-
|'''Aisling'''
|2006 – 2016
|“Is blag beag é seo ina ligim saor mo chuid smaoint...”
|''Tim''
|
|-
|'''Amhráin Arann'''
|2012 – 2014
|“..amhráin a cumadh in Árainn a eisiúint i bhfoirm leabhair le dlúthdhioscaí..”
|''Deirdre Ní Chonghaile''
|
|-
|'''An Blag Ard'''
|2010
|
|''as an tSraith bháin dó''
|http://anblagard.blogspot.com
|-
|'''An Bhlaglann'''
|
|''Blag spéisiúil ar chúrsaí oideachais is teichneolaíocht Gaeilge -!G''
|
|níl rian de ann ach mar nasc ar iGaeilge
|-
|'''An Bothán Tréigthe'''
|2007 – 2009
|
|
|http://anbothantreigthe.blogspot.com
|-
|'''An Cailín Deas'''
|
|''Blag an chailín deas Gaeltachta atá anois ina cónaí sa Chathair- IG''
|
|níl rian de ann ach mar nasc ar iGaeilge
|-
|'''An Cainteoir Dóchais'''
|?&lt;2009 &gt;?
|
|''Michal as Poblacht na Seice''
|
|-
|'''An Caomhach'''
|2005 - 2020
|Tuairimí agus fíricí nach mbíonn le fáil aon áit eile as Gaeilge.
|''Séamus Poncán Ó Neachtain''
|http://caomhach.blogspot.com go mór ar son Iosrael – dar le Igaeilge
|-
|'''An Cheathrú Rua'''
|2011 – 2012
|chun eolas a chur ar fáil don phobal.
|
|http://ancheathrurua.blogspot.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606123949/http://ancheathrurua.blogspot.com/ |date=2020-06-06 }}
|-
|'''An Cnagaire'''
|2008 - 2020
|
|''Póló''
|https://ancnagaire.blogspot.com
|-
|'''*An Codú'''
|2006 -’ 21&gt;
|Smaointe Fánacha as Chonamara
|''Eoin Ó Riain''
|''http://smaointefanacha.blogspot.com''
|-
|'''An Coimíneach'''
|2013-1015
|Cín Lín Uí Choimín
|
|
|-
|'''An Croí Ait'''
|2011 – 2021&gt;
|Altanna agus ceachtanna mhúinteoira Gaeilge dá ranga agus
d’fhoghlaimeoirí. Morán nasc chuig áiseanna éagsula
|Caitríona Weafer Múinteoir, 
Éireannach I gCathair na nAingeal, 
|https://ancroiait.wordpress.com
|-
|'''An Doras Oscailte'''
|2005 – 2012
|Blog ina dhéanfaidh mé cleachtadh ar mo chuid Gaeilge
|mark bodah
|http://dorasoscailte.blogspot.com
|-
|'''An Druma Mór'''
|2008-?
|''Blag chúrsai Reatha an sár iriseoir Eoghan Ó Néil -IG''
|''Eoghan Ó Néill''
|níl rian de ann ach mar nasc ar iGaeilge
|-
|'''An Ghuí Aniar'''
|2009 – 2011
|
|''Ros Cománach i nGaillimh''
|http://anghuianiar.blogspot.com
|-
|'''An Mheabhair Foghlaimeora'''
|2010 – 2011
|
|''Bleáth cliathach a bhí 28''
|
|-
|'''An Litríocht seo Againne'''
|2009 – 2011
|Is éard tá sa bhlag seo mo chuidse smaointe faoin litríocht seo againn
|''Cailliomachas – leabharlannaí''
|http://litrocht.blogspot.com/2009/05/
|-
|'''An Ruball Rua'''
|2017 – 2020
|''Fáilte isteach ag an bhlag seo – teangacha a bheas le feiceáil:Gaeilge, français, English''
|
|https://ruballrua.wordpress.com/tag/photography/
|-
|'''*An Scríobhaí Siúlach'''
|2021
|Cín Lín chun Connalach a lonnaigh san Oirua agus atá ag iarraidh an teasnamh scríobh i nGaeilge faoin tir a chuir ina cheart
|''Kayla Reed''
|https://scriobhaisiulach.wordpress.com
|-
|'''An Solas'''
|1965
|The Monthly  Magazine of The Irish Communist Group. OCT '65
|
|&quot;The Monthly  Magazine for Irish Workers&quot;-. Nov. '65
|-
|'''Anseo is Ansiúd'''
|2010
|Blog as Gaeilge faoi gnáth rudaí an tsaoil agus mo chuid eachtraí éigsiúla.
|''Gearóid Ó Madáin''
|http://anseoisansiud.blogspot.com
|-
|'''An t-Oileánach Tréighthe'''
|2009 – 2012
|
|''Proinsias Mac a’ Bhaird''
|
|-
|'''*An Tuairisceoir'''
|2013 – 2021&gt; 
|Nuachtán Ghréasán a chlúdaíonn réimse leathan de Nuacht.
|''Ciarán Dúnbar agus roinnt eile''
|https://antuairisceoir.wordpress.com
|-
|'''An t-Ultach'''
|2010 – 18?
|Suíomh Chín lae don Iris gan ach 5 alt air
|''Seán Rua Ó Murchú''
|https://antultach.wordpress.com
|-
|'''Anuas den tSeilf'''
|2009 – 2011
|Nótaí agus smaointe iad seo de réir mar a thagann siad chugam
|''Cailliomachas – leabharlannaí''
|http://cailliomachas.blogspot.com
|-
|'''Aodhán''' 
|2013
|Ag Smaoineamh os Ard
|''Aodhán Ó Dea''
|http://aodhanodea.ie/blog/{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|'''Ar Son na Drúise'''
|
|suíomh, príobháideach é an suíomh seo
|
|https://arsonnadruise.wordpress.com
|-
|'''As an Nua'''
|2016&gt;?
|formhór de i mBéarla de réir freagrai ar alt ar i dTuairaisc
|Siún Ní Dhuinn
|nasc ag rá gur suíomh ag déanamh aithris atá i gceist
|-
|'''As Ord Oráiste'''
|2005 – 2006
|Dhá alt ón iriseoir seo as Béal Feriste
|Liam O Raiste
|http://asordoraiste.blogspot.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506083934/http://asordoraiste.blogspot.com/ |date=2021-05-06 }}
|-
|'''Athfhás'''
|2011 – 2016
|Seo nuacht agus eile ón iar-Ghaeltacht, áit atá ag teacht thar 
n-ais ina Ghaeltacht iomlán sar i bhfad!
|
|http://athfhas.blogspot.com
|-
|'''Bealach mo Shaoil'''
|2005-2009
|chun mo chuid Gaeilge a cleachtadh, go príomha le greann - 
|''mac léinn sa tSúlainn''
|http://siuloir.blogspot.com
|-
|'''Baoismhacnamh'''
|2005-2009
|chun mo chuid Gaeilge a cleachtadh, go príomha le greann - 
|''mac léinn sa tSúlainn''
|http://siuloir.blogspot.com
|-
|'''Betty Furlong'''
|2018 -2020
|
|
|
|-
|'''Blag Cois Life'''
|2010 – 2015
|Blog of Cois Life, Irish Language Publishers
|
|http://blagcoislife.blogspot.com
|-
|'''Blag Forbairt Naíonraí Teo.'''
|2009 - 2013
|Blag é seo atá dírithe othur seo siúd a bhíonn ag obair i
Naíonraí/naíscoileanna 
|
|https://naionrai.wordpress.com
|-
|'''Blag Ghael Gan Náire'''
|2007&gt;?
|
|
|http://gaelgannaire.blogspot.com/,
|-
|'''Blag Ghearóid'''
|2006 – 2009
|
|
|http://gearoid.blogspot.com
|-
|'''Blag Mháirtín Uí Mhuilleoir'''
|
|Iar-pholaiteoir le Sinn Féin ar é Máirtín Ó Muilleoir
|
|caifear cuireadh a bheith ag duine chun é a léamh
|-
|'''*Blag Nua Gaeilge'''
|2019 – 2021
|
|''Panu Petteri Höglund'' 
''Nó tá urscéal leis clóite ann''
|https://blagnuagaeilge.blogspot.com/2019/06/
|-
|'''Blag Shomhairle'''
|2005 -2006
|Níl fágtha ach nasc ar an suíomh blaganna 
|
|
|-
|'''Baoismhacnamh'''
|2018 -2020
|
|
|
|-
|'''Breacleabhar An imill'''
|2004 – 2005
|'Sé is príomhchuspóir na mblaganna seo ná mo chuid 
Gaeulinne a chleachtadh agus a fheabhsú’
|''Conn -'' 
''lonnaithe in Inis, Co. an Chláir''
|http://breacleabhar.blogspot.com
|-
|'''Brian Darby'''
|2014 – 2015
|suíomh le altanna faoi na gcluichí Gaelacha
|''Brian Darby''
|https://briandarby1.wordpress.com/category/gaeilge/
|-
|'''Bród Éireannach'''
|2005 -2006
|Seo mo bhlog. Beidh sé i nGaeilge agus i mBéarla
|''Aingeal – foghlaimeoir Gaeilge Pennsylvania''
|http://aingealpuirseil.blogspot.com
|-
|'''Bruth Seanfharraige'''
|2009
|'Ní beag beagán de drochbhrocán”
|''An Deabhal Álainn''
|http://seanfharraige.blogspot.com
|-
|'''Cainteoir Doofus'''
|2011-2012
|tuaraimíagus iad aisrithe sa cholún ar dheis
|
|http://www.cainteoirdoofus.com
|-
|'''Ceiliúradh'''
|2011- 2013
|
|
|https://ceiliuradh.wordpress.com
|-
|'''Ceist Mór an lae'''
|2006 – 2008
|Polaitíocht
|''iriseoirí éagsula''
|http://ceistmhor.blogspot.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728084521/http://ceistmhor.blogspot.com/ |date=2019-07-28 }}
|-
|'''Cha chanann? Canathaobh?!'''
|2020 – 2021
|Tógáil ar Scoil Ghaeilge Ghearóid Tóibín agus na hamhrain a múineadh
|''Séamus Poncán Ó Neachtain''
|https://amhrainghaeilge.blogspot.com
|-
|'''Chetwynde Downs'''
|2006 – 2012
|Fear meánaosta beoir-bholgach frustráilte. Ag lorg 
síbearchaidreamh intleachtúil platónach le bean shéimh chneasta
A thabharfadh cluas bhaúil do m'fhaidhbeanna pearsanta.
|
|http://chetwyndedowns.blogspot.com
|-
|'''Cín Lae Sclábhaí Pá'''
|2008 - 2011
|
|''Dubhaltach (Uí Reachtair?)''
|https://tadenc.blogspot.com/search?q=2011
|-
|'''Cistin Chliste'''
|2011
|Oidis agus altanna ar bhia i nGaeilge agus Sasanais
|
|https://cistinchliste.wordpress.com
|-
|'''CLG go Deo'''
|2014 – 2015
|altann ar an Chumann lúthchleas Gael
|
|https://clggodeo.wordpress.com
|-
|'''Club Leabhar'''
|2005 &gt; 2006
|leabhair agus 
|''Aonghus Ó hAlmhain 7 Coleen Dollard''
|http://club-leabhair.blogspot.com
|-
|'''Coicís in Éireann'''
|2007 – 2009
|
|''mark bodah''
|http://coicisineirinn.blogspot.com
|-
|'''Crá Croí Cois Cuain'''
|2006 -2018
|Sóisialachas agus an Ghaeilge
|
|https://cracroi.wordpress.com
|-
|'''Crosbhealaí'''
|2008 – 2012
|Blag i nGaeilge ar chúrsaí an tsaoil.
|''Aonghus Dwane''
|http://crosbhealai.blogspot.com
|-
|'''Cuisle'''
|2005
|Mommy blogging as Gaeilge
|''Nicole as Worchester''
|http://cuisle.blogspot.com
|-
|'''Cumann Carad na Gaeilge'''
|2005 -2010 ‘15 -‘17
|Agallaimh agus caint as Gaeilge.
|''Séamus Poncán''
|http://philo-celtic.blogspot.com
|-
|'''Cumann Scribhneirí Úra na Gaeilge'''
|2007 – 2015
|23 scríobhnóir úra ag cur a saothar pinn in airde ar an idirlín 
|
|http://scribhneoirioga.blogspot.com
|-
|'''*Cursaí Staire'''
|2012 -2021
|Aistí ócáideacha ar an stair, ar staraithe, agus ar scríobh na staire.
|''Vincent Morley''
|http://cstair.blogspot.com
|-
|'''Daoine Beaga'''
|2011
|Corr alt ghairid 
|''Réaltán Ní Leannáin''
|http://daoinebeagadotcom.blogspot.com
|-
|'''Dialann Scott de Buitléir'''
|??
|oscailte dóibh siúd le cuireadh amháin
|''Scott de Buitléir''
|http://dialannscott.blogspot.com/
|-
|'''Dónal Na Gealaí'''
|2009
|6 nó seacht alt ar an réimsí éagsula den Ghaeilge
|''Feilm Borland''
|http://donalnagealai.blogspot.com
|-
|'''Éan Bealtaine'''
|2006 – 2011
|A nest for a May Bird's thoughts - Gaeilge I 2006 sasanais I 2011
|''Wren''
|http://eanbealtaine.blogspot.com/2011/
|-
|'''Fada fada'''
|2008
|comharthaí bóithre ceartaithe le péint
|''Ceithearnach Comharthaí''
|http://fadafada.blogspot.com/?view=mosaic
|-
|'''Faoi Cheilt'''
|2010 – 2014
|
|''John''
|http://faoicheilt.blogspot.com
|-
|'''Feachtas'''
|2012
|–Óg Ghluaiseacht na Gaeilge – Eolas agus imeachtaí an eagrais
|
|http://feachtas.blogspot.com/p/dean-teagmhail-linn.html
|-
|'''Fear Beag'''
|2012
|5 alt fada
|
|http://fearbeag.blogspot.com
|-
|'''Feicim'''
|2011 – 2017
|Gaeilge le Spraoi ar Inis Oírr. Fun Easy Irish Courses
– Immersion Method! 
|''Bríd Ní Chualáin''
|https://feicim.wordpress.com
|-
|'''Fiche focal'''
|2007 – 2011
|
|''Connalach a d’fhreastail ar O na G''
|http://fichefocal.blogspot.com
|-
|'''Fiontar agus Scoil na Gaeilge'''
|2015 – 2018
|suíomh le mórán eolas maidir le Fiontar
|''blaganna ó Mhic léinn''
|https://fiontardcu.wordpress.com/about/
|-
|'''Fis'''
|2006 – 2013
|An chéad fhíschraoladh ó Chumann Carad na Gaeilge, 
D’fhág an leathanach is chuir in airde ar You tube
|''Seéamus Poncánach''
|http://philo-celtic-feesh.blogspot.com  
https://www.youtube.com/playlist?list=PL395B1BAD058326A1
|-
|'''Foinsí'''
|2009 – 2011 
|liostaí foinsí ar na haistí sa dá chín lín eile ag an údar 
|''Cailliomachas – leabharlannaí''
|http://xn--foins-3sa.blogspot.com
|-
|'''Gaeilgeandedtec'''
|2006
|cín lín Macléinn le deis ceartúcháin a dhéanamh, 4 nó 5 alt
|''Mairead G''
|http://gaeilgeandedtec.blogspot.com{{Dead link|date=Márta 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|'''Gaeilge Faoi Thalamh'''
|2004 &gt;?
|Arm Rúnda na Gaeilge
|
|''http://gaeilgefaoithalamh.blogs.ie'' 
|-
|'''Gaeilge in Kirkby'''
|2013 – 2016
|Is blag í chun suim sa Gaelige a spreagadh i measc mo phobail féin.…
|
|http://gaeligeinkirkby.blogspot.com
|-
|'''Gaeilge i gColáiste Ailigh'''
|2011 - 2019 
|Ar an suíomh seo gheobhaidh scoláirí cuidiú leis an Ghaeilge
|''Proinsias Mac a’ Bhaird''
|http://gaeilgeigcolaisteailigh.blogspot.com
|-
|'''Gaeilge le Glam'''
|2015 – 2016
|Ceathrar múinteoirí Gaeilge le suim i bhfaisean, i dtáirgí áilleachta,
|
|http://gaeilgeleglam.blogspot.com
|-
|'''Gaeilgeoir na Fionnlainne'''
|2003 – 2006
|tuaraimí Phanu ar an saol. Filleann sé ar i 2013 théis cliseadh
blogs.ie chun rá go mbeadh seo á n-úsáid aige feasta,.
|''Panu Höglund''
|http://gaelpanu.blogspot.com
|-
|'''*Gaeltacht 21'''
|2009 – 2021
|
|''Eoin Ó Riain''
|http://gaeltacht21.blogspot.com
|-
|'''Gael trip'''
|2016 – 2021
|Is í an sprioc atá againn i nGael Trip ná taisteal timpeall an 
Domhain agus an Ghaeilge a úsáid
|''Oisín Mac CinnéideEmma Ní Nualláin''
|https://gaeltrip.com
|-
|'''Gan Ainm'''
|2007 – 2011
|alt ar líon an dteaghlach a labhraionn Gaeilge
|''solas dubh''
|http://ganainm.blogspot.com
|-
|'''Garraí Johnny Mhorgan'''
|2009- 2010
|Cúrsaí cruthaitheachta, cúrsaí na n-ealaíon, dialann - i nGaeilge na hÉireann.
|''Tadhg Mac Dhonngáin''
|http://garraijohnnymhorgan.blogspot.com
|-
|'''Gasúir le Gaeilge'''
|2011-2017
|Plé ar ghasúir a thógáil le Gaeilge (I Pennsylvania)
|''Lawrence Morris''
|https://gasuirlegaeilge.wordpress.com/page/25/
|-
|'''Gnóthach'''
|???
|nasc ar shuíomh coiscéim, imithe ón idirlíon anois
|
|http://gnothach.blogspot.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150525015655/http://gnothach.blogspot.com/ |date=2015-05-25 }}
|-
|'''Go Maith'''
|Feabhra go Márta bliain éigin
|Comic strip 
|''Brian fitzmaurice 7 SC Durkin''
|http://gomaithcomic.blogspot.com/2007_02_06_archive.html
|-
|'''Grá fé Ghruaim'''
|
|oscailte dóibh siúd le cuireadh amháin
|
|http://nuaaois.blogspot.com/
|-
|'''*Hillary NY'''
|2004 – 2021
|Meascra i nGaeilge ó Nua Eabhrac - nó pé áit ina bhfuilim!
|''Hilary Sweeney''
|http://hilaryny.blogspot.com
|-
|'''*Igaeilge'''
|2009 – 2021
|Tuaraimí neamhspleácha Chonchubhair gan aon deontas
|''Conchubhair Ó Liatháin''
|http://gaeltacht21.blogspot.com
|-
|'''Imeall'''
|2004 -2009
|Blag fuaime ón imeall
|''Conn Ó Muíneacháin''
|https://imeall.blogspot.com
|-
|'''iMúscraí'''
|2008 – 2013
|Tionscnamh de chuid Comharchumann Forbartha Mhúscraí ar mhaithe
le cur chun cinn na teanga agus ghnéithe eile de chultúr an cheantair. 
|''Conchubhair Ó Liatháin''
|https://imuscrai.wordpress.com
|-
|'''Íomhá an Lae'''
|2007 - 2019
|Griangraif éagsúla a dhéanan mé o lá go lá agus mo chuid 
Smaointe faoi as Gaeilge
|
|http://iomhannablag.blogspot.com
|-
|'''*Irish Language blog'''
|2019 – 2021
|930 mion cheacht ón shuiomh Transparent Language
|
|https://blogs.transparent.com/irish/la-fheile-padraig-3/
|-
|'''Iris Eoghanaigh'''
|2009 – 2011
|Tuaraimí, Nuacht, eolas
|''Seán Mór – seo tús na hirise''
|http://eoghanach.blogspot.com
|-
|'''Is as An Baile Mé'''
|2006 - 2007
|tuaraimí foghlaimeora
|''Richard Achibld''
|https://foghlaimeoir.wordpress.com
|-
|'''Leadrán'''
|
|Níl rian de ar fáil ach mar nasc ar IGaeilge
|
|http://leadran.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926144537/http://www.leadran.com/ |date=2020-09-26 }}
|-
|'''Léigh Mé ar Mo T-Léine é'''
|2006 – 2007
|Cin lae lín ar thaisteal ar fud an Bhraisil
|''Alex Hijimans''
|https://naceithrehairde.travellerspoint.com
|-
|'''Líonra'''
|2014 – 2021
|Blag d’fhoghlaimeoirí fásta Aonad na Gaeilge Ollscoil Luimnigh
|''Deirdre Ní Loinsigh''
|https://lionra.wordpress.com/about/
|-
|'''Litríocht na n-Óg'''
|2010 – 2013
|An Tríú Comhdháil ar Litríocht agus ar Chultúr na nÓg
|
|http://litriochtnanog.blogspot.com
|-
|'''Máire ag Faire'''
|2012 – 2013
|10 n-alt ar fad
|''Máire burns – iarmhúinteoir Gaeilge''
|http://maireagfaire.blogspot.com
|-
|'''Máthair Gaelachais'''
|2007 - 2016
|
|''Jennifer''
|http://misemamai.blogspot.com
|-
|'''Mícheál John O Meachair'''
|2012 – 2013
|Nasanna á gheallúint ach Níos mó air faoi féin ná aon rud eile
|''Mícheál John O Meachair''
|'''Mícheál John O Meachair'''
|-
|'''Milseog Mhilis'''
|
|Gaeilge agus Sínis (Tá sé mar aidhm agam cultúr na nGael agus a
dteanga a roint le muintir na hÁise
|
|https://milseogmhilis.wordpress.com
|-
|'''Mise Áine'''
|2007 – 2011
|
|''Áine''
|http://miseaine.blogspot.com - leanann mar Rámhaille
|-
|'''Mise Ciara'''
|2013 – 2021
|Scríobh Eat Sleep
|''Ciara Ní Éanacháin''
|http://miseciara.wordpress.com
|-
|'''Misneach Na Gaillimhe'''
|2013 – 2017
|Sóisialaigh Na Gaeilge i nGaillimh
|
|http://misneachnagaillimhe.blogspot.com/2017/04/seilbh-glactha-ag-baill-misneach-ar.html
|-
|'''Mo Bhlog'''
|2006 – 2009
|Ruminations &amp; practice ‘ as Gaeilge’ 
|''Dalta i Minesota''
|http://mo-bhlog.blogspot.com
|-
|'''Muirann Ní Chonnaláin'''
|2009 – 2010
|Céad iarracht scríobh as Gaeilge
|''Muirann Ní Chonnaláin''
|http://poetryasgaeilge.blogspot.com
|-
|'''Múinteoir Sabine'''
|2012
|Múinteoir bunscoilea rugadh sa Ghearmáin alt ar RnaG
|''Sabine Nic Cionnaith''
|https://muinteoirsabine.wordpress.com
|-
|'''Myles an Nissan Micra'''
|2010 – 2012
|a man of letters, public servant, polymath, tribune of the people, 
and pedant. He formerly wrote for a web magazine under the 
pseudonym 'Myles an Ford Fiesta' but has since changed his 
Mode of conveyance.
|
|http://mylesanm.blogspot.com
|-
|'''*Nótaí Imill'''
|2009 – 2021
|
|''Denis King – Seattle''
|http://nimill.blogspot.com
|-
|'''Nuacht1.com'''
|
|Gach Ailt – os na meáin Gaeilge / nascann chuig na stáisiúin Gaeilge
Nuacht TG4 7 RTÉ Agus Podchraoltaí
|
|https://nuacht1.com/blaganna/
|-
|'''Puc Saor'''
|2014 – 2015
|Blag chun an CLG a phlé as Gaeilge.
|
|http://pucsaor.blogspot.com
|-
|'''*Rámhaille'''
|2011 – 2021
|Mise Áine ag Rámhaille
|''Áine''
|https://ramhaille.blogspot.com
|-
|'''Rán na nGág'''
|2009 – 2019
|Is geal leis an bhfiach dubh a ghearrcach féin.
|''Fergus Ó Néill''
|http://ormondo-fon.blogspot.com
|-
|'''*Rogha Gabriel'''
|2012 – 2021
|Sleachta as saothar Ghabriel Rosenstock
|''Gabriel Rosenstock''
|https://roghaghabriel.blogspot.com
|-
|'''Rud ar Bith'''
|2008 – 2010
|
|''student of the universe a fhreastalaíonn ar ghaeltachtMinesota''
|http://rudarbith.blogspot.com
|-
|'''Santa Cruz na Gréine'''
|2009 - 2012
|Dialann ag cur síos ar an saol i Santa Cruz, California 
|
|
|-
|'''Scáthán'''
|2017 – 2019
|
|
|https://www.scathan.ie/2019
|-
|'''Scéala Na Wombait'''
|2004 – 2012
|altanna ar ainmhithie éagsula
|
|http://mhwombat.blogspot.com
|-
|'''*Scéalta Ealaíne'''
|2019 - 2021
|Irish Art Blog 99% sa tSasanais
|''Eoin Mac Lochlainn''
|https://emacl.wordpress.com
|-
|'''*Scott de Buitléir'''
|2017-2021
|
|Scott de buitléir
|https://scottdebuitleir.com/category/gaeilge/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616043012/https://scottdebuitleir.com/category/gaeilge/ |date=2021-06-16 }}
|-
|'''Scríbhneoirí Úra na Gaeilge'''
|2007 – 2015
|Cín lín a bhí ag iarraidh saothar mórán scríbhneoir a thabhairt le chéile 
|''20 scríobhnóir éagsúla''
|http://scribhneoirioga.blogspot.com
|-
|'''Seo focan Iontach'''
|
|mar nasc ar mhórán cín lín ach é imithe ón tidirlíon
|
|ní oibríonn na nascanna
|-
|'''Seo Panu ag Labhairt'''
|
|Níl rian de ar an nasc atá ar lch cumann Carad na Gaeilge
|''Panu Höglund''
|http://gaeilgepanu.blogs.ie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229115403/http://gaeilgepanu.blogs.ie/ |date=2008-12-29 }} ff Gaeilgeoir na Fionnlainne
|-
|'''Sin É'''
|2014
|'Blog' nua-aimseartha Gaeilge don na deagoirí agus daoine óga
In Éireann agus na foghlaimeoir Gaeilge timpeall an domhain!
|''Sinéad''
|http://istreiseanpeannnaanclaiomh.blogspot.com
|-
|'''Smaointe as Gaeilge'''
|2020
|Occasional thoughts written in Irish -. Ní dhéanaim tada ach an
Corrsmaoineamh a scríobh, anois 's aríst, 
|
|https://smaointe-as-gaeilge.blogspot.com
|-
|'''*Smaointe Fánacha Aonghusa'''
|2005 – 2021
|Mar a deir sé ar an gcanna!
|''Aonghus Ó hAlmhain''
|https://aonghus.blogspot.com
|-
|'''Smaointe ón Champas'''
|2013
|Smaointe a ritheann liom agus mé in ainm's a bheith ag staidéar! 
|''Colm Mac Fhionnghaile''
|http://smaointeonchampas.blogspot.com/2013/02/
|-
|'''Stair i gColáiste Ailigh'''
|2010 – 2011
|nascanna físe i mBéarla curtha i láthair ag an máistear i nGaeilge
|''Proinsias Mac a’ Bhaird''
|http://staircolailigh.blogspot.com
|-
|'''Stádas na litríochta gaeilge'''
|2010
|Aon alt amháin 
|''Ríona''
|http://stadasnalitriochta.blogspot.com
|-
|'''Tadhg An Mhargaidh'''
|2006
|Blog Gaeilge faoi mo shaol sin an méid. Macléinn aerach as Vancouver.
|''Tadhg'' 
|http://tadhganmhargaidh.blogspot.com
|-
|'''Taifead Taibhreamh'''
|2006
|A bhrionglóidí scríofa ag an údar
|''mark bodah''
|http://taibhreamh.blogspot.com
|-
|'''Te Bruite'''
|2012 – 2013
|Nuacht faoi eisiún DC Rís
|
|http://tebruite.blogspot.com/2012/11/
|-
|'''Thall is Abhus'''
|
|bainte den idirlíon an t-aon rian mar nasc ar Lch Anuas Den tSeilf
|
|http://seano-thallisabhus.blogspot.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820021118/http://seano-thallisabhus.blogspot.com/ |date=2018-08-20 }}
|-
|'''Tomhas na Teanga'''
|2014 – 2021
|tosaithe i 2014 ach altanna ann ó 2002
|''Séamas Ó Neachtain,/ Jim Norton''
|http://tomhasnateanga.blogspot.com/?view=classic
|-
|'''Tomhais'''
|2009 – 2010
|tomhasanna dhá líne – cad a bheadh ann?
|''Aa Deabhal Álainn''
|http://tomhais.blogspot.com
|-
|'''Tuairimí Éagsúla'''
|2011 – 2014
|éiríonn as is bunaíonn smaointe ón gcampas
|''Colm Mac Fhionnghaile''
|http://anscolairescartha.blogspot.com
|-
|'''Turas Aisle'''
|2017 – 2020
|Turas Amháin
|''Réaltan Ní Leanáin''
|http://turasailse.blogspot.com
|-
|'''Uathachas in Éirinn'''
|2008 – 2020
|Tuiste fhir óig le huathachas
|''COC'' 
|http://blag.uathachas.ie
|-
|'''vernacularisms Gaeilge'''
|2013
|Nótaí Ó Bhéal Feirste
|''Jason Ó Ruairc''
|https://vernacularismsgaeilege.wordpress.com
|-
|'''Vítneam agus An Chambóid'''
|2015
|Altann ar stair an Chambóid agus Vítneam
|''Oanro''
|http://vitneamanchamboid.blogspot.com
|}

== Féach freisin ==
* [[Stair iriseoireacht na Gaeilge]]

== Naisc sheachtracha ==
* [https://libguides.ucc.ie/newspapers/anghaeilge Nuachtáin agus Irisí as Gaeilge (Coláiste na hOllscoile Corcaigh)]

==Foinsí==
* [[Regina Uí Chollatáin|Chollatáin, Dr Regina Uí]] (18 Aibreán 2011). [https://web.archive.org/web/20140401053959/http://www.forasnagaeilge.ie/dynamic/publications/TuarascailEarnailnaMeanGhaeilge.pdf ''&quot;Tuarascáil ar straitéis úr maidir le Foras na Gaeilge i leith earnáil na meán Gaeilge clóite agus ar líne: Athláithriú agus athshealbhú teanga&quot;.'']

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Nuachtáin in Éirinn}}

{{DEFAULTSORT:Irisi agus Nuachtain Gaeilge}}
[[Catagóir:Liostaí]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge| ]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha|*]]
[[Catagóir:Irisí Gaeilge| ]]
[[Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge| ]]
[[Catagóir:Nuachtáin in Éirinn|*]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha|*]]
[[Catagóir:Soláthraithe nuachta i nGaeilge|*]]
[[Catagóir:Soláthraithe Éireannacha nuachta|*]]
[[Catagóir:Nuachtáin|*]]
[[Catagóir:Nuacht|*]]</text>
      <sha1>6jcrw5gu7n1l1riogsxfb188qoptrmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96925</id>
    <revision>
      <id>1321140</id>
      <parentid>1317572</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10864" sha1="pd470p7tgvwu7frhv6gmyki6xk72fmr" xml:space="preserve">:''Gan a bheith measctha le ''[[Domnall mac Áedo]]'', [[Ardrí na hÉireann|Ardrí Éireann]] den 7ú haois
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Ríthe Ailigh|Rí Ailigh]] de [[Cineál Eoghain|Chineál Eoghain]], clann [[Uí Néill an Tuaiscirt]], ba ea '''Domhnall mac Aodha''' ({{lang-sga|'Domnall mac Áeda'}}) (bás 915), aitheanta fosta mar ''Domnall Dabaill''.&lt;ref&gt;Thornton (2002), lch. 90&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson (1998), lch. 157 n. 40.&lt;/ref&gt;  [[Áed Findliath|Aodh Fionnliath]] mac Néill, [[Ardrí na hÉireann|Ardrí Éireann]], ba ea a athair,&lt;ref&gt;Hudson (2004a); Hudson (2004b); Hudson (1998), lch. 157 n. 40.&lt;/ref&gt; agus [[Niall Glúndub|Niall Glúndub]], Ardrí fosta, a leas dheartháir,&lt;ref&gt;Hudson (2004b); Hudson (2002), lch. 37; Hudson (1994), lch. 71.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Thornton (2002), lch. 90&lt;/ref&gt; lenar roinn sé ríogacht Ailigh leis.&lt;ref&gt;Hudson (2004b).&lt;/ref&gt;

Insítear i [[Annála Uladh]] go raibh an bheirt deartháireacha ar tí dul i ngleic ar a chéile sula ndearnadh síocháin eatarthu.&lt;ref&gt;[[Annála Uladh]], AU 905.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Woolf (2009), lch. 95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson (2004b); Hudson (1996), lch. 148.&lt;/ref&gt;  Sa bhliain 908, rinne na fir feachtas in éadan [Ríocht na Mí]] agus [[Clann Cholmáin|Chlann iomaíochta Cholmáin]], [[Uí Néill an Deiscirt]].&lt;ref&gt;Hudson (2004b); Hudson (1996)]], ll. 148–149.&lt;/ref&gt;

Fuair Flann, mac Domhnaill, bás sa bhliain 906.&lt;ref&gt;Byrne (2008), lch. 859.&lt;/ref&gt;  Chuaigh Domhnall ar scor go saol mainistreach sa bhliain 911,&lt;ref&gt;Byrne (2008), lch. 859&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson (1998), lch. 157 n. 40.&lt;/ref&gt; agus bhí Niall Glúndubh ina rí aonair Ailigh as sin amach.&lt;ref&gt;Hudson (1996), lch. 148.&lt;/ref&gt;  Fuair Domhnall féin bás ar an 21ú Márta 915.&lt;ref&gt;Byrne (2008), lch. 859&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson (2004a); Hudson (1998), lch. 157 n. 40; Hudson (1996), lch. 148; Hudson (1994), lch. 71.&lt;/ref&gt;

== ''Chronicle of the Kings of Alba'' ==
Tuairiscítear básanna Domhnaill agus a dheartháireacha in ''[[Chronicle of the Kings of Alba]]''.&lt;ref&gt;Downham (2007), ll. 163–164&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Woolf (2007), ll. 126–128, 157&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Broun (2004a); Broun (2004b), ll. 132–133; Broun (1997), ll. 118–119 n. 35&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hudson (2002), lch. 37; Hudson (1998), ll. 140, 150, 150 n. 23, 157, 157 n. 40; Hudson (1994), lch. 71&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dumville (2000), lch. 77&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anderson (1922), ll. 445–446&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Skene (1867), lch. 9.&lt;/ref&gt;&lt;!-- ''Ní thuigim seo... Elig == Ailigh?.. The notice of Domnall's death in this source has caused confusion in regards to the historiography of the [[Kingdom of Strathclyde]]. Specifically, Domnall's obituary is placed immediately after that of [[Dyfnwal, King of Strathclyde]]. The fact that the chronicle renders Domnall's kingdom as ''elig'', a term which can be mistakenly interpreted as an abbreviation of ''eligitur'' (&quot;he was selected&quot;), has led to the erroneous belief that the ruling [[Alpínid dynasty]] of [[Kingdom of Alba|Alba]] had inserted a member of its own—an otherwise unknown brother of [[Custantín mac Áeda, King of Alba]] named Domnall&lt;ref&gt;[[#C1|Clarkson (2014)]] ch. 4 ¶ 13; [[#C2|Clancy (2011)]] p. 373; [[#D2|Downham (2007)]] pp. 163–164; [[#W1|Woolf (2007)]] p. 157.&lt;/ref&gt;—to succeed the deceased Dyfnwal.&lt;ref&gt;[[#M1|McGuigan (2015)]] p. 137; [[#C1|Clarkson (2014)]] ch. 4 ¶ 13; [[#D2|Downham (2007)]] pp. 163–164; [[#W1|Woolf (2007)]] p. 157; [[#B3|Broun (2004a)]]; [[#B4|Broun (2004b)]] pp. 132–133; [[#H2|Hudson (1998)]] pp. 140, 150, 150 n. 23, 157, 157 n. 40.&lt;/ref&gt;--&gt;

== Foinsí ==
* {{cite book |year=1922 |editor1-last=Anderson |editor1-first=AO |editor1-link=Alan Orr Anderson |title=Early Sources of Scottish History, A.D. 500 to 1286 |url=https://archive.org/details/cu31924028144313 |volume=1 |publisher=Oliver and Boyd |location=Londain |ol=14712679M |ref=A1 }}
* {{cite journal |last=Hudson |first=BT |author-link=Benjamin Hudson |year=1998 |title='The Scottish Chronicle' |journal=[[Scottish Historical Review]] |volume=77 |issue=2 |doi=10.3366/shr.1998.77.2.129 |issn=0036-9241 |eissn=1750-0222 |pages=129–161 |jstor=25530832 |ref=H2 }}
* {{cite book |editor-last=Skene |editor-first=WF |editor-link=William Forbes Skene |year=1867 |title=Chronicles of the Picts, Chronicles of the Scots, and Other Early Memorials of Scottish History |url=https://archive.org/details/chroniclesofpict00sken |publisher=H.M. General Register House |location=Dún Éadain |ol=23286818M |ref=S1 }}
* {{lua idirlín |url=https://celt.ucc.ie//published/G100001A |teideal=Annála Uladh |bhliain=2017 |website=Corpus of Electronic Texts |edition=6 Eanáir 2017 |foilsitheoir=University College Cork |dátarochtana=18 Meán Fómhair 2019 |ref=T2 }}
* {{cite journal |last=Broun |first=D |author-link=Dauvit Broun |year=1997 |title=Dunkeld and the Origin of Scottish Identity |journal=[[The Innes Review]] |volume=48 |issue=2 |pages=112–124 |doi=10.3366/inr.1997.48.2.112 |issn=0020-157X |eissn=1745-5219 |ref=B2 }}
* {{Lua idirlín |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/6115 |teideal=Constantine II (d. 952) |sloinne=Broun |ainm=D |bliain=2004a |website=[[Oxford Dictionary of National Biography]] |foilsitheoir=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/ref:odnb/6115 |dátarochtana=13ú Meitheamh 2016 |url-access=subscription |ref=B3 }}
* {{cite journal |last=Broun |first=D |year=2004b |title=The Welsh Identity of the Kingdom of Strathclyde c.900–c.1200 |journal=The Innes Review |volume=55 |issue=2 |pages=111–180 |doi=10.3366/inr.2004.55.2.111 |issn=0020-157X |eissn=1745-5219 |ref=B4 }}
* {{cite book |last=Byrne |first=FJ |author-link=Francis John Byrne |year=2008 |origyear=2005 |chapter=Ireland Before the Battle of Clontarf |editor-last=Ó Cróinín |editor-first=D |editor-link=Dáibhí Ó Cróinín |title=Prehistoric and Early Ireland |series=New History of Ireland |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |pages=852–861 |isbn=978-0-19-821737-4 |ref=B1 }}
* {{cite journal |last=Clancy |first=TO |author-link=Thomas Owen Clancy |year=2011 |title=Gaelic in Medieval Scotland: Advent and Expansion: Sir John Rhys Memorial Lecture |journal=[[Proceedings of the British Academy]] |volume=167 |doi=10.5871/bacad/9780197264775.003.0011 |via=British Academy Scholarship Online |ref=C2 }}
* {{cite book |last=Clarkson |first=T |year=2014 |title=Strathclyde and the Anglo-Saxons in the Viking Age |publisher=[[John Donald (publisher)|John Donald]] |location=Dún Éadain |isbn=978-1-907909-25-2 |type=EPUB |ref=C1 }}
* {{cite book |last=Downham |first=C |year=2007 |title=Viking Kings of Britain and Ireland: The Dynasty of Ívarr to A.D. 1014 |publisher=[[Dunedin Academic Press]] |location=Dún Éadain |isbn=978-1-903765-89-0 |ref=D2 }}
* {{cite book |last=Dumville |first=D |author-link=David Dumville |year=2000 |chapter=The Chronicle of the Kings of Alba |editor-last=Taylor |editor-first=S |title=Kings, Clerics and Chronicles in Scotland, 500–1297: Essays in Honour of Marjorie Ogilvie Anderson on the Occasion of Her Ninetieth Birthday |publisher=[[Four Courts Press]] |location=Baile Átha Cliath |isbn=1-85182-516-9 |pages=73–86 |ref=D1 }}
* {{cite book |last=Hudson |first=BT |year=1994 |title=Kings of Celtic Scotland |url=https://www.questia.com/library/2030888/kings-of-celtic-scotland |url-access=subscription |publisher=[[Greenwood Press]] |location=Westport, CT |isbn=0-313-29087-3 |issn=0885-9159 |via=[[Questia]] |ref=H1 |archive-date=2019-06-23 |access-date=2021-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623011235/https://www.questia.com/library/2030888/kings-of-celtic-scotland |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190623011235/https://www.questia.com/library/2030888/kings-of-celtic-scotland |date=2019-06-23 }}
* {{cite book |last=Hudson |first=BT |year=1996 |title=Prophecy of Berchán: Irish and Scottish High-Kings of the Early Middle Ages |url=https://archive.org/details/prophecyofbercha0000huds |series=Contributions to the Study of World History |publisher=[[Greenwood Press]] |location=Westport, CT |issn=0885-9159 |isbn=0-313-29567-0 |ref=H5 }}
* {{cite book |last=Hudson |first=BT |year=2002 |chapter=The Scottish Gaze |editor-last=McDonald |editor-first=RA |title=History, Literature, and Music in Scotland, 700–1560 |url=https://archive.org/details/historyliteratur0000unse/page/29 |url-access=registration |publisher=[[University of Toronto Press]] |location=Toronto |pages=[https://archive.org/details/historyliteratur0000unse/page/29 29–59] |isbn=0-8020-3601-5 |ol=3623178M |ref=H3 }}
* {{lua idirlín |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/50072 |teideal=Áed mac Néill (d. 879) |sloinne=Hudson |ainm=B. T. |bliain=2004a |website=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/ref:odnb/50072 |dátarochtana=15ú Lúnasa 2016 |url-access=subscription |ref=H6}}
* {{lua idirlín |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/20077 |teideal=Niall mac Áeda [Niall Glúndub] (c.869–919) |sloinne=Hudson |ainm=B. T. |bliain=2004b |website=Oxford Dictionary of National Biography |foilsitheoir=Oxford University Press |doi=10.1093/ref:odnb/20077 |dátarochtana=15ú ba Lúnasa 2016 |url-access=subscription |ref=H4 }}
* {{cite book |last=McGuigan |first=N |year=2015 |title=Neither Scotland nor England: Middle Britain, c.850–1150 |degree=PhD |hdl=10023/7829 |hdl-access=free |publisher=[[University of St Andrews]] |ref=M1 }}
*is{{cite journal |last=Thornton |first=DE |year=2002 |title=Identifying Celts in the Past: A Methodology |url=https://archive.org/details/sim_historical-methods_spring-2002_35_2/page/n35 |journal=Historical Methods: A Journal of Quantitative and Interdisciplinary History |volume=35 |number=2 |issn=0161-5440 |eissn=1940-1906 |pages=84–91 |doi=10.1080/01615440209604132 |hdl=11693/48552 |hdl-access=free |ref=T3 }}
* {{cite book |last=Woolf |first=A |author-link=Alex Woolf |year=2007 |title=From Pictland to Alba, 789–1070 |url=https://archive.org/details/frompictlandtoal0000wool |series=The New Edinburgh History of Scotland |publisher=[[Edinburgh University Press]] |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-1233-8 |ref=W1 }}
* {{cite book |last=Woolf|first=A |year=2009 |origyear=2001 |chapter=View From the West: An Irish Perspective on West Saxon Dynastic Practice |editor1-last=Higham |editor1-first=NJ |editor2-last=Hill |editor2-first=DH |title=Edward the Elder, 899–924 |url=https://archive.org/details/edwardelder899920000unse|publisher=[[Routledge]] |location=Milton Park, Abingdon |isbn=0-415-21496-3 |pages=89–101 |ref=W2 }}

== Naisc sheachtracha ==
* [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)}}
[[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]]
[[Catagóir:10ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe Ailigh]]</text>
      <sha1>pd470p7tgvwu7frhv6gmyki6xk72fmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Niall Mac Lochlainn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96930</id>
    <revision>
      <id>1321053</id>
      <parentid>1312120</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3382" sha1="phl94ubbf0mjte5aml6vh80undybdyk" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Ríthe Ailigh|Rí Ailigh]] de [[Cineál Eoghain|Chineál Eoghain]], clann [[Uí Néill an Tuaiscirt]], ba ea '''Niall Mac Lochlainn''' (bás 1176).&lt;ref&gt;Lydon (2005), lch. 56.&lt;/ref&gt; [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]], iar-rí, ba ea a athair.&lt;ref&gt;Pollock (2005), ll. 14–15.&lt;/ref&gt;

Roinn [[Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair]], [[Ríthe na gConnacht|rí na gConnacht]], [[Tír Eoghain (ríocht)|Tír Eoghain]] idir Niall agus [[Aodh Méith Ó Néill]].&lt;ref&gt;Pollock (2005), ll. 14–15.&lt;/ref&gt;

Is amhlaidh gurbh iníon Néill í Fionnuala (''Findguala''), gariníon Mhuircheartaigh a phós Guðrøðr Óláfsson, [[Ríocht Dhuibhlinne|rí Átha Cliath]] agus na nOileán.&lt;ref&gt;Martin (2008), lch. 135&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McDonald (2007a), lch. 52&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McDonald (2007b), lch. 71&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pollock (2005), ll. 15, 16 n. 76&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Flanagan (1989), lch. 103.&lt;/ref&gt;

== Foinsí ==
* {{
cite book |
last=Flanagan |first=MT |year=1989 |title=Irish Society, Anglo-Norman Settlers, Angevin Kingship: Interactions in Ireland in the Late Twelfth Century |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-822154-1 |ref=F1
}}
* {{
cite book |
last=Lydon |first=J |author-link=James Lydon (historian) |year=2005 |origyear=1998 |title=The Making of Ireland: From Ancient Times to Present | url=https://archive.org/details/makingofirelandf0000lydo |publisher=Routledge |location=Nua Eabhrac |isbn=0-415-01347-X |ref=L1
}}
* {{
cite book |
last=Martin |first=FX |author-link=F. X. Martin |year=2008 |origyear=1987 |chapter=John, Lord of Ireland, 1185–1216 |editor-last=Cosgrove |editor-first=A |editor-link=Art Cosgrove |title=Medieval Ireland, 1169–1534 |series=New History of Ireland|publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-821755-8 |pages=127–154 |ref=M1
}}
* {{
cite book |
last=McDonald |first=RA |year=2007 |chapter=Dealing Death From Man: Manx Sea Power in and around the Irish Sea, 1079–1265 |editor-last=Duffy |editor-first=S |title=The World of the Galloglass: Kings, Warlords and Warriors in Ireland and Scotland, 1200–1600 |publisher=Four Courts Press |location=Baile Átha Cliath |isbn=978-1-85182-946-0 |pages=45–76 |ref=M2 }}
* {{
cite book |
last=McDonald |first=RA |year=2007 |title=Manx Kingship in its Irish Sea Setting, 1187–1229: King Rǫgnvaldr and the Crovan Dynasty |publisher=Four Courts Press |location=Baile Átha Cliath |isbn=978-1-84682-047-2 |ref=M3 }}
* {{
cite book |
last=McGettigan |first=D |year=2005 |chapter=Mac Lochlainn |editor-last=Duffy |editor-first=S |title=Medieval Ireland: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/medievalirelande00duff |url-access=limited |publisher=Routledge |location=Nua Eabhrac |pages=[https://archive.org/details/medievalirelande00duff/page/n326 294]–295 |isbn=0-415-94052-4 |ref=M4
}}
* {{
cite journal |
last=Pollock |first=M |year=2005 |title=Rebels of the West, 1209–1216 |journal=Cambrian Medieval Celtic Studies |volume=50 |pages=1–30 |issn=1353-0089 |ref=P1
}}

== Naisc sheachtracha ==
* [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]]

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Mac Lochlainn, Niall}}
[[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]]
[[Catagóir:Básanna i 1176]]
[[Catagóir:12ú haois in Éirinn]]
[[Catagóir:Daoine na Meánaoise]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Ríthe Ailigh]]</text>
      <sha1>phl94ubbf0mjte5aml6vh80undybdyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tánaisteacht</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97063</id>
    <revision>
      <id>1321067</id>
      <parentid>1276482</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11631" sha1="nr9y93o6y4yy6m7falxvrsgf2g1sx6z" xml:space="preserve">Córas [[oidhreacht]]a i rítheaghlaigh [[athairlíneach]]a na nGael i [[Éire|nÉirinn]], san [[Alba|Albain]] agus ar [[Oileán Mhanann]] is ea '''Tánaisteacht,''' ina bhfuil an [[Tánaiste]] ina chomharba dealraitheach an [[taoiseach|taoisigh]] nó an [[ríthe Éireann|rí]].

Faightear an t-ainm fós i rialtas [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]], ina ghlaoitear [[Taoiseach]] ar an bpríomhaire, agus [[Tánaiste]] ar an leasphríomhaire.

== Stair ==
Ó bhunús, thoghtaí an tánaiste as damhnaí na rítheaghlach nó, de rogha ar sin, as fir na [[clann|gclann]].  Shocraítí cáilitheacht de réir [[athairlíneachas|athairlíneachais]].

Feictear tánaisteacht ó thús na ré stairiúla, cé nach bhfaightear fianaise uirthi sna [[Annála Éireann|hannála]] go dtí céad bliain tar éis ionradh na [[Normannaigh|Normannach]].&lt;ref name=MacNeill-1934/&gt;  Dar le scéal faoi [[Cormac mac Airt|Chormac mac Airt]], ba thánaiste é a mac is sine, ach gur tháinig rídhamhna eile, [[Eochaid Gonnat]], i gcomharbacht air tar éis a dhúnmharaithe ag na [[Déise]].

Thóg na Gaeil an tánaisteacht athairlíneach agus nósanna eile leo thar lear go hAlban tar éis AD&amp;nbsp;400.  Níor ghlac na [[Cruithnigh]] leis an nós úd, de ghnáth, théadh comharbacht trí gharmhac nó nua máthartha.

Ní théadh comharbacht ríoga in Albain Ghaelach ach de thoghchán [[athairlíneachas|athairlíneach]] trí [[Siol Ailpín|Shiol Ailpín]], go dtí réimeas [[Maol Choilm II na hAlban|Maol Choilm&amp;nbsp;II]] sa bhliain 1005.  Chuir sé monarcacht  oidhreachtúil ar bun, máthairlíneach san áireamh, ag iarradh aighneas comharbachta a chur faoi chois, agus a iníonacha a chur chun cinn.  Mar thoradh ámh, bhí achrann ann leis na glúinte ina dhiaidh.

I nÉirinn, lean tánaisteacht i réim go dtí lár na 16ú/go luath sa 17ú&amp;nbsp; haoise, nuair a cuireadh dlí coiteann Anglach ina hionad.&lt;ref name=Davis-1608/&gt;&lt;ref name=McGinty-2017/&gt;  Nuair a ceapadh an chéad [[Oifig an Phríomh-Arailt|Phríomh-Arailt]] sa Phoblacht sa bhliain 1943, níor tógadh tánaisteacht ar ais.  Bhain an stáit aitheantas cúirtéise do chinn Éireannacha na fine, bunaithe ar [[sinsearacht]] ón taoiseach aitheanta deiridh.&lt;ref name=Murphy-2010/&gt;

== Iarrathóirí ==
Bhíodh taoiseach nó rí ina choróin le feadh a shaoil.  Bhíodh sé de nós gur chóir dó bheith in aois, ar a chiall agus ina shláinte.  Bhíodh tánaiste ann a rinneadh rí de ag bás an rí nó dá n-éireodh sé dícháilithe.&lt;ref name=EB1911-Tanistry/&gt;  De ghnáth, rinneadh tánaiste de mhac rí, ach ní mar thoradh [[sinsearacht]]a.&lt;ref name=Jaski-1995/&gt;&lt;ref name=Bhreathnach-2014/&gt;

&lt;!--bratach dheas, ach cén fáth anseo: [[Image:Flag of Ulster.svg|mion|Bratach na [[Ulaid|nUladh]] agus an lámh dhearg.]]
--&gt;
Bhíodh sé de nós gur bhall de [[derbfine|dhearbhfhine]] an rí é rídhamhna.  Go minic, ámh, chaithfí bheith ball de [[gelfine|ghealfhine]] an rí, agus d'fhéadfadh é go n-ísleofaí iad sa chlann mhór go huasalaicme nó fiú tuathánach.  

Ní hionann tánaisteacht agus monarcacht oidhreachtúil, óir nach féidir an comharbacht a thuar trí [[ginealach|ghinealach]] amháin.

== Iarmhairtí ==
Cé nár ceapadh í bheith amhlaidh, measadh go gcruthaítí cothromaíocht idir clanna mar thoradh na tánaisteachta.  Tharlaíodh go minic uainíocht i measc na gclann, go háirithe sa [[meánaois|mheánaois]].  Dá ndéanfadh taoiseach éigin iarracht a chlann féin a chur chun cinn, chuirfeadh na toghthóirí eile ina aghaidh, le heagla roimh cheansú.

A bhuí le tánaisteacht, bhíodh seans acu siúd a bhí uaillmhianach a ndeis a thapú.  Ba chúis aighnis go minic í sna teaghlaigh agus idir na clanna, ach ar an dtaobh eile, ba leath-daonlathach í.

== Clann Uí Bhriúin ==
Bhí míbhuntáiste ann ó thaobh thánaisteachta de, le méadú na rídhamhnaí ó ghlúin go glúin, agus an dóchúlacht dá bharr go dtarlódh cogadh díorthaithe cine. Bhí sin amhlaidh i measc mhuintir [[Tairrdelbach Ua Conchobair|Thoirdhealbhaigh Uí Chonchúir]] (1088–1156).  Bhíodh a rítheaghlach, clann [[Uí Bhriúin]], i gceannas mar [[Ríthe na gConnacht]] ó lár na 5ú haoise ar a laghad.  Rinneadh [[Ardrí na hÉireann]] de Thoirdhealbhach as ucht a chuid cumhachta, agus [[Ríocht na Mí]] agus [[ríocht Átha Cliath]], i measc eile, faoina chois.  Ach laghdaigh a chumhacht mar thoradh aighnis idir a mhic.  I dteannta le hionradh na [[Normannaigh]] ón mbliain ar aghaidh 1169 ar aghaidh, ní raibh ach beagán dá n-iar-chríocha acu faoi lár na 13ú haoise.&lt;ref name=Curtis-2012/&gt;

Tá sampla eile de dhearbhfhine mhór le fáil i n[[Annála Connacht|Annála Chonnacht]].  Ag [[Dara Cath Bhaile Átha an Rí]] i Lúnasa 1316, insítear gur maraíodh rí Tadhg Ó Ceallaigh (''Tadc Ó Cellaig'') [[Uí Mhaine]] agus ochtar is fiche &quot;dar dual rí&quot;.&lt;ref name=Annals-Connacht-1316/&gt;

== Brús ==
Sa bhliain 1296, bhain iarrthóir an chlann Bhrúis ar ríogacht na hAlban gáir as tánaisteacht ar a son.  Ó thaobh sinsearachta de, raibh sé incháilithe, ach ó thaobh uainíochta (agus aoise agus taithí) bhí gach seans aige mar ina éilitheoir.  Agus fosta, de réir mháthairlíneachas na Cruithnigh, bhí cead aige a éileamh a thabhairt.  

Tugadh breithiúnas ar bhonn sinsearachta, faoi réir rí Shasana, ar son an iarrathóra eile ó Theach Balliol.  I ndiaidh sin ámh tháinig nósanna na gclann ar ais.  Tháinig [[Robert the Bruce|Roibeard Brús]], garmhac, i gcoróin cé gur de chlann shóisearach é. 

Cuireadh deireadh le tánaisteacht in Albain de bharr bhreithiúnais i rith réimeas [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamas VI]].  Cuireadh [[dlí talún Sasanach]] i réim ina hionad.&lt;ref name=EB1911-Tanistry/&gt;&lt;ref name=AILR-2001/&gt;

== An Bhreatain Bheag ==
Bhíodh córas mar an gcéanna sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]].  Faoi [[dlí Breathnach|dhlí Breathnach]],  d'fhéadfadh aon duine de dheartháireacha nó mic an rí a bheith tofa mar ''[[edling]]'' nó oidhre na ríochta.

== Tánaisteacht fola ==
Is é atá i gceist le 'tánaisteacht fola' ná ''&quot;the most talented male member of the royal dynasty should inherit the throne, commonly by murder and war&quot;.''&lt;ref name=Fletcher-1979/&gt;  Go háirithe, úsáidtear an téarma chun nósanna comharbachta Turco-Mongol a chur in úil.&lt;ref name=Fletcher-1979/&gt;

== Cultúr na ndaoine ==
* Faightear tánaisteacht in ionad ríogacht diaga, agus miotaseolaíocht na hEorpach á phlé ag [[James Frazer]] ina shaothar, ''[[The Golden Bough]]''.&lt;ref name=Frazer-1915/&gt;
* Feictear an tánaiste i bhfilíocht nua-aoiseach, amhail is ''[[The Waste Land]]'' le [[T. S. Eliot]].
* Bhain an miotaseolaí amaitéarach&lt;ref name=Gibson-2015/&gt; [[Robert Graves]] leas as tánaisteacht in ionad an gnáthríogacht san [[an Ghréig Ársa|nGréig Ársa]] sa léiriú dá chuid ''[[The Greek Myths]]''.&lt;ref name=Graves-1955/&gt;  Bhain sé úsáid as an samhradh céanna ''[[The White Goddess]]'' chun pósadh diaga an rí leis an ard-bhandia réamhGhréagach a léiriú.
* Sa sraith úrscéalta [[Deryni (úrscéalta)|Deryni]], is tánaiste a chlainne é an phearsa [[Dhugal MacArdry]].

== Féach freisin ==
* [[Ardrí na hÉireann]]
* [[Ríochtaí Éireann]]
* [[Clann]]
* [[Ceann na Fine]]

== Foinsí ==
* {{
cite book |
first = Francis John |
last = Bryne |
year = 1973 |
title = Irish Kings and High Kings |
place = Baile Átha Cliath
}}

== Naisc sheachtracha ==
* {{lua idirlín |
suíomh = Irish Tribes |
url = http://www.irishtribes.com/articles/2012-03-election-of-gaelic-kings-and-leaders.html |
teideal = Election of Gaelic kings and leaders under féineachas |
ainm = Gerald A. John |
sloinne = Kelly |
dátarochtana = 2021-03-06 |
archivedate = 2016-03-06 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20160306192410/http://irishtribes.com/articles/2012-03-election-of-gaelic-kings-and-leaders.html }}

==Tagairtí==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=Annals-Connacht-1316&gt;
{{
cite book |
title =Annals of Connacht
at=1316.5
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=AILR-2001&gt;
{{
cite journal |
authors=Editors |
year=2001 |
title=The case of tanistry (Le case de tanistry) |
series=Case summary |
journal=Australian Indigenous Law Reporter |
volume=37 |
issue=6(3) |
url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/AILR/2001/37.html#Heading3
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Bhreathnach-2014&gt;
{{
cite book |
last=Bhreathnach |
first=Edel |
year=2014 |
title=Ireland in the medieval world, AD&amp;nbsp;400-1000: Landscape, kingship and religion | url=https://archive.org/details/irelandinmedieva0000bhre | page=[https://archive.org/details/irelandinmedieva0000bhre/page/79 79] |
publisher=Four Courts Press |
isbn=978-1846823428
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Curtis-2012&gt;
{{
cite book |
last=Curtis |
first=Edmund |
year=2012 |
title=A History of Medieval Ireland: From 1086 to 1513 |
page=132 |
publisher=Routledge |
isbn=978-0-415-52596-1
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Davis-1608&gt;Davis (1608), ''Case of Tanisrry'', 28 180 E.R. 516 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=EB1911-Tanistry&gt;
{{EB1911 |inline=y
 |wstitle=Tanistry
 |volume=26 |page=398
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Fletcher-1979&gt;
{{
cite journal |
last=Fletcher |
first=Joseph |
author-link=Joseph Fletcher |
year=1979 |
title=Turco-Mongolian monarchic traditions in the Ottoman Empire |
journal=Harvard Ukrainian Studies |
volume=3 |
pages=236–251
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Frazer-1915&gt;
{{
cite book |
first=James |
last=Frazer |
author-link=James Frazer |
year=1915 |orig-year=1890 |
title=The Golden Bough |
title-link=The Golden Bough
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Graves-1955&gt;
{{
cite book |
first=Robert |
last=Graves |
author-link=Robert Graves |
year=1955 |
title=The Greek Myths |
title-link=The Greek Myths |
publisher=[[Penguin Books]]  |
place=Ríocht Aontaithe
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Gibson-2015&gt;
{{
cite book |
last=Gibson |
first=A.G.G. |
title=Robert Graves and the classical tradition |
publisher=Oxford University Press |
location= RA |
year=2015 |
isbn=9780198738053
}} 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Jaski-1995&gt;
{{
citation |
last=Jaski |
first=Bart |
year=1995 |
title=The Traditional Rule of Succession in Early Ireland |
page=127 |
publisher=Coláiste na Tríonóide |
place=Baile Átha Cliath
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=McGinty-2017&gt;
{{
lua idirlín |
sloinne =McGinty |
ainm =Matthew |
bliain =2017 |
teideal =Tanistry, primogeniture and divided clans |
sraith =History hub / Tudor and Stuart Ireland |
suíomh =SoundCloud.com |
url =https://soundcloud.com/history-hub/matthew-mcginty-tanistry-primogeniture-and-divided-clans?in=history-hub/sets/2017-tudor-and-stuart-ireland
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=MacNeill-1934&gt;
{{
cite book |
first=Eoin |
last=Mac Néill |
year=1934 |
title=Early Irish Laws and Institution[s] |
page=148
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Murphy-2010&gt;{{lua idirlín |
ainm =Sean J. |
sloinne =Murphy |
dáta =29ú Aibreán 2010 |
teideal =Irish Chiefs: Historical background and a register |
sraith =Irish Chiefs |
suíomh =homepage.eircom.net |
foilsitheoir =Centre for Irish Genealogical and Historical Studies |
bliain =30ú Meán Fómhair 2001 |
url =http://homepage.eircom.net/~seanjmurphy/chiefs/register.htm |
dátarochtana =2021-03-06 |
archivedate =2020-03-09 |
archiveurl =https://web.archive.org/web/20200309151141/http://homepage.eircom.net/~seanjmurphy/chiefs/register.htm }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Warntjes-2004&gt;
{{
cite journal |
last=Warntjes |
first=Immo |
year=2004 |
title=Regnal succession in early medieval Ireland | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medieval-history_2004-12_30_4/page/378 |
journal=Journal of Medieval History |
volume=30 |
issue=4 |
pages=378–380
}}
}}

{{Dlí luath na hÉireann}}

[[Catagóir:An Féineachas]]</text>
      <sha1>nr9y93o6y4yy6m7falxvrsgf2g1sx6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ocsdí</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97173</id>
    <revision>
      <id>1321125</id>
      <parentid>1194405</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3497" sha1="ib1m433rumzc3w3xkh4i9sz7rn0qlrc" xml:space="preserve">[[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|[[Sóidiam]] agus [[fluairín]] ag nascadh go hiaineach chun [[fluairíd sóidiam]] a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun [[cumraíocht leictreon]] cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]]

Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag  imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh)  le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú  (gnóthachain leictreon). &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|teideal=Redox Reactions|archivedate=2012-05-30}}&lt;/ref&gt; Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile:

=== Ocsaídiú ===

• Tarlaíonn ocsaídiú nuair a chailleann adamh, móilín, nó ian leictreon amháin nó níos mó in imoibriú ceimiceach.

• Nuair a tharlaíonn ocsaídiú, méadaíonn staid ocsaídiúcháin an speicis cheimiceach.

• Ní gá go mbeadh ocsaigin i gceist le ocsaídiú! Ar dtús, úsáideadh an téarma nuair a bhí ocsaigin ina chúis le caillteanas leictreon in imoibriú. Tá an sainmhíniú nua-aimseartha níos ginearálta.

=== Dí-ocsaídiú ===

• is gnóthachan leictreon nó laghdú ar staid ocsaídiúcháin adamh, ian, nó adamh áirithe i móilín (laghdú ar staid ocsaídiúcháin).


==Tuilleadh léitheoireachta==
* {{cite book |editor1-last=Schüring |editor1-first=J. |editor2-last=Schulz |editor2-first=H. D. |editor3-last=Fischer |editor3-first=W. R. |editor4-last=Böttcher |editor4-first=J. |editor5-last=Duijnisveld |editor5-first=W. H. |title=Redox: Fundamentals, Processes and Applications |url=https://archive.org/details/redoxfundamental0000unse |date=1999 |publisher=Springer-Verlag |location=Heidelberg |isbn=978-3-540-66528-1 |pages=[https://archive.org/details/redoxfundamental0000unse/page/246 246] |hdl=10013/epic.31694.d001 }}
* {{Cite book|doi=10.1021/bk-2011-1071|isbn=978-0-8412-2652-4|title=Aquatic Redox Chemistry|series=ACS Symposium Series|year=2011|editor1-last=Tratnyek|editor1-first=Paul G.|editor2-last=Grundl|editor2-first=Timothy J.|editor3-last=Haderlein|editor3-first=Stefan B.|volume=1071 }}

==Naisc sheachtracha==

* [http://www.berkeleychurchill.com/software/chembal.php Chemical Equation Balancer] – An open-source chemical equation balancer that handles redox reactions.
* [http://www.shodor.org/UNChem/advanced/redox/redoxcalc.html Redox reactions calculator]
* [http://www.chemguide.co.uk/inorganic/redox/definitions.html#top Redox reactions at Chemguide]
* [http://www.webqc.org/balance.php Online redox reaction equation balancer, balances equations of any half-cell and full reactions]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Síol-ceim}}

[[Catagóir:Ceimic ithreach]]
[[Catagóir:Imoibrithe ceimiceacha]]</text>
      <sha1>ib1m433rumzc3w3xkh4i9sz7rn0qlrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Craobh Domhanda Fichille 1972</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97231</id>
    <revision>
      <id>1321116</id>
      <parentid>1306463</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 6 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48768" sha1="rn678a3bxyq3jtxlj1xlgfqc2x501sw" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width:36%; border-collapse:collapse; text-align:center;&quot;
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:115%&quot;|'''Curadh 1969'''
| style=&quot;text-align:center; font-size:115%&quot;|'''Dúshlánach'''
|-
| width=33% | [[File:Dhr. Boris Spassky, Bestanddeelnr 932-7320.jpg|Dhr. Boris Spassky, Bestanddeelnr 932-7320|center|Boris Spassky|140px]]
| width=33% | [[File:Bobby Fischer 1960 in Leipzig.jpg|Bobby Fischer 1960 in Leipzig|center|Bobby Fischer|240px]]
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;| '''[[Boris Spassky]]'''
| style=&quot;text-align:center&quot;| '''[[Bobby Fischer]]'''
|- style=&quot;font-size:200%;&quot;
| style=&quot;text-align:center&quot;|8½ (3)
| style=&quot;text-align:center&quot;|12½ (7)
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|Rugadh é 30 Eanair 1937&lt;br/&gt;35 bliain d'aois
| style=&quot;text-align:center&quot;|Rugadh é 9 Márta 1943&lt;br/&gt;29 bliain d'aois
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|Buaiteoir don Craobh  Domhanda Fichille 1969
| style=&quot;text-align:center&quot;|Buaiteoir don Comórtas na nIarrthóirí
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;|Grádú: 2660 (uimh.2 ar domhan)
| style=&quot;text-align:center&quot;|Grádú: 2785 (uimh.1 ar domhan)
|-
|}

Ar 1 Meán Fómhair, 1972, ar a dtugtar &quot;Cluiche na hAoise&quot;, ba é [[Bobby Fischer]] (29 bliain d’aois) an chéad [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Mheiriceánach]] a bhuaigh Craobh Fichille an Domhain, i gcoinne [[Boris Spassky]] (34 bliain d’aois) ón [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] le 12½–8½  i [[Réicivíc]], [[an Íoslainn]].

Chuir bua Fischer deireadh le tréimhse bhuaiteach 24 bliaina [[An tAontas Sóivéadach|an Aontais Shóivéadaigh]] sa chomórtas. Tugadh faoi deara gur spreag an bua seo na mílte imreoirí fichille sna Stáit Aontaithe agus go raibh sé mar bhunús le cumhachtaí fichille domhanda Mheiriceá.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.history.com/this-day-in-history/bobby-fischer-first-american-winner-world-chess-championship|teideal=Bobby Fischer becomes the first American to win the World Chess Championship|údar=History com Staff|language=en|work=HISTORY|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;

== Taifead ceann-le-ceann roimhe seo ==
Roimh an gcluiche ar an 11ú lil 1972, bhí Fischer agus Spassky tar éis a chéile a imirt 5 huaire i bhficheall clasaiceach. Bhí Spassky i gceannas ar an gcomórtas le 2 bhua agus 3 tharraingt. Bhí an teagmháil is déanaí acu ag an “Siegan Olympiad Final-A” i 1970, áit ar buaigh Spassky ar Fischer i 39 casadh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1012300|teideal=Fischer vs The Russians|work=www.chessgames.com|dátarochtana=2021-03-28}}&lt;/ref&gt;
{|class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=6 |Taifead ceann-le-ceann&lt;ref name=h2h&gt;{{cite web|url=https://www.chessgames.com/perl/chesscollection?cid=1012300}}&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=2 |
![[Bobby Fischer|Fischer]] bua
!Comhscór
![[Boris Spassky|Spassky]] bua
!Iomlán
|- align=center
!rowspan=3 |Clasaiceach
|Fischer (bán) – Spassky (dubh)
|0
|2
|0
|2
|- align=center
|Spassky (bán) – Fischer (dubh)
|0
|0
|3
|3
|-
!Iomlán
!0
!2
!3
!5
|}

== Sceideal agus torthaí ==
Seo thíos sceideal den chraobh dhomhanda fichille agus na thorthaí;
[[Íomhá:Portrait Lothar Schmid.jpg|mion|An réiteoir den cluiche - Lothar Schmid]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Dáta
! Lá
! Ócáid
|-
| style=&quot;background:lightgray&quot; | 1ú lúil 1972
| style=&quot;background:lightgray&quot; | Satharn
| style=&quot;background:lightgray&quot; | Searmanas oscailte
|-
| 11ú lúil 1972
| Máirt
| Cluiche 1
|-
| 13ú lúil 1972
| Déardaoin
| Cluiche 2
|-
| 16ú lúil 1972
| Domhnaigh
| Cluiche 3
|-
| 18ú lúil 1972
| Máirt
| Cluiche 4
|-
| 20ú lúil 1972
| Déardaoin
| Cluiche 5
|-
| 23ú lúil 1972
| Domhnaigh
| Cluiche 6
|-
| 25ú lúil 1972
| Máirt
| Cluiche 7
|-
| 27ú lúil 1972
| Déardaoin
| Cluiche 8
|-
| 1ú Lúnasa 1972
| Máirt
| Cluiche 9
|-
| 3ú Lúnasa 1972
| Déardaoin
| Cluiche 10
|-
| 6ú Lúnasa 1972
| Domhnaigh
| Cluiche 11
|-
| 8ú Lúnasa 1972
| Máirt
| Cluiche 12
|-
| 10ú Lúnasa 1972
| Déardaoin
| Cluiche 13
|-
| 15ú Lúnasa 1972
| Máirt
| Cluiche 14
|-
| 17ú Lúnasa 1972
| Déardaoin
| Cluiche 15
|-
| 20ú Lúnasa 1972
| Domhnaigh
| Cluiche 16
|-
| 22ú Lúnasa 1972
| Máirt
| Cluiche 17
|-
| 24ú Lúnasa 1972
| Déardaoin
| Cluiche 18
|-
| 27ú Lúnasa 1972
| Domhnaigh
| Cluiche 19
|-
| 29ú Lúnasa 1972
| Máirt
| Cluiche 20
|-
| 31ú Lúnasa 1972
| Déardaoin
| Cluiche 21
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; background:white; color:black&quot;
|+Craobh Domhanda Fichille 1972
|-
! rowspan=2| !! rowspan=2|[[:en:Chess_rating_system#:~:text=A%20chess%20rating%20system%20is,their%20performance%20versus%20other%20players.&amp;text=In%20almost%20all%20systems%20a,they%20perform%20worse%20than%20expected.|Grádú]]!! colspan=&quot;21&quot; |[https://www.chess.com/club/the-classical-time-control#:~:text=In%20the%20case%20of%20chess,move%20starting%20from%20move%20one. Cluiche clasaiceach]!! rowspan=&quot;2&quot; |Iomlán
|-
! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! 10 !! 11 !! 12 !! 13 !! 14 !! 15 !! 16 !! 17 !! 18 !! 19 !! 20 !! 21
|-
| align=left | [[Boris Spassky]]|| 2660
| 1 || style=&quot;background:black; color:white&quot; |N/A 
| 0 || style=&quot;background:black; color:white&quot; | ½
| 0 || style=&quot;background:black; color:white&quot; |0
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; | 0
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; | 0 
| 1 ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½ 
| 0 ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½ 
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½
| 0
| '''8½ (3) '''
|-
| align=left | [[Bobby Fischer]]|| 2785
| 0 || style=&quot;background:black; color:white&quot; |N/A 
| 1 || style=&quot;background:black; color:white&quot; | ½
| 1 || style=&quot;background:black; color:white&quot; |1
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; | 1
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; | 1 
| 0 ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½ 
| 1 ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½ 
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½
| ½ ||style=&quot;background:black; color:white&quot; |½
| 1 
| '''12½ (7)'''
|}

==Na cluichí==
====Cluiche 1: Spassky 1 Fischer 0====
[[Íomhá:Fishcer spassky G1.jpg|mion|Cluiche 1 ag bogadh 29. b5 Bxh2|240x240px]]Imeartha ar an 11ú Iúil 1972. Ar bhealach cosúil lena neamhláithreacht ag an searmanas oscailte, bhí Fischer ar iarraidh ag tús chluiche 1. Toisc go raibh Spassky bán, d’imir sé 1.d4 agus bhrúigh sé an clog. Ba oscailt neamhghnách é seo do Spassky, a d’oscail go príomha le [[wikibooks:Chess_Opening_Theory/1._e4|e4]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.365chess.com/opening.php?m=2&amp;n=3&amp;ms=e4&amp;ns=3|teideal=B00: King's pawn opening - 1. e4 - Chess Opening explorer|work=www.365chess.com|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt; an chuid is mó dá shlí bheatha. Ní go dtí 9 nóiméad ina dhiaidh sin a tháinig Fischer do chluiche a haon agus d’fhreagair sé le [[:en:Alekhine's_Defence|1.Nf6,]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://chesspathways.com/chess-openings/kings-pawn-opening/alekhine-defense/|teideal=Alekhine Defense|language=en-US|work=Chess Pathways|dátarochtana=2021-03-26|archivedate=2021-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210409131947/https://chesspathways.com/chess-openings/kings-pawn-opening/alekhine-defense/}}&lt;/ref&gt; freagra caighdeánach Fischer ar oscailt d4. Is tuairim dea-dhoiciméadaithe é gur tháinig Fischer go déanach i gcluiche 1 mar thús a lán cluichí intinne a raibh sé mar aidhm aige Spassky a dhíriú

[[:en:Nimzo-Indian_Defence|Nimzo-Indian]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Michael Roiz|date=25 Eanair 2017|title=The Nimzo-Indian Defence|issue=1|pages=384}}&lt;/ref&gt; go hoifigiúil a bhí sna tionscnamh a úsáideadh. Athrú socair a bhí ann ar an tionscnamh seo, áfach. Go luath, thairg Spassky cosaint [[:en:Queen's_Indian_Defense|Queens-Indian]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Michael Roiz|date=2018|title=The Queens-Indian Defence}}&lt;/ref&gt;  do Fischer, a dhéanfadh neamhaird air seo agus a thrasuí go dtí [[:en:Queen's_Gambit_Declined|Queens-Gambit Declined]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Matthew Sadler|date=30 Márta 2000|title=Queens Gambit Declined|url=https://archive.org/details/queensgambitdecl00matt}}&lt;/ref&gt; le 3. d5.

Le bogadh 28, bhí an cluiche ag druidim i dtreo tarraingt. Bhí ábhar cohrom ag an dá thaobh agus ní raibh fíorbhuntáistí ag aon duine. Mar sin féin, chuir Fischer ionadh ar an domhan le 29. Bxh2. Meastar go forleathan go raibh an earráid is mó riamh ag Fisher ina shaol iomlán. Gluaiseacht in aghaidh éasca le g3, a d’úsáidfeadh Spassky. Ba é seo pointe casaidh chluiche 1, ag tabhairt an deis do Spassky a bhuachan.

Tar éis bogadh 40, shocraigh Spassky dul ar atráth go dtí an lá dár gcionn, bogadh a ligfeadh dó an cluiche ceart a phleanáil. D’fhéadfadh sé gur tharraing Fischer an cluiche fós leis an 39ú nó an 40ú bogadh ceart.. D'éirigh Fischer as tar éis bogadh 56. 56. Kd6&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-spassky-fischer-game-1/|teideal=1972 World Chess Championships: Spassky vs Fischer Game 1|language=en-US|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Larry Evans &amp; Ken Smith|date=1973|title=Chess World Championship Fischer Vs Spassky 1972}}&lt;/ref&gt;

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nf3 d5 4.Nc3 Bb4 5.e3 0-0 6.Bd3 c5 7.0-0 Nc6 8.a3 Ba5 9.Ne2 dxc4 10.Bxc4 Bb6 11.dxc5 Qxd1 12.Rxd1 Bxc5 13.b4 Be7 14.Bb2 Bd7 15.Rac1 Rfd8 16.Ned4 Nxd4 17.Nxd4 Ba4 18.Bb3 Bxb3 19.Nxb3 Rxd1+ 20.Rxd1 Rc8 21.Kf1 Kf8 22.Ke2 Ne4 23.Rc1 Rxc1 24.Bxc1 f6 25.Na5 Nd6 26.Kd3 Bd8 27.Nc4 Bc7 28.Nxd6 Bxd6 29.b5 (léaráid) Bxh2 30.g3 h5 31.Ke2 h4 32.Kf3 Ke7 33.Kg2 hxg3 34.fxg3 Bxg3 35.Kxg3 Kd6 36.a4 Kd5 37.Ba3 Ke4 38.Bc5 a6 39.b6 f5 40.Kh4 f4 41.exf4 Kxf4 42.Kh5 Kf5 43.Be3 Ke4 44.Bf2 Kf5 45.Bh4 e5 46.Bg5 e4 47.Be3 Kf6 48.Kg4 Ke5 49.Kg5 Kd5 50.Kf5 a5 51.Bf2 g5 52.Kxg5 Kc4 53.Kf5 Kb4 54.Kxe4 Kxa4 55.Kd5 Kb5 56.Kd6 1-0&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=http://gambiter.com/chess/tournaments/World_chess_championship_1972.html|teideal=World Chess Championship 1972|work=gambiter.com|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;

====Cluiche 2: Géill gan choimhlint ag Fischer====
Tar éis an cluiche fabhtach a bhí ag Fischer i gcluiche 1. Ar an 13 Iúil, shuigh Spassky ar stáitse san Halla Taispeántais le clog Fischer ag comhaireamh síos go mall. D’fhan Fischer ina sheomra óstáin agus dhiúltaigh sé dul go dtí an cluiche sceidealta 2. Fógraíodh gurb é Spassky an buaiteoir trí fhorghéilleadh agus tháinig scór an chluiche fichille 2-0 i gcoinne an iomaitheora Mheiriceá.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thecrimson.com/article/1972/7/14/bobby-fischer-forfeits-second-chess-game/|teideal=Bobby Fischer Forfeits Second Chess Game {{!}} News {{!}} The Harvard Crimson|work=www.thecrimson.com|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;

Dhiúltaigh Fischer a imirt mura mbainfí an trealamh scannáin agus teilifíse go léir cé go raibh na ceamaraí folaithe ar chúl an stáitse agus “go hiomlán dofheicthe agus neamh-incháilithe”&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://en.chessbase.com/post/bobby-fischer-in-iceland-45-years-ago-4|teideal=Bobby Fischer in Iceland – 45 years ago (4)|dáta=2017-07-16|language=en|work=Chess News|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;. D'éiligh Fischer freisin nach bhféadfadh an imirt leanúint ar aghaidh ach amháin má bhí sé i seomra beag 30 x 60 ping-pong ar chúl an stáitse gan cheamaraí agus amach ón lucht féachana sa phríomh-halla. Go spórtúil, d’aontaigh Spassky an tríú cluiche a imirtsai seomra beag ar chúl an stáitse, as radharc an lucht féachana. De réir Pal Benko agus Burt Hochberg, measann gur botún síceolaíoch ó Spassky an lamháltas seo.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=David Mc Kay|date=1991|title=Winning with Chess Psychology|pages=lch. 87}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;[[Íomhá:Fishcer spassky G3.jpg|mion|Cluiche 3 ag bogadh 11. Qc2 Nh5|240x240px]]
==== Cluiche 3: Spassky 0 Fischer 1 ====
Imeartha ar an 16ú Iúil 1972. D'admhaigh an cluiche an tine faoi Fischer agus ba é pointe casaidh an chluiche. Imríodh an cluiche seo taobh thiar de dhoirse dúnta sa seomra “ping-pong” tar éis iarratais iomadúla Fischer ar athruithe tar éis cluiche 2.

Tar éis 3.c5 le Fischer thug sé dúshlán do Spassky tionscamh [[:en:Modern_Benoni#:~:text=The%20standard%20move%20order%20for,for%20White%20to%20avoid%203.|Modern Benoni]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=John Doknjas|date=2020|title=The Modern Benoni}}&lt;/ref&gt; do dhubh&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-spassky-fischer-game-3/|teideal=1972 World Chess Championships: Spassky vs Fischer Game 3|language=en-US|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;, oscailt a bhfuil aithne mhaith ag Fischer air mar mháistir. Glacann Spassky le 4. d5.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.365chess.com/game.php?gid=2398550|teideal=Uhlmann vs Fischer (1970) Palma de Mallorca Interzonal|work=www.365chess.com|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;

Tar éis bogadh 41. Qd4, cuireadh an cluiche ar atráth, agus shéalaigh Fischer a chéad bhogadh eile. An lá dár gcionn, chuir an príomh-eadránaí [[:en:Lothar_Schmid|Lothar Schmid]] in iúl do Spassky go raibh seic 41. Bd3 séalaithe ag Fischer. Ina dhiaidh seo, d’éirigh Spassky as an gcluiche, agus a fhios aige nach raibh aon ghluaiseachtaí aige chun an cluiche a shábháil. Ar an drochuair, bhí Fischer as láthair tráth a éirí as agus chaill sé ceiliúradh a chéad bhua riamh ar Spassky.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nf3 c5 4.d5 exd5 5.cxd5 d6 6.Nc3 g6 7.Nd2 Nbd7 8.e4 Bg7 9.Be2 0-0 10.0-0 Re8 11.Qc2 (léaráid) Nh5 12.Bxh5 gxh5 13.Nc4 Ne5 14.Ne3 Qh4 15.Bd2 Ng4 16.Nxg4 hxg4 17.Bf4 Qf6 18.g3 Bd7 19.a4 b6 20.Rfe1 a6 21.Re2 b5 22.Rae1 Qg6 23.b3 Re7 24.Qd3 Rb8 25.axb5 axb5 26.b4 c4 27.Qd2 Rbe8 28.Re3 h5 29.R3e2 Kh7 30.Re3 Kg8 31.R3e2 Bxc3 32.Qxc3 Rxe4 33.Rxe4 Rxe4 34.Rxe4 Qxe4 35.Bh6 Qg6 36.Bc1 Qb1 37.Kf1 Bf5 38.Ke2 Qe4+ 39.Qe3 Qc2+ 40.Qd2 Qb3 41.Qd4 Bd3+ 0-1&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G4.jpg|mion|Cluiche 4 ag bogadh 29. Nd4 Rh8|242x242px|clé]]
==== Cluiche 4: Fischer 1/2  Spassky 1/2 ====
Imeartha ar an 18ú Iúil 1972. Tionóladh Cluiche 4 ar an stáitse sa phríomh-halla de réir iarratais Spassky. Mar sin féin, tar éis do Fox aontú na ceamaraí teilifíse a bhaint tar éis agóid fhoirmiúil Fischer sula bhfillfeadh sé ar an bpríomh-halla.

D’oscail Fischer mar bán le 1.e4, an tionscnamh is fearr le Fischer, an [[:en:Veniamin_Sozin|Sozin Attack]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Gary Lane|date=1994|title=Winning with Fischer Sozin Attack|url=https://archive.org/details/winningwithfisch0000lane}}&lt;/ref&gt;. Chuirfeadh Spassky, i gcluichí roimhe seo, in aghaidh seo le 1. e5; ach d’ullmhaigh sé agus roghnaigh sé 1. C5, [[:en:Sicilian_Defence|Sicilian defence]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Danny Kopec|date=2011|title=Mastering the sicilian defence}}&lt;/ref&gt;, áfach. Íobairt Spassky ceithearnach, agus tar éis bogadh 17. Bxc5 + bhí buntáiste beag ag Spassky . D’fhorbair Spassky ionsaí láidir ar thaobh an rí ach níor éirigh leis é a thiontú ina bhuachan. Chríochnaigh an cluiche le tarraingt tar éis 45. c5.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-game-4/|teideal=1972 World Chess Championship: Fischer vs Spassky Game 4|language=en-US|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 Nc6 6.Bc4 e6 7.Bb3 Be7 8.Be3 0-0 9.0-0 a6 10.f4 Nxd4 11.Bxd4 b5 12.a3 Bb7 13.Qd3 a5 14.e5 dxe5 15.fxe5 Nd7 16.Nxb5 Nc5 17.Bxc5 Bxc5+ 18.Kh1 Qg5 19.Qe2 Rad8 20.Rad1 Rxd1 21.Rxd1 h5 22.Nd6 Ba8 23.Bc4 h4 24.h3 Be3 25.Qg4 Qxe5 26.Qxh4 g5 27.Qg4 Bc5 28.Nb5 Kg7 29.Nd4 (léaráid) Rh8 30.Nf3 Bxf3 31.Qxf3 Bd6 32.Qc3 Qxc3 33.bxc3 Be5 34.Rd7 Kf6 35.Kg1 Bxc3 36.Be2 Be5 37.Kf1 Rc8 38.Bh5 Rc7 39.Rxc7 Bxc7 40.a4 Ke7 41.Ke2 f5 42.Kd3 Be5 43.c4 Kd6 44.Bf7 Bg3 45.c5+ ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G5.jpg|mion|Cluiche 5 ag bogadh 26. Bd1 Nf4|240x240px]]
==== Cluiche 5: Spassky 0 Fischer 1 ====
Roimh an gcúigiú cluiche le Spassky, scaip an ráfla gur chuir Fischer 14 éileamh nua ar chónaidhm fichille na hÍoslainne. Bhí sé ag iarraidh seomraí a athrú. D'iarr sé go dtabharfaí cead dó billí a shíniú aon uair a theastaigh uaidh. Theastaigh níos mó airgid phóca uaidh ná a liúntas deich dollar in aghaidh an lae, carr nua Mercedes toisc go raibh an ceann a tugadh dó 2 bhliain d’aois, an rogha an seomra imeartha a athrú, soláthar níos mó de nuachtáin agus irisí Mheiriceá, smacht pearsanta ar an scannánú den cluiche, clár fichille le cearnóga 1/8 orlach níos lú, cúirt leadóige faoi dhíon a úsáid agus úsáid eisiach linn snámha an óstáin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Svetozar Gligoric|date=1972|title=Fischer V Spassky The World Chess Championship Match 1972|url=https://archive.org/details/fischervspasskyw0000bobb}}&lt;/ref&gt;

Imeartha ar an 20ú Iúil 1972. Le beagnach na gluaiseachtaí oscailte céanna le cluiche 1, roghnaíonn Spassky tionscnamh Nimzo-Indian. Bhí imeacht Fischer cumhachtach sa Nimzo-Indian seo, ag baint amach ridire láidir i gcoinne dhá easpaig i riocht dúnta. Tháinig an ridire ina ollphéist ar f4.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-spassky-vs-fischer-game-5/|teideal=1972 World Chess Championship: Fischer vs Spassky Game 5|language=en-US|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;

Cáineadh go forleathan gluaiseacht Spassky 26 agus 27 mar bhotúin agus ina ionad sin ba cheart go mbeadh 26. g3 déanta aige chun Fischer’s Nf4 a bhac, rud a d’fhágfadh go mbeadh sé dochreidte tar éis 27. Bxa4. Leis an mbogadh seo, faigheann Spassky marbhsháinneacha nó cailleann sé maoin, ach roghnaíonn sé éirí as an cluiche. Chiallaigh sé seo go raibh Fischer díreach tar éis an scór a cheangal.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/07/21/archives/spassky-resigns-after-blunder-match-is-even-through-5-games-spassky.html|teideal=Spassky Resigns After Blunder; Match Is Even Through 5 Games|údar=Harold C. Schonberg Special to The New York Times|dáta=1972-07-21|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nc3 Bb4 4.Nf3 c5 5.e3 Nc6 6.Bd3 Bxc3+ 7.bxc3 d6 8.e4 e5 9.d5 Ne7 10.Nh4 h6 11.f4 Ng6 12.Nxg6 fxg6 13.fxe5 dxe5 14.Be3 b6 15.0-0 0-0 16.a4 a5 17.Rb1 Bd7 18.Rb2 Rb8 19.Rbf2 Qe7 20.Bc2 g5 21.Bd2 Qe8 22.Be1 Qg6 23.Qd3 Nh5 24.Rxf8+ Rxf8 25.Rxf8+ Kxf8 26.Bd1 Nf4 (léaráid) 27.Qc2 Bxa4 0-1&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G6.jpg|mion|Cluiche 6 ag bogadh 20. e4 d4 |240x240px|clé]]
==== Cluiche 6: Fischer 1 Spassky 0 ====
Imeartha ar an 23ú Iúil 1972. Sular thosaigh an cluiche, chuir an fhoireann Sóivéadach oiliúint ar Spassky i mbun díospóireachta an bhféadfadh Fischer bogadh oscailte a imirt atá difriúil ón 1.e4 is gnách.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Go deimhin d’imir Fischer rud difriúil le 1.c4 den tríú huair i gcluiche tromchúiseach amháin. Le 3.d4, aistríodh an cluiche go [[:en:Queen's_Gambit|Queens Gambi]]&lt;nowiki/&gt;t&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Damien Lemos|date=2019|title=Opening Repertoire: The Queen's Gambit|url=https://archive.org/details/openingrepertoir0000dami}}&lt;/ref&gt;, rud a chuir iontas ar go leor nach bhfaca Fischer riamh an taobh Bán den oscailt sin. Cháin sé go hoscailte roimhe seo é.

D’imir Spassky [https://www.chess.com/openings/Queens-Gambit-Declined-Tartakower-Defense Tartakower’s Defence] (7 ... b6), an rogha ab fhearr leis i go leor camchuairteanna agus líne nár chaill sé riamh. Tar éis 14.Bb5, d’fhreagair Spassky le 14 ... a6. Tar éis 21.f4 bhí an lámh in uachtar ag Fischer. Tar éis 26.f5, bhí ionsaí cráite ag bán.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-game-6/|teideal=1972 World Chess Championship: Fischer vs Spassky Game 6|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;

1.c4 e6 2.Nf3 d5 3.d4 Nf6 4.Nc3 Be7 5.Bg5 0-0 6.e3 h6 7.Bh4 b6 8.cxd5 Nxd5 9.Bxe7 Qxe7 10.Nxd5 exd5 11.Rc1 Be6 12.Qa4 c5 13.Qa3 Rc8 14.Bb5 a6 15.dxc5 bxc5 16.0-0 Ra7 17.Be2 Nd7 18.Nd4 Qf8 19.Nxe6 fxe6 20.e4 (léaráid) d4 21.f4 Qe7 22.e5 Rb8 23.Bc4 Kh8 24.Qh3 Nf8 25.b3 a5 26.f5 exf5 27.Rxf5 Nh7 28.Rcf1 Qd8 29.Qg3 Re7 30.h4 Rbb7 31.e6 Rbc7 32.Qe5 Qe8 33.a4 Qd8 34.R1f2 Qe8 35.R2f3 Qd8 36.Bd3 Qe8 37.Qe4 Nf6 38.Rxf6 gxf6 39.Rxf6 Kg8 40.Bc4 Kh8 41.Qf4 1-0&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


..

.[[Íomhá:Fishcer spassky G7.jpg|mion|Suíomh deiridh chluiche 7|240x240px]]
==== Cluiche 7: Spassky 1/2 Fischer 1/2 ====
Imeartha ar an 25ú Iúil 1972. D’oscail Spassky mar bán, le 1.e4, an chéad uair a rinne sé an cluiche seo ar fad. Freagraíonn Fischer le 1.c5, ag roghnú an cluiche a thabhairt isteach sa tionscnamh is fearr leis den [[:en:Sicilian_Defence,_Najdorf_Variation|Najdorf Sicilian]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=John Nunn|date=1982|title=Sicilian Defence: Najdorf Variation}}&lt;/ref&gt;, [[:en:Poisoned_Pawn_Variation|Poisoned Pawns]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Jimmy Adams|date=1977|title=Najdorf Poisoned Pawn|url=https://archive.org/details/najdorfpoisonedp0000adam}}&lt;/ref&gt;.

Measann Fischer an bogadh gasta a rinne sé de 21. Bg5 go ceann de na deiseanna a chuir sé amú i rith an chluiche. Ba é an bogadh níos fearr do Fischer ag an bpointe seo ná 21. Kg7, agus 22. Re8, chuirfeadh na gluaiseachtaí seo féidearthachtaí dul chun cinn bán ar neamhní ar an gclár. Ina áit sin, mar thoradh ar bogadh Fischer 21.Bg5 bheadh ​​cluiche tarraingthe ann.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Le bogadh 40. Ne4 Kg6, tá [[:en:Time_control#:~:text=In%20chess%2C%20reaching%20a%20fixed,the%20rest%20of%20the%20game.|rialú ama]] sroichte. Cuireadh an cluiche ar atráth, agus chaith Spassky 45 nóiméad ag déanamh anailíse ar aistriú chun séalaithe. Gan dabht bheadh ​​sé sin 41.h5, bogadh an-suntasach, tar éis bogadh 49. Kg1, d’aontaigh na himreoirí tarraingt.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.chess.com/blog/Spektrowski/spassky---fischer-the-match-diary-by-nikolai-krogius-part-1|teideal=Spassky - Fischer: The Match Diary by Nikolai Krogius, part 1|údar=Alexey 'Spectre' Zakharov (Spektrowski)|language=en-US|work=Chess.com|dátarochtana=2021-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-spassky-vs-fischer-game-7/|teideal=1972 World Chess Championships: Spassky vs Fischer Game 7|language=en-US|dátarochtana=2021-03-27}}&lt;/ref&gt;

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 a6 6.Bg5 e6 7.f4 Qb6 8.Qd2 Qxb2 9.Nb3 Qa3 10.Bd3 Be7 11.0-0 h6 12.Bh4 Nxe4 13.Nxe4 Bxh4 14.f5 exf5 15.Bb5+ axb5 16.Nxd6+ Kf8 17.Nxc8 Nc6 18.Nd6 Rd8 19.Nxb5 Qe7 20.Qf4 g6 21.a4 Bg5 22.Qc4 Be3+ 23.Kh1 f4 24.g3 g5 25.Rae1 Qb4 26.Qxb4+ Nxb4 27.Re2 Kg7 28.Na5 b6 29.Nc4 Nd5 30.Ncd6 Bc5 31.Nb7 Rc8 32.c4 Ne3 33.Rf3 Nxc4 34.gxf4 g4 35.Rd3 h5 36.h3 Na5 37.N7d6 Bxd6 38.Nxd6 Rc1+ 39.Kg2 Nc4 40.Ne8+ Kg6 41.h4 f6 42.Re6 Rc2+ 43.Kg1 Kf5 44.Ng7+ Kxf4 45.Rd4+ Kg3 46.Nf5+ Kf3 47.Ree4 Rc1+ 48.Kh2 Rc2+ 49.Kg1 ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.
[[Íomhá:Fishcer spassky G8.jpg|mion|Cluiche 8 ag bogadh 19. Rfd1 Nd7|240x240px|clé]]
==== Cluiche 8: Fischer 1 Spassky 0 ====
Imeartha ar an 27ú Iúil 1972. Thosaigh Fischer mar bán le 1.c4. D'úsáidfeadh Fischer athrú nua ar an tionscnamh [[:en:English_Opening|English Opening]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Carsten Hansen|date=2018|title=The Full English Opening}}&lt;/ref&gt; i gcluiche 8, rud nach bhfacthas riamh roimhe seo i bhFicheall. Tugtar “[[:en:Glossary_of_chess#theoretical_novelty|Theoretical Novelty]]”&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.chess.com/terms/novelty-chess|teideal=Novelty - Chess Terms|language=en-US|work=Chess.com|dátarochtana=2021-03-28}}&lt;/ref&gt; air go coitianta. Is gnách go n-aistreofaí English Opening go tionscanmh eile toisc gurb é a neart go bhfuil sé dinimiciúil. Ligeann sé duit athrú go tionscnamh éagsúla eile chun oiriúnú do ghluaiseachtaí dubh.

Le bogadh 14, bhí ionsaithe Fischer tógtha ag Spassky, agus bhí an chuma ar an gcluiche go dtiocfadh deireadh le tarraingt eile.

Ba é bogadh  15. b5 Spassky tús a thitim. Mar sin féin, bhí cúiteamh cóir aige - Easpag agus saighdiúir do Rook agus péire an Easpaig. Ceithre ghluaiseacht ina dhiaidh sin, rinne sé blunder comhlán ag árachú a ruaigeadh sa deireadh. Bhuaigh Fischer, ag cur chun tosaigh é 5-3.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-game-8/|teideal=1972 World Chess Championships: Fischer vs Spassky Game 8|language=en-US|dátarochtana=2021-03-28}}&lt;/ref&gt;

1.c4 c5 2.Nc3 Nc6 3.Nf3 Nf6 4.g3 g6 5.Bg2 Bg7 6.0-0 0-0 7.d4 cxd4 8.Nxd4 Nxd4 9.Qxd4 d6 10.Bg5 Be6 11.Qf4 Qa5 12.Rac1 Rab8 13.b3 Rfc8 14.Qd2 a6 15.Be3 b5 16.Ba7 bxc4 17.Bxb8 Rxb8 18.bxc4 Bxc4 19.Rfd1 (léaráid) Nd7 20.Nd5 Qxd2 21.Nxe7+ Kf8 22.Rxd2 Kxe7 23.Rxc4 Rb1+ 24.Bf1 Nc5 25.Kg2 a5 26.e4 Ba1 27.f4 f6 28.Re2 Ke6 29.Rec2 Bb2 30.Be2 h5 31.Rd2 Ba3 32.f5+ gxf5 33.exf5+ Ke5 34.Rcd4 Kxf5 35.Rd5+ Ke6 36.Rxd6+ Ke7 37.Rc6 1-0&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G9.jpg|mion|Cluiche 9 ag bogadh 9. Bc4 b5|240x240px]]
==== Cluiche 9: Spassky 1/2 Fischer 1/2 ====
Tá an rogha ag gach imreoir cluiche mar gheall ar bhreoiteacht a chur siar trí huaire i rith cluiche craoibhe. D’iarr Spassky go gcuirfí cluiche 9 ar athló, ag rá go raibh sé tinn.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Imeartha ar an 1ú Lúnasa 1972. Osclaítear Spassky, mar bán, le 1. d4. Freagraíonn Fischer le 1. Nf6 &amp; 2. e6, mar tionscnamh Queens Gambit Declined. Go deimhin, ba é Queens Gambit Declined an tionscnamh ach an éagsúlacht [[:en:Semi-Tarrasch_Defense|Semi-Tarrasch Defence]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=GM Jozsef Pinter|date=2010|title=The Semi-Tarrasch Defence}}&lt;/ref&gt;.

Bhí úrscéal teoiriciúil eile le Fischer arís ar bhogadh 9. b5. Leis an smaoineamh easpag c5 Spassky'sSpassky a iallach a chur ar chearnóg nach raibh chomh gníomhach mar d3 / e2, rud a ligfeadh dó a scuaine a fhorbairt. Tar éis cluiche réasúnta gearr de 29 mbogadh, glacann Spassky le tairiscint tarraingt ó Fischer.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-spassky-vs-fischer-game-9/|teideal=1972 World Chess Championships: Spassky vs Fischer Game 9|language=en-US|dátarochtana=2021-03-28}}&lt;/ref&gt;

1.d4 Nf6 2.c4 e6 3.Nf3 d5 4.Nc3 c5 5.cxd5 Nxd5 6.e4 Nxc3 7.bxc3 cxd4 8.cxd4 Nc6 9.Bc4 b5 (léaráid) 10.Bd3 Bb4+ 11.Bd2 Bxd2+ 12.Qxd2 a6 13.a4 0-0 14.Qc3 Bb7 15.axb5 axb5 16.0-0 Qb6 17.Rab1 b4 18.Qd2 Nxd4 19.Nxd4 Qxd4 20.Rxb4 Qd7 21.Qe3 Rfd8 22.Rfb1 Qxd3 23.Qxd3 Rxd3 24.Rxb7 g5 25.Rb8+ Rxb8 26.Rxb8+ Kg7 27.f3 Rd2 28.h4 h6 29.hxg5 ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.

.[[Íomhá:Fishcer spassky G10.jpg|mion|Cluiche 10 ag bogadh 26. Bb3 axb5|241x241px|clé]]
==== Cluiche 10: Fischer 1 Spassky 0 ====
Imeartha ar an 3ú Lúnasa 1972. Thosaigh Fischer mar bán le 1.e4, ag roghnú tionscnamh [[:en:Ruy_Lopez#Basics|Ruy Lopez]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Neil McDonald|date=2011|title=The Ruy Lopez: Move by Move}}&lt;/ref&gt;. D'oscail Spassky le [[:en:Ruy_Lopez#Morphy_Defence:_3...a6|Morphy defence]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Paul Charles Morphy &amp; Philip Sergeant|date=1957|title=Morphy's games of chess}}&lt;/ref&gt; don Ruy Lopez 1.e5 2.Nc6 3.a6. Mar sin féin, athraíonn Fischer ón ngnáthmhodh imeartha atá aige ar bhogadh 11.Nbd2, agus iontas ar a chéile comhraic b’fhéidir.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Fuair ​​Fischer an lámh in uachtar trí ionsaí contúirteach a thionscnamh ar rí Spassky le 26.Bb3, go tobann ag cur dubh i staid chriticiúil. Rinne Spassky an malartú ar ceithearnach a íobairt, agus shroich sé críochcluiche (endgame) géar inar thug a dhá ceithearnach ceadaithe ceangailte cúiteamh beagnach go leor as buntáiste beag maoin Fischer. Bhí seansanna tarraingthe ag Spassky, ach d’imir sé go neamhghníomhach, agus bhuaigh Fischer an cluiche le beacht.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-game-10/|teideal=1972 World Chess Championships: Fischer vs Spassky Game 10|language=en-US|dátarochtana=2021-03-28}}&lt;/ref&gt;

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Nf6 5.0-0 Be7 6.Re1 b5 7.Bb3 d6 8.c3 0-0 9.h3 Nb8 10.d4 Nbd7 11.Nbd2 Bb7 12.Bc2 Re8 13.b4 Bf8 14.a4 Nb6 15.a5 Nbd7 16.Bb2 Qb8 17.Rb1 c5 18.bxc5 dxc5 19.dxe5 Nxe5 20.Nxe5 Qxe5 21.c4 Qf4 22.Bxf6 Qxf6 23.cxb5 Red8 24.Qc1 Qc3 25.Nf3 Qxa5 26.Bb3 (léaráid) axb5 27.Qf4 Rd7 28.Ne5 Qc7 29.Rbd1 Re7 30.Bxf7+ Rxf7 31.Qxf7+ Qxf7 32.Nxf7 Bxe4 33.Rxe4 Kxf7 34.Rd7+ Kf6 35.Rb7 Ra1+ 36.Kh2 Bd6+ 37.g3 b4 38.Kg2 h5 39.Rb6 Rd1 40.Kf3 Kf7 41.Ke2 Rd5 42.f4 g6 43.g4 hxg4 44.hxg4 g5 45.f5 Be5 46.Rb5 Kf6 47.Rexb4 Bd4 48.Rb6+ Ke5 49.Kf3 Rd8 50.Rb8 Rd7 51.R4b7 Rd6 52.Rb6 Rd7 53.Rg6 Kd5 54.Rxg5 Be5 55.f6 Kd4 56.Rb1 1-0&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.
[[Íomhá:Fishcer spassky G11.jpg|mion|Cluiche 11 ag bogadh 13. Kh1 Bd7|240x240px]]
==== Cluiche 11: Spassky 1 Fischer 0 ====
Imeartha ar an 6ú Lúnasa 1972. Bua ollmhór do Spassky a bhí i gCluiche 11, agus ba chúis le haeróg Fischer é. Mar dubh, d’imir sé arís an Pawn Poisoned Variation ab fhearr leis. In-chluiche 7&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;, d’imir Fischer an tionscnamh céanna den Sicilian Najdorf defence agus tharraing sé an cluiche i 49 mbogadh. Bhí neamhaird á dhéanamh ar an bhféidearthacht go bhféadfadh Spassky cluiche 7 a fheabhsú, bhrúigh Fischer ar aghaidh leis an éagsúlacht i gcluiche 11.

Le bogadh 14.Nb1, bhí Spassky ar thóir banríon Fischer. Bhí rogha Fischer de 15.d5 ag íobairt a ceithearnach chun spás a dhéanamh dá bhanríon a bhí ag cúlú mícheart agus chuir Spassky 16.ed5 ina choinne. Ba cheart go mbeadh 15.Ne7 16.Qa4 17.Qc6 déanta ag Fischer go réalaíoch. Tar éis cosaint lag Fischer, ghabh Spassky banríon Fischer agus thug dó an t-aon cailleadh a bhí aige riamh mar Dhubh sa Poisoned Pawn.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-spassky-vs-fischer-game-11/|teideal=1972 World Chess Championships: Spassky vs Fischer Game 11|language=en-US|dátarochtana=2021-03-28}}&lt;/ref&gt;

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 a6 6.Bg5 e6 7.f4 Qb6 8.Qd2 Qxb2 9.Nb3 Qa3 10.Bxf6 gxf6 11.Be2 h5 12.0-0 Nc6 13.Kh1 Bd7 (léaráid) 14.Nb1 Qb4 15.Qe3 d5 16.exd5 Ne7 17.c4 Nf5 18.Qd3 h4 19.Bg4 Nd6 20.N1d2 f5 21.a3 Qb6 22.c5 Qb5 23.Qc3 fxg4 24.a4 h3 25.axb5 hxg2+ 26.Kxg2 Rh3 27.Qf6 Nf5 28.c6 Bc8 29.dxe6 fxe6 30.Rfe1 Be7 31.Rxe6 1-0&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G12.jpg|mion|Cluiche 12 ag bogadh 19. Be4 Qb8|240x240px|clé]]
==== Cluiche 12: Fischer 1/2 Spassky 1/2 ====
Tar éis a mbua i gcluiche 11, bhí súil ag na Sóivéadaigh go raibh athbheochan déanta ar Spassky agus go bhféadfaidís tosú ag  teacht ar ais sa craobhchomórtais. Trí tharraingt a thuilleamh mar na píosaí dubha agus ag bain tairbhe mar bán le bua.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Imeartha ar an 8ú Lúnasa 1972. Díreach cosúil le cluiche 6, osclaítear Fischer mar bán le 1.c4. Freagraíonn Spassky le 1.e6 2.d5 3.Nf6. Trasuíonn Fischer isteach i Queens Gambit Declined le 3.d4. In ionad a bhog i gcluiche 6 12.c5, roghnaigh Spassky 7.Nbd7 an uair seo.

Tar éis roinnt  cosant den scoth ó Fischer, bhí buntáiste beag aige ag dul isteach i mbogadh 20.

Gluaiseacht an-deas ó Spassky le 24.a5 ag soláthar tuilleadh cosanta dá easpag ar b4 ach tugann sé deis dá bhanríon forbairt níos éasca le a6 b5 &amp; c6 mar go bhfuil péire easpag cumhachtach ag Fischer ina bhagairt shuntasach do bhanríon Spassky.

Chríochnaigh an cluiche le tarraingt tar éis 55 bogadh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-12/|teideal=1972 World Chess Championships: Fischer vs Spassky 12|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;


1.c4 e6 2.Nf3 d5 3.d4 Nf6 4.Nc3 Be7 5.Bg5 h6 6.Bh4 0-0 7.e3 Nbd7 8.Rc1 c6 9.Bd3 dxc4 10.Bxc4 b5 11.Bd3 a6 12.a4 bxa4 13.Nxa4 Qa5 14.Nd2 Bb4 15.Nc3 c5 16.Nb3 Qd8 17.0-0 cxd4 18.Nxd4 Bb7 19.Be4 Qb8 (léaráid) 20.Bg3 Qa7 21.Nc6 Bxc6 22.Bxc6 Rac8 23.Na4 Rfd8 24.Bf3 a5 25.Rc6 Rxc6 26.Bxc6 Rc8 27.Bf3 Qa6 28.h3 Qb5 29.Be2 Qc6 30.Bf3 Qb5 31.b3 Be7 32.Be2 Qb4 33.Ba6 Rc6 34.Bd3 Nc5 35.Qf3 Rc8 36.Nxc5 Bxc5 37.Rc1 Rd8 38.Bc4 Qd2 39.Rf1 Bb4 40.Bc7 Rd7 41.Qc6 Qc2 42.Be5 Rd2 43.Qa8+ Kh7 44.Bxf6 gxf6 45.Qf3 f5 46.g4 Qe4 47.Kg2 Kg6 48.Rc1 Ba3 49.Ra1 Bb4 50.Rc1 Be7 51.gxf5+ exf5 52.Re1 Rxf2+ 53.Kxf2 Bh4+ 54.Ke2 Qxf3+ 55.Kxf3 Bxe1 ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Íomhá:Fishcer spassky G13.jpg|mion|Cluiche 13 ag bogadh 61. Bf8 h2|241x241px]]
==== Cluiche 13: Spassky 0 Fischer 1 ====
Imeartha ar an 10ú Lúnasa 1972. Sheachain Fischer Sicilian, tionscnamh i gcluiche 11 a bhí caillte aige, ag roghnú Alekhines Defence ina ionad. Tar éis 8 ... a5 9.a4 dxe5 10.dxe5 Na6 11. Nc5, bhí an lámh in uachtar ag Fischer. Chas an cluiche bealach amháin, ansin bealach eile, agus cuireadh ar atráth é faoi dheireadh ag bogadh 42, agus bhí imeall géar ar Fischer ach gan aon bhuaiteoir soiléir. Chuir anailís na foirne Sóivéadaí ina luí orthu gur tarraingíodh an seasamh. D’fhan Fischer suas go dtí 8 i.n. ag déanamh anailíse air (an atosú ag 2:30 p.m.). Ní raibh bua aimsithe aige ach an oiread ach d’éirigh leis ceithearnaigh i gcoinne caiseal casta a bhuachan ag deireadh an chluiche tar éis do Spassky tarraingt réasúnta simplí a chailliúint le 69.Rc3 +.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-game-13/|teideal=1972 World Chess Championships: Fischer vs Spassky Game 13|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;

1.e4 Nf6 2.e5 Nd5 3.d4 d6 4.Nf3 g6 5.Bc4 Nb6 6.Bb3 Bg7 7.Nbd2 0-0 8.h3 a5 9.a4 dxe5 10.dxe5 Na6 11.0-0 Nc5 12.Qe2 Qe8 13.Ne4 Nbxa4 14.Bxa4 Nxa4 15.Re1 Nb6 16.Bd2 a4 17.Bg5 h6 18.Bh4 Bf5 19.g4 Be6 20.Nd4 Bc4 21.Qd2 Qd7 22.Rad1 Rfe8 23.f4 Bd5 24.Nc5 Qc8 25.Qc3 e6 26.Kh2 Nd7 27.Nd3 c5 28.Nb5 Qc6 29.Nd6 Qxd6 30.exd6 Bxc3 31.bxc3 f6 32.g5 hxg5 33.fxg5 f5 34.Bg3 Kf7 35.Ne5+ Nxe5 36.Bxe5 b5 37.Rf1 Rh8 38.Bf6 a3 39.Rf4 a2 40.c4 Bxc4 41.d7 Bd5 42.Kg3 Ra3+ 43.c3 Rha8 44.Rh4 e5 45.Rh7+ Ke6 46.Re7+ Kd6 47.Rxe5 Rxc3+ 48.Kf2 Rc2+ 49.Ke1 Kxd7 50.Rexd5+ Kc6 51.Rd6+ Kb7 52.Rd7+ Ka6 53.R7d2 Rxd2 54.Kxd2 b4 55.h4 Kb5 56.h5 c4 57.Ra1 gxh5 58.g6 h4 59.g7 h3 60.Be7 Rg8 61.Bf8 (léaráid) h2 62.Kc2 Kc6 63.Rd1 b3+ 64.Kc3 h1=Q 65.Rxh1 Kd5 66.Kb2 f4 67.Rd1+ Ke4 68.Rc1 Kd3 69.Rd1+ Ke2 70.Rc1 f3 71.Bc5 Rxg7 72.Rxc4 Rd7 73.Re4+ Kf1 74.Bd4 f2 0-1&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


[[Íomhá:Fishcer spassky G14.jpg|mion|Cluiche 14 ag bogadh 20. Bf4 Qf6|241x241px|clé]]
==== Cluiche 14: Fischer 1/2 Spassky 1/2 ====
Cosúil le cluiche 9, cuireadh an cluiche ar atráth ar iarratas Spassky. Imeartha ar an 15ú Lúnasa 1972. D'oscail Fischer mar bán le 1.c4. Tar éis 3 bhogadh, arís bhí, Queens Gambit Declined ar an mbord ó Fischer. Athrú beag, áfach, ar an 2 chluiche roimhe seo leis an tionscnamh seo ná 5.Bf4, bogadh Bg5 de ghnáth a bhí ann.

Tar éis 18.Be5 Bxa4 19.Qxa4 Nc6, bhí an lámh in uachtar ag Spassky nuair a caill Fischer a ceithearnach i bhogadh theipte 21. Mar sin féin, chuir Spassky an &quot;[[:en:Blunder_(chess)|blunder]]&quot; air ar ais le bogadh 27.f6. Socraíodh an cluiche i dtarraingt tar éis 40 gluaiseacht.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-game-14/|teideal=1972 World Chess Championships: Fischer vs Spassky Game 14|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;

1.c4 e6 2.Nf3 d5 3.d4 Nf6 4.Nc3 Be7 5.Bf4 0-0 6.e3 c5 7.dxc5 Nc6 8.cxd5 exd5 9.Be2 Bxc5 10.0-0 Be6 11.Rc1 Rc8 12.a3 h6 13.Bg3 Bb6 14.Ne5 Ne7 15.Na4 Ne4 16.Rxc8 Bxc8 17.Nf3 Bd7 18.Be5 Bxa4 19.Qxa4 Nc6 20.Bf4 Qf6 (léaráid) 21.Bb5 Qxb2 22.Bxc6 Nc3 23.Qb4 Qxb4 24.axb4 bxc6 25.Be5 Nb5 26.Rc1 Rc8 27.Nd4 f6 28.Bxf6 Bxd4 29.Bxd4 Nxd4 30.exd4 Rb8 31.Rxc6 Rxb4 32.Kf1 Rxd4 33.Ra6 Kf7 34.Rxa7+ Kf6 35.Rd7 h5 36.Ke2 g5 37.Ke3 Re4+ 38.Kd3 Ke6 39.Rg7 Kf6 40.Rd7 Ke6 ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G15.jpg|mion|Suíomh deiridh chluiche 15|241x241px]]
==== Cluiche 15: Spassky 1/2 Fischer 1/2 ====
Imeartha ar an 17ú Lúnasa 1972. D’fhill Fischer, mar dhubh, ar ais go dtí an Najdorf Sicilian Defence ach d’imir sé an [[:en:Sicilian_Defence,_Najdorf_Variation#Main_line:_6._Bg5|Main Line Variation]]&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Svetozar Gligoric &amp; Yefvim Geller|date=1976|title=The Najdorf Variation of the Sicilian Defence|url=https://archive.org/details/najdorfvariation00gell}}&lt;/ref&gt; seachas an Poisoned Pawn Variation a a úsáid sé i gcluiche 11 a bhí caillte aige. Tar éis 19.c3, bhí an lámh in uachtar ag Spassky. Tar éis 28.Rd7, bhí an cluiche cothrom, ach nuair a ghlac Spassky an dara ceithearnach le 29.Qxh5 cheadaigh sé ionsaí cumhachtach do Fischer. Fuair ​​Spassky, ar tí tubaiste, &quot;freagraí míorúilte agus é faoi bhrú ama,&quot;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; agus ní raibh Fischer in ann tarraingt a bhaint amach tar éis 43 bogadh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-spassky-vs-fischer-game-15/|teideal=1972 World Chess Championships: Spassky vs Fischer Game 15|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 a6 6.Bg5 e6 7.f4 Be7 8.Qf3 Qc7 9.0-0-0 Nbd7 10.Bd3 b5 11.Rhe1 Bb7 12.Qg3 0-0-0 13.Bxf6 Nxf6 14.Qxg7 Rdf8 15.Qg3 b4 16.Na4 Rhg8 17.Qf2 Nd7 18.Kb1 Kb8 19.c3 Nc5 20.Bc2 bxc3 21.Nxc3 Bf6 22.g3 h5 23.e5 dxe5 24.fxe5 Bh8 25.Nf3 Rd8 26.Rxd8+ Rxd8 27.Ng5 Bxe5 28.Qxf7 Rd7 29.Qxh5 Bxc3 30.bxc3 Qb6+ 31.Kc1 Qa5 32.Qh8+ Ka7 33.a4 Nd3+ 34.Bxd3 Rxd3 35.Kc2 Rd5 36.Re4 Rd8 37.Qg7 Qf5 38.Kb3 Qd5+ 39.Ka3 Qd2 40.Rb4 Qc1+ 41.Rb2 Qa1+ 42.Ra2 Qc1+ 43.Rb2 Qa1+ ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G16.jpg|mion|Cluiche 16 ag bogadh 22. Kg2 Rxb2|240x240px|clé]]
==== Cluiche 16: Fischer 1/2 Spassky 1/2 ====
Imeartha ar an 20ú Lúnasa 1972. Osclaíodh Fischer mar bán le 1.e4 (gluaiseacht nár úsáid sé ó chluiche 10), 2.Nf3 3.Bb5, [[:en:Ruy_Lopez#Exchange_Variation:_4.Bxc6|Exchange Variation]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Krzysztof Panczyk &amp; Jacek Ilczuk|date=2005|title=Ruy Lopez Exchange}}&lt;/ref&gt; den Ruy Lopez, an líne is fearr leis. D’éirigh go maith le Fischer le héagsúlachtaí Ruy Lopez. Ba léir go raibh go leor ullmhúcháin déanta ag Spassky agus a fhoireann chuige seo.

Tar éis 17.Rd4 Rfe8, bhí an cluiche cothrom. Chosain Spassky go maith, ba eol gur tarraingt éasca a bhí ann le ceithearnach breise i gcríoch caiseal. Cé go bhféadfaí tarraingt a chomhaontú tar éis bogadh 34, d’úsáid Spassky a bhuntáiste maoin agus chuir sé leis an gcluiche go dtí gur bhogadh 60 sula ndearna sé cinneadh tarraingt.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-game-16/|teideal=1972 World Chess Championships: Fischer vs Spassky Game 16|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;

1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Bxc6 dxc6 5.0-0 f6 6.d4 Bg4 7.dxe5 Qxd1 8.Rxd1 fxe5 9.Rd3 Bd6 10.Nbd2 Nf6 11.Nc4 Nxe4 12.Ncxe5 Bxf3 13.Nxf3 0-0 14.Be3 b5 15.c4 Rab8 16.Rc1 bxc4 17.Rd4 Rfe8 18.Nd2 Nxd2 19.Rxd2 Re4 20.g3 Be5 21.Rcc2 Kf7 22.Kg2 (léaráid) Rxb2 23.Kf3 c3 24.Kxe4 cxd2 25.Rxd2 Rb5 26.Rc2 Bd6 27.Rxc6 Ra5 28.Bf4 Ra4+ 29.Kf3 Ra3+ 30.Ke4 Rxa2 31.Bxd6 cxd6 32.Rxd6 Rxf2 33.Rxa6 Rxh2 34.Kf3 Rd2 35.Ra7+ Kf6 36.Ra6+ Ke7 37.Ra7+ Rd7 38.Ra2 Ke6 39.Kg2 Re7 40.Kh3 Kf6 41.Ra6+ Re6 42.Ra5 h6 43.Ra2 Kf5 44.Rf2+ Kg5 45.Rf7 g6 46.Rf4 h5 47.Rf3 Rf6 48.Ra3 Re6 49.Rf3 Re4 50.Ra3 Kh6 51.Ra6 Re5 52.Kh4 Re4+ 53.Kh3 Re7 54.Kh4 Re5 55.Rb6 Kg7 56.Rb4 Kh6 57.Rb6 Re1 58.Kh3 Rh1+ 59.Kg2 Ra1 60.Kh3 Ra4 ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G17.jpg|mion|Cluiche 17 ag bogadh 15. f5 Nf6|240x240px]]
==== Cluiche 17: Spassky 1/2 Fischer 1/2 ====
Imeartha ar an 22ú Lúnasa 1972. Cuireadh stad leis an chluiche 16 tar éis gearán oifigiúil a rinne príomh-[[:en:Glossary_of_chess#S|dara]] Spassky, [[:en:Efim_Geller|Efim Geller]]. Chuir sé i leith Fischer as “gairis leictreonacha agus substaint cheimiceach” a úsáid chun cur isteach ar Spassky. D'éiligh Geller go ndéanfadh an réiteoir [[:en:Lothar_Schmid|Lothar Schmid]] scrúdú ar an halla imeartha ar fad chun na gairis seo a aimsiú. Rinneadh cathaoir Spassky a dhíchumadh freisin chun iarracht a dhéanamh teacht ar an bhfeiste líomhnaithe a chuir Fischer ann.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/08/23/archives/russians-suggest-fischer-uses-electronics-to-weaken-spassky.html|teideal=Russians Suggest Fischer Uses Electronics to Weaken Spassky|údar=Harold C. Schonberg Special to The New York Times|dáta=1972-08-23|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;


Spassky mar bán osclaíodh le 1.e4. Ag an am céanna, ba é 1.d6, an [[:en:Pirc_Defence|Pirc Defense]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Mihail Marin|date=2018|title=The Pirc Defence}}&lt;/ref&gt;, oscailt Fischer, tionscnamh nár imir sé riamh i gcluiche iomaíoch roimhe seo. Roghnaíonn Spassky [[:en:Pirc_Defence,_Austrian_Attack|Austrian Attack]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=G S Botterill|date=1969|title=Pirc-Robatsch Defence: The Austrian Attack, Volume I}}&lt;/ref&gt; le 2.d4 3.Nc3. 4.f3 5.Nf3. Tar éis 18.Qc7, ní raibh an cluiche soiléir. Chríochnaigh an cluiche le tarraingt tar éis 45 bogadh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-spassky-vs-fischer-game-17/|teideal=1972 World Chess Championships: Spassky vs Fischer Game 17|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;

1.e4 d6 2.d4 g6 3.Nc3 Nf6 4.f4 Bg7 5.Nf3 c5 6.dxc5 Qa5 7.Bd3 Qxc5 8.Qe2 0-0 9.Be3 Qa5 10.0-0 Bg4 11.Rad1 Nc6 12.Bc4 Nh5 13.Bb3 Bxc3 14.bxc3 Qxc3 15.f5 Nf6 (léaráid) 16.h3 Bxf3 17.Qxf3 Na5 18.Rd3 Qc7 19.Bh6 Nxb3 20.cxb3 Qc5+ 21.Kh1 Qe5 22.Bxf8 Rxf8 23.Re3 Rc8 24.fxg6 hxg6 25.Qf4 Qxf4 26.Rxf4 Nd7 27.Rf2 Ne5 28.Kh2 Rc1 29.Ree2 Nc6 30.Rc2 Re1 31.Rfe2 Ra1 32.Kg3 Kg7 33.Rcd2 Rf1 34.Rf2 Re1 35.Rfe2 Rf1 36.Re3 a6 37.Rc3 Re1 38.Rc4 Rf1 39.Rdc2 Ra1 40.Rf2 Re1 41.Rfc2 g5 42.Rc1 Re2 43.R1c2 Re1 44.Rc1 Re2 45.R1c2 ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G18.jpg|mion|Cluiche 18 ag bogadh 31. Rf2 e5|240x240px|clé]]
==== Cluiche 18: Fischer 1/2 Spassky 1/2 ====
Imeartha ar an 24ú Lúnasa 1972. Osclaíodh an cluiche le [https://www.365chess.com/eco/B63_Sicilian_Richter-Rauzer_Rauzer_attack Richter-Rauzer Attack]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Peter Wells &amp; Viacheslav Osnos|date=1847|title=The Complete Richter-Rauzer}}&lt;/ref&gt;. Tar éis 19 ... Ne5 bhí an cluiche cothrom. Chríochnaigh an cluiche le tarraingt tar éis 47 bogadh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-game-18/|teideal=1972 World Chess Championships: Fischer vs Spassky Game 18|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;

1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.Nc3 Nc6 4.d4 cxd4 5.Nxd4 Nf6 6.Bg5 e6 7.Qd2 a6 8.0-0-0 Bd7 9.f4 Be7 10.Nf3 b5 11.Bxf6 gxf6 12.Bd3 Qa5 13.Kb1 b4 14.Ne2 Qc5 15.f5 a5 16.Nf4 a4 17.Rc1 Rb8 18.c3 b3 19.a3 Ne5 20.Rhf1 Nc4 21.Bxc4 Qxc4 22.Rce1 Kd8 23.Ka1 Rb5 24.Nd4 Ra5 25.Nd3 Kc7 26.Nb4 h5 27.g3 Re5 28.Nd3 Rb8 29.Qe2 Ra5 30.fxe6 fxe6 31.Rf2 (léaráid) e5 32.Nf5 Bxf5 33.Rxf5 d5 34.exd5 Qxd5 35.Nb4 Qd7 36.Rxh5 Bxb4 37.cxb4 Rd5 38.Rc1+ Kb7 39.Qe4 Rc8 40.Rb1 Kb6 41.Rh7 Rd4 42.Qg6 Qc6 43.Rf7 Rd6 44.Qh6 Qf3 45.Qh7 Qc6 46.Qh6 Qf3 47.Qh7 Qc6 ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G19.jpg|mion|Cluiche 19 ag bogadh 18. Nxd5 Bg5|241x241px]]
==== Cluiche 19: Spassky 1/2 Fischer 1/2 ====
Imeartha ar an 27ú Lúnasa 1972. Tar éis dó buachan le Alekhine's Defence i gCluiche 13 imríonn Fischer go dána arís é, ach an uair seo fostaíonn sé an [[:en:Alekhine's_Defence#Modern_Variation:_3.d4_d6_4.Nf3|Modern Variation]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Cyrus Lakdawala|date=2014|title=The Alekhine Defence: Move by Move}}&lt;/ref&gt; in ionad [https://www.365chess.com/eco/B03_Alekhine's_defence_four_pawns_attack_Korchnoi_variation Korchnoi variation] mar i gCluiche 13. An uair seo ullmhaíodh Spassky mar tar éis 15 bhogadh d’úsáid sé nóiméad amháin go an 40 ó Fischer. Tháinig deireadh leis an gcluiche. i dtarraingt tar éis 40 bogadh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-spassky-vs-fischer-game-19/|teideal=1972 World Chess Championships: Spassky vs Fischer Game 19|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;

1.e4 Nf6 2.e5 Nd5 3.d4 d6 4.Nf3 Bg4 5.Be2 e6 6.0-0 Be7 7.h3 Bh5 8.c4 Nb6 9.Nc3 0-0 10.Be3 d5 11.c5 Bxf3 12.Bxf3 Nc4 13.b3 Nxe3 14.fxe3 b6 15.e4 c6 16.b4 bxc5 17.bxc5 Qa5 18.Nxd5 Bg5 (léaráid) 19.Bh5 cxd5 20.Bxf7+ Rxf7 21.Rxf7 Qd2 22.Qxd2 Bxd2 23.Raf1 Nc6 24.exd5 exd5 25.Rd7 Be3+ 26.Kh1 Bxd4 27.e6 Be5 28.Rxd5 Re8 29.Re1 Rxe6 30.Rd6 Kf7 31.Rxc6 Rxc6 32.Rxe5 Kf6 33.Rd5 Ke6 34.Rh5 h6 35.Kh2 Ra6 36.c6 Rxc6 37.Ra5 a6 38.Kg3 Kf6 39.Kf3 Rc3+ 40.Kf2 Rc2+ ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G20.jpg|mion|Suíomh deiridh chluiche 20|241x241px|clé]]
==== Cluiche 20: Fischer 1/2 Spassky 1/2 ====
Imeartha ar an 29ú Lúnasa 1972. Richter - Rauzer eile, tar éis 13 ... Nxd2 bhí an cluiche cothrom. Bhí Spassky níos nuálaí lena chuid gluaiseachtaí ná Fischer agus fuair sé seasamh níos fearr. Tar éis 54 bogadh chríochnaigh an cluiche le tarraingt.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thechesswebsite.com/1972-world-chess-championships-fischer-vs-spassky-game-20/|teideal=1972 World Chess Championships: Fischer vs Spassky Game 20|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}&lt;/ref&gt;

1.e4 c5 2.Nf3 Nc6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 d6 6.Bg5 e6 7.Qd2 a6 8.0-0-0 Bd7 9.f4 Be7 10.Be2 0-0 11.Bf3 h6 12.Bh4 Nxe4 13.Bxe7 Nxd2 14.Bxd8 Nxf3 15.Nxf3 Rfxd8 16.Rxd6 Kf8 17.Rhd1 Ke7 18.Na4 Be8 19.Rxd8 Rxd8 20.Nc5 Rb8 21.Rd3 a5 22.Rb3 b5 23.a3 a4 24.Rc3 Rd8 25.Nd3 f6 26.Rc5 Rb8 27.Rc3 g5 28.g3 Kd6 29.Nc5 g4 30.Ne4+ Ke7 31.Ne1 Rd8 32.Nd3 Rd4 33.Nef2 h5 34.Rc5 Rd5 35.Rc3 Nd4 36.Rc7+ Rd7 37.Rxd7+ Bxd7 38.Ne1 e5 39.fxe5 fxe5 40.Kd2 Bf5 41.Nd1 Kd6 42.Ne3 Be6 43.Kd3 Bf7 44.Kc3 Kc6 45.Kd3 Kc5 46.Ke4 Kd6 47.Kd3 Bg6+ 48.Kc3 Kc5 49.Nd3+ Kd6 50.Ne1 Kc6 51.Kd2 Kc5 52.Nd3+ Kd6 53.Ne1 Ne6 54.Kc3 Nd4 ½-½&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


.[[Íomhá:Fishcer spassky G21.jpg|mion|Suíomh deiridh chluiche 21|240x240px]]
==== Cluiche 21: Spassky 0 Fischer 1 ====

Imeartha ar an 31ú Lúnasa 1972. Ba é an 21ú cluiche an cluiche deireanach den chluiche. D’úsáid Fischer líne den Sicilian nár imir sé riamh mar Dhubh agus chuir sé iontas breise ar Spassky le húrscéal eile ar bhogadh a hocht. Tar éis 14 ... Qxf6, bhí an cluiche cothrom. D’imir Spassky go dona, áfach, i dtreo dheireadh an chluiche. Níorbh é 40ú bogadh Fischer an ceann is fearr. Mar sin féin, ba cheart go mbeadh 40 ... Kg4 imeartha aige roimh ... h5. Dá mbeadh Spassky 41.Kh3! (ag cosc ​​... Kg4), bheadh ​​seans tarraingthe aige. Ina áit sin, d’imir sé 41.Bd7, rud a ligfeadh do dubh a bhuachan le 41 ... Kg4 agus a h-ceithearnach a fhorbairt ina dhiaidh sin. Ar 1 Meán Fómhair, an lá a bhí beartaithe le haghaidh an cluiche a atosú, chuir an t-eadránaí Lothar Schmid in iúl do Fischer agus don lucht féachana gur éirigh Spassky as an gcluiche ar an teileafón, rud a d’fhág gurbh é Fischer buaiteoir an chluiche.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Match of the Century: Spassky vs Fischer Game 21|url=https://www.youtube.com/watch?v=MBZAxvr1MI0|language=en}}&lt;/ref&gt;

1.e4 c5 2.Nf3 e6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 a6 5.Nc3 Nc6 6.Be3 Nf6 7.Bd3 d5 8.exd5 exd5 9.0-0 Bd6 10.Nxc6 bxc6 11.Bd4 0-0 12.Qf3 Be6 13.Rfe1 c5 14.Bxf6 Qxf6 15.Qxf6 gxf6 16.Rad1 Rfd8 17.Be2 Rab8 18.b3 c4 19.Nxd5 Bxd5 20.Rxd5 Bxh2+ 21.Kxh2 Rxd5 22.Bxc4 Rd2 23.Bxa6 Rxc2 24.Re2 Rxe2 25.Bxe2 Rd8 26.a4 Rd2 27.Bc4 Ra2 28.Kg3 Kf8 29.Kf3 Ke7 30.g4 f5 31.gxf5 f6 32.Bg8 h6 33.Kg3 Kd6 34.Kf3 Ra1 35.Kg2 Ke5 36.Be6 Kf4 37.Bd7 Rb1 38.Be6 Rb2 39.Bc4 Ra2 40.Be6 h5 41.Bd7 0-1&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


== Féach Freisin ==

* [[:en:Fischer–Spassky_(1992_match)|Fischer-Spassky (cluiche 1992)]]
* [[:en:Pawn_Sacrifice|Pawn Scarafice]]
* [[:en:Bobby_Fischer_Against_the_World|Bobby Fischer Against The World]] 
* &quot;Honor of the Chess Crown&quot;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=R.Fischer - B.Spassky (V.Vysotsky - Honor of a chess crown. Game.)|url=https://www.youtube.com/watch?v=M9Fkgq1VNZw|language=en}}&lt;/ref&gt; le [[Vladimir Vysotsky]]
* Ceolseó [[:en:Chess_(musical)|&quot;Chess]]&quot;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.thesprucecrafts.com/chess-the-musical-611220|teideal=Did You Know There's a Broadway Musical About Chess?|language=en|work=The Spruce Crafts|dátarochtana=2021-03-28|archivedate=2021-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413053217/https://www.thesprucecrafts.com/chess-the-musical-611220}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==</text>
      <sha1>rn678a3bxyq3jtxlj1xlgfqc2x501sw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scátháin na bhflatha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97317</id>
    <revision>
      <id>1321037</id>
      <parentid>1313913</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19603" sha1="8m1pa2wgf6zj7wukwie0zjcraab6ota" xml:space="preserve">Is [[genre]] teagaisc iad '''Scátháin na bhflatha'''&lt;ref name='Tearma'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%A1th%C3%A1in%20na%20bhflatha/|title=“scátháin na bhflatha” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-09-21}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|specula principum}}), scríofa le linn na [[meánaois]]e agus an [[Renaissance]].  Is cuid iad de genre níos leithne, [[Litríochta Speculi]].

Feictear is minice iad mar théacsleabhair a thugann teagasc go díreach do ríthe nó rialtóirí eile, ar ghnéithe áirithe rialachais agus iompair, le samplaí i gcomhair nó aithrise nó seachanta.  Cumadh iad go minic agus rí nua, idir óg agus/nó ar bheagán taithí, ag teacht i réim.&lt;ref&gt;{{
cite book|
last1 = Wilson
| first1 = Suze
| last2 = Cummings
| first2 = Stephen
| last3 = Jackson
| first3 = Brad
| last4 = Proctor-Thomson
| first4 = Sarah
| title = Revitalising Leadership: Putting Theory and Practice into Context
| url = https://books.google.com/books?id=kMEtDwAAQBAJ
| series = Routledge Studies in Leadership Research
| publisher = Routledge
| date = 2017
| isbn = 9781317418122
| access-date = 2017-10-22
| quote = ''Monarchy was then the most common form of governance in Europe, and the truth about leadership could be found in a genre of books known as 'mirrors for princes'
}}
&lt;/ref&gt;

Scríobhadh an saothar is luaite den chineál seo ag [[Sedulius Scottus]] (beo 840–860), an file Éireannach a mheastar a chum an dán gluaise, [[Pangur Bán]] (9ú haois).  Is é [[An Prionsa]] (c. 1513) le [[Niccolò Machiavelli]], an sampla is mó le rá, cé nach tipiciúil go leor é is féidir a rá.

== Téacsanna clasaiceacha ==
[[Íomhá:Tommaso - Super Physicam Aristotelis, 1595 - 4733624.tif|mion|''Super Physicam Aristotelis'', 1595]]

=== Gréagacha agus Rómhánacha ===
* [[Xenophon]], ''[[Cyropaedia]]''
* [[Isocrates]], ''Do Nicocles'' agus ''Evagoras''
* [[Philodemus]], ''An Rí Maith dar le Homer''
* [[Dio Chrysostom]], ''An Chéad Dioscúrsa ar Ríogacht'' srl.
* [[Seneca]], ''[[De Clementia]]''
* [[Cicero]], ''[[De Officiis]]''
* [[Eusebius]], ''[[Vita Constantini]]'', scáthán na bhflatha, b'fhéidir, ach pléitear fós a genre cruinn, lucht spéise agus cuspóir.

=== Indiacha ===
* [[Vishnu Sharma]], ''[[Panchatantra]]''
* [[Chanakya]], ''[[Arthashastra]]''

=== Síneacha ===
* [[Tao Te Ching]], [[Laozi|Lao Tzu]].  D'fhéadfadh a rá gurb é  téacs mistiúlachta, téacs fealsúnachta, nó dréacht ar ríogacht)
* [[Sima Guang]], [[Zizhi Tongjian]] nó ''Teagasc Cuimsitheach i gcomhair Rialachais''
* [[Mencius (leabhar)|Mencius]].  Faightear ann plé leis na [[Talmhaithe]], an chéad ghrúpa [[sóisialachas|sóisialach]] a mhol [[sochaí gan aicmí]]
* [[Han Fei Zi]]. Teagasc [[Dleathaíocht (fealsúnacht tSíneach)|dleathaíochta]] agus ceird ríogachta.

== Téacsanna Iarthar na hEorpa ==

=== Luathmheánaois ===
* Agaistín Hippo, ''[[De civitate Dei]]'', iml. 24, &quot;The true felicity of Christian Emperors.&quot;
* [[Gréagóir Tours]], ''History of the Franks'', a thabhairt rabhadh ina éadan aighneas cathartha.
* ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', (7ú haois), dréacht [[Laidin na hÉireann]] le húdar Éireannach anaithnid, luaite scaití mar Pseudo-Cyprian.  Cé nach 'scáthán na bhFlatha' é per se, bhí tionchar mór aige ar fhorbairt an genre ar an mór-roinn.
* [[Bede]], ''[[Ecclesiastical History of the English People]]'',  a deir go sonrach gurb é cuspóir staidéar staire ná samplaí aithrise nó seachanta a chur in úil.

'''Teacsanna Cairilínseacha''':
* [[Smaragdus Saint-Mihiel]], ''Via regia'' (813), d'fhéadfaí a rá gurb é an chéad fíor scáthán na bhflatha, tiomnaithe do [[Louis Diaganta]], agus é ina rí Aquitania.
* [[Einhard]], ''Vita Karoli'', a thugann meas an domhain ar réimeas [[Charlemagne]] mar mhianaidhm do rialoirí eile 
* [[Jonas Orléans]], ''De Institutione Regia'' (c. 831), scríofa do [[Pepin I Aquitaine]], is amhlaidh coimisiúnaithe ag comhairle ag Orléans.&lt;ref&gt;A. Dubreucq (esg.), ''Jonas d'Orléans, Le métier du roi (De institutione regia).'' Sources Chrétiennes 407. Páras, 1995, ll. 45–9.&lt;/ref&gt;
* [[Agobard]] Lyons, a litreacha.
* [[Sedulius Scottus]], ''De rectoribus christianis'' (c. 855-9), curtha ar rí [[Lothar II]] Lotharingia.
* [[Hincmar of Reims]], ''De regis persona''
* [[Hincmar of Reims]], ''[[De ordine palatii]]'' (882), a leagan dualgais mhorálta an rí amach agus chuir síos ar eagrú páláis.
* [[Jonas of Orléans]], ''De Institutione Laicali'' (818 x 828), scríofa do [[Matfrid Orléans]].
* [[Paulinus Aquileia]], ''Liber exhortationis'' (795), scríofa do Heiric Friuli.
* [[Alcuin]], ''De virtutibus et vitiis'' (c. 799–800), scríofa do Wido na Briotáine.
* [[Dhuoda]], ''Liber manualis'', scríofa dá mac, William.

'''Téacsanna Éireannacha'''
* ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', féach thuas.  Is pearsana seanscéalacha iad á dteagasc sa saothar seo.
* ''[[Audacht Morainn]]'', scríofa c. 700 as Sean-Ghaeilge, réamhtheachtaí 'scátháin na bhflatha'.&lt;ref&gt;Rob Meens. &quot;Politics, mirrors of princes and the Bible: sins, kings and the well-being of the realm.&quot; ''Early Medieval Europe'' 7.3 (1998): 352&lt;/ref&gt;  Deirtear gur chuir an [[breithem|breitheamh]] eagnaí, Morann, comhairle chuig ''[[Feradach Finnfechtnach]]'' agus é ar tí éirí ina [[rí na Teamhrach]].&lt;ref&gt;{{
cite book |
title = Audacht Morainn |
editor-first = Fergus |
editor-last = Kelly |
isbn = 0901282677
}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Tecosca Cormaic]]'', ina múineann [[Cormac mac Airt]] a mhac [[Cairbre Lifechair]] in ábhair éagsúla.
* ''[[Bríatharthecosc Con Culainn]]''&lt;ref&gt;[https://codecs.vanhamel.nl/Bríatharthecosc_Con_Culainn Bríatharthecosc Con Culainn] ar CODECS&lt;/ref&gt; ([[Cú Chulainn]]) (le fáil mar chuid de ''[[Serglige Con Culainn]]''), curtha ar ''[[Lughaidh na Riabh Dearg|Lugaid Réoderg]].
* ''[[Tecosc Cuscraid]]''&lt;ref&gt;[https://codecs.vanhamel.nl/Tecosc_Cuscraid Tecosc Cuscraid] ar CODECS&lt;/ref&gt;
* ''[[Senbríathra Fithail]]''&lt;ref&gt;[https://codecs.vanhamel.nl/Senbríathra_Fíthail Senbríathra Fíthail] ar CODECS&lt;/ref&gt;
* ''[[Briathra Flainn Fína]]''&lt;ref&gt;{{
cite book |
title = Old Irish Wisdom Attributed to Aldfrith of Northumbria: An Edition of Bríathra Flainn Fhína Maic Ossu |
url = https://archive.org/details/oldirishwisdomat00aldfuoft |
editor-first = Colin A. |
editor-last = Ireland |
isbn = 0866982477 |
year = 1999
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://codecs.vanhamel.nl/Br%C3%ADathra_Flainn_Fh%C3%ADna Bríathra Flainn Fhína (maic Ossu)] ar CODECS&lt;/ref&gt; ([[Flann Fína]])

=== Meánaois déanach ===
* [[Stephen I na hUngáire]], ''[[Admonitions]]'' (1010s), scríofa dá mhac agus [[rídhamhna]], [[Naomh Emeric na hUngáire|Naomh Emeric]].
* [[John Salisbury]], ''Policraticus'', ''The Statesman's Book'' (1159).
* [[Godfrey Viterbo]], ''Speculum regum'' (c. 1183), tiomnaithe dá phatrúin [[Staufer]], athair [[Frederick Barbarossa]] agus mac, [[Anraí VI, Impire Naofa Rómhánach|Anraí VI]].
* [[Pseudo-Plutarch]], ''Institutio Traiani'' (luaite sin chéad uair riamh in ''Policraticus'' le John of Salisbury).
* [[Gerald na Breataine Bige]], ''Liber de principis instructione'' (c. 1193) agus ''[[De instructione principis]]''.
* ''[[Konungs skuggsjá]]'' nó ''[[Speculum regale]]'', (c. 1250) dréacht Lochlannach scríofa don rí [[Magnús lagabœtir]].
* [[Vincent Beauvais]], ''De eruditione filiorum nobilium'' (c. 1250).
* [[Vincent de Beauvais]], ''De morali principis institutione'' (c. 1262), scríofa is dóigh do [[Louis IX na Fraince]]&lt;ref&gt;{{
cite book |
last = Vincent de Beauvais |
title = De morali principis institutione |
publisher = Brepols|
year = 1995 |
editor-last = Schneider |
editor-first = Robert J. |
location = Turnhout
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{
cite journal |
last = Schneider |
first = Robert J.|
last2 = Rouse|
first2 = Richard H. |
date = Eanáir 1991 |
title = The Medieval Circulation of the De morali principis institutione of Vincent of Beauvais |
url = http://dx.doi.org/10.1484/j.viator.2.301322 |
journal = Viator |
volume = 22 |
pages = 189–228 |
doi = 10.1484/j.viator.2.301322 |
issn = 0083-5897
}}&lt;/ref&gt;
* [[Guibert Tournai]], ''De modo addiscendi'' (c. 1260).
* [[Guibert Tournai]], ''Eruditio regum et principum'' (1259),  scríofa do [[Louis IX na Fraince]].&lt;ref&gt;{{
cite book |
last = Guibert de Tournai |
title = Le traité Eruditio regum et principum de Guibert de Tournai : étude critique et texte inédit | url = https://archive.org/details/letraiteruditi00guibuoft |
year = 1914 |
editor-last = de Poorter |
editor-first = A.|
location = Louvain
}}&lt;/ref&gt;
* [[Thomas Aquinas]], ''De regno'' (c. 1260), curtha go minic le ''De regimine principum'' le [[Ptolemy Lucca]]
* [[William Peraldus]], ''De eruditione principum'' (c. 1265), luaite tráth le [[Thomas Aquinas]].
* [[Brunetto Latini]], ''Li livres dou trésor'' (1266), scríofa do [[Charles d'Anjou]].
* [[Giles of Rome]], ''De regimine principum'' (c. 1278), scríofa do ''[[Philip IV na Fraince|Philip the Fair]].
* [[William of Pagula]], ''Speculum regis'', scríofa do [[Éadbhard III Shasana]] (c. 1331).
* [[Juan Manuel, Prionsa Villena|Don Juan Manuel]], ''[[Tales of Count Lucanor]]'' (1335).
* [[Alvarus Pelagius]], ''Speculum regum'' (1340s), scríofa do [[Alfonso XI de Castile]].&lt;ref&gt;M. Pinto de Mencses (ed.). ''Espelho dos Reis por Alvaro Pais''. Lisbon, 1955.&lt;/ref&gt;
* ''[[Um styrilsi kununga ok höfþinga]]'' (1350s), seantráchtas na Sualainne
* ''The III Consideracions Right Necesserye to the Good Governaunce of a Prince'' (c. 1350),  aistriúchán de thráchtas Fraincis ón mbliain 1347, ceaptha d'[[Eoin II na Fraince]].&lt;ref&gt;[[Jean-Philippe Genet]] (eag.). ''Four English Political Tracts of the Later Middle Ages'' Camden Society, 4ú mír. 18 (1977). 177-9.&lt;/ref&gt;
* [[Evrart de Trémaugon]], ''Le songe du verger'' (1376).
* [[Christine de Pizan]], ''Epistre Othea a Hector'' (c. 1400), ''Livre du corps de policie'' (1407), ''Livre de la paix'' (idir 1412 agus 1414).
* [[Thomas Hoccleve]], ''De regimine principum'' (luath-1410í) scríofa do [[Anraí V Shasana]].
* [[John of Ireland]], ''The Meroure of Wysedome'', (1490) scríofa do [[Séamas IV Alba]].

===Renaissance===
* [[John Skelton]], ''[[Speculum principis (Skelton book)|Speculum principis]]'' (1501), saothar anois caillte scríofa don rí [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] le teacht. Tá leagan éigin den tráchtas i Músaem na Breataine.&lt;ref&gt;Salter, F.M. [https://www.jstor.org/pss/2846449 &quot;Skelton's Speculum Principis&quot; ''Speculum'' 9 (1934): 25–37]&lt;/ref&gt;
* [[Erasmus]], ''[[The Education of a Christian Prince|Institutio principis Christiani]]'' (1516), scríofa do Rí Séarlas na Spáinne.
* [[Thomas More]], ''[[Utopia (book)|Utopia]]'' (1516), scríofa do [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]]
* [[Martin Luther]]. ''[[On Secular Authority]]'' (1523), litir tiomnaithe do [[John, Toghthóir na Sacsaine]]
* [[Baldassare Castiglione]]'s ''[[The Book of the Courtier]]'' (1528), bunaithe ar a chuid taithí i gcúirteanna Urbino.
* [[Antonio de Guevara]], ''Relox de príncipes'' (1529), spreagtha ag agus tiomnaithe do [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Shéarlas V]], sárdhíola ina ré féin, aistrithe go  during the 16th Century to Béarla, Laidin, Iodáilis, Gearmáinis, Fraincis agus Ollannais.
* [[Machiavelli]], ''[[Il Principe]]'' (c. 1513, foilsithe  1532).
* [[George Buchanan]], ''[[De iure regni apud Scotos]]'' (1579), agallamh Sócraitéach ar ríogacht gan locht, tiomnaithe don rí óg, [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamas VI Alban]].
* [[Giovanni Botero]], ''[[The Reason of State]]'' (1589), cáineadh ar ''An Prionsa'' le Machiavelli. 
* Johann Damgaard, ''Alithia'' (1597), scríofa do rí óg na Danmhairge [[Christian IV]].&lt;ref&gt;Olden-Jørgensen, Sebastian (eag.). ''Alithia. Et dansk fyrstespejl til Christian IV''. UJDS-Studier 14. Copenhagen, 2003.&lt;/ref&gt;
* [[Juan de Mariana]], ''[[De rege et regis institutione]]'' (Toledo, 1598);  aistrithe go Béarla le George Albert Moore, Country Dollar Press (1948).
* [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamas VI Alban]], ''[[Basilikon Doron]]'' (1599) scríofa dá mhac is sine.
* [[Hugo Grotius]], ''[[De jure belli ac pacis]]'' (1625) tiomnaithe do [[Louis XIII na Fraince]]
* [[John Gauden]], ''[[Eikon Basilike]]'' (1649) foilsithe tar éis do baineadh a cheann de [[Séarlas I, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Shéarlas I Shasana]]

===Enlightenment===
* [[Jacques-Bénigne Bossuet]], ''[[Politics Drawn from the Very Words of Holy Scripture]]'' (1709) tiomnaithe do [[Louis XV na Fraince]] le teacht.
* [[Frederick II of Prussia]], ''[[Anti-Machiavel]]'' (1740) léirmheas ar ''An Prionsa'' le Machiavelli.

== Téacsanna Biosántacha ==
* [[Synesius]], easpag Cyrene, ''De regno'', óráid ráite le himpire [[Arcadius]].
* [[Agapetu deacon]], óráid ráite le himpire [[Justinian I]].
* Patrarc [[Photios I Chathair Chonstaintín]], litir do [[Boris I na Bulgáire]].
* [[Basil I Macadóine]], dá mhac [[Leo VI Eagnaí]]
* [[Constantine VII Porphyrogennetos]], ''[[De Administrando Imperio]]'', teagasc ar polasaí intíre agus eachtrannach dá mhac agus chomharba, impire [[Romanos II]].
* [[Kekaumenos]], ''[[Strategikon of Kekaumenos|Strategikon]]'' (1075/1078), an dá alt deireanacha ach go háirithe.
* Ardeaspag [[Theophylact Ohrid]], ''Paideia Basilike'' (Laidin ''Institutio Regia'') (c. 1088), dá dhalta [[Constaintín Doukas (leas-impire)|Constaintín]] mac an Impire [[Michael VII Doukas]].
* ''Spaneas'' nó ''Didaskalia Parainetike'', dán de chuid na 12ú haoise bunaithe ar  ''Ad Demonicum'' as Isocratea.
* [[Nikephoros Blemmydes]], ''Andrias Basilikos'' (Laidin. ''Regia statua''), scríofa do [[Theodore II Laskaris]], rídhamhna [[Nicaea]]
* [[Thomas Magistros]], ''La regalita''.
* [[Manuel II Palaiologos]], ''Paideia Regia''.
* [[Patrarc Antony IV Cathair Chonstaintín]], letter to [[Vasily I Moscó]] (1393).
* ''Poucheniye'' (teagasc) [[Vladimir II Monomakh|Vladmir Monomakh]] dá chlann (1120í).

== Téacsanna Peirseacha Réamh-Ioslamacha ==
* [http://www.iranicaonline.org/articles/ain-nama Ewen-Nāmag] (“Leabhar Rialacha”): Ar mhodhanna, nósanna, skills, ealaíona, eolaíochtaí, srl. na Sasanach
* Tāj-Nāmag (“Leabhar na Corónach”)
* [[Kalilag ud Damanag]]: aistriúchán Meán-Pheirsise de  [[Panchatantra]] as an India.
* Jāvidan Khrad (&quot;Eagnaíocht Neamhbhásmhar&quot;)
* Litríocht [http://www.iranicaonline.org/articles/andarz-precept-instruction-advice Andarz].

== Téacsanna Ioslamacha ==
* [[Ibn Arabi]], ''(At-Tadbidrat al-ilahiyyah fi islah al-mamlakat al-insaniyyah'' (Rialachas Diaga don Ríocht Daonna)
* [[Abd al-Hamid al-Katib]], litir d'[[Abdallah]] mac an chailif Umayyad, [[Marwan II]] (c. 750)
* [[Ibn al-Muqaffa]], ''[[Kalila wa Dimna]]'' (c. 750)
* Abu Yahya ibn al-Batriq (d. 815) ''Sirr al-Asrar'' ({{lang|ar|سر الأسرار}}) '[[Secretum Secretorum]]'
* [[Al-Farabi]] (c. 872–950), ''Fusul al-Madani'' (Seanráite Státóra)&lt;ref&gt;Dunlop, D.M. (aistr.). ''Fusul al-Madani: Aphorisms of the Statesman''. University of Cambridge Oriental Publications. Cambridge, 1961.&lt;/ref&gt;
* [[Abu'l-Qasim al-Husayn ibn Ali al-Maghribi]] (981–1027), ''Kitab fi'l-si'yasa''&lt;ref&gt;{{
cite encyclopedia |
last = Bosworth |
first = C. E. |
authorlink = C. E. Bosworth |
title = al-Maghribī, al-Ḥusayn ibnʿAlī |
encyclopedia = Encyclopedia of Arabic Literature, Volume 2: L–Z, Chronological Tables, Index |
editor1-last = Meisami |
editor1-first = Julie Scott | editor2-last = Starkey |
editor2-first = Paul |
publisher = Routledge |
year = 1998 |
isbn = 0-415-18572-6 |
url = https://books.google.com/books?id=DbCFBX6b3eEC&amp;pg=PA488 |
page = 488
}}&lt;/ref&gt;
* [[Al-Mubashshir ibn Fatik]] (beo 1053, Damascus), {{lang|ar|مختار الحكم ومحاسن الكلم}} ''Mukhtār al-Hikam wa-Maḥāsin al-Kalim'' (Natháin agus Seanráite Áirithe)
* [[Nizam al-Mulk]], ''[[Siyasatnama|Siyāset-nāmeh]]'', (Leabhar Rialachais) (c. 1090) (Peirsis)
* [[Al-Ghazali]] (1058–1111), ''Nasihat al-muluk'' (Comhairle do Thiarnaí) (Peirsis)
* ''[[Qabus nama]]'' (1082) (Peirsis)
* [[Al-Imam al-Hadrami]] (bás 1095), '' Kitâb al-Ishâra''
* [[Yusuf Balasaghuni]], ''[[Kutadgu Bilig]]'' (11ú haois)
* [[At-Turtushi]], ''[[Siraj al-Muluk]]'' (Lampa Ríthe) (c. 1121)
* [[Ibn Ẓafar al-Ṣiqillī]], ''Sulwan al-Muta' fi 'udwan al-atba'' (Sólás don Rí le linn Naimhdeas Géillsineach)&lt;ref&gt;Michele Amari (1852), Solwān; or Waters Of Comfort by Ibn Zafer, [https://archive.org/details/solwanorwatersof01ibnz iml. 1], [https://archive.org/details/solwanorwatersof02ibnz iml. 2]&lt;/ref&gt;
* ''Bahr Al-Fava'id'' (Muir Shuáilcí), tiomsaithe sa 12ú haois.&lt;ref&gt;Meisami, Julie Scott (aistr.). ''Sea of Precious Virtues''. Salt Lake City, 1991.&lt;/ref&gt;
* Muhammad al-Baqir Najm-I Sani, ''Mau‘izah-i Jahangiri'' (Foláireamh Jahāngír nó Comhairle ar Cheird an Rialachais) (1612-1613).&lt;ref&gt;[[Sajida Alvi|Sajida Sultana Alvi]]. ''Advice on the art of governance. An Indo-Islamic Mirror for Princes''. State University of New York Press. 1989.&lt;/ref&gt;
* [[Saadi (file)|Saadi]], ''[[Gulistan Sa'di]]'', chéad alt ar &quot;Nósanna ríthe&quot; (13ú haois, Peirsis).
* [[Hussain Vaiz Kashifi]], ''Aklhaq i Muhsini'' (Peirsis, AH 900/AD 1495).

== Téacsanna Slavacha ==
* [[Neagoe Basarab]] (1512–1521), ''Teagaisc Neagoe Basarab dá mhac Theodosie'', ar cheann deana chéad saothair liteartha as [[Wallachia]]
&lt;!--==In popular culture==
* ''Mirrors For Princes'' is the name of a 2010 cinematic work by [[Lior Shamriz]]. Parts of the text were based on the [[Instructions of Shuruppak]] and other Sumerian literature.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.torinofilmfest.org/?action=detail&amp;id=9093 |title=Mirrors For Princes (2010): Torino Film Festival}}&lt;/ref&gt;--&gt;

== Féach freisin ==
* [[Conduct book]]
* [[Ensenhamen]] (Occitan)
* [[Islamic advice literature]]
* [[Nasîhatnâme]]
* [[Panchatantra]]
* [[Phronesis]]
* [[Speculum literature]]
* [[Wisdom literature]]

== Foinsí ==

* Anton, H.H. ''Fürstenspiegel und Herrscherethos in der Karolingerzeit''. Bonner Historische Forschungen 32. Bonn, 1968.
* &amp;mdash; ''[https://web.archive.org/web/20120218182546/http://www.ahf-muenchen.de/Forschungsberichte/Jahrbuch2003/Anton.pdf Fürstenspiegel (Königsspiegel) des frühen und hohen Mittelalters] Ein Editionsprojekt an der Universität Trier''
* Finotti, Fabio (eag.), ''I volti del principe''. Venezia: Marsilio, 2018.
* Handy, Amber. ''The Specula principum in northwestern Europe, A.D. 650-900 : the evolution of a new ethical rule''. Thesis (Ph. D.), University of Notre Dame, 2011. Dátarochtana 17ú Bealtaine, 2015. [https://curate.nd.edu/articles/thesis/The_Specula_Principum_in_Northwestern_Europe_A_D_650-900_The_Evolution_of_a_New_Ethical_Rule/24834039 Online thesis]
* Konstantinos D.S. Paidas, ''He thematike ton byzantinon &quot;katoptron hegemonos&quot; tes proimes kai meses Byzantines periodoy(398-1085). Symbole sten politike theoria ton Byzantinon'', Athens 2005.
* &amp;mdash;, ''Tá byzantina &quot;katoptra hegemonos&quot; tes ysteres periodoy (1254–1403). Ekfraseis toy byzantinoy basilikou ideodous'', Athens 2006.
* Lambton, Ann K.S. ''Islamic Mirrors for Princes.'' In: eadem, ''Theory and Practice in Medieval Persian Government''. Londain. 1980. VI: 419–442.
* Smith, Roland M. ''The ''Speculum Principum'' in Early Irish Literature.'' ''Speculum'' 2 (1927): 411–45.

== Tagairtí ==
{{reflist}}


[[Catagóir:Scátháin na bhflatha| ]]</text>
      <sha1>8m1pa2wgf6zj7wukwie0zjcraab6ota</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John T. Koch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99176</id>
    <revision>
      <id>1321151</id>
      <parentid>1287395</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10010" sha1="qozp333mphvjoa5gvtxpun0xthqnrfe" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Scoláire, staraí agus teangeolaí Meiriceánach is ea '''John T. Koch''' a bhfuil suim ar leith aige i [[Léann Ceilteach]], go háirithe réamhstair agus an luath-mheánaois.&lt;ref name=&quot;CC&quot;&gt;Celtic Culture, ''About the editor''&lt;/ref&gt;  Tá sé ina eagarthóir ar ''Celtic Culture. A Historical Encyclopedia'' (2006, ABC Clio), cúig imleabhar.  Tá sé ina phríomhthacadóir an hipitéise, Ceilteach ón Iarthair (''Celtic from the West'').
&lt;!-- tuilleadh le haistriú
==Career==
He is a graduate of [[Harvard University]], where he was awarded the degrees of [[Master of arts|MA]] and [[Doctor of philosophy|PhD]] in Celtic Languages and Literatures in 1983 and 1985, respectively. He has also pursued studies at [[Jesus College, Oxford]], and the [[University of Wales, Aberystwyth]].&lt;ref name=CC/&gt; He has taught Celtic Studies at Harvard University and [[Boston College]].&lt;ref name=CC /&gt;

Since 1998, he has been senior research fellow or [[Reader (academic rank)|reader]] at the [[Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies]], University of Wales, where he has supervised a research project called Celtic Languages and Cultural Identity,&lt;ref name=CC /&gt; the output of which includes the five-volume ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia'' (2006), and ''An Atlas for Celtic Studies'' (2007).

He has published widely on aspects of early Irish and [[Welsh language]], literature and history. His works include ''The Celtic Heroic Age'' (first published in 1994, 4th edition in 2003), in collaboration with [[John Carey (Celticist)|John Carey]]; ''The Gododdin of Aneirin'' (1997), an edition, translation and discussion of the early Welsh poem ''[[Y Gododdin]]''; and numerous articles published in books and journals. A grammar of [[Old Welsh]] and a book on the historical [[Taliesin]] are in the works.&lt;ref name=&quot;CC&quot; /&gt;

In 2007, John Koch received a personal chair at the [[University of Wales]].&lt;ref&gt;{{cite web |first=John T. |last=Koch |title=Professor John T. Koch MA, PhD, FLSW |publisher=[[University of Wales]] |work=Wales.ac.uk |date=31 July 1999 |url= http://www.wales.ac.uk/en/CentreforAdvancedWelshCelticStudies/StaffPages/JohnKoch.aspx |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20180524050646/http://www.wales.ac.uk/en/CentreforAdvancedWelshCelticStudies/StaffPages/JohnKoch.aspx |archive-date=24 May 2018 |access-date=30 July 2018}} Official bio.&lt;/ref&gt;

Koch supervises (as senior fellow and project leader) the Ancient Britain and the Atlantic Zone Project (covering [[Ireland]], [[Armorica]], and the [[Iberian Peninsula]]) at the [[University of Wales]] Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies.&lt;ref name=Atlantic&gt;{{cite web |title=Ancient Britain and the Atlantic Zone Project |work=Wales.ac.uk |publisher=[[University of Wales]] |url= http://www.wales.ac.uk/en/CentreforAdvancedWelshCelticStudies/ResearchProjects/CurrentProjects/AncientBritainandtheAtlanticZone/IntroductiontotheProject.aspx |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20100708015044/http://www.wales.ac.uk/en/CentreforAdvancedWelshCelticStudies/ResearchProjects/CurrentProjects/AncientBritainandtheAtlanticZone/IntroductiontotheProject.aspx |archive-date=8 July 2010  |access-date=11 May 2010}}&lt;/ref&gt; In 2008, Koch gave the O'Donnell Lecture at Aberystwyth University titled ''People called Keltoi, the [[La Tène Style]], and ancient Celtic languages: the threefold Celts in the light of geography''.&lt;ref&gt;{{cite web  |title=O’Donnell Lecture |date=May 2008 |work=Aber News |via=Aber.ac.uk |publisher=[[Aberystwyth University]] |url= http://www.aber.ac.uk/aberonline/en/archive/2008/05/au7608/ |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20090125013638/http://www.aber.ac.uk/aberonline/en/archive/2008/05/au7608/ |archive-date=January 25, 2009 |access-date=30 July 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=John T. |last=Koch |title=O'Donnell Lectures 2008: Appendix A |website=Aber.ac.uk |url= http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20101007150727/http://www.wales.ac.uk/Resources/Documents/Research/ODonnell.pdf |archive-date=7 October 2010 |access-date=30 July 2018}}&lt;/ref&gt; In 2009, Koch published a paper,&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Koch |first=John T. |title=A Case for Tartessian as a Celtic Language |journal=Acta Palaeohispanica |volume=X |issue=9 |date=2009 |publisher=[[Aberystwyth University]] |pages=339–351 |url= http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/29/54/26koch.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20100324094009/https://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/29/54/26koch.pdf |archive-date=24 March 2010 |issn=1578-5386 |access-date= 2010-05-17 }}&lt;/ref&gt; later that year developed into a book, ''Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History'', detailing how the [[Tartessian language]] may have been the earliest directly attested Celtic language with the Tartessian written script used in the inscriptions based on a version of a [[Phoenician script]] in use around 825 BC. This was followed by ''Tartessian 2: Preliminaries to Historical Phonology'' in 2011, focused on the Mesas do Castelinho inscription.

==Ideas==
Koch has been a leading proponent of the Celtic from the West hypothesis, the idea that the [[Celtic languages]] originated as a branch of the [[Indo-European languages]] not in [[Eastern Europe]], from where they radiated westward, but rather that they arose in [[Iberia]] (modern Spain and Portugal) among the [[Celtiberians]] and neighboring peoples as a combination of [[Proto-Indo-European]] and native non-Indo-European [[Paleohispanic languages]] (related to [[Basque language|Basque]]), with some [[Phoenician language|Phoenician]] influence. From there (in this scenario) they spread east to what was later [[Gaul]] (modern France, Germany, and surrounding areas), where early forms of the [[Proto-Italic language|Italic]] and [[Proto-Germanic language|Germanic languages]] already would have been developing independently from Proto-Indo-European. This idea – the subject of three [[edited volume]]s in a series by Koch and [[Barry Cunliffe]] called ''Celtic from the West'' (2012–2016) is controversial.
--&gt;

== Saothair ==
* Comh-eagarthóir: {{cite book |title=Celtic from the West 3: Atlantic Europe in the Metal Ages ― Questions of Shared Language |publisher=Oxbow Books |series=Celtic Studies Publications series |date=2016 |isbn=978-1785702273}}
* {{cite book |title=Cunedda, Cynan, Cadwallon, Cynddylan: Four Welsh Poems and Britain 383–655 |publisher=[[University of Wales]] Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies |date=2013 |isbn=978-1907029134}}
* Comh-eagarthóir: {{cite book |title=Celtic from the West 2: Rethinking the Bronze Age and the Arrival of Indo-European in Atlantic Europe |url=https://archive.org/details/celticfromwest2r0000unse |publisher=Oxbow Books |series=Celtic Studies Publications series |date=2013 |isbn=978-1842175293}}
* {{cite book |title=Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History |edition=2nd |date=2013 |orig-year=2009 |publisher=Oxbow Books |series=Celtic Studies Publications series |isbn=978-1891271175}}
* Comh-eagarthóir: {{cite book |title=Celtic from the West: Alternative Perspectives from Archaeology, Genetics, Language and Literature |url=https://archive.org/details/celticfromwestal0000john |publisher=Oxbow Books |series=Celtic Studies Publications series |date=2012 |isbn=978-1842174753}}
* Comh-údar: {{cite book |title=The Celts: History, Life, and Culture |url=https://archive.org/details/celtshistorylife0000unse_h3b3 |publisher=ABC-CLIO |date=2012 |isbn=978-1598849646 |postscript=none}} (2 iml.).
* {{cite book |title=Tartessian 2: The Inscription of Mesas do Castelinho – ''ro'' and the Verbal Complex – Preliminaries to Historical Phonology |date=2011 |publisher=Oxbow Books |series=Celtic Studies Publications series |isbn=978-1907029073}}
* {{cite book |title=An Atlas for Celtic Studies: Archaeology and Names in Ancient Europe and Early Medieval Ireland, Britain, and Brittany |location=Oxford |publisher=[[Oxbow Books]] |series=Celtic Studies Publications series |date=2007 |isbn=978-1842173091}}
* Eagarthóir: {{cite book |title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia |url=https://archive.org/details/celticculturehis0001unse |location=Santa Barbara and Oxford |publisher=[[ABC-CLIO]] |date=2006 |ISBN=185-1094407 |id=ISBN 185-1094458 |postscript=none}} (4 iml.).
* Comh-eagarthóir: {{cite book |title=The Celtic Heroic Age |url=https://archive.org/details/celticheroicage0000john |publisher=Oxbow Books |series=Celtic Studies Publications series |edition=4th |date=2003 |orig-year=2002 |isbn=978-1891271045 |id=ISBN 978-1891271090 |postscript=none}} (2 vols.).
* Comh-eagarthóir: {{cite book |title=The Inscriptions of Early Medieval Brittany - Les inscriptions de la Bretagne du Haut Moyen Âge |publisher=[[University of Aberystwyth]] |date=2000}}
* Comh-eagarthóir: {{cite book |title=Ildanach Ildirech: A Festschrift for Proinsias Mac Cana |publisher=Oxbow Books |series=Celtic Studies Publications series |date=1999 |isbn=978-1891271014}}
* {{cite book |title=The Gododdin of Aneirin: Text and Context from Dark-Age North Britain |url=https://archive.org/details/gododdinofaneiri0000koch |date=1997 |isbn=978-0708313749 |publisher=Oxbow Books |series=Celtic Studies Publications series}}
* Comh-eagarthóir: {{cite book |title=Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium Volume II |date=1982 |publisher=[[Harvard University]]}}

== Naisc sheachtracha==
*[http://www.wales.ac.uk/en/CentreforAdvancedWelshCelticStudies/StaffPages/JohnKoch.aspx John Koch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180524050646/http://www.wales.ac.uk/en/CentreforAdvancedWelshCelticStudies/StaffPages/JohnKoch.aspx |date=2018-05-24 }}, University of Wales.

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Koch, John T}}
[[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]]


{{síol}}</text>
      <sha1>qozp333mphvjoa5gvtxpun0xthqnrfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thomas Charles-Edwards</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99601</id>
    <revision>
      <id>1321152</id>
      <parentid>1199996</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8612" sha1="lie1i62vtvrnjkaggkah4jjsh2i5n5v" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Ollamh emeritus ag [[Ollscoil Oxford]] is ea ''' Thomas Mowbray Charles-Edwards''', FRHistS, FLSW, FBA (rugadh 11ú Samhain 1943)&lt;ref name=BA&gt;{{lua idirlín |teideal = British Academy Fellows Archive |foilsitheoir = British Academy |url=http://www.britac.ac.uk/fellowship/directory/ordinary.cfm?letter=C |dátarochtana = 4ú Bealtaine 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606070643/http://www.britac.ac.uk/fellowship/directory/ordinary.cfm?letter=C |archive-date=6 June 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Gazette&gt;{{cite news |teideal=New Jesus Professor of Celtic |work=Oxford University Gazette |author=University of Oxford |url=http://www.ox.ac.uk/gazette/1996-7/weekly/141196/news/story_7.htm |date=14ú Samhain 1996 |access-date=4ú Bealtaine 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610125144/http://www.ox.ac.uk/gazette/1996-7/weekly/141196/news/story_7.htm |archive-date=10ú Meitheamh 2011 |df=dmy-all |dátarochtana=2021-10-30 |archivedate=2011-06-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610125144/http://www.ox.ac.uk/gazette/1996-7/weekly/141196/news/story_7.htm }}&lt;/ref&gt;  Bhí sé ina [[Jesus Professor of Celtic]]&lt;ref&gt;Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'' (2000).&lt;/ref&gt; agus ceapadh ina chomhalta é ag an ollscoil úd.&lt;ref name=Gazette /&gt;

== Beatha ==
Cuireadh oideachas air ag [[Ampleforth College]] sula ndeachaigh sé chun Stair a dhéanamh ag [[Corpus Christi College, Oxford]], áit a bhain sé  doctorate amach tar éis dó ''Diploma in Celtic Studies'' a dhéanamh faoi [[Idris Foster|Sir Idris Foster]].&lt;ref&gt;{{lua idirlín |url = https://www.jesus.ox.ac.uk/people/professor-thomas-charles-edwards |teideal = Professor Thomas Charles-Edwards |foilsitheoir =Jesus Collage |dátarochtana = 10ú Bealtaine 2020 }}&lt;/ref&gt;  Rinne sé staidéir ag [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] ón mbliain 1967 go dtí 1969. Chuaigh sé ansin go Corpus Christi College mar Comhalta Taighde Sóisearach agus Comhalta Staire siar ceapadh é ina Ollúnacht Ceilteach.&lt;ref name=Gazette /&gt;

Tá saineolas cuí aige i réimse [[stair]]e agus teangacha [[an Bhreatain Bheag|na Breataine Bige]] agus na [[Éire|hÉireann]] le linn na [[an Ré Dhorcha Ghaelach|Ré Dhorcha Gaelaí]] agus na [[an Ré Dhorcha|Ré Dorcha]] féin, a tharla tar éis chliseadh na [[Impireacht Rómhánach|hImpireachta Rómhánaí]] san iarthair.

Tá sé ina Chomhalta an [[Royal Historical Society]],&lt;ref&gt;{{lua idirlín |teideal = Fellows of the Royal Historical Society |foilsitheoir = Royal Historical Society |url = http://www.royalhistoricalsociety.org/rhsfellows.htm |dátarochtana = 4ú Bealtaine 2010 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20100724202721/http://www.royalhistoricalsociety.org/rhsfellows.htm |archive-date = 24ú Iúil 2010 |df = dmy-all |archivedate = 2010-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101129014045/http://www.royalhistoricalsociety.org/rhsfellows.htm }}&lt;/ref&gt; Comhalta an [[British Academy]]&lt;ref name=BA /&gt; Comhalta Bunaidh an [[Learned Society of Wales]].  Toghadh é mar bhall onórach d'[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 2007.&lt;ref&gt;{{lua idirlín
|url = http://www.jesus.ox.ac.uk/fellows-and-staff/fellows/professor-thomas-charles-edwards
|dátarochtana = 2a Nollaig 2010
|teideal = Professor Thomas Charles-Edwards, Jesus College, University of Oxford
|archivedate = 2016-03-03
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303171956/http://www.jesus.ox.ac.uk/fellows-and-staff/fellows/professor-thomas-charles-edwards
}}&lt;/ref&gt;

[[Thomas Charles Edwards]], chéad Phríomhoide [[Aberystwyth University]], ba ea a shin-seanathair.

== Saothair ==
* {{cite journal |last=Charles-Edwards |first=Thomas | date=1971 | issue=1971, Part 2 | title=The Date of the Four Branches of the Mabinogi | journal=Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion | pages=263–298 | hdl=10107/1418639|ref=none}}
* {{cite journal |last=Charles-Edwards |first=Thomas |author-mask=1 | date=1978 | title=Honour and Status in some Irish and Welsh Prose Tales | journal=[[Ériu (iriseán)|Ériu]] | volume=29 | pages=123–141 | publisher=Acadamh Ríoga na hÉireann | jstor=30007769|ref=none}}
* {{cite book |last=Charles-Edwards |first=Thomas |author-mask=1 | date=1978 | chapter=The Authenticity of the Gododdin: An Historian's View | editor-first1=R. | editor-last1=Bromwich | editor-first2=R. | editor-last2=Brinley Jones | title=Astudiaethau ar yr Hengerdd: Studies in Old Welsh Poetry, cyflwynedig i Syr Idris Foster | location=Cardiff | publisher=University of Wales Press | pages=44–71 | isbn=0708306969|ref=none}}
* {{cite book |editor-last=Charles-Edwards |editor-first=Thomas |editor-mask=1 | editor-first2=Fergus | editor-last2=Kelly | date=1983 | title=Bechbretha: an Old Irish law-tract on bee-keeping | publisher=Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath | isbn=9781855002098 | series=Early Irish Law Series | volume=1|ref=none}}
* {{cite book |editor-last=Charles-Edwards |editor-first=Thomas |editor-mask=1 | editor-first2=Morfydd | editor-last2=Owen | editor-first3=D. B. | editor-last3=Walters | year=1986 | title=Lawyers and Laymen: Studies in the History of Law presented to Professor Dafydd Jenkins on his seventy-fifth birthday | location=Cardiff | publisher=University of Wales Press | isbn=0708309259|ref=none}}
* {{cite book |last=Charles-Edwards |first=Thomas |author-mask=1 | title=The Welsh Laws |url=https://archive.org/details/welshlaws0000char | date=1989 | location=Cardiff | publisher=University of Wales Press | series=Writers of Wales | isbn=070831032X|ref=none}}
* {{cite book |last=Charles-Edwards |first=Thomas |author-mask=1 | date=1991 | chapter=The Arthur of History | editor-first1=R. | editor-last1=Bromwich | editor-first2=A. O. H. | editor-last2=Jarman | editor-first3=B. F. | editor-last3=Roberts | title=The Arthur of the Welsh: The Arthurian legend in Medieval Welsh Literature | location=Cardiff | publisher=University of Wales Press | pages=15–32 | isbn=0708313078 | series=Arthurian Literature in the Middle Ages | volume=1|ref=none}}
* {{cite book |editor-last=Charles-Edwards |editor-first=Thomas |editor-mask=1 | date=25 March 1993 | title=Early Irish and Welsh Kinship |url=https://archive.org/details/earlyirishwelshk0000char | location=Oxford | publisher=Clarendon Press | isbn=9780198201038|ref=none}}
* {{cite book |last=Charles-Edwards |first=Thomas |author-mask=1 | date=30ú Samhain 2000 | title=Early Christian Ireland | publisher=Cambridge University Press | series=The Cambridge History of Ireland | isbn=0521363950|ref=none}}
* {{cite book |editor-last=Charles-Edwards |editor-first=Thomas |editor-mask=1 | editor-first2=Morfydd | editor-last2=Owen | editor-first3=Paul | editor-last3=Russell | date= Aibreán 2002 | title=The Welsh King and His Court |url=https://archive.org/details/welshkinghiscour0000unse | location=Cardiff | publisher=University of Wales Press | isbn=9780708316276|ref=none}}
* {{cite book |editor-last=Charles-Edwards |editor-first=Thomas |editor-mask=1 | date=13ú Samhain 2003 | title=After Rome |url=https://archive.org/details/afterrome0000unse | series=Short Oxford History of the British Isles | publisher=Oxford University Press | isbn=9780199249824|ref=none}}
* {{cite book |editor-last=Charles-Edwards |editor-first=Thomas |editor-mask=1 | editor-first2=Paul | editor-last2=Russell | date=2005 | title=Tair Colofn Cyfraith. The Three Columns of Law in Medieval Wales: Homicide, Theft and Fire | location=Bangor | publisher=Welsh Legal History Society | isbn=0954163745 | volume=5|ref=none}}
* {{cite book |last=Charles-Edwards |first=Thomas |author-mask=1 | date=29ú Samhain 2012 | title=Wales and the Britons 350–1064 |url=https://archive.org/details/walesbritons35010000char | series=[[Oxford History of Wales]] | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-821731-2|ref=none}}
* {{cite book |last=Charles-Edwards |first=Thomas |author-mask=1 | author-first2=Julian | author-last2=Reid | date=31ú Lúnasa 2017 | title=Corpus Christi College, Oxford: A History | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-879247-5|ref=none}}

== Naisc sheachtracha==
* ''Electronic Bibliography of Irish Linguistics and Literature:
** [http://bill.celt.dias.ie/vol3/singleindexes.php?IndexID=4353&amp;IndexTypeID=5 1942–71]
** [http://bill.celt.dias.ie/vol4/author.php?AuthorID=155 1971–]

== Tagairtí ==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Charles-Edwards, Thomas}}
[[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1943]]
[[Catagóir:Daoine beo]]</text>
      <sha1>lie1i62vtvrnjkaggkah4jjsh2i5n5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kevin Boyle (staraí)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100099</id>
    <revision>
      <id>1321088</id>
      <parentid>1317578</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8997" sha1="g5th8vrqanfpj0agxug8bgvpac45tyw" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Is údar Meiriceánach é '''Kevin Boyle''' agus ina hOllamh  William Smith Mason le Stair Mheiriceá, in Ollscoil Northwestern. Bhuaigh a leabhar 2004, ''Arc of Justice : A Saga of Race, Civil Rights, and Murder in the Jazz Age'', an Gradam Leabhar Náisiúnta. &lt;ref name=&quot;nba2004&quot;&gt;
[https://www.nationalbook.org/awards-prizes/national-book-awards-2004 &quot;National Book Awards – 2004&quot;]. [[National Book Foundation]]. Retrieved 2012-03-24.&lt;/ref&gt;

== Beathaisnéis ==

=== Luathbhlianta ===
Rugadh Boyle i n[[Detroit, Michigan]], agus fuair sé a chéim bhaitsiléara ó Ollscoil Detroit, (Ollscoil na Trócaire, Detroit mar atá ann anois) sa bhliain 1982. Sa bhliain 1990, fuair sé a [[Céim dochtúra|dhochtúireacht]] ó Ollscoil Michigan, áit a ndearna Sidney Fine, beathaisnéisí Frank Murphy meantóireacht air. 

=== Gairmréim ===
Bhí an chéad phost acadúil ag Boyle mar ollamh cúnta le stair in Ollscoil Toledo. Sa bhliain 1994, ceapadh an Baoilleach mar ollamh cúnta sa roinn staire in Ollscoil Massachusetts Amherst. Tar éis dó ardú céime a fháil mar comhollamh, d’fhóin sé mar stiúrthóir ar chlár iarchéime UMass Amherst sa stair sa bhliain 1999.

Ceapadh an Baoilleach mar scoláire Fulbright i 1997, agus chaith sé an scoilbhliain mar Ollamh Mary Ball Washington i [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath,]] áit ar mhúin sé stair ghluaiseacht chearta sibhialta Mheiriceá.

==== Taighde ====
Clúdaíonn taighde an Bhaoilligh stair Mheiriceá an 20ú haois. Déanann sé staidéar ar an méid a bhíonn i bpáirt ag aicme, cine agus polaitíocht.

Scríobh an Baoilleach ar pholaitíocht agus ar ghluaiseacht an lucht oibre sna Stáit Aontaithe. Is é an saothar is suntasaí ina leith seo ná a leabhar 1995, ''The UAW and the Heyday of American Liberalism, 1945-1968.''
:Kevin Boyle's exhaustively researched and lucidly written study of post-World War II labor liberalism is a major contribution to labor and political history. Highlighting the social democratic perspective of UAW president Walter Reuther, it challenges the prevailing view among labor historians that the ouster of pro-Soviet unions from the CIO in 1949 and 1950 sent organized labor into an irremediable tailspin. ... he insists that into the 1960s the Reuther-led Auto Workers remained a vigorous and principled advocate of structural change in the political economy. Indeed, Boyle sees the mid-1960s rather than the immediate postwar years as the period of social democracy's greatest promise and accomplishment.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Zieger | first=Robert H. | title=Review of &quot;The UAW and the Heyday of American Liberalism, 1945-1968 | journal=Labor History |date=February 1999  }}&lt;/ref&gt;  The book also describes and analyzes the impact of the Vietnam War on the United Automobile Workers. Boyle concludes that the union was not nearly as hawkish as most observers have concluded, and that fierce fights were waged within the AFL-CIO over support for the war.
Tá níos mó scríofa ag an mBaoighealach ar cheisteanna ciníocha sna Stáit Aontaithe. Sa bhliain 2004, bhuaigh a ''Arc of Justice: A Saga of Race, Civil Rights, and Dúnmharú sa Jazz Age'' an [[Gradam Náisiúnta na Leabhar]] as neamhfhicsean.&lt;ref name=nba2004/&gt; Ina dhiaidh sin, bhuaigh an leabhar go leor onóracha eile, lena n-áirítear a bheith san iomaitheoir sa bhabhta ceannais do [[Duais Pulitzer]] agus [[Gradam Ciorcal na gCriticeoirí Leabhar Náisiúnta]]. Ainmníodh an saothar freisin mar leabhar suntasach ag an New York Times do 2004 agus leabhar suntasach de chuid State of Michigan don bhliain 2005.
Tá an Baoilleach ag obair faoi láthair ar leabhar nua, ''The Splendid Dead: An American Ordeal'', a dhíríonn ar scéal na n-ainrialaithe clúiteacha, Sacco agus Vanzetti. Tá rún ag Houghton Mifflin é a fhoilsiú . Chun réamhamharc a fháil ar an tionscadal seo féach ar [http://ehistory.osu.edu/osu/mmh/uomo/ Un Povero Uomo: An Immigrant's Odyssey in America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223162041/http://ehistory.osu.edu/osu/mmh/uomo/ |date=2012-02-23 }} a dhéanann doiciméadú ar scéal inimirce Bhartolomeo Vanzetti.
==Ballraíochtaí agus Gradaim==
Bhuaigh leabhar an Bhaoilligh, ''Arc of Justice'', an ''National Book Award for Nonfiction'' &lt;ref&gt;[https://www.nationalbook.org/awards-prizes/national-book-awards-2004 &quot;National Book Awards – 2004&quot;]&lt;/ref&gt;  agus bhí sé ina iomaitheoir deiridh do Dhuais Pulitzer agus do Ghradam an ''National Book Critics Circle''. 

Tá roinnt onóracha agus comhaltachtaí buaite ag an Bhaoilligh freisin. Bronnadh Comhaltacht  an ''National Endowment for the Humanities'' air faoi dhó, i 1996 agus 2001, chomh maith le scoláire Fulbright (1997), comhaltacht Fhondúireacht Guggenheim (2001) agus deontas ón  Fhondúireacht Rockefeller.

Tugadh cuireadh don Bhaoilleach a bheith ina ina léachtóir oirirc den Organization of American Historians sa bhliain 2006 agus 2007.

Tá Boyle ina shuí ar an mbord comhairleach don Leabharlann Walter Reuther in Ollscoil Stáit Wayne. Chomh maith leis sin, tá sé ina bhall den bhord eagarthóireachta do ''Labor History and Labor: Studies in Working-Class History.''

Tá Boyle ina bhall den ''Society of American Historians'' agus den ''PEN American Center''. freisin.

Thug Comhairle Cathrach Detroit onóir don Bhaoilleach le haghaidh '''''The Sweet Trials''''', dráma atá bunaithe ar ''Arc of Justice''.&lt;ref&gt;{{cite web | author=Detroit City Council | teideal=Testimonial Resolution: Professor Kevin Boyle | url=http://sweettrials.udmercy.edu/news.htm | publisher=City of Detroit | date=1 February 2007 | access-date=2008-12-04 | dátarochtana=2022-10-30 | archivedate=2017-12-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20171224112515/http://sweettrials.udmercy.edu/news.htm }}&lt;/ref&gt;

Ó 2004, tá an Baoilleach ina bhall den chlub leabhar éilíte an ''Spinach Book Club''r.


==Foilseacháin==
* {{cite journal | doi=10.2307/2952568 | last=Boyle | first=Kevin | title=The Kiss: Racial and Gender Conflict in a 1950s Automobile Factory | journal=Journal of American History | volume= 84 | issue=2 | pages=496–523|date=September 1987 | jstor=2952568}}
* {{cite journal | last=Boyle | first=Kevin | title=The Ruins of Detroit: Exploring the Urban Crisis in the Motor City | journal=Michigan Historical Review | volume= 27  | issue=1 |date=Spring 2001 | pages=109–127 | doi=10.2307/20173897 | jstor=20173897 }}
* {{cite journal | last=Boyle | first=Kevin | title=The Price of Peace: Vietnam, the Pound, and the Crisis of the American Empire | url=https://archive.org/details/sim_diplomatic-history_2003-01_27_1/page/n46 | journal=Diplomatic History | volume=27 | issue=1 | pages= 37–72 |date=January 2003 | doi=10.1111/1467-7709.00339 | issn=0145-2096 }}&lt;!--| accessdate=2008-12-04--&gt;
==Leabharliosta==
* {{cite book | last=Boyle | first=Kevin | title=The UAW and the Heyday of American Liberalism, 1945-1968 | url=https://archive.org/details/uawheydayofameri0000boyl | edition=First | location=Ithaca | publisher=Cornell University Press | year=1995 | isbn=0-8014-3064-X}}
* {{cite book | last=Boyle | first=Kevin | author2=Getis, Victoria | title=Muddy Boots and Ragged Aprons: Images of Working-Class Detroit, 1900-1930 | location=Detroit | publisher=Wayne State University Press | year=1997 | isbn=0-8143-2482-7 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/muddybootsragged0000boyl }}
* {{cite book | last=Boyle | first=Kevin | title=Organized Labor and American Politics, 1894-1994: The Labor-Liberal Alliance | url=https://archive.org/details/organizedlaboram0000unse | location=Albany | publisher=State University of New York Press | year=1998 | isbn=0-7914-3951-8}}
* {{cite book | last=Boyle | first=Kevin | title=Arc of Justice: A Saga of Race, Civil Rights, and Murder in the Jazz Age | url=https://archive.org/details/arcofjusticesaga00boyl | url-access=registration | location=New York | publisher=H. Holt | year=2004 | isbn=0-8050-7933-5}}
* {{cite book | last=Boyle | first=Kevin | title=The Shattering: America in the 1960s | url=https://archive.org/details/shatteringameric0000kevi | location=New York | publisher=W. W. Norton &amp; Company  | year=2021| isbn= 0-3933-5599-3}}

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Boyle, Kevin}}
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1960]]
[[Catagóir: Staraithe Meiriceánacha an 21ú haois]]
[[Catagóir: Scríbhneoirí fireanna Meiriceánacha an 21ú haois]]
[[Catagóir:Stairi na Stát Aontaithe]]
[[Catagóir: Staraithe an lucht oibre]]
[[Catagóir:Dámh Ollscoil an Iarthuaiscirt]]
[[Catagóir:Dámh Ollscoil Stáit Ohio]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí ó Detroit]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil na Trócaire Detroit]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil Michigan]]
[[Catagóir:Buaiteoirí Ghradam Náisiúnta na Leabhar]]
[[Catagóir:Dámh Ollscoil Massachusetts Amherst]]
[[Catagóir:Stairi ó Mhichigan]]</text>
      <sha1>g5th8vrqanfpj0agxug8bgvpac45tyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aneas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100197</id>
    <revision>
      <id>1321020</id>
      <parentid>1316695</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:23:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Beagán curtha leis</comment>
      <origin>1321020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2933" sha1="s1c92hqtkx7bqvdt4ntb9ztkepvb8ft" xml:space="preserve">{{teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Nuachtán
|subtitol=&quot;Belles lettres as Gaeilge&quot;
|periodicitat=Bliantán
|genere=Iris liteartha
|tema=filíocht, gearrscéalta, léirmheasanna
|publicat_a=[[Éire]]
|edicions=6+
|distribucio=I gcló
}}

Iris bhliantúil is ea '''''Aneas''''' atá tiomnaithe go hiomlán don chuid is fearr de [[Litríocht na Gaeilge|litríocht chomhaimseartha na Gaeilge]] agus a tháinig amach sa bhliain 2020 den chéad uair. Dar le lucht a foilsithe is iris í a léiríonn go bhfuil neart, ealaín, pléasúr agus tathag ag baint le litríocht na teanga sinseartha in Éirinn. Is é an file [[Simon Ó Faoláin]] atá ina eagarthóir ar an iris.

Is é [[Ionad Litríochta an Deiscirt]], atá lonnaithe i g[[Corcaigh]], a fhoilsíonn an iris seo a bhíonn &quot;uile-Éireannach, uilechanúnach&quot; ina ghabháil.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|date=15 Iúil 2026|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2026/07/14/seoda-na-n-irisi-liteartha/|title=Seoda na n-irisí liteartha|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 6}}&lt;/ref&gt;

Laistigh dá clúdach, faightear [[filíocht]], [[Gearrscéalaíocht Ghaeilge na Ré seo|gearrscéalta]] agus léirmheasanna doimhne ó na scríbhneoirí is fearr atá ag saothrú na Gaeilge inniu, idir óg is aosta.

Is é an mana eagarthóireachta a leagadh amach don iris, thar aon rud eile, ná caighdeán ard scríbhneoireachta. Tá an caighdeán ard seo bunaithe go daingean leis an gcéad eagrán seo d'''Aneas'', agus an t-iomlán leagtha amach i stíl deartha atá lom, ealaíonta. Tá trí cinn d'eagráin tagtha amach go dtí seo.

== Glacadh ==
Bhí an chéad eagrán &quot;lom-lán de scoth na scríbhneoirí&quot; dar le h[[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.aontasnascribhneoiri.ie/ga-IE/nuacht/aneas-glaoch-oscailte/|teideal='Aneas': Glaoch Oscailte|dáta=25 Márta 2021|work=[[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]]|dátarochtana=2026-06-03}}&lt;/ref&gt;

Luaigh [[Alan Titley]] mar shampla gur bhain sé an-sult as an scéal &quot;Peig sa Chathair&quot; le [[Pól Mac Úistín]], a foilsíodh in eagrán 3 (2022) den iris agus go bhfuil a dhiongbháil sin mar scéal ar fáil i ngach eagrán.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==
* ''[[An Dearcán]]''
* [[An Gairdín (irisín)|Irisíní AAG]]
* ''[[Léann (iris)|Léann]]''
* ''[[STEALL]]''
* ''[[An Guth]]'' (ar scor)
* ''[[Oghma (iris)|Oghma]]'' (ar scor)
* ''[[Bliainiris]]'' (ar scor)

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Naisc sheachtracha ==
* Suíomh oifigiúil: [https://munsterlit.ie/aneas/ ''Aneas'']

{{Síol-nuachtán}}

{{DEFAULTSORT:Aneas}}
[[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]]
[[Catagóir:Irisí liteartha]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha]]
[[Catagóir:Irisí Gaeilge]]
[[Catagóir:Bliantáin]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2020]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]]</text>
      <sha1>s1c92hqtkx7bqvdt4ntb9ztkepvb8ft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stailíneachas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101202</id>
    <revision>
      <id>1321070</id>
      <parentid>1237651</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2050" sha1="aa17ql56nqb8k7xmkmcowqc23f1hnp1" xml:space="preserve">[[Íomhá:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg|mion| Ainmníodh an Stailíneachas  i ndiaidh Iósaif Stailín.]]
Ba é an '''Stailíneachas''' ann ná an córas rialaithe stáit agus polasaithe polaitiúla a seoladh san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] idir 1927 agus 1953, faoi cheannas an deachtóra  [[Iósaf Stailín]]. 
D’áireodh sé seo cruthú stát póilíneachta [[Stát aonpháirtí (polaitíocht)|aonpháirtí]], mear-thionsclaíocht, teoiric an t[[Sóisialachas|Sóisialachais]] i dtír amháin, comhfheirmeoireacht, géarú ar an teannas idir aicmí, cultas pearsan,&lt;ref&gt;{{cite book|author-last=Deutscher |author-first=Isaac |author-link=Isaac Deutscher |date=1961 |url=https://archive.org/details/stalinpoliticalb00deut/page/n7 |pages=7–9 |title=Stalin: A Political Biography |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195002737}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author-last=Plamper |author-first=Jan |author-link=Jan Plamper |date=17 January 2012 |title=The Stalin Cult: A Study in the Alchemy of Power |url=https://archive.org/details/stalincult0000janp |publisher=Yale University Press |isbn=9780300169522}}&lt;/ref&gt; agus tánaistiú leasanna na bpáirtithe cumannacha eachtrannacha do leasanna Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh, a mheas Stailín a bheith ar thús cadhnaíochta na [[réabhlóid]]&lt;nowiki/&gt;e [[Cumannachas|cumannach]] ag an am.&lt;ref&gt;{{cite book|author-last=Bottomore |author-first=Thomas |author-link=Thomas Bottomore |date=1991 |title=A Dictionary of Marxist Thought |url=https://archive.org/details/dictionaryofmarx0000unse_i1w3_2edi |publisher=Wiley-Blackwell |pages=[https://archive.org/details/dictionaryofmarx0000unse_i1w3_2edi/page/54 54] |isbn=978-0631180821}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:George Orwell - Feirm na n-Ainmhithe.jpg|clé|mion|[[Feirm na nAinmhithe]] le [[George Orwell]]]]

== Féach freisin ==

* ''[[Animal Farm]]'' le [[George Orwell]]

==Tagairtí==
[[Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]
[[Catagóir:Marxachas]]
[[Catagóir:Ollsmachtachas]]</text>
      <sha1>aa17ql56nqb8k7xmkmcowqc23f1hnp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barra Thuaisceart Éireann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101358</id>
    <revision>
      <id>1321081</id>
      <parentid>1285528</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9041" sha1="c2e2frd4kelb1q17wa7brnoyb5pncw3" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

Is é Barra Thuaisceart Éireann an cumann gairmiúil abhcóidí do Thuaisceart Éireann, le breis agus 600 ball. Tá sé bunaithe i Leabharlann an Bharra, in aice leis na Cúirteanna Breithiúnais Ríoga i mBéal Feirste, mar aon le Comhairle Bharra Thuaisceart Éireann (comhlacht gairmiúil chomhaltaí Bharra Thuaisceart Éireann) agus an Chomhairle Feidhmiúcháin.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.barofni.com/page/visiting-the-bar-library|teideal=Visiting the Bar Library {{!}} The Bar of Northern Ireland|work=www.barofni.com|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.barofni.com/contact|teideal=Contact {{!}} The Bar of Northern Ireland|work=www.barofni.com|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt; Tá go leor d'fheidhmeanna Bhinseirí Óstaí na Cúirte Thuaisceart Éireann, a bunaíodh ag cruinniú den Bhinse agus den Bharra a tionóladh an 11 Eanáir 1926, glactha ag an gComhairle Feidhmiúcháin.

[[File:The Bar Library, Belfast - geograph.org.uk - 1468145.jpg|thumb|Leabharlann an Bharra]]

== Caidreamh idir Barra na hÉireann agus Barra Thuaisceart Éireann ==
[[Image:Bar Council of Ireland, Dublin.JPG|thumb|Ceannfort Bharra na hÉireann, Baile Átha Cliath]]
Roimh [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt na hÉireann]], cuireadh oiliúint ar abhcóidí ar fud oileán na hÉireann ag Óstaí an Rí agus bhí siad ina mbaill de Bharra na hÉireann. Roinn an tAcht um Rialtas na hÉireann 1920 Éire ina dhá dhlínse dlí, agus tar éis 1922, rinneadh córas dlí ar leith de Thuaisceart Éireann.&lt;ref&gt;Government of Ireland Act 1920&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Diarmaid Ferriter|date=2019|title=The Border: The Legacy of a Century of Anglo-Irish politics|url=https://archive.org/details/borderlegacyofce0000ferr|Caibidil=Chapter 2: An Entrenched Partition}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.barofni.com/page/constitution|teideal=Constitution {{!}} The Bar of Northern Ireland|work=www.barofni.com|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt; Bhí súil ag Óstaí an Rí ar dtús nach gcuirfeadh an chríochdheighilt deireadh lena shainchúram uile-oileáin, agus bhunaigh siad “Coiste de Chúig Déag” de bhinseairí Thuaisceart Éireann i 1922.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Bishop Dixon, the Irish historian and Irish law|url=http://dx.doi.org/10.53386/nilq.v57i2.830|journal=Northern Ireland Legal Quarterly|date=2020-08-10|issn=2514-4936|pages=235–245|volume=57|issue=2|doi=10.53386/nilq.v57i2.830|author=Niall Osborough}}&lt;/ref&gt; Mar sin féin, bhí níos mó neamhspleáchais á lorg ag an gcoiste seo, agus ó 11 Eanáir 1926, bunaíodh Óstaí Chúirte Thuaisceart Éireann Inn of Court of Northern Ireland agus Comhairle Bharra Thuaisceart Éireann.

Tá comhaltaí cleachtacha de Bharra Thuaisceart Éireann i dteideal dul isteach i mBarra na hÉireann gan aon scrúduithe eile a dhéanamh. Tá an teidlíocht chéanna ag comhaltaí cleachtacha de Bharra na hÉireann.&lt;ref&gt;Rules of the Honorable Society of the Inn of Court of Northern Ireland: With regard to the admission of students into the society and to the degree of barrister-at-law (Version 3.0), Section 16: Call of members of the Bar of Ireland to the Bar of Northern Ireland&lt;/ref&gt;

== Cén fáth nach bhfuil seomraí abhcóidí ar bith i dTuaisceart Éireann? ==
[[File:The Honorable Society of King's Inns (HSKI).jpg|thumb|Óstaí an Rí]]
Go dtí 1885, bhí ar gach abhcóide Éireannach nua &quot;téarmaí a choinneáil&quot; i gceann de na hÓstaí Cúirte Sasanacha sular glaodh chun Barra na hÉireann é agus é a bheith i dteideal cleachtadh mar abhcóide in Éirinn. Ag leanúint ar aghaidh ó na naisc stairiúla seo le Barra Shasana, ar feadh cuid mhór den naoú haois déag, ba chosúil go bhforbródh córas seomraí abhcóidí in Éirinn.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tristram Kennedy and the revival of Irish legal training, 1835-1885|url=https://www.worldcat.org/oclc/36130915|publisher=Irish Academic Press in association with the Irish Legal History Society|date=1996|location=Blackrock, Co. Dublin, Ireland|oclc=36130915|coauthors=Irish Legal History Society|author=Colum Kenny}}&lt;/ref&gt; Ar dtús, rinne binsí Óstaí an Rí (a chuir oiliúint ar abhcóidí in Éirinn) pleananna chun seomraí a thógáil d’abhcóidí Éireannacha, i gcóngar Shráid Henrietta i mBaile Átha Cliath. Ó thart ar 1793, chuaigh na binsí chomh fada le socrú seomraí a thógáil, arna maoiniú ag Óstaí an Rí agus ag abhcóidí a thógfadh talamh tógála ar cíos ó na binsí dá seomraí féin. Bhailíodh taiscí go bliantúil ó abhcóidí agus ó aturnaetha nua, agus d'aontaigh na binsí rialacha maidir le rialú tionóntachtaí. In ainneoin an tobhach seo ar an ngairm, tar éis agóidí praiticiúla a d'ardaigh an t-ailtire James Gandon maidir leis an deacracht a bhain le príomhfhoirgneamh Óstaí an Rí a thógáil ag an am céanna le seomraí príobháideacha, níor tógadh seomraí na n-abhcóidí riamh.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.archiseek.com/2010/1816-the-honourable-society-of-kings-inns-henrietta-street-dublin/|teideal=1816 – The Honourable Society of Kings Inns, Henrietta Street, Dublin|dáta=2010-04-07|language=en-US|work=Archiseek - Irish Architecture|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt; Go dtí an lá atá inniu ann, níor fhorbraíodh córas ar bith de sheomraí abhcóidí i dTuaisceart Éireann ná i bPoblacht na hÉireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.lawlibrary.ie/about/history/history-of-the-law-library/|teideal=History of the Law Library|údar=FUSIO|language=en|work=Law Library|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;

== Abhcóidí suntasacha ==
* Ba í Frances &quot;Fay&quot; Kyle an chéad bhean abhcóide in Éirinn nó sa Bhreatain Mhór. Rugadh i mBéal Feirste í in 1893. Glaodh chun Barra na hÉireann í ar 1 Samhain 1921. Bhain sí BA amach sa Fhraincis ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath i 1914 agus LLB i 1916. Chuir sí tús lena cuid staidéir in Óstaí an Rí. i mBaile Átha Cliath in Eanáir 1920. Ó 1922 ar aghaidh, bhí sí ag cleachtadh ar Chuaird Thuaisceart Éireann.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/crime-and-law/first-women-called-to-the-bar-of-ireland-to-be-commemorated-1.4715596|teideal=First women called to the Bar of Ireland to be commemorated|údar=Colm Keena|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/courtandcrime/arid-40734411.html|teideal=Bar of Ireland marks 100 years since first female barristers|údar=Ellen O'Regan|dáta=2021-11-01|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Centenary honours first women called to Bar of Ireland|url=https://www.rte.ie/news/ireland/2021/1101/1257062-women-bar-of-ireland/|date=2021-11-01|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.lawlibrary.ie/centenary/|teideal=Celebrating a Century of Women at The Bar|údar=FUSIO|language=en|work=Law Library|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-59135829|teideal=Frances Kyle and Averil Deverell: The Irish women who raised the bar|dáta=2021-11-07|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Mary McAleese, President of Ireland (cropped).jpg|thumb|Mary McAleese]]
* Rugadh Mary McAleese i mBéal Feirste agus glaodh chun Bharra Thuaisceart Éireann í i 1974 agus rinne sí cleachtadh i mBéal Feirste. Toghadh í ina hUachtarán ar Éirinn agus d’fhóin sí ó 1997 go 2011.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/the-president/mary-mcaleese|teideal=The President Mary Mcaleese|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;

* Rugadh Donal O’Donnell i mBéal Feirste agus glaodh chun Bharra Thuaisceart Éireann é i 1989. Glaodh chun Barra na hÉireann é freisin i 1982. Ceapadh é ina bhreitheamh ar Chúirt Uachtarach na hÉireann in 2010 agus ceapadh é mar Príomh-Bhreitheamh na hÉireann in 2021.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.supremecourt.ie/SupremeCourt/sclibrary3.nsf/pagecurrent/6DCD7B9B3E0B22D180257315005A419D?opendocument&amp;l=en|teideal=The Chief Justice|údar=Supreme Court webmaster|work=www.supremecourt.ie|dátarochtana=2022-05-02}}{{Dead link|date=Samhain 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

* Chuir Edward Carson, an t-orator cáiliúil agus polaiteoir, tús lena ghairm bheatha mar abhcóide.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Edward-Henry-Carson-Baron-Carson|teideal=Edward Henry Carson, Baron Carson {{!}} Anglo-Irish politician {{!}} Britannica|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.historyireland.com/carson-the-man-who-divided-ireland/|teideal=Carson: the man who divided Ireland|dáta=2013-02-14|work=History Ireland|dátarochtana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;

==Tagairtí==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Tuaisceart Éireann]]</text>
      <sha1>c2e2frd4kelb1q17wa7brnoyb5pncw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emilie Pine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101479</id>
    <revision>
      <id>1321040</id>
      <parentid>1132371</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8252" sha1="qwj1uy3kcpxq2z3udk0ybf04tdwv01g" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is acadóir agus údar Éireannach í '''Emilie Pine''' ([[1977]] a rugadh í).&lt;ref name=&quot;Saunders-2022&quot;/&gt;  Is ollamh le drámaíocht nua-aimseartha é Pine [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] (COBÁC).&lt;ref name=&quot;Conroy-2022&quot;/&gt;  Tá aitheantas forleathan faighte ag a cuid aistí, ''Notes to self'' as a cuid taithí pearsanta a nochtadh.&lt;ref name=&quot;Pavel-2022&quot;/&gt;

==Beathaisnéis==
Rugadh Pine i 1977.&lt;ref name=&quot;V-YOB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kellaway-2019&quot;/&gt; Tógadh i mBaile Átha Cliath í sular bhog a teaghlach go Londain agus í ina déagóir.&lt;ref name=&quot;Nolan-2019&quot;/&gt;

D’fhill sí abhaile go hÉirinn chun céimeanna fochéime agus dochtúireachta a dhéanamh i g[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]].&lt;ref name=&quot;UCD-about&quot;/&gt;  Agus í ag léachtóireacht i UCD, tá roinnt leabhar acadúla scríofa aici ar streachailt agus litríocht na hÉireann, ag díriú ar an gcaoi a n-oibríonn an cultúr le teistiméireachtaí, cuimhní cinn agus imeachtaí trámacha.&lt;ref name=&quot;UCD-grants&quot;/&gt;

Cé go bhfuil saothair acadúla foilsithe aici roimhe seo, d’fhoilsigh 2019 Pine sraith aistí pearsanta, “Notes to self&quot;.&lt;ref name=&quot;Conroy-2022&quot;/&gt; Tá aithne bainte amach aici as a leabhar ‘’Notes to Self’’ (‘’Notes to Self’’) a insíonn go dírbheathaisnéiseach faoi neamhthorthúlacht, alcólacht agus comhspleáchas, colscaradh, éigniú, breith anabaí, bochtaineacht, neamhoird itheacháin, gruaig choirp agus náire.&lt;ref name=&quot;S1&quot;/&gt; Scríobhann an t-athbhreithneoir [[Josefin Holmström]] ag '' Svenska Dagbladet '' &quot;Is é stór mór an leabhair seo go beacht nochtadh macánta Pine ar na nerves pianmhara a ndéanann an chuid is mó againn iarracht teagmháil a sheachaint. Is é seo an chumhacht pléascach iontach na litríochta, an chumhacht infheicthe.&quot; Cuireann sí i bhfios go láidir go bhfuil “aon leid féintrua in easnamh sa leabhar – is amhlaidh a osclaíonn sé paidir le haghaidh comhráite nua oscailte, le haghaidh oscailteacht radacach (baineann).&quot;&lt;ref name=&quot;S2&quot;/&gt; Bhuaigh an leabhar gradam Leabhar na Bliana 2018 ó [[An Post]] sa chatagóir núíosach.&lt;ref name=&quot;RTÉ-2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Doyle-2019&quot;/&gt;

I rith 2022 tar éis di bliain a chaitheamh saor ó bheith ag léachtóireacht ar an gcéad úrscéal ficseanúil de chuid Pine, “Ruth &amp; Pen”, foilsíodh scéal beirt bhan thar lá amháin i gcoincheap a fuarthas ar iasacht ó ''Ulysses'' [[James Joyce|Joyce]].&lt;ref name=&quot;Conroy-2022&quot;/&gt;

==Saothar==
* {{Lua idirlín|údar=Emilie Pine|dáta=2005|teideal=Maculate conceptions : Irish film and drama of the 1930s
         |url=http://hdl.handle.net/2262/78593|language=en-IE}}
* {{Luaigh foilseachán|author=Emilie Pine|date=2011|title=The politics of Irish memory : performing remembrance in contemporary Irish culture
      |language=en-IE|oclc=1253425216|isbn=9780230247413|foilsitheoir=Palgrave Macmillan|suíomh=Basingstoke; New York}}
* {{Luaigh foilseachán|author=Emilie Pine|date=2016|title=The body in pain in Irish literature and culture
      |language=en-IE|oclc=1966253334|isbn=9780230247413}}
* {{Luaigh foilseachán|author=Emilie Pine|date=2017|title=Moving memory : the dynamics of the past in Irish culture
      |language=en-GB|oclc=990290738|isbn=9781474424363|foilsitheoir=Edinburgh University Press}}
* {{Luaigh foilseachán|author=Emilie Pine|date=2019|title=Notes to self : essays
      |url=https://archive.org/details/notestoselfessay0000pine_w3k7|language=en-IE|oclc=1023047720|isbn= 9781999700843|foilsitheoir=Tramp Press|suíomh=Baile Átha Cliath}}
* {{Luaigh foilseachán|author=Emilie Pine|date=2020|title=The memory marketplace : witnessing pain in contemporary Irish and international theatre
      |language=en-IE|oclc=1245333441|isbn=	9780253049506}}
* {{Luaigh foilseachán|author=Emilie Pine|date=2022|title=Ruth &amp; Pen.
      |language=en-IE|oclc=1295787090|isbn=9780241573297}}

== Tagairtí ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Conroy-2022&quot;&gt;{{Cite news|údar=Catherine Conroy|dáta=30 Aibreán 2022|teideal=Emilie Pine: 'I miss the children I didn't have. Some people get that and some don't'
        |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/emilie-pine-i-miss-the-children-i-didn-t-have-some-people-get-that-and-some-don-t-1.4859514
        |dátarochtana=9 Bealtaine 2022|language=en-IE}|foilsitheoir=Irish Times}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Doyle-2019&quot;&gt;{{Cite news|údar=Martin Doyle|dáta=29 Eanáir 2019|teideal=An Post Irish Book of the Year 2018 winner revealed
        |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/an-post-irish-book-of-the-year-2018-winner-revealed-1.3773687
        |dátarochtana=10 Bealtaine 2022|language=en-IE|foilsitheoir=Irish Times}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kellaway-2019&quot;&gt;{{Cite news|údar=Kate Kellaway|dáta=26 Eanáir 2017|teideal=Emilie Pine: 'I wrote the essay I needed to read'
        |url=https://www.theguardian.com/books/2019/jan/26/books-interview-notes-to-self-emilie-pine
        |dátarochtana=9 Bealtaine 2022|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Nolan-2019&quot;&gt;{{Cite news|údar=Larissa Nolan|dáta=6 Eanáir 2019|teideal=Emilie Pine: I got teenage kicks in London but was happiest at Trinity
        |url=https://web.archive.org/web/20190930151835/https://www.thetimes.co.uk/article/emilie-pine-i-got-teenage-kicks-in-london-but-was-happiest-at-trinity-mtp0wqc5z
        |dátarochtana=11 Bealtaine 2022|language=en-GB|foilsitheoir=The Times}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pavel-2022&quot;&gt;{{Cite news|údar=Pavel Barter|dáta=11 Bealtaine 2022|teideal=Emilie Pine: How I stopped hiding from myself
        |url=https://www.thetimes.co.uk/article/emilie-pine-how-i-stopped-hiding-from-myself-l66mpnttx
        |dátarochtana=11 Bealtaine 2022|language=en-IE|foilsitheoir=The Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RTÉ-2018&quot;&gt;{{Cite news|údar=RTÉ|dáta=29 Eanáir 2019|teideal=Emilie Pine wins Irish Book of the Year prize
        |url=https://www.rte.ie/culture/2019/0128/1026017-emilie-pine-wins-irish-book-of-the-year-prize/
        |dátarochtana=9 Bealtaine 2022|language=en-IE|ainm an suímh gréasáin=rte.ie}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Saunders-2022&quot;&gt;{{Cite news|údar=Emma Saunders|dáta=5 Bealtaine 2022|teideal=Emilie Pine: The novelist putting autism centre stage
        |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-61227465
        |dátarochtana=8 Bealtaine 2022|language=en-GB|ainm an suímh gréasáin=BBC}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UCD-about&quot;&gt;{{Lua idirlín|údar=UCD|dáta=2022a|teideal=Emilie Pine - bio
         |url=https://people.ucd.ie/emilie.pine/about|language=en-IE|dátarochtana=11 Bealtaine 2022|foilsitheoir=ucd.ie}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UCD-grants&quot;&gt;{{Lua idirlín|údar=UCD|dáta=2022b|teideal=Emilie Pine - Research Interests
         |url=https://people.ucd.ie/emilie.pine/grants|language=en-IE|dátarochtana=10 Bealtaine 2022|foilsitheoir=ucd.ie}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;V-YOB&quot;&gt;{{VIAF|160849027}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;S1&quot;&gt;{{Cite news|údar=Erika Josefsson|dáta=30 Lúnasa 2019|teideal=Rak uppriktighet gav Emelie Pine ny makt
        |url=https://www.svd.se/rak-uppriktighet-gav-emilie-pine-ny-makt
        |dátarochtana=10 Bealtaine 2022|language=sv|foilsitheoir=Svenska Dagbladet}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;S2&quot;&gt;{{Cite news|údar=Josefin Holmström|dáta=4 Meitheamh 2019|teideal=Allt jag inte kan säga - Laddad bön om att prata om det som oftast förtigs
        |url=https://www.svd.se/efter-faderns-dod-berattade-hon-allt-hon-fortigit
        |dátarochtana=10 Bealtaine 2022|language=sv|foilsitheoir=Svenska Dagbladet}}&lt;/ref&gt;

}}

==Naisc sheachtrachar==
{{DEFAULTSORT:Pine, Emilie}}
[[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1977]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha]]
&lt;!-- *[https://web.archive.org/web/20190901231428/https://www.svtplay.se/video/23481458/babel/babel-sasong-30-beate-grimsrud-emilie-pine-suzanne-osten Emilie Pine i SvT Babel 2019-09-01] (Ní féidir mórán inúsáidte a aisghabháil ó nasc seachtrach faoi láthair) --&gt;
*[https://people.ucd.ie/emilie.pine Leathanach gréasáin oifigiúil An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]]
{{Rialú údaráis|state=collapsed|VIAF = 160849027}}</text>
      <sha1>qwj1uy3kcpxq2z3udk0ybf04tdwv01g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uí Thuathail</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101895</id>
    <revision>
      <id>1321122</id>
      <parentid>1209387</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3589" sha1="16pvjnze6q0hiltk7jv0kx0zpw92116" xml:space="preserve">Rítheaghlach na [[Laighin|Laighean]] ba ea '''Uí Thuathail''', de shliocht [[Túathal mac Úgaire|Tuathal mac Aughaire|Tuathail mhic Aughaire]] [[Uí Dhúnlainge]], [[ríthe na Laighean|rí Laigean]] (bás 958). 

[[Íomhá:O'Toole Coat of arms.svg|mion|deis|150px|Armas Uí Thuathail.]]

Tá muintreacha eile ann, ar ndóigh, a bhfuil an sloinne céanna acu.&lt;ref&gt;A Guide to Irish Surnames, [[Edward MacLysaght]], Helicon, 1964, ll. 195, 244&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Surnames of Ireland, 6ú heagrán, [[Edward MacLysaght]], Irish Academic Press, 1988&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Surnames of Ireland- Origins and Numbers of Selected Irish Surnames, Edward Neafsey, Irish Genealogical Foundation, 2002, lch. 191&lt;/ref&gt;

== Stair ==
Doncaon, garmhac Thuathail mhic Augaire, ba ea ag chéad duine a ghlac an sloinne.  D'éag sé ag slain at Leithghlinn sa bhliain 1014.

Bhíodh áit dúchais na muintire suite i ndeisceart comprised the southern part of the present [[Contae Chill Dara|Chontae Chill Dara]] ach díbríodh iad ar an cheantar le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn]]. Lonnaigh siad sna [[Sléibhte Chill Mhantáin]] timpeall [[Gleann Dá Loch]], agus lárionad acu i n[[Gleann Uí Mháil]].

Cé go raibh Áth Cliath agus na Sasanaigh díreach in aice leo, choinniodh go fíochmhar a neamhspleáchas ag Uíbh Thuathail agus a ngaoil, [[Uí Bhroin]], le ceithre bliain anuas.  Bhíodar lánpháirteach i g[[Comhdháil Chaitliceach na hÉireann]] sa bhliain 1642.

Ag tús na 16ú haoise, bhí tuairim is cúig theaghlach ann, faoi ghéillsine ag &quot;Ó Tuathail Chúirt an Phaoraigh&quot;:&lt;ref&gt;O'Toole (1890), [https://archive.org/stream/historyofclanoto00otoo#page/217/mode/1up/search/carnew ll. 117, 118]&lt;/ref&gt; 
* Uí Thuathail [[Caisleán an Ridire|Chaisleán an Ridire]], [[Gleann Uí Mháile]].&lt;ref&gt;{{lua idirlín | url=http://www.megalithicireland.com/Castleruddery.htm | teideal=Castleruddery | publisher=megalithicireland.com | access-date=6 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Uí Thuathail Chaisleán Uí Thuathail, Ballymacledy, ([[Baile an Talbóidigh Uachtarach]] anois), Gleann Uí Mháil.
* Uí Thuathail Chaisleán [[Carn an Bhua|Charn an Bhua]].
* Art Og Ó Tuathail [[Caisleán Chaoimhín|Chaisleán Chaoimhín]], Fertie.
* Toirdhealbhach Ó Tuathail, [[Cúirt an Phaoraigh|Chúirt an Phaoraigh]], Fir Chualan.
* Uí Thuathail [[Iomaí]], [[Iar Connacht]]
* Mionteaghlaigh amhail is
** Uí Thuathail [[Buaile an Fheadáin]] agus [[an Briotás]]
** Uí Thuathail [[Baile Uí Thuathail|Baile Uí Thuathail]], gar do [[Dún Luáin|Dhún Luáin]];
** Uí Thuathail [[Gleann dá Ghrua|Ghleann dá Ghrua]]
** géaga eile i gcontaetha [[Contae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]] agus [[Contae an Chabháin|an Chabháin]].

Ar feadh a statue, bhí clú agus cáil acu as ucht a gcuid gaiscíochta, ní amháin in éadan na Sasanach i ngleannta Chill Mhantáin, ach i dteannta sin i n-airm Chaitliceacha na hEorpach san 18ú haois.

== Féach freisin ==
* [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]]

== Foinsí ==
* {{cite book |last=O'Toole |first=Patrick Laurance |year=1890 |title=History of the Clan O'Toole and other Leinster Septs |url=https://archive.org/details/historyofclanoto00otoo |location=Baile Átha Cliath |publisher=M. H. Gill and son; Nua Eabhrac, Benziger brothers}}

== Naisc sheachtracha==
* [http://www.libraryireland.com/Pedigrees1/o-toole-1-heremon.php O'Toole (No. 1)], [[John O'Hart]]
* [https://books.google.com/books?id=30tZAAAAMAAJ&amp;pg=PA34 ''Descendants of Jonathan Towle, 1747-1822, of Hampton and Pittsfield, N. H.'']

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Laigin}
{{DEFAULTSORT:Tuathal}}
[[Catagóir:Laighin]]</text>
      <sha1>16pvjnze6q0hiltk7jv0kx0zpw92116</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uí Bhriain</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102261</id>
    <revision>
      <id>1321089</id>
      <parentid>1304328</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33696" sha1="tasmeajm5obs259irsat1c2xyr7fpta" xml:space="preserve">[[Rítheaghlaigh Ghaelacha|Rítheaghlach Gaelach]] as an [[an Mhumhain|Mumhain]] is ea ''' Uí Bhriain,''' bunaithe sa deichiú haois ag [[Brian Bóramha]] [[Dál gCais|Dhál Chais]].  D'éirigh seisean ina [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]] agus ansin [[Ardrí na hÉireann]].  Bhí ceathrar de charm Uí Bhriain i gcoróin sa Mhumhain, agus beirt ina n-ardríthe (le freasúra).
[[Íomhá:O'Brien Arms.svg|mion|180px|Armas Uí Bhriain]]

Rinneadh críochdheighlt den Mhumhain ina Tuadhmhumhain Uí Bhriain agus [[Deasmhumhain]] [[Mhic Cárthaigh]] ag [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]] sa 12ú haois le [[Conradh Ghleann Maghair]].  Sa 13ú haois, bhí coimhlint acu leis an gclann Normannach, [[de Clare]].

Ba é [[Murchadh Ó Briain, 1d Iarla Thuamhan|Murchadh Ó Briain]] an duine deireanach dá chlann a bheith i réim sa Tuadhmhumhain.  Ghéill sé a fhlaitheas do [[ríocht na hÉireann|ríocht nua]] na hÉireann faoi [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] sa bhliain 1542, ag éirí ina [[Iarla Thuamhan]].  

Agus ord na nGael agus [[an Féineachas]] i réim, shocraítí an comharbas faoi nósanna an [[tánaisteacht]]a.  Ón mbliain 1542 ar aghaidh, ceaptar Ceann na Fine Uí Bhriain de réir céad-ghinteachta, leis an teideal Iarla Thuamhan agus scaití [[Baron Inchiquin]], ag brath ar comharbas.

== Stair ==
Taoisigh ba ea Uí Bhriain de [[Dál gCais|Dhál Chais]], ainmnithe as [[Tál Cas|Cas]], sliochtach sa séú glúin as [[Cormac Cas]].&lt;ref name=&quot;cormac&quot;&gt;O'Dugan, ''The Kings of the Race of Eibhear'', 9.&lt;/ref&gt;

Dar le h[[Annála na gCeithre Máistrí]], [[Ailill Aulom]], [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]] agus [[ríthe na Laighean|rí Laigean]] sa 3ú haois, ba ea athair Cormaic.&lt;ref name=&quot;cormac&quot; /&gt;  Más fíor, bheadh gaol acu leis na h[[Eoghanachta]],&lt;ref name=&quot;medi&quot;&gt;Duffy, ''Medieval Ireland'', 121.&lt;/ref&gt; ach creidtear gur bréagstair é seo.  Le fírinne, [[Déisi Tuaiscirt]] ba ea iad a ghlac ainm nua sa bhliain 934.&lt;ref&gt;[[Annála Inis Faithlinn]], AI 934.1: ''Quies Rebachain meic Mothlai, abb Tomma Grene &amp; rí Dál Chais.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;medi&quot; /&gt;  Dar le [[Tomás Ó Rathaille|Tomás Ó Rathaille]], de mhuintir [[Érainn|Éarann]] iad na [[Déise]],&lt;ref name=&quot;fitzroyal&quot;&gt;Fitzpatrick, ''Royal Inauguration in Gaelic Ireland C. 1100-1600'', 36.&lt;/ref&gt; go háirithe [[Mairtine]].&lt;ref&gt;[[Dáibhí Ó Cróinín]], &quot;Ireland, 400-800&quot;, in Dáibhí Ó Cróinín (eag.), ''A New History of Ireland (Volume 1): Prehistoric and Early Ireland''. [[Oxford University Press]]. 2005, lch. 222&lt;/ref&gt;

Ghabh Dál gCais [[Contae an Chláir|an Clár]] ó chlann lagtha na [[Connachta|gConnacht]], [[Uí Fhiachrach Aidhne]].  Bhain siad an lámh in uachtar amach ar threibheanna an cheantar sábháil is [[Corca Mrua]] agus [[Corca Bhaiscinn]], agus rinneadh [[ríthe Thuamhan|rí Thuamhan]] de [[Cennétig mac Lorcáin|Cinnéitigh mac Lorcáin]] (bás 951).&lt;ref name=&quot;koch&quot; /&gt;  Ghabh a mhac [[Mathgamain mac Cennétig|Mathúin]] príomhchathair na nEoghanachta, [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]], agus tháinig Dál gCais i gceannas ar a n-iar-ardtiarnaí.&lt;ref name=&quot;medi&quot; /&gt;

Chuaigh Mathúin agus a dheartháir níos óige [[Brian Bóramha]] ar feachtais mhíleata, amhail is [[Cath Sulcoit]] in éadan na [[Gall-Ghaeil|nGall-Ghael]] faoi [[Íomhar Luimnigh]].&lt;ref name=&quot;medi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mary&quot;&gt;Frances Cusack, ''Ireland'', 294.&lt;/ref&gt;  Cuireadh fir ar aois cogaidh chun báis ag [[Saingeal]], agus gabhadh uile eile mar sclábhaithe.&lt;ref name=&quot;mary&quot; /&gt;

Bhíodh achrann idir Mathúin agus [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]] na nEoghanacht.&lt;ref name=&quot;koch&quot; /&gt; Cloíodh Mathúin sa deireadh go fealltach ag teach [[Donnabhán mac Cathail|Dhonnabháin mhic Cathail]], tugadh ar láimh dá naimhde agus cuireadh chun báis é sa bhliain 976.&lt;ref&gt;Corbishley, ''The Young Oxford History of Britain &amp; Ireland'', 82.&lt;/ref&gt;  Tháinig na hEoghanachta ar ais i gcoróin le dá bhliain sular bhain Brian Bóramha a chuid díoltais amach,&lt;ref&gt;Lydon, ''The Making of Ireland'', 31.&lt;/ref&gt; nuair a chloígh agus mharaigh sé Maol Muadh i g[[Cath Bhealach Leachta]].

== Teacht chun cinn Bhriain Bóramha ==
[[Íomhá:Brian Boru, King of Munster.jpg|mion|right|150px|[[Brian Bóramha]], Ardrí.]]
An bhliain dár gcionn, tharla achrann idir Brian agus Íomhar Luimnigh ag [[Inis Cathaigh]], áit a raibh mainistir ann.  Agus na Lochlannaigh ag ar foscadh sa tearmann, thruailligh Brian é agus maraíodh iad, mar dhíoltas as marú a mháthar.&lt;ref&gt;Fitzroy Foster, ''The Oxford History of Ireland'', 37.&lt;/ref&gt;

Tharla ansin achrann idir Dál gCais agus na hEoghanachta a raibh Mathúin maraithe acu.  Cloíodh, scriosadh agus maraíodh Ó Donnabháin agus Ó Maol Mhuaidh, i dteannta le Aralt mac deireanach Íomhair 1200 fear, ag Cath Bhealach Leachta.  Scrios Brian dún Uí Dhonnabháin, Cathair Chuain.  Leis seo, bhí Brian Bóramha ina [[ríthe na Mumhan|rí na Mumhan]].&lt;ref name=&quot;mary&quot; /&gt;

Ní gan fhios a tharla teacht chun cinn Bhriain.  Tháinig le harm chuig an Mumhain [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Maol Seachnaill II]] de the {{h|Clann Cholmáin}} [[Uí Néill]], [[ríthe na Mí|rí na Mí]] agus [[Ardrí na hÉireann]].  Leag sé an crann insealbhaithe Dhál Chais, ''Magh Adhair''.  Rinneadh conradh idir an bheirt inár roinneadh Éire eatarthu, le Brian ó dheas, Áth Cliath agus cúige Laighean san áireamh

Bhris Brian an tsíocháin agus rinne sé ruathar ar Mhaol Seachnaill.  Cloíodh Brian áfach, agus b'éigean dó cúlú.  Níor éirigh Brian as a uaillmhianta, áfach, agus sa deireadh, ghéill idir Maol Seachnaill agus [[Uí Néill an Tuaiscirt]] (aisteach go leor, go síochánach), agus i ndeireadh na dála, na ríthe eile Éireann.  D'éirigh Maol Seachlainn ina chomhghuaillí tábhachtach Bhriain.&lt;ref name=&quot;Kings&quot;&gt;Bryne, ''Irish Kings and High Kings'',&lt;/ref&gt;

== Críochdheighilt ==
Maraíodh Brian i g[[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014.

Bhí triúr duine Uí Bhriain ina n-ard-ríocht i ndiaidh Bhriain féin, agus ceannas acu ar an Mumhain.  Sa bhliain 1118, ámh, rinne [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]] ionradh ar an Mumhain, ag teacht i dtír ar cogadh idir na deartháireacha [[Diarmait Ua Briain|Diarmait]] agus [[Muircheartach Ua Briain|Muircheartach]], iar-ardrí.  Rinneadh críochdheighilt den Mhumhain le [[Conradh Ghleann Maghair]].  Bronnadh [[Tuadhmhumhain]] ar mhic Dhiarmada agus [[Deasmhumhain]] ar [[Mhic Cárthaigh]] na [[Eoghanachta|nEoghanacht]].  Tar éis bhás [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir]], éilitheoir ar choróin na Mumhan, agus [[ionradh na Normannach ar Éirinn]], chúlaigh Dál gCais trasna na [[an tSionainn|Sionainne]] i g[[Contae an Chláir]] isteach.

Sa bhliain 1276, bhronn [[Éadbhard II Shasana]] Tuadhmhumha ar [[Thomas de Clare, Tiarna Thuamhan|Thomas de Clare]], ag teacht i dtír ar feuding idir Clann Taidhg agus Clann Bhriain (a thug de Clare téacs dóibh).  Theip ar de Clare Tuadhmhumha a ghabháil, ámh, agus cloíodh go dona é i g[[Cath an Dísirt]] sa bhliain 1318.  De thairbhe sin, d'fhan Tuadhmhumha raibh amuigh de cheannas eachtrannach le a 200 bhliain níos mó.&lt;ref&gt;Joe Power, [http://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/history/norman.htm The Normans in Thomond] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20190125100414/http://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/history/norman.htm |date=25ú Eanáir 2019}}&lt;/ref&gt;

== Ríocht na hÉireann ==
Sa bhliain 1543, ghlac [[Murrough O'Brien, 1st Earl of Thomond|Murchadh Carrach Ó Briain]] leis an bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]' agus bhronn [[Anraí VIII Shasana]] air na teideal [[Iarla Thuamhan]] agus [[Barún Inse Uí Chuinn]].  Tar éis a bháis sa bhliain 1551, tháinig a nia [[Donnchadh Ó Briain, 2a Iarla Thuamhan|Donnchadh]] mar chomharba Iarla trí fhuíoll speisialta.  D'aistrigh an teideal Barún Inse Uí Chuinn chuig a oidhrí fireanna Trína mac [[Diarmaid Ó Briain, 2a Barún Inse Uí Chuinn|Diarmaid]].

Ligeadh an tIarlas i léig le bás [[Anraí Ó Briain, 8ú Iarla Thuamhan]] sa bhliain 1741.  Bheadh sliochtach [[Daniel O'Brien, 3rd Viscount Clare]] ina chéad oidhre eile, ach eisreachtaíodh eisean sa bhliain 1691 agus chuaigh an teideal i ngeallbhroid dá bharr.&lt;!--  However, [[Séarlas Ó Briain, 6ú Viscount Clare]], a [[Jacobitism|Jacobite]] exile, used the title Iarla Thuamhan, as did his son, who died childless sa bhliain 1774.--&gt;  Tar éis bhás the death of [[Séamas Ó Briain, 3ú Marcas Thuamhan|Shéamais Uí Bhriain]], 3ú Marcas Thuamhan, sa bhliain 1855, d'aistrigh an teideal Barún Inse Uí Chuinn chuig gaol i bhfad amach, [[Lucius Ó Briain, 13ú Barún Inse Uí Chuinn|Sir Lucius O'Brien]], sliochtaigh an chéad Iarla, [[Murchadh Ó Briain, 1d Iarla Thuamhan|Mhurchadh]].

== Craobh ghinealaigh ==
'''Key:'''
* [[Íomhá:Heraldic_Crown_of_Hispanic_Hidalgos.svg|35px]] = [[Dál gCais|rí Dhál Chais]]
* [[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]] = [[ríthe Thuamhan]]
*[[Íomhá:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]] = [[Barún Inse Choinn]]
*[[Íomhá:Coronet_of_a_British_Viscount.svg|35px]] = [[Viscount Cláir]]
*[[Íomhá:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]] = [[Iarla Thuamhan]]
*[[Íomhá:Coronet_of_a_British_Marquess.svg|35px]] = [[Marcas Tuamhan]]

{{familytree/start|align=center}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||LOR|||||||||||LOR=[[Íomhá:Heraldic_Crown_of_Hispanic_Hidalgos.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;934-942&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Le fu=ianaise:&lt;br /&gt;• Rí-liosta sa Leabhar Muimhneach, Lorcán mar chomharba Reabacháin mhic Mhothla.&lt;br /&gt;• Bás Reabacháin mhic Mhothla sa bhliain 934.&lt;br /&gt;• Bás Lorcáin dar le hO'Harts (942 AD).&lt;/ref&gt;&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Lorcán mac Lachtna|Lorcán]]}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||!|||||||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||CEN|||||||||||CEN=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;942-951&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Cennétig mac Lorcáin|Cinnéidigh]]}}
{{familytree||||||||||||||||||,|-|-|-|v|-|-|-|(||||||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||LAC||MAT||BRI|||||||||||||MAT=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;953-970&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;''970-976''&lt;br/&gt;[[Mathgamain mac Cennétig|Mathgamain]]|LAC=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;951-953&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Lachtna|BRI=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;976-978&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;''978-1002''&lt;br/&gt;''[[Ardrí na hÉireann]]''&lt;br/&gt;''1002-1014''&lt;br/&gt;[[Brian Bóramha]]}}
{{familytree||||||||||||||||||||||,|-|-|-|(|||||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||DON||TAD||||||||||||DON=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1014-1025&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;''[[Ardrí na hÉireann]]''&lt;br/&gt;''1025-1063''&lt;br/&gt;[[Donnchad mac Briain|Donnchad]]|TAD=[[Tadc mac Briain|Tadhg]]&lt;br /&gt;''bás 1023''}}
{{familytree||||||||||||||||||||||!||||!|||||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||MUR||TOR||||||||||||MUR=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1063-1068&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Murchad|TOR=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1068-1072&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;''[[Rí Dhuibhlinne]]''&lt;br/&gt;1072&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;''1072-1086''&lt;br/&gt;[[Toirdhealbhach Ua Briain|Toirdhealbhach]]}}
{{familytree||||||||||||||,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|(||||||||||||}}
{{familytree|||||||||||||TAG||MUR||||||DIAR|||||||||||||TAG=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1086&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Tadhg|DIAR=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1114-1115&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1115-1118&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;(''faoi dhíospóid'')&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Diarmait Ua Briain|Diarmaid]]|MUR=&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;''[[Rí Dhuibhlinne]]''&lt;br/&gt;1075-1086&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1086-1101&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1115-1118&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;(''faoi dhíospóid'')&lt;/span&gt;&lt;br&gt;''[[Ardrí na hÉireann]]''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1101-1114&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1118-1119&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Muircheartach Ua Briain|Muircheartach]]}}
{{familytree||||||||||||||!||||,|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|.|||||||||||}}
{{familytree|||||||||||||DOM||CON||||||TOR||TAD||||||||||||||DOM=''[[ríocht na nOileán]]''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1111-1112&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1115&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Domnall mac Taidc|Domhnall]]|CON=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1119-1138&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1138-1142&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;(''éilitheoir'')&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Conchobar Ua Briain|Conchubhar&lt;br/&gt;na Cathrach]]|TOR=&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;1142–1151&lt;br/&gt;(''éilitheoir'')&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1154-1165&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Briain|Toirdhealbhach]]|TAD=[[íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1151-1154&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Tadhg}}
{{familytree||||||||||||||!||||!||||,|-|-|-|(||||!|||||||||||}}
{{familytree|||||||||||||CON||MURC||MUR||DOM||DIA||||||||||CON=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1157&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Conchubhar|DIA=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;Diarmaid|DOM=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;1168-1194&lt;br/&gt;(''éilitheoir'')&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Domnall Mór Ua Briain|Domhnall Mór]]|MUR=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;''[[ríthe na Mumhan]]''&lt;br/&gt;1167-1168&lt;br/&gt;(''éilitheoir'')&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Muircheartach|MURC=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;Muircheartach}}
{{familytree||||||||||||||||||,|-|-|-|v|-|-|-|(||||||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||MUR||CON||DON|||||||||||||MUR=[[Íomhá:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1194&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Muircheartach&lt;br/&gt;Dall|CON=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1198&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Conchubhar&lt;br/&gt; Ruadh|DON=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1198-1242&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Donnchadh Cairbreach Ó Briain|Donnchadh&lt;br/&gt;Cairbreach]]}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||!||||||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||CNS||||||||||CNS=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[File:Conor O'Brien Tomb Effigy Photo 2.jpg|80px]]&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1242-1268&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Conor na Siudane Ua Briain|
Conchubhar&lt;br/&gt;na Siudane]]|}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||)|-|-|-|-|-|-|-|.|||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||TC||||||BR||||TC=[[Tadhg Cael Uisce Ó Briain|Tadhg&lt;br/&gt;Cael Uisce]]&lt;br/&gt;''bás [[List of Latin phrases (V)#vita patris|v.p]] 1259''&lt;br /&gt;''Clann Tadhg''|BR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1268-1276&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Brian Ruadh&lt;br/&gt;''Clann Briain''}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||!||||||||)|-|-|-|.||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||TC||||||DON||DOM||||TC=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br /&gt;[[File:Toirdhealbhach Mor Ua Briain.jpg|80px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1276-1306&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Toirdhealbhach Mór Ó Briain|Toirdhealbhach Mór]]|DON=Donnchadh|DOM=Domhnaill|}}
{{familytree||||||||||||||||||||||,|-|-|-|+|-|-|-|.||||!||||)|-|-|-|.|}}
{{familytree|||||||||||||||||||||DON||MUR||DIR||DIAR||DONN||BR|||DON=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1306-1311&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Donnchadh|MUR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1317-1343&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Muircheartach Ó Briain|Muircheartach]]|DIR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1350–1360&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Diarmaid|DIAR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1311-1313&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Diarmaid|BR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1343-1350&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Brian Bán|DONN=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1313-1317&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Donnchadh}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||)|-|-|-|.||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||MAT||TOR||||||MAT=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1360–1369&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Mathghamhain Maonmhaighe Ó Briain|Mathgamain&lt;br/&gt;Maonmhaighe]]|TOR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1375–1398&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;(''éilitheoir'')&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Toirdhealbhach&lt;br/&gt;Maol}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||)|-|-|-|.||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||BR||CON||||||BR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1369–1400&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Brian Sreamhach Ua Briain|Brian&lt;br/&gt;Sreamhach]]|CON=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1400-1426&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Conchubhar}}
{{familytree||||||||||||||||||,|-|-|-|v|-|-|-|(||||||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||TAD||MAD||TOG||||||||||TAD=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1426–1438&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Tadhg&lt;br/&gt;an Glemore|TOG=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1444-1459&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Toirdhealbhach Bóg Ó Briain|Toirdhealbhach&lt;br/&gt;Bóg]]|MAD=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1438-1444&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Mathgamain&lt;br/&gt;Dall}}
{{familytree||||||||||||||||||||||!||||)|-|-|-|v|-|-|-|.|||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||DON||TAD||CON||TOR||TAD=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1459-1466&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Tadhg an Chomhaid Ó Briain|Tadhg&lt;br/&gt;an Chomhaid]]|DON=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1459-1461&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;(éilitheoir)&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Donnchadh|TOR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1496-1498&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Toirdhealbhach&lt;br/&gt;Óg|CON=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1466-1496&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;Conchubhar&lt;br/&gt;na Srona}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||!|||||||}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||TOR||||||TOR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1498-1528&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Toirdhealbhach Donn Ó Briain|Toirdhealbhach&lt;br/&gt;Donn]]}}
{{familytree||||||||||||||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|(||||||}}
{{familytree|||||||||||||CON||||||||||MUR|||||CON=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1528–1539&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;[[Conchobhar mac Toirdhealbaig Ó Briain|Conchubhar]]|MUR=[[File:Eastern_Crown.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Murrough_O'Brien,_King_of_Thomond,_Submits_to_King_Henry_VIII.jpg
|bSize = 795
|cWidth = 76
|cHeight = 65
|oTop = 150
|oLeft = 325
|Location = center
}}&lt;span style=&quot;color:#575110&quot;&gt;1539–1543&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;''Rí deireanach Thuamhan of Thomond''&lt;br/&gt;[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;''1d Iarla Thuamhan ''&lt;br/&gt;1543–1551&lt;br/&gt;[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;''1d Bharún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1543–1551&lt;br/&gt;[[Murrough O'Brien, 1st Earl of Thomond|Murchadh&lt;br/&gt;Carrach]]}}
{{familytree||||||||||||||!||||||||,|-|-|-|(||||||}}
{{familytree|||||||||||||DONN||||||DER||DON|||||DON={{CSS image crop
|Image = Donough_O'Brien,_of_Leameneagh,_1577.jpg
|bSize = 84
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 7
|oLeft = 0
|Location = center
}}[[Donough O'Brien (bás 1582)|Donough]]&lt;br/&gt;''bás 1582''|DER=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Dermod O'Brien, 2nd Baron Inchiquin|Dermot]]&lt;br/&gt;''2a Barún Inse Chuinn ''&lt;br/&gt;1551–1557|DONN=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Donough O'Brien, 2nd hIarla Thuamhan|Donough]]&lt;br/&gt;''2a hIarla Thuamhan''&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;via fuíoll speisialta óna uncail.&lt;/ref&gt;''&lt;br/&gt;1551-1553}}
{{familytree||||||||||||||!||||||||!||||!||||||}}
{{familytree|||||||||||||CON||||||MUR||CONN|||||CONN=[[Conor O'Brien (bás 1603)|Connor]]&lt;br/&gt;''bás 1603''|MUR=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Murrough McDermot O'Brien, 3ú Barún Inse Chuinn|Murrough]]&lt;br/&gt;''3ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1557–1573|CON=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Connor O'Brien, 3rd Earl of Thomond|Connor]]&lt;br/&gt;''3ú hIarla Thuamhan''&lt;br/&gt;1553-1581}}
{{familytree||||||,|-|-|-|-|-|-|-|(||||||||!||||!||||||}}
{{familytree|||||DONN||||||DAN||||||MUR||DON|||||DON={{CSS image crop
|Image = Sir_Donough_O'Brien_of_Lemeneagh_(1595-1637)_Painting.jpg
|bSize = 168
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 22
|oLeft = 40
|Location = center
}}[[Donough O'Brien (b. 1595)|Donough]]&lt;br /&gt;''bás 1634''|MUR=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Murrough O'Brien, 4th Baron Inchiquin|Murrough]]&lt;br/&gt;''4ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1573–1597|DONN=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Donogh_O'Brien,_4th_Earl_of_Thomond.jpg
|bSize = 140
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 7
|oLeft = 26
|Location = center
}}[[Donogh O'Brien, 4th Earl of Thomond|Donough]]&lt;br/&gt;''4ú  hIarla Thuamhan''&lt;br/&gt;1581-1624|DAN=[[File:Coronet_of_a_British_Viscount.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Daniel_O'Brien,_1st_Viscount_Clare.jpg
|bSize = 177
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 33
|oLeft = 55
|Location = center
}}[[Daniel O'Brien, 1d Viscount Cláir|Daniel]]&lt;br/&gt;''1d Viscount Chláir''&lt;br/&gt;1662-1663}}
{{familytree||,|-|-|-|(||||||||!||||||||!||||!||||||}}
{{familytree|HEN||BARN||||||CONN||||||DER||CON|||||CON=[[Conor O'Brien (bás 1651)|Connor]]&lt;br /&gt;''bás 1651''|DER=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Dermod O'Brien, 5th Baron Inchiquin|Dermot]]&lt;br/&gt;''5ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1597–1624|CONN=[[File:Coronet_of_a_British_Viscount.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Connor O'Brien, 2nd Viscount Clare|Connor]]&lt;br/&gt;''2a Viscount Chláir''&lt;br/&gt;1663-1670|HEN=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = HenryO'Brien,_5th_Earl_of_Thomond.jpg
|bSize = 160
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 16
|oLeft = 42
|Location = center
}}[[Henry O'Brien, 5th Earl of Thomond|Henry]]&lt;br/&gt;''5ú hIarla Thuamhan''&lt;br/&gt;1624-1639|BARN=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Barnaby O'Brien, 6th Earl of Thomond.jpg
|bSize = 160
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 18
|oLeft = 42
|Location = center
}}[[Barnabas O'Brien, 6th Earl of Thomond|Barnabas]]&lt;br/&gt;''6ú hIarla Thuamhan''&lt;br/&gt;1639-1657}}
{{familytree||||||!||||||||!||||||||!||||!|}}
{{familytree|||||HEN||||||DAN||||||MUR||CON|CON={{CSS image crop
|Image = Sir Donough O'Brien, 1st Baronet.jpg
|bSize = 276
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 24
|oLeft = 100
|Location = center
}}[[Sir Donough O'Brien, 1st Baronet|Donough]]&lt;br/&gt;''1d Bhairnéad  Léim an Eich''&lt;br/&gt;1686-1717|MUR=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Murrough_O'Brien,_1st_Earl_of_Inchiquin_by_Wright,_John_Michael.jpg
|bSize = 356
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 35
|oLeft = 139
|Location = center
}}[[Murrough O'Brien, 1st Earl of Inchiquin|Murrough]]&lt;br/&gt;''6ú Barún Inse Chuinn ''&lt;br/&gt;1624–1674&lt;br/&gt;''1d Iarla Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1654–1674|HEN=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Henry_O'Brien,_7th_Earl_of_Thomond.jpg
|bSize = 147
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 12
|oLeft = 25
|Location = center
}}[[Henry O'Brien, 7th Earl of Thomond|Henry]]&lt;br/&gt;''7ú hIarla Thuamhan''&lt;br/&gt;1657-1691|DAN=[[File:Coronet_of_a_British_Viscount.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Daniel O'Brien, 3rd Viscount Clare|Daniel]]&lt;br/&gt;''3ú Viscount Chláir''&lt;br/&gt;1670-1691}}
{{familytree||||||!||||,|-|-|-|(||||||||!||||!|}}
{{familytree|||||HENH||DAN||CHA||||||WIL||LUC|LUC={{CSS image crop
|Image = Lucius_O'Brien_1675-1717.jpg
|bSize = 192
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 16
|oLeft = 55
|Location = center
}}[[Lucius O'Brien (bás 1717)|Lucius]]&lt;br/&gt;''bás [[List of Latin phrases (V)#vita patris|v.p]] 1717''|WIL=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = William_O'Brien,_2nd_Earl_of_Inchiquin,_7th_Baron_Inchiquin.jpg
|bSize = 304
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 57
|oLeft = 105
|Location = center
}}[[William O'Brien, 2nd Earl of Inchiquin|William]]&lt;br/&gt;''2a hIarla Inse Chuinn''&lt;br/&gt;''7ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1674–1692|HENH=Henry Horatio&lt;br/&gt;''Lord Ibrackan''&lt;br/&gt;bás [[List of Latin phrases (V)#vita patris|v.p]] 1690|DAN=[[File:Coronet_of_a_British_Viscount.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Daniel O'Brien, 4th Viscount Clare|Daniel]]&lt;br/&gt;''4ú Viscount Chláir''&lt;br/&gt;1691-1693|CHA=[[File:Coronet_of_a_British_Viscount.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Charles_O'Brien,_5th_Viscount_Clare.jpg
|bSize = 232
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 25
|oLeft = 73
|Location = center
}}[[Charles O'Brien, 5th Viscount Clare|Charles]]&lt;br/&gt;''5ú Viscount Chláir''&lt;br/&gt;1693-1706}}
{{familytree||||||!||||||||!||||||||!||||!|}}
{{familytree|||||HEN||||||CHA||||||WIL||EDW||EDW={{CSS image crop
|Image = Sir_Edward_O'Brien,_2nd_Baronet.jpg
|bSize = 303
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 9
|oLeft = 113
|Location = center
}}[[Sir Edward O'Brien, 2nd Baronet|Edward]]&lt;br/&gt;''2a Bairnéad of Léim an Eich''&lt;br/&gt;1717-1765|WIL=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = William_O'Brien,_3rd_Earl_of_Inchiquin.jpg
|bSize = 270
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 34
|oLeft = 98
|Location = center
}}[[William O'Brien, 3rd Earl of Inchiquin|William]]&lt;br/&gt;''3ú Iarla Inse Chuinn''&lt;br/&gt;''8ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1692–1719|HEN=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Henry_O'Brien,_8th_Earl_of_Thomond.jpg
|bSize = 336
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 63
|oLeft = 136
|Location = center
}}[[Henry O'Brien, 8th Earl of Thomond|Henry]]&lt;br/&gt;''8ú hIarla Thuamhan''&lt;br/&gt;1691-1741|CHA=[[File:Coronet_of_a_British_Viscount.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Charles_O'Brien,_6th_Viscount_Clare.jpg
|bSize = 292
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 49
|oLeft = 91
|Location = center}}[[Charles O'Brien, 6th Viscount Clare|Charles]]&lt;br/&gt;''6ú Viscount Chláir''&lt;br/&gt;1706-1761&lt;br/&gt;''9ú hIarla Thuamhan''&lt;br/&gt;''(teidealach)''&lt;br/&gt;1741-1761}}
{{familytree||||||||||||||!||||,|-|-|-|(||||!|}}
{{familytree|||||||||||||CHA||WIL||JAM||LUC|LUC={{CSS image crop
|Image = Sir_Lucius_O'Brien,_3rd_Baronet.jpg
|bSize = 143
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 20
|oLeft = 18
|Location = center}}[[Sir Lucius O'Brien, 3rd Baronet|Lucius Henry]]&lt;br/&gt;''3ú Bairnéad Léim an Eich''&lt;br/&gt;1765-1795|WIL=[[File:Coronet_of_a_British_Earl.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = William_O’Brien,_4th_Earl_of_Inchiquin.jpg
|bSize = 249
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 16
|oLeft = 90
|Location = center
}}[[William O'Brien, 4th Earl of Inchiquin|William]]&lt;br/&gt;''4ú hIarla Inse Chuinn''&lt;br/&gt;''9ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1719–1777|JAM=[[James O'Brien (bás 1771)|James]]&lt;br/&gt;''bás 1771''|CHA=[[File:Coronet_of_a_British_Viscount.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Officer_Clare_Regiment_Musee_Armee_Inv04379.jpg
|bSize = 96
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 16
|oLeft = 7
|Location = center}}[[Charles O'Brien, 7th Viscount Clare|Charles]]&lt;br/&gt;''7ú Viscount Chláir''&lt;br/&gt;''10ú hIarla Thuamhan''&lt;br/&gt;''(teidealach)''&lt;br/&gt;1761-1774}}
{{familytree||||||||||||||||||,|-|-|-|(||||!|}}
{{familytree|||||||||||||||||MUR||EDOM||EDW|EDW={{CSS image crop
|Image = Edward O'Brien, 4th Baronet.jpg
|bSize = 293
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 81
|oLeft = 91
|Location = center}}
[[Sir Edward O'Brien, 4th Baronet|Edward]]&lt;br/&gt;''4ú Bairnéad Léim an Eich''&lt;br/&gt;1795-1837|MUR=[[File:Coronet_of_a_British_Marquess.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Murrough_O'Brien,_1st_Marquess_of_Thomond_KP,_PC_(1726-1808),_5th_Earl_of_Inchiquin_(1777-1800),_by_Henry_Bone.jpg
|bSize = 192
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 29
|oLeft = 54
|Location = center}}[[Murrough O'Brien, 1st Marquess of Thomond|Murrough]]&lt;br/&gt;''5ú hIarla Inse Chuinn''&lt;br/&gt;''10ú Bairnéad Léim an Eich''&lt;br/&gt;1777–1808&lt;br/&gt;''1d Mharcas Tuamhan''&lt;br/&gt;1800-1808|EDOM=[[Edward Dominic O'Brien|Edward Dominic]].&lt;br/&gt;''bás 1801''}}
{{familytree||||||||||||||||||,|-|-|-|(||||!|}}
{{familytree|||||||||||||||||WIL||JAM||LUC|LUC=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Sir_Lucius_O'Brien,_5th_Baronet,_13th_Baron_Inchiquin.jpg
|bSize = 280
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 21
|oLeft = 105
|Location = center
}}[[Lucius O'Brien, 13th Baron Inchiquin|Lucius]]&lt;br/&gt;''5ú Bairnéad Léim an Eich''&lt;br/&gt;1837-1855&lt;br/&gt;''13ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1855-1872|WIL=[[File:Coronet_of_a_British_Marquess.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = William_O'Brien,_2nd_Marquess_of_Thomond.jpg
|bSize = 232
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 56
|oLeft = 68
|Location = center}}[[William O'Brien, 2nd Marquess of Thomond|William]]&lt;br/&gt;''2a Marcas Tuamhan''&lt;br/&gt;''6ú hIarla Inse Chuinn''&lt;br/&gt;''11ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1808-1846|JAM=[[File:Coronet_of_a_British_Marquess.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = James_O'Brien,_3rd_Marquess_of_Thomond.jpg
|bSize = 180
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 24
|oLeft = 45
|Location = center}}[[James O'Brien, 3rd Marquess of Thomond|James]]&lt;br/&gt;''3ú Marcas Tuamhan''&lt;br/&gt;''7ú hIarla Inse Chuinn''&lt;br/&gt;''12ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1846-1855}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||!|}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||EDW|EDW=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Edward_Donough_O'Brien,_14th_Baron_Inchiquin.jpg
|bSize = 402
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 94
|oLeft = 150
|Location = center
}}[[Edward O'Brien, 14th Baron Inchiquin|Edward Donogh]]&lt;br/&gt;''14ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1872-1900}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||)|-|-|-|.|}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||LUC||MUR|LUC=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Lucius_O'Brien,_15th_Baron_Inchiquin,_Portrait.jpg
|bSize = 506
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 4
|oLeft = 252
|Location = center
}}[[Lucius O'Brien, 15th Baron Inchiquin|Lucius William]]&lt;br/&gt;''15ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1900-1929|MUR=Murrough&lt;br/&gt;''bás 1934''}}
{{familytree||||||||||||||||||,|-|-|-|v|-|-|-|(||||!|}}
{{familytree|||||||||||||||||DON||PAD||FIN||MUR|DON=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image = Donough-Edward-Foster-OBrien-16th-Baron-Inchiquin.jpg
|bSize = 288
|cWidth = 84
|cHeight = 84
|oTop = 51
|oLeft = 87
|Location = center
}}[[Donough O'Brien, 16th Baron Inchiquin|Donough Edward Foster]]&lt;br/&gt;''16ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1929-1968|PAD=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;[[Phaedrig O'Brien, 17th Baron Inchiquin|Phaedrig Lucius Ambrose]]&lt;br/&gt;''17ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1968-1982|FIN=Fionn Myles Maryons&lt;br/&gt;''bás 1977''|MUR=Murrough Richard&lt;br/&gt;''bás 2000''}}
{{familytree||||||||||||||||||||||||||!||||!|}}
{{familytree|||||||||||||||||||||||||CON||CONJ|CON=[[File:Coronet_of_a_British_Baron.svg|35px]]&lt;br/&gt;{{CSS image crop
|Image         = Conor_O'Brien,_18th_Baron_Inchiquin.jpg
|bSize         = 235
|cWidth        = 81
|cHeight       = 81
|oTop          = 24
|oLeft         = 62
|Location = center
}}
[[Conor O'Brien, 18th Baron Inchiquin|Conor Myles John]]&lt;br/&gt;''18ú Barún Inse Chuinn''&lt;br/&gt;1982-present|CONJ=Conor John Anthony&lt;br /&gt;''heir apparent''&lt;!--Born 24 sept 1952. Has son, Fionn Murrough O'Brien, born 1987.--&gt;}}
{{familytree/end}}

== Féach freisin ==
* [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]]

== Foinsí ==
* {{cite book |title=Ireland |last=Cusack|first=Mary Frances|year=1868 |publisher=Plain Label Books|isbn=1-60303-630-X}}
* {{cite book |title=The Young Oxford History of Britain &amp; Ireland|url=https://archive.org/details/youngoxfordhisto0000unse|last= Corbishley|first=Mike|year=1998 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-910466-2}}
* {{cite book |title= Tipperary Families : Being The Hearth Money Records for 1665-1667|last= Laffan|first=Thomas|year=1911|publisher=James Duffy &amp; Co}}
* {{cite book |title=The Making of Ireland |url=https://archive.org/details/makingofirelandf0000lydo_d2v7 |last= Lydon|first=James F|year=1998 |publisher=Routledge|isbn=0-415-01348-8}}
* {{cite book |title=The Kings of the Race of Eibhear|last= O'Dugan|first=John|year=1999 |publisher=Gryfons Publishers &amp; Distributors|isbn=0-9654220-6-2}}
* {{cite book|title=The Oxford History of Ireland|last=Fitzroy Foster|first=Robert|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-280202-X |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00rffo}}
* {{cite book |title=Royal Inauguration in Gaelic Ireland C. 1100-1600 |url=https://archive.org/details/royalinauguratio0000fitz |last=  Fitzpatrick|first= Elizabeth|year=2004 |publisher=Boydell Press|isbn=1-84383-090-6}}
* {{cite book |title=Medieval Ireland |url=https://archive.org/details/medievalirelande0000unse |last=Duffy |first=Seán |year=2005 |publisher=CRC Press |isbn=0-415-94052-4}}
* {{cite book |title=Celtic Culture |url=https://archive.org/details/celticculturehis0001unse |last=Koch |first=John T. |authorlink=John T. Koch |year=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=1-85109-440-7}}
* {{cite book |title=Irish Kings and High Kings |last=Bryne |first=F.J. |authorlink=Francis John Byrne |year=2001 |publisher=Four Courts Press |isbn=1-85182-196-1 |url=https://archive.org/details/irishkingshighki00byrn_0}}

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.obrienclan.com/ The O'Brien Clan] (''marbh'')
* [https://www.royalobrienclan.org/ The Royal O Brien Clan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221121165423/https://www.royalobrienclan.org/ |date=2022-11-21 }}

== Tagairtí ==
{{reflist|group=note}}
{{reflist}}

[[Catagóir:Teaghlaigh ríoga na hÉireann]]</text>
      <sha1>tasmeajm5obs259irsat1c2xyr7fpta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oghma (iris)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102516</id>
    <revision>
      <id>1321019</id>
      <parentid>1303861</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Méid áirithe curtha leis agus roinnt athruithe</comment>
      <origin>1321019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2145" sha1="kunqs0dpsc521anemmi2xv799y6yudp" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Nuachtán
|fundacio=1989
|tancament=1998
|periodicitat=Bliantán
|editor=Seosamh Ó Murchú, Micheál Ó Cearúil agus Antain Mag Shamhráin
|edicions=10
|genere=Iris litríochta
|tema=aistí anailíse, taighde ⁊ tuairimíochta
}}

Ba iris liteartha Ghaeilge a bhí in '''''Oghma'''''.  Foilsíodh í ó 1989 go dtí 1998,&lt;ref&gt;John T. Koch. ''[https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&amp;pg=PA1393&amp;dq=oghma+literary&amp;client=firefox-a Celtic Culture]''. ABC-CLIO, 2006. 1393.&lt;/ref&gt; agus b'iad [[Seosamh Ó Murchú]], [[Micheál Ó Cearúil]] agus [[Antain Mag Shamhráin]] na heagarthóirí.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Bhí scríbhneoireacht inti ó [[Seán Mac Mathúna|Sheán Mac Mathúna]], [[Mícheál Ó Conghaile|Mícheál Ó Conghaile]] agus eile.

D'áirigh [[Alan Titley]] ''Oghma'' mar léiroidhre ar ''[[Scríobh (iris)|Scríobh]]'', &quot;bíodh nár ghá gurbh é sin a chuir na heagarthóirí [...] rompu.&quot;  Chomh maith leis an scríbhneoireacht chruthaitheach agus na haistí litríochta ba phríomhchúram dó, bhíodh aistí air ar ábhair eile ón ndaonlathas go dtí cúrsaí núicléacha freisin.  Ní dhearna sé freastal ar an bhfilíocht &quot;toisc, is dócha, go raibh an cúram sin á chomhlíonadh ag ''[[Innti]]''.&quot;  Rinne Titley suntas dá leathantas.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|date=15 Iúil 2026|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2026/07/14/seoda-na-n-irisi-liteartha/|title=Seoda na n-irisí liteartha|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 6}}&lt;/ref&gt;

Bhí ''[[An Aimsir Óg]]'' den bhranar céanna agus b'é Micheál Ó Cearúil, duine d'eagarthóirí ''Oghma'', a bhunaigh.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Féach freisin==
* ''[[An Aimsir Óg]]''
* ''[[Aneas]]''
* ''[[An Guth]]''
* ''[[Bliainiris]]''

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{síol-nuachtán}}

{{DEFAULTSORT:Oghma, iris}}
[[Catagóir:Irisí Gaeilge]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]]
[[Catagóir:Cnuasaigh aistí]]
[[Catagóir:Bliantáin]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1989]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 1980í]]</text>
      <sha1>kunqs0dpsc521anemmi2xv799y6yudp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Dwyer Joyce</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103582</id>
    <revision>
      <id>1321048</id>
      <parentid>1069656</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1104" sha1="jmyklojpx2cbc0zifhrl5oef3meok7g" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[File]], scríbhneoir agus [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|ceoleolaí traidisiúnta]] ba ea ''' Robert Dwyer Joyce ''' (1830–1883).&lt;ref name=boy&gt;{{cite book |last=Boylan |first= Henry |year=1998 |title=A Dictionary of Irish Biography, 3ú heagrán |url=https://archive.org/details/dictionaryofiris0000unse_t5c2 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofiris0000unse_t5c2/page/198 198] |location=Baile Átha Cliath |publisher=Gill and MacMillan |isbn=0-7171-2945-4}}&lt;/ref&gt; 

[[Patrick Weston Joyce]] ba ea a dheartháir.

I measc a chuid saothar, tá a leanas:&lt;ref&gt;{{lua idirlín |url=https://www.nytimes.com/books/first/j/jackson-joyce.html |teideal = John Stanislaus Joyce |foilsitheoir = [[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;
* ''The Wind that Shakes the Barley
** féach an [[The Wind that Shakes the Barley|scannán]] le [[Ken Loach]]
* ''The Blacksmith of Limerick
* ''The Boys of Wexford

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{síol-ie}}

{{DEFAULTSORT:Joyce, Robert Dwyer}}
[[Catagóir:Básanna i 1883]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1830]]
[[Catagóir:Filí na hÉireann]]</text>
      <sha1>jmyklojpx2cbc0zifhrl5oef3meok7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104179</id>
    <revision>
      <id>1321158</id>
      <parentid>1090858</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1710" sha1="p3yrr1jn644v71e9ukssld3ac07ph0e" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
[[Íomhá:Luxembourg MNHA 264 Epona Contern.jpg|mion|clé|200px|Epona, dara nó tríú haois AD, as [[Contern]], Lucsamburg (Musée national d'art et d'histoire)]]

I gcreidimh na [[na Ceiltigh|gCeilteach]] Gaill-Rómhánach, cosantóir [[capall]], [[asal]] agus [[miúil]]eanna ba ea an bandia '''Epona'''.  Ba bhandia [[torthúlacht]]a í ach go háirithe, mar a léirítear agus ina teannta i roinnt dealbh ''[[patera]]e'' (babhlaí tanaí dheoch ofrála), [[cornucopia]]e, diasa gráin agus [[searrach|searraigh]].&lt;ref&gt;Salomon Reinach, &quot;Épona&quot;, ''Revue archéologique'' (1895:163–95)&lt;/ref&gt;  D'fhéadfadh é gur [[Psychopomp|ceannairí na n-anamacha]] iad í féin agus a capaill ar thuras an alltair, cisil le [[Rhiannon]] an [[Mabinogion]].&lt;ref&gt;Henri Hubert, ''Mélanges linguistiques offerts à M. J.Vendryes'' (1925:187–198).&lt;/ref&gt;  

D'adhrtaí Epona, &quot;the sole Celtic divinity ultimately worshipped in Rome itself&quot;,&lt;ref&gt;Phyllis Fray Bober, léirmheas ar: Réne Magnen, ''Epona, Déesse Gauloise des Chevaux, Protectrice des Cavaliers'' in ''American Journal of Archaeology'' '''62'''.3 (Iúil 1958, ll. 349–350)&lt;/ref&gt; mar bhanphatrún an mharca,&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Ancient World of the Celts |url=https://archive.org/details/ancientworldofce0000elli |last=Berresford Ellis |first=Peter |year=1998 |isbn=0-7607-1716-8 |location=Sasana |pages=[https://archive.org/details/ancientworldofce0000elli/page/n178 175]}}&lt;/ref&gt; go forleathan ar fud [[Impireacht na Róimhe]] idir na chéad agus tríú haoiseanna AD.  Is rud iontach é seo le haghaidh diachta Cheiltigh, óir go n-adhrtaí iad go háitiúil de ghnáth.

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{síol-stair}}</text>
      <sha1>p3yrr1jn644v71e9ukssld3ac07ph0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Belenos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104313</id>
    <revision>
      <id>1321050</id>
      <parentid>1229449</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2568" sha1="1ybohgm2q6tbdouhtdclkelkcnaaoa6" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}

Dia Ceilteach leighis ba ea ''' Belenos.'''  D'adhrtaí é go forleathan ón Iodáil go dtí Éire agus an Bhreatain.  Bhí príomhthearmainn dó suite in [[Aquileia]], ar an [[Muir Aidriad]].  Trí ''[[interpretatio romana]],'' aithnítear Belenos go minic le h[[Apalló]].  Seachas an gaol seo, níl a lán eolais ann faoi.{{Sfn|Schrijver|1999|p=24}}&lt;ref&gt;{{Sfn|Birkhan|2006|p=195}}&lt;/ref&gt;

== Foinsí ==
* {{Cite book |last=Birkhan |first=Helmut |title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia |url=https://archive.org/details/celticculturehis0001unse |publisher=ABC-CLIO|year=2006 |isbn=978-1-85109-440-0 |editor-last=Koch |editor-first=John T. |chapter=Belenos/Belinos |authorlink=Helmut Birkhan}}
* {{Cite book |last=Delamarre |first=Xavier |title=Dictionnaire de la langue gauloise: Une approche linguistique du vieux-celtique continental |publisher=Errance |year=2003 |isbn=9782877723695 |authorlink=Xavier Delamarre}}
* {{Cite book |last=Kropej |first=Monika |title=Supernatural beings from Slovenian myth and folktales |publisher=Založba ZRC |year=2012 |isbn=978-961-254-428-7}}
* {{Cite book |last=Leeming |first=David A. |title=The Oxford Companion to World Mythology |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000leem |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515669-0 |authorlink=David Adams Leeming}}
* {{Cite book |last=MacKillop |first=James |title=A dictionary of Celtic mythology |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=0-19-860967-1 |authorlink=James MacKillop}}
* {{Cite book |last=Maier |first=Bernhard |title=Lexikon der keltischen Religion und Kultur |url=https://archive.org/details/lexikonderkeltis0000maie |publisher=A. Kröner |year=1994 |isbn=978-3-520-46601-3 |authorlink=Bernhard Maier}}
*{{Cite journal |last=Prósper |first=Blanca María|year=2017 |title=The irreducible Gauls used to swear by Belenos. – Or did they? |journal=[[Zeitschrift für celtische Philologie]] |volume=64 |issue=1 |doi=10.1515/zcph-2017-0007 |s2cid=165188823 |issn=1865-889X}}
* {{Cite journal |last=Šašel Kos |first=Marjeta |date=2001 |title=Belin |journal=Studia mythologica Slavica |language=en |volume=4 |pages=9–16 |doi=10.3986/sms.v4i0.1807 |issn=1581-128X}}
* {{Cite journal |last=Schrijver |first=Peter |year=1999 |title=On Henbane and Early European Narcotics |journal=Zeitschrift für celtische Philologie |volume=51 |issue=1 |pages=17–45 |doi=10.1515/zcph.1999.51.1.17 |s2cid=162678252 |issn=1865-889X |authorlink=Peter Schrijver}}

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{síol}}</text>
      <sha1>1ybohgm2q6tbdouhtdclkelkcnaaoa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rick Riordan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104765</id>
    <revision>
      <id>1321153</id>
      <parentid>1297829</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16884" sha1="sv27i07770w3b37bibp5fm5xpq4vgur" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is údar Meiriceánach é '''Richard Russell Riordan Junior''' (/ˈraɪərdən/; rugadh 5 Meitheamh 1964).&lt;ref name=&quot;Puffin ID&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://www.puffin.co.uk/nf/Author/AuthorPage/0,,1000068821,00.html|title=Rick Riordan ID Card|publisher=Puffin Books|access-date=13 Aibreán 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928213432/http://www.puffin.co.uk/nf/Author/AuthorPage/0,,1000068821,00.html|archive-date=28 Meán Fómhair 2011}}&lt;/ref&gt; Is fearr aithne air as an tsraith ''Percy Jackson and the Olympians'' a scríobh. Aistríodh a chuid leabhar go dtí níos mó ná dhá scór teanga agus díoladh níos mó ná tríocha milliún cóip sna Stáit Aontaithe.&lt;ref&gt;{{Cite news-en|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/childrens/childrens-book-news/article/48404-first-printing-of-three-million-for-new-percy-jackson-book.html|title=First Printing of Three Million for New Percy Jackson Book|last=Lodge|first=Sally|date=18 Lúnasa 2011|work=Publishers Weekly|access-date=18 Lúnasa 2015|quote=There are 30 million copies in print in the U.S. of the novels in the author's three series for Disney-Hyperion: Percy Jackson &amp; the Olympians, The Kane Chronicles, and The Heroes of Olympus—and the books have been translated into thirty-seven languages.}}&lt;/ref&gt; Rinne [[20th Century Studios|20th Century Fox]] sraith scannán bunaithe ar an gcéad dá leabhar den tsraith, agus tá athchóiriú i gcomhair Disney+ á ullmhú in 2022. Spreag a chuid leabhar go leor ábhair ghaolmhair freisin, mar shampla úrscéalta grafacha agus bailiúcháin ghearrscéalta.

Ba é ''Big Red Tequila'' an chéad úrscéal lánfhada a scríobh Riordan, an chéad leabhar sa tsraith ''Tres Navarre''. Bhain sé clú agus cáil amach leis an leabhar ''The Lightning Thief'' (2005), an chéad úrscéal as cúig cinn sa tsraith ''Percy Jackson and the Olympians'', a chuir grúpa déagóirí de chuid na linne seo i suíomh miotaseolaíoch Gréag-Rómhánach. Ó shin i leith, tá go leor leabhar eile scríofa ag Riordan: ''The Heroes of Olympus'', úrscéal ag leanúint ''Percy Jackson''; ''The Kane Chronicles'', tríológ comhchosúil le ''Percy Jackson'' dírithe ar [[Miotaseolaíocht na hÉigipte|mhiotaseolaíocht na hÉigipte]]; agus ''Magnus Chase and the Gods of Asgard'', tríológ den chineál céanna arís, dírithe ar [[Miotaseolaíocht Ioruach|mhiotaseolaíocht na Lochlannach]].&lt;ref name=&quot;usatoday&quot;&gt;{{Cite news-en|url=https://www.usatoday.com/story/life/books/2015/06/18/rick-riordan-magnus-chase--excerpt/71250906/|title=Read an excerpt from new Rick Riordan|date=18 Meitheamh 2015|access-date=28 Iúil 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Springen&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|last=Springen|first=Karen|title=Rick Riordan Makes His 'Mark'|journal=Publishers Weekly|date=31 Bealtaine 2012|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/childrens/childrens-book-news/article/52172-rick-riordan-makes-his-mark.html|accessdate=3 Meitheamh 2012|quote=a cruise to the Baltic and Scandinavian countries last summer provided fodder for Riordan’s upcoming Norse series}}&lt;/ref&gt; Chabhraigh Riordan le Scholastic Press an tsraith ''The 39 Clues'' agus a seachthorthaí a fhorbairt, agus scríobh sé an chéad leabhar sa tsraith, ''The Maze of Bones''.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.foxnews.com/wires/2008Sep01/0,4670,Books39Clues,00.html|title='Potter' publisher looks to promote next big thing|last=Italie|first=Hillel|date=1 Meán Fómhair 2008|publisher=Fox News Channel|access-date=26 Aibreán 2009}}&lt;/ref&gt; Is é ''Daughter of the Deep'' (2021) an leabhar is déanaí aige.

== Saol ==
Rugadh agus tógadh Riordan in [[San Antonio, Texas]]. Bhain sé céim amach ó Alamo Heights High School, agus ar dtús rinne sé staidéar ar an gceol in Ollscoil Stáit North Texas, ag iarraidh a bheith ina ghiotáraí. D’aistrigh sé go dtí Ollscoil Texas in Austin, áit a ndearna sé staidéar ar Bhéarla agus ar an Stair. Fuair sé teastas múinteoireachta sna hábhair sin ó Ollscoil Texas in San Antonio. Mhúin sé Béarla agus Staidéar Sóisialta ar feadh ocht mbliana i Scoil Presidio Hill i [[San Francisco]].&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://rickriordan.com/2008/05/two-days-in-the-bay-area/|title=Two Days in the Bay Area {{!}} Rick Riordan|date=16 Bealtaine 2008|language=en-US|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.presidiohill.org/about-us/celebrating-100-years|title=Celebrating 100 Years {{!}} Presidio Hill School|work=www.presidiohill.org|access-date=2019-01-21}}&lt;/ref&gt;

Phós sé Becky Riordan sa bhliain 1985,&lt;ref name=&quot;athena&quot; /&gt; agus tá beirt mhac acu, Haley agus Patrick. Bhog siad ó San Antonio go [[Boston, Massachusetts|Bostún]] i Meitheamh 2013 nuair a thosaigh Haley ar chúrsa ollscoile i mBostún.&lt;ref name=&quot;athena&quot;&gt;
[http://rickriordan.blogspot.com/2013/06/update-from-athena-house.html &quot;Update from Athena House&quot;]. June 12, 2013. ''Myth &amp; Mystery: The official blog for author Rick Riordan'' (rickriordan.blogspot.com). Retrieved November 14, 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boston&quot;&gt;
{{Cite news-en|url=https://www.bostonglobe.com/magazine/2014/01/26/percy-jackson-author-rick-riordan-moving-boston/wFId1ye7ocOpAuPM0z9wjO/story.html|title=Mystery man|last=Riordan|first=Rick|date=26 Eanáir 2014|publisher=Boston Globe Magazine. The Boston Globe (bostonglobe.com)|access-date=21 Feabhra 2014}}&lt;/ref&gt;

D'éirigh go maith le roinnt sraitheanna leabhar dá chuid. Bhuaigh ''Tres Navarre'', sraith úrscéalta mistéire do dhaoine fásta faoi bhleachtaire in Texas, Gradaim Shamus, Anthony, agus Edgar.&lt;ref name=&quot;PB&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://www.powells.com/biblio/61-9780553576443-0|title=Big Red Tequila|publisher=Powells Bookstore|access-date=26 Aibreán 2009}}&lt;/ref&gt;

Cheap sé an smaoineamh do shraith ''Percy Jackson'' mar scéalta am codlata faoi laochra na Sean-Ghréige dá mhac Haley.&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;
{{Cite news-en|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/feb/08/percy-jackson-rick-riordan|title=Percy Jackson: My boy's own adventure|last=Williams|first=Sally|date=8 Feabhra 2010|work=The Guardian|access-date=3 Eanáir 2014}}&lt;/ref&gt; Diagnóisíodh go raibh [[Neamhord easnamh airde|ADHD]] agus [[disléicse]] ar Haley, agus sin an fáth a raibh carachtar an teidil hipirghníomhach agus disléicseach.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.romper.com/p/in-rick-riordans-world-adhd-is-heroic-interview-16007216|title=In Rick Riordan's World, ADHD Is Heroic — INTERVIEW|last=Bell|first=Terena|date=1 Márta 2019|language=en|work=Romper|access-date=2021-01-11|archive-url=|archive-date=}}&lt;/ref&gt; D’fhoilsigh Riordan an chéad úrscéal sa tsraith, ''The Lightning Thief'', in 2005. Lean ceithre leabhar eile sa tsraith, an ceann deireanach, ''The Last Olympian'', in 2009.

Cheannaigh [[20th Century Studios|20th Century Fox]] na cearta scannánaíochta do Percy Jackson agus chuir siad dhá scannán lánfhada amach bunaithe ar an tsraith in 2010 agus 2013. Tar éis rath ''Percy Jackson'', chruthaigh Riordan ''The Kane Chronicles'', ina bhfuil déithe Éigipteacha sa lá atá inniu agus beirt phríomhcharachtar nua, deirfiúr agus deartháir, Sadie agus Carter Kane.&lt;ref name=&quot;usatoday&quot;/&gt; Scríobh Riordan sraith eile dar teideal ''The Heroes of Olympus'' a lean scéal Percy Jackson.&lt;ref name=&quot;usatoday&quot;&gt;{{Cite news-en|url=https://www.usatoday.com/story/life/books/2015/06/18/rick-riordan-magnus-chase--excerpt/71250906/|title=Read an excerpt from new Rick Riordan|date=18 Meitheamh 2015|access-date=28 Iúil 2015}}&lt;/ref&gt;

Chabhraigh Riordan le forbairt na sraithe leabhar do pháistí ''The 39 Clues'', agus scríobh sé roinnt leabhar den tsraith, lena n-áirítear ''The Maze of Bones'', a bhí ar bharr liosta ''New York Times Best Sellers'' ar 28 Meán Fómhair 2008.&lt;ref&gt;{{Cite news-en|url=https://www.nytimes.com/2008/09/28/books/bestseller/bestchildren.html|title=Children's Books|date=28 Meán Fómhair 2008|work=The New York Times|access-date=26 Aibreán 2009}}&lt;/ref&gt; Scríobh sé an réamhrá don eagrán Puffin Classics de ''Tales of the Greek Heroes'' le Roger Lancelyn Green, inar scríobh sé gur imir an leabhar tionchar air a shraith miotaseolaíochta Gréagaí féin a scríobh.&lt;ref&gt;{{Cite book-en|title=Tales of the Greek Heroes|author=Lancelyn Green|first=Roger|publisher=Puffin|year=1958|isbn=9780141325286|pages=v-vi|edition=3rd|url=https://archive.org/details/talesofgreekhero00}}&lt;/ref&gt;

In 2022, chomhscríobh Riordan an clár píolótach don tsraith ''Percy Jackson and the Olympians'' ar Disney+ agus tá sé ina léiritheoir feidhmiúcháin ar an seó.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tvguide.com/news/percy-jackson-and-the-olympians-on-disney-cast-premiere-date-spoilers-and-everything-you-need-to-know/|title=Percy Jackson and the Olympians Casts Five Major Characters|last=Clark|first=Noelene|date=2 Meitheamh 2022|work=TVGuide.com|access-date=4 Meitheamh 2022}}&lt;/ref&gt; Cheannaigh Disney Fox in 2019, rud a thug na cearta dóibh úrscéalta ''Percy Jackson'' a chur in oiriúint don teilifís.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.hypable.com/disney-adapt-percy-jackson-campaign/|title='Percy Jackson' reboot may happen at Disney, according to Rick Riordan|last=Rought|first=Karen|date=1 Nollaig 2019|work=Hypable|access-date=6 Meitheamh 2022|archive-url=https://archive.today/20220606205301/https://www.hypable.com/disney-adapt-percy-jackson-campaign/|archive-date=6 Meitheamh 2022}}&lt;/ref&gt;

== Leabharliosta ==

===''Percy Jackson &amp; the Olympians''===
{{Main|Percy Jackson &amp; the Olympians}}
# ''[[The Lightning Thief]]'' (2005)
# ''[[The Sea of Monsters]]'' (2006)
# ''[[The Titan's Curse]]'' (2007)
# ''[[The Battle of the Labyrinth]]'' (2008)
# ''[[The Last Olympian]]'' (2009)

====Leabhair ghaolmhara====
# ''[[The Demigod Files]]'' (2009)
# ''[[The Ultimate Guide]]'' (2010, i gcomhar le Antonio Caparo, Philip Chidlow, agus Keven Hays)
# ''Percy Jackson and the Singer of Apollo'' (2013; gearrscéal foilsithe i [[Guys Read]])
# ''[[Percy Jackson's Greek Gods]]'' (2014, léaráidí le John Rocco)
# ''[[Percy Jackson's Greek Heroes]]'' (2015, léaráidí le John Rocco)
# ''[[Camp Half-Blood Confidential]]'' (2017)
# ''The Percy Jackson Coloring Book'' (2017, ealaín le Keith Robinson)&lt;ref&gt;&quot;The Percy Jackson Coloring Book – Rick Riordan&quot;. rickriordan.com. Retrieved 2016-07-10.&lt;/ref&gt;
# ''The Lightning Thief: Illustrated Edition'' (14 Lúnasa 2018, léaráidí le John Rocco)&lt;ref name=&quot;2018 releases&quot;&gt;{{cite web-en|title=Rick Riordan Announces New Books for 2018|url=https://www.readriordan.com/2017/10/17/rick-riordan-announces-new-books-releasing-2018/|website=readriordan.com|date=17 Deireadh Fómhair 2017|access-date=23 Feabhra 2018}}&lt;/ref&gt;

===''The Heroes of Olympus''===
{{Main|The Heroes of Olympus}}
# ''[[The Lost Hero]]'' (2010)
# ''[[The Son of Neptune]]'' (2011)
# ''[[The Mark of Athena]]'' (2012)
# ''[[The House of Hades]]'' (2013)
# ''[[The Blood of Olympus]]'' (2014)

====Leabhair ghaolmhara====
# ''[[The Demigod Diaries]]'' (2012)
# ''Demigods of Olympus'' (2015, r-leabhar idirghníomhach)

===''The Kane Chronicles''===
{{Main|The Kane Chronicles}}
# ''[[The Red Pyramid]]'' (2010)
# ''[[The Throne of Fire]]'' (2011)
# ''[[The Serpent's Shadow]]'' (2012)

====Leabhair ghaolmhara====
# ''Survival Guide'' (2012)
# ''Brooklyn House Magician's Manual'' (2018)&lt;ref name=&quot;2018 releases&quot; /&gt;

===''Demigods and Magicians''===
# ''[[The Son of Sobek]]'' (2013)
# ''[[The Staff of Serapis]]'' (2014)
# ''[[The Crown of Ptolemy]]'' (2015)

===''Magnus Chase and the Gods of Asgard''===
{{Main|Magnus Chase and the Gods of Asgard}}
# ''[[The Sword of Summer]]'' (2015)&lt;ref name=&quot;SoS release scheduled&quot;&gt;{{cite web-en|url=http://readriordan.com/book/the-sword-of-summer/ | title=The Sword of Summer | publisher=Disney-Hyperion | work=ReadRiordan.com | access-date=28 Iúil 2015}}&lt;/ref&gt;
# ''[[The Hammer of Thor]]'' (2016)
# ''[[The Ship of the Dead]]'' (2017)

====Leabhair ghaolmhara====
# ''[[Hotel Valhalla: Guide to the Norse Worlds]]'' (2016)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.amazon.com/Magnus-Chase-Introduction-Fantastic-Creatures-ebook/dp/B01FZLMTVG?ie=UTF8&amp;btkr=1&amp;redirect=true&amp;ref_=dp-kindle-redirect |title=For Magnus Chase: Hotel Valhalla Guide to the Norse Worlds: Your Introduction to Deities, Mythical Beings, &amp; Fantastic Creatures |last=Riordan |first=Rick |date=2016-08-16 |publisher=Disney Hyperion |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hv rr.com&quot;&gt;{{cite web-en|url=http://rickriordan.com/book/hotel-valhalla-guide-to-the-norse-worlds/ |title=For Magnus Chase: Hotel Valhalla Guide to the Norse Worlds |publisher=Rick Riordan | work=Series Info: Magnus Chase and the Gods of Asgard |access-date=13 Meán Fómhair 2016 |author=Riordan, Rick|date=23 Bealtaine 2016 }}&lt;/ref&gt;
# ''The Magnus Chase Coloring Book'' (14 Lúnasa 2018, ealaín le Keith Robinson)&lt;ref name=&quot;2018 releases&quot; /&gt;
# ''9 from the Nine Worlds'' (2 Deireadh Fómhair 2018)&lt;ref&gt;{{cite web-en|title=9 from the Nine Worlds Cover Revealed|url=https://www.readriordan.com/2018/02/08/9-from-the-nine-worlds-cover-revealed/|website=readriordan.com|date=8 Feabhra 2018|access-date=23 Feabhra 2018}}&lt;/ref&gt;

===''The Trials of Apollo''===
{{Main|The Trials of Apollo}}
# ''[[The Hidden Oracle]]'' (2016)
# ''[[The Dark Prophecy]]'' (2017)&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://rickriordan.com/series/the-trials-of-apollo/ |title=The Trials of Apollo – Rick Riordan |website=rickriordan.com |access-date=2017-05-29}}&lt;/ref&gt;
# ''[[The Burning Maze]]'' (2018)&lt;ref name=&quot;2018 releases&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.amazon.com/Trials-Apollo-Book-Three-Burning-ebook/dp/B071NM121R/ref=sr_1_1?s=digital-text&amp;ie=UTF8&amp;qid=1501508407&amp;sr=1-1&amp;keywords=the+burning+maze|title=The Trials of Apollo, Book Three: The Burning Maze|last=Riordan|first=Rick|date=2018-05-01|publisher=Disney Hyperion|language=en}}&lt;/ref&gt;
# ''[[The Tyrant's Tomb]]'' (2019)
# ''[[The Tower of Nero]]'' (2020)

====Leabhair ghaolmhara====
# ''Camp Jupiter Classified'' (2020)&lt;ref&gt;{{cite web-en|url=https://www.readriordan.com/2019/11/06/camp-jupiter-classified////|title=CAMP JUPITER CLASSIFIED|website=Read Riordan|date=6 Samhain 2019}}&lt;/ref&gt;

===''Tres Navarre''===
# ''[[Big Red Tequila]]'' (1997)
# ''The Widower's Two-Step'' (1998)
# ''The Last King of Texas'' (2001)
# ''The Devil Went Down to Austin'' (2002)
# ''Southtown'' (2004)
# ''Mission Road'' (2005)
# ''Rebel Island'' (2008)

===''The 39 Clues''===
{{Main|The 39 Clues}}
# ''[[The Maze of Bones]]'' (2008)
# ''Introduction to The 39 Clues: The Black Book of Buried Secrets'' (2010)
# ''[[Vespers Rising]]'' (2011, i gcomhar le [[Peter Lerangis]], [[Gordon Korman]], agus [[Jude Watson]])

===Úrscéalta grafacha===
====''Percy Jackson &amp; the Olympians''====
# ''The Lightning Thief Graphic Novel'' (2010, i gcomhar le Robert Venditti, Nate Powell, agus Jose Villarrubia)
# ''The Sea of Monsters Graphic Novel'' (2013, i gcomhar le Robert Venditti, Attila Futaki, agus Tamas Gaspar)
# ''The Titan's Curse Graphic Novel'' (2013, i gcomhar le Robert Venditti, Attila Futaki, agus Gregory Guilhaumond)
# ''The Battle of Labyrinth Graphic Novel'' (2018, i gcomhar le Robert Venditti, Orpheus Collar agus Antoine Dode)
# ''The Last Olympian Graphic Novel'' (2019, i gcomhar le Robert Venditti, Orpheus Collar agus Antoine Dode)

====''The Kane Chronicles''====
# ''The Red Pyramid Graphic Novel'' (2012, curtha in oiriúint ag Orpheus Collar)
# ''The Throne of Fire Graphic Novel'' (2015, curtha in oiriúint ag Orpheus Collar)
# ''The Serpent's Shadow Graphic Novel'' (2017, curtha in oiriúint ag Orpheus Collar)) &lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Riordan|first1=Rick|title=The Kane Chronicles, Book Three, The Serpent's Shadow: The Graphic Novel|url=https://archive.org/details/serpentsshadowgr0000coll|last2=Collar|first2=Orpheus|date=2017-10-03|publisher=Disney-Hyperion|isbn=9781484782347|language=en}}&lt;/ref&gt;

====''The Heroes of Olympus''====
# ''The Lost Hero Graphic Novel'' (2014, i gcomhar le Robert Venditti, Nate Powell, agus Orpheus Collar)
# ''The Son of Neptune Graphic Novel'' (2017, i gcomhar le Robert Venditti, Antoine Dode, agus Orpheus Collar)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Heroes of Olympus, Book Two, The Son of Neptune: The Graphic Novel|url=https://archive.org/details/sonofneptunegrap0000vend|last1=Riordan|first1=Rick|last2=Venditti|first2=Robert|date=2017-02-21|publisher=Disney-Hyperion|isbn=9781484716212|language=en}}&lt;/ref&gt;

===Standalone novels===
# ''Cold Springs'' (2004)
# ''[[Daughter of the Deep]]'' (2021)&lt;ref&gt;{{cite book | website=WorldCat | url=https://www.worldcat.org/title/daughter-of-the-deep/oclc/1263256204 | title=Daughter of the Deep|oclc = 1263256204}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Riordan, Rick}}
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]]
[[Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta]]
[[Catagóir:Déaglitríocht]]</text>
      <sha1>sv27i07770w3b37bibp5fm5xpq4vgur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rapcheol Gaeilge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105183</id>
    <revision>
      <id>1321008</id>
      <parentid>1318563</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40762-47</username>
        <id>75801</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rapálaithe */</comment>
      <origin>1321008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9739" sha1="ch3cx1j1e1hbrnxyxo9g77camyrur6u" xml:space="preserve">[[Íomhá:Kneecap (54543774466).jpg|mion|Lucht éisteachta ag gig de chuid [[Kneecap]]]]
D'fhéadfaí daoine éagsúla go leor ón traidisiún béil a áireamh mar dhaoine a chleacht '''Rapcheol Gaeilge''', chomh maith le filí agus ceoltóirí éagsúla, ina measc [[Seosamh Ó Guairim]], [[Rónán Ó Snodaigh]], [[Gearóid Mac Lochlainn]] agus eile. 

Scríobh [[Séamus Barra Ó Súilleabháin]] alt dar theideal &quot;Hip Hop sa Dúchas #1&quot; i Lúnasa na bliana 2017 inar tagraíodh do leithéidí [[MC Muipéad]] agus [[Oisín Mac]].

Tháinig &quot;CEARTA&quot; le [[Kneecap]] amach sa bhliain 2017. &quot;Hip hapairí&quot; a thugtar orthu uaireanta sa Ghaeilge. [[Íomhá:Grianghraf ó Eoin P Ó Murchú(1).jpg|mion|An Hip-hap Gaelach i Mí na Samhna 2025  le Imram, (ó chlé go deas ón gcúl) [[Eoin P. Ó Murchú]], [[Ciara Ní É]], [[Julie Goo]], [[James Shannon]], [[Oisín Mac]], [[Hammy Sgìth]], [[Torby]], [[Cúán de Búrca]], [[Séimí Mac Lochlainn]], duine anaithnid, [[Súil Amháin]], [[Big Don]]/ Don Rua/ Donnchadh Millar Fitzsimons, [[Amano]], [[Ushmush]] (a dhroim le ceamara)]]

Chuir an t[[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtas]] comórtas rapcheoil ar siúl do pháistí faoi bhun 10 mbliana d'aois den chéad uair sa bhliain 2025 agus an fhéile i m[[Béal Feirste]]. [[Móglaí Bap]] agus [[DJ Próvaí]] a bhí mar mholtóirí air, rud nár fógraíodh roimh ré agus a chuaigh i bhfeidhm go mór ar na hiomaitheoirí agus ar an lucht féachana.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Storm Eaton-Kilgallen]]|date=5 Samhain 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/realtai-kneecap-ina-moltoiri-don-chead-chomortas-rapcheoil/a315415990.html|title=Réaltaí Kneecap ina moltóirí don chéad chomórtas rapcheoil|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-an-bua-tugtha-ag-kneecap-do-bhuachaill-og-as-baile-atha-cliath-sa-chead-chomortas-rap-riamh-ag-an-oireachtas/|teideal=FÍSEÁN: An bua tugtha ag Kneecap do bhuachaill óg as Baile Átha Cliath sa chéad chomórtas rap riamh ag an Oireachtas|údar=[[Darren Ó Dubhgáin]]|dáta=2025-10-31|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://meoneile.ie/sraitheanna/comortas-rapcheoil-do-dhaoine-og|teideal=Comórtas Rapcheoil do dhaoine óga|údar=[[Eilís Nic Lochlainn]] ⁊ [[Órnaith Ní Fhearghail]]|dáta=01 Samhain 2025|work=[[Meon Eile]]|dátarochtana=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.antoireachtas.ie/oireachtas-na-samhna/imeachtai-na-feile-2025/deardaoin-2025.html|teideal=Déardaoin|work=[[Oireachtas na Gaeilge|An tOireachtas]]|dátarochtana=5 Samhain 2025}}&lt;/ref&gt;

Bhí mórléiriú díolta amach den rapcheol Gaelach ar siúl i Mí na Samhna 2025 i mBÁC, inar chualathas [[Súil Amháin]] agus [[Ushmush]], [[Amano]], [[Hammy Sgìth]], [[Julie Goo]], [[Oisín Mac]], [[Torby]], [[James Shannon (ceoltóir Éireannach)|James Shannon]], agus aíonna nach iad.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/ceolta-an-hip-hap-gaelach-tickets-1661081983929|teideal=CEOLTA: AN HIP-HAP GAELACH|language=en-us|work=Eventbrite|dátarochtana=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/2025/11/05/imram-a-voyage-of-discovery-that-reveals-the-sheer-energy-of-irish-language-literature/|teideal=IMRAM: a voyage of discovery that reveals the sheer energy of Irish-language literature|dáta=05 Samhain 2025|language=as Béarla|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2025-11-06}}&lt;/ref&gt; Leanadh den tsraith ceolchoirmeacha in 2026 agus chualathas [[Blue Niall]] ⁊ [[Iarla Ó Muirthile]], [[Niamh Chinn Whóir]] [[CAILÍN LOFA]], [[Ribe Róibéis]], [[Torby]], [[20mg Guy]] agus [[Julie Goo]] ag [[Féile na Gealaí]]. 

== Amhráin ==
[[Íomhá:Des Bishop, 2018.png|mion|[[Des Bishop]], a chuir ''Léim Thart'' amach in 2008]]
* [[TG Lurgan]]: rinne an Coláiste leagan de &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=lOvDsvY_PMQ Can't hold us&quot;] in 2014, rapamhrán le le [[Macklemore]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Macklemore &amp; Ryan Lewis - &quot;Can't Hold us&quot; as Gaeilge|url=https://www.youtube.com/watch?v=lOvDsvY_PMQ|language=ga-IE}}&lt;/ref&gt;
*Mory - rian breá Gaeilge é [https://www.youtube.com/watch?v=GVAAvy0W9J4 Rógaire].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Rógaire|url=https://www.youtube.com/watch?v=GVAAvy0W9J4|language=ga-IE}}&lt;/ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=pbzVx_T6nDE Blue Niall - New Celtic Flow] ft Celaviedmai | Dearfxch TV&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Blue Niall - New Celtic Flow ft Celaviedmai (Official Music Video) {{!}} Dearfxch TV|url=https://www.youtube.com/watch?v=pbzVx_T6nDE|language=ga-IE}}&lt;/ref&gt;
* Durtburd - [https://www.youtube.com/watch?app=desktop&amp;v=6h_A9_xbTUc Soilse Sráide] 15.13&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Slam Filíochta Liú Lúnasa 2021 🗣|url=https://www.youtube.com/watch?v=6h_A9_xbTUc|language=ga-IE}}&lt;/ref&gt;

* In 2020, chuir TG Lurgan leagan Gaelach de ''[https://www.youtube.com/watch?app=desktop&amp;v=txD9fwYXzGk Old Town Road]'' amach, de chuid [[Lil Nas X]], an rapamhránaí Meiriceánach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Old Town Road - Gaeilge|url=https://www.youtube.com/watch?v=txD9fwYXzGk|language=en}}&lt;/ref&gt;
* David James McCallum&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://corvid.bandcamp.com/track/idfc|teideal=IDFC, by Corvid|language=ga-IE|work=Corvid|dátarochtana=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;
* ''[https://www.youtube.com/watch?v=zmIy8VfXPhU Léim Thart]'' le [[Des Bishop]] (ar [[Ceol '08|''Ceol '08'']])

== Rapálaithe ==
[[Íomhá:WideAwakeBrockP230525 (153 of 185).jpg|mion|[[Kneecap]] ar an stáitse]]
[[Íomhá:IMLE - Críochfort - amhrán - song, Irish band Ireland.jpg|mion|[[IMLÉ]]]]
[[Íomhá:Rubberbandits.jpg|mion|[[The Rubberbandits|Rubberbandits]]]]
Seo liosta de roinnt de na rapálaithe Gaeilge. Sainmhíniú leathan atá in úsáid anseo - ach tá ar a laghad beagán Gaeilge canta acu seo.

* [[MC Muipéad]] (agus an Hideous Penguin)
* [[Kneecap]]
* [[Súil Amháin]]
* [[Oisín Mac]]
* [[The Rubberbandits|Rubberbandits]] (&quot;Ba mhaith liom bruíon le d'athair&quot;)
* [[Róisín Seoighe]]
* [[IMLÉ]] rap / hip hop ar &quot;''Éad''&quot; nó &quot;''Do Chuid Jeans''&quot; mar shampla.
* GMC beats (Gary Mac) agus Bubba Shakespeare Aaron Carroll - ardchaighdeán léiriúcháin stiúdio, Gaeilge bhunúsach
* [[Tebi Rex]]&lt;ref group=&quot;nóta&quot;&gt;ón bhfocal Gaeilge ''teibí'' a thagann a n-ainm, an rian Fear Lasta Lampaí&lt;/ref&gt;
* [[Ushmush]]
* Fay'd
* Ribe Róibéis
* Sello
* Beoman
* Tura
* Deoraí
* Craic Boi Mental
* [[Triz Nathaniel]]&lt;ref group=&quot;nóta&quot;&gt;Rianta dátheangacha: [https://triznathaniel.bandcamp.com/track/t-im-in-arrears-slaintizzle-my-nizzle &quot;Táim In Arrears&quot;], [https://triznathaniel.bandcamp.com/track/mo-ghile-mear-fred-bobby-them &quot;Mo Ghile Mear&quot;]&lt;/ref&gt;
* Hazey Haze (Is Mise)
* Dream a chas ag Another Love Story - Conas atá tú? Tá mé go maith.
* Fear as Baile Átha Cliath a mhaígh gurbh é an t-aon duine as BÁC a rinne rapáil i nGaeilge.
* Físeán youtube ina bhfuil ceol hipíúil agus muisiriúin agus pátrúin Cheilteacha&lt;ref group=&quot;nóta&quot;&gt;[https://chilliflake.bandcamp.com/track/an-aois-nua-ft-mory-poulaphuca-dub-syndicate &quot;An Aois Nua&quot;] an ea?&lt;/ref&gt;
* MC Ophelia (Ar Imeall) físeán bainte aici.
* shelovescalpol
* Vúdú, i g[[Corca Dhuibhne]]
* Bhíodh JJ ó Kneecap ag rapáil faoin ainm stáitse &quot;Vigilante&quot; freisin
* [[Aeons]] agus [[Séamus Barra Ó Súilleabháin|Séamus Barra]]
* An Aois Nua (dub), Chilli Flake, Mory
* Aron Ó Súileabháin - rapálaí óg iarthar Dhuibhneach a bhíonn ar stáitse le Súil Amháin
* Joseph Murray, [[Peigín Leitir Móir]] trap remix
* [[James Shannon (ceoltóir Éireannach)|James Shannon]]
* MacDeRóiste, Soundcloud, youtube
* 20mguy
* Cailíní Lofa ([[Nua-Eabhrac]])
* Dáibhí Mac Caluim
* Donno, is as [[Learpholl]] Shasana é, agus tá roinnt Gaeilge san amhrán seo aige&lt;ref group=&quot;nóta&quot;&gt;https://audiomack.com/bigcondorecords/song/12-donno-fenian-maths&lt;/ref&gt;
* Officialmcbucky
* Neeve Fae https://www.instagram.com/reel/DaBAQoGIqTn/?igsh=MzJ2djZ5dXVpbDFq
* Waifusham

===Rapálaithe Ghaeilge na hAlban===
* Griogar Labhraidh
* [[Hammy Sgìth]]
* lim0nead

==Féach freisin==
* [[Séamus Barra Ó Súilleabháin]]
* [[Des Bishop]]
* [[Slam Filíochta Liú Lúnasa]]
* [[Denise Chaila]]

== Naisc sheachtracha ==
* [https://open.spotify.com/playlist/54C6dViPcDZuU7u8DIPkzr?si=IOe0B6JxQWi0EnEEPOR09Q&amp;utm_source=copy-link&amp;nd=1 Seinnliosta den Hip Hap Gaelach]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://open.spotify.com/playlist/54C6dViPcDZuU7u8DIPkzr|teideal=Hip Hap Gaelach|údar=[[Oisín Mac|Oisín Mac Giolla Bhríde]]|language=ga-IE|work=Spotify|dátarochtana=2022-11-04}}&lt;/ref&gt; de chuid [[Oisín Mac|Oisín Mhic Giolla Bhríde]]
* {{Luaigh foilseachán|title=Ceol-Tec - amhrán ar Youtube - Ceol-Tec present The SteamPacket - Lockdown special|url=https://www.youtube.com/watch?v=xmRDA5z5al0|language=Béarla}}
* [https://nos.ie/cultur/ceol/hip-hop-sa-duchas-1/ &quot;Hip Hop sa Dúchas&quot;]{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (sraith alt de chuid [[Súil Amháin]] ar [[Nós (iris)|Nós.ie]])
* [https://archive.org/details/rannta-an-mhadra/mode/2up ''Rannta an Mhadra'' irizín Cheolta: an hip-hap gaelach ]
* [https://archive.org/details/rannta-an-mhadra-2-feile-na-gealai-2026 ''Rannta an Mhadra'' an dara heagrán, ceangailte leis an ócáid a bhí ag [[Féile na Gealaí]]] 
* [https://nos.ie/news/an-oiche-is-mo-sa-hip-hap-gaelach-go-dti-seo/ ''An oíche is mó sa Hip Hap Gaelach… go dtí seo'' alt le h[[Oisín Mac Giolla Dhaltúin]]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}
====Nótaí====
{{reflist|group=nóta}}

[[Catagóir:Rapálaithe Gaeilge| ]]
[[Catagóir:Rapcheol|*]]
[[Catagóir:Ceol Comhaimseartha na Gaeilge|*]]
[[Catagóir:Ceol na Gaeilge]]</text>
      <sha1>ch3cx1j1e1hbrnxyxo9g77camyrur6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francois-Andre Philidor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108542</id>
    <revision>
      <id>1321147</id>
      <parentid>1225564</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5696" sha1="rjfdm91d7syy1laukwzsoff9c9o5i1r" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Cumadóir [[An Fhrainc|Francach]] agus imreoir [[Ficheall|fichille]] ab ea François-André Danican Philidor (7 Meán Fómhair 1726 – 31 Lúnasa 1795). Chuir sé le forbairt an ''opéra comique''. Meastar go forleathan é mar an t-imreoir fichille is fearr dá aois; ceapadh mar lámhleabhar caighdeánach fichille é a leabhar ''Analyse du jeu des Échecs'' le céad bliain ar a laghad. Shíolraigh Philidor ó theaghlach cáiliúil ceoltóirí agus cumadóirí. Danican an t-ainm bunaidh a bhí ar a mhuintir, ach thug [[Louis XIII na Fraince|Louis XIII]] an leasainm Philidor ar a sheanathair François-André, toisc gur chuir a sheinm óbó i gcuimhne don rí virtuoso [[An Iodáil|Iodálach]] darb ainm Filidori. Mar sin tháinig Philidor ó chúlra gairmiúil ceoil agus mheas sé nach raibh i ficheall ach caitheamh aimsire, cé gur de bharr a chumas fichille go príomha a chuimhnítear air inniu.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Metzner, Paul|date=1998|url=http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft438nb2b6|title=Crescendo of the Virtuoso: Spectacle, Skill, and Self-Promotion in Paris during the Age of Revolution|publisher=Berkeley:  University of California Press}}&lt;/ref&gt;

== Gairm mar chumadóir ==
Chuaigh Philidor isteach i gcór ríoga [[Louis XV na Fraince|Louis XV]] i 1732 ag 6 bliana d’aois, agus rinne sé a chéad iarracht ar cheol a chumadh ag aois 11. Thug an cór léiriú don rí beagnach gach lá, agus nuair a bhí na hamhránaithe ag fanacht le teacht an rí, d'imir siad ficheall chun a leadrán a mhaolú. Deirtear gur spreag sé seo suim Philidor san fhicheall. Ag tosú thart ar 1740, bhí sé ina chónaí agus ag obair i [[Páras|bPáras]] mar thaibheoir, múinteoir agus cóipeoir ceoil. Le linn an ama seo bhuail Philidor le [[Denis Diderot|Diderot]], a thug ''Philidor le subtil''  (cáiréiseach) air in ''Le neveu de Rameau''. Chaith sé cuid mhaith den tréimhse 1745–1754 i Londain agus bhí baint aige le [[Samuel Johnson]] agus [[Charles Burney]]. D’fhill sé ar an Fhrainc i 1754 agus chaith sé a dhúthracht uilig leis an gcumadóireacht cheoil. Bhí an-tóir ar a chuid ceoldrámaí sna 1750idí agus na 1760idí. Ba iad na trí shaothar is rathúla a bhí aige ná ''Le sorcier'' (1764), ''Tom Jones'' ([[Henry Fielding]], 1765), agus ''Ernelinde, princesse de Norvège'' (1767). Bhí Philidor i measc na gcumadóirí ceoldráma is mó le rá sa Fhrainc ar feadh tamaill, agus le linn a ghairmréime ceoil rinne os cionn 20 ''opéras comiques'' agus dhá ''tragédies-lyriques''. Scríobh sé cantatas agus móitéiteanna freisin.

Mheas roinnt daoine go raibh a cheol ró-Iodálach áfach, agus, amach ó na 1770idí, thosaigh a chuid ceoil ag imeacht as faisean. Ag an am céanna, cé nach raibh ficheall imeartha i ndáiríre aige le fiche bliain, thosaigh Philidor chuirí a fháil ó [[Sasana|Shasana]] (áit a raibh na chéad chlubanna fichille bunaithe le déanaí) chun páirt a ghlacadh i gcluichí taispeántais, agus é ag imirt le dallóg air go minic. Rinneadh gnáthamh bliantúil de na cuairteanna seo, agus íocadh luach saothair le Philidor ina leith. Mar sin, mar gheall ar mheath ghairm Philidor sa cheol, chuir sé dara gairm ar bun mar imreoir fichille, gníomhaíocht ar mheas sé go dtí seo mar 'caitheamh aimsire'.

== Gairm fichille ==
D'éirigh Philidor ina duine de imreoirí is fearr sa Fhrainc faoi stiúir [[Legall de Kermeur]], an t-imreoir ab fhearr ó circa 1730 go 1755. Ar dtús, d'fhéadfadh Legall cis caisil a thabhairt do Philidor, is é sin le rá, d'imir an t-imreoir ní ba láidre gan ach caiseal amháin. Taobh istigh de thrí bliana, áfach, tharraing Philidor cothrom le Legall agus ansin sháraigh sé é. Thosaigh Philidor ag imirt go rialta timpeall na bliana 1740 ag Mecca fichille na Fraince, an ''Café de la Régence''. Thug sé cuairt ar Shasana i 1747 agus bhuaigh sé glan ar [[Philipp Stamma]] ón tSiria i gcluiche, cé gur thug Philidor buntáiste do Stamma as an chéad bhogadh i ngach cluiche agus mheasúnaigh sé gach comhscór mar bhua do Stamma.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Murray, H. J. R.|date=1913|title=A History of Chess|url=https://archive.org/details/AHistoryOfChessHJRMurray|pages=l. 862|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

D'fhill Philidor ar an bhFrainc sa bhliain 1754 tar éis naoi mbliana thar lear, an chuid is mó san Ísiltír agus i Sasana. Bhí sé ina imreoir i bhfad níos láidre anois agus bhí sé in ann an ceann is fearr a fháil ar Legall go deimhneach. Tar éis tréimhse fhada nár imir sé mórán fichille (féach thuas) thosaign Philidor chuirí a ghlacadh le imirt i Sasana in 1771, agus ón 1775 amach tháinigh sé go Sasana gach bliain le Ficheall a imirt ó Feabhra go Meitheamh go dtí a d'aistrigh sé go Sasana go buan i mí na Nollag 1792.

== Blianta deiridh agus oidhreacht ==
D'fhág sé an Fhrainc mar gheall ar an [[Réabhlóid na Fraince|Réabhlóid]] (1789–1799). Ní chuir Philidor a thuairimí polaitiúla in iúl go neamhbhalbh, agus is dóichi go raibh sé air teitheadh toisc go raibh a ainm ar liosta díbeartha a d'eisigh an ''Convention Nationale'', mar gheall ar an mbaint traidisiúnta a mhuintire le teaghlaigh an [[Louis XVI na Fraince|Rí]]. Fuair Philidor bás nuair a bhí sé ar deoraíocht i [[Londain]] i 1795. Meastar go raibh sé an t-imreoir is fearr ar domhan le 50 bliain. Is dócha go raibh sé thart ar 200 pointe ELO níos fearr ná aon duine eile.&lt;ref&gt;Andrew Soltis, &quot;Tools of the Trade . . .&quot;, ''Chess Life'', July 1995, l. 14.&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Philidor, Francois-Andre}}
[[Catagóir:Imreoirí fichille]]
[[Catagóir:Cumadóirí]]</text>
      <sha1>rjfdm91d7syy1laukwzsoff9c9o5i1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anatoly Karpov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109358</id>
    <revision>
      <id>1321064</id>
      <parentid>1289023</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16030" sha1="ex5nl8y1daly3k45wq0zfc07oxxkrmt" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is ardmháistir fichille [[An Rúis|Rúiseach]]-[[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadach]] agus polaiteoir é '''Anatoly Yevgenyevich Karpov''' (rugadh 23 Bealtaine 1951). Bhí sé ar an 12ú Curadh Fichille an Domhain ó 1975 go 1985, Curadh Fichille an Domhain de réir [[FIDE]] trí huaire (1993, 1996, 1998) agus buaiteoir sé huaire d'Olympiad fichille, mar bhall ar foireann APSS (1972, 1974, 1980, 1982, 1986, 1988). Bhuaigh Karpov os cionn 160 comórtas fichille agus bhí rátáil Elo de 2780 aige ina bhuaic. Bhí sé sa chéad háit sa rangú na n-imreoirí ar feadh 102 mí san iomlán, an tríú tréimhse is faide, taobh thiar de [[Magnus Carlsen]] agus [[Garry Kasparov]], ó cuireadh tús le liosta rangú FIDE i 1970. Is ball tofa den [[An Dúma|Duma]] sa Rúis é Karpov freisin.

== Luathbhlianta ==
Rugadh Karpov i dteaghlach Rúiseach ar 23 Bealtaine 1951 i Zlatoust i réigiún na hÚraile san [[An tAontas Sóivéadach|tAontas Sóivéadach]]. D'fhoghlaim sé fichille a imirt ag ceithre bliana d'aois agus ba sciobtha a tháinig chun cinn.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Keene, Raymond|date=Deireadh Fomhair 1978|title=Anatoly Karpov|journal=Chess Life &amp; Review|volume=Vol. XXIII, no. 10.|pages=539}}&lt;/ref&gt; Mar sin, bhí sé ina iarrthóir don teideal mháistir ag aois 11. Ag 12 bliain d'aois glacadh leis isteach sa scoil fichille iomráiteach [[Mikhail Botvinnik]], cé nach raibh Botvinnik féin rothógtha leis an ógánach. Dúirt sé a leanas faoin Karpov óg: &quot;Níl cliú ar bith ag an mbuachaill faoi fichille, agus níl dada i ndán dó sa ghairm seo.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Arrabal, Fernando|date=Márta 1992|title=Getting It Off His Chess|journal=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

D’admhaigh Karpov nach raibh tuiscint domhain aige ar theoiric fichille ag an am sin, agus scríobh sé ina dhiaidh sin gur bhain sé feidhm mór as an obair bhaile a leag Botvinnik air, mar chur sé iallacht air féachaint ar leabhair fichille agus oibriú go dícheallach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Karpov, A.|date=1992|title=Karpov on Karpov: A Memoirs of a Chess World Champion|url=https://archive.org/details/karpovonkarpovme0000karp|publisher=Atheneum|issn=0-689-12060-5}}&lt;/ref&gt; Tháinig feabhas tapaidh sin ar Karpov faoi theagasc Botvinnik agus bhí sé ar an máistir Sóivéadach ab óige sa stair ag cúig bliana déag d'aois i 1966; chothromaigh sé seo an curiarracht a bhunaigh Boris Spassky i 1952.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.chessjournal.com/boris-spassky/|teideal=Boris Spassky: The Life and Legacy of a Chess Grandmaster|údar=Editorial Staff|dáta=2022-04-15|language=en-US|work=The Chess Journal|dátarochtana=2023-07-24}}&lt;/ref&gt;

Chríochnaigh Karpov sa chéad áit ina chéad chomórtas idirnáisiúnta, i Třinec, [[An Pholainn]], roinnt míonna ina dhiaidh sin. I 1967, bhuaigh sé an comórtas bliantúil Niemeyer i [[Groningen]], an [[An Ísiltír|Ísiltír]]. Bhuaigh Karpov bonn óir as barr feabhais acadúil san ardscoil agus chuaigh sé isteach in Ollscoil Stáit [[Moscó]] i 1968 chun staidéar a dhéanamh ar an matamaitic. D’aistrigh sé go dtí Ollscoil Stáit [[Cathair Pheadair|Leningrad]] ina dhiaidh sin, agus bhainfeadh sé céim amach san [[eacnamaíocht]] faoi dheireadh. Cúis amháin leis an aistriú ná a bheith níos gaire dá chóiste, ardmháistir Semyon Furman, a raibh cónaí air i Leningrad. Ina chuid scríbhinní, aithníonn Karpov Furman mar phríomhthionchar ar a fhorbairt mar imreoir den scoth.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

I 1969, bhí Karpov ar an gcéad imreoir Sóivéadach ó [[Boris Spassky|Spassky]] (1955) a bhuaigh craobh domhanda na sóisear  i [[Stócólm]] (10/11) gan cluiche ar bith caillte aige.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.365chess.com/tournaments/Wch_U20_fin-A_1969/26788|teideal=Wch U20 fin-A 1969 - 365Chess.com Tournaments|work=www.365chess.com|dátarochtana=2023-07-25}}&lt;/ref&gt; Thuill an bua seo an teideal máistir idirnáisiúnta dó. I 1970, thuill Karpov an teideal ardmháistir ag comórtas idirnáisiúnta i [[Caracas|gCaracas]], [[Veiniséala]].

== Curadh an domhain ==
Shroich rátáil Elo Karpov ó 2540 i 1971 go 2660 i 1973,&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.olimpbase.org/Elo/player/Karpov,%20Anatoly.html|teideal=FIDE rating history :: Karpov, Anatoly|work=www.olimpbase.org|dátarochtana=2023-07-27}}&lt;/ref&gt; nuair a bhain sé an dara háit amach i gcraobhchomórtas Shóivéadaigh 1973, pointe amháin taobh thiar de Spassky.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.olimpbase.org/ind-urs/urs-1973.html|teideal=OlimpBase :: 41st Soviet Chess Championship, Moscow 1973|work=www.olimpbase.org|dátarochtana=2023-07-27}}&lt;/ref&gt; Mar sin cháiligh sé don comórtas idirchriosach i Leningrad, an chéad céim sa phróiseas le iomaitheoir a aimsiú chun dúshlán a thabhairt do [[Bobby Fischer]] sa chraobhchomórtas domhanda 1975. Chríochnaigh sé sa chéad áit ar chomhscór le [[Viktor Korchnoi]] ag cáiliú don comórtas cailliú 1974. Sna babhtaí ceathrú ceannais fuair Karpov an lámh in uachtar ar [[Lev Polugaevsky]] agus sna babhtaí leathcheannais bhuaigh sé ar an t-iar-churadh [[Boris Spassky]]. Bhí Karpov ar taifead ag rá gur chreid sé go mbuafeadh Spassky go héasca ach, cé gur bhuaigh Spassky an chéad chluiche i stíl mhaith, bhain imirt ghéar, ionsaitheach ó Karpov bua iomlán amach dó le scór +4−1=6. Sa cluiche ceannais (in aghaidh Viktor Korchnoi arís) bhí Karpov chun tosaigh go luath, ag buachan an dara cluiche agus an séú cluiche. Cé gur éirigh Korchnoi streachailt ar ais sa chluiche ní raibh sé in ann é a shábháil agus bhuaigh Karpov +3−2=19, ag bogadh ar aghaidh le dúshlán a thabhairt do Fischer.
[[Íomhá:Oliepijpleiding in Israel, Bestanddeelnr 927-4945.jpg|clé|mion|323x323px|Korchnoi agus Karpov san Iosrael, 1974.]]

Ní fhacthas an cluiche seo riamh áfach, mar gheall ar na héilimh Fischer, ní hamháin go mbeadh an buaiteoir ar an gcéad imreoir a shroicheadh deich mbua (gan chomscór a chur san áireamh) ach freisin go gcoinneodh an curadh a choróin dá mbeadh an scór ceangailte 9-9. Dhiúltaigh Karpov agus [[FIDE]], an Comhaontas Idirnáisiúnta na Fichille, na coinníollacha seo a ghlacadh agus thug sé 1 Aibreán 1975 mar spriocdháta don dá imreoir chun aontú an cluiche a imirt faoi na rialacha arna gceadú ag FIDE.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Hochberg, Burt|date=May 1975|title=&quot;News &amp; Views&quot;. Chess Life and Review|publisher=United States Chess Federation.}}&lt;/ref&gt; Nuair nár aontaigh Fischer, dhearbhaigh Uachtarán FIDE [[Max Euwe]] ar 3 Aibreán 1975 go raibh Fischer tar éis a theideal a fhorghéilleadh agus gurbh é Karpov an Curadh Domhanda nua. Rinne Karpov iarracht níos déanaí cluiche eile a bhunú le Fischer, ach theip ar an gcaibidlíocht. Chuir sé seo Karpov óg isteach sa ról mar Chraobh an Domhain gan an t-iarchuradh a shárú.

Agus é meáite a chruthú gur curadh tuillteanach é féin, ghlac Karpov páirt i mbeagnach gach mórchomórtas ar feadh na ndeich mbliana atá romhainn. Bhuaigh sé comórtas [[Milano]] go diongbháilte i 1975, agus ghlac sé a chéad cheann de thrí theideal Sóivéadach i 1976. Bhuaigh sé sraith iontach de chomórtais i gcoinne na n-imreoirí is láidre ar domhan agus mar thoradh air sin, d'aontaigh an chuid is mó go luath go raibh an teideal curadh domhanda tuillte ag Karpov.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Seirawan, Yasser|date=2005|title=Winning Chess Strategies|publisher=Microsoft Press|issn=978-1857443851}}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:Karpow 1981 Meran.png|clé|mion|323x323px|Korchnoi agus Karpov i Merano, 1981.]]

Sa bhliain 1978, bhí a chéad chosaint ag Karpov in aghaidh [[Viktor Korchnoi]], an comhraic a bhuaigh sé ar an mbealach don teideal. Imríodh an cluiche i Baguio, [[Na hOileáin Fhilipíneacha]] agus bhí sé bua ag teastáil ón mbuaiteoir. Mar a tharla i 1974, bhí Karpov chun tosaigh go luath, ag buachan an t-ochtú cluiche tar éis seacht gcomhscór i dtosach an cluiche. Nuair a bhí an scór +5−2=20 i bhfabhar Karpov, rinne Korchnoi teacht aniar agus bhuaigh sé trí cinn de na ceithre chluiche eile chun an scór a chothromú. Bhuaigh Karpov an chéad chluiche eile ansin chun an teideal a choinneáil (+6−5=21). Trí bliana ina dhiaidh sin, tháinig Korchnoi ar ais mar dhúshlánaí tar éis an comórtas cáiliú a bhuachan i gcoinne Gearmánach [[Robert Hübner]]. D'imir siad i Merano san [[An Iodáil|Iodáil]] agus chuimhnítear an cluiche mar &quot;An Stánáil i Merano” (''The Massacre of Merano'' as Béarla) mar gheall ar an bua éasca ag Karpov (+6−2=10). 

== Kasparov ==

Bhí a stádas mar an t-imreoir is fearr ar domhan deimhnithe ag Karpov faoin am gur tháinig Garry Kasparov chun solais mar dhúshlánaí. Throid Kasparov, nach raibh ach 21 bliain d'aois, trí comórtas cáilíochta, ag bualadh Smyslov agus Korchnoi i measc imreoirí eile. Sa chluiche le Karpov, an Craobh Domhanda Fichille 1984 i Moscó, ba iad na rialacha ná gurbh é an chéad imreoir a bhuaigh sé chluiche a bhuaigh an cluiche. Chuaigh Karpov chun tosaigh 4-0 tar éis naoi gcluiche. Bhain Kasparov comhscór amach sna chéad 17 cluiche eile, áfach (curiarracht i gcluichí craobh domhanda) agus  níor fuair Karpov a chúigiú bua go dtí cluiche 27. I gcluiche 31 bhí Karpov in áit mhaith chun an bua a fháil ach níor éirigh leis leas a bhaint as agus ghlac sé le comhscór. Bhuaigh Kasparov den chéad uair sa chéad chluiche eile agus ina dhiaidh sin tháinig 14 comhscór eile. 

[[Íomhá:Kasparov-12.jpg|clé|mion|323x323px|Kasparov agus Karpov, 1985.]]

Bhí farasbarr láidir ag Karpov i gcluiche 41 ach rinne sé botún arís agus níor eirigh sé an bua cinniúnach a bhaint amach. Tar éis cúig comhscór eile, bhuaigh Kasparov cluichí 47 agus 48 agus bhí sé soiléir go raibh Karpov san fhaopach, go fisiciúil is go síceolaíoch. Deirtear go chaill Karpov 10kg le linn an sraith cluiche, a mhair cúig mhí.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=55015|teideal=Karpov - Kasparov World Championship Match 1984/85|work=www.chessgames.com|dátarochtana=2023-07-30}}&lt;/ref&gt; Cé go raibh Karpov chun cinn 5-3, cheap go leor trachtairí go raibh seans mór go mbainfeadh Kasparov amach an buachaint. Ag an pointe seo, chuir Uachtarán [[FIDE]] Florencio Campomanes deireadh leis an gcluiche go haontaobhach, ag lua sláinte na n-imreoirí, cé go ndúirt na himreoirí féin araon go raibh siad ag iarraidh leanúint leis an cluiche. 
[[Íomhá:Karpovkasparov1985.gif|mion|Cluiche 16, Craobh Domhanda Fichille 1985 idir Anatoly Karpov (bán) agus Garry Kasparov (dubh).]]
Socraíodh athimirt níos déanaí i 1985. D’athraigh FIDE na rialacha ar ais go dtí an fhormáid roimhe seo, le sraith teoranta do 24 cluiche agus Karpov ag coinneáil a teideal  i gcás comhscór 12-12. Gealleadh athimirt do Karpov sa chás gur chaill sé. Bhain Kasparov geit as Karpov lena rogha tionscnamh sa chéad chluiche, rud a d'fhág go raibh cumraíocht  nach raibh imeartha ag Karpov riamh tar éis cúig bogadh. Chaill Karpov an cluiche ach tháinig sé ar ais i gcluichí 5 agus 6 a bhuaigh sé, agus é chun tosaigh. Chomromaigh Kasparov an scór nuair a bhuaigh sé cluiche 11 áfach agus i gcluiche 16, a luadh go minic mar a shárshaothar, chuaigh sé chun cinn arís. Tháinig an cluiche seo chun suntais mar gheall ar chur Kasparov ridire go domhain i measc píosaí Karpov chomh luath le bogadh 16 (léaráid ar dheis), an 'ridire ochtapais' mar a thugtar air, a d'fhan ansin go dtí bogadh 34, nuair a cuireadh iallach ar Karpov a bhanríon a íobairt chun é a bhaint. Chaill Karpov.  

Sna seacht gcluiche eile, bhuaigh gach imreoir cluiche amháin agus chríochnaigh na cluichí eile i gcomhscór. Sa chluiche deiridh mar sin bhí sé ar Karpov buachan a bhaint amach chun an sraith a chothromaigh agus a theideal a choinneáil. D'imir sé go ionsaitheach dá réir, ag ionsaí rí Kasparov chomh luath le bogadh 15. D'íobair Kasparov dhá ceithearnach agus sheol sé frithionsaí. Faoi bhrú ama, rinne Karpov earráidí cinntitheacha ar bhogadh 36 agus bogadh 40 agus bhuaigh Kasparov Craobh Domhanda Fichille tar éis Karpov éirí as ar bhogadh 42.  

== Tar éis a réime mar churadh domhanda ==
D'fhan Karpov ina chéile comhraic iontach (agus uimhir 2 ar an domhan) go dtí lár na 1990í. Thug sé dúshlán Kasparov i dtrí chluiche Craobh Domhanda Fichille eile i 1986 (i [[Londain]] agus i [[Cathair Pheadair|Leningrad]]), 1987 (i [[Sevilla]]) agus 1990 (i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] agus [[Lyon]]). Bhí na trí chluiche iontach chlósáilte: ba iad na scóir ná 11½–12½ (+4−5=15), 12–12 (+4−4=16), agus 11½–12½ (+3−4=17). Sna trí chluiche ar fad, bhí seans ag Karpov an buachan a fháil suas go dtí na cluichí deiridh. Bhí deireadh le cluiche Seville 1987 thar a bheith drámatúil. Bhuaigh Karpov an 23ú cluiche nuair a rinne Kasparov míríomh. Sa chluiche deiridh, gan de dhíth ach tarraingt chun an teideal a bhuachan, d’éirigh Karpov faoi bhrú ama agus níor éirigh leis comhscór beagnach éigeantach a fheiceáil. ag cailleadh agus ag ligean do Kasparov an teideal a choinneáil. Arís eile, lig sé an deis thairis. Sa cúig chluiche craobhchomórtais dhomhanda, bhain Karpov amach 19 bua, 21 caillteanas, agus 104 comhscór i 144 cluiche.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.mark-weeks.com/chess/rvrygkak.htm|teideal=Kasparov - Karpov Statistics : World Chess Championship|work=www.mark-weeks.com|dátarochtana=2023-08-01}}&lt;/ref&gt; Ar an iomlán, d'imir Karpov cúig chluiche in aghaidh Kasparov don teideal ó 1984 go 1990 gan é a shárú.

[[Íomhá:Anatoly Karpov in 1993 (cropped).jpg|mion|Karpov i 1993.|311x311px]]


Sa bhliain 1992, chaill Karpov sa chomórtas cháilíochta in aghaidh [[Nigel Short]] ach nuair a scar Kasparov agus Short ó FIDE agus a gcluiche Craobh Domhanda Fichille féin a imirt i 1993, bhuaigh Karpov an teideal Curadh Domhanda FIDE in aghaidh [[Jan Timman]] na hÍsiltíre. Ar cheann de mhórghníomhartha Karpov bhí bua i gcomórtas fichille Linares 1994. Bhí Karpov, Kasparov, Shirov, [[Vladimir Kramnik|Kramnik]], [[Viswanathan Anand|Anand]], Kamsky, [[Veselin Topalov|Topalov]], Ivanchuk, Gelfand agus [[Judit Polgar|Judit Polgár]] i measc na hiomaitheoirí. Le meánrátáil Elo de 2685, ba é an comórtas is laidre riamh go dtí sin.  Ag cuimhneamh ar sin, dúirt Kasparov roinnt laethanta roimh an gcomórtas go bhféadfaí curadh domhanda a thabhairt ar an mbuaiteoir. B’fhéidir gur spreag an raitéas seo Karpov mar d’imir sé an comórtas is fearr dá shaol. Níor chaill sé cluiche ar bith agus fuair sé 11 phointe as 13 (an céatadán is fearr ar domhan ó bhuaigh [[Alexander Alekhine|Alekhine]] San Remo i 1930), ag críochnú 2½ pointe chun tosaigh ar Kasparov agus Shirov sa dara háit. Bheadh a fheidhmíocht comórtas de réir rátáil Elo (2985) fós ar an rátáil feidhmíochta is airde ó aon imreoir sa stair go dtí 2009, nuair a bhuaigh Magnus Carlsen an comórtas fichille Pearl Spring le rátáil 3002. Chosain Karpov a theideal FIDE i gcoinne Gata Kamsky (+6−3=9) i 1996. Sa bhliain 1998, d'athraigh FIDE struchtúr cáilíochta don Craobh Domhanda, le comórtas mór díbeartha in ionad comórtas ciorclach. Sa chéad cheann de na comórtais seo 1998, cuireadh an curadh Karpov díreach isteach sa chluiche ceannais, ag sárú [[Viswanathan Anand]] (+2−2=2, 2-0 sa chluiche réitigh). An chéad uair eile, áfach, athraíodh an struchtúr arís agus bhí ar an gcuradh cáiliú. Dhiúltaigh Karpov a theideal a chosaint agus narbh é curadh domhanda FIDE tar éis 1999.

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Karpov, Anatoly}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1951]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Daoine Sóivéadach]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Imreoirí fichille]]
[[Catagóir:Iriseoirí Rúiseacha]]
[[Catagóir:Polaiteoirí na Rúise]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha]]</text>
      <sha1>ex5nl8y1daly3k45wq0zfc07oxxkrmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>COMHARTaighde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110401</id>
    <revision>
      <id>1321022</id>
      <parentid>1304131</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Nasc curtha leis</comment>
      <origin>1321022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1627" sha1="5yq3gi4g4oumhwou6lkzhx4qaf9bqjl" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}

Is iris [[Piarmheasúnú|phiarmheasta]], leictreonach, acadúil do Léann na [[Nua-Ghaeilge]] é '''''COMHARTaighde''''' a fhoilsítear go bliantúil. Foilseofar an deichiú heagrán de ''COMHARTaighde'' in 2024. Foireann scoláirí ó institiúidí in [[Éire|Éirinn]] agus thar lear a dhéanann an piarmheas. Foilsítear saothar scolártha i réimsí éagsúla de léann na Nua-Ghaeilge. Ar mhaithe le freastal ar phobal domhanda na Gaeilge in Éirinn agus thar lear, tá an iris á foilsiú ar bhonn saor-rochtana trí mheán an idirlín. Dar leis an bhfoilseachán féin go gcuireann an iris fóram piarmheasta ar fáil do thaighdeoirí sna réimsí léinn seo agus tá an togra ag eascairt as traidisiún fada na hirise míosúla ''[[Comhar]]'' mar láthair smaointeoireachta agus as bunfhealsúnacht na hirise agus na heagraíochta maidir le scaipeadh thorthaí an léinn ar an bpobal is leithne.

== Naisc sheachtracha ==
* [https://comhartaighde.ie Suíomh oifigiúil]

== Féach freisin ==
* ''[[Léachtaí Cholm Cille]]''
* ''[[Léann (iris)|Léann]]''
* ''[[TEANGA]]''
* [[Léann Teanga: An Reiviú|''Léann Teanga: An Reiviú'']]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Síol-leabhar}}
{{Rialú údaráis}}

[[Catagóir:COMHAR]]
[[Catagóir:Irisí Gaeilge]]
[[Catagóir:Irisí léannta]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha]]
[[Catagóir:Irisí ar líne]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]]
[[Catagóir:Bliantáin]]
[[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2015]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2010í]]</text>
      <sha1>5yq3gi4g4oumhwou6lkzhx4qaf9bqjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Sapolsky</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111320</id>
    <revision>
      <id>1321065</id>
      <parentid>1236439</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 4 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20109" sha1="rk4unb0bt1fv2i89517121xir2187c6" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[néareolaíocht|Néaraibhitheolaí]], {{ill|eolaí príomhach|en|Primatology}}, [[eiteolaíocht|eiteolaí]], agus [[scríbhneoir]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] is ea '''Robert Morris Sapolsky''' (a rugadh ar an 6 Aibreán 1957).&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Behave: the biology of humans at our best and worst|url=https://archive.org/details/behavebiologyofh0000sapo|publisher=Penguin Press|date=2017|location=New York|author=Robert M. Sapolsky}}&lt;/ref&gt; Tá sé ina [[ollamh]] le [[bitheolaíocht]], [[néareolaíocht]], agus {{ill|néaramháinliacht|en|Neurosurgery}} in [[Ollscoil Stanford]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://profiles.stanford.edu/robert-sapolsky?tab=bio|teideal=Robert Sapolsky's Profile {{!}} Stanford Profiles|dáta=2024-01-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2024-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240121102613/https://profiles.stanford.edu/robert-sapolsky?tab=bio}}&lt;/ref&gt;

==Óige agus oideachas==
Rugadh Sapolsky in [[Brooklyn]], [[Nua-Eabhrac_(cathair)|Nua-Eabhrac]] d’inimircigh ón [[an tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://ffrf.org/ftod-cr/item/35106-robert-sapolsky|teideal=Robert M. Sapolsky - Freedom From Religion Foundation|dáta=2024-01-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2024-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240121104333/https://ffrf.org/ftod-cr/item/35106-robert-sapolsky}}&lt;/ref&gt; Ailtire ba ea a athair, Thomas Sapolsky, a rinne athchóiriú ar na bialanna cáiliúla {{interlanguage link|Lüchow's|en}} agus {{interlanguage link|Lundy's|en}}.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2001/04/19/garden/at-home-with-dr-robert-m-sapolsky-family-man-with-a-foot-in-the-veld.html|teideal=AT HOME WITH: DR. ROBERT M. SAPOLSKY; Family Man With a Foot In the Veld - The New York Times|dáta=2023-10-17|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017124126/https://www.nytimes.com/2001/04/19/garden/at-home-with-dr-robert-m-sapolsky-family-man-with-a-foot-in-the-veld.html}}&lt;/ref&gt;

[[File:Amnh fg03.jpg|thumb|250px|left|[[Goraille]] ar taispeáint in {{ill|Músaem Mheiriceá ar Stair an Dúlra|en|American Museum of Natural History}}, [[Manhattan]], [[Nua-Eabhrac_(cathair)|Nua-Eabhrac]]]]

Le linn a óige, chaith Sapolsky neart ama ag léamh, agus bhí an-dúil aige in {{ill|Músaem Mheiriceá ar Stair an Dúlra|en|American Museum of Natural History}}, [[Manhattan]], áit a bhfaca sé [[goraille|goraille droimairgid]] agus taispeántais [[an Afraic|Afracacha]] eile a chuaigh i gcion go mór air.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://stanfordmag.org/contents/as-if-you-had-a-choice|teideal=As If You Had A Choice {{!}} STANFORD magazine|dáta=2023-12-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231202004545/https://stanfordmag.org/contents/as-if-you-had-a-choice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; In aois a dhá bhliain déag, bhí sé ag scríobh litreacha móidíneacha chuig eolaithe príomhacha.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; D’fhreastail sé ar {{ill|Ardscoil John Dewey|en|John Dewey High School}} in Brooklyn, agus faoin am sin bhí sé ag léamh téacsleabhair faoin {{ill|eolaíocht príomhach|en|Primatology}} agus ag teagasc [[Svahaílis|Svahaílise]] dó féin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://stanfordmag.org/contents/going-wild|teideal=Going Wild {{!}} STANFORD magazine|dáta=2023-10-17|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017124206/https://stanfordmag.org/contents/going-wild}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1978, bhain Sapolsky céim BA, ''summa cum laude'', amach san {{ill|antraipeolaíocht fhisiceach|en|Biological anthropology}} ag [[Ollscoil Harvard]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://nihrecord.nih.gov/newsletters/2009/10_16_2009/story7.htm|teideal=Sapolsky Lectures on Stress and Health, Oct. 28 in Masur Auditorium - The NIH Record -October 16, 2009|dáta=2015-05-11|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2015-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150511162913/https://nihrecord.nih.gov/newsletters/2009/10_16_2009/story7.htm}}&lt;/ref&gt; Ansin chuaigh sé go dtí [[an Chéinia]] chun staidéar a dhéanamh ar [[iompraíocht]] shóisialta an [[babún|bhabúin]] san fhiántas. Nuair a thosaigh cogadh idir [[Uganda]] agus [[an Tansáin]], bheartaigh Sapolsky taisteal chuig Uganda chun an troid a fheiceáil lena dhá shúil féin. Chuaigh sé go [[Kampala]], príomhchathair Uganda, agus uaidh sin go dtí an teorann leis {{ill|an tSáír|en|Zaire}} ([[Poblacht Dhaonlathach an Chongó]] sa lá atá inniu ann), agus ar ais go Kampala arís. Chonaic sé roinnt troda, ina measc sin gabháil Kampala ag arm na Tansáine agus comhghuaillithe reibiliúnacha ó Uganda ar an 10–11 Aibreán 1979 (gabháil a chur deireadh le riail [[Idi Amin]]).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=A primate's memoir|url=https://archive.org/details/primatesmemoir00sapo|publisher=Scribner|date=2001|location=New York|author=Robert M. Sapolsky}}&lt;/ref&gt; D’fhill Sapolsky ar Nua-Eabhrac ina dhiaidh sin agus rinne PhD sa {{ill|néara-inchríneolaíocht|en|Neuroendocrinology}} in {{ill|Ollscoil Rockefeller|en|Rockefeller University}}, ag obair i saotharlann an {{ill|inchríneolaí|en|Endocrinology}} {{interlanguage link|Bruce McEwen|en}}.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rockefeller.edu/news/1728-rockefeller-university-names-robert-sopolsky-2008-lewis-thomas-prize-winner/|teideal=The Rockefeller University » Rockefeller University names Robert Sapolsky 2008 Lewis Thomas Prize winner|dáta=2023-10-22|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231022150834/https://www.rockefeller.edu/news/1728-rockefeller-university-names-robert-sopolsky-2008-lewis-thomas-prize-winner/}}&lt;/ref&gt; Chríochnaigh sé a PhD sa bhliain 1984.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

I ndiaidh dó an chéad {{ill|staidéar allamuigh|en|Field research}} sin a dhéanamh [[an Afraic|san Afraic]] (a mhair bliain go leith), d’fhill sé ar an Afraic gach samhradh ar feadh cúig bliana is fiche – ó dheireadh na 1970idí go dtí go luath sna 1990idí – chun staidéar a dhéanamh ar an trúpa céanna babún. Chaith sé idir ocht agus deich n-uair an chloig in aghaidh an lae ar feadh thart ar cheithre mhí gach bliain ag taifeadadh [[iompraíocht]] na mbabún seo.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://web.stanford.edu/group/howiwrite/Transcripts/Sapolsky_transcript.html|teideal=How I Write - Robert Sapolsky Transcript|dáta=2023-12-30|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231230204731/https://web.stanford.edu/group/howiwrite/Transcripts/Sapolsky_transcript.html}}&lt;/ref&gt;

==Gairm bheatha==
Ina chuid oibre mar [[taighde|thaighdeoir]], tá Sapolsky tar éis díriú ar cheisteanna a bhaineann le [[Strus_(síceolaíocht)|strus]] agus meathlú [[néarón|néarónach]], chomh maith leis na féidearthachtaí atá ann maidir le straitéisí {{ill|géinteiripe|en|Gene therapy}} a d’fhéadfadh cosaint a thabhairt do [[néarón|néaróin]] shoghabhálacha.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Stress, the aging brain, and the mechanisms of neurons death|url=https://archive.org/details/stressagingbrain0000sapo|publisher=the MIT press|date=1992|location=Cambridge (Mass.) London (England)|author=Robert Morris Sapolsky}}&lt;/ref&gt; Tá obair déanta aige chomh maith ar mhodhanna aistrithe géine chun nearóin a chosaint ó éifeachtaí díchumasaithe {{ill|na nglúcacortacóideach|en|Glucocorticoid}}.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://carta.anthropogeny.org/users/robert-sapolsky|teideal=Robert Sapolsky {{!}} Center for Academic Research and Training in Anthropogeny (CARTA)|dáta=2023-10-17|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017200407/https://carta.anthropogeny.org/users/robert-sapolsky}}&lt;/ref&gt; Gach bliain caitheann sé am [[an Chéinia|sa Chéinia]] ag déanamh staidéar ar thrúpa babún fiáin, ag iarraidh na foinsí struis ina dtimpeallacht a aithint agus an gaol a fhiosrú idir phearsantachtaí na n-ainmhithe agus na tinnis sin a bhfuil baint ag strus leo.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Go sonrach, déanann Sapolsky staidéar ar na léibhéil {{ill|chortasóil|en|Cortisol}} san fhireannach agus sa bhaineannach alfa, agus sna hainmhithe íochtaránacha, chun na léibhéil struis a mheas. Sa bhliain 1990, rinne sé cur síos ar roinnt dá chuid staidéar ar bhabúin ghlasbhuí in alt dar teideal ''Stress in the Wild'' san iris {{interlanguage link|Scientific American|en}}.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Stress in the Wild|url=https://www.scientificamerican.com/article/stress-in-the-wild|journal=Scientific American|date=1990-01|issn=0036-8733|pages=116–123|volume=262|issue=1|doi=10.1038/scientificamerican0190-116|author=Robert M. Sapolsky}}&lt;/ref&gt; Tá roinnt alt scríofa aige ar lagú néareolaíoch agus ar an {{ill|gcosaint gealtachta|en|Insanity defense}} i gcórás dlí SAM chomh maith.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=The frontal cortex and the criminal justice system|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2004.1547|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences|date=2004-11-29|issn=0962-8436|pmc=PMC1693445|pmid=15590619|pages=1787–1796|volume=359|issue=1451|doi=10.1098/rstb.2004.1547|language=en|author=S. Zeki, O. R. Goodenough, Robert M. Sapolsky}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2007/03/11/magazine/11Neurolaw.t.html?pagewanted=all|teideal=Neuroscience - Law - The Brain on the Stand - Jeffrey Rosen - The New York Times|dáta=2023-10-17|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017124126/https://www.nytimes.com/2007/03/11/magazine/11Neurolaw.t.html?pagewanted=all}}&lt;/ref&gt;

Tá plé déanta ar obair Sapolsky go forleathan sna meáin: mar shampla, in ailt de chuid [[Ollscoil Stanford|Stanford Magazine]],&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; {{ill|Wired|en|Wired (magazaine)}},&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.wired.com/2010/07/ff_stress_cure/|teideal=Under Pressure: The Search for a Stress Vaccine {{!}} WIRED|dáta=2020-10-12|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2020-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201012155107/https://www.wired.com/2010/07/ff_stress_cure/}}&lt;/ref&gt; [[The New York Times]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2023/10/16/science/free-will-sapolsky.html|teideal=Robert Sapolsky Doesn’t Believe in Free Will. (But Feel Free to Disagree.) - The New York Times|dáta=2023-12-19|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231219132536/https://www.nytimes.com/2023/10/16/science/free-will-sapolsky.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2017/07/06/books/review/behave-robert-m-sapolsky-.html|teideal=Insights Into the Brain, in a Book You’ll Wish You Had in College - The New York Times|dáta=2023-10-25|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231025191737/https://www.nytimes.com/2017/07/06/books/review/behave-robert-m-sapolsky-.html}}&lt;/ref&gt;, {{interlanguage link|The Atlantic|en}},&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/books/archive/2023/11/robert-sapolsky-determined/675885/|teideal=Do You Have Free Will? - The Atlantic|dáta=2023-11-16|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-22|archivedate=2023-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231116052322/https://www.theatlantic.com/books/archive/2023/11/robert-sapolsky-determined/675885/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/04/of-monkeys-and-men/303047/|teideal=Of Monkeys and Men - The Atlantic|dáta=2023-02-08|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-22|archivedate=2023-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230208044749/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/04/of-monkeys-and-men/303047/}}&lt;/ref&gt; agus {{interlanguage link|The Tehran Times|en}};&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tehrantimes.com/news/450016/Racism-inequality-and-conflict-an-interview-with-Prof-Robert|teideal=Racism, inequality, and conflict: an interview with Prof. Robert Sapolsky - Tehran Times|dáta=2023-08-20|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2023-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230820231314/https://www.tehrantimes.com/news/450016/Racism-inequality-and-conflict-an-interview-with-Prof-Robert}}&lt;/ref&gt; agus i gclár faisnéise de chuid an {{interlanguage link|National Geographic|en}} darb ainm ''Stress: Portrait of a Killer''. Tá agallaimh déanta aige ar na podchraoltaí {{interlanguage link|Radiolab|en}}&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://radiolab.org/podcast/91694-new-baboon/transcript|teideal=New Baboon - Transcript|dáta=2024-01-22|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-22|archivedate=2024-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240122080642/https://radiolab.org/podcast/91694-new-baboon/transcript}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://radiolab.org/podcast/new-normal-2212/transcript|teideal=New Normal - Transcript|dáta=2024-01-22|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-22|archivedate=2024-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240122080625/https://radiolab.org/podcast/new-normal-2212/transcript}}&lt;/ref&gt; agus {{interlanguage link|The Joe Rogan Experience|en}}&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/watch?v=obmt_PkIfBE&amp;gl=US&amp;hl=en|teideal=Joe Rogan Experience #965 - Robert Sapolsky - YouTube|dáta=2017-05-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-22|archivedate=2017-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170526082325/https://www.youtube.com/watch?v=obmt_PkIfBE&amp;gl=US&amp;hl=en}}&lt;/ref&gt;, agus tá cainteanna déanta aige do {{interlanguage link|TED|en|TED (conference)}} chomh maith.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://blog.ted.com/bugs-and-bodies-the-talks-of-session-8-of-ted2017/|teideal=Bugs and bodies: The talks of Session 8 of TED2017 {{!}} TED Blog|dáta=2023-10-17|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-22|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017200406/https://blog.ted.com/bugs-and-bodies-the-talks-of-session-8-of-ted2017/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ted.com/talks/robert_sapolsky_the_biology_of_our_best_and_worst_selves|teideal=Robert Sapolsky: The biology of our best and worst selves {{!}} TED Talk|dáta=2024-01-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-22|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102181227/https://www.ted.com/talks/robert_sapolsky_the_biology_of_our_best_and_worst_selves}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ted.com/talks/robert_sapolsky_the_uniqueness_of_humans|teideal=Robert Sapolsky: The uniqueness of humans {{!}} TED Talk|dáta=2023-11-15|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-22|archivedate=2023-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231115124247/https://www.ted.com/talks/robert_sapolsky_the_uniqueness_of_humans}}&lt;/ref&gt;

Tá dearcadh láidir cinnteachaíoch ag Sapolsky maidir le {{ill|hiompraíocht an duine|en|Human_behavior}}. Dar leis, níl ann don {{ill|tsaorthoil|en|Free_will}}.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Robert Sapolsky|date=2023|title=Determined: A Science of Life without Free Will.|url=https://archive.org/details/determinedscienc0000sapo|publisher=New York: Penguin Press|pages=lch. 13}}&lt;/ref&gt; Is é a thuairim ná go dtarlaíonn gníomhartha an duine mar thoradh ar an [[néareolaíocht|néaraibhitheolaíocht]], [[hormón|hormóin]], [[leanbh|óige an duine]], agus cúinsí saoil.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

==Creideamh==

Tógadh Sapolsky mar {{ill|Ghiúdach Ceartchreidmheach|en|Orthodox Judaism}} ach is [[aindiachaí]] anois é.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://news.stanford.edu/news/2007/march7/sapolskysr-030707.html|teideal=Robert Sapolsky discusses physiological effects of stress|dáta=2022-12-01|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-22|archivedate=2022-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221201140230/http://news.stanford.edu/news/2007/march7/sapolskysr-030707.html}}&lt;/ref&gt; Tá sé ráite aige gurb é an cor cinniúnach is mó ina shaol le linn a ógantachta ná scaradh le creideamh de gach uile chineál.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://ffrf.org/outreach/awards/item/19619-belief-and-biology|teideal=Belief and Biology by Robert Sapolsky (April 2003) - Freedom From Religion Foundation|dáta=2023-10-17|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-23|archivedate=2023-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231017125338/https://ffrf.org/outreach/awards/item/19619-belief-and-biology}}&lt;/ref&gt;

==Saol pearsanta==

Tá Sapolsky pósta ar Lisa Sapolsky, bean a bhfuil dochtúireacht aici sa néaraisíceolaíocht.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Tá beirt pháistí acu, Benjamin agus Rachel.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Leabhair==

* ''Stress, the Aging Brain, and the Mechanisms of Neuron Death'' (MIT Press, 1992) {{ISBN|0-262-19320-5}}
* ''Why Zebras Don't Get Ulcers'' (1994, Holt Paperbacks/Owl 3rd Rep. Ed. 2004) {{ISBN|0-8050-7369-8}}
* ''The Trouble with Testosterone: And Other Essays on the Biology of the Human Predicament'' (Scribner, 1997) {{ISBN|978-0-6848-3409-2}}
* ''Junk Food Monkeys'' (Headline Publishing, 1997) {{ISBN|978-0-7472-7676-0}} (eagrán Briotanach de ''The Trouble with Testosterone'')
* ''A Primate's Memoir'' (Touchstone Books, 2002) {{ISBN|0-7432-0247-3}}
* ''Monkeyluv: And Other Essays on Our Lives as Animals'' (Scribner, 2005) {{ISBN|0-7432-6015-5}}
* ''Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst'' (Penguin Press, 2017) {{ISBN|1-5942-0507-8}}
* ''Determined: A Science of Life Without Free Will'' (Penguin Press, 2023) {{ISBN|978-0525560975}}

==Duaiseanna, comhaltachtaí agus ballraíochtaí==
* Comhaltacht MacArthur (1987)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.1142695/k.2A0E/Fellows_List__July_1987.htm|teideal=Fellows List - July 1987 - MacArthur Foundation|dáta=2008-04-19|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-01-21|archivedate=2008-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419034630/http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.1142695/k.2A0E/Fellows_List__July_1987.htm}}&lt;/ref&gt;
* Comhaltacht Alfred. P Sloan (1987)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://sloan.org/fellows-database|teideal=Fellows Database|work=sloan.org|dátarochtana=2024-01-21}}&lt;/ref&gt;
* Comhaltacht Klingenstein san Eolaíocht Néarchórais (1987)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://klingenstein.org/esther-a-joseph-klingenstein-fund/neuroscience/fellowship-programs-2/|teideal=All Fellowship Awards|language=en-US|work=Klingenstein Philanthropies|dátarochtana=2024-01-21}}&lt;/ref&gt;
* Duais Uachtaránachta an Taighdeora Óig (ó Fhondúireacht Náisiúnta na hEolaíochta) (1987)
* Duais Thaighdeoir Óg na Bliana (ó Chumann na hEolaíochta Néarchórais)
* Duais Thaighdeoir Óg na Bliana (ó Chumann Idirnáisiúnta na Síci-néara-inchríneolaíochta)
* Duais Thaighdeoir Óg na Bliana (ó Chumann na Síciatrachta Bitheolaíche)
* Duais Emperor Has No Clothes (ó Fhondúireacht um Shaoirse ón Reiligiún) (2002)
* Duais John P. McGovern na hEolaíochta Iompraíochta (ó Chumann Mheiriceá um Chur Chun Cinn na hEolaíochta) (2007)
* Duais Carl Sagan le haghaidh Spéis an Phobail san Eolaíocht a Mhúscailt (ó Wonderfest) (2008)
* Ball de chuid Bhord Oinigh na Fondúireachta um Shaoirse ón Reiligiún (2010)

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Sapolsky, Robert}}
[[Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard]]
[[Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1957]]
[[Catagóir:Daoine beo]]</text>
      <sha1>rk4unb0bt1fv2i89517121xir2187c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aimíonaigéad riachtanach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113652</id>
    <revision>
      <id>1321069</id>
      <parentid>1220230</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1667" sha1="pqshtlez4oo23pc7us264xl828dioxb" xml:space="preserve">Is éard is '''aimíonaigéad riachtanach''',&lt;ref name='Tearma'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/aim%C3%ADonaig%C3%A9ad%20riachtanach/|title=“aimíonaigéad riachtanach” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-06-01}}&lt;/ref&gt; nó '''aimíonaigéad éigeantach''' ann ná [[aimíonaigéad]] nach féidir leis an orgánach a shintéisiú ón tús, tapa go leor chun a éileamh a sholáthar, agus mar sin ní mór dó teacht ón aiste bia. As na 21 aimíonaigéad atá coitianta do gach saghas beatha, is iad na naoi n-aimíonaigéad nach féidir le daoine a shintéisiú ná [[vailín]], [[isileoicín]], [[leoicín]], [[meitiainín]], [[feiniolalainín]], [[tripteafan]], [[tréóinín]], [[histidín]], agus [[lísín]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Young VR |title=Adult amino acid requirements: the case for a major revision in current recommendations |journal=J. Nutr. |volume=124 |issue=8 Suppl |pages=1517S–1523S |year=1994 |pmid=8064412 |doi=10.1093/jn/124.suppl_8.1517S|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DRI&quot;&gt;{{cite journal |title=Dietary Reference Intakes: The Essential Guide to Nutrient Requirements |url=https://archive.org/details/dridietaryrefere0000otte |ISBN=978-0-309-15742-1 |doi=10.17226/11537 |editor-first1=Jennifer J. |editor-last1=Otten |editor-first2=Jennifer Pitzi |editor-last2=Hellwig |editor-first3=Linda D. |editor-last3=Meyers |orig-year=1943 |date=2006 }}&lt;/ref&gt;

==Tagairtí==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Aimíonaigéid]]
[[Catagóir:Aimíonaigéid riachtanacha | ]]
[[Catagóir:Timthriall nítrigine]]
[[Catagóir:Cothú]]</text>
      <sha1>pqshtlez4oo23pc7us264xl828dioxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Léann Teanga: An Reiviú</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114136</id>
    <revision>
      <id>1321021</id>
      <parentid>1303860</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Nasc curtha leis</comment>
      <origin>1321021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2421" sha1="n5dypyx1edb3adehgb4vldqgmwczfom" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}

Is iris phiarmheasúnaithe í '''''Léann Teanga: An Reiviú''''', arna foilsiú ag [[Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge]] agus á reáchtáil, faoi mhaoirseacht, ag mic léinn iarchéime an Acadaimh. Is ríomhiris acadúil ildisciplíneach lán-Ghaeilge í a phléann leis na téamaí seo a leanas:&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Fintan Hegarty]] agus [[Cathal Seoighe]]|url=https://gaelollscolaiocht.ie/wp-content/uploads/2025/11/tuairisc_ga-1.pdf|title=Tuairisc ar an gCeardlann: Teagasc trí mheán na Gaeilge ag an tríú leibhéal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Réamonn Ó Ciaráin]]|url=https://leannteangaanreiviu.com/content/reamhra-le-reamonn-o-ciarain-priomhfheidhmeannach-gael-linn/|title=Réamhrá|journal=Léann Teanga: An Reiviú|issue=12|year=2024|issn=2737-7636}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://leannteangaanreiviu.com/|teideal=Léann Teanga: An Reiviú|dátarochtana=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;

* An t[[Aistriúchán]]
* An [[Litríocht na Gaeilge|Litríocht]]
* Cúrsaí [[Cumarsáid|Cumarsáide]] &amp; [[Iriseoireacht|Iriseoireachta]]
* [[Cultúr na hÉireann|Dúchas]]
* [[Pleanáil teanga|Pleanáil Teanga]]
* An t[[Sochtheangeolaíocht]]
* [[Oideachas|Teagasc Teanga]]
* An [[Teangeolaíocht]]
* An [[Teicneolaíocht faisnéise|Teicneolaíocht]]

Ar na rannóga eile atá san iris tá:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[CARTLANN]]
* Réamhráite
* Léirmheasanna
* Rannóg na bhFochéimithe

== Naisc sheachtracha ==
* Suíomh oifigiúil: [https://leannteangaanreiviu.com/ leannteangaanreiviu.com]

== Féach freisin ==
* [[Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge]]
* [[Léann (iris)|''Léann'' (iris)]]
* ''[[COMHARTaighde]]''
* ''[[Léachtaí Cholm Cille]]''

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{síol-nuachtán}}
{{Meáin mac léinn in Éirinn}}
{{Rialú údaráis}}

{{DEFAULTSORT:Leann Teanga An Reiviu}}
[[Catagóir:Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge]]
[[Catagóir:Ollscoil na Gaillimhe]]
[[Catagóir:Meáin na mac léinn]]
[[Catagóir:Irisí Gaeilge]]
[[Catagóir:Irisí léannta]]
[[Catagóir:Irisí liteartha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha]]
[[Catagóir:Irisí ar líne]]
[[Catagóir:Bliantáin]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]]
[[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2013]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2010í]]</text>
      <sha1>n5dypyx1edb3adehgb4vldqgmwczfom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aigéad orgánach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114305</id>
    <revision>
      <id>1321115</id>
      <parentid>1224018</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3005" sha1="hdwzdbwyii9ngwz2i9cmfzp3pevjjlz" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}}
Is [[Comhdhúil orgánach|comhdhúil]] orgánach é '''aigéad orgánach''' a bhfuil airíonna [[Aigéad|aigéadacha]] aige. Is iad na haigéid orgánacha is coitianta na [[Aigéad carbocsaileach|haigéid charbocsaileacha]], a bhfuil a aigéadacht bainteach lena [[Aigéad carbocsaileach|ngrúpa carbocsail]]&amp;nbsp;– COOH. Aigéid sulfónacha, ina bhfuil an grúpa&amp;nbsp;–SO &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; OH, is aigéid réasúnta láidre iad. Is féidir le halcóil, le –OH, feidhmiú mar aigéid ach de ghnáth bíonn siad an-lag. Cinneann cobhsaíocht choibhneasta [[Aigéad comhchuingeach|bhun chomhchuingeach]] an aigéid a aigéadacht. Is féidir le grúpaí eile aigéadacht a thabhairt freisin, lag go hiondúil l: an grúpa tiól–SH, an grúpa eanóil, agus an grúpa [[Feanól|feanóil]]. I gcórais bhitheolaíocha, tugtar aigéid orgánacha go ginearálta ar chomhdhúile orgánacha ina bhfuil na grúpaí seo.

I measc roinnt samplaí coitianta tá:

* [[Aigéad  lachtach]]
* [[Aigéad eatánóch|Aigéad aicéiteach]] (eatánóch)
* [[Aigéad formach]]
* [[Aigéad citreach]]
* [[Aigéad ocsalach|Aigéad ocsaileach]]
* [[Aigéad úrach]]
* [[Aigéad malach]] (2-hiodrocsabútáindé-óch)
* [[Aigéad tartarach]] ( (-)2,3-déhiodrocsabútáindé-óch)
* Aigéad bútarach
* [[Aigéad fólach]]

[[Íomhá:Weak Organic Acids.svg|thumb|right|Struchtúr ginearálta cúpla aigéid orgánacha laga. Ó chlé:[[Feanól|feanól]], [[Eanól|eanól]], [[grúpa hiodrocsaile|alcól]], [[Tiól|tiól]].]]
[[Image:Strong Organic Acids.svg|thumb|right|Struchtúr ginearálta cúpla aigéid orgánacha. Ó chlé: [[Aigéad carbocsaileach]], [[aigéad sulfónach]]. Tá dath dearg ar na hidriginí aigéadacha i ngach móilín.]]
==Tuilleadh léitheoireachta==
*{{cite journal |last=Dibner |first=J. J. |first2=P. |last2=Butin |year=2002 |title=Use of organic acids as a model to study the impact of gut microflora on nutrition and metabolism |journal=J. Appl. Poult. Res. |volume=11 |issue=4 |pages=453–463 |doi=10.1093/japr/11.4.453 |url=http://japr.fass.org/cgi/content/abstract/11/4/453 |doi-access=free |access-date=2018-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306135011/http://japr.fass.org/cgi/content/abstract/11/4/453 |archive-date=2011-03-06 |url-status=dead }}
*{{cite book |last=Patanen |first=K. H. |first2=Z. |last2=Mroz |year=1999 |chapter=Organic acids for preservation |title=Disinfection, sterilization &amp; preservation |url=https://archive.org/details/disinfectionster0000unse_n5r4 |editor-first=S. S. |editor-last=Block |publisher=Lea Febiger |location=Philadelphia |edition=5th |isbn=0-683-30740-1 }}
*{{cite journal |last=Brul |first=S. |first2=P. |last2=Coote |year=1999 |title=Preservative agents in foods, mode of action and microbial resistance mechnismes |journal=International Journal of Food Microbiology |volume=50 |issue=1–2 |pages=1–17 |doi= 10.1016/s0168-1605(99)00072-0|pmid=10488839 }}

[[Catagóir:Aigéid orgánacha]]</text>
      <sha1>hdwzdbwyii9ngwz2i9cmfzp3pevjjlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Coiriúlacht</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114648</id>
    <redirect title="Coireacht" />
    <revision>
      <id>1320988</id>
      <parentid>1226724</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T14:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>6926</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Coireacht]]</comment>
      <origin>1320988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="tmyh0zfxt2afezd2fr6lfb4qn0xxxz7" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Coireacht]]</text>
      <sha1>tmyh0zfxt2afezd2fr6lfb4qn0xxxz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naomh Fionnán (Cluain Ioraird)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117859</id>
    <revision>
      <id>1321155</id>
      <parentid>1258144</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10837" sha1="o5l62oo1bx1t5airvot8qwxm4772ggk" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Manach Éireannach ba ea '''Naomh Fionnán''' (t. 470 – 549). Eisean a bhunaigh Mainistir [[Cluain Ioraird|Chluain Ioraird]] i gContae na Mí, agus tá sé áirithe orthu siúd a chuir an manachas ar bun in Éirinn. Bhí [[Dhá Aspal Déag na hÉireann]] ina ndaltaí aige.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán |last=Ussher|first=James |authorlink=James Ussher |url=https://books.google.com/books?id=solLAAAAMAAJ&amp;pg=PA472 |title=Whole works|volume=VI: Britannicarum ecclesiarum antiquitates|date=1639|publisher=Hodges &amp; Smith|page=472|location=Dublin|language=la}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán |last=Ware|first=James |authorlink=James Ware (historian) |url=https://books.google.com/books?id=6ULYza1UatYC&amp;pg=PA292 |title=Hibernicæ antiquitates|date=1658|page=292|location=London|publisher=E. Tyler|language=la}}&lt;/ref&gt;

==Beatha==
Rugadh Fionnán i Ríocht Laighean. Ba iad [[Clanna Rudraige]] in [[Ulaid]] a mhuintir. Ba é Findlog (Fionnlagh) a athair, agus meastar gur láimh le [[Ros Mhic Thriúin]] a rugadh é. Ba é [[Abbán]] a bhaist é agus cuireadh faoi chúram an Easpaig Fortchern i m[[Baile Átha Troim]] é óna óige amach.&lt;ref name=ier&gt; Thunder, John, [https://archive.org/stream/s3p2irishecclesi13dubluoft#page/810/mode/2up &quot;St. Finnian of Clonard&quot;] ''Irish Ecclesiastical Record'', Vol. XIII, p. 810, 1892&lt;/ref&gt; 

Deir foinsí áirithe go ndearna sé staidéar ar feadh tamaill i mainistir Mháirtín ó Tours sa Ghaill, mainistir a raibh clú na déine uirthi. Bhain sé an Bhreatain Bheag amach ina dhiaidh sin agus rinne staidéar i mainistir Cadog ag Llancarfan in Morgannwg.&lt;ref name=brookline&gt;{{Lua idirlín |url=http://allsaintsbrookline.org/celtic_saints/finian.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501085709/http://allsaintsbrookline.org/celtic_saints/finian.html|url-status=dead |teideal=&quot;St. Finian of Clonard&quot;, All Saints Parish|archivedate=1 May 2013|accessdate=28 March 2024}}&lt;/ref&gt; Rinne sé cóipeanna de chlasaicí na Róimhe agus den Vulgáid. Deir an ''[[Codex Salmanticensis]]'' gur chaith sé tríocha bliain sa Bhreatain Bheag, ach mar a deir Hickey (1996, lch 9), ní fhágfadh sin mórán ama aige chun an oiread sin rudaí fiúntacha a dhéanamh in Éirinn.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán |title=The Irish Life of Saint Finnian of Clonard: Master of the Saints in Ireland with a Commentary for the general reader |last=Hickey|first=Elizabeth |publisher=Meath Archaeological and Historical Society |year=1996|isbn=9780950033273|location=Meath|pages=9}}&lt;/ref&gt;

==Mainistreacha==
[[File:Clonard RC Church St Finian 06 Detail 2007 08 26.jpg|thumb|left|Fionnán agus a dhaltaí i bhfuinneog dhaite in Eaglais Naomh Fionnáin i gCluain Ioraird]]

Tháinig sé go h[[Achadh Abhall]] i g[[Contae Chill Mhantáin]], áit ar bhronn Óengus (Aonghus), rí Laighean, suíomh air. Maítear gur bhunaigh sé mainistir ar Sceilg Mhíchíl amach ó chósta Chiarraí, ach tá staraithe in amhras an bhfuil sin fíor.&lt;ref&gt;De Paor, Liam (1955). &quot;A Survey of Sceilg Mhichíl&quot;. ''The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland''. 85 (2): 174–187&lt;/ref&gt; Chuaigh sé as sin go mainistir Bhríd ag Cill Dara.&lt;ref name=lapa&gt;{{Lua idirlín |url=http://orthochristian.com/67125.html |teideal=Commemorated December 12/25. Venerable Finnian, Abbot of Clonard |website=OrthoChristian.Com |access-date=28 March 2024}}&lt;/ref&gt;  Deirtear gur thug aingeal go Cluain Ioraird é timpeall 520, in aice le hAbhainn na Bóinne, agus go ndúradh leis gurbh í sin áit a aiséirí. 

Tháinig cáil ar Fhionnán de bharr a chuid léinn agus cráifeachta agus tharraing scoláirí air as gach cearn.&lt;ref name=healy&gt;{{Lua idirlín |url=https://www.newadvent.org/cathen/04064a.htm |teideal=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: School of Clonard |website=www.newadvent.org |access-date=28 March 2024}}&lt;/ref&gt; Bhunaigh sé mainistir a lean nósanna na mainistreacha sa Bhreatain Bheag agus í sáite i dtraidisiúin Aithreacha an Fhásaigh agus i staidéar na Scrioptúr. Bhí clú na déine uirthi.&lt;ref name=lapa/&gt;  Na daltaí a bhí le mainistreacha dá gcuid féin a bhunú dúradh fúthu gur fhág siad Cluain Ioraird agus leabhar nó bachall nó a leithéid eile leo, rud a thugann le fios go raibh teach screaptra agus ceardlanna le fáil ag Cluain Ioraird go luath.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán |title=The Irish Life of Saint Finnian of Clonard: Master of the Saints of Ireland with a Commentary for the general reader |last=Hickey|first=Elizabeth |publisher=Meath Archaeological and Historical Society|year=1996|isbn=9780950033273|location=Meath|pages=17}}&lt;/ref&gt;

In ''Bethada Náem nÉrenn'' (“Beathaí Naoimh Éireann”), bailiúchán lámhscríbhinní a cóipeáladh sa chéad chuid den 17ú haois, tá cuntas ar Dhá Aspal Déag na hÉireann: 
::''Bhí dhá aspal déag na hÉireann i gCluain Ioraird ag foghlaim ag Fionnán, go ndearna Fionnán fleá do na hapstail agus do naoimh na hÉireann chomh maith. Is amhlaidh nuair ba shultmhaire dóibh ag ól gur mhothaigh siad an scoth sár-iontach sármhór chucu mar chomhartha Tíre Tairngire. Is é mar sin gur fhás achrann agus comhairle acu faoi dhul ag iarraidh thír na scotha. Ghabh gach duine a lámh seachas a chéile díobh dul ann, go ndearnadh crannchur eatarthu .i. idir an bheirt acu, gur tharla don dá Bhréanainn dul ann. Chuir an dá Bhréanainn crannchur eatarthu féin, cibé duine díobh ab éigean dul ag iarraidh Tír Tairngire. B’éigean mar sin do Bhréanainn Bhiorra dul ann''.&lt;ref&gt;''Bator da apstol decc na h-Erenn h-i c-Cluain Iraird ica foghlaim oc Findian. Co n-derna Findian fleidh dona h-apstolaibh &amp; do naemhaib Erenn archena. Amhail rob áiniu doibh ic comhól na fleidhe co nus-aicet in scoith n-dífhreccra n-dímhóir chuca dind comhartha tíre tairngire. Is ann dino ro fhás bruth &amp; comhairle aca im dhol d' iarraidh tíre na scoithi. Nochar gabh nech do laimh sech a chele dibh dul ann; co n-dernadh crannchor etorra .i. iter cech n-dís dibh; co tarla iar sin don da Brenainn dol ann. Cuirit dino an dá Bhrénainn crannchor etorra fodhéin, cipé dibh dia roisedh dul d' iarraidh tíre tairngire. Rosoich dino do Brenainn Birrae dol ann''. “Da apstol decc na h-Erenn”: http://www.ucc.ie/celt/published/G201000/index.html&lt;/ref&gt;   

Meastar gurbh é Fionnán Chluain Ioraird nó Fionnán Mhaigh Bhile a scríobh ''Penitentialis Vinniani'' (“Peannadóir Fhionnáin”) agus caoga canóin ann a bhaineann le cléir agus le tuath, cé gur déine na peannaidí a chuirtear i bhfeidhm ar an gcléir. Cuireann an Peannadóir síos ar na hocht ndrochchlaontaí – craos, táth, saint, fearg, gruaim, falsacht, leithead agus mórtas.&lt;ref name=duffy&gt;Duffy, Patrick [http://www.cinews.ie/article.php?artid=11212 &quot;St Finnian, abbot of Clonard&quot;], Catholic Ireland News, 12 December 2012 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016051531/http://www.cinews.ie/article.php?artid=11212 |date=16 October 2013 }}&lt;/ref&gt; Mar shampla:
:: ''Si quis clericus concupiuit uirginem aut aliquam feminam in anima sua sed non dixit per labia, si semel tantum concupiuit debet penitere VII dies cum pane et aqua per mensura''.&lt;ref&gt;''Penitentialis Vinniani'', 16: http://www.michelegrazia.it/penitenziali/penitentialis-vinniani.html&lt;/ref&gt; (Má shantaíonn cléireach maighdean nó bean eile ina intinn ach nach n-admhaíonn sin os ard, agus mura ndéanann sé é ach uair amháin, caithfidh sé aithrí a dhéanamh ar feadh ocht lá le harán agus le huisce ina gcodanna cothroma.)

==Deireadh beatha==

Maítear go raibh na mílte dalta ag Fionnán i gCluain Ioraird uair amháin.&lt;ref name=farmer&gt;{{Luaigh foilseachán |last=Farmer|first=David Hugh |title=The Oxford dictionary of saints|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000farm_y6s6|year=1997|publisher=Oxford Univ. Press|location=Oxford [u.a.]|isbn=0-19-280058-2|edition=4.}}&lt;/ref&gt; Bhí sé ar feabhas ag míniú na Scrioptúr, rud a mheall scoláirí ón mór-roinn féin. Mhúin sé [[Naomh Ciarán|Ciarán Chluain Mhic Nóis]] agus [[Colm Cille]]. Fuair sé bás den phlá in 549.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán |title=The Irish Life of Saint Finnian of Clonard: Master of the Saints of Ireland with a Commentary for the general reader|last=Hickey|first=Elizabeth|publisher=Meath Archaeological and Historical Society|year=1996|isbn=9780950033273|location=Meath|pages=5}}&lt;/ref&gt; B’fhéidir go raibh sé timpeall seasca bliain d’aois nuair a cailleadh é.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Cuireadh é ina eaglais féin ag Cluain Ioraird.&lt;ref name=healy/&gt; Comórtar a fhéile ar an 12 Nollaig, dáta a dearbhaíodh ar dtús i bhféilire Spáinneach de chuid an 9ú haois. Le himeacht aimsire tháinig an mhainistir faoi smacht thaoisigh Uí Néill, agus an ab céanna aici is a bhí ag [[Cill Dara]] nó ag [[Cluain Mhic Nóis]].&lt;ref name=farmer /&gt;  

Ba í Regnach (Reaghnach), deirfiúr Fhionnáin, banab [[Cill Reaghnach|Chill Reaghnach]], in aice le [[Beannchar]] i g[[Contae Dhoire]]. 

==Scoil Chluain Ioraird==
Bhí iomrá le scoil Chluain Ioraird ar ionad léinn le haoiseanna i ndiaidh bhás Fhionnáin, ach thug na Lochlannaigh ruathair uirthi, agus rinne tiarnaí Gaelacha níos mó dochair fós. Coinníodh corp Fhionnáin ann anuas go dtí 887, nuair a scriosadh an scrín.&lt;ref name=farmer /&gt; In 1206 d’aistrigh Easpag Rochfort Suí na Mí ó Chluain Ioraird go Troim. 

== Tagairtí ==
{{refbegin}}
* {{Citation | last=MacKillop  | first=Charles James  | year=1998  | title=A Dictionary of Celtic Mythology | publisher=Oxford }}.
{{refend}}
{{Reflist}}

=== Foinsí tánaisteacha ===
* Hughes, Kathleen. &quot;The Cult of St Finnian of Clonard from the Eighth to the Eleventh Century&quot;. ''Irish Historical Studies'' 9.33 (1954). Lgh 13–27.

=== Príomhfhoinsí ===
* ''Lives'' of St Finnian of Clonard
** Irish ''Life'', ed. Whitley Stokes, ''Lives of the Saints from the Book of Lismore''. Oxford, 1890. Vol. 2.
** ''Beatha'' Laidine in ''[[Codex Salmanticensis]]'' (fos. 83r–86v), eag. J. De Smedt and C. De Backer, ''Acta Sanctorum Hiberniae ex codice Salmanticensi''. Edinburgh et al., 1888. Cols 189–210.
** ''Beatha'' Laidine in Bodleian, Rawlinson MS B 485 (fos. 54–8), agus Rawlinson B 505 (fos. 156v–160v). Gan foilsiú.
** Elizabeth Hickey: ''The Irish Life of Saint Finnian of Clonard: master of the saints of Ireland. With a commentary for the general reader''. Hrsg.: Meath Archaeological and Historical Society. 1996, {{ISBN|978-0-9500332-7-3}}.

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.bartleby.com/210/12/122.html Butler, Alban. ''Lives of the Saints'', Vol. XII, 1866]
* [http://www.oodegr.com/english/biographies/arxaioi/Finnian_Clonard.htm The Venerable Finnian]

{{DEFAULTSORT:Fionnán Naomh}}
[[Catagóir:Naoimh na hÉireann‎]]
[[Catagóir:Básanna i 549]]
[[Catagóir:Dhá Aspal Déag na hÉireann]]
[[Catagóir:Fir]]</text>
      <sha1>o5l62oo1bx1t5airvot8qwxm4772ggk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cethairṡlicht Athgabálae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119341</id>
    <revision>
      <id>1321091</id>
      <parentid>1314290</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5033" sha1="iidkowhz51h1yb3cezf9p11xzwbhmv9" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Doiciméad}}

Is téacs dlí de chuid [[An Féineachas|An Fhéineachais]] é '''Ceatharshliocht Athghabhála'''  ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Cethairṡlicht Athgabálae'''''&lt;ref name=Eska/&gt;{{rp|xvii}}) ina bpléitear [[tochsal]], .i., urghabháil maoine chun fiach a aisghabháil.

Is é an dara dréacht é atá le fáil san ''[[Senchas Már]]''.

== Lámhscríbhinní ==
Ta dhá lámhscríbhinn ar marthain le téacs beagnach iomlán de ''Cethairṡlicht Athgabálae'', ach amháin an deireadh ar iarraidh: ([[British Library]] LS Harley 432 agus [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|CnaT]] LS 1336).  Faightear i roinnt lámhscríbhinní eile idir gluaiseanna agus léargais.&lt;ref name=Breatnach/&gt;{{rp|287}}

== Ábhair ==
Is é ''Cethairṡlicht Athgabálae'' an dara dréacht sa cnuasach dlí, an ''Senchas Már'', díreach tar éis an réamhrá.&lt;ref name=Breatnach&gt;{{cite book |last=Breatnach |first=Liam |title=A Companion to the ''Corpus Iuris Hibernici'' |series=Early Irish Law Series |volume=5 |location=Baile Átha Cliath |publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |date=2005 }}&lt;/ref&gt;{{rp|286}}  Meastar de ghnáth gur as deireadh na seachtú haoise nó tús na hochtú é an Senchas Már.&lt;ref name=Eska&gt;{{cite book |last=Eska |first=Charlene M. |title=Lost and Found in Early Irish Law: ''Aidbred'', Heptad 64, and ''Muirbretha'' |publisher=Brill |location=Leiden / Boston |series=Medieval Law and its Practice |volume=36 |date=2022 }}&lt;/ref&gt;{{rp|33}} 

Pléitear {{lang|sga|athgabál}} nó tochsal in ''Cethairṡlicht Athgabálae''.  Bhíodh córas [[tochsal|tochsail]] láidir san Fhéineachas, a chuir na Sasanaigh faoi bhrú i ndiaidh [[Ionradh na Normannach ar Éirinn|a n-ionraidh]].&lt;ref name=KellyGuide&gt;{{cite book |last=Kelly |first=Fergus |title=A Guide to Early Irish Law |series=Early Irish Law Series |volume=3 |location=Baile Átha Cliath |publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |date=1988 }}&lt;/ref&gt;{{rp|177}}  Dar le [[D. A. Binchy]], luíonn an córas tochsail Sean-Ghaelach idir gabháil ársa gan srian (.i., gan nós imeachta dlíthiúil) agus córais státrialaithe níos deireanaí (cosúil le [[Dlí Coiteann]]).&lt;ref name=Binchy/&gt;{{rp|22-24}}  Ceadaítear in ''Cethairṡlicht Athgabálae'' ní amháin beostoc ach fosta, go huathúil san Fhéineachas, talamh, daoine agus maoin eile a ghabháil.&lt;ref name=KellyGuide/&gt;{{rp|179}}  Tá srianta ann, mar sin féin, mar shampla, is féidir le féichiúnaí moill a lorg, má tá gnó práinneach aige.  De dheasca na gcastachtaí, molltar in ''Cethairṡlicht Athgabálae'' go bhfostaí gearánaí dlíodóir, a ghearrfadh mar tháille trian amháin de luach na maoine faoi thochsal.&lt;ref name=KellyGuide/&gt;{{rp|179}}

In ''Cethairṡlicht Athgabálae'', leagtar amach nós imeachta foirmiúil an tochsail:&lt;ref name=KellyGuide/&gt;{{rp|178-179}}
* fógra foirmiúil
* tréimhse moille chun a ligint don fhéichiúnaí a fhiach a aisíoc
* forghéilleadh céimnitheach maoine.

Leagtar amach in ''Cethairṡlicht Athgabálae'' cén tochsail ceart is cuí d'aicmí áirithe daoine.  Mar shampla, i measc gairmithe, déantar gan mhaith a gcuid uirlisí, agus i measc iad faoi dhaoirse, amhail is sclábhaí, ceadaítear don chreidiúnaí srian a chur lena gcuid gluaiseachta agus bia, go dtí go n-íocann a thiarna an fiach.&lt;ref name=KellyGuide/&gt;{{rp|181-182}} 

Dar le [[Robin Stacey]], tá an oiread sin sraitheanna teangan in ''Cethairṡlicht Athgabálae'' gur saghas stair an Féineachais atá ann.&lt;ref name=Stacey&gt;{{cite book |last=Stacey |first=Robin Chapman |title=Dark Speech: The Performance of Law in Early Ireland |url=https://archive.org/details/darkspeechperfor00robi |publisher=University of Pennsylvania Press |location=Pennsylvania, PA |date=2007}}&lt;/ref&gt;{{rp|21}}  Mar shampla, cé nach bhfuil ach ceithre sliocht sa teideal, pléitear cúig cinn sa téacs, mar thoradh na forbartha déanaí de chineál tochsail do mhná.  Rinne an tiomsaitheoir den 7ú-haois iarracht é seo a thuiscint, ag tabhairt fiche gluais éagsúla ar an teideal, mícheart gach aon cheann acu.&lt;ref name=Binchy&gt;{{cite journal |last=Binchy |first=D. A. |title=Distraint in Irish Law |date=1973 |journal=[[Celtica (iriseán)|Celtica]] |volume=10 |pages=22–71}}&lt;/ref&gt;{{rp|28, 57}}

== Tuilleadh le léamh ==
* ''Ancient Laws of Ireland''. Baile Átha Cliath: Stationery Office. Iml. 1, ll. 65-305 agus Iml. 2, ll. 3-119.8 (eagrán agus aistriúchán Béarla de ''Cethairṡlicht Athgabálae'')
* {{cite book |last=Binchy |first=D. A. |title=[[Corpus Iuris Hibernici]] ''(6 iml.)'' |date=1978 |publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |location=Baile Átha Cliath}} 352.2-422.36; 1897.16-1904.16. (eagrán dioplómatúilí).
* {{cite journal |last=Smith |first=Amy |title=A note on ''Cethairṡlicht Athgabálae'' |journal=[[Celtica (iriseán)|Celtica]] |volume=26 |date=2010 |pages=161–170 }}

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Dlí luath na hÉireann}}
[[Catagóir:An Féineachas]]</text>
      <sha1>iidkowhz51h1yb3cezf9p11xzwbhmv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gabháil chine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119472</id>
    <revision>
      <id>1321135</id>
      <parentid>1268549</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T08:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1098" sha1="qklyrysgs71cn269rxyiq5iwg39uh2d" xml:space="preserve">Córas [[tionacht talún]] bunaithe ar oidhreacht inroinnte ba ea '''gabháil chine''',&lt;ref&gt;[https://www.tearma.ie/q/Gavelkind Gavelkind], ''gabháil chine'', téarma.ie&lt;/ref&gt; go háirithe i [[Dlí Ceilteach|nDlí Ceilteach]] i [[Éire|nÉirinn]] agus sa [[an Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]], agus chomh maith in [[Kent]] i Sasana.
&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=0ogOAAAAQAAJ&amp;dq=gavail-kinne&amp;pg=PA223 ''Collectanea de Rebus Hibernicus'', Iml. 1]&lt;/ref&gt;

Le himeacht ama, baineadh an téarma seo le gach cleachtas tionachta agus oidhreachta, inar roinneadh réadmhaoin go cothrom idir mhic agus oidhrí eile.&lt;ref&gt;{{Cite book
| first=A. S. 
| last=Esmonde Cleary
| title=The Ending of Roman Britain
| url=https://archive.org/details/endingofromanbri0000esmo_u1a7
| publisher=Barnes and Noble
| location=Savage, Maryland
| year=1990
| isbn=0-389-20893-0
| page=364
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{lua idirlín 
| url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/gavelkind
| teideal=Gavelkind
| foilsitheoir=Webster's Dictionary
| dáta-rochtana=24ú Lúnasa 2012
}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{síol}}</text>
      <sha1>qklyrysgs71cn269rxyiq5iwg39uh2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abhainn na Mainistreach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119757</id>
    <revision>
      <id>1321057</id>
      <parentid>1271234</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5018" sha1="o6nqx9fqtiw4biimz9a3oo8kti64env" xml:space="preserve">{{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}}

Is [[tréig-abhainn]] na [[an tSionainn|Sionainne]] í '''Abhainn na Mainistreach''' ({{lang-en|Abbey River}}&lt;ref&gt;{{Logainm|1416774| Abhainn na Mainistreach}}&lt;/ref&gt;) a shíleann ó thoir agus ó dheas timpeall [[Oileán an Rí]] i gcathair [[Luimneach|Luimnigh]]. Casann sí arís leis an Sionainn ag [[Oileán Gheata Ifrinn]],&lt;ref&gt;{{cite book 
| last=Simms 
| first=J.G. 
| date=1986 
| title=War and Politics in Ireland, 1649-1730
| url = https://books.google.com/books?id=J_mhTDua9-kC&amp;pg=PA22
| page=22 
| location=Londain 
| publisher=Hambledon Press 
| isbn=978-0907628729 
| access-date=23ú Deireadh Fómhair 2013
| quote='' The Shannon divides at Limerick; a branch, called the Abbey river, makes an island which was called the King's Island.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{lua idirlín  
| url = http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-2141679&amp;fid=1641&amp;c=ireland 
| teideal=Abbey River, Ireland 
| dáta=5ú Bealtaine 1998 
| suíomh=Geographical Names 
| foilsitheoir=National Geospatial-Intelligence Agency, Bethesda, Maryland, US 
| dátarochtana=23ú Deireadh Fómhair 2013 
| archive-date=29ú Deireadh Fómhair 2013 
| archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193202/http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-2141679&amp;fid=1641&amp;c=ireland 
| url-status=live
}}&lt;/ref&gt; nach bhfeictear ach ag lag trá.&lt;ref&gt;{{lua idirlín
| teideal=Changing Customs and Hunt
| url=http://www.limerickcity.ie/media/Hunt010.pdf
| url-status=live
| dátarochtana=31d Bealtaine 2016
| suíomh=www.limerickcity.ie
| archive-date=16 October 2014
| archive-url=https://web.archive.org/web/20141016021217/http://www.limerickcity.ie/media/Hunt010.pdf
| archivedate=16 Deireadh Fómhair 2014
| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016021217/http://www.limerickcity.ie/media/Hunt010.pdf
}}&lt;/ref&gt;  Téann na droichid a leanas trasna na habhann: Droichead na Mainistreach, Droichead Baal, Droichead na Canálach, Droichead Mhaitiú, Droichead Uí Dhuibhir agus Cosdhroichead Síbhéalta Uí Allmhuráin.  Ainmníodh an abha as an iar-Mhainistir Phroinsiasach in aice léi.

== Stair ==
Óir go raibh Oileán na Rí timpeallaithe ag an Sionainn agus Abhainn na Mainistreach, bhí sé sách éasca é a chosaint.  Bunaíodh Luimneach ann ag [[Lochlannaigh]] sa naoú haois.&lt;ref&gt;{{cite book 
| editor=Seán Duffy 
| date=1d Nollaig 2004 
| title=Medieval Ireland: An Encyclopedia 
| url=https://archive.org/details/medievalirelande0000unse
| page=[https://archive.org/details/medievalirelande0000unse/page/458 458]
| publisher=CRC Press
| isbn=0203502671
| quote='' Viking raiding parties used the Shannon from the 830s,  attacking churches along its route and, by mid-century, had established a settlement at Limerick, building a fortress on [[Inis Sibtond]].  It was a very strategic site, protected from the west by the Shannon and elsewhere by the Abbey River.
}}&lt;/ref&gt;  Bhí ról riachtanach ag an abhainn ó shin i leith, go háirithe le linn [[Léigear Luimnigh (1650–51)|léigear 1650]] [[Cromail in Éirinn 1649-1650|Chromail]],&lt;ref&gt;{{cite book 
| last=Lenihan
| first=Maurice 
| date=1866 
| title=Limerick; Its History and Antiquities, Ecclesiastical, Civil, and Military: From the Earliest Ages, with Copious Historical, Archaeological, Topographical, and Genealogical Notes
| url = https://books.google.com/books?id=1_Y9AAAAcAAJ&amp;q=abbey%20river%20siege%20ireton&amp;pg=PA175
| page=175 
| location=Baile Átha Cliath 
| publisher=Hodges, Smith, and Company
| asin=B00ECCBH5Y
| access-date=27ú Deireadh Fómhair 2013
}}&lt;/ref&gt; agus [[Léigear Luimnigh (1691)|léigear 1691]] sa {{h|Cogadh an Dá Rí}}.&lt;ref&gt;{{cite book 
| last=Burke 
| first=James 
| editor-first= Pádraig
| editor-last=Lenihan 
| title=Conquest and resistance: war in seventeenth-century Ireland 
| foilsitheoir=Brill Academic Publishers
| date=1d Lúnasa 2001
| pages=286
| chapter=Siege Warfare in Seventeenth Century Ireland 
| isbn=978-9004117433
| quote='' Clearly it was [[Godert de Ginkell, 1st Earl of Athlone|Ginkel’s]] intention to launch an amphibious assault over the Abbey and then cross the boggy ground to the breach…. Such an assault would present many dangers. The river was not fordable and a bridge would have to be constructed under fire.
}}&lt;/ref&gt;

== Seandálaíocht ==
Go luath sna 2000í, fuarthas roinnt déantán stairiúil tar éis don abhainn a taosctha, ina measc: séala Caladh Luimnigh; buamaí moirtéir slána as na 1690í; agus déantán cré-umha Lochlannach, c. 1000.&lt;ref&gt;{{lua idirlín 
| sloinne=McLaughlin
| ainm=Brian
| teideal=Archaeological finds dug up during drainage works on display
|url=https://www.irishtimes.com/news/archaeological-finds-dug-up-during-drainage-works-on-display-1.1062299|access-date=2021-11-04
| suíomh=The Irish Times
| teanga=en
}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{An tSionainn}}
{{Síol-tír-ie}}

{{DEFAULTSORT:Mainistreach}}
[[Catagóir:Craobh-aibhneacha na Sionainne]]
[[Catagóir:Aibhneacha Chontae Luimnigh]]</text>
      <sha1>o6nqx9fqtiw4biimz9a3oo8kti64env</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Loch Dhoire an Chláir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119830</id>
    <revision>
      <id>1321112</id>
      <parentid>1274595</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6325" sha1="g0x0viljg5drihy2dhuajeg1w3lexiq" xml:space="preserve">{{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}}

Is loch [[fionnuisce]] é ''' Loch Dhoire an Chláir,'''&lt;ref name=logainm /&gt; suite ag an mbealach isteach chun Ghleann Eidhneach i [[Conamara]], [[Contae na Gaillimhe]].

== Tíreolaíocht ==
Tá Loch Dhoire an Chláir suite tuairim is {{convert|20|km|0|abbr=on}} taobh thoir den [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|Chlochán]] ar an mbóthar [[N59]].  Tá na [[Beanna Beola]] ar an taobh thuaidh, le [[Binn Doire Chláir]] suite os cionn an locha féin.  

Soláthraítear an loch ó aibhneacha as [[Loch Eidhneach]], é féin soláthraithe ag roinnt aibhneacha sa cheantar, ina measc go príomhach [[Abhainn Ghleann Eidhneach]] (a éiríonn go hard thuas sa ghleann ar fhána [[An Bhinn Bhán|na Binne Báine]] agus [[Binn Dhubh|Binne Duibhe]]) agus [[Abhainn Tuairín Uí Chuanna]].&lt;ref name=&quot;Dillon30&quot; /&gt;  Sreabhann an loch féin i [[Loch Bhaile na hInse]] isteach, áit a ritheann sé leis [[An Abhainn Mhór, Contae Mhaigh Eo (Iorras)|An Abhainn Mhór]] agus uaidh sin chuig [[Cuan na Beirtrí Buí]].&lt;ref name=&quot;Dillon30&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fi&quot;/&gt;

== Iascaireacht ==
Tá clú ag Loch Dhoire an Chláir as ucht a chuid iascaireachta, agus [[bradán]] agus [[breac geal]] le fáil ann.  Téitear ag iascaireacht ar &quot;Butaí&quot; (.i. céanna fada amach ón mbruach), go háirithe Buta Dhoire an Chláir Butts, Buta Ghleann Dá Loch agus ''Greenpoint Butts''.  Tá an loch agus na cearta iascaireachta i seilbh na gcraobhacha áitiúla.&lt;ref name=&quot;fi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;peter1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;peter2&quot; /&gt;

== Ceantar ardscéimhe ==
Is ceantar mór le rá é Loch Dhoire an Chláir mar áit fhíorálainn.  Tá radharcanna uaidh ar Ghleann Chóchan sna Beanna Beola agus na sléibhte de chuid [[Beanna Beola|Chrú Capaill Ghleann Chóchan]], siúlóid 16–km a thógann 8–9 n-uair, agus a mheastar gurb é i measc na slite cnocadóireachta is fearr i nÉirinn.&lt;ref name=&quot;Dillon30&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Helen34&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;it&quot; /&gt;

== Gailearaí ==
&lt;gallery mode=packed heights=150&gt;

File:Derryclare Lough, Twelve Bens.jpg | [[Binn Doire Chláir]] (lár), [[Binn an Choire]] (clé), agus [[Binn Bhubh]] (clé ar fad)

File:Derryclare Horseshoe, Connemara, Ireland.jpg | Binn Doire Chláir le [[Beanna Beola|Crú Capaill Ghleann Chóchan]] i scamall

File:Derryclare Lake, Connemara.jpg | Radharc ar Chrú Capaill Ghleann Chóchan ó Loch Dhoire an Chláir
&lt;/gallery&gt;

== Tuilleadh le léamh ==
* {{cite book | last1 = Fairbairn | first1 = Helen | title = Ireland's Best Walks: A Walking Guide | url = https://archive.org/details/irelandsbestwalk0000fair | publisher = Collins Press | isbn = 978-1848892118 | year = 2014}}
* {{cite book  | last1 = Dillion | first1 = Paddy  | title = Connemara: Collins Rambler's guide | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0002201216 | year = 2001 }}
* {{cite book | last1 = Dillion | first1 = Paddy | title = The Mountains of Ireland: A Guide to Walking the Summits | publisher = Cicerone | isbn = 978-1852841102 | year = 1993 }}
* {{cite book | author=Peter O'Reilly | title=TROUT &amp; SALMON RIVERS OF IRELAND - An Angler's Guide | url=https://archive.org/details/troutsalmonriver0000pete_o7e2 | year= 1993 | isbn = 978-1873674093 | publisher = Merlin Unwin }}

== Féach freisin ==
* [[Loch Eidhneach]]
* Na [[Beanna Beola]]
* [[Cnoc Maol Réidh]], sliabhraon mór sa Chaoláire Rua
* [[Sléibhte Mhám Toirc]], sliabhraon mór i gConamara
* [[Liosta Sléibhte na hÉireann]]
* [[Liosta Lochanna na hÉireann]]
{{clear}}

== Tagairtí ==
{{reflist|refs =

&lt;ref name=logainm&gt;{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/1167326 | teideal = Loch Dhoire an Chláir/Derryclare Lough | work = [[logainm.ie]] | foilsitheoir = logainm.ie | dátarochtana = 27ú Nollaig 2015}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--ref name=EPA&gt;{{cite report | last1 = Free | first1 = Gary | last2 = Little | first2 = Ruth | last3 = Tierney | first3 = Deirdre | last4 = Donnelly | first4 = Karol | last5 = Caroni | first5 = Rossana | name-list-style = amp | url = https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=17 | title = A Reference Based Typology and Ecological Assessment System for Irish Lakes | date = 2006 | pages = 11 | publisher = [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)]] | access-date = 12 October 2022}}&lt;/ref--&gt;

&lt;ref name=&quot;fi&quot;&gt;{{lua idirlín | url = http://www.fishinginireland.info/salmon/west/inagh.htm | teideal=Ballynahinch Fishery / Lough Inagh Fishery | foilsitheoir = Fishing in Ireland | dátarochtana = 1 August 2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;peter1&quot;&gt;{{cite book | author=Peter O'Reilly | title=TROUT &amp; SALMON RIVERS OF IRELAND - An Angler's Guide | url=https://archive.org/details/troutsalmonriver0000pete_o7e2 | year= 1993 | isbn = 978-1873674093 | publisher = Merlin Unwin }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;peter2&quot;&gt;{{lua idirlín | url=http://irelandflyfishing.com/the-fishing/loughs/derryclare-lough-lough-inagh/ | teideal = The Great Fishing Houses of Ireland: DERRYCLARE LOUGH &amp; LOUGH INAGH | dátarochtana = 1d Lúnasa 2019 | údar = Peter O'Reilly | foilsitheoir = Ireland Fly Fishing}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dillon30&quot;&gt;{{cite book | last1 = Dillion | first1 = Paddy | title = Connemara: Collins Rambler's guide | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0002201216 | year = 2001 | quote=Walk 30: Gleann Chóchan Horseshoe | url=http://www.paddydillon.co.uk/guidebook/ramblers-guide-connemara/}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Helen34&quot;&gt;{{cite book | title=Ireland's Best Walks: A Walking Guide (Walking Guides) | url=https://archive.org/details/irelandsbestwalk0000fair | author=Helen Fairbairn | publisher=Collins Press | date=30 December 2014 | isbn=978-1848892118| quote='' ROUTE 34: The Glencoaghan Horseshoe.  A true classic}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;it&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/travel/a-walk-for-the-weekend-the-twelve-bens-of-connemara-are-a-hard-walk-but-worth-it-1.2693403 | údar=Tony Doherty | dáta=22a Meitheamh 2016 | nuachtán=[[Irish Times]] | teideal=A walk for the weekend: The Twelve Bens of Connemara are a hard walk but worth it | quote='' Even if you had to crawl across bogs to get to them, it would be worth it as the nine peaks which form the Glencoaghan Horseshoe provide some of the most exhilarating mountaineering on this island.}}&lt;/ref&gt;}}

{{DEFAULTSORT:Doire an Chlair, Loch}}
[[Catagóir:Lochanna Chontae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>g0x0viljg5drihy2dhuajeg1w3lexiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Loch Eidhneach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119865</id>
    <revision>
      <id>1321096</id>
      <parentid>1274587</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7164" sha1="6euop7odkmz2nladl7yfrreok52ncty" xml:space="preserve">{{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}}

Is loch [[fionnuisce]] é ''' Loch Eidhneach'''&lt;ref name=&quot;logainm&quot;/&gt; suite sa Ghleann Eidhneach i g[[Conamara]], [[Contae na Gaillimhe]].

== Tíreolaíocht ==
Tá Loch Eidhneach suite {{convert|23|km|0|abbr=on}} taobh thoir den[[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|Chlochán]] ar an bóthar [[R344]] i nGleann Eidhneach.  Tá na [[Beanna Beola]] suite taobh thiar, le [[Doire an Chláir]] {{convert|677|m|ft}} agus [[Binn an Choire]] {{convert|711|m|ft}} díreach os cionn an locha.  Tá an chuid is mó de {{h|Sléibhte Mhám Toirc}} ar an taobh thiar, leis an ndá bhinn is airde [[Leitir Breacáin]] {{convert|677|m|ft}} agus [[Binn idir an Dá Log]] {{convert|702|m|ft}}, fosta is cionn an locha&lt;ref name=&quot;phelan10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dillon30&quot; /&gt;

Soláthraítear Loch Eidhneach ag roinnt sruthán, ina measc go príomhach [[Abhainn Ghleann Eidhneach]] (a éiríonn go hard thuas sa ghleann ar fhána [[An Bhinn Bhán|na Binne Báine]] agus [[Binn Dhubh|Binne Duibhe]]) agus [[Abhainn Tuairín Uí Chuanna]].&lt;ref name=&quot;Dillon30&quot; /&gt;  Tar éis dó a sreabhadh i Lough Eidhneach isteach, sreabhann an abhainn i [[Loch Dhoire an Chláir]] isteach, agus as sin isteach i [[Loch Bhaile na hInse]], air a ritheann sé leis [[An Abhainn Mhór, Contae Mhaigh Eo (Iorras)|an nAbhainn Mhór]] agus sa deireadh i [[Cuan na Beirtrí Buí]] isteach.&lt;ref name=&quot;Dillon30&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fi&quot; /&gt;

== Iascaireacht ==
Tá clú ag Loch Eidhneach mar ionad iascaireachta, agus ann [[bradán]] agus [[breac geal]], go formhór le báid.&lt;ref name=&quot;peter1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;peter2&quot; /&gt;

Tá an loch agus na cearta iascaireachta i seilbh na gcraobhacha iascaireachta áitiúla sa ghleann.&lt;ref name=&quot;fi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;peter1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;peter2&quot; /&gt;

== Ceantar ardscéimhe ==
Is ceantar mór le rá é Loch Eidhneach mar áit fhíorálainn.  Ar an taobh thiar, tá radharcanna ar an g[[coire]] mór domhain idir Doire an Chláir agus Binn an Choire, chomh maith leis an coire is lú idir Binn an Choire agus Binn an Choire ''North Top''.&lt;ref name=&quot;phelan10&quot; /&gt;  Tá radharcanna an dusta ar Choill Dhoire an Chláir agus ar Anaclann Dúlra Dhoire an Chláir, suite ag bun an dá chóiré áit a bhuaileann siad le chéile ag an loch.&lt;ref name=&quot;gsi&quot; /&gt;

Ag an gceann is faide ó thuaidh an locha, díreach in aice le [[Binn an Choire Bhig]] ({{convert|577|m|ft}}), tá radharcanna ar Ghleann Eidhneach.  Téitear ag ailleadóireacht ar an mballa theas den ghleann ar ''Carrot Ridge.''  Ag barr an ghleanna, faightear an {{h|Binn Dhubh}} ({{convert|696|m|ft}}) agus an mullach is airde sna [[Beanna Beola]], [[an Bhinn Bhán]] ({{convert|729|m|ft}}).&lt;ref name=&quot;phelan10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dillon30&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Helen34&quot; /&gt;

== Gailearaí ==
&lt;gallery mode=packed heights=110&gt;

File:Derryclare, Bencorr &amp; Benbaun from lower south ridge of Letterbreckaun.jpg|Loch Eidhneach feicthe ó [[Leitir Breacáin]], le [[Doire an Chláir]] (clé), [[Binn an Choire]] (lár) and [[An Bhinn Bhán]] (deis)

File:Twelve Bens across Lough Inagh.jpg|'' [[Doire an Chláir]] (clé), [[Binn an Choire]] (lár), Binn an Choire ''North Top'' (deis) agus dhá chóiré ar Log an Choire

File:Lough Inagh, Inagh Valley from Letterbreckaun.jpg|Loch Eidhneach agus na [[Beanna Beola]], feicthe ó [[Sléibhte Mhám Toirc]]

File:Lough Inagh, Connemara, Ireland.jpg |'' Loch Eidhneach agus [[Cnoc Lios Uachtair]] (back, right), viewed from [[An Bhinn Bhán|Knockpasheemore]]

File:Twelve Bens from Lough Inagh.jpg|Ag féachaint siar ar Loch Eidhneach go dtí [[Doire an Chláir]] agus [[Binn an Choire]]–Binn an Choire ''North Top'' agus Log an Choire
&lt;/gallery&gt;

== Tuilleadh le léamh ==
* {{cite book | last1 = Fairbairn | first1 = Helen | title = Ireland's Best Walks: A Walking Guide | url = https://archive.org/details/irelandsbestwalk0000fair | publisher = Collins Press | isbn = 978-1848892118 | year = 2014}}
* {{cite book | last1 = Dillion   | first1 = Paddy | title = Connemara: Collins Rambler's guide | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0002201216 | year = 2001 }}
* {{cite book | last1 = Dillion | first1 = Paddy | title = The Mountains of Ireland: A Guide to Walking the Summits | publisher = Cicerone | isbn = 978-1852841102 | year = 1993 }}
* {{cite book | author=Peter O'Reilly | title=TROUT &amp; SALMON RIVERS OF IRELAND - An Angler's Guide | url=https://archive.org/details/troutsalmonriver0000pete_o7e2 | year= 1993 | isbn = 978-1873674093 | publisher = Merlin Unwin }}

== Féach freisin ==
* [[Loch Dhoire an Chláir]]
* Na [[Beanna Beola]]
* [[Cnoc Maol Réidh]], sliabhraon mór sa Chaoláire Rua
* [[Sléibhte Mhám Toirc]], i gConamara
* [[Liosta Shléibhte na hÉireann]]
* [[Liosta Lochanna na hÉireann]]

== Tagairtí ==
{{reflist|refs =

&lt;ref name=logainm&gt;{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/en/1166356 | teideal = Loch Eidhneach | dátarochtana = 1d Lúnasa 2019 | foilsitheoir = [[logainm.ie]]
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;fi&quot;&gt;{{lua idirlín | url = http://www.fishinginireland.info/salmon/west/inagh.htm | teideal = Ballynahinch Fishery / Lough Binn an Choire Bhig Fishery | foilsitheoir = Fishing in Ireland | dátarochtana = 1d Lúnasa 2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;peter1&quot;&gt;
{{cite book | author = Peter O'Reilly | title = TROUT &amp; SALMON RIVERS OF IRELAND - An Angler's Guide | year= 1993 | isbn = 978-1873674093 | publisher = Merlin Unwin | url = https://www.amazon.com/TROUT-SALMON-RIVERS-IRELAND-Anglers/dp/1873674090 | accessdate = 1 August 2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;peter2&quot;&gt;
{{lua idirlín | url = http://irelandflyfishing.com/the-fishing/loughs/derryclare-lough-lough-inagh/ | teideal = The Great Fishing Houses of Ireland: DERRYCLARE LOUGH &amp; LOUGH INAGH | dátarochtana = 1d Lúnasa 2019 | údar = Peter O'Reilly | foilsitheoir = Ireland Fly Fishing}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;phelan10&quot;&gt;
{{cite book | author=Paul Phelan | year=2011 | title=Connemara &amp; Mayo - A Walking Guide: Mountain, Coastal &amp; Island Walks | publisher=Collins Press | isbn=978-1848891029 | url=https://www.amazon.co.uk/Connemara-Mayo-Walking-Mountain-Coastal/dp/1848891024 | quote=Route 10: Derryclare and Bencorr}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;gsi&quot;&gt;
{{lua idirlín | url = https://www.npws.ie/sites/default/files/protected-sites/synopsis/SY002031.pdf | teideal = The Twelve Bens/Garraun Complex SAC | dáta = 2017 | dátarochtana = 29ú Iúil 2019 | foilsitheoir = [[Department of Culture, Heritage and the Gaeltacht]] | quote = Site Code: 002031}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dillon30&quot;&gt;
{{cite book | last1 = Dillion  | first1 = Paddy | title = Connemara: Collins Rambler's guide | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0002201216 | year = 2001 | quote=Walk 30: Gleann Chóchan Horseshoe | url = http://www.paddydillon.co.uk/guidebook/ramblers-guide-connemara/}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Helen34&quot;&gt;
{{cite book | url = https://www.amazon.com/Irelands-Best-Walks-Walking-Guides/dp/184889211X | title = Ireland's Best Walks: A Walking Guide (Walking Guides) | author = Helen Fairbairn | publisher = Collins Press | date = 30 December 2014 | isbn = 978-1848892118 | quote = ROUTE 34: The Glencoaghan Horseshoe. A true classic}}&lt;/ref&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Eidhneach, Loch}}
[[Catagóir:Lochanna Chontae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>6euop7odkmz2nladl7yfrreok52ncty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann</title>
    <ns>2</ns>
    <id>120482</id>
    <revision>
      <id>1320984</id>
      <parentid>1317972</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T14:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>25319</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>1320984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67620" sha1="53gnj90dbskplvy7q7gc4qqhzipxpkw" xml:space="preserve">== Contaetha na hÉireann -- ==
:'' Féach [[Contaetha na hÉireann]]

=== Reatha ===
{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel ?province ?provinceLabel
WHERE {
  VALUES ?countyType { wd:Q179872 wd:Q1317848 }  # county of Ireland or Northern Ireland
  ?item wdt:P31 ?countyType.

  OPTIONAL {
    ?item wdt:P131 ?province.
    ?province wdt:P31 wd:Q202156.  # province of Ireland
  }

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;[AUTO_LANGUAGE],en,ga&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number, item:Qid, label:Contae, P131:Cúige
}}
{| class='wikitable sortable'
! number
! Qid
! Contae
! Cúige
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[:d:Q189592|Q189592]]
| [[Contae Aontroma]]
| [[Tuaisceart Éireann]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[:d:Q192761|Q192761]]
| [[Contae Ard Mhacha]]
| [[Tuaisceart Éireann]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[:d:Q181882|Q181882]]
| [[Contae Cheatharlach]]
| [[Cúige Laighean]]&lt;br/&gt;[[Réigiún an Oirdheiscirt]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[:d:Q187402|Q187402]]
| [[Contae an Chabháin]]
| [[Cúige Uladh]]&lt;br/&gt;[[Réigiún na Teorann]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[:d:Q181862|Q181862]]
| [[Contae an Chláir]]
| [[Cúige Mumhan]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[:d:Q162475|Q162475]]
| [[Contae Chorcaí]]
| [[Cúige Mumhan]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[:d:Q179424|Q179424]]
| [[Contae Dhún na nGall]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[:d:Q190684|Q190684]]
| [[Contae an Dúin]]
| [[Tuaisceart Éireann]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[:d:Q190678|Q190678]]
| [[Contae Fhear Manach]]
| [[Tuaisceart Éireann]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[:d:Q169923|Q169923]]
| [[Contae na Gaillimhe]]
| [[Cúige Chonnacht]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[:d:Q184469|Q184469]]
| [[Contae Chiarraí]]
| [[Cúige Mumhan]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[:d:Q173332|Q173332]]
| [[Contae Chill Dara]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[:d:Q180231|Q180231]]
| [[Contae Chill Chainnigh]]
| [[Cúige Laighean]]&lt;br/&gt;[[Réigiún an Oirdheiscirt]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[:d:Q55299|Q55299]]
| [[Contae Laoise]]
| [[Cúige Laighean]]&lt;br/&gt;[[Réigiún Lár na Tíre]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[:d:Q107397|Q107397]]
| [[Contae Liatroma]]
| [[Cúige Chonnacht]]&lt;br/&gt;[[Réigiún na Teorann]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[:d:Q178283|Q178283]]
| [[Contae Luimnigh]]
| [[Cúige Mumhan]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[:d:Q192208|Q192208]]
| [[Contae Dhoire]]
| [[Tuaisceart Éireann]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[:d:Q186220|Q186220]]
| [[Contae an Longfoirt]]
| [[Cúige Laighean]]&lt;br/&gt;[[Réigiún Lár na Tíre]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[:d:Q183539|Q183539]]
| [[Contae Lú]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[:d:Q178626|Q178626]]
| [[Contae Mhaigh Eo]]
| [[Cúige Chonnacht]]
|-
| style='text-align:right'| 21
| [[:d:Q183544|Q183544]]
| [[Contae na Mí]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[:d:Q184760|Q184760]]
| [[Contae Mhuineacháin]]
| [[Cúige Uladh]]
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[:d:Q184445|Q184445]]
| [[Contae Uíbh Fhailí]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[:d:Q179437|Q179437]]
| [[Contae Ros Comáin]]
| [[Cúige Chonnacht]]
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[:d:Q179325|Q179325]]
| [[Contae Shligigh]]
| [[Cúige Chonnacht]]
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[:d:Q192229|Q192229]]
| [[Contae Thír Eoghain]]
| [[Tuaisceart Éireann]]
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[:d:Q184594|Q184594]]
| [[Contae Phort Láirge]]
| [[Cúige Mumhan]]
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[:d:Q182633|Q182633]]
| [[Contae na hIarmhí]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 29
| [[:d:Q184599|Q184599]]
| [[Contae Loch Garman]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 30
| [[:d:Q182591|Q182591]]
| [[Contae Chill Mhantáin]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 31
| [[:d:Q4169280|Q4169280]]
| ''[[:d:Q4169280|Cathair Átha Cliath]]''
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 32
| [[:d:Q538417|Q538417]]
| [[Dún Laoghaire-Ráth an Dúin]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 33
| [[:d:Q520000|Q520000]]
| [[Fine Gall]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 34
| [[:d:Q1076424|Q1076424]]
| [[Contae Thiobraid Árann Thuaidh]]
| [[Contae Thiobraid Árann]]&lt;br/&gt;[[Réigiún an Lár-Iarthair]]
|-
| style='text-align:right'| 35
| [[:d:Q822865|Q822865]]
| [[Contae Átha Cliath Theas]]
| [[Cúige Laighean]]
|-
| style='text-align:right'| 36
| [[:d:Q1076415|Q1076415]]
| [[Contae Thiobraid Árann Theas]]
| [[Contae Thiobraid Árann]]&lt;br/&gt;[[Réigiún an Oirdheiscirt]]
|}
{{Wikidata list end}}

=== Stairiúla ===
{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel ?county ?countyLabel
WHERE {
  
  ?item wdt:P31 wd:Q179872.
  ?item wdt:P7959 ?county.
           
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;[AUTO_LANGUAGE],en,ga&quot;. }
}
ORDER BY ?countyLabel
| columns = number, P7959:Contae stairiúil, ?countyLabel:???, label:Contae, item:Qid
}}
{| class='wikitable sortable'
! number
! Contae stairiúil
! ???
! Contae
! Qid
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Contae Cheatharlach]]
| County Carlow
| [[Contae Cheatharlach]]
| [[:d:Q181882|Q181882]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Contae an Chabháin]]
| County Cavan
| [[Contae an Chabháin]]
| [[:d:Q187402|Q187402]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Contae an Chláir]]
| County Clare
| [[Contae an Chláir]]
| [[:d:Q181862|Q181862]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Contae Chorcaí]]
| County Cork
| [[Contae Chorcaí]]
| [[:d:Q162475|Q162475]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Contae Dhún na nGall]]
| County Donegal
| [[Contae Dhún na nGall]]
| [[:d:Q179424|Q179424]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Contae Bhaile Átha Cliath]]
| County Dublin
| [[Fine Gall]]
| [[:d:Q520000|Q520000]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Contae Bhaile Átha Cliath]]
| County Dublin
| [[Dún Laoghaire-Ráth an Dúin]]
| [[:d:Q538417|Q538417]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Contae Bhaile Átha Cliath]]
| County Dublin
| [[Contae Átha Cliath Theas]]
| [[:d:Q822865|Q822865]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Contae Bhaile Átha Cliath]]
| County Dublin
| ''[[:d:Q4169280|Cathair Átha Cliath]]''
| [[:d:Q4169280|Q4169280]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Contae na Gaillimhe]]
| County Galway
| [[Contae na Gaillimhe]]
| [[:d:Q169923|Q169923]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[Contae Chiarraí]]
| County Kerry
| [[Contae Chiarraí]]
| [[:d:Q184469|Q184469]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Contae Chill Dara]]
| County Kildare
| [[Contae Chill Dara]]
| [[:d:Q173332|Q173332]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[Contae Chill Chainnigh]]
| County Kilkenny
| [[Contae Chill Chainnigh]]
| [[:d:Q180231|Q180231]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[Contae Laoise]]
| County Laois
| [[Contae Laoise]]
| [[:d:Q55299|Q55299]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[Contae Liatroma]]
| County Leitrim
| [[Contae Liatroma]]
| [[:d:Q107397|Q107397]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[Contae Luimnigh]]
| County Limerick
| [[Contae Luimnigh]]
| [[:d:Q178283|Q178283]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[Contae an Longfoirt]]
| County Longford
| [[Contae an Longfoirt]]
| [[:d:Q186220|Q186220]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[Contae Lú]]
| County Louth
| [[Contae Lú]]
| [[:d:Q183539|Q183539]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[Contae Mhaigh Eo]]
| County Mayo
| [[Contae Mhaigh Eo]]
| [[:d:Q178626|Q178626]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[Contae na Mí]]
| County Meath
| [[Contae na Mí]]
| [[:d:Q183544|Q183544]]
|-
| style='text-align:right'| 21
| [[Contae Mhuineacháin]]
| County Monaghan
| [[Contae Mhuineacháin]]
| [[:d:Q184760|Q184760]]
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[Contae Uíbh Fhailí]]
| County Offaly
| [[Contae Uíbh Fhailí]]
| [[:d:Q184445|Q184445]]
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[Contae Ros Comáin]]
| County Roscommon
| [[Contae Ros Comáin]]
| [[:d:Q179437|Q179437]]
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[Contae Shligigh]]
| County Sligo
| [[Contae Shligigh]]
| [[:d:Q179325|Q179325]]
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[Contae Thiobraid Árann]]
| County Tipperary
| [[Contae Thiobraid Árann Theas]]
| [[:d:Q1076415|Q1076415]]
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[Contae Thiobraid Árann]]
| County Tipperary
| [[Contae Thiobraid Árann Thuaidh]]
| [[:d:Q1076424|Q1076424]]
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[Contae Phort Láirge]]
| County Waterford
| [[Contae Phort Láirge]]
| [[:d:Q184594|Q184594]]
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[Contae na hIarmhí]]
| County Westmeath
| [[Contae na hIarmhí]]
| [[:d:Q182633|Q182633]]
|-
| style='text-align:right'| 29
| [[Contae Loch Garman]]
| County Wexford
| [[Contae Loch Garman]]
| [[:d:Q184599|Q184599]]
|-
| style='text-align:right'| 30
| [[Contae Chill Mhantáin]]
| County Wicklow
| [[Contae Chill Mhantáin]]
| [[:d:Q182591|Q182591]]
|}
{{Wikidata list end}}

== Réigiúin NUTS na hÉireann -- ==
:'' Féach [[Réigiúin NUTS na hÉireann]]

=== NUTS 1 ===
{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel
{
  ?item wdt:P31 wd:Q3455681.

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, label:Réigiún&lt;br /&gt;NUTS&amp;nbsp;2, P605:Cód, P856:Suíomh
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Réigiún&lt;br /&gt;NUTS&amp;nbsp;2
! Cód
! Suíomh
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Réigiún an Deiscirt]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE05 IE05]
| https://www.southernassembly.ie
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE06 IE06]
| https://www.emra.ie
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE04 IE04]
| https://www.nwra.ie/
|}
{{Wikidata list end}}

=== NUTS 2 ===
{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel
{
  ?item wdt:P31 wd:Q6955657.

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga, en&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, item:Qid, label:Réigiún NUTS 3, P605:Cód
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Qid
! Réigiún NUTS 3
! Cód
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[:d:Q5310956|Q5310956]]
| [[Réigiún Bhaile Átha Cliath]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE061 IE061]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[:d:Q1345331|Q1345331]]
| [[Réigiún Lár na Tíre]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE063 IE063]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[:d:Q7565299|Q7565299]]
| [[Réigiún an Iardheiscirt]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE053 IE053]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[:d:Q7986331|Q7986331]]
| [[Réigiún an Iarthair]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE013 IE013]&lt;br/&gt;[https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE042 IE042]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[:d:Q6840838|Q6840838]]
| [[Réigiún an Lár-Iarthair]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE051 IE051]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[:d:Q6840712|Q6840712]]
| [[Réigiún an Lár-Oirthir]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE062 IE062]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[:d:Q7565274|Q7565274]]
| [[Réigiún an Oirdheiscirt]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE052 IE052]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[:d:Q4944607|Q4944607]]
| [[Réigiún na Teorann]]
| [https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http://data.europa.eu/nuts/code/IE041 IE041]
|}
{{Wikidata list end}}

== Dáilcheantair + ==
: Féach [[Dáilcheantair]]

{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel ?creationDate WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q28007428;    # Instance of Dáil constituency
               wdt:P571 ?creationDate.  # Date of creation
  FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. }  # Optional: abolished date
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;[AUTO_LANGUAGE],en&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, item:Qid, label:Dáilcheantar, P571:Bunaithe
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Qid
! Dáilcheantar
! Bunaithe
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[:d:Q3913273|Q3913273]]
| [[Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)|Ceatharlach–Cill Chainnigh]]
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[:d:Q2701743|Q2701743]]
| [[An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)|Cabhán–Muineachán]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[:d:Q2570782|Q2570782]]
| [[An Clár (Dáilcheantar)|An Clár]]
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[:d:Q16951667|Q16951667]]
| [[Corcaigh Thoir (Dáilcheantar)|Corcaigh Thoir]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[:d:Q2357143|Q2357143]]
| [[Corcaigh Thuaidh-Lár (Dáilcheantar)|Corcaigh Thuaidh-Lár]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[:d:Q3147235|Q3147235]]
| [[Corcaigh Thiar Thuaidh (Dáilcheantar)|Corcaigh Thiar Thuaidh]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[:d:Q2635304|Q2635304]]
| [[Corcaigh Theas-Lár (Dáilcheantar)|Corcaigh Theas-Lár]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[:d:Q2746787|Q2746787]]
| [[Corcaigh Thiar Theas (Dáilcheantar)|Corcaigh Thiar Theas]]
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[:d:Q5295599|Q5295599]]
| [[Dún na nGall (Dáilcheantar)|Dún na nGall]]
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[:d:Q136823661|Q136823661]]
| ''[[:d:Q136823661|Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh]]''
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[:d:Q136824660|Q136824660]]
| ''[[:d:Q136824660|Cuan Bhaile Átha Cliath Theas]]''
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[:d:Q2622823|Q2622823]]
| [[Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath Lár]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[:d:Q122067253|Q122067253]]
| [[Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir]]
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[:d:Q122067303|Q122067303]]
| [[Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar]]
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[:d:Q2641881|Q2641881]]
| [[Baile Átha Cliath Thiar-Meán (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath Thiar-Meán]]
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[:d:Q2531985|Q2531985]]
| [[Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath Thiar Thuaidh]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[:d:Q5310953|Q5310953]]
| [[Baile Átha Cliath Ráth an Dúin (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath, Ráth an Dúin]]
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[:d:Q5310969|Q5310969]]
| [[Baile Átha Cliath Theas-Lár (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath Theas-Lár]]
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[:d:Q5310971|Q5310971]]
| [[Baile Átha Cliath Thiar Theas (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath Thiar Theas]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[:d:Q5310999|Q5310999]]
| [[Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath Thiar]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| style='text-align:right'| 21
| [[:d:Q5320426|Q5320426]]
| [[Dún Laoghaire (Dáilcheantar)|Dún Laoghaire]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[:d:Q4568022|Q4568022]]
| [[Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)|Gaillimh Thoir]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[:d:Q2251639|Q2251639]]
| [[Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)|Gaillimh Thiar]]
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[:d:Q6394444|Q6394444]]
| [[Ciarraí (Dáilcheantar)|Ciarraí]]
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[:d:Q6406731|Q6406731]]
| [[Cill Dara Thuaidh (Dáilcheantar)|Cill Dara Thuas]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[:d:Q17088606|Q17088606]]
| [[Cill Dara Theas (Dáilcheantar)|Cill Dara Theas]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[:d:Q6487881|Q6487881]]
| [[Laois (Dáilcheantar)|Laois]]
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[:d:Q6549243|Q6549243]]
| [[Cathair Luimnigh (Dáilcheantar)|Cathair Luimnigh]]
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011
|-
| style='text-align:right'| 29
| [[:d:Q6549251|Q6549251]]
| [[Contae Luimnigh (Dáilcheantar)|Contae Luimnigh]]
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| style='text-align:right'| 30
| [[:d:Q6673850|Q6673850]]
| [[An Longfort–An Iarmhí (Dáilcheantar)|Longfort–Iarmhí]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007
|-
| style='text-align:right'| 31
| [[:d:Q6689841|Q6689841]]
| [[Lú (Dáilcheantar)|Lú]]
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923
|-
| style='text-align:right'| 32
| [[:d:Q1869725|Q1869725]]
| [[Maigh Eo (Dáilcheantar)|Maigh Eo]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997
|-
| style='text-align:right'| 33
| [[:d:Q1929591|Q1929591]]
| [[An Mhí Thoir (Dáilcheantar)|An Mhí Thoir]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007
|-
| style='text-align:right'| 34
| [[:d:Q2040462|Q2040462]]
| [[An Mhí Thiar (Dáilcheantar)|An Mhí Thiar]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007
|-
| style='text-align:right'| 35
| [[:d:Q7079018|Q7079018]]
| [[Uíbh Fhailí (Dáilcheantar)|Uíbh Fhailí]]
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| style='text-align:right'| 36
| [[:d:Q7367587|Q7367587]]
| [[Ros Comáin–Gaillimh (Dáilcheantar)|Ros Comáin–Gaillimh]]
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| style='text-align:right'| 37
| [[:d:Q54932109|Q54932109]]
| ''[[:d:Q54932109|Sligeach–Liatroim]]''
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| style='text-align:right'| 38
| [[:d:Q136435355|Q136435355]]
| [[Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)|Tiobraid Árann Thuaidh]]
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024
|-
| style='text-align:right'| 39
| [[:d:Q136435384|Q136435384]]
| [[Tiobraid Árann Theas (Dáilcheantar)|Tiobraid Árann Theas]]
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024
|-
| style='text-align:right'| 40
| [[:d:Q2109423|Q2109423]]
| [[Port Láirge (Dáilcheantar)|Port Láirge]]
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923
|-
| style='text-align:right'| 41
| [[:d:Q3458611|Q3458611]]
| [[Loch Garman (Dáilcheantar)|Loch Garman]]
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921
|-
| style='text-align:right'| 42
| [[:d:Q2380581|Q2380581]]
| [[Cill Mhantáin (Dáilcheantar)|Cill Mhantáin]]
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923
|-
| style='text-align:right'| 43
| [[:d:Q122067466|Q122067466]]
| [[Cill Mhantáin-Loch Garman (Dáilcheantar)|Cill Mhantáin-Loch Garman]]
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024
|}
{{Wikidata list end}}

== Contaetha na hAlbáine + ==
: Féach [[Contaetha na hAlbáine]]

{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q104251.

  FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?dátaDíscaoilte. }

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;[AUTO_LANGUAGE],en,ga&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, P94:Armas, label:Contae, P36:Príomh-chathair, P2046:Achar, P1082:Daonra, P242:Léarscáil
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Armas
! Contae
! Príomh-chathair
! Achar
! Daonra
! Léarscáil
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Berat.svg|center|128px]]
| [[Contae Berat]]
| ''[[:d:Q170244|Berat]]''
| 1798 ciliméadar cearnach
| 115050
| [[Íomhá:Albania (Berat County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:ALB Qarku i Dibrës COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Dibër]]
| ''[[:d:Q223154|Peshkopi]]''
| 2586 ciliméadar cearnach
| 109585
| [[Íomhá:Albania (Dibër County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Durrës.svg|center|128px]]
| [[Contae Durrës]]
| [[Durrës]]
| 766 ciliméadar cearnach
| 291325
| [[Íomhá:Albania (Durrës County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Elbasan.svg|center|128px]]
| [[Contae Elbasan]]
| [[Elbasan]]
| 872 ciliméadar cearnach
| 259112
| [[Íomhá:Albania (Elbasan County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Fier.svg|center|128px]]
| [[Contae Fier]]
| ''[[:d:Q190897|Fier]]''
| 1890 ciliméadar cearnach
| 278413
| [[Íomhá:Albania (Fier County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Gjirokastër.svg|center|128px]]
| [[Contae Gjirokastër]]
| ''[[:d:Q173690|Gjirokastër]]''
| 2884 ciliméadar cearnach
| 55278
| [[Íomhá:Albania (Gjirokastër County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Korçë.svg|center|128px]]
| [[Contae Korçë]]
| ''[[:d:Q116341|Korçë]]''
| 3711 ciliméadar cearnach
| 197303
| [[Íomhá:Albania (Korçë County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Kukës.svg|center|128px]]
| [[Contae Kukës]]
| ''[[:d:Q210197|Kukës]]''
| 2374 ciliméadar cearnach
| 72768
| [[Íomhá:Albania (Kukës County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Lezhë.svg|center|128px]]
| [[Contae Lezhë]]
| ''[[:d:Q169160|Lezhë]]''
| 1620 ciliméadar cearnach
| 117283
| [[Íomhá:Albania (Lezhë County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Shkodër.svg|center|128px]]
| [[Contae Shkodër]]
| ''[[:d:Q131638|Shkodër]]''
| 3562 ciliméadar cearnach
| 193009
| [[Íomhá:Albania (Shkodër County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Tiranë.svg|center|128px]]
| [[Contae Tiranë]]
| [[Tiorána]]
| 1652 ciliméadar cearnach
| 919511
| [[Íomhá:Albania (Tirana County).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Íomhá:Stema e Qarkut Vlorë.svg|center|128px]]
| [[Contae Vlorë]]
| [[Vlorë]]
| 2706 ciliméadar cearnach
| 184955
| [[Íomhá:Albania (Vlorë County).svg|center|128px]]
|}
{{Wikidata list end}}

== Cúigí na Bulgáire + ==
:'' Féach [[Cúigí na Bulgáire]]

{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q209824.

  FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?dátaDíscaoilte. }

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;[AUTO_LANGUAGE],en,ga&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, P94:Armas, label:Contae, P36:Príomh-chathair, P2046:Achar, P1082:Daonra, P242:Léarscáil
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Armas
! Contae
! Príomh-chathair
! Achar
! Daonra
! Léarscáil
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:Gerb blagoevgrad.svg|center|128px]]
| [[Cúige Blagoevgrad]]
| ''[[:d:Q173277|Blagoevgrad]]''
| 6449.47 ciliméadar cearnach
| 285644
| [[Íomhá:Blagoevgrad in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| 
| [[Cúige Burgas]]
| [[Burgas]]
| 7748.1 ciliméadar cearnach
| 388919
| [[Íomhá:Burgas in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:Dobrich-coat-of-arms.svg|center|128px]]
| [[Cúige Dobrich]]
| ''[[:d:Q168668|Dobrich]]''
| 4719.7 ciliméadar cearnach
| 143858
| [[Íomhá:Dobrich in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| 
| [[Cúige Gabrovo]]
| ''[[:d:Q180131|Gabrovo]]''
| 2023 ciliméadar cearnach
| 92722
| [[Íomhá:Gabrovo in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| 
| [[Cúige Haskovo]]
| ''[[:d:Q186254|Haskovo]]''
| 5543 ciliméadar cearnach
| 205702
| [[Íomhá:Haskovo in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| 
| [[Cúige Kardzhali]]
| ''[[:d:Q192875|Kardzhali]]''
| 3216 ciliméadar cearnach
| 152028
| [[Íomhá:Kardzhali Province location map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| 
| [[Cúige Kyustendil]]
| ''[[:d:Q189305|Kyustendil]]''
| 3084.3 ciliméadar cearnach
| 104740
| [[Íomhá:Kyustendil in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| 
| [[Cúige Lovech]]
| ''[[:d:Q189328|Lovech]]''
| 4132 ciliméadar cearnach
| 109446
| [[Íomhá:Lovech in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| 
| [[Cúige Montana]]
| ''[[:d:Q220121|Montana]]''
| 3635 ciliméadar cearnach
| 110970
| [[Íomhá:Montana in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| 
| [[Cúige Pazardzhik]]
| ''[[:d:Q186576|Pazardzhik]]''
| 4459 ciliméadar cearnach
| 221176
| [[Íomhá:Pazardzhik in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| 
| [[Cúige Pernik]]
| ''[[:d:Q185289|Pernik]]''
| 2392 ciliméadar cearnach
| 108871
| [[Íomhá:Pernik in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Íomhá:Gerb pleven.jpg|center|128px]]
| [[Cúige Pleven]]
| ''[[:d:Q165420|Pleven]]''
| 4337 ciliméadar cearnach
| 212890
| [[Íomhá:Pleven in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| 
| [[Cúige Plovdiv]]
| [[Plovdiv]]
| 5972.89 ciliméadar cearnach
| 638290
| [[Íomhá:Plovdiv in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| 
| [[Cúige Razgrad]]
| ''[[:d:Q189650|Razgrad]]''
| 2637 ciliméadar cearnach
| 98083
| [[Íomhá:Razgrad in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| 
| [[Cúige Ruse]]
| [[Ruse, an Bhulgáir|Ruse]]
| 2791 ciliméadar cearnach
| 184251
| [[Íomhá:Ruse in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| 
| [[Cúige Shumen]]
| ''[[:d:Q181830|Shumen]]''
| 3389.7 ciliméadar cearnach
| 148601
| [[Íomhá:Shumen Province location map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| 
| [[Cúige Silistra]]
| ''[[:d:Q182428|Silistra]]''
| 2846 ciliméadar cearnach
| 92365
| [[Íomhá:Silistra in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| 
| [[Cúige Sliven]]
| ''[[:d:Q178385|Sliven]]''
| 3544.066 ciliméadar cearnach
| 168267
| [[Íomhá:Sliven in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| 
| [[Cúige Smolyan]]
| ''[[:d:Q192888|Smolyan]]''
| 3193 ciliméadar cearnach
| 88816
| [[Íomhá:Smolyan in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| 
| [[Cúige Chathair Shóifia]]
| [[Sóifia]]
| 1348.902 ciliméadar cearnach
| 1303813
| [[Íomhá:Oblast Sofia grad.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 21
| 
| [[Cúige Sofia]]
| [[Sóifia]]
| 7059 ciliméadar cearnach
| 222946
| [[Íomhá:Sofia (province) in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 22
| 
| [[Cúige Stara Zagora]]
| ''[[:d:Q170415|Stara Zagora]]''
| 5152 ciliméadar cearnach
| 286722
| [[Íomhá:Stara Zagora in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 23
| 
| [[Cúige Targovishte]]
| ''[[:d:Q185114|Targovishte]]''
| 2558.5 ciliméadar cearnach
| 93633
| [[Íomhá:Targovishte in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 24
| 
| [[Cúige Varna]]
| [[Varna]]
| 3818 ciliméadar cearnach
| 440532
| [[Íomhá:Varna in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[Íomhá:Veliko-Tarnovo-coat-of-arms.svg|center|128px]]
| [[Cúige Veliko Tarnovo]]
| [[Veliko Tarnovo]]
| 4662 ciliméadar cearnach
| 198803
| [[Íomhá:Veliko Tarnovo in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 26
| 
| [[Cúige Vidin]]
| ''[[:d:Q178531|Vidin]]''
| 3033 ciliméadar cearnach
| 69465
| [[Íomhá:Vidin in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 27
| 
| [[Cúige Vratsa]]
| ''[[:d:Q189502|Vratsa]]''
| 3619.7 ciliméadar cearnach
| 144502
| [[Íomhá:Vratsa in Bulgaria.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 28
| 
| [[Cúige Yambol]]
| ''[[:d:Q186569|Yambol]]''
| 3335.5 ciliméadar cearnach
| 104571
| [[Íomhá:Yambol in Bulgaria.svg|center|128px]]
|}
{{Wikidata list end}}

== Contaetha na Cróite + ==
: Féach [[Contaetha na Cróite]]

{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q57053.

  FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?dátaDíscaoilte. }

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;[AUTO_LANGUAGE],en,ga&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, P94:Armas, label:Contae, P36:Príomh-chathair, P2046:Achar, P1082:Daonra, P242:Léarscáil
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Armas
! Contae
! Príomh-chathair
! Achar
! Daonra
! Léarscáil
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:Bjelovar-Bilogora County coat of arms.png|center|128px]]
| [[Contae Bjelovar-Bilogora]]
| ''[[:d:Q5707|Bjelovar]]''
| 2640 ciliméadar cearnach
| 119764
| [[Íomhá:Bjelovarsko-bilogorska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:Coat of arms of Brod-Posavina County.svg|center|128px]]
| [[Contae Brod-Posavina]]
| ''[[:d:Q4686|Slavonski Brod]]''
| 2030 ciliméadar cearnach&lt;br/&gt;2028.3 ciliméadar cearnach
| 158575
| [[Íomhá:Brodsko-posavska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:Dubrovnik-Neretva.svg|center|128px]]
| [[Contae Dubrovnik-Neretva]]
| [[Dubrovnic|Dubrovnik]]
| 1781 ciliméadar cearnach
| 115862
| [[Íomhá:Dubrovačko-neretvanska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Grb Istarske županije.svg|center|128px]]
| [[an Istria Chrótach]]
| [[Pazin]]
| 2813 ciliméadar cearnach
| 195237
| [[Íomhá:Istarska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:Coat of Arms of Karlovac county.svg|center|128px]]
| [[Contae Karlovac]]
| ''[[:d:Q3617|Karlovac]]''
| 3626 ciliméadar cearnach
| 128899
| [[Íomhá:Karlovačka županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Íomhá:Koprivnica County coat of arms.png|center|128px]]
| [[Contae Koprivnica-Križevci]]
| ''[[:d:Q5640|Koprivnica]]''
| 1746 ciliméadar cearnach
| 115584
| [[Íomhá:Koprivničko-križevačka županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Íomhá:Seal of Krapina-Zagorje County.svg|center|128px]]
| [[Contae Krapina-Zagorje]]
| ''[[:d:Q221189|Krapina]]''
| 1229 ciliméadar cearnach
| 120702
| [[Íomhá:Krapinsko-zagorska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Íomhá:Lika-Senj County coat of arms.svg|center|128px]]
| [[Contae Lika-Senj]]
| ''[[:d:Q137919304|Gospić]]''
| 5353 ciliméadar cearnach
| 42748
| [[Íomhá:Ličko-senjska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Íomhá:Međimurska županija (grb).svg|center|128px]]
| [[Contae Međimurje]]
| ''[[:d:Q167839|Čakovec]]''
| 730 ciliméadar cearnach
| 105250
| [[Íomhá:Međimurska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Íomhá:Osijek-Baranja County Arms.png|center|128px]]
| [[Contae Osijek-Baranja]]
| ''[[:d:Q1640|Osijek]]''
| 4155 ciliméadar cearnach
| 305032
| [[Íomhá:Osječko-baranjska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[Íomhá:Coa Hungary County Pozsega (history).svg|center|128px]]
| [[Contae Požega-Slavonia]]
| ''[[:d:Q273114|Požega]]''
| 1823 ciliméadar cearnach
| 64084
| [[Íomhá:Požeško-slavonska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Íomhá:Primorje-Gorski Kotar County coat of arms.svg|center|128px]]
| [[Contae Primorje-Gorski Kotar]]
| [[Rijeka]]
| 3588 ciliméadar cearnach
| 265419
| [[Íomhá:Primorsko-goranska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[Íomhá:Sisak-Moslavina County coat of arms.png|center|128px]]
| [[Contae Sisak-Moslavina]]
| ''[[:d:Q192119|Sisak]]''
| 4468 ciliméadar cearnach
| 185387
| [[Íomhá:Sisačko-moslavačka županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[Íomhá:Coat of arms of Split-Dalmatia County.svg|center|128px]]
| [[Contae Split-na Dalmáite|Contae Split-Dalmatia]]
| [[Split]]
| 4534 ciliméadar cearnach
| 423407
| [[Íomhá:Splitsko-dalmatinska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[Íomhá:Varaždin County coat of arms.png|center|128px]]
| [[Contae Varaždin]]
| ''[[:d:Q5420|Varaždin]]''
| 1261 ciliméadar cearnach
| 175951
| [[Íomhá:Varaždinska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[Íomhá:Virovitica-Podravina County coat of arms.svg|center|128px]]
| [[Contae Virovitica-Podravina]]
| ''[[:d:Q266168|Virovitica]]''
| 2024 ciliméadar cearnach
| 84836
| [[Íomhá:Virovitičko-podravska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[Íomhá:Coat of Arms of Vukovar-Syrmia County.svg|center|128px]]
| [[Contae Vukovar-Syrmia]]
| [[Vukovar]]
| 2448 ciliméadar cearnach
| 179521
| [[Íomhá:Vukovarsko-srijemska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[Íomhá:Zadar County coat of arms.png|center|128px]]
| [[Contae Zadar]]
| [[Zadar]]
| 3646 ciliméadar cearnach
| 159766
| [[Íomhá:Zadarska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[Íomhá:Coat of arms of Zagreb County.svg|center|128px]]
| [[Contae Ságrab]]
| [[Ságrab]]
| 3078 ciliméadar cearnach
| 317642
| [[Íomhá:Zagrebačka županija in Croatia.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[Íomhá:Coat of arms of Šibenik County.svg|center|128px]]
| [[Contae Šibenik-Knin]]
| ''[[:d:Q3549|Šibenik]]''
| 2994 ciliméadar cearnach
| 109375
| [[Íomhá:Šibensko-kninska županija in Croatia.svg|center|128px]]
|}
{{Wikidata list end}}

== Contaetha na hEastóine + ==
{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q189672.

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga,et,en&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, P94:Armas, label:Contae, P36:Príomhchathair, P2046:Achar, P1082:Daonra
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Armas
! Contae
! Príomhchathair
! Achar
! Daonra
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:Et-Harju maakond-coa.svg|center|128px]]
| [[Harjumaa]]
| [[Taillinn]]
| 4326.7 ciliméadar cearnach
| 646315
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:Hiiumaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Hiiumaa]]
| ''[[:d:Q155066|Kärdla]]''
| 1032.44 ciliméadar cearnach
| 8418
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:Et-Järva maakond-coa.svg|center|128px]]
| [[Järvamaa]]
| ''[[:d:Q45114|Paide]]''
| 2674.14 ciliméadar cearnach
| 30072
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Jõgevamaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Jõgevamaa]]
| ''[[:d:Q117513|Jõgeva]]''
| 2544.86 ciliméadar cearnach
| 27739
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:Läänemaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Läänemaa]]
| ''[[:d:Q191106|Haapsalu]]''
| 1815.57 ciliméadar cearnach
| 20625
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Íomhá:Et-Pärnu maakond-coa.svg|center|128px]]
| [[Pärnumaa]]
| ''[[:d:Q102365|Pärnu]]''
| 5418.73 ciliméadar cearnach
| 87418
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Íomhá:Põlvamaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Põlvamaa]]
| ''[[:d:Q45100|Põlva]]''
| 1823.34 ciliméadar cearnach
| 24036
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Íomhá:Raplamaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Raplamaa]]
| ''[[:d:Q215971|Rapla]]''
| 2765.06 ciliméadar cearnach
| 34038
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Íomhá:Saaremaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Saaremaa]]
| ''[[:d:Q188179|Kuressaare]]''
| 2937.64 ciliméadar cearnach
| 32021
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Íomhá:Tartumaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Tartumaa]]
| ''[[:d:Q13972|Tartu]]''
| 3349.3 ciliméadar cearnach
| 162390
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[Íomhá:Valgamaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Valgamaa]]
| ''[[:d:Q193905|Valga]]''
| 1917.09 ciliméadar cearnach
| 27924
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Íomhá:Viljandimaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Viljandimaa]]
| ''[[:d:Q44840|Viljandi]]''
| 3420.04 ciliméadar cearnach
| 45637
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[Íomhá:Lääne-Virumaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Virumaa Thiar]]
| ''[[:d:Q191889|Rakvere]]''
| 3695.72 ciliméadar cearnach
| 59608
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[Íomhá:Ida-Virumaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Virumaa Thoir]]
| ''[[:d:Q211059|Jõhvi]]''
| 2971.55 ciliméadar cearnach
| 133358
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[Íomhá:Võrumaa vapp.svg|center|128px]]
| [[Võrumaa]]
| ''[[:d:Q205271|Võru]]''
| 2773.14 ciliméadar cearnach
| 34049
|}
{{Wikidata list end}}

== Réigiúin na Fraince +- ==
: Féach [[Réigiúin na Fraince]]

=== Réigiúin reatha + ===
{{Wikidata list | SPARQL = 
SELECT ?item ?itemLabel ?armas ?príomhchathairLabel ?daonra ?achar ?bunaíodh ?díscaoilte ?léarscáil WHERE {
  # VALUES ?regionType { wd:Q36784  }  # region, overseas
  ?item wdt:P31 wd:Q36784;
        wdt:P36 ?príomhchathair;
        wdt:P1082 ?daonra;
        wdt:P2046 ?achar;
        wdt:P242 ?léarscáil.
  
  FILTER(NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?díscaoilte. })  # exclude if there is an end date
  
  OPTIONAL { ?item wdt:P94 ?armas. }
  OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunaíodh. }
  OPTIONAL { ?item wdt:P576 ?díscaoilte. }

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, P94:Armas, label:Réigiún, P36:Príomh-chathair, P2046:Achar, P1082:Daonra, P571:Bunaíodh, P242:Léarscáil
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Armas
! Réigiún
! Príomh-chathair
! Achar
! Daonra
! Bunaíodh
! Léarscáil
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:Blason region fr Normandie.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q18677875|An Normainn]]''
| [[Rouen]]
| 29906 ciliméadar cearnach
| 3345842
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-01-01
| [[Íomhá:Normandie2014 region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:Blason région fr Occitanie.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q18678265|An Ocsatáin]]''
| [[Toulouse]]
| 72724 ciliméadar cearnach
| 6124653
| 
| [[Íomhá:Languedoc-Roussillon-Midi-Pyrénées region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:Blason Auvergne-Rhône-Alpes.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q18338206|Auvergne-Rhône-Alpes]]''
| [[Lyon]]
| 69711 ciliméadar cearnach
| 8205557
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-01-01
| [[Íomhá:Auvergne-Rhône-Alpes region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Blason région fr Bourgogne-Franche-Comté.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q18578267|Bourgogne-Franche-Comté]]''
| ''[[:d:Q37776|Besançon]]''&lt;br/&gt;[[Dijon]]
| 47784 ciliméadar cearnach
| 2802670
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-01-01
| [[Íomhá:Bourgogne-Franche-Comté region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:Blason fr Centre-Val de Loire.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q13947|Centre-Val de Loire]]''
| [[Orléans]]
| 39151 ciliméadar cearnach
| 2587031
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| [[Íomhá:Centre-Val de Loire in France 2016.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| 
| [[Grand Est]]
| [[Strasbourg]]
| 57433 ciliméadar cearnach
| 5563378
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-01-01
| [[Íomhá:Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Íomhá:Coat of arms of Guadeloupe.svg|center|128px]]
| [[Guadalúip]]
| ''[[:d:Q167024|Basse-Terre]]''
| 1628 ciliméadar cearnach
| 384160
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-03-21
| [[Íomhá:Guadeloupe in France 2016.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Íomhá:Coat of arms of French Guiana, according to the original displayed at the Museum Franconie, at Cayenne.svg|center|128px]]
| [[Guáin na Fraince]]
| [[Cayenne]]
| 83534 ciliméadar cearnach
| 293996
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-03-21
| [[Íomhá:French Guiana (orthographic projection).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Íomhá:Escutcheon fr region Hauts-de-France.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q18677767|Hauts-de-France]]''
| [[Lille]]
| 31813 ciliméadar cearnach
| 5992194
| 
| [[Íomhá:Hauts-de-France region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Íomhá:Armoiries Réunion.svg|center|128px]]
| [[La Réunion]]
| ''[[:d:Q47045|Saint-Denis]]''
| 2512 ciliméadar cearnach
| 889679
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-03-21
| [[Íomhá:Département 974 in France.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| 
| [[Martinique]]
| ''[[:d:Q81621|Fort-de-France]]''
| 1128 ciliméadar cearnach
| 360630
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-03-21
| [[Íomhá:Martinique-CIA WFB Map.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Íomhá:Coat of Arms of Mayotte.svg|center|128px]]
| [[Mayotte]]
| ''[[:d:Q132676|Mamoudzou]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q846048|Dzaoudzi]]''
| 374 ciliméadar cearnach
| 320901
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974
| [[Íomhá:Mayotte (orthographic projection).svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[Íomhá:BlasonNouvelleAquitaine.svg|center|128px]]
| [[Nouvelle-Aquitaine]]
| [[Bordeaux]]
| 84061 ciliméadar cearnach
| 6150451
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-01-01
| [[Íomhá:Nouvelle-Aquitaine region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[Íomhá:Blason région fr Pays-de-la-Loire.svg|center|128px]]
| [[Pays de la Loire]]
| [[Naoned]]
| 32082 ciliméadar cearnach
| 3907156
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| [[Íomhá:Pays de la Loire region locator map2.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[Íomhá:Blason région fr Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg|center|128px]]
| [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]]
| [[Marseille]]
| 31400 ciliméadar cearnach
| 5218960
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-01-11
| [[Íomhá:Provence-Alpes-Côte d'Azur region locator map2.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[Íomhá:Armoiries Bretagne - Arms of Brittany.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q12130|an Bhriotáin]]''
| [[Rennes|Roazhon]]
| 27208 ciliméadar cearnach
| 3449370
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| [[Íomhá:Bretagne in France.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[Íomhá:Coat of Arms of Corsica.svg|center|128px]]
| [[an Chorsaic]]
| [[Ajaccio]]
| 8680 ciliméadar cearnach
| 355486
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-01-11
| [[Íomhá:Corsica in France 2016.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| 
| [[Île-de-France]]
| [[Páras]]
| 12012 ciliméadar cearnach
| 12463067
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| [[Íomhá:Île-de-France in France 2016.svg|center|128px]]
|}
{{Wikidata list end}}

=== Réigiúin stairiúil ===
{{Wikidata list | SPARQL = 
SELECT ?item ?itemLabel ?armas ?príomhchathairLabel ?daonra ?achar ?bunaíodh ?díscaoilte ?léarscáil WHERE {
  # VALUES ?regionType { wd:Q36784  }  # region, overseas
  ?item wdt:P31 wd:Q36784;
        wdt:P36 ?príomhchathair;
        wdt:P1082 ?daonra;
        wdt:P2046 ?achar;
        wdt:P242 ?léarscáil.
  
  FILTER(EXISTS { ?item wdt:P576 ?díscaoilte. })  # exclude if there is an end date
  
  OPTIONAL { ?item wdt:P94 ?armas. }
  OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunaíodh. }
  OPTIONAL { ?item wdt:P576 ?díscaoilte. }

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, P94:Armas, label:Réigiún, P571:Bunaíodh, P576:Díscaoilte, P242:Léarscáil
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Armas
! Réigiún
! Bunaíodh
! Díscaoilte
! Léarscáil
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:Blason région fr Alsace.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q22010895|Alsace]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Alsace region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:Arms of Aquitaine and Guyenne.svg|center|128px]]
| [[An Acatáin]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Aquitaine in France.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:Blason fr Bourgogne.svg|center|128px]]
| [[An Bhurgúin]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Bourgogne in France.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Blason de l'Auvergne.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q24082791|Auvergne]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-01-01
| [[Íomhá:Auvergne region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:Blason région fr Champagne-Ardenne.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q14103|Champagne-Ardenne]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Champagne-Ardenne in France.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| 
| ''[[:d:Q17005|Languedoc-Roussillon]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Languedoc-Roussillon in France.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| 
| [[Midi-Pyrénées]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Midi-Pyrénées in France.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Íomhá:Blason Nord-Pas-De-Calais.svg|center|128px]]
| [[Nord-Pas-de-Calais]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Nord-Pas-de-Calais in France.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Íomhá:BlasonPicardie.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q13950|Piocardaigh]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Picardie in France.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Íomhá:Poitou-Charentes blason.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q17009|Poitou-Charentes]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Poitou-Charentes region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[Íomhá:Blason Rhône-Alpes Gendarmerie.svg|center|128px]]
| [[Rhône-Alpes]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Rhône-Alpes region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Íomhá:Blason region fr Normandie.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q16961|an Normainn Uachtarach]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Haute-Normandie region locator map.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[Íomhá:Blason region fr Normandie.svg|center|128px]]
| ''[[:d:Q16954|an Normainn Íochtarach]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-04
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-31
| [[Íomhá:Basse-Normandie region locator map.svg|center|128px]]
|}
{{Wikidata list end}}

== Réigiún na hIodáile + ==
: Féach [[Réigiúin na hIodáile]]

{{Wikidata list | SPARQL = 
SELECT ?item ?itemLabel ?regionTypeLabel ?íomhá ?armas WHERE {
  VALUES ?regionType { wd:Q16110 wd:Q1710033 }  # autonomous or not
  ?item wdt:P31 ?regionType.
  
  OPTIONAL {
    ?item wdt:P18 ?íomhá.
    ?item wdt:P94 ?armas.
  }

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga,en&quot;. }
}
| columns = number:#, P94:Armas, label:Réigiún, ?regionTypeLabel:Cineál, P2046:Achar, P1082:Daonra
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Armas
! Réigiún
! Cineál
! Achar
! Daonra
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:Insigne Langobardiae.svg|center|128px]]
| [[an Lombaird]]
| réigiún san Iodáil
| 23863.65 ciliméadar cearnach
| 10067494
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:Regione-Piemonte-Stemma.svg|center|128px]]
| [[Píodmant]]
| réigiún san Iodáil
| 25387 ciliméadar cearnach
| 4341375
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:Valle d'Aosta-Stemma.svg|center|128px]]
| [[Valle d'Aosta]]
| réigiún féinrialaithe le reacht speisialta
| 3263.22 ciliméadar cearnach
| 125666
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Coat of arms of Trentino-South Tyrol.svg|center|128px]]
| [[Trentino-Tirol Theas|Trentino-An Tioróil Theas]]
| réigiún féinrialaithe le reacht speisialta
| 13606.87 ciliméadar cearnach
| 1072276
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:Coat of Arms of Veneto.png|center|128px]]
| [[Veneto]]
| réigiún san Iodáil
| 18345.35 ciliméadar cearnach
| 4869830
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Íomhá:CoA of Friuli-Venezia Giulia.svg|center|128px]]
| [[Friuli-Venezia Giulia]]
| réigiún féinrialaithe le reacht speisialta
| 7862.3 ciliméadar cearnach
| 1215220
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Íomhá:Coat of arms of Liguria.svg|center|128px]]
| [[Liguria]]
| réigiún san Iodáil
| 5422 ciliméadar cearnach
| 1550640
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Íomhá:Regione-Emilia-Romagna-Stemma.svg|center|128px]]
| [[Emilia-Romagna]]
| réigiún san Iodáil
| 22123.09 ciliméadar cearnach
| 4459477
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Íomhá:Coat of arms of Tuscany.svg|center|128px]]
| [[An Tuscáin]]
| réigiún san Iodáil
| 22987.04 ciliméadar cearnach
| 3729641
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Íomhá:Coat of arms of Marche.svg|center|128px]]
| [[Marche]]
| réigiún san Iodáil
| 9694 ciliméadar cearnach
| 1522608
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[Íomhá:Lazio Coat of Arms.svg|center|128px]]
| [[Lazio]]
| réigiún san Iodáil
| 17236 ciliméadar cearnach
| 5720536
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Íomhá:Regione-Umbria-Stemma.svg|center|128px]]
| [[Umbria]]
| réigiún san Iodáil
| 8456 ciliméadar cearnach
| 882015
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[Íomhá:Regione-Abruzzo-Stemma.svg|center|128px]]
| [[Abruzzo]]
| réigiún san Iodáil
| 10831.84 ciliméadar cearnach
| 1308451
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[Íomhá:Regione-Campania-Stemma.svg|center|128px]]
| [[Campania]]
| réigiún san Iodáil
| 13670.95 ciliméadar cearnach
| 5786373
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[Íomhá:Regione-Molise-Stemma.svg|center|128px]]
| [[Molise]]
| réigiún san Iodáil
| 4438 ciliméadar cearnach
| 304285
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[Íomhá:Coat of Arms of Apulia.svg|center|128px]]
| [[Puglia]]
| réigiún san Iodáil
| 19365.8 ciliméadar cearnach
| 3866174
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[Íomhá:Regione-Basilicata-Stemma.svg|center|128px]]
| [[Basilicata]]
| réigiún san Iodáil
| 9994.61 ciliméadar cearnach
| 547579
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[Íomhá:Coat of arms of Calabria.svg|center|128px]]
| [[Calabria]]
| réigiún san Iodáil
| 15221.9 ciliméadar cearnach
| 1947131
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[Íomhá:Sardegna-Stemma.svg|center|128px]]
| [[an tSairdín]]
| réigiún féinrialaithe le reacht speisialta
| 23949 ciliméadar cearnach
| 1628384
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[Íomhá:Coat of arms of Sicily.svg|center|128px]]
| [[an tSicil]]
| réigiún féinrialaithe le reacht speisialta
| 25711 ciliméadar cearnach
| 4983478
|}
{{Wikidata list end}}

== Contaetha na Liotuáine +-- ==
: Féach [[Contaetha na Liotuáine]]
=== Contaetha reatha + ===
{{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q273789.    # Sampla de 'Contae den Liotuáin'

  FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. }
  
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga,lt,en&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, P94:Armas, label:Contae, P2046:Achar, P1082:Daonra, P242:Íomhá
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Armas
! Contae
! Achar
! Daonra
! Íomhá
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:LTA Alytaus apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Alytus]]
| 5425 ciliméadar cearnach
| 135367
| [[Íomhá:Alytus County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:LTU Kauno apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Kaunas]]
| 8089 ciliméadar cearnach
| 580333
| [[Íomhá:Kaunas County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:LTU Klaipėdos apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Klaipėda]]
| 5209 ciliméadar cearnach
| 336104
| [[Íomhá:Klaipeda County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Marijampole County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Marijampolė]]
| 4463 ciliméadar cearnach
| 135891
| [[Íomhá:Marijampole County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:LTU Panevėžio apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Panevėžys]]
| 7881 ciliméadar cearnach
| 211652
| [[Íomhá:Panevezys County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Íomhá:Taurage County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Tauragė]]
| 4411 ciliméadar cearnach
| 90652
| [[Íomhá:Taurage County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Íomhá:Telsiai County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Telšiai]]
| 4350 ciliméadar cearnach
| 131431
| [[Íomhá:Telsiai County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Íomhá:Utena County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Utena]]
| 7201 ciliméadar cearnach
| 125462
| [[Íomhá:Utena County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Íomhá:LTU Vilniaus apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Vilnius]]
| 9731 ciliméadar cearnach
| 851346
| [[Íomhá:Vilnius County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Íomhá:Siauliai County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Šiauliai]]
| 8540 ciliméadar cearnach
| 261764
| [[Íomhá:Siauliai County in Lithuania.svg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| 
| ''[[:d:Q12647259|Akmenės apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 12
| 
| ''[[:d:Q130536648|Alytus County]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 13
| 
| ''[[:d:Q111979105|Alytaus-Merkinės apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 14
| 
| ''[[:d:Q12657477|Jocių apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 15
| 
| ''[[:d:Q16453825|Jonavos apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 16
| 
| ''[[:d:Q12657989|Joniškio apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 17
| 
| ''[[:d:Q16453882|Joniškėlio apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 18
| 
| ''[[:d:Q12659034|Jūžintų apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 19
| 
| ''[[:d:Q12660405|Kelmės apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 20
| 
| ''[[:d:Q12661870|Kuršėnų apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 21
| 
| ''[[:d:Q16457722|Bezirk Kėdainiai]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 22
| 
| ''[[:d:Q16458268|Lazdijų apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 23
| 
| ''[[:d:Q16464181|Mažeikių apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 24
| 
| ''[[:d:Q12665851|Molėtų apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 25
| 
| ''[[:d:Q16467965|Pabradės apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 26
| 
| ''[[:d:Q16468295|Pajūrio apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 27
| 
| ''[[:d:Q16468930|Pasvalio apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 28
| 
| ''[[:d:Q16469827|Plungės apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 29
| 
| ''[[:d:Q16470482|Radviliškio apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 30
| 
| ''[[:d:Q16471914|Saldutiškio apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 31
| 
| ''[[:d:Q12672582|Sedos apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 32
| 
| ''[[:d:Q16472520|Skaudvilės apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 33
| 
| ''[[:d:Q111980959|Tauragė County]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 34
| 
| ''[[:d:Q111980964|Trakų apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 35
| 
| ''[[:d:Q12676655|Varnių apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 36
| 
| ''[[:d:Q12676708|Varėnos apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 37
| 
| ''[[:d:Q16476252|Vilkijos apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 38
| 
| ''[[:d:Q111980991|Zarasų apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 39
| 
| ''[[:d:Q12679602|Šeduvos apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 40
| 
| ''[[:d:Q12679746|Šiaulėnų apskritis]]''
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 41
| 
| ''[[:d:Q12679801|Šilalės apskritis]]''
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

=== Contaetha agus a gcuid bardas ===
{{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q273789.  # Sampla de 'Contae den Liotuáin'

  FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. }
  
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga,lt,en&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, P94:Armas, label:Contae, P150:Bardais
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Armas
! Contae
! Bardais
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:LTA Alytaus apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Alytus]]
| ''[[:d:Q2069342|Lazdijai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3685407|Alytus City Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q669649|Druskininkai municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q769940|Alytus District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1351747|Varėna District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:LTU Kauno apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Kaunas]]
| ''[[:d:Q1351768|Jonava District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q928938|Kaunas City Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2015893|Birštonas Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2069320|Kaišiadorys District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1351722|Kaunas District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q46786|Kėdainiai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q47090|Prienai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2069355|Raseiniai District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:LTU Klaipėdos apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Klaipėda]]
| ''[[:d:Q3685409|Klaipeda City Municipality Council]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3685410|Palanga City Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q27892|Neringa]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q141132|Klaipėda District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q156560|Kretinga Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q282098|Šilutė District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q219115|Skuodas District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Marijampole County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Marijampolė]]
| ''[[:d:Q1461987|Kalvarija Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1461972|Kazlų Rūda Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1931377|Marijampolė Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2021307|Šakiai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2021318|Vilkaviškis District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:LTU Panevėžio apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Panevėžys]]
| ''[[:d:Q2089791|Kupiškis District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3685412|Panevėžys City Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q763504|Biržai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1351758|Panevėžys District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1461920|Pasvalys District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q766969|Rokiškis District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Íomhá:Taurage County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Tauragė]]
| ''[[:d:Q2071640|Tauragė District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2089815|Jurbarkas District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2283574|Pagėgiai Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q677400|Šilalė District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Íomhá:Telsiai County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Telšiai]]
| ''[[:d:Q712011|Rietavas Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q588916|Telšiai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q404943|Plungė District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q313132|Mažeikiai District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Íomhá:Utena County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Utena]]
| ''[[:d:Q2558824|Visaginas Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2069330|Ignalina District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2089785|Molėtai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2089798|Utena District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q664415|Zarasai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2089772|Anykščiai District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Íomhá:LTU Vilniaus apskritis COA.svg|center|128px]]
| [[Contae Vilnius]]
| ''[[:d:Q2089777|Elektrėnai Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1799182|Šalčininkai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q58882|Širvintos District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1813849|Švenčionys District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1987743|Trakai District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q68929|Ukmergė District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q118903|Vilnius District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Íomhá:Siauliai County COA.png|center|128px]]
| [[Contae Šiauliai]]
| ''[[:d:Q134712|Šiauliai]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1023041|Akmenė District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q610133|Joniškis District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1387044|Kelmė District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1657116|Pakruojis District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1755961|Radviliškis District Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1417346|Šiauliai District Municipality]]''
|-
| style='text-align:right'| 11
| 
| ''[[:d:Q12647259|Akmenės apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 12
| 
| ''[[:d:Q130536648|Alytus County]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 13
| 
| ''[[:d:Q111979105|Alytaus-Merkinės apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 14
| 
| ''[[:d:Q12657477|Jocių apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 15
| 
| ''[[:d:Q16453825|Jonavos apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 16
| 
| ''[[:d:Q12657989|Joniškio apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 17
| 
| ''[[:d:Q16453882|Joniškėlio apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 18
| 
| ''[[:d:Q12659034|Jūžintų apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 19
| 
| ''[[:d:Q12660405|Kelmės apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 20
| 
| ''[[:d:Q12661870|Kuršėnų apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 21
| 
| ''[[:d:Q16457722|Bezirk Kėdainiai]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 22
| 
| ''[[:d:Q16458268|Lazdijų apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 23
| 
| ''[[:d:Q16464181|Mažeikių apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 24
| 
| ''[[:d:Q12665851|Molėtų apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 25
| 
| ''[[:d:Q16467965|Pabradės apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 26
| 
| ''[[:d:Q16468295|Pajūrio apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 27
| 
| ''[[:d:Q16468930|Pasvalio apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 28
| 
| ''[[:d:Q16469827|Plungės apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 29
| 
| ''[[:d:Q16470482|Radviliškio apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 30
| 
| ''[[:d:Q16471914|Saldutiškio apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 31
| 
| ''[[:d:Q12672582|Sedos apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 32
| 
| ''[[:d:Q16472520|Skaudvilės apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 33
| 
| ''[[:d:Q111980959|Tauragė County]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 34
| 
| ''[[:d:Q111980964|Trakų apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 35
| 
| ''[[:d:Q12676655|Varnių apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 36
| 
| ''[[:d:Q12676708|Varėnos apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 37
| 
| ''[[:d:Q16476252|Vilkijos apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 38
| 
| ''[[:d:Q111980991|Zarasų apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 39
| 
| ''[[:d:Q12679602|Šeduvos apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 40
| 
| ''[[:d:Q12679746|Šiaulėnų apskritis]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 41
| 
| ''[[:d:Q12679801|Šilalės apskritis]]''
| 
|}
{{Wikidata list end}}

=== Iar-chontaetha ===
{{Wikidata list | SPARQL = 
SELECT ?item ?itemLabel ?tírLabel ?lonnaitheLabel ?abolishedDate WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q273789;    # Sampla de 'Contae den Liotuáin'
        wdt:P576 ?abolishedDate.

  OPTIONAL { ?item wdt:P17 ?tír. }
  OPTIONAL { ?item wdt:P131 ?lonnaithe. }
  
  FILTER EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. }
  
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;[AUTO_LANGUAGE],lt&quot;. }
}
ORDER BY ?itemLabel
| columns = number:#, label:Contae, P17:Tír, P131:Lonnaithe, P576:Díscaoilte
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Contae
! Tír
! Lonnaithe
! Díscaoilte
|-
| style='text-align:right'| 1
| ''[[:d:Q12648953|condáu d'Anykščiai]]''
| [[Comhlathas na Polainne - na Liotuáine]]&lt;br/&gt;[[an tAontas Sóivéadach]]
| ''[[:d:Q2981281|Brasław Voivodeship]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|-
| style='text-align:right'| 2
| ''[[:d:Q12651075|Біржаўскі павет]]''
| [[an Liotuáin]]&lt;br/&gt;[[an tAontas Sóivéadach]]
| ''[[:d:Q173761|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Liotuáine]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|-
| style='text-align:right'| 3
| ''[[:d:Q12658750|condáu de Jurbarkas]]''
| [[an tAontas Sóivéadach]]
| ''[[:d:Q173761|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Liotuáine]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|-
| style='text-align:right'| 4
| ''[[:d:Q12659218|Kaišiadorių apskritis]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-06-20
|-
| style='text-align:right'| 5
| ''[[:d:Q111980911|Kaunas County]]''
| 
| ''[[:d:Q570767|Ober Ost]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q8272919|Republic of Lithuania]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12660027|Kreisgebiet Kauen-Land]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q173761|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Liotuáine]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-06-20
|-
| style='text-align:right'| 6
| ''[[:d:Q12661364|Крэтынгскі павет]]''
| ''[[:d:Q570767|Ober Ost]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q156031|Reichskommissariat Ostland]]''&lt;br/&gt;[[an tAontas Sóivéadach]]
| ''[[:d:Q173761|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Liotuáine]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-06-20
|-
| style='text-align:right'| 7
| ''[[:d:Q16457463|condáu de Kupiškis]]''
| [[Impireacht na Gearmáine]]&lt;br/&gt;[[an Liotuáin]]&lt;br/&gt;[[an tAontas Sóivéadach]]
| 
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|-
| style='text-align:right'| 8
| ''[[:d:Q16471377|condáu de Rokiškis]]''
| [[Impireacht na Gearmáine]]&lt;br/&gt;[[an Liotuáin]]&lt;br/&gt;[[an tAontas Sóivéadach]]
| [[an Liotuáin]]
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|-
| style='text-align:right'| 9
| ''[[:d:Q111980971|Utenos apskritis]]''
| 
| ''[[:d:Q173761|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Liotuáine]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-06-20
|-
| style='text-align:right'| 10
| ''[[:d:Q11825689|condáu de Valkininkai]]''
| [[an Liotuáin]]
| 
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940
|-
| style='text-align:right'| 11
| ''[[:d:Q111980982|Vilnius County]]''
| [[an Liotuáin]]&lt;br/&gt;[[an tAontas Sóivéadach]]
| 
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|-
| style='text-align:right'| 12
| ''[[:d:Q16477303|Vėžaičių apskritis]]''
| [[Impireacht na Gearmáine]]
| ''[[:d:Q570767|Ober Ost]]''
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919
|-
| style='text-align:right'| 13
| ''[[:d:Q16477803|Шацкі павет]]''
| [[an Liotuáin]]&lt;br/&gt;[[an tAontas Sóivéadach]]
| ''[[:d:Q173761|Poblacht Shóivéadach Shóisialach na Liotuáine]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12660027|Kreisgebiet Kauen-Land]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|-
| style='text-align:right'| 14
| ''[[:d:Q16478334|Širvintų apskritis]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-06-20
|-
| style='text-align:right'| 15
| ''[[:d:Q12680347|Švėkšnos apskritis]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1915&quot; | 1915-11-15
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>53gnj90dbskplvy7q7gc4qqhzipxpkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin</title>
    <ns>2</ns>
    <id>120600</id>
    <revision>
      <id>1321001</id>
      <parentid>1320728</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T17:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <origin>1321001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13902" sha1="owvb7q3yag24ow5tzlaobhs0uq2b249" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
# ''[[:en:European Union Aviation Safety Agency|European Union Aviation Safety Agency]]'' - [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002)
# ''[[:en:Body of European Regulators for Electronic Communications|Body of European Regulators for Electronic Communications]]'' - [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018)
# ''[[:en:Authority for European Political Parties and European Political Foundations|Authority for European Political Parties and European Political Foundations]]'' - [[Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016)
# ''[[:en:EU-CyCLONe|EU-CyCLONe]]'' - [[EU-CyCLONe]] (2020)

== Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh ==

| keydocument1 = [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:02018R1139-20250525 Rialachán (AE) 2018/1139]

''The '''Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''European Union Aviation Safety Agency'' ('''EASA''') is an [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|agency]] of the [[an Coimisiún Eorpach]] with responsibility for civil [[aviation safety]] in the [[Aontas Eorpach]]. It carries out [[Type certificate|certification]], regulation and standardisation and also performs investigation and monitoring.&lt;ref name=flor /&gt;{{rp|§4.3}} It collects and analyses safety data, drafts and advises on safety legislation and co-ordinates with similar organisations in other parts of the world.&lt;ref name=flor /&gt;{{rp|§4.3}}

''The idea of a European-level aviation safety authority goes back to 1996, but the agency was legally established only in 2002; it began its work in 2003.&lt;ref name=flor /&gt;{{rp|§4.3}}

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3569070/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 16-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=flor&gt;Florin Coman-Kund (2018). [https://pure.eur.nl/en/publications/european-union-agencies-as-global-actors-a-legal-study-of-the-eur/ ''European Union Agencies as Global Actors: A Legal Study of the European Aviation Safety Agency, Frontex and Europol'']. Abingdon, Oxfordshire; New York, New York: Routledge. {{ISBN|9781138293045}}.&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

== Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach ==
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

keydocument1 = [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32018R1971 Rialachán (AE) 2018/1971]

'' The '''Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''Body of European Regulators for Electronic Communications'' ('''BEREC''')) is the body in which the regulators of the telecommunications markets in the [[an tAontas Eorpach]] work together.&lt;ref name=UIA /&gt;  Other participants include representatives of the [[an Coimisiún Eorpach]], as well as telecommunication regulators from the member states of the [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch|LEE]] and of states that are in the process of joining the EU.

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3500516/ga | teideal = Téarma: Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 15-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=UIA&gt;{{lua idirlín | url = https://uia.org/s/or/en/1100015682  | teideal = Body of European Regulators for Electronic Communications (BEREC)  | bliain = 2024 | department=UIA Global Civil Society Database | work = uia.org | foilsitheoir = [[Union of International Associations]]}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}

== Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha ==
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

| keydocument1 = [https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2014/1141/oj/eng Rialachán (AE, Euratom) Uimh. 1141/2014]

'' An t'''Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''Authority for European Political Parties and European Political Foundations'' ('''APPF''') is a [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|body of the European Union]] in charge of registering, controlling and imposing sanctions on [[páirtí polaitiúil Eorpach|páirtithe polaitiúla Eorpacha]] agus [[fondúireacht pholaitiúil Eorpach|fondúireachtaí polaitiúla Eorpacha]].

'' The APPF has offices sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]] agus i [[Strasbourg]]; since 2021, its Director has been Pascal Schonard.

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3644247/ga | teideal = Téarma: ComhlachÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpachat na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 15-07-2026}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

== EU-CyCLONe ==
Is gréasán comhoibrithe san [[Aontas Eorpach]] é '''EU-CyCLONe''' (Béarla: ''European Cyber Crisis Liaison Organisation Network'') ''for national authorities in charge of cyber crisis management''.&lt;ref name=ability /&gt;  Bunaíodh é mar chuid den [[Treoir NIS 2]].&lt;ref name=nis2 /&gt;

'' It was launched in 2020 and formalised in January 2023.&lt;ref name=cyber-resilience /&gt;  The chair rotates with the [[Uachtaránacht ar Chomhairle an Aontais Eorpaigh]].&lt;ref name=cyber-resilience/&gt;

'' EU-CyCLONe submits a report assessing its work to the [[Parlaimint na hEorpa]] and [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]] every 18 months, starting 17 October 2024.&lt;ref name=cyber-resilience/&gt;

== Blue OLEx 
'' The Blueprint Operational Level Exercise is an annual exercise involving senior cybersecurity officials from EU member states and the [[an Coimisiún Eorpach]], with [[an tAontas Eorpach]] support.&lt;ref name=cyber-resilience/&gt;  In 2024 it was hosted in [[an Róimh]] by [[Agenzia per la Cybersicurezza Nazionale]], focused on executive level cooperation, particularly via EU-CyCLONe.&lt;ref name=cyber-resilience/&gt;

== Naisc sheachtracha 
* [https://www.nis-2-directive.com/NIS_2_Directive_Article_14_(Proposal_16.12.2020).html The NIS 2 Directive, The European cyber crises liaison organisation network (EU - CyCLONe)] - Article 14 on EU-CyCLONe
* [https://www.nis-2-directive.com/NIS_2_Directive_Article_16.html The NIS 2 Directive, Final Text] - Article 16 on EU-CyCLONe
* [https://www.nis-2-directive.com/NIS_2_Directive_Article_17.html The NIS 2 Directive, Final Text] - Article 17, International cooperation

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=ability&gt;{{lua idirlín | teideal = EU countries test their ability to cooperate in the event of cyber attacks | url = https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/eu-countries-test-their-ability-cooperate-event-cyber-attacks | dáta = 2020-09-29 | dátarochtana = 2025-02-24 | work = [[an Coimisiún Eorpach]]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nis2&gt;{{lua idirlín | teideal = Europe moves closer to stricter cybersecurity standards, reporting regs | url = https://www.theregister.com/2022/05/17/europe_nis2_cybersecurity_regulations/ | sloinne = Lyons | ainm = Jessica | dáta = 2022-05-17 | dátarochtana = 2025-02-24 | work = [[The Register]]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=cyber-resilience&gt;{{cite news | teideal = EU Ramps Up Cyber Resilience with Major Crisis Simulation Exercise | sloinne = Poireault | ainm = Kevin | dáta = 2024-11-11 | url = https://www.infosecurity-magazine.com/news/eu-cyber-resilience-crisis/ | dátarochtana = 2025-02-24 | work = Infosecurity Magazine}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>owvb7q3yag24ow5tzlaobhs0uq2b249</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321004</id>
      <parentid>1321001</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T18:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcas.oduinn</username>
        <id>33120</id>
      </contributor>
      <comment>/* EU-CyCLONe */</comment>
      <origin>1321004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13977" sha1="r2fxwp6fqqgehuj43lblgoafg2pho52" xml:space="preserve">== Ceanntásc ==
(an t)Údarás um..., (an) G(h)níomhaireacht um... (an) Comhbheartas Talmhaíochta. Cé acu sa teideal?

Féach:
* [http://www.gaois.ie gaois.ie].
* ''Wikidata list'' [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list/Contaetha na hÉireann#Réigiún na hÉireann|Réigiúin na hÉireann]].

=== Réigiún ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; vertical-align:top;&quot;
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin
! style=&quot;width:50%;&quot; | Réigiúin NUTS
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Íomhá:IrelandRegions.png | center]]
| align=center | [[Íomhá:NUTS3 Boundaries Ireland.png | center]]
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | Réigiúin na hÉireann: 
* (A) Tuaisceart
* (B) Iarthar
* (C) Iardheisceart
* (D) Oirdheisceart
* (E) Oirthear [BÁC]
* (F) [[Lár na Tíre (Éire)]]
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; | '''Réigiúin''' NUTS 3 na hÉireann:
* [[Réigiún na Teorann|Teorainn]]
* [[Réigiún an Iarthair|Iarthar]]
* [[Réigiún Lár na Tíre|Lár na Tíre]]
* [[Réigiún an Lár-Oirthir|Lár-Oirthear]]
* [[Réigiún Bhaile Átha Cliath|Baile Átha Cliath]]
* [[Réigiún an Lár-Iarthair|Lár-Iarthar]]
* [[Réigiún an Oirdheiscirt|Oirdheisceart]]
* [[Réigiún an Iardheiscirt|Iardheisceart]]
|}

{| 
|-
| [[Íomhá:Newborderregionboundary.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Border region.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map West region.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid East Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map Mid-East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Island_of_Ireland_location_map_Dublin.svg | 80px]]
| [[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Mid-West Region Map Ireland 2018.png | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | 80px]]&lt;!--[[Íomhá:Ireland location map South East.svg | 40px]]--&gt;
| [[Íomhá:Ireland location map South West.svg | 80px]]
|}

=== Acrainm ===
* [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] -  Acáise
* [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]] - Ceolta
* [[CORDIS]] - SeoTaifeach
* [[Inter-Active Terminology for Europe|IATE]] - Tighe

== Eile ==
# ''[[:en:European Union Aviation Safety Agency|European Union Aviation Safety Agency]]'' - [[Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh]] (2002)
# ''[[:en:Body of European Regulators for Electronic Communications|Body of European Regulators for Electronic Communications]]'' - [[Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach]] (BEREC) (2009) &amp;leftarrow; (BEREC Office) - [[Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC]] (2018)
# ''[[:en:Authority for European Political Parties and European Political Foundations|Authority for European Political Parties and European Political Foundations]]'' - [[Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha]] (2016)
# ''[[:en:EU-CyCLONe|EU-CyCLONe]]'' - [[EU-CyCLONe]] (2020)

== Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh ==

| keydocument1 = [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:02018R1139-20250525 Rialachán (AE) 2018/1139]

''The '''Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''European Union Aviation Safety Agency'' ('''EASA''') is an [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|agency]] of the [[an Coimisiún Eorpach]] with responsibility for civil [[aviation safety]] in the [[Aontas Eorpach]]. It carries out [[Type certificate|certification]], regulation and standardisation and also performs investigation and monitoring.&lt;ref name=flor /&gt;{{rp|§4.3}} It collects and analyses safety data, drafts and advises on safety legislation and co-ordinates with similar organisations in other parts of the world.&lt;ref name=flor /&gt;{{rp|§4.3}}

''The idea of a European-level aviation safety authority goes back to 1996, but the agency was legally established only in 2002; it began its work in 2003.&lt;ref name=flor /&gt;{{rp|§4.3}}

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3569070/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 16-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=flor&gt;Florin Coman-Kund (2018). [https://pure.eur.nl/en/publications/european-union-agencies-as-global-actors-a-legal-study-of-the-eur/ ''European Union Agencies as Global Actors: A Legal Study of the European Aviation Safety Agency, Frontex and Europol'']. Abingdon, Oxfordshire; New York, New York: Routledge. {{ISBN|9781138293045}}.&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

== Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach ==
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

keydocument1 = [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32018R1971 Rialachán (AE) 2018/1971]

'' The '''Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''Body of European Regulators for Electronic Communications'' ('''BEREC''')) is the body in which the regulators of the telecommunications markets in the [[an tAontas Eorpach]] work together.&lt;ref name=UIA /&gt;  Other participants include representatives of the [[an Coimisiún Eorpach]], as well as telecommunication regulators from the member states of the [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch|LEE]] and of states that are in the process of joining the EU.

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3500516/ga | teideal = Téarma: Comhlacht na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 15-07-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=UIA&gt;{{lua idirlín | url = https://uia.org/s/or/en/1100015682  | teideal = Body of European Regulators for Electronic Communications (BEREC)  | bliain = 2024 | department=UIA Global Civil Society Database | work = uia.org | foilsitheoir = [[Union of International Associations]]}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}

== Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha ==
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

| keydocument1 = [https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2014/1141/oj/eng Rialachán (AE, Euratom) Uimh. 1141/2014]

'' An t'''Údarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpacha'''&lt;ref name=iate /&gt; (Béarla: ''Authority for European Political Parties and European Political Foundations'' ('''APPF''') is a [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|body of the European Union]] in charge of registering, controlling and imposing sanctions on [[páirtí polaitiúil Eorpach|páirtithe polaitiúla Eorpacha]] agus [[fondúireacht pholaitiúil Eorpach|fondúireachtaí polaitiúla Eorpacha]].

'' The APPF has offices sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]] agus i [[Strasbourg]]; since 2021, its Director has been Pascal Schonard.

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=iate&gt;{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3644247/ga | teideal = Téarma: ComhlachÚdarás um Páirtithe Polaitiúla Eorpacha agus um Fhondúireachtaí Polaitiúla Eorpachat na Rialálaithe Eorpacha um Chumarsáid Leictreonach | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 15-07-2026}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

== EU-CyCLONe ==


Is gréasán comhoibrithe san [[Aontas Eorpach]] é '''EU-CyCLONe''' (Béarla: ''European Cyber Crisis Liaison Organisation Network'') le haghaidh údarás náisiúnta atá i bhfeighil bhainistíocht cibear-ghéarchéime.&lt;ref name=ability /&gt;  Bunaíodh é mar chuid den [[Treoir NIS 2]]&lt;ref name=nis2 /&gt; sa bhliain 2020 agus cuireadh ar bhonn foirmiúil é i Mí Eanáir 2023.&lt;ref name=cyber-resilience /&gt; '' The chair rotates leis an [[Uachtaránacht ar Chomhairle an Aontais Eorpaigh]].&lt;ref name=cyber-resilience/&gt;

'' EU-CyCLONe submits a report assessing its work to the [[Parlaimint na hEorpa]] and [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]] every 18 months, starting 17 October 2024.&lt;ref name=cyber-resilience/&gt;

== Blue OLEx 
'' The Blueprint Operational Level Exercise is an annual exercise involving senior cybersecurity officials from EU member states and the [[an Coimisiún Eorpach]], with [[an tAontas Eorpach]] support.&lt;ref name=cyber-resilience/&gt;  In 2024 it was hosted in [[an Róimh]] by [[Agenzia per la Cybersicurezza Nazionale]], focused on executive level cooperation, particularly via EU-CyCLONe.&lt;ref name=cyber-resilience/&gt;

== Naisc sheachtracha 
* [https://www.nis-2-directive.com/NIS_2_Directive_Article_14_(Proposal_16.12.2020).html The NIS 2 Directive, The European cyber crises liaison organisation network (EU - CyCLONe)] - Article 14 on EU-CyCLONe
* [https://www.nis-2-directive.com/NIS_2_Directive_Article_16.html The NIS 2 Directive, Final Text] - Article 16 on EU-CyCLONe
* [https://www.nis-2-directive.com/NIS_2_Directive_Article_17.html The NIS 2 Directive, Final Text] - Article 17, International cooperation

== Tagairtí 
{{reflist | refs =

&lt;ref name=ability&gt;{{lua idirlín | teideal = EU countries test their ability to cooperate in the event of cyber attacks | url = https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/eu-countries-test-their-ability-cooperate-event-cyber-attacks | dáta = 2020-09-29 | dátarochtana = 2025-02-24 | work = [[an Coimisiún Eorpach]]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nis2&gt;{{lua idirlín | teideal = Europe moves closer to stricter cybersecurity standards, reporting regs | url = https://www.theregister.com/2022/05/17/europe_nis2_cybersecurity_regulations/ | sloinne = Lyons | ainm = Jessica | dáta = 2022-05-17 | dátarochtana = 2025-02-24 | work = [[The Register]]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=cyber-resilience&gt;{{cite news | teideal = EU Ramps Up Cyber Resilience with Major Crisis Simulation Exercise | sloinne = Poireault | ainm = Kevin | dáta = 2024-11-11 | url = https://www.infosecurity-magazine.com/news/eu-cyber-resilience-crisis/ | dátarochtana = 2025-02-24 | work = Infosecurity Magazine}}&lt;/ref&gt;
}}


{{síol-eu}}


{{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}}

[[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

== Tíreolaíocht ==
[[Réigiún na Teorann]]

=== Geografaíocht fhisiceach 
[[Íomhá:Glencar waterfall01.jpg| thumb | 170px | [[Loch Ghleann an Chairthe|Eas Ghleann an Chairthe]], Liatroim]]

'' The region encompasses the entire northwest coast of Ireland along the [[an tAigéan Atlantach]].  Two of Ireland's longest rivers, [[an tSionainn]] and the [[an Éirne]], agus an [[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] eatarthu.  Cavan and Monaghan in the east of the region are characterized by a drumlin landscape, with hundreds of loughs interspersed between.  [[Loch Aillionn]] in Leitrim is the region's largest lake, at 35 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

'' The west of the region, from [[Teallach Eathach]], County Cavan, to the Atlantic coast is largely rocky and mountainous, with coastal cliffs but also beaches in counties Sligo, Donegal and Leitrim.  Leitrim has the smallest coastline of any county, at just 5&amp;nbsp;km in length, while Donegal has the longest, at 1,134&amp;nbsp;km.

=== Foraoiseacht 
'' there is a total of 130,345 ha of forest and woodland cover in the Border Region, equating to 11.3% of the region's land area, the national average.&lt;ref name=govagri2017 /&gt;

'' Traditionally, the region  had a very low cover forest and planting schemes were undertaken by the Department of Agriculture or [[Comhlachtaí státurraithe na hÉireann|comhlachtaí státurraithe]] such as [[Coillte]].  County Leitrim is now Ireland's most forested county at 18.9% forest cover.  However, over 50% of Leitrim's forests are in private ownership.&lt;ref name=govagri2006 /&gt;

=== Aeráid 
'' Under [[Aicmiú aeráide Köppen]], the region experiences a maritime [[aeráid mheasartha]] [[aeráid aigéanach]], meaning cool winters, mild humid summers, and a lack of temperature extremes.  Summer daytime temperatures range between 15°C agus 22°C, rarely going beyond 25°C.  While the region generally experiences mild winters, upland areas typically have snow.  Humidity is high year round and rainfall ranges from ~1,250&amp;nbsp;mm ([[Marcréidh]], Sligeach) to ~1,000&amp;nbsp;mm ([[Béal Átha hÉis]], Cabhán), evenly distributed throughout the year.
&lt;ref name=metclimate /&gt;

=== Geolaíocht
[[Íomhá: Benbulben2.jpg | thumb | 200px | [[Binn Ghulbain]], Contae Shligigh]]

'' There are many large mountain ranges and high sea cliffs in the region, such as the [[Sléibhte Dhoire Bheatha]], [[Sliabh Liag]], the [[Binn Chuilceach]] agus [[Binn Ghulbain]].  The region is generally underlain by [[an tOrdaivíseach]] and [[an Siolúrach]] sceallaí agus gréabhacaí, laid down 417-495 million years ago. These are found in eastern Cavan and Monaghan.  The bedrock of western Cavan, Leitrim and Sligo is composed mostly of [[carbónmhar]] limestones that were laid roughly 355 million years ago.  However, a 1.5 billion year old narrow strip of metamorphosed gneisses extend across Sligo near [[Sliabh Gamh]].&lt;ref name=geocavan /&gt;&lt;ref name=geosligo /&gt;

'' County Donegal has one of the most complex geologies in Ireland.  Much of the county is underlain by [[Réamhchaimbriach]] gneiss, schist and quartzite, laid down during the Grenvillian Orogeny 700 million years ago.  The Border Region's highest point, [[An Earagail]], at 751 m, is composed of Precambrian quartzite. 

'' Ireland's oldest rocks, laid down 1.78 billion years ago, are found on the island of [[Inis Trá Tholl]].&lt;ref name=gsi /&gt;  Inis Trá Tholl is Ireland's most northerly island, located approximately 10&amp;nbsp;km north of [[Cionn Mhálanna]], mainland Ireland's most northerly point.

'' [[Loch Súilí]] in Donegal is one of Ireland's three fjords.

== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__</text>
      <sha1>r2fxwp6fqqgehuj43lblgoafg2pho52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dlí an Aontais Eorpaigh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120854</id>
    <revision>
      <id>1321094</id>
      <parentid>1308835</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6168" sha1="c10tssllx749g4qtek5i95rsboqhua0" xml:space="preserve">Is córas [[dlí]] fornáisiúnta é '''Dlí an Aontais Eorpaigh''' laistigh desna 27 [[ballstát den Aontas Eorpach]] (AE).  D'fhás sé le himeacht ama ó bunaíodh [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]], chun síocháin, ceartas sóisialta, [[geilleagar margaidh]] le [[lánfhostaíocht]], agus cosaint chomhshaoil a chur chun cinn.&lt;ref name=teu3p1 /&gt;&lt;ref name=teu3p3 /&gt;&lt;ref name=teu4p3 /&gt;  Tá structúr bunreachta an AE bunaithe ar na [[conarthaí an Aontais Eorpaigh|conarthaí]] sínithe ag na ballstáit.  Léirmhínítear dlí, agus cruthaítear cásdlí, an AE ag an mbrainse breithiúnach, aitheanta go comhchoiteann mar {{h|Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh}}.

Cruthaítear [[Gníomh dlíthiúil de chuid an Aontais|gníomhartha dlí]] an an AE le nósanna imeachta reachtaíochta éagsúla, agus iad a leanas rannpháirteach ann:
* [[Parlaimint na hEorpa]] (tofa ag an pobal)
* [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]] (a dhéanann ionadaíocht do rialtais na mballstát)
* [[An Coimisiún Eorpach]] (comh-aireacht tofa ag an gComhairle agus an bParlaimint)
* uaireanta [[An Chomhairle Eorpach]] (na cinn stáit).  
Níl [[ceart maidir le tionscnamh reachtach]] ach leis an gCoimisiún.

&lt;!-- tá alt eile anseo --&gt;

Is féidir le baill nua a dhul isteach san AE má ghlacann siad le rialacha an Aontais, agus tá cead ag baill a dhul amach dar lena gcuid riachtanais bunreachta féin.&lt;ref name=teu50 /&gt;  Mar thoradh [[Brexit|tarraing siar na Ríochta Aontaithe]], tá ann anois corpas dlí coinnithe an AE laistigh de [[dlí na Ríochta Aontaithe]].

== Naisc sheachtracha ==
* [https://eur-lex.europa.eu/ EUR-Lex], reachtaíocht an AE], reatha agus molta
* [https://eur-lex.europa.eu/collection/eu-law/treaties/treaties-force.html Conarthaí] an AE
* [https://eur-lex.europa.eu/browse/summaries.html Achoimrí ar reachtaíocht an AE]
* [http://epdb.eu/eulegislation/ Forbairt reachtaíocht an Aontais Eorpaigh]

== Foinsí ==
* {{cite book | first=Catherine | last=Barnard | title=The substantive law of the EU : the four freedoms | url=https://archive.org/details/substantivelawof0000barn_a1g7 | edition=4ú | date=2013 | isbn=978-0-19-967076-5 | publisher=Oxford University Press}} 
* Barnard, Catherine &amp; Steve Peers, eag. ''European Union law'', 4ú heagrán, Oxford: Oxford University Press, 2023.
* {{cite book | first1=Graham | last1=Butler | first2=Ramses A | last2=Wessel | url=https://www.bloomsbury.com/9781509939695 | title=EU External Relations Law: The Cases in Context | publisher=Oxford: Hart Publishing/[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]] | date=2022 | isbn=978-1-5099-3969-5}}
* {{cite book | first1=Paul | last1=Craig | first2=Gráinne | last2=de Búrca | title=The evolution of EU Law | edition=2a | date=2015 | isbn=978-0-19-882118-2 | publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book | first1=Paul | last1=Craig | first2=Gráinne | last2=de Búrca | title=EU Law: Text, Cases, and Materials | url=https://archive.org/details/eulawtextcasesma0000crai_n7y0 |nedition=7ú | date=2020 | isbn=978-0-19-871492-7 | publisher=Oxford University Press}}
* Dickson, Julie &amp; Paulos Eleutheriadēs, eag. ''Philosophical foundations of European Union law''. Oxford: Oxford University Press, 2012.
* {{cite book | first=Trevor | last=Hartley | title=The foundations of European Union law : an introduction to the constitutional and administrative law of European Union | url=https://archive.org/details/foundationsofeur0000hart_s4r2 | date=2014 | isbn=978-0-19-873467-3 | publisher=Oxford University Press}}
* Horspool, Margot &amp; Matthew Humphreys. ''European Union law'', 11ú heagrán, Oxford: Oxford University Press, 2021.
* {{cite book | first=Ewan | last=McGaughey | url=https://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/law/corporate-law/principles-enterprise-law-economic-constitution-and-human-rights?format=PB | title=Principles of Enterprise Law: the Economic Constitution and Human Rights | publisher=Cambridge University Press | date=2022 | isbn=978-1-009-04573-5}}
* Morano-Faodi, Sonia &amp; Jen Neller. ''Fairhurst's law of the European Union'', 13ú eagrán, Harlow/NY: Pearson Education, 2020.
* O'Neill, Aidan. ''EU law for UK lawyers'', 2a heagrán, Oxford: Hart, 2011.
* Reich, Norbert, Annette Nordhausen-Scholes, &amp; Jeremy Scholes. ''Understanding EU internal market law'', 3ú heagrán, Cambridge: Intersentia, 2015.
* Riesenhuber, Karl, ed. ''European legal methodology'', 2a heagrán, Cambridge: Intersentia, 2021.
* {{cite book | first1=Christa | last1=Tobler | first2=Jacques | last2=Beglinger | title=Essential EU Law in Charts | publisher=Budapest HVG-ORAC | date=2020 | isbn=978-963-258-489-8}}
* {{cite journal | first=JHH | last=Weiler | title=The Transformation of Europe | date=1991 | volume=100 | number=8 | journal=Yale Law Journal | pages=2403–2483 | doi=10.2307/796898 | jstor=796898 | issn=0044-0094}}

== Tagairtí ==
{{reflist | refs =

&lt;ref name=teu3p1&gt;'' TEU [[wikisource:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title I: Common Provisions#Article_3|article 3(1)]]: &quot;The Union's aim is to promote peace, its values and the well-being of its peoples ... and shall promote social justice and protection...'&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=teu3p3&gt;'' TEU [[wikisource:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title I: Common Provisions#Article_3|article 3(3)]]: &quot;It shall work for the sustainable development of Europe based on balanced economic growth and price stability, a highly competitive social market economy, aiming at full employment and social progress, and a high level of protection and improvement of the quality of the environment&quot;.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=teu4p3&gt;'' TEU [[wikisource:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title I: Common Provisions#Article_4|Article 4(3)]]: &quot;Pursuant to the principle of sincere cooperation, the Union and the Member States shall, in full mutual respect, assist each other in carrying out tasks which flow from the Treaties&quot;.&lt;/ref&gt; 

&lt;ref name=teu50&gt;'' TEU [[wikisource:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title VI: Final Provisions#Article_50|article 50]].&lt;/ref&gt; 
}}

{{síol-eu}}
[[Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh]]</text>
      <sha1>c10tssllx749g4qtek5i95rsboqhua0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tiarna Kinfauns</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120887</id>
    <revision>
      <id>1321045</id>
      <parentid>1280381</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T06:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2707" sha1="toyxmgytrd22o9lz4invfd3a3gy1fyp" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}

Is é '''Tiarna Kinfauns''' (Béarla: '''Lord Kinfauns''') teideal stairiúil uasal de [[Barún|ghrád barúin]] a chruthaigh an [[Alban|Chróin Albanach]] sa bhliain 1487. Tá an teideal faoi láthair i seilbh na clainne Éireannaí ''Commane''.&lt;ref name=&quot;burke&quot;&gt;[https://www.burkespeerage.com/search.php Burke’s Peerage — Clann Commane, nuashonrú 2025]&lt;/ref&gt;

Tá an [[Newhall House and Estate|Eastát Newhall]] i gContae an Chláir, Éire, mar phríomhshuíomh teaghlaigh na dtiarnaí Kinfauns.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newhallestate.ie/|title=Newhall House and Estate|access-date=2025-09-10|website=Newhall Estate}}{{Dead link|date=Meán Fómhair 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Rinneadh an teideal a dheonú go hoifigiúil ar an 5 Meitheamh 1487 ag [[Séamus III na hAlban|Rí Séamus III na hAlban]] agus daingníodh é arís i 1608 ag [[Séamus I Shasana|Rí Séamus I]]. Tá ginealas na clainne luaite i ''Burke’s Peerage'' agus i bhfoinsí staire eile.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Historical Castles and Mansions of Scotland: Perthshire and Forfarshire|last=Millar|first=Alexander Hastie|date=1890|publisher=A. Gardner|pages=109|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Oxford Companion to Scottish History|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_c8o3|last=Lynch|first=Michael|date=2024|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_c8o3/page/428 428]–430|isbn=978-0-19-923482-0}}&lt;/ref&gt;

== Stair ==
De réir traidisiúin, thosaigh bunús an teidil timpeall na bliana 1340, nuair a bronnadh tailte Kinfauns ar Sir [[Thomas Charteris]] ón gCoróin Albanach. Deirtear gur thacaigh sé le [[William Wallace]] agus [[Roibeard I na hAlban|Roibeard an Bhrúis]] le linn chogaí neamhspleáchais na hAlban.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lordkinfauns.com/|title=Lord Kinfauns (Timeline)|access-date=2025-05-27|website=www.lordkinfauns.com}}&lt;/ref&gt;

Tá an chéad taifead oifigiúil den teideal le fáil i gcáipéis ón [[Séala Mór na hAlban]] an 5 Meitheamh 1487.&lt;ref name=&quot;seal&quot;&gt;{{Cite journal|last=Great Seal of Scotland|title=Register of the Great Seal, 1487|url=https://www.ros.gov.uk/our-registers/register-of-great-seal|date=1487}}&lt;/ref&gt;

== Tiarna reatha ==
Is é '''Fergus Commane''', a rugadh i 1953, an 26ú Tiarna Kinfauns. Sa traidisiún Gaelach Éireannach, aithnítear é freisin mar ''Ceannaire Chlann Ó Comáin''.&lt;ref name=&quot;burke&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Séamus III na hAlban]]
* [[Roibeard I na hAlban]]
* [[William Wallace]]
* [[Burke’s Peerage]]
* [[Newhall House and Estate]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:An Chinsealacht]]</text>
      <sha1>toyxmgytrd22o9lz4invfd3a3gy1fyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Gníomhaireachtaí an AE</title>
    <ns>2</ns>
    <id>121281</id>
    <revision>
      <id>1321035</id>
      <parentid>1320679</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T04:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>25319</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>1321035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6691" sha1="n9graw4ii6i8f2lqcnot93mr1opfvcv" xml:space="preserve">== Forais / Institiúidí ==
: '' Féach [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]]

{{Wikidata list | sparql = 
SELECT ?item ?itemLabel ?valueLabel WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q748720.

  OPTIONAL { ?item wdt:P488 ?p1 }
  OPTIONAL { ?item wdt:P1037 ?p2 }
  
  BIND(COALESCE(?p1, ?p2) AS ?value)
 
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga,en&quot;.
  }
}
ORDER BY (?itemLabel)

| columns = number:#, P154:Lógó, label:Institiúid, P571:Bundáta, P159:Ceanncheathrú, P488:Ceannaire, P1342:Líon suíochán
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Lógó
! Institiúid
! Bundáta
! Ceanncheathrú
! Ceannaire
! Líon suíochán
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]]
| [[An Chomhairle Eorpach]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-12-09
| ''[[:d:Q1375164|Europa building]]''
| [[António Costa]]
| 27
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Íomhá:Logo European Central Bank.svg|center|128px]]
| [[Banc Ceannais Eorpach]]
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-06-01
| [[Frankfurt]]
| [[Christine Lagarde]]
| 
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]]
| [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
| ''[[:d:Q1375164|Europa building]]''
| ''[[:d:Q115639092|Thérèse Blanchet]]''
| 27
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Íomhá:Court of Justice of the European Union Logo SV.svg|center|128px]]
| [[Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh|Cúirt Bhreithiúnais Eorpach]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952
| ''[[:d:Q20971786|Palais de la Cour de Justice]]''
| ''[[:d:Q917096|Koen Lenaerts]]''
| 
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Íomhá:ECA-logo.svg|center|128px]]
| [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-10-18
| [[Lucsamburg (cathair)|Lucsamburg]]
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Íomhá:European Parliament logo.svg|center|128px]]
| [[Parlaimint na hEorpa]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-03-25
| ''[[:d:Q2423937|Suíomh Pharlaimint na hEorpa i Strasbourg]]''
| [[Roberta Metsola|Roberta Metsola Tedesco Triccas]]
| 720
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Íomhá:European Commission.svg|center|128px]]
| [[an Coimisiún Eorpach]]
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-01-01
| ''[[:d:Q239|Cathair na Bruiséile]]''
| [[Ursula von der Leyen]]
| 27
|}
{{Wikidata list end}}

== Gníomhaireachtaí ==
: Féach [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]]

?bunDáta ?tírLabel ?lógó

| columns = number:#, P154:Lógó, label:Gníomhaireacht, P17:Tír, P571:Bundáta

{{Wikidata list | sparql = 
SELECT ?item ?itemLabel ?labelEn ?labelGa WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q112827555.

  ?item rdfs:label ?labelEn filter (lang(?labelEn) = &quot;en&quot;).
  ?item rdfs:label ?labelGa filter (lang(?labelGa) = &quot;ga&quot;).

  #OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunDáta. }
  #OPTIONAL { ?item wdt:P17 ?tír. }
  #OPTIONAL { ?item wdt:P154 ?lógó. }

  FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. }

  #SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga,en&quot;.
  #}
}
ORDER BY (?itemLabel)

| columns = ?labelEn:Agency, ?labelGa:Gníomhaireacht
}}
{| class='wikitable sortable'
! Agency
! Gníomhaireacht
|-
| European Centre for the Development of Professional Training
| an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna
|-
| European Medicines Agency
| Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach
|-
| European Fisheries Control Agency
| Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach
|-
| Europol
| Europol
|-
| European Institute for Gender Equality
| Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne
|-
| European Union Agency for Fundamental Rights
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha
|-
| European Chemicals Agency
| Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán
|-
| European Food Safety Authority
| An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia
|-
| European Agency for Safety and Health at Work
| Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair
|-
| European Environment Agency
| Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach
|-
| Translation Centre for the Bodies of the European Union
| Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh
|-
| European Union Agency for Railways
| Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh
|-
| European Training Foundation
| an Foras Oiliúna na hEorpa
|-
| European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh
|-
| European Securities and Markets Authority
| An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí
|-
| European Banking Authority
| An tÚdarás Baincéireachta Eorpach
|-
| European Union Intellectual Property Office
| Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpach
|-
| European Centre for Disease Prevention and Control
| An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar
|-
| European Maritime Safety Agency
| Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí
|-
| European Union Agency for Criminal Justice Cooperation
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil
|-
| European Institute of Innovation and Technology
| an Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht
|-
| European Union Agency for Cybersecurity
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil
|-
| European Union Drugs Agency
| Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh
|-
| European Union Agency for Law Enforcement Training
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí
|-
| European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions
| Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú
|-
| Community Plant Variety Office
| Oifig an Chomhphobail maidir le Cineálacha Plandaí
|-
| European Insurance and Occupational Pensions Authority
| An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde
|-
| European Border and Coast Guard Agency
| Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta
|-
| European Union Agency for Asylum
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann
|-
| European Union Agency for the Operational Management of Large-Scale IT Systems in the Area of Freedom, Security and Justice
| Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais
|-
| Single Resolution Board
| Bord Réitigh Aonair
|-
| European Union Agency for the Space Programme
| Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis
|-
| European Labour Authority
| An tÚdarás Eorpach Saothair
|-
| Agency for Support for BEREC
| Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC
|-
| Anti-Money Laundering Authority
| An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>n9graw4ii6i8f2lqcnot93mr1opfvcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fianaise starógach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121720</id>
    <revision>
      <id>1321092</id>
      <parentid>1287182</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2343" sha1="6m5m1l8nwazaq1yi8a7irkp7bxw5s2u" xml:space="preserve">Fianaise is ea '''fianaise starógach''' atá bunaithe ar eispéiris daoine aonair agus ar an méid atá feicthe acu féin, seachas ar shonraí a bhaileofaí go córasach.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Porta |first=Miquel |editor-first1=Miquel |editor-last1=Porta |title=Anecdotal Evidence |date=2016-07-21 |work=A Dictionary of Epidemiology |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199976720.001.0001/acref-9780199976720-e-60 |access-date=2024-10-03 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780199976720.001.0001 |isbn=978-0-19-997672-0|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Is ionann 'staróg' agus 'scéilín, píosa cainte gan aird'.&lt;ref&gt;Ó Dónaill agus Ua Maoileoin, 1991, An Foclóir Beag https://www.teanglann.ie/en/fb/star%c3%b3g&lt;/ref&gt;

==Úsáid==
Féadann an té atá ag déanamh taighde de réir an [[Modh eolaíochta|mhodha eolaígh]] úsáid a bhaint as fianaise starógach, más féidir a chruthú go bhfuil sí fíor agus má tá sí [[eimpíreachas|eimpíreach]], m.sh. sa leigheas. Ní fianaise eolaíoch í an fhianaise starógach i gcónaí, áfach, cuir i gcás [[béaloideas]] nó staróga bréige. Nuair nach gcuirtear ach cúpla staróg (scéal) san áireamh, níor cheart brath orthu ar fhaitíos gur roghnaíodh iad thar chuntais eile mar gheall ar iad a bheith as an ngnáth.&lt;ref name=&quot;weiten&quot;&gt;{{cite book|page = [https://archive.org/details/psychologythemes0000weit_a8i7/page/n120 75] |title= Psychology: Themes and Variations|url = https://archive.org/details/psychologythemes0000weit_a8i7 |first=Wayne|last= Weiten|publisher = Wadsworth/Cengage Learning|date = 2010|isbn = 9780495601975}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=eNsVUGTMcDoC&amp;pg=PA25|page= 25 |title= Research in Psychology: Methods and Design|first = C. James|last = Goodwin|publisher = John Wiley &amp; Sons|date= 2009|isbn= 9780470522783}}&lt;/ref&gt;

==Dlí==
In imeachtaí dlí, is minic a ghlactar le fianaise starógach sna cúirteanna. Go deimhin, i go leor cásanna, is í an t-aon chineál fianaise a thugtar agus duine ar a thriail.&lt;ref&gt;{{cite web |teideal=The Judicial Learning Center | date=10 August 2012 |url=https://judiciallearningcenter.org/your-day-in-court/#:~:text=Often%20witness%20testimony%20may%20be,the%20actual%20event%20taking%20place.}}&lt;/ref&gt; 

==Tagairtí==
{{reflist}}</text>
      <sha1>6m5m1l8nwazaq1yi8a7irkp7bxw5s2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aliens (scannán)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123044</id>
    <revision>
      <id>1321110</id>
      <parentid>1299195</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13762" sha1="c58fbyx0c5p1hc9tqa8676ief86exqo" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Scannáin}}
Scannán is ea '''''Aliens''''' (1986).

== Carachtair ==
* [[Sigourney Weaver]] mar [[Ellen Ripley]] – an duine a tháinig slán ó ionsaí eachtrannach ar a long, an ''Nostromo''&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodman|first=Walter|url=https://www.nytimes.com/1986/07/18/movies/film-sigourney-weaver-in-aliens.html|teideal=Film: Sigourney Weaver In ''Aliens''|dáta=July 18, 1986|website= [[The New York Times]]|url-status=live|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;
* [[Michael Biehn]] mar [[Dwayne Hicks]] – corparáil sna Colonial Marines&lt;ref name=&quot;RemarEmpire&quot;&gt;{{cite web|url=https://empireonline.com/features/aliens-colonial-marines-profiles/2.asp|teideal=''Aliens'': The Colonial Marines|website=[[Empire (magazine)|Empire]]|dátarochtana=2026-02-12|archivedate=2012-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312075023/https://www.empireonline.com/features/aliens-colonial-marines-profiles/2.asp}}&lt;/ref&gt;
* [[Paul Reiser]] mar Carter J. Burke – ionadaí de chuid Weyland-Yutani Corporation&lt;ref name=&quot;RemarEmpire&quot;/&gt;
* [[Lance Henriksen]] mar [[Bishop (Aliens)|Bishop]] – android ar bord an ''Sulaco''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.empireonline.com/features/aliens-colonial-marines-profiles/3.asp|teideal=''Aliens'': The Colonial Marines|website=[[Empire (magazine)|Empire]]|dáta=October 22, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* Carrie Henn{{Anchor|Carrie Henn}} mar [[Newt Jorden|Rebecca &quot;Newt&quot; Jorden]] – cailín óg sa choilíneacht ar LV-426&lt;ref&gt;{{cite web|last=Williams|first=Stephanie|teideal=''Aliens'': Newt Is More Than Someone To Be Saved|url=https://www.syfy.com/syfywire/aliens-newt-is-more-than-someone-to-be-saved|website=[[Syfy]]|dáta=February 25, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Bill Paxton]] mar [[Hudson (Aliens)|Hudson]] – saighdiúir príobháideach de chuid na Colonial Marine atá lán le bród ach scaoll&lt;ref name=&quot;ScreenRantCast&quot;&gt;{{cite web|last=Witherow|first=Tim|teideal=Where Are They Now? The Cast Of ''Aliens''|url=https://screenrant.com/where-are-they-now-aliens-cast/|website=[[Screen Rant]]|dáta=April 22, 2016|dátarochtana=Feabhra 12, 2026|archivedate=Feabhra 26, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190226084457/https://screenrant.com/where-are-they-now-aliens-cast/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Collis|first=Clark|teideal=Bill Paxton Talks ''Alien'' Reboot: 'You've Got To Have Hudson!'|url=https://ew.com/article/2015/05/19/bill-paxton-aliens-reboot|website=[[Entertainment Weekly]]|dáta=May 19, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[William Hope (aisteoir)|William Hope]] mar Gorman – [[oifigeach ceannais]] gan taithí na Marines&lt;ref name=&quot;ScreenRantCast&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.empireonline.com/features/aliens-colonial-marines-profiles/4.asp|teideal=''Aliens'': The Colonial Marines|website=[[Empire (magazine)|Empire]]|dáta=October 22, 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[Ricco Ross]] mar Frost – saighdiúir príobháideach sna Colonial Marines&lt;ref name=&quot;ScreenRantCast&quot;/&gt;
* [[Al Matthews (aisteoir)|Al Matthews]] mar Apone – sáirsint socair na Marines&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bartlett|first=Rhett|teideal=Al Matthews, Cigar-Chomping Sgt. Apone In ''Aliens'', Dies at 75|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/al-matthews-dead-cigar-chomping-sgt-apone-aliens-dies-at-75-1146419/|website=[[The Hollywood Reporter]]|dáta=September 24, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Plunkett|first=Luke|teideal=RIP Al Matthews: As Sgt. Apone, He Fought To The End In ''Aliens''|url=https://www.cnet.com/culture/entertainment/al-matthews-who-played-sgt-apone-in-aliens-has-died-at-75/|website=[[CNET]]|dáta=September 24, 2018}}&lt;/ref&gt;

I measc fhoireann na Colonial Marine tá na saighdiúirí príobháideacha Vasquez ([[Jenette Goldstein]]), Drake ([[Mark Rolston]]), Spunkmeyer ([[Daniel Kash]]),&lt;ref name=&quot;ScreenRantCast&quot;/&gt; Crowe ([[Tip Tipping]]), agus Wierzbowski ([[Trevor Steedman]]),&lt;ref name=&quot;BFIOverall&quot;&gt;{{cite web|teideal=''Aliens'' (1986)|url=https://www.bfi.org.uk/film/f6770cd5-0ccb-5c65-be26-b5a920c05edf/aliens|website=[[British Film Institute]]|dáta=October 19, 2020}}&lt;/ref&gt; agus na coirpéil Dietrich (Cynthia Dale Scott) agus Ferro ([[Colette Hiller]]). Chomh maith leis an bpríomhfhoireann aisteoirí, tá [[Paul Maxwell]] mar Van Leuwen (ball den bhord atá ag athbhreithniú inniúlacht Ripley) agus Barbara Coles mar an coilíneach atá faoi chlúdach clúdaithe a maraítear nuair a phléascann eachtrannach as a cliabh i ''Aliens''.&lt;ref name=&quot;BFIOverall&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Matt|last=Winston|teideal=''Aliens'' – Chestburster Behind-the-scenes With Film Director And Fx Designer Stephen Norrington|url=https://www.stanwinstonschool.com/blog/aliens-chestburster-mechanism-behind-the-scenes|website=[[Stan Winston School of Character Arts]]|dáta=September 5, 2013}}&lt;/ref&gt; Léiríonn Carl Toop agus [[Eddie Powell]] laochra eachtrannach.&lt;ref name=&quot;BFIOverall&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Martin|first=Michileen|url=https://www.looper.com/798842/alien-actors-you-may-not-know-passed-away|teideal=''Alien'' Actors You May Not Know Passed Away|dáta=August 24, 1986|website= [[Looper (website)|Looper]]|dáta=October 27, 2020|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

Athchóiríodh roinnt radharcanna a baineadh as leagan amharclainne ''Aliens'' in eisiúintí ina dhiaidh sin.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Beresford|first=Jack|teideal=20 Deleted Scenes From The Alien Movies That Changed Everything|url=https://screenrant.com/alien-movies-best-deleted-scenes-franchise-changed-everything/|website=[[Screen Rant]]|dáta=May 14, 2017|dáta=October 19, 2020}}&lt;/ref&gt; I measc na gcreidiúintí breise do na radharcanna seo tá athair Newt, Russ Jorden ([[Jay Benedict]]),&lt;ref&gt;{{cite web|first=Josh|last=Weiss|teideal=Jay Benedict, ''Aliens'' And ''Dark Knight Rises'' Actor, Dies at 68 From Coronavirus Complications|url=https://www.syfy.com/syfywire/jay-benedict-dies-aliens-dark-knight-rises|website=[[Syfy]]|dáta=April 7, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|teideal=''Aliens'' Actor Jay Benedict Dies After Contracting Covid-19|url=https://calgaryherald.com/entertainment/movies/aliens-actor-jay-benedict-dies-after-contracting-covid-19/wcm/cc8a5b63-4d9a-41a1-868a-15b1a346b9e9/|website=[[Calgary Herald]]|agency=[[World Entertainment News Network]]|dáta=April 6, 2020|dátarochtana=Feabhra 12, 2026|archivedate=Samhain 21, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201121144255/https://calgaryherald.com/entertainment/movies/aliens-actor-jay-benedict-dies-after-contracting-covid-19/wcm/cc8a5b63-4d9a-41a1-868a-15b1a346b9e9/}}&lt;/ref&gt; agus a máthair Anne (Holly de Jong).{{sfn|Gallardo|Smith|2004|p=68}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miska|first=Brad|teideal=Neca Steals 'Alien' Day Showcase With Newt Action Figure!|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3388872/neca-steals-alien-day-showcase-newt-action-figure/|website=[[Bloody Disgusting]]|dáta=May 10, 2019}}&lt;/ref&gt; Imríonn deartháir Henn, Christopher, a deartháir Timmy,&lt;ref&gt;{{cite web|first=Mark|last=Pickavance|teideal=Whatever Happened To Carrie Henn?|url=https://www.denofgeek.com/movies/whatever-happened-to-carrie-henn/|website=[[Den of Geek]]|dáta=August 13, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Patrizio|first=Andy|teideal=''Aliens'' – Collector's Widescreen Edition DVD Review|url=http://www.ign.com/articles/2003/11/11/aliens-collectors-widescreen-edition?page=2|website=[[IGN]]|dáta=November 11, 2003}}&lt;/ref&gt; Imríonn [[Mac McDonald]] riarthóir an choilíneachta Al Simpson,&lt;ref&gt;{{cite web|first=Andrew|last=Ellard|teideal=Mr Flibble Talks To... Mac MacDonald|url=https://www.reddwarf.co.uk/features/interviews/mac-mcdonald|website=[[Red Dwarf]]|dáta=December 1, 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Leane|first=Rob|teideal=''River Of Pain'': What It Adds to the Story Of ''Aliens''|url=https://www.denofgeek.com/culture/river-of-pain-what-it-adds-to-the-story-of-aliens|website=[[Den of Geek]]|dáta=May 8, 2017}}&lt;/ref&gt; agus déanann máthair Weaver, [[Elizabeth Inglis]], cuma bheag mar iníon scothaosta Ripley, Amanda.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Lauren|last=Oldershaw|teideal=History: Colchester Is Not Alien To A-lister Sigourney Weaver...Her Actress Mum Was Born Here|url=https://www.gazette-news.co.uk/news/15010972.history-colchester-is-not-alien-to-a-lister-sigourney-weaverher-actress-mum-was-born-here/|website=[[Daily Gazette (Colchester)|Daily Gazette]]|dáta=January 9, 2017}}&lt;/ref&gt;

== Naisc sheachtracha ==
* {{cite journal|first=Joe|last=Abbott|title=They Came from Beyond the Center: Ideology and Political Textuality in the Radical Science Fiction Films of James Cameron|journal=Literature/Film Quarterly|publisher=[[Salisbury University]]|location=[[Salisbury, Maryland]]|volume=22|issue=1|pages=21–27|date=1994|jstor=43796613|url= https://www.jstor.org/stable/43796613|access-date=November 19, 2020 }}
* {{cite journal|first=Richard John|last=Ascárate|title=Latino Images in Film: Stereotypes, Subversion, and Resistance|journal=[[Film Quarterly]]|publisher=[[University of California Press]]|location=[[Berkeley, California]]|volume=57|issue=2|pages=57–58|date=Winter 2004|doi=10.1525/fq.2004.57.2.57|jstor=10.1525/fq.2004.57.2.57|url= https://www.jstor.org/stable/10.1525/fq.2004.57.2.57|access-date=November 19, 2020|issn=0015-1386|url-access=subscription }}
* {{cite journal|first=Jeffrey A.|last=Brown|title=Gender and the Action Heroine: Hardbodies and the &quot;Point of No Return&quot;|journal=[[Journal of Cinema and Media Studies]]|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|volume=35|issue=3|pages=52–71|date=Spring 1996|doi=10.2307/1225765|jstor=1225765|url= https://www.jstor.org/stable/1225765|access-date=November 19, 2020|url-access=subscription }}
* {{cite magazine|last=Drennan|first=K.M.|date= January 1988|title=Bill Paxton The Howling Commando|magazine=[[Starlog]]|publisher= Starlog Group, Inc.|location=[[New York City]]|url=https://archive.org/details/starlog_magazine-126/page/n21/mode/2up|access-date=October 31, 2020 }}
* {{cite book|last1=Foster|first1=Alan Dean|author-link=Alan Dean Foster|date= 1986|title=''Aliens''|url=https://archive.org/details/aliensnovelizat000fost/mode/2up|publisher=[[Warner Books]]|location=[[New York City]]|isbn=9780446301398}}
* {{cite book|last1=Gallardo|first1=Ximena|last2=Smith|first2=Jason|date= 2004|title=Alien Woman: The Making of Lt. Ellen Ripley|url=https://archive.org/details/alienwomanmaking0000gall|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|location=[[London]], United Kingdom|isbn=9780826415707}}
* {{cite journal|first2=Matthew|last2=Weise|first1=Henry|last1=Jenkins|title=Short Controlled Bursts: Affect and Aliens|journal=[[Journal of Cinema and Media Studies]]|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|volume=48|issue=3|pages=111–116|date=Spring 2009|jstor=20484481|url=https://www.jstor.org/stable/20484481|access-date=November 19, 2020 }}
* {{cite magazine|last=Lowry|first=Brian|date= February 1987|title=Jenette Goldstein Adios, &quot;''Aliens''&quot;|magazine=[[Starlog]]|publisher= Starlog Group, Inc.|location=[[New York City]]|url=https://archive.org/details/starlog_magazine-115/page/n35/mode/2up|access-date=October 31, 2020 }}
* {{cite book|last=Luckhurst|first=Roger|author-link=Roger Luckhurst|date= October 2014|title=BFI Classics: Alien|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|location=[[London]], United Kingdom|isbn=9-7818-4457-7880}}
* {{cite journal|first=LeiLani|last=Nishime|title=The Mulatto Cyborg: Imagining a Multiracial Future|journal=[[Journal of Cinema and Media Studies]]|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|volume=44|issue=2|pages=34–49|date=Winter 2005|doi=10.1353/cj.2005.0011|jstor=3661093|url=https://www.jstor.org/stable/3661093|access-date=November 19, 2020|url-access=subscription }}
* {{cite journal|first2=Susan|last2=Yunis|first1=Tammy|last1=Ostrander|title=Tales your Mother Never told You: &quot;''Aliens''&quot; and the Horrors of Motherhood|journal=[[Journal of the Fantastic in the Arts]]|publisher=[[Idaho State University]]|location=[[Pocatello, Idaho]]|volume=14|issue=1|pages=68–76|date=Spring 2003|jstor=43321455|url=https://www.jstor.org/stable/43321455|access-date=November 19, 2020 }}
* {{cite journal|first=Lorrie|last=Palmer|title=Review: Alien Woman: The Making of Lt. Ellen Ripley by Ximena Gallardo C. and C. Jason Smith|journal=[[Journal of the Fantastic in the Arts]]|publisher=[[Idaho State University]]|location=[[Pocatello, Idaho]]|volume=16|issue=4|pages=385–389|date=Winter 2006|jstor=43310272|url=https://www.jstor.org/stable/43310272|access-date=November 19, 2020 }}
* {{cite magazine|last=Pirani|first=Adam|date= June 1986|title=Gale Ann Hurd Bringing Up &quot;''Aliens''&quot;|magazine=[[Starlog]]|publisher= Starlog Group, Inc.|location=[[New York City]]|url=https://archive.org/details/starlog_magazine-107/page/n9/mode/2up|access-date=October 31, 2020 }}
* {{cite book|last=Schneider|first=Steven Jay|title=[[1001 Movies You Must See Before You Die]]|chapter=1980s|date=2013|publisher=[[Murdoch Books]] Pty Limited|location=[[Boston]], [[Massachusetts]]|isbn=978-0-7641-6613-6}}
* {{cite magazine|last=Shay|first=Don|title=''Aliens''|magazine=[[Cinefex]]|location=[[Riverdale, California]]|issue=27|date=August 1986|url=https://cinefex.com/backissues/issue27.htm|access-date=February 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918044820/https://www.cinefex.com/backissues/issue27.htm|archive-date=September 18, 2021|url-status=dead|issn=}}
* {{cite magazine|magazine=[[Daily Variety]]|title=The Baddest of Them All (Fox advertisement)|page=8|date=October 6, 1992|location=[[New York City]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|ref={{SfnRef|Variety|1992}}}}

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Alien}}

[[Catagóir:Scannáin Béarla]]
[[Catagóir:Scannáin 1986|Alien]]
[[Catagóir:Alien]]</text>
      <sha1>c58fbyx0c5p1hc9tqa8676ief86exqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Corn FIFA an Domhain 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124802</id>
    <revision>
      <id>1321169</id>
      <parentid>1320742</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T11:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Conradder</username>
        <id>34685</id>
      </contributor>
      <comment>/* 3ú hÁit */</comment>
      <origin>1321169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98408" sha1="ovzc7o60rg531781145q125os5xw29k" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Reáchtáladh '''Corn FIFA an Domhain 2026''' sna Stáit Aontaithe, Ceanada agus Meicsiceo, ó 11 Meitheamh go 19 Iúil 2026, le cluichí i 11 chathair sna Stáit Aontaithe, trí chathair i Meicsiceo agus dhá chathair i gCeanada&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/03/eiginnteacht-faoi-rannphairtiocht-na-hiaraine-i-gcorn-domhanda-2026-de-reir-mar-a-mheadaionn-teannas-idirnaisiunta/|teideal=Éiginnteacht faoi rannpháirtíocht na hIaráine i gCorn Domhanda 2026 de réir mar a mhéadaíonn teannas idirnáisiúnta|údar=Cóilín Duffy|dáta=2026-03-13|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-03-28}}&lt;/ref&gt;.  Ba é seo an dara huair a raibh Corn an Domhain á reáchtáil ag níos mó ná tír amháin.&lt;ref&gt;Reáchtáladh comórtas 2002 sa tSeapáin agus sa Chóiré Theas.&lt;/ref&gt;   

[[Íomhá:The White House FIFA Task Force, May 6, 2025.webm|clé|mion|220x220px|Físeán:  6 Bealtaine 2025 - Cuireadh tascfhórsa FIFA de chuid Trump ar bun, le [[J. D. Vance|JD Vance]] ]]
[[Íomhá:President Trump Makes an Announcement, Aug. 22, 2025 (20250822).webm|clé|mion|220x220px|Físeán @ 21n40s :  Thug Gianni Infantino (FIFA) an Corn do Donald Trump,  22 Lúnasa 2025]]

[[Íomhá:2026-05-21 Mayor Mamdani Holds a Press Conference to Make a World Cup Announcement.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: Méara Mamdani, Nua Eabharc, ag preasócáid, 2026-05-21 ]]
[[Íomhá:Troy Parrott 2025.png|clé|mion|284x284px|[[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]]:  Fuair [[Troy Parrott]] cúig chúl in dhá chluiche]]
[[Íomhá:24BBRW - 53535940590 (cropped1).jpg|clé|mion|321x321px|Is réiteoir [[Sacar|sacair]] [[An tSomáil|Somálach]] é [[Omar Artan]], curtha ó dhoras ag oifigigh inimirce Mheiriceá&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tugann-an-sacar-le-cheile-sinn-ar-fad-ach-cead-a-fhail-o-trump-ar-dtus/|teideal=Tugann an sacar le chéile sinn ar fad, ach cead a fháil ó Trump ar dtús|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=11 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-11}}&lt;/ref&gt;]]

== 2018 ==
I ndiaidh na conspóide a bhain leis na cinntí Corn an Domhain a bhronnadh ar an Rúis agus ar Chatar, den chéad uair tugadh le fios in 2018 go poiblí cén chaoi ar vótáil gach toscaire.

Fógraíodh an cinneadh ar an 13 Meitheamh 2018 i Moscó.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/corn-an-domhain-ag-filleadh-ar-mheiricea-thuaidh-in-2026/|teideal=Corn an Domhain ag filleadh ar Mheiriceá Thuaidh in 2026|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=13 Meitheamh 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-03-28}}&lt;/ref&gt;  Ní raibh ach [[Maracó]] a bhí san iomaíocht le Meiriceá, Ceanada agus Meicsiceo. Ba iad tíortha Mheiriceá Thuaidh rogha na n-údar roimh an vóta. Bhí 23 staid tógtha nó á dtógáil cheana féin acu (14 staid a bhí fós le tógáil nó le hathchóiriú i Maracó).

Bhí bua ollmhór ag iarratas na dtíortha ó Mheiriceá Thuaidh nuair a comhaireadh na vótaí. Caitheadh níos mó ná a dhá oiread vótaí ar son iarratas Mheiriceá Thuaidh, 134 i gcoinne 65.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gnó ==
Tháinig méadú ollmhór ar líon na bhfoirne a bhí san iomaíocht in 2026;  ghlac 48 foireann páirt sa chomórtas.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meastar go ndéanfaidh an comórtas i Meiriceá Thuaidh brabús $11 billiún do FIFA (breis agus sé bhilliún dollar níos ná iarratas Mharacó in 2018, $5.7 billiún).   Tháinig méadú ollmhór ar chostas na dticéad don chomórtas chun an brabús sin a dhéanamh. Bhí meánphraghas $431 (€367) ar thicéad (in 2025), ardú ollmhór ar chostas na dticéad ó Chorn an Domhain 2018 agus comórtas 2014.  

== Polaitíocht ==
Is féidir a rá nach mbaineann spórt le polaitíocht ach baineann polaitíocht le FIFA.  Nuair a bronnadh Corn an Domhain 2026 ar Mheiriceá, bhí go leor daoine ann ag súil go bhféadfaí bogadh ar aghaidh ó mhíchlú [[Corn FIFA an Domhain 2018|comórtas 2018 sa Rúis]] agus [[Corn FIFA an Domhain 2022|2022 sa Chatar]].  Glacadh leis go mbeadh an lucht freastail bánaithe ach ar a laghad nach mbeadh aon chonspóid mhór ann. Ach bhí comórtas na bliana 2026 faoi scáth an Trumpaigh ó d’fhill sé ar an Teach Bán in 2025.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  

Bhain Trump úsáid as an gcomórtas chun é féin a chur chun cinn, in 2018 nuair a roghnaíodh an Meiriceá Thuaidh, agus arís in 2025-2026.  Thit scáth an teannais idirnáisiúnta ar ullmhúcháin Chorn Domhanda FIFA de réir mar a bhí amhras ag dul i méid faoi rannpháirtíocht na Rúise agus na hIaráine sa chomórtas,  

In 2022 bhí drogall ar FIFA aon chinneadh a ghlacadh, ach faoi dheireadh bhí orthu an Rúis a chur amach as Corn an Domhain.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/is-fearr-go-mall-na-go-brach-ag-ceannairi-fifa-i-dtaca-leis-an-ucrain/41408812.html|teideal=Is fearr go mall ná go brách ag ceannairí Fifa i dtaca leis an Úcráin|údar=Gráinne McElwain|dáta=2022-03-03|language=ga-IE|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-03-28}}&lt;/ref&gt;  

Fuair Donald Trump  &quot;Duais Síochána FIFA&quot; ó [[Gianni Infantino]], ceannaire FIFA, ar an  22 Lúnasa 2025, rud a tharraing conspóid.  Agus ag deireadh mhí Feabhra 2026 rinne Trump ionsaí ar an Iaráin le cabhair Iosrael.   

{{Príomhalt|Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine}}

Ba mhinic roimhe seo gur reáchtáladh Corn an Domhain i dtír a bhí faoi chumhacht deachtóra nó giunta éigin ach níor tharla sé riamh go ndearna tír óstach ionsaí ar thír eile a bhí le bheith ag imirt sa gcomórtas. Mar sin féin, níor smaoinigh FIFA ná Infantino riamh an comórtas a bhaint ó Mheiriceá.   

Bhí an Iaráin ar cheann de na tíortha sin a cháiligh don chomórtas trí Chónaidhm Shacair na hÁise a bhí le himirt i nGrúpa G i Los Angeles agus Seattle.  Dúirt Aire Spóirt na hIaráine, Ahmad Donyamali, i mí Mhárta 2026  nach raibh an tír ag glacadh páirt sa Chorn, ag rá “Cuireadh dhá chogadh orainn laistigh d’ocht nó naoi mí, agus maraíodh na mílte dár muintir. Mar sin, níl aon fhéidearthacht ann go nglacfaidh muid páirt sa chomórtas&quot;.   

Dúirt Uachtarán FIFA, [[Gianni Infantino]] gur thug  Trump, dearbhú dó go mbeidh &quot;fáilte&quot; roimh fhoireann na hIaráine páirt a ghlacadh sa chomórtas.  Mar is gnáth dó, chuir Infantino béim ar ról an spóirt mar uirlis a thugann daoine le chéile. “Teastaíonn ócáid mar Chorn an Domhain níos mó ná riamh anois chun daoine a thabhairt le chéile,” a dúirt sé, ag cur leis an mana atá in úsáid ag FIFA le fada, go &quot;n-aontaíonn an sacar an domhan&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Gheall Infantino go mbeadh an Iaráin in ann teacht go Meiriceá chun páirt a ghlacadh sa gcomórtas in ainneoin go bhfuil cogadh ar bun idir an dá thír. Rinneadh neamhaird d’fhocail Infantino arís, áfach. Cé go raibh cead ag an bhfoireann na cluichí a bhí acu i Meiriceá a imirt, bhí orthu an campa traenála a athrú go Meicsiceo agus diúltaíodh víosaí a thabhairt do roinnt d’oifigigh na hIaráine.

Bhí foirne eile, go háirithe cinn as Meiriceá Theas agus an Afraic, imníoch go ngabhfar imreoirí nó lucht bainistíochta dá gcuid.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/beatha-saoirse-agus-toraiocht-an-tsonais-breithla-trump-agus-sam/|teideal=Beatha, saoirse agus tóraíocht an tsonais – breithlá Trump (agus SAM)|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=22 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-23}}&lt;/ref&gt; Bhí an tSeineagáil, an Úisbéiceastáin agus an Iaráic i measc na bhfoirne eile at rinne gearáin faoi chúrsaí inimirce agus slándála.

Bhí [[Omar Artan]],  réiteoir [[Sacar|sacair]] [[An tSomáil|Somálach]], curtha ó dhoras ag oifigigh inimirce Mheiriceá tar éis dó leaindeáil in Miami ar an 6 Meitheamh, rud a tharraing conspóid ollmhór.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

{{Príomhalt|Omar Abdulkadir Artan}}

== Éire ==
Thosaigh na babhtaí cáilithe i Márta 2023 agus chríochnaigh siad i Márta 2026.  Bhí [[Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann|Poblacht na hÉireann]], [[An Phortaingéil]], [[An Ungáir]], agus an [[An Airméin|Airméin]] sa [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|ghrúpa]] [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|Cáilithe F de chuid UEFA]]. Chríochnaigh An Phortaingéil ar bharr an ghrúpa, agus Poblacht na hÉireann sa dara háit.   D'fhág bua na [[An tSeic|Seicia]] ar Éirinn ar an 25 Márta 2026 nach raibh foireann [[Heimir Hallgrímsson]] páirteach i gCorn an Domhain 2026.

{{Príomhalt|Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA}}

== Eagraíocht ==
Is é seo an comórtas is mó riamh i stair Chorn an Domhain agus 48 foireann le páirt a ghlacadh ann agus 104 cluiche le himirt. Bhí na foirne roinnte idir 12 grúpa agus ceithre fhoireann i ngach grúpa, rud a fhágann go gcaithfear 72 cluiche a imirt sula bhfágfar slán le haon dream, sin níos mó ná an 64 cluiche ar fad a imríodh ag Corn an Domhain in 2022. Agus formhór na bhfoirne a chríochnaíonn sa tríú háit sna grúpaí ag dul tríd go dtí an chéad bhabhta díbeartha, beidh sé beagnach chomh deacair céanna imeacht ón gcomórtas is atá sé fáil isteach ann.

Imreoidh Cúrasó, an tír is lú a bhain áit amach ag Corn an Domhain riamh, a gcéad chluiche i gcoinne ceann d’fhathaigh an chomórtais, an Ghearmáin, Dé Domhnaigh. Imreoidh Háítí, ceann de na tíortha is boichte ar domhan, go moch an mhaidin chéanna in aghaidh na hAlban. Ar an Luan, imreoidh fear Chromghlinne, Roberto Lopes, do Rinn Verde in aghaidh na Spáinne.

Tá ábhar iontais le fáil chomh maith in aistir Phanama, na hIaráice, Phoblacht Dhaonlathach an Chongó agus a thuilleadh nach iad.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 95%;&quot;
!An ball de FIFA
!Cónaidhm
!{{Leid uirlise|Babhtaí Cáilithe|Áit sa ghrúpa sa bhabhta cáilithe}}
!{{Leid uirlise|Dáta a&lt;br&gt;cáilíodh|An dáta ar imríodh an cluiche a d'fhág go raibh cáiliú cinnte ó thaobh na matamaitice don fhoireann}}
!{{Leid uirlise|Líon craobhacha&lt;br&gt;(2026 san áireamh)|An líon uaireanta a ghlac an tír páirt i gCorn an Domhain}}
!{{Leid uirlise|Céad&lt;br /&gt;rannph.|An chéad uair a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}}
!{{Leid uirlise|Rannph.&lt;br&gt;dheir.|An uair dheireanach a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}}
!{{Leid uirlise|Líon rannph.&lt;br /&gt;as a chéile|Líon na n-uaireanta as a chéile a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}}
!{{Leid uirlise|Craobacha&lt;br /&gt;(roimh 2026)|Líon na n-uaireanta a bhfuil Corna an Domhain buaite acu}}
!Toradh&lt;br /&gt;is fearr
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CAN sacar}} || [[CONCACAF]] || Óstach || 14/02/2023 || 3 || 1986 || 2022 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{MEX sacar}} || [[CONCACAF]] || Óstach || 14/02/2023 || 17 || 1930 || 2022 || 8 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|- 
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{nowrap|{{USA sacar}}}} || [[CONCACAF]] || Óstach || 14/02/2023 || 11 || 1930 || 2022 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{PAN sacar}} || [[CONCACAF]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONCACAF)#Grúpa A 2|Céad áit i ngrúpa A]] || 18/11/2025 || 2 || 2018 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CUW sacar}} || [[CONCACAF]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONCACAF)#Grúpa B 2|Céad áit i ngrúpa B]] || 18/11/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;8&quot; | n\bh
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{HAI sacar}} || [[CONCACAF]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONCACAF)#Grúpa C 2|Céad áit i ngrúpa C]] || 18/11/2025 || 2 || 1974 || 1974 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{IRN sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa A 2|Céad áit i ngrúpa A&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 25/03/2025 || 6 || 1978 || 2022 || 4 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{UZB sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa A 2|Dara háit i ngrúpa A&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 05/06/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;8&quot; | n\bh
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{KOR sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa B 2|Céad áit i ngrúpa B&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 05/06/2025 || 6 || 1954 || 2022 || 12 || 0 || data-sort-value=&quot;4&quot; | An cheathrú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{JOR sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa B 2|Dara háit i ngrúpa B&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 05/06/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;8&quot; | n\bh
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{JPN sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa C 2|Céad áit i ngrúpa C&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 20/03/2025 || 8 || 1998 || 2022 || 8 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{AUS sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa C 2|Dara háit i ngrúpa C&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 10/06/2025 || 7 || 1974 || 2022 || 6 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{QAT sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa A 3|{{nowrap|Buaiteoir Ghrúpa A}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an ceathrú babhta)&lt;/small&gt;]] || 14/10/2025 || 2 || 2022 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{KSA sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa B 3|{{nowrap|Buaiteoir Ghrúpa B}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an ceathrú babhta)&lt;/small&gt;]] || 14/10/2025 || 7 || 1994 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{EGY sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa A|Céad áit i ngrúpa A]] || 08/10/2025 || 4 || 1934 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{SEN sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa B|Céad áit i ngrúpa B]] || 14/10/2025 || 3 || 2002 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{RSA sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa C|Céad áit i ngrúpa C]] || 14/10/2025 || 4 || 1998 || 2010 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CPV sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa D|Céad áit i ngrúpa D]] || 13/10/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;8&quot; | n\bh
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{MAR sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa E|Céad áit i ngrúpa E]] || 05/09/2025 || 7 || 1970 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value=&quot;4&quot; | An cheathrú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CIV sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa F|Céad áit i ngrúpa F]] || 14/10/2025 || 4 || 2006 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ALG sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa G|Céad áit i ngrúpa G]] || 09/10/2025 || 5 || 1982 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{TUN sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa H|Céad áit i ngrúpa H]] || 08/09/2025 || 7 || 1978 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{GHA sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa I|Céad áit i ngrúpa I]] || 12/10/2025 || 5 || 2006 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ARG sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|1ú CONMEBOL]] || 25/03/2025 || 18 || 1930 || 2022 || 14 || 3 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ECU sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|2ú CONMEBOL]] || 10/06/2025 || 5 || 2002 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{COL sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|3ú CONMEBOL]] || 04/09/2025 || 7 || 1962 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{URU sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|4ú CONMEBOL]] || 04/09/2025 || 15 || 1930 || 2022 || 5 || 2 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{BRA sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|5ú CONMEBOL]] || 10/06/2025 || 23 || 1930 || 2022 || 23 || 5 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{PAR sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|6ú CONMEBOL]] || 04/09/2025 || 9 || 1930 || 2010 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{NZL sacar}} || [[Oceania Football Confederation|OFC]] || Buaiteoir [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe OFC)|an tríú babhta]] || 24/03/2025 || 3 || 1982 || 2010 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{GER sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa A|Céad áit i ngrúpa A]] || 17/11/2025 || 21 || 1934 || 2022 || 17 || 4 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{SUI sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa B|Céad áit i ngrúpa B]] || 18/11/2025 || 13 || 1934 || 2022 || 6 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{SCO sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa C|Céad áit i ngrúpa C]] || 18/11/2025 || 9 || 1954 || 1998 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{FRA sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa D|Céad áit i ngrúpa D]] || 13/11/2025 || 17 || 1930 || 2022 || 8 || 2 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ESP sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa E|Céad áit i ngrúpa E]] || 18/11/2025 || 17 || 1934 || 2022 || 13 || 1 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{POR sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|Céad áit i ngrúpa F]]|| 16/11/2025 || 9 || 1966 || 2022 || 7 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{NED sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa G|Céad áit i ngrúpa G]] || 17/11/2025 || 12 || 1934 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value=&quot;2&quot; | Dara háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{AUT sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa H|Céad áit i ngrúpa H]] || 18/11/2025 || 8 || 1934 || 1998 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{NOR sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa I|Céad áit i ngrúpa I]] || 16/11/2025 || 4 || 1938 || 1998 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{BEL sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa J|Céad áit i ngrúpa J]] || 18/11/2025 || 15 || 1930 || 2022 || 4 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ENG sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa K|Céad áit i ngrúpa K]] || 14/10/2025 || 17 || 1950 || 2022 || 8 || 1 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CRO sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa L|Céad áit i ngrúpa L]] || 14/11/2025 || 7 || 1998 || 2022 || 4 || 0 || data-sort-value=&quot;2&quot; | Dara háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{nowrap|{{BIH sacar}}}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach A|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA A]] || 31/03/2026 || 2 || 2014 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{SWE sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach B|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA B]] || 31/03/2026 || 13 || 1934 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;2&quot; | Dara háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{TUR sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach C|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA C]] || 31/03/2026 || 3 || 1954 || 2002 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CZE sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach D|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA D]] || 31/03/2026 || 2 || 2006 || 2006 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{COD sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] ||Buaiteoir ar [[Corn sacair an Domhain 2026 (craobh díbeartha idir ilchríocha|bhabhta díbeartha idir ilchríocha 1]] || 31/03/2026 || 2 || 1974 || 1974 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{IRQ sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] ||Buaiteoir ar [[Corn sacair an Domhain 2026 (craobh díbeartha idir ilchríocha|bhabhta díbeartha idir ilchríocha 2]] || 31/03/2026 || 2 || 1986 || 1986 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|}

== An Phríomh-chomórtas ==
'''Dáileadh na ngrúpaí'''
{|
|- valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa A|Grúpa A]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| A1 || {{MEX sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| A2 || {{RSA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| A3 || {{KOR sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| A4 || {{CZE sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa B|Grúpa B]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| B1 || {{CAN sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| B2 || {{BIH (gearr) sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| B3 || {{QAT sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| B4 || {{SUI sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa C|Grúpa C]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| C1 || {{BRA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| C2 || {{MAR sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| C3 || {{HAI sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| C4 || {{SCO sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa D|Grúpa D]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| D1 || {{USA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| D2 || {{PAR sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| D3 || {{AUS sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| D4 || {{TUR sacar}}
|}
|- valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa E|Grúpa E]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| E1 || {{GER sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| E2 || {{CUW sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| E3 || {{CIV sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| E4 || {{ECU sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa F|Grúpa F]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| F1 || {{NED sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| F2 || {{JPN sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| F3 || {{SWE sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| F4 || {{TUN sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa G|Grúpa G]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| G1 || {{BEL sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| G2 || {{EGY sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| G3 || {{IRN sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| G4 || {{NZL sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa H|Grúpa H]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| H1 || {{ESP sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| H2 || {{CPV sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| H3 || {{KSA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| H4 || {{URU sacar}}
|}
|- valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa I|Grúpa I]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| I1 || {{FRA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| I2 || {{SEN sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| I3 || {{IRQ sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| I4 || {{NOR sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa J|Grúpa J]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| J1 || {{ARG sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| J2 || {{ALG sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| J3 || {{AUT sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| J4 || {{JOR sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa K|Grúpa K]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| K1 || {{POR sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| K2 || {{COD sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| K3 || {{UZB sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| K4 || {{COL sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa L|Grúpa L]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| L1 || {{ENG sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| L2 || {{CRO sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| L3 || {{GHA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| L4 || {{PAN sacar}}
|}
|}


'''Searmanas oscailte'''

Bhí trí shearmanas oscailte ann don chomórtas, ceann ar leith ag gach ceann de na tíortha óstaigh.

'''Forléargas ar na mór-ranna de réir an bhabhta'''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 95%;&quot;
!Continent
!Cónaidhm
!Babhta na nGrúpaí
!An 32 deiridh
!Ochtú ceannais
!Ceathrú ceannais
!Leathcheannais
!3ú háit
!Ceannais
|-
|align=&quot;left&quot;| [[An Afraic]]
| [[Confédération Africaine de Football|CAF]]
| 10 (20.83%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[An Áise]]
| [[Asian Football Confederation|AFC]]
| 9 (18.75%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[An Eoraip]]
| [[UEFA]]
| 16 (33.33%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[Meiriceá Thuaidh]] agua [[Meiriceá Láir]]
| [[CONCACAF]]
| 6 (12.5%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[An Aigéine]] || [[Oceania Football Confederation|OFC]]
| 1 (2.08%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[Meiriceá Theas]]
| [[CONMEBOL]]
| 6 (12.50%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: ;&quot; | Iomlán || 48 || 32 || 16 || 8 || 4 || 2 || 2
|}

== Réiteoirí ==

{| class=&quot;wikitable&quot; width=80%
! Cónaidhm
! Réiteoir
! Réiteoir cúnta
! VAR
|-
| [[Asian Football Confederation|AFC]]
| {{Bratach|United Arab Emirates}} [[Omar Al-Ali]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Qatar}} [[Abdulrahman Al-Jassim]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Saudi Arabia}} [[Khalid Al-Turais]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Japan}} [[Yusuke Araki]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Australia}} [[Alireza Faghani]]&lt;br /&gt;{{Bratach|China}} [[Ma Ning (voetbalscheidsrechter)|Ma Ning]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Jordan}} [[Adham Makhadmeh]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Uzbekistan}} [[Ilgiz Tantasjev]]
| {{Bratach|Saudi Arabia}} Mohammed Al-Abakry&lt;br /&gt;{{Bratach|Jordan}} Mohammad Al-Kalaf&lt;br /&gt;{{Bratach|Jordan}} Ahmad Al-Roalle&lt;br /&gt;{{Bratach|United Arab Emirates}} Mohamed Al-Hammadi&lt;br /&gt;{{Bratach|Qatar}} Saud Al-Maqaleh&lt;br /&gt;{{Bratach|Qatar}} Taleb Al-Marri&lt;br /&gt;{{Bratach|Uzbekistan}} Timoer Gaynoellin&lt;br /&gt;{{Bratach|Australia}} George Lakrindis&lt;br /&gt;{{Bratach|Australia}} James Lindsay&lt;br /&gt;{{Bratach|Japan}} Jun Mihara&lt;br /&gt;{{Bratach|Uzbekistan}} Andrej Tsapenko&lt;br /&gt;{{Bratach|China}} Fei Zhou
| {{Bratach|Qatar}} [[Khamis Al-Marri]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Saudi Arabia}} [[Abdullah Al-Shehri]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Australia}} [[Shaun Evans|Shaun Evans]]&lt;br /&gt;{{Bratach|China}} [[Fu Ming]]&lt;br /&gt;{{Bratach|United Arab Emirates}} [[Mohammed Obaid Khadim]]
|-
| [[Confédération Africaine de Football|CAF]]
| {{Bratach|Somalia}} [[Omar Abdulkadir Artan]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Gabon}} [[Pierre Atcho]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mauritania}} [[Dahane Beida]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Algeria}} [[Mustapha Ghorbal]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Morocco}} [[Jalal Jayed]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Egypt}} [[Amin Mohamed]]&lt;br /&gt;{{Bratach|South Africa}} [[Abongile Tom]]
| {{Bratach|Gabon}} Amos Abeigne&lt;br /&gt;{{Bratach|Egypt}} Mahmoud Abouelregal&lt;br /&gt;{{Bratach|Morocco}} Mostafa Akarkad&lt;br /&gt;{{Bratach|Morocco}} Zakaria Brinsi&lt;br /&gt;{{Bratach|Gabon}} Boris Ditsoga&lt;br /&gt;{{Bratach|Algeria}} Mokrane Gourari&lt;br /&gt;{{Bratach|Egypt}} Ahmed Hossam Taha&lt;br /&gt;{{Bratach|Cameroon}} Elvis Noupue&lt;br /&gt;{{Bratach|Lesotho}} Souru Phatsoane&lt;br /&gt;{{Bratach|Angola}} Jerson Santos&lt;br /&gt;{{Bratach|South Africa}} Zakhele Siwela&lt;br /&gt;{{Bratach|Algeria}} Abbes Akram Zerhouni
| {{Bratach|Egypt}} [[Mahmoud Ashour]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Morocco}} [[Hamza El Fariq]]
|-
| [[CONCACAF]]
| {{Bratach|El Salvador}} [[Iván Barton]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Costa Rica}} [[Juan Calderón]]&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} [[Ismail Elfath]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Canada}} [[Drew Fischer]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} [[Katia García]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Honduras}} [[Said Martínez]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Jamaica}} [[Oshane Nation]]&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} [[Tori Penso]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} [[César Arturo Ramos]]
| {{Bratach|Canada}} Lyes Arfa&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} Kyle Atkins&lt;br /&gt;{{Bratach|Canada}} Micheal Barwegen&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} Marco Bisguerra&lt;br /&gt;{{Bratach|Honduras}} Walter López&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} Brooke Mayo&lt;br /&gt;{{Bratach|Costa Rica}} Juan Carlos Mora&lt;br /&gt;{{Bratach|El Salvador}} David Morán&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} Alberto Morín&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} Kathryn Nesbitt&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} Corey Parker&lt;br /&gt;{{Bratach|Nicaragua}} Antonio Pupiro&lt;br /&gt;{{Bratach|Honduras}} Christián Ramírez&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} Sandra Ramírez&lt;br /&gt;{{Bratach|Trinidad and Tobago}} Caleb Wales
| {{Bratach|United States of America}} [[Joe Dickerson]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Nicaragua}} [[Tatiana Guzmán]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} [[Erick Miranda]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} [[Guillermo Pacheco]]&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} [[Armando Villarreal]]
|-
| [[CONMEBOL]]
| {{Bratach|Brazil}} [[Ramon Abatti]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Paraguay}} [[Juan Gabriel Benítez]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} [[Raphael Claus]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} [[Yael Falcón Pérez]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Chile}} [[Cristián Garay]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} [[Darío Herrera]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Peru}} [[Kevin Ortega]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} [[Wilton Pereira Sampaio]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Colombia}} [[Andrés Rojas]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} [[Gustavo Tejera]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} [[Facundo Tello]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Venezuela}} [[Jesús Valenzuela]]
| {{Bratach|Brazil}} Rafael Alves&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} Carlos Barreiro&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Juan Pablo Belatti&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} Bruno Boschilia&lt;br /&gt;{{Bratach|Paraguay}} Eduardo Cardozo&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Gabriel Chade&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Maximiliano Del Yesso&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} Rodrigo Figueiredo&lt;br /&gt;{{Bratach|Colombia}} Alexander Guzmán&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} Danilo Manis&lt;br /&gt;{{Bratach|Venezuela}} Tulio Moreno&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Christián Navarro&lt;br /&gt;{{Bratach|Peru}} Michael Orué&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} Bruno Pires&lt;br /&gt;{{Bratach|Chile}} José Retamal&lt;br /&gt;{{Bratach|Chile}} Miguel Rocha&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Facundo Rodríguez&lt;br /&gt;{{Bratach|Paraguay}} Milciades Saldivar&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} Nicolás Taran&lt;br /&gt;{{Bratach|Venezuela}} Jorge Urrego
| {{Bratach|Colombia}} [[Nicolás Gallo]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} [[Antonio García]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} [[Leodán González]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Chile}} [[Juan Lara]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} [[Hernán Mastrangelo]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Venezuela}} [[Juan Soto (voetbalscheidsrechter)|Juan Soto]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} [[Rodolpho Toski]]
|-
| [[Oceania Football Confederation|OFC]]
| {{Bratach|New Zealand}} [[Campbell-Kirk Kawana-Waugh]]
| {{Bratach|New Zealand}} Isaac Trevis
| 
|-
| [[UEFA]]
| {{Bratach|Norway}} [[Espen Eskås]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Spain}} [[Alejandro Hernández|Alejandro Hernández]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Romania}} [[István Kovács (voetbalscheidsrechter)|István Kovács]]&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} [[François Letexier]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Netherlands}} [[Danny Makkelie]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Poland}} [[Szymon Marciniak]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Italy}} [[Maurizio Mariani]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Sweden}} [[Glenn Nyberg]]&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} [[Michael Oliver|Michael Oliver]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Portugal}} [[João Pinheiro|João Pinheiro]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Switzerland}} [[Sandro Schärer]]&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} [[Anthony Taylor|Anthony Taylor]]&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} [[Clément Turpin]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Slovenia}} [[Slavko Vinčić]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Germany}} [[Felix Zwayer]]
| {{Bratach|Norway}} Isaak Bashevkin&lt;br /&gt;{{Bratach|Sweden}} Mahbod Beigi&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} Gary Beswick&lt;br /&gt;{{Bratach|Italy}} Daniele Bindoni&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} Stuart Burt&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} Nicolas Danos&lt;br /&gt;{{Bratach|Switzerland}} Stéphane De Almeida&lt;br /&gt;{{Bratach|Germany}} Christian Dietz&lt;br /&gt;{{Bratach|Norway}} Jan Erik Engan&lt;br /&gt;{{Bratach|Portugal}} Bruno Jesus&lt;br /&gt;{{Bratach|Germany}} Robert Kempter&lt;br /&gt;{{Bratach|Slovenia}} Tomaž Klančnik&lt;br /&gt;{{Bratach|Slovenia}} Andraž Kovačič&lt;br /&gt;{{Bratach|Poland}} Adam Kupsik&lt;br /&gt;{{Bratach|Poland}} Tomasz Listkiewicz&lt;br /&gt;{{Bratach|Portugal}} Luciano Maia&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} James Mainwaring&lt;br /&gt;{{Bratach|Romania}} Mihai Marica&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} Cyril Mugnier&lt;br /&gt;{{Bratach|Spain}} José Naranjo Pérez&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} Adam Nunn&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} Benjamin Pagès&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} Mehdi Rahmouni&lt;br /&gt;{{Bratach|Spain}} Diego Sánchez&lt;br /&gt;{{Bratach|Sweden}} Andreas Søderkvist&lt;br /&gt;{{Bratach|Netherlands}} Hessel Steegstra&lt;br /&gt;{{Bratach|Italy}} Alberto Tegoni&lt;br /&gt;{{Bratach|Romania}} Ferencz Tunyogi&lt;br /&gt;{{Bratach|Netherlands}} Jan de Vries
| {{Bratach|Croatia}} [[Ivan Bebek]]&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} [[Jérôme Brisard]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Germany}} [[Bastian Dankert]]&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} [[Willy Delajod]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Spain}} [[Carlos del Cerro Grande]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Italy}} [[Marco Di Bello]]&lt;br /&gt;&lt;s&gt;{{Bratach|Netherlands}} [[Rob Dieperink]]&lt;/s&gt;&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} [[Jarred Gillett]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Netherlands}} [[Dennis Higler]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Poland}} [[Tomasz Kwiatkowski]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Switzerland}} [[Fedayi San]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Belgium}} [[Bram Van Driessche]]
|}

== Babhta na nGrúpaí ==

=== Grúpa A ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{MEX sacar}}
|3||3||0||0||6||0||+6||'''9'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{RSA sacar}}
|3||1||1||1||2||3||-1||'''4'''
|- 
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{KOR sacar}}
|3||1||0||2||2||3||-1||'''3'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CZE sacar}}
|3||0||1||2||2||6||-4||'''1'''

|}

{{Cluiche sacair
|data = 11 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{MEX sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Tuairisc]
|foireann2 = {{RSA sacar}}
|Cuil1 = J. Quiñones {{cúl}} 9' &lt;br/&gt;R. Jiménez {{cúl}} 67'
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir = Wilton Sampaio ([[an Bhrasaíl]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 11 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{KOR sacar}}
|scór = 2 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Tuairisc]
|foireann2 = {{CZE sacar}}
|Cuil1 = Hwang In-Beom {{cúl}} 67' &lt;br/&gt;Oh Hyeon-Gyu {{cúl}} 80'
|Cuil2 = L. Krejčí {{cúl}} 59'
|staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]]
|slua =  44,985
|reiteoir =  Amin Mohamed Omar ([[an Éigipt]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 18 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CZE sacar}}
|scór = 1 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Tuairisc]
|foireann2 = {{RSA sacar}}
|Cuil1 = Sadílek {{cúl}} 6'
|Cuil2 = Mokoena  {{cúl}} 83' (pion.)
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua =  67,442
|reiteoir = Tori Penso (SAM)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 18 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{MEX sacar}}
|scór = 1 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Tuairisc]
|foireann2 = {{KOR sacar}}
|Cuil1 = Romo  {{cúl}} 50'
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]]
|slua =  45,522
|reiteoir = Gustavo Tejera ([[Uragua]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CZE sacar}}
|scór = 0 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Tuairisc]
|foireann2 = {{MEX sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = M. Chávez {{cúl}} 55'&lt;br/&gt;Quiñones {{cúl}} 61'&lt;br/&gt;Fidalgo {{cúl}} 90+4'
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir = Yael Falcón (An Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{RSA sacar}}
|scór = Cluiche 54
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Tuairisc]
|foireann2 = {{KOR sacar}}
|Cuil1 = Maseko {{cúl}} 63'
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]
|slua = 51,243 
|reiteoir = Facundo Tello (An Airgintín)
}}

=== Grúpa B ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SUI sacar}}
|3||2||1||0||7||3||+4||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CAN sacar}}
|3||1||1||1||8||3||+5||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{BIH sacar}}
|3||1||1||1||5||6||-1||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{QAT sacar}}
|3||0||1||2||2||10||-8|| '''1'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 12 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CAN sacar}}
|scór = 1 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Tuairisc]
|foireann2 = {{BIH sacar}}
|Cuil1 = Larin {{cúl}} '78
|Cuil2 = Lukić {{cúl}} '21
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua = 43,002
|reiteoir = Facundo Tello (An Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 13 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{QAT sacar}}
|scór = 1 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Tuairisc]
|foireann2 = {{SUI sacar}}
|Cuil1 = Muheim {{cúl}} 90+4' (c.t.)
|Cuil2 = Embolo  {{cúl}} 17' (pion.)
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua = 67,966
|reiteoir = Saíd Martínez (Hondúras)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 18 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SUI sacar}}
|scór = 4 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Tuairisc]
|foireann2 = {{BIH sacar}}
|Cuil1 = Manzambi  {{cúl}} 74', 90' &lt;br/&gt;Vargas  {{cúl}} 84' &lt;br/&gt;Xhaka  {{cúl}} 90+7' (pion.)
|Cuil2 = Mahmić {{cúl}} 90+3'
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,026
|reiteoir = João Pinheiro ([[An Phortaingéil]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 18 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CAN sacar}}
|scór = 6–0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Tuairisc]
|foireann2 = {{QAT sacar}}
|Cuil1 = Larin {{cúl}} 16'&lt;br/&gt;J. David {{cúl}} 29', 45+3', 90+2'&lt;br/&gt;Saliba {{cúl}} 64'&lt;br/&gt;Manai {{cúl}} 75' (c.t.)
|Cuil2 = 
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua =  52,497
|reiteoir =  Cristián Garay ([[an tSile]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SUI sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Tuairisc]
|foireann2 = {{CAN sacar}}
|Cuil1 = Vargas {{cúl}} 46' &lt;br/&gt; Manzambi {{cúl}} 57'
|Cuil2 = P. David {{cúl}} 76'
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir =  Ramon Abatti (An Bhrasaíl)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BIH sacar}}
|scór = 3 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Tuairisc]
|foireann2 = {{QAT sacar}}
|Cuil1 = Alajbegović {{cúl}} 29'&lt;br/&gt;Abunada {{cúl}} 34' (c.t.) &lt;br/&gt;Mahmić {{cúl}} 80'
|Cuil2 = Al-Haydos {{cúl}} 42'
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir =  Jesús Valenzuela (Veiniséala)
}}

=== Grúpa C ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{BRA sacar}}
|3||2||1||0||7||1||+6||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{MAR sacar}}
|3||2||1||0||6||3||+3||'''7'''
|-
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SCO sacar}}
|3||1||0||2||1||4||-3||'''3'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{HAI sacar}}
|3||0||0||3||2||8||-6||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 13 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BRA sacar}}
|scór = 1 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = Vinícius {{cúl}} 32'
|Cuil2 = Saibari  {{cúl}} 21'
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Slavko Vinčić ([[an tSlóivéin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 13 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{HAI sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Tuairisc]
|foireann2 = {{SCO sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = McGinn  {{cúl}} 28'
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 64,146
|reiteoir = Mustapha Ghorbal ([[an Ailgéir]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 19 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SCO sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Saibari  {{cúl}} 2'
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 64,146
|reiteoir = Ilgiz Tantashev ([[an Úisbéiceastáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data         = 19 Meitheamh 2026
|am         = {{Formáidiú ama|20:30|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1        = {{BRA sacar}}
|scór        = 3 - 0
|tuairisc       = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Tuairisc]
|foireann2        = {{HAI sacar}}
|Cuil1       = Cunha {{cúl}} 23', 36'&lt;br/&gt;Vinícius  {{cúl}} 45+3'
|Cuil2       = 
|staid      = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua   = 68,324
|reiteoir      = Alejandro Hernández Hernández ([[An Spáinn]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SCO sacar}}
|scór = 0 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Tuairisc]
|foireann2 = {{BRA sacar}}
|Cuil1 =
|Cuil2 =  Vinícius {{cúl}} 7', 45+3'&lt;br/&gt;Cunha {{cúl}} 60'
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir = César Arturo Ramos (Meicsiceo)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{MAR sacar}}
|scór = 4 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Tuairisc]
|foireann2 = {{HAI sacar}}
|Cuil1 = Hakimi {{cúl}} 39'&lt;br/&gt;Saibari {{cúl}} 45+1'&lt;br/&gt;Rahimi {{cúl}} 78'&lt;br/&gt;Yassine {{cúl}} 89'
|Cuil2 = 	Bounou {{cúl}} 10' (c.t.)&lt;br/&gt;Isidor {{cúl}} 43'
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 68,239
|reiteoir = Danny Makkelie (An Ísiltír)
}}

=== Grúpa D ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{USA sacar}}
|3||2||0||1||8||4||+4||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{AUS sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{PAR sacar}}
|3||1||1||1||2||4||-2||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{TUR sacar}}
|3||1||0||2||3||5||-2||'''3'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 12 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{USA sacar}}
|scór = 4 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Tuairisc]
|foireann2 = {{PAR sacar}}
|Cuil1 = Bobadilla {{cúl}} 7' (c.t.) &lt;br/&gt;Balogun  {{cúl}}31', 45+5'&lt;br/&gt;Reyna  {{cúl}}90+8'
|Cuil2 = Maurício {{cúl}} 73'
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood, California|Inglewood]]
|slua = 70,492
|reiteoir = Danny Makkelie ([[an Ísiltír]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 13 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{AUS sacar}}
|scór = 2 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Tuairisc]
|foireann2 = {{TUR sacar}}
|Cuil1 = Irankunda  {{cúl}}27' &lt;br/&gt;Metcalfe  {{cúl}}75'
|Cuil2 = 
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir =  Jesús Valenzuela ([[Veiniséala]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 19 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{USA sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Tuairisc]
|foireann2 = {{AUS sacar}}
|Cuil1 = Burgess {{cúl}} 11' (c.t.) &lt;br/&gt;Freeman  {{cúl}}43'
|Cuil2 = 
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir = Felix Zwayer ([[An Ghearmáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 19 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{TUR sacar}}
|scór = 0 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Tuairisc]
|foireann2 = {{PAR sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Galarza  {{cúl}} 2'
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua = 68,827
|reiteoir = Iván Barton ([[an tSalvadói]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{TUR sacar}}
|scór = 3 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Tuairisc]
|foireann2 = {{USA sacar}}
|Cuil1 = Güler {{cúl}} 10' &lt;br/&gt;Yılmaz {{cúl}} 31'&lt;br/&gt;Ayhan {{cúl}} 90+8'
|Cuil2 = Trusty {{cúl}} 3'&lt;br/&gt;Berhalter {{cúl}} 49'
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,492
|reiteoir =  Mustapha Ghorbal ([[an Ailgéir]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{PAR sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Tuairisc]
|foireann2 = {{AUS sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua =  68,827
|reiteoir = Clément Turpin (An Fhrainc)
}}

=== Grúpa E ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{GER sacar}}
|3||2||0||1||10||4||+6||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CIV sacar}}
|3||2||0||1||4||2||+2||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ECU sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CUW sacar}}
|3||0||1||2||1||9||-8||'''1'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 14 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{GER sacar}}
|scór = Cluiche 7 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Tuairisc]
|foireann2 = {{CUW sacar}}
|Cuil1 = Nmecha  {{cúl}}6'&lt;br/&gt;Schlotterbeck  {{cúl}}38'&lt;br/&gt;Havertz  {{cúl}}45+5' {{cúl}}(pion.), 88'&lt;br/&gt;Musiala  {{cúl}}47'&lt;br/&gt;Brown  {{cúl}}68'&lt;br/&gt;Undav  {{cúl}}78'
|Cuil2 = Comenencia {{cúl}} 21'
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,021
|reiteoir = Jalal Jayed ([[Maracó]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 14 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CIV sacar}}
|scór = 1 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Tuairisc]
|foireann2 = {{ECU sacar}}
|Cuil1 = A. Diallo {{cúl}}  90'
|Cuil2 = 
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua = 68,274
|reiteoir = François Letexier ([[An Fhrainc]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 20 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{GER sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Tuairisc]
|foireann2 = {{CIV sacar}}
|Cuil1 = Undav  {{cúl}} 68', 90+4'
|Cuil2 = Kessié {{cúl}}  30'
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua =  43,036
|reiteoir =  Juan Gabriel Benítez ([[Paragua]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 20 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ECU sacar}}
|scór =  0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Tuairisc]
|foireann2 = {{CUW sacar}}
|Cuil1 =
|Cuil2 =
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 68,598
|reiteoir =  Ma Ning ([[an tSín]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CUW sacar}}
|scór = 0 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Tuairisc]
|foireann2 = {{CIV sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 	Pépé {{cúl}} 7', 64'
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua = 68,324
|reiteoir =  Glenn Nyberg (An tSualainn)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ECU sacar}}
|scór = 2 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Tuairisc]
|foireann2 = {{GER sacar}}
|Cuil1 = Angulo {{cúl}} 9' &lt;br/&gt; Plata {{cúl}} 77'
|Cuil2 = Sané {{cúl}} 2'
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Tori Penso (SAM)
}}

=== Grúpa F ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{NED sacar}}
|3||2||1||0||10||4||+6||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{JPN sacar}}
|3||1||1||1||7||3||+4||'''5'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SWE sacar}}
|3||1||1||1||7||7|| 0||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{TUN sacar}}
|3||0||0||3||2||12||-10||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 14 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NED sacar}}
|scór = 2 - 2
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Tuairisc]
|foireann2 = {{JPN sacar}}
|Cuil1 = [[Virgil van Dijk|Van Dijk]] {{cúl}}50'&lt;br/&gt;Summerville  {{cúl}}64'
|Cuil2 = Nakamura  {{cúl}}57'&lt;br/&gt;Kamada  {{cúl}}88'
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua =  69,285
|reiteoir = Ismail Elfath ([[SAM]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 14 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SWE sacar}}
|scór = 5 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Tuairisc]
|foireann2 = {{TUN sacar}}
|Cuil1 = Ayari  {{cúl}} 7', 90+6'&lt;br/&gt;Isak {{cúl}} 30'&lt;br/&gt;Gyökeres {{cúl}} 59'&lt;br/&gt;Svanberg {{cúl}} 84'
|Cuil2 = Rekik {{cúl}} 43'
|staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]
|slua = 50,987
|reiteoir = Yael Falcón ([[An Airgintín]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 20 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NED sacar}}
|scór = 5 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Tuairisc]
|foireann2 = {{SWE sacar}}
|Cuil1 = Brobbey {{cúl}} 5', 17'&lt;br/&gt;Gakpo {{cúl}} 47', 54'&lt;br/&gt;Summerville {{cúl}} 89'
|Cuil2 = Elanga  {{cúl}} 59'
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir = Michael Oliver (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 20 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|22:00|utc1=-6|06:00+|utc2=+1}}
|foireann1 = {{TUN sacar}}
|scór = 0 - 4 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Tuairisc]
|foireann2 = {{JPN sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Kamada  4'&lt;br/&gt;Ueda  31', 83'&lt;br/&gt;J. Itō  69'
|staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]
|slua = 51,243
|reiteoir = István Kovács ([[an Rómáin]])
}}
''Beidh an cluiche idir an Túinéis agus an tSeapáin ar an 1,000ú cluiche is stair Chorn an Domhain
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{JPN sacar}}
|scór = 1 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Tuairisc]
|foireann2 = {{SWE sacar}}
|Cuil1 = Maeda {{cúl}} 56'
|Cuil2 = Elanga {{cúl}} 62'
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 51,243
|reiteoir =  István Kovács (an Rómáin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{TUN sacar}}
|scór = 1 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Tuairisc]
|foireann2 = {{NED sacar}}
|Cuil1 = Mastouri {{cúl}} 54'
|Cuil2 = Skhiri {{cúl}} 3' (c.t.)&lt;br/&gt;Brobbey {{cúl}}  7'&lt;br/&gt;Van Hecke {{cúl}} 62'
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 68,391
|reiteoir =  Katia Itzel García (Meicsiceo)
}}

=== Grúpa G ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{BEL sacar}}
|3||1||2||0||6||2||+4||'''5'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{EGY sacar}}
|3||1||2||0||5||3||+2||'''5'''
|-
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{IRN sacar}}
|3||0||3||0||3||3||0||'''3'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{NZL sacar}}
|3||0||1||2||4||10||-6||'''1'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 15 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BEL sacar}}
|scór = 1 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Tuairisc]
|foireann2 = {{EGY sacar}}
|Cuil1 = Hany {{cúl}} 66' (c.t.)
|Cuil2 = Ashour  {{cúl}} 19'
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,775
|reiteoir = Ramon Abatti ([[An Bhrasaíl]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 15 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{IRN sacar}}
|scór = 2 - 2
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Tuairisc]
|foireann2 = {{NZL sacar}}
|Cuil1 = Rezaeian  {{cúl}}32' &lt;br/&gt;Mohebi  {{cúl}}64'
|Cuil2 = Just  {{cúl}} 7', 54'
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,108
|reiteoir =  César Arturo Ramos ([[Meicsiceo]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 21 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BEL sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Tuairisc]
|foireann2 = {{IRN sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,317
|reiteoir = Darío Herrera (an Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 21 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NZL sacar}}
|scór = 1 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Tuairisc]
|foireann2 = {{EGY sacar}}
|Cuil1 = Surman  {{cúl}} 15'
|Cuil2 = Ziko  {{cúl}} 58' &lt;br/&gt;[[Mohamed Salah|Salah]] {{cúl}} 67'&lt;br/&gt;Trézéguet {{cúl}} 82'
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir = Omar Al Ali ([[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha|AEA]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{EGY sacar}}
|scór = 1 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Tuairisc]
|foireann2 = {{IRN sacar}}
|Cuil1 = Saber {{cúl}}  5'
|Cuil2 = Rezaeian  {{cúl}} 14'
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir = Szymon Marciniak (An Pholainn)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NZL sacar}}
|scór = 1 - 5
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Tuairisc]
|foireann2 = {{BEL sacar}}
|Cuil1 = Just {{cúl}}  84'
|Cuil2 = Trossard {{cúl}} 28', 50'&lt;br/&gt;De Bruyne {{cúl}} 66'&lt;br/&gt;[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{cúl}} 86'&lt;br/&gt;Saelemaekers {{cúl}} 90+4'
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir = Adham Makhadmeh ([[an Iordáin]])
}}

=== Grúpa H ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ESP sacar}}
|3||2||1||0||5||0||+5||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CPV sacar}}
|3||0||3||0||2||2||+0||'''3'''
|-
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{URU sacar}}
|3||0||2||1||3||4||-1||'''2'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{KSA sacar}}
|3||0||2||1||1||5||-4||'''2'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 15 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Tuairisc]
|foireann2 = {{CPV sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 67,640
|reiteoir =  Adham Makhadmeh ([[an Iordáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 15 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{KSA sacar}}
|scór = 1 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Tuairisc]
|foireann2 = {{URU sacar}}
|Cuil1 = Al-Amri {{cúl}} 41'
|Cuil2 = M. Araújo  {{cúl}} 80'
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 62,764
|reiteoir =  Maurizio Mariani ([[An Iodáil]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 21 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = 4 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Tuairisc]
|foireann2 = {{KSA sacar}}
|Cuil1 = [[Lamine Yamal|Yamal]] {{cúl}} 10' &lt;br/&gt;Oyarzabal {{cúl}} 21', 24' &lt;br/&gt;Al-Tambakti {{cúl}} 49' (c.t.)
|Cuil2 = 
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua =  68,239
|reiteoir = Raphael Claus ([[An Bhrasaíl]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 21 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{URU sacar}}
|scór = 2 - 2
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Tuairisc]
|foireann2 = {{CPV sacar}}
|Cuil1 = M. Araújo {{cúl}} 44'&lt;br/&gt;Canobbio {{cúl}} 45+6'
|Cuil2 = K. Pina {{cúl}} 21'&lt;br/&gt;Varela {{cúl}} 61'
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,003
|reiteoir =  Espen Eskås ([[an Iorua]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CPV sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Tuairisc]
|foireann2 = {{KSA sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,278
|reiteoir = François Letexier (An Fhrainc)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{URU sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Tuairisc]
|foireann2 = {{ESP sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Baena  {{cúl}} 42'
|staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]]
|slua =  45,065
|reiteoir = Ismail Elfath (SAM)
}}

=== Grúpa I ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{FRA sacar}}
|3||3||0||0||10||2||+8||'''9'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{NOR sacar}}
|3||2||0||1||8||7||+1||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SEN sacar}}
|3||1||0||2||8||6||+2||'''3'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{IRQ sacar}}
|3||0||0||3||1||12||-11||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 16 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 3 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Tuairisc]
|foireann2 = {{SEN sacar}}
|Cuil1 = Mbappé {{cúl}} 66', 90+6' &lt;br/&gt;Barcola  {{cúl}}82'
|Cuil2 = Mbaye {{cúl}} 90+5'
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,545
|reiteoir = Alireza Faghani (an Astráil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 16 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{IRQ sacar}}
|scór = 1 - 4 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Tuairisc]
|foireann2 = {{NOR sacar}}
|Cuil1 = Hussein  {{cúl}} 39'
|Cuil2 = Haaland {{cúl}} 29', 43'&lt;br/&gt;Østigård {{cúl}} 76'&lt;br/&gt;Hussein {{cúl}} 90+6' (c.t.)
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua =  63,106
|reiteoir = Pierre Atcho ([[An Ghabúin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 22 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 3 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Tuairisc]
|foireann2 = {{IRQ sacar}}
|Cuil1 = Mbappé {{cúl}} 14', 54' &lt;br/&gt;Dembélé {{cúl}} 66'
|Cuil2 = 
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua = 68,324
|reiteoir = Drew Fischer (Ceanada)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 22 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NOR sacar}}
|scór = 3 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Tuairisc]
|foireann2 = {{SEN sacar}}
|Cuil1 = Pedersen {{cúl}} 43'&lt;br/&gt;Haaland {{cúl}} 48', 58'
|Cuil2 = I. Sarr  {{cúl}} 53', 90+3'
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Wilton Sampaio (An Bhrasaíl)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NOR sacar}}
|scór = 1 - 4
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Tuairisc]
|foireann2 = {{FRA sacar}}
|Cuil1 = Aasgaard {{cúl}} 21'	
|Cuil2 = 	Dembélé {{cúl}} 7', 20', 32' &lt;br/&gt; Doué {{cúl}} 90+4'
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 64,146
|reiteoir = Michael Oliver (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SEN sacar}}
|scór = 5 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Tuairisc]
|foireann2 = {{IRQ sacar}}
|Cuil1 = Diarra {{cúl}}  4'&lt;br/&gt;I. Sarr {{cúl}}  56'&lt;br/&gt;P. Gueye {{cúl}}  59', 71'&lt;br/&gt;I. Ndiaye {{cúl}}  82'
|Cuil2 = 
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua = 43,036
|reiteoir = Anthony Taylor (Sasana)
}}

=== Grúpa J ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ARG sacar}}
|3||3||0||0||8||1||+7||'''8'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{AUT sacar}}
|3||1||1||1||6||6||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ALG sacar}}
|3||1||1||1||5||7||-2||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{JOR sacar}}
|3||0||0||3||3||8||-5||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 16 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 3 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Tuairisc]
|foireann2 = {{ALG sacar}}
|Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{cúl}} 17', 60', 76'
|Cuil2 = 
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 60,045
|reiteoir = Szymon Marciniak ([[An Pholainn]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 16 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{AUT sacar}}
|scór = 3 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Tuairisc]
|foireann2 = {{JOR sacar}}
|Cuil1 = Schmid  {{cúl}} 20' &lt;br/&gt;Al-Arab {{cúl}} 76' (c.t.)&lt;br/&gt;Arnautović {{cúl}}  90+12' (pion.)

|Cuil2 = 
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua = 68,527
|reiteoir =  Dahane Beida ([[An Mháratáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 22 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 2 -0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Tuairisc]
|foireann2 = {{AUT sacar}}
|Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{cúl}} 38', 90+5'
|Cuil2 = 
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua =  70,649
|reiteoir = Amin Omar ([[an Éigipt]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 22 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{JOR sacar}}
|scór = 1 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Tuairisc]
|foireann2 = {{ALG sacar}}
|Cuil1 = Al-Rashdan {{cúl}} 36'
|Cuil2 = Benbouali {{cúl}} 69' &lt;br/&gt;Gouiri {{cúl}} 82'
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua =  68,371
|reiteoir = Slavko Vinčić ([[an tSlóivéin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ALG sacar}}
|scór = 3 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Tuairisc]
|foireann2 = {{AUT sacar}}
|Cuil1 = Belghali {{cúl}} 45'&lt;br/&gt;Mahrez {{cúl}} 60', 90+3'
|Cuil2 = Arnautović {{cúl}} 28'&lt;br/&gt;Sabitzer {{cúl}} 55'&lt;br/&gt;Kalajdžić {{cúl}} 90+6'
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 69,045
|reiteoir = Ilgiz Tantashev ([[an Úisbéiceastáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{JOR sacar}}
|scór = 1 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Tuairisc]
|foireann2 = {{ARG sacar}}
|Cuil1 = Al-Taamari {{cúl}} 55'
|Cuil2 = Lo Celso {{cúl}}  19' &lt;br/&gt;La. Martínez {{cúl}}  31' (pion.)&lt;br/&gt;[[Lionel Messi|Messi]] {{cúl}}80'
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 70,649
|reiteoir = István Kovács (an Rómáin)
}}

=== Grúpa K ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{COL sacar}}
|3||2||1||0||4||1||+3||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{POR sacar}}
|3||1||2||0||6||1||+5||'''5'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{COD sacar}}
|3||1||1||1||4||3||+1||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{UZB sacar}}
|3||0||0||3||2||11||-9||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 17 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{POR sacar}}
|scór = 1 -1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Tuairisc]
|foireann2 = {{COD sacar}}
|Cuil1 = J. Neves {{cúl}} 6'
|Cuil2 = Wissa {{cúl}} 45+5'
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir =  Abdulrahman Al-Jassim ([[Catar]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 17 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{UZB sacar}}
|scór = 1 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Tuairisc]
|foireann2 = {{COL sacar}}
|Cuil1 = Fayzullaev {{cúl}} 60'
|Cuil2 = Muñoz {{cúl}} 40' &lt;br/&gt;Díaz {{cúl}} 65'&lt;br/&gt;Campaz {{cúl}} 90+9'
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir =  Anthony Taylor ([[Sasana]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 23 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{POR sacar}}
|scór = 5 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Tuairisc]
|foireann2 = {{UZB sacar}}
|Cuil1 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{cúl}} 6', 39'&lt;br/&gt;Mendes  {{cúl}} 17'&lt;br&gt;Nematov {{cúl}} 60' (c.t.)&lt;br/&gt;Leão {{cúl}} 87'
|Cuil2 = 
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir = Jalal Jayed ([[Maracó]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 23 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{COL sacar}}
|scór = 1 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Tuairisc]
|foireann2 = {{COD sacar}}
|Cuil1 = Muñoz {{cúl}} 76'
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]]
|slua = 45,358
|reiteoir =  Maurizio Mariani (An Iodáil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:30|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{COL sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Tuairisc]
|foireann2 = {{POR sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir = Alireza Faghani (An Astráil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:30|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{COD sacar}}
|scór = 3 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Tuairisc]
|foireann2 = {{UZB sacar}}
|Cuil1 = Wissa {{cúl}} 68' (pion.), 90+1' &lt;br/&gt;Mayele {{cúl}} 78'
|Cuil2 = Shomurodov {{cúl}} 10'
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 68,239
|reiteoir = Felix Zwayer ([[An Ghearmáin]])
}}

=== Grúpa L ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ENG sacar}}
|3||2||1||0||6||2||+4||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CRO sacar}}
|3||2||0||1||5||5||0||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{GHA sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{PAN sacar}}
|3||0||0||3||0||4||-4||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 17 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ENG sacar}}
|scór = 4 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Tuairisc]
|foireann2 = {{CRO sacar}}
|Cuil1 = [[Harry Kane|Kane]] {{cúl}} 12' (pion.), 42' &lt;br/&gt;Bellingham  {{cúl}} 47' &lt;br/&gt;Rashford {{cúl}} 85'
|Cuil2 = Baturina {{cúl}} 36' &lt;br/&gt; Musa {{cúl}} 45+5'
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua =  70,389
|reiteoir = Clément Turpin ([[An Fhrainc]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 17 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{GHA sacar}}
|scór = 1 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Tuairisc]
|foireann2 = {{PAN sacar}}
|Cuil1 = Yirenkyi {{cúl}}  90+5'
|Cuil2 = 
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua =  42,942
|reiteoir =  Glenn Nyberg (An tSualainn)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 23 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ENG sacar}}
|scór = 0 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Tuairisc]
|foireann2 = {{GHA sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 63,983
|reiteoir = Saíd Martínez ([[Hondúras]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 23 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{PAN sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Tuairisc]
|foireann2 = {{CRO sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Budimir  {{cúl}} 54'
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua = 43,036
|reiteoir = Pierre Atcho (an Ghabúin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{PAN sacar}}
|scór = 0 - 2
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Tuairisc]
|foireann2 = {{ENG sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 =Bellingham {{cúl}} 62' &lt;br/&gt;[[Harry Kane|Kane]] {{cúl}} 67' 
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Abdulrahman Al-Jassim (Catar)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CRO sacar}}
|scór = 2 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Tuairisc]
|foireann2 = {{GHA sacar}}
|Cuil1 = P. Sučić {{cúl}} 31' &lt;br/&gt;Vlašić {{cúl}} 83'
|Cuil2 = Luckassen {{cúl}} 73'
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua =  68,324
|reiteoir = Drew Fischer (Ceanada)
}}

=== Tábla na dtríú tíortha is fearr sa tríú háit ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=20|{{Leid uirlise|Gr|Grúpa}}
!width=200|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa K|K]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{COD sacar}}
|3||1||1||1||4||3||+1||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa F|F]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SWE sacar}}
|3||1||1||1||7||7||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa L|L]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{GHA sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''4'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa E|E]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ECU sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''5'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa B|B]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{BIH sacar}}
|3||1||1||1||5||6||-1||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''6'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa J|J]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ALG sacar}}
|3||1||1||1||5||7||-2||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''7'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa D|D]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{PAR sacar}}
|3||1||1||1||2||4||-2||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''8'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa I|I]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SEN sacar}}
|3||1||0||2||8||6||+2||'''3'''
|-
| '''9'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa G|G]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{IRN sacar}}
|3||0||3||0||3||3||0||'''3'''
|-
| '''10'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa A|A]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{KOR sacar}}
|3||1||0||2||2||3||-1||'''3'''
|-
| '''11'''
|[[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa C|C]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SCO sacar}}
|3||1||0||2||1||4||-3||'''3'''
|-
| '''12'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa H|H]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{URU sacar}}
|3||0||2||1||3||4||-1||'''2'''
|}

== Babhtaí díbeartha ==

=== An 32 deiridh ===
{{Cluiche sacair
|data = 28 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} 
|foireann1 = {{RSA sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Tuairisc]]
|foireann2 = {{CAN sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Eustáquio {{cúl|90+2}} 
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 69,237
|reiteoir = João Pinheiro (An Phortaingéil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 29 Meitheamh 2026
|am ={{Formáidiú ama|16:30|utc1=-4|utc2=+1}} 
|foireann1 = {{GER sacar}}
|scór = 1 - 1 (a.b.) &lt;br/&gt; Pionóis&lt;br/&gt;3 - 4
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Tuairisc]
|foireann2 = {{PAR sacar}}
|Cuil1 = Havertz {{cúl|54}}&lt;hr&gt;Havertz{{PionósGR}} &lt;br/&gt;Kimmich {{Scór pionóis}} &lt;br/&gt;Musiala {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Woltemade{{PionósGR}}&lt;br/&gt;Amiri {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Tah {{PionósGR}}
|Cuil2 = Enciso {{cúl|42}}&lt;hr&gt;{{Scór pionóis}} Maurício&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} G. Gómez&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Galarza&lt;br/&gt;{{PionósGR}}Sanabria&lt;br/&gt;{{PionósGR}}Balbuena&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Canale
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 63,945
|reiteoir = Jalal Jayed (Maracó )
}}
{{Cluiche sacair
|data = 29 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}} 
|foireann1 = {{NED sacar}}
|scór = 1 - 1 (a.b.) &lt;br/&gt; Pionóis &lt;br/&gt;2 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = Gakpo {{cúl|54}} &lt;hr&gt;Koopmeiners {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Kluivert {{PionósGR}}&lt;br/&gt;Weghorst {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Timber {{PionósGR}}&lt;br/&gt;Summerville {{PionósGR}}
|Cuil2 = Diop {{cúl|90+1}}&lt;hr&gt;{{PionósGR}} El Aynaoui&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Rahimi&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Talbi&lt;br/&gt;{{PionósGR}} Hakimi&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Saibari
|staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]
|slua = 51,243
|reiteoir = Wilton Sampaio (An Bhrasaíl)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 29 Meitheamh 2026
|am ={{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}  
|foireann1 = {{BRA sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Tuairisc]
|foireann2 = {{JAP sacar}}
|Cuil1 = Casemiro {{cúl|56}}&lt;br/&gt;Martinelli {{cúl|90+5}}
|Cuil2 = Sano {{cúl|29}}
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir = Maurizio Mariani (An Iodáil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 30 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 3 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Tuairisc]
|foireann2 = {{SWE sacar}}
|Cuil1 = Mbappé  {{cúl|45', 74}} &lt;br/&gt; Barcola  {{cúl|53}}
|Cuil2 = 
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Danny Makkelie (An Ísiltír)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 30 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CIV sacar}}
|scór = 1 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Tuairisc]
|foireann2 = {{NOR sacar}}
|Cuil1 = Diallo {{cúl|74}}
|Cuil2 = Nusa {{cúl|39}}&lt;br/&gt;Haaland {{cúl|86}}
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 69,665
|reiteoir = Jesús Valenzuela (Veiniséala)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 30 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}} &lt;ref&gt;Bhí an cluiche curtha sa sceideal ar 19:00 ar dtús ach Cuireadh siar é le haon uair an chloig de dheasca tintrí.&lt;/ref&gt;
|foireann1 = {{MEX sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc =  [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 tuairisc]
|foireann2 = {{ECU sacar}}
|Cuil1 = Quiñones  {{cúl|22}}&lt;br/&gt;Jiménez {{cúl|31}}
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir = Slavko Vinčić (an tSlóivéin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 1 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ENG sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Tuairisc]
|foireann2 = {{COD sacar}}
|Cuil1 = [[Harry Kane|Kane]] {{cúl|75', 86}}
|Cuil2 = Cipenga {{cúl|7}}
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 68,239
|reiteoir = Adham Makhadmeh ([[an Iordáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 1 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{USA sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Tuairisc]
|foireann2 = {{BIH sacar}}
|Cuil1 = Balogun {{cúl|45}} &lt;br/&gt;Tillman {{cúl|82}}
|Cuil2 = 
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua = 68,827
|reiteoir = Raphael Claus (an Bhrasaíl)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 1 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BEL sacar}}
|scór = 3 - 2 (a.b.)
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 TUairisc]
|foireann2 = {{SEN sacar}}
|Cuil1 = [[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{cúl|86}}&lt;br/&gt;Tielemans  {{cúl|89', 120+5|pion}}
|Cuil2 = Diarra  {{cúl|25}}&lt;br/&gt;I. Sarr  {{cúl|51}}
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir = Saíd Martínez (Hondúras)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 2 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{POR sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Tuairisc]
|foireann2 = {{CRO sacar}}
|Cuil1 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{cúl|68|pion.}} &lt;br/&gt; Ramos {{cúl|90+4}}
|Cuil2 = Perišić  {{cúl|53}}
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua = 43,036
|reiteoir = Espen Eskås (an Iorua)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 2 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = 3 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Tuairisc] 
|foireann2 = {{AUT sacar}}
|Cuil1 = Oyarzabal  {{cúl|36', 89}}&lt;br/&gt;Porro  {{cúl|66}}
|Cuil2 = 
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,492
|reiteoir = Glenn Nyberg (an tSualainn)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 2 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SUI sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Tuairsic]
|foireann2 = {{ALG sacar}}
|Cuil1 = Embolo  {{cúl|10}}&lt;br/&gt;Ndoye  {{cúl|46}}
|Cuil2 = 
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir = Yael Falcón (an Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 3 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 3 - 2 (a.b.)
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Tuairisc]
|foireann2 = {{CPV sacar}}
|Cuil1 = [[Messi]] {{cúl|29}}&lt;br/&gt;Li. Martínez  {{cúl|92}}&lt;br/&gt;Diney {{cúl|111|c.t.}}
|Cuil2 = D. Duarte {{cúl|59}}&lt;br/&gt;Lopes Cabral  {{cúl|103}}
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir =  Drew Fischer (Ceanada)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 3 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:30|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{COL sacar}}
|scór = 1 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Tuairisc]
|foireann2 = {{GHA sacar}}
|Cuil1 = J. Arias  {{cúl|14}}
|Cuil2 = 
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 69,045
|reiteoir = Clément Turpin (an Fhrainc)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 3 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{AUS sacar}}
|scór = 1 - 1 (a.b.) &lt;br/&gt;Pionóis&lt;br/&gt;2 - 4
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Tuairisc]
|foireann2 = {{EGY sacar}}
|Cuil1 = Hany {{cúl|55|c.t.}} &lt;hr&gt;Souttar {{PionósGR}}&lt;br/&gt;Irvine {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Mabil {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Herrington {{PionósGR}}
|Cuil2 = Ashour  {{cúl|13}}&lt;hr&gt;{{Scór pionóis}} Saber&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Rabia&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} [[Mohamed Salah|Salah]]&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Abdelmaguid
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 70,244
|reiteoir = Gustavo Tejera (Uragua)
}}

=== Ochtú ceannais ===
{{Cluiche sacair
|data = 4 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{PAR sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 Tuairisc]
|foireann2 = {{FRA sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = {{Mbappé|70|pion.}}
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua =  68,324
|reiteoir = Ilgiz Tantashev (an Úisbéiceastáin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 4 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CAN sacar}}
|scór = 0 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 Tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Ounahi  {{cúl|50', 82}}&lt;br/&gt;Rahimi  {{cúl|90+8}}
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir = Michael Oliver (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 5 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BRA sacar}}
|scór = 1 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 Tuairisc]
|foireann2 = {{NOR sacar}}
|Cuil1 = [[Neymar]] {{cúl|90+10|pion.}}
|Cuil2 = Haaland {{cúl|79, 90'}}
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Ismail Elfath (SAM)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 5 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}}&lt;ref&gt;Bhí an cluiche curtha sa sceideal ar 18:00 ar dtús ach cuireadh siar é le haon uair an chloig de dheasca na haimsire diúltaí.&lt;/ref&gt;
|foireann1 = {{MEX sacar}}
|scór = 2 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 Tuairisc]
|foireann2 = {{ENG sacar}}
|Cuil1 = Quiñones  {{cúl|42}}&lt;br/&gt;Jiménez  {{cúl|69|pion.}}
|Cuil2 = Bellingham  {{cúl|36' , 38}}&lt;br/&gt;[[Harry Kane|Kane]] {{cúl|60|pion.}}
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir = Alireza Faghani (an Astráil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 6 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|14:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{POR sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 Tuairsic]
|foireann2 = {{ESP sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Merino  {{cúl|90+1}}
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 70,649
|reiteoir = Anthony Taylor (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 6 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{USA sacar}}
|scór = 1 - 4
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 Tuairisc]
|foireann2 = {{BEL sacar}}
|Cuil1 = Tillman  {{cúl|31}}
|Cuil2 = De Ketelaere  {{cúl|9', 33}}&lt;br/&gt;Vanaken  {{cúl|57}}&lt;br/&gt;[[Romelu Lukaku|Lukaku]]  {{cúl|90+3}}
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir = Adham Makhadmeh (an Iordáin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 7 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 3 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 Tuairisc]
|foireann2 = {{EGY sacar}}
|Cuil1 = Romero  {{cúl|79}}&lt;br/&gt;Messi  {{cúl|83}}&lt;br/&gt;Fernández  {{cúl|90+2}}
|Cuil2 = Ibrahim  {{cúl|15}}&lt;br/&gt;Ziko  {{cúl|67}}
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua =  68,239
|reiteoir = François Letexier (An Fhrainc)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 7 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SUI sacar}}
|scór = 0 - 0 (a.b.)&lt;br/&gt;Pionóis&lt;br/&gt; 4 -3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 Tuairisc]
|foireann2 = {{COL sacar}}
|Cuil1 = Xhaka {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Amdouni {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Akanji {{PionósGR}}&lt;br/&gt;Itten {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Vargas {{Scór pionóis}}
|Cuil2 = {{Scór pionóis}} Quintero&lt;br/&gt;{{PionósGR}} Sánchez&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Campaz&lt;br/&gt;{{PionósGR}} Hernández&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Díaz
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir = Iván Barton (an tSalvadóir)
}}

=== Ceathrú ceannais ===
{{Cluiche sacair
|data = 9 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 Tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = Mbappé  {{cúl|60}} &lt;br/&gt;Dembélé  {{cúl|66}}
|Cuil2 = 
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 63,811
|reiteoir = Facundo Tello (An Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 10 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 Tuairisc]
|foireann2 = {{BEL sacar}}
|Cuil1 = Fabián  {{cúl|30}} &lt;br/&gt;Merino  {{cúl|88}}
|Cuil2 = De Ketelaere  {{cúl|41}}
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua =70,492
|reiteoir = Michael Oliver (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 11 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NOR sacar}}
|scór = 1 - 2 (a.b.)
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021539 Tuairisc]
|foireann2 = {{ENG sacar}}
|Cuil1 = Schjelderup {{cúl|36}}
|Cuil2 = Bellingham  {{cúl|45+2', 93}}
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir = : Clément Turpin (An Fhrainc)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 11 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 3 - 1 (a.b.)
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021537 Tuairisc]
|foireann2 = {{SUI sacar}}
|Cuil1 = Mac Allister  {{cúl|10}}&lt;br/&gt;Alvarez  {{cúl|112}}&lt;br/&gt;La. Martínez  {{cúl|120+1}}
|Cuil2 = Ndoye  {{cúl|67}}
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 69,045
|reiteoir =  João Pinheiro (An Phortaingéil)
}}

=== Leathcheannais ===
{{Cluiche sacair
|data = 14 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|14:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 0 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021541 Tuairisc]
|foireann2 = {{ESP sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Oyarzabal  {{cúl|22|pion}}&lt;br/&gt;Porro  {{cúl|58}}
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua =  70,176
|reiteoir = Iván Barton (an tSalvadóir)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 15 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ENG sacar}}
|scór = 1 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021540 Tuairisc]
|foireann2 = {{ARG sacar}}
|Cuil1 = Gordon  {{cúl|55}}
|Cuil2 = Fernández  {{cúl|85}}&lt;br/&gt;La. Martínez  {{cúl|90+2}}
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 68,239
|reiteoir =Ismail Elfath (SAM)
}}

=== 3ú hÁit ===
{{Cluiche sacair
|data = 18 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 4 - 6
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289291/400021542 Tuairisc]
|foireann2 = {{ENG sacar}}
|Cuil1 = Mbappé  {{cúl|48', 66}} &lt;br/&gt;Barcola  {{cúl|54}}&lt;br/&gt;Dembélé  {{cúl|90+6}}
|Cuil2 = Rice  {{cúl|3}}&lt;br/&gt;Konsa  {{cúl|18}}&lt;br/&gt;Saka  {{cúl|37', 45+1', 87'|pion.}}&lt;br/&gt;Bellingham {{cúl|90+8}}
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir = Jesús Valenzuela (Veiniséala)
}}

=== Cluiche ceannais ===
{{Cluiche sacair
|data = 19 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = Cluiche 104
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289292/400021543 Tuairisc]
|foireann2 = {{ARG sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 
|reiteoir = 
}}

== Féach freisin ==

* [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]]
* [[Corn FIFA an Domhain 2022|Corn an Domhain 2022]] i gCatar
* Scannal [[Omar Artan]],  réiteoir [[Sacar|sacair]] [[An tSomáil|Somálach]], curtha ó dhoras ag oifigigh inimirce Mheiriceá tar éis dó leaindeáil in Miami

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Corn FIFA an Domhain 2026]]</text>
      <sha1>ovzc7o60rg531781145q125os5xw29k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321170</id>
      <parentid>1321169</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T11:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Conradder</username>
        <id>34685</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cluiche ceannais */</comment>
      <origin>1321170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98466" sha1="dc22f03iv0chnbb4k4wjcppb0p9vdwn" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Reáchtáladh '''Corn FIFA an Domhain 2026''' sna Stáit Aontaithe, Ceanada agus Meicsiceo, ó 11 Meitheamh go 19 Iúil 2026, le cluichí i 11 chathair sna Stáit Aontaithe, trí chathair i Meicsiceo agus dhá chathair i gCeanada&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/03/eiginnteacht-faoi-rannphairtiocht-na-hiaraine-i-gcorn-domhanda-2026-de-reir-mar-a-mheadaionn-teannas-idirnaisiunta/|teideal=Éiginnteacht faoi rannpháirtíocht na hIaráine i gCorn Domhanda 2026 de réir mar a mhéadaíonn teannas idirnáisiúnta|údar=Cóilín Duffy|dáta=2026-03-13|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-03-28}}&lt;/ref&gt;.  Ba é seo an dara huair a raibh Corn an Domhain á reáchtáil ag níos mó ná tír amháin.&lt;ref&gt;Reáchtáladh comórtas 2002 sa tSeapáin agus sa Chóiré Theas.&lt;/ref&gt;   

[[Íomhá:The White House FIFA Task Force, May 6, 2025.webm|clé|mion|220x220px|Físeán:  6 Bealtaine 2025 - Cuireadh tascfhórsa FIFA de chuid Trump ar bun, le [[J. D. Vance|JD Vance]] ]]
[[Íomhá:President Trump Makes an Announcement, Aug. 22, 2025 (20250822).webm|clé|mion|220x220px|Físeán @ 21n40s :  Thug Gianni Infantino (FIFA) an Corn do Donald Trump,  22 Lúnasa 2025]]

[[Íomhá:2026-05-21 Mayor Mamdani Holds a Press Conference to Make a World Cup Announcement.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: Méara Mamdani, Nua Eabharc, ag preasócáid, 2026-05-21 ]]
[[Íomhá:Troy Parrott 2025.png|clé|mion|284x284px|[[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]]:  Fuair [[Troy Parrott]] cúig chúl in dhá chluiche]]
[[Íomhá:24BBRW - 53535940590 (cropped1).jpg|clé|mion|321x321px|Is réiteoir [[Sacar|sacair]] [[An tSomáil|Somálach]] é [[Omar Artan]], curtha ó dhoras ag oifigigh inimirce Mheiriceá&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tugann-an-sacar-le-cheile-sinn-ar-fad-ach-cead-a-fhail-o-trump-ar-dtus/|teideal=Tugann an sacar le chéile sinn ar fad, ach cead a fháil ó Trump ar dtús|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=11 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-11}}&lt;/ref&gt;]]

== 2018 ==
I ndiaidh na conspóide a bhain leis na cinntí Corn an Domhain a bhronnadh ar an Rúis agus ar Chatar, den chéad uair tugadh le fios in 2018 go poiblí cén chaoi ar vótáil gach toscaire.

Fógraíodh an cinneadh ar an 13 Meitheamh 2018 i Moscó.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/corn-an-domhain-ag-filleadh-ar-mheiricea-thuaidh-in-2026/|teideal=Corn an Domhain ag filleadh ar Mheiriceá Thuaidh in 2026|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=13 Meitheamh 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-03-28}}&lt;/ref&gt;  Ní raibh ach [[Maracó]] a bhí san iomaíocht le Meiriceá, Ceanada agus Meicsiceo. Ba iad tíortha Mheiriceá Thuaidh rogha na n-údar roimh an vóta. Bhí 23 staid tógtha nó á dtógáil cheana féin acu (14 staid a bhí fós le tógáil nó le hathchóiriú i Maracó).

Bhí bua ollmhór ag iarratas na dtíortha ó Mheiriceá Thuaidh nuair a comhaireadh na vótaí. Caitheadh níos mó ná a dhá oiread vótaí ar son iarratas Mheiriceá Thuaidh, 134 i gcoinne 65.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gnó ==
Tháinig méadú ollmhór ar líon na bhfoirne a bhí san iomaíocht in 2026;  ghlac 48 foireann páirt sa chomórtas.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meastar go ndéanfaidh an comórtas i Meiriceá Thuaidh brabús $11 billiún do FIFA (breis agus sé bhilliún dollar níos ná iarratas Mharacó in 2018, $5.7 billiún).   Tháinig méadú ollmhór ar chostas na dticéad don chomórtas chun an brabús sin a dhéanamh. Bhí meánphraghas $431 (€367) ar thicéad (in 2025), ardú ollmhór ar chostas na dticéad ó Chorn an Domhain 2018 agus comórtas 2014.  

== Polaitíocht ==
Is féidir a rá nach mbaineann spórt le polaitíocht ach baineann polaitíocht le FIFA.  Nuair a bronnadh Corn an Domhain 2026 ar Mheiriceá, bhí go leor daoine ann ag súil go bhféadfaí bogadh ar aghaidh ó mhíchlú [[Corn FIFA an Domhain 2018|comórtas 2018 sa Rúis]] agus [[Corn FIFA an Domhain 2022|2022 sa Chatar]].  Glacadh leis go mbeadh an lucht freastail bánaithe ach ar a laghad nach mbeadh aon chonspóid mhór ann. Ach bhí comórtas na bliana 2026 faoi scáth an Trumpaigh ó d’fhill sé ar an Teach Bán in 2025.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  

Bhain Trump úsáid as an gcomórtas chun é féin a chur chun cinn, in 2018 nuair a roghnaíodh an Meiriceá Thuaidh, agus arís in 2025-2026.  Thit scáth an teannais idirnáisiúnta ar ullmhúcháin Chorn Domhanda FIFA de réir mar a bhí amhras ag dul i méid faoi rannpháirtíocht na Rúise agus na hIaráine sa chomórtas,  

In 2022 bhí drogall ar FIFA aon chinneadh a ghlacadh, ach faoi dheireadh bhí orthu an Rúis a chur amach as Corn an Domhain.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/is-fearr-go-mall-na-go-brach-ag-ceannairi-fifa-i-dtaca-leis-an-ucrain/41408812.html|teideal=Is fearr go mall ná go brách ag ceannairí Fifa i dtaca leis an Úcráin|údar=Gráinne McElwain|dáta=2022-03-03|language=ga-IE|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-03-28}}&lt;/ref&gt;  

Fuair Donald Trump  &quot;Duais Síochána FIFA&quot; ó [[Gianni Infantino]], ceannaire FIFA, ar an  22 Lúnasa 2025, rud a tharraing conspóid.  Agus ag deireadh mhí Feabhra 2026 rinne Trump ionsaí ar an Iaráin le cabhair Iosrael.   

{{Príomhalt|Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine}}

Ba mhinic roimhe seo gur reáchtáladh Corn an Domhain i dtír a bhí faoi chumhacht deachtóra nó giunta éigin ach níor tharla sé riamh go ndearna tír óstach ionsaí ar thír eile a bhí le bheith ag imirt sa gcomórtas. Mar sin féin, níor smaoinigh FIFA ná Infantino riamh an comórtas a bhaint ó Mheiriceá.   

Bhí an Iaráin ar cheann de na tíortha sin a cháiligh don chomórtas trí Chónaidhm Shacair na hÁise a bhí le himirt i nGrúpa G i Los Angeles agus Seattle.  Dúirt Aire Spóirt na hIaráine, Ahmad Donyamali, i mí Mhárta 2026  nach raibh an tír ag glacadh páirt sa Chorn, ag rá “Cuireadh dhá chogadh orainn laistigh d’ocht nó naoi mí, agus maraíodh na mílte dár muintir. Mar sin, níl aon fhéidearthacht ann go nglacfaidh muid páirt sa chomórtas&quot;.   

Dúirt Uachtarán FIFA, [[Gianni Infantino]] gur thug  Trump, dearbhú dó go mbeidh &quot;fáilte&quot; roimh fhoireann na hIaráine páirt a ghlacadh sa chomórtas.  Mar is gnáth dó, chuir Infantino béim ar ról an spóirt mar uirlis a thugann daoine le chéile. “Teastaíonn ócáid mar Chorn an Domhain níos mó ná riamh anois chun daoine a thabhairt le chéile,” a dúirt sé, ag cur leis an mana atá in úsáid ag FIFA le fada, go &quot;n-aontaíonn an sacar an domhan&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Gheall Infantino go mbeadh an Iaráin in ann teacht go Meiriceá chun páirt a ghlacadh sa gcomórtas in ainneoin go bhfuil cogadh ar bun idir an dá thír. Rinneadh neamhaird d’fhocail Infantino arís, áfach. Cé go raibh cead ag an bhfoireann na cluichí a bhí acu i Meiriceá a imirt, bhí orthu an campa traenála a athrú go Meicsiceo agus diúltaíodh víosaí a thabhairt do roinnt d’oifigigh na hIaráine.

Bhí foirne eile, go háirithe cinn as Meiriceá Theas agus an Afraic, imníoch go ngabhfar imreoirí nó lucht bainistíochta dá gcuid.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/beatha-saoirse-agus-toraiocht-an-tsonais-breithla-trump-agus-sam/|teideal=Beatha, saoirse agus tóraíocht an tsonais – breithlá Trump (agus SAM)|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=22 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-23}}&lt;/ref&gt; Bhí an tSeineagáil, an Úisbéiceastáin agus an Iaráic i measc na bhfoirne eile at rinne gearáin faoi chúrsaí inimirce agus slándála.

Bhí [[Omar Artan]],  réiteoir [[Sacar|sacair]] [[An tSomáil|Somálach]], curtha ó dhoras ag oifigigh inimirce Mheiriceá tar éis dó leaindeáil in Miami ar an 6 Meitheamh, rud a tharraing conspóid ollmhór.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

{{Príomhalt|Omar Abdulkadir Artan}}

== Éire ==
Thosaigh na babhtaí cáilithe i Márta 2023 agus chríochnaigh siad i Márta 2026.  Bhí [[Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann|Poblacht na hÉireann]], [[An Phortaingéil]], [[An Ungáir]], agus an [[An Airméin|Airméin]] sa [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|ghrúpa]] [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|Cáilithe F de chuid UEFA]]. Chríochnaigh An Phortaingéil ar bharr an ghrúpa, agus Poblacht na hÉireann sa dara háit.   D'fhág bua na [[An tSeic|Seicia]] ar Éirinn ar an 25 Márta 2026 nach raibh foireann [[Heimir Hallgrímsson]] páirteach i gCorn an Domhain 2026.

{{Príomhalt|Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA}}

== Eagraíocht ==
Is é seo an comórtas is mó riamh i stair Chorn an Domhain agus 48 foireann le páirt a ghlacadh ann agus 104 cluiche le himirt. Bhí na foirne roinnte idir 12 grúpa agus ceithre fhoireann i ngach grúpa, rud a fhágann go gcaithfear 72 cluiche a imirt sula bhfágfar slán le haon dream, sin níos mó ná an 64 cluiche ar fad a imríodh ag Corn an Domhain in 2022. Agus formhór na bhfoirne a chríochnaíonn sa tríú háit sna grúpaí ag dul tríd go dtí an chéad bhabhta díbeartha, beidh sé beagnach chomh deacair céanna imeacht ón gcomórtas is atá sé fáil isteach ann.

Imreoidh Cúrasó, an tír is lú a bhain áit amach ag Corn an Domhain riamh, a gcéad chluiche i gcoinne ceann d’fhathaigh an chomórtais, an Ghearmáin, Dé Domhnaigh. Imreoidh Háítí, ceann de na tíortha is boichte ar domhan, go moch an mhaidin chéanna in aghaidh na hAlban. Ar an Luan, imreoidh fear Chromghlinne, Roberto Lopes, do Rinn Verde in aghaidh na Spáinne.

Tá ábhar iontais le fáil chomh maith in aistir Phanama, na hIaráice, Phoblacht Dhaonlathach an Chongó agus a thuilleadh nach iad.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 95%;&quot;
!An ball de FIFA
!Cónaidhm
!{{Leid uirlise|Babhtaí Cáilithe|Áit sa ghrúpa sa bhabhta cáilithe}}
!{{Leid uirlise|Dáta a&lt;br&gt;cáilíodh|An dáta ar imríodh an cluiche a d'fhág go raibh cáiliú cinnte ó thaobh na matamaitice don fhoireann}}
!{{Leid uirlise|Líon craobhacha&lt;br&gt;(2026 san áireamh)|An líon uaireanta a ghlac an tír páirt i gCorn an Domhain}}
!{{Leid uirlise|Céad&lt;br /&gt;rannph.|An chéad uair a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}}
!{{Leid uirlise|Rannph.&lt;br&gt;dheir.|An uair dheireanach a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}}
!{{Leid uirlise|Líon rannph.&lt;br /&gt;as a chéile|Líon na n-uaireanta as a chéile a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}}
!{{Leid uirlise|Craobacha&lt;br /&gt;(roimh 2026)|Líon na n-uaireanta a bhfuil Corna an Domhain buaite acu}}
!Toradh&lt;br /&gt;is fearr
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CAN sacar}} || [[CONCACAF]] || Óstach || 14/02/2023 || 3 || 1986 || 2022 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{MEX sacar}} || [[CONCACAF]] || Óstach || 14/02/2023 || 17 || 1930 || 2022 || 8 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|- 
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{nowrap|{{USA sacar}}}} || [[CONCACAF]] || Óstach || 14/02/2023 || 11 || 1930 || 2022 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{PAN sacar}} || [[CONCACAF]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONCACAF)#Grúpa A 2|Céad áit i ngrúpa A]] || 18/11/2025 || 2 || 2018 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CUW sacar}} || [[CONCACAF]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONCACAF)#Grúpa B 2|Céad áit i ngrúpa B]] || 18/11/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;8&quot; | n\bh
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{HAI sacar}} || [[CONCACAF]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONCACAF)#Grúpa C 2|Céad áit i ngrúpa C]] || 18/11/2025 || 2 || 1974 || 1974 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{IRN sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa A 2|Céad áit i ngrúpa A&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 25/03/2025 || 6 || 1978 || 2022 || 4 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{UZB sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa A 2|Dara háit i ngrúpa A&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 05/06/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;8&quot; | n\bh
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{KOR sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa B 2|Céad áit i ngrúpa B&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 05/06/2025 || 6 || 1954 || 2022 || 12 || 0 || data-sort-value=&quot;4&quot; | An cheathrú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{JOR sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa B 2|Dara háit i ngrúpa B&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 05/06/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;8&quot; | n\bh
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{JPN sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa C 2|Céad áit i ngrúpa C&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 20/03/2025 || 8 || 1998 || 2022 || 8 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{AUS sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa C 2|Dara háit i ngrúpa C&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an tríú babhta)&lt;/small&gt;]] || 10/06/2025 || 7 || 1974 || 2022 || 6 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{QAT sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa A 3|{{nowrap|Buaiteoir Ghrúpa A}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an ceathrú babhta)&lt;/small&gt;]] || 14/10/2025 || 2 || 2022 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{KSA sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa B 3|{{nowrap|Buaiteoir Ghrúpa B}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(an ceathrú babhta)&lt;/small&gt;]] || 14/10/2025 || 7 || 1994 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{EGY sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa A|Céad áit i ngrúpa A]] || 08/10/2025 || 4 || 1934 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{SEN sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa B|Céad áit i ngrúpa B]] || 14/10/2025 || 3 || 2002 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{RSA sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa C|Céad áit i ngrúpa C]] || 14/10/2025 || 4 || 1998 || 2010 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CPV sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa D|Céad áit i ngrúpa D]] || 13/10/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;8&quot; | n\bh
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{MAR sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa E|Céad áit i ngrúpa E]] || 05/09/2025 || 7 || 1970 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value=&quot;4&quot; | An cheathrú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CIV sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa F|Céad áit i ngrúpa F]] || 14/10/2025 || 4 || 2006 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ALG sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa G|Céad áit i ngrúpa G]] || 09/10/2025 || 5 || 1982 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{TUN sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa H|Céad áit i ngrúpa H]] || 08/09/2025 || 7 || 1978 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{GHA sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa I|Céad áit i ngrúpa I]] || 12/10/2025 || 5 || 2006 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ARG sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|1ú CONMEBOL]] || 25/03/2025 || 18 || 1930 || 2022 || 14 || 3 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ECU sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|2ú CONMEBOL]] || 10/06/2025 || 5 || 2002 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{COL sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|3ú CONMEBOL]] || 04/09/2025 || 7 || 1962 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{URU sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|4ú CONMEBOL]] || 04/09/2025 || 15 || 1930 || 2022 || 5 || 2 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{BRA sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|5ú CONMEBOL]] || 10/06/2025 || 23 || 1930 || 2022 || 23 || 5 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{PAR sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|6ú CONMEBOL]] || 04/09/2025 || 9 || 1930 || 2010 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{NZL sacar}} || [[Oceania Football Confederation|OFC]] || Buaiteoir [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe OFC)|an tríú babhta]] || 24/03/2025 || 3 || 1982 || 2010 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{GER sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa A|Céad áit i ngrúpa A]] || 17/11/2025 || 21 || 1934 || 2022 || 17 || 4 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{SUI sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa B|Céad áit i ngrúpa B]] || 18/11/2025 || 13 || 1934 || 2022 || 6 || 0 || data-sort-value=&quot;5&quot; | Ceathrú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{SCO sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa C|Céad áit i ngrúpa C]] || 18/11/2025 || 9 || 1954 || 1998 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{FRA sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa D|Céad áit i ngrúpa D]] || 13/11/2025 || 17 || 1930 || 2022 || 8 || 2 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ESP sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa E|Céad áit i ngrúpa E]] || 18/11/2025 || 17 || 1934 || 2022 || 13 || 1 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{POR sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|Céad áit i ngrúpa F]]|| 16/11/2025 || 9 || 1966 || 2022 || 7 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{NED sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa G|Céad áit i ngrúpa G]] || 17/11/2025 || 12 || 1934 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value=&quot;2&quot; | Dara háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{AUT sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa H|Céad áit i ngrúpa H]] || 18/11/2025 || 8 || 1934 || 1998 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{NOR sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa I|Céad áit i ngrúpa I]] || 16/11/2025 || 4 || 1938 || 1998 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;6&quot; | Ochtú ceannais
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{BEL sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa J|Céad áit i ngrúpa J]] || 18/11/2025 || 15 || 1930 || 2022 || 4 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{ENG sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa K|Céad áit i ngrúpa K]] || 14/10/2025 || 17 || 1950 || 2022 || 8 || 1 || data-sort-value=&quot;1&quot; | Curadh domhanda
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CRO sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa L|Céad áit i ngrúpa L]] || 14/11/2025 || 7 || 1998 || 2022 || 4 || 0 || data-sort-value=&quot;2&quot; | Dara háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{nowrap|{{BIH sacar}}}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach A|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA A]] || 31/03/2026 || 2 || 2014 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{SWE sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach B|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA B]] || 31/03/2026 || 13 || 1934 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;2&quot; | Dara háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{TUR sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach C|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA C]] || 31/03/2026 || 3 || 1954 || 2002 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;3&quot; | Tríú háit
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{CZE sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach D|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA D]] || 31/03/2026 || 2 || 2006 || 2006 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{COD sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] ||Buaiteoir ar [[Corn sacair an Domhain 2026 (craobh díbeartha idir ilchríocha|bhabhta díbeartha idir ilchríocha 1]] || 31/03/2026 || 2 || 1974 || 1974 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | {{IRQ sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] ||Buaiteoir ar [[Corn sacair an Domhain 2026 (craobh díbeartha idir ilchríocha|bhabhta díbeartha idir ilchríocha 2]] || 31/03/2026 || 2 || 1986 || 1986 || 1 || 0 || data-sort-value=&quot;7&quot; | Babhta na nGrúpaí
|}

== An Phríomh-chomórtas ==
'''Dáileadh na ngrúpaí'''
{|
|- valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa A|Grúpa A]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| A1 || {{MEX sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| A2 || {{RSA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| A3 || {{KOR sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| A4 || {{CZE sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa B|Grúpa B]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| B1 || {{CAN sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| B2 || {{BIH (gearr) sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| B3 || {{QAT sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| B4 || {{SUI sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa C|Grúpa C]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| C1 || {{BRA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| C2 || {{MAR sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| C3 || {{HAI sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| C4 || {{SCO sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa D|Grúpa D]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| D1 || {{USA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| D2 || {{PAR sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| D3 || {{AUS sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| D4 || {{TUR sacar}}
|}
|- valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa E|Grúpa E]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| E1 || {{GER sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| E2 || {{CUW sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| E3 || {{CIV sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| E4 || {{ECU sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa F|Grúpa F]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| F1 || {{NED sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| F2 || {{JPN sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| F3 || {{SWE sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| F4 || {{TUN sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa G|Grúpa G]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| G1 || {{BEL sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| G2 || {{EGY sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| G3 || {{IRN sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| G4 || {{NZL sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa H|Grúpa H]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| H1 || {{ESP sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| H2 || {{CPV sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| H3 || {{KSA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| H4 || {{URU sacar}}
|}
|- valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa I|Grúpa I]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| I1 || {{FRA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| I2 || {{SEN sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| I3 || {{IRQ sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| I4 || {{NOR sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa J|Grúpa J]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| J1 || {{ARG sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| J2 || {{ALG sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| J3 || {{AUT sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| J4 || {{JOR sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa K|Grúpa K]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| K1 || {{POR sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| K2 || {{COD sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| K3 || {{UZB sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| K4 || {{COL sacar}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ {{nowrap|[[#Grúpa L|Grúpa L]]}}
|-
! Áit ||width=&quot;150&quot;| Foireann
|-
|align=&quot;center&quot;| L1 || {{ENG sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| L2 || {{CRO sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| L3 || {{GHA sacar}}
|-
|align=&quot;center&quot;| L4 || {{PAN sacar}}
|}
|}


'''Searmanas oscailte'''

Bhí trí shearmanas oscailte ann don chomórtas, ceann ar leith ag gach ceann de na tíortha óstaigh.

'''Forléargas ar na mór-ranna de réir an bhabhta'''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 95%;&quot;
!Continent
!Cónaidhm
!Babhta na nGrúpaí
!An 32 deiridh
!Ochtú ceannais
!Ceathrú ceannais
!Leathcheannais
!3ú háit
!Ceannais
|-
|align=&quot;left&quot;| [[An Afraic]]
| [[Confédération Africaine de Football|CAF]]
| 10 (20.83%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[An Áise]]
| [[Asian Football Confederation|AFC]]
| 9 (18.75%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[An Eoraip]]
| [[UEFA]]
| 16 (33.33%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[Meiriceá Thuaidh]] agua [[Meiriceá Láir]]
| [[CONCACAF]]
| 6 (12.5%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[An Aigéine]] || [[Oceania Football Confederation|OFC]]
| 1 (2.08%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
|align=&quot;left&quot;| [[Meiriceá Theas]]
| [[CONMEBOL]]
| 6 (12.50%)
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: ;&quot; | Iomlán || 48 || 32 || 16 || 8 || 4 || 2 || 2
|}

== Réiteoirí ==

{| class=&quot;wikitable&quot; width=80%
! Cónaidhm
! Réiteoir
! Réiteoir cúnta
! VAR
|-
| [[Asian Football Confederation|AFC]]
| {{Bratach|United Arab Emirates}} [[Omar Al-Ali]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Qatar}} [[Abdulrahman Al-Jassim]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Saudi Arabia}} [[Khalid Al-Turais]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Japan}} [[Yusuke Araki]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Australia}} [[Alireza Faghani]]&lt;br /&gt;{{Bratach|China}} [[Ma Ning (voetbalscheidsrechter)|Ma Ning]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Jordan}} [[Adham Makhadmeh]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Uzbekistan}} [[Ilgiz Tantasjev]]
| {{Bratach|Saudi Arabia}} Mohammed Al-Abakry&lt;br /&gt;{{Bratach|Jordan}} Mohammad Al-Kalaf&lt;br /&gt;{{Bratach|Jordan}} Ahmad Al-Roalle&lt;br /&gt;{{Bratach|United Arab Emirates}} Mohamed Al-Hammadi&lt;br /&gt;{{Bratach|Qatar}} Saud Al-Maqaleh&lt;br /&gt;{{Bratach|Qatar}} Taleb Al-Marri&lt;br /&gt;{{Bratach|Uzbekistan}} Timoer Gaynoellin&lt;br /&gt;{{Bratach|Australia}} George Lakrindis&lt;br /&gt;{{Bratach|Australia}} James Lindsay&lt;br /&gt;{{Bratach|Japan}} Jun Mihara&lt;br /&gt;{{Bratach|Uzbekistan}} Andrej Tsapenko&lt;br /&gt;{{Bratach|China}} Fei Zhou
| {{Bratach|Qatar}} [[Khamis Al-Marri]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Saudi Arabia}} [[Abdullah Al-Shehri]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Australia}} [[Shaun Evans|Shaun Evans]]&lt;br /&gt;{{Bratach|China}} [[Fu Ming]]&lt;br /&gt;{{Bratach|United Arab Emirates}} [[Mohammed Obaid Khadim]]
|-
| [[Confédération Africaine de Football|CAF]]
| {{Bratach|Somalia}} [[Omar Abdulkadir Artan]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Gabon}} [[Pierre Atcho]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mauritania}} [[Dahane Beida]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Algeria}} [[Mustapha Ghorbal]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Morocco}} [[Jalal Jayed]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Egypt}} [[Amin Mohamed]]&lt;br /&gt;{{Bratach|South Africa}} [[Abongile Tom]]
| {{Bratach|Gabon}} Amos Abeigne&lt;br /&gt;{{Bratach|Egypt}} Mahmoud Abouelregal&lt;br /&gt;{{Bratach|Morocco}} Mostafa Akarkad&lt;br /&gt;{{Bratach|Morocco}} Zakaria Brinsi&lt;br /&gt;{{Bratach|Gabon}} Boris Ditsoga&lt;br /&gt;{{Bratach|Algeria}} Mokrane Gourari&lt;br /&gt;{{Bratach|Egypt}} Ahmed Hossam Taha&lt;br /&gt;{{Bratach|Cameroon}} Elvis Noupue&lt;br /&gt;{{Bratach|Lesotho}} Souru Phatsoane&lt;br /&gt;{{Bratach|Angola}} Jerson Santos&lt;br /&gt;{{Bratach|South Africa}} Zakhele Siwela&lt;br /&gt;{{Bratach|Algeria}} Abbes Akram Zerhouni
| {{Bratach|Egypt}} [[Mahmoud Ashour]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Morocco}} [[Hamza El Fariq]]
|-
| [[CONCACAF]]
| {{Bratach|El Salvador}} [[Iván Barton]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Costa Rica}} [[Juan Calderón]]&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} [[Ismail Elfath]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Canada}} [[Drew Fischer]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} [[Katia García]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Honduras}} [[Said Martínez]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Jamaica}} [[Oshane Nation]]&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} [[Tori Penso]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} [[César Arturo Ramos]]
| {{Bratach|Canada}} Lyes Arfa&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} Kyle Atkins&lt;br /&gt;{{Bratach|Canada}} Micheal Barwegen&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} Marco Bisguerra&lt;br /&gt;{{Bratach|Honduras}} Walter López&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} Brooke Mayo&lt;br /&gt;{{Bratach|Costa Rica}} Juan Carlos Mora&lt;br /&gt;{{Bratach|El Salvador}} David Morán&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} Alberto Morín&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} Kathryn Nesbitt&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} Corey Parker&lt;br /&gt;{{Bratach|Nicaragua}} Antonio Pupiro&lt;br /&gt;{{Bratach|Honduras}} Christián Ramírez&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} Sandra Ramírez&lt;br /&gt;{{Bratach|Trinidad and Tobago}} Caleb Wales
| {{Bratach|United States of America}} [[Joe Dickerson]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Nicaragua}} [[Tatiana Guzmán]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} [[Erick Miranda]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Mexico}} [[Guillermo Pacheco]]&lt;br /&gt;{{Bratach|United States of America}} [[Armando Villarreal]]
|-
| [[CONMEBOL]]
| {{Bratach|Brazil}} [[Ramon Abatti]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Paraguay}} [[Juan Gabriel Benítez]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} [[Raphael Claus]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} [[Yael Falcón Pérez]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Chile}} [[Cristián Garay]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} [[Darío Herrera]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Peru}} [[Kevin Ortega]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} [[Wilton Pereira Sampaio]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Colombia}} [[Andrés Rojas]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} [[Gustavo Tejera]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} [[Facundo Tello]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Venezuela}} [[Jesús Valenzuela]]
| {{Bratach|Brazil}} Rafael Alves&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} Carlos Barreiro&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Juan Pablo Belatti&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} Bruno Boschilia&lt;br /&gt;{{Bratach|Paraguay}} Eduardo Cardozo&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Gabriel Chade&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Maximiliano Del Yesso&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} Rodrigo Figueiredo&lt;br /&gt;{{Bratach|Colombia}} Alexander Guzmán&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} Danilo Manis&lt;br /&gt;{{Bratach|Venezuela}} Tulio Moreno&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Christián Navarro&lt;br /&gt;{{Bratach|Peru}} Michael Orué&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} Bruno Pires&lt;br /&gt;{{Bratach|Chile}} José Retamal&lt;br /&gt;{{Bratach|Chile}} Miguel Rocha&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} Facundo Rodríguez&lt;br /&gt;{{Bratach|Paraguay}} Milciades Saldivar&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} Nicolás Taran&lt;br /&gt;{{Bratach|Venezuela}} Jorge Urrego
| {{Bratach|Colombia}} [[Nicolás Gallo]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} [[Antonio García]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Uruguay}} [[Leodán González]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Chile}} [[Juan Lara]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Argentina}} [[Hernán Mastrangelo]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Venezuela}} [[Juan Soto (voetbalscheidsrechter)|Juan Soto]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Brazil}} [[Rodolpho Toski]]
|-
| [[Oceania Football Confederation|OFC]]
| {{Bratach|New Zealand}} [[Campbell-Kirk Kawana-Waugh]]
| {{Bratach|New Zealand}} Isaac Trevis
| 
|-
| [[UEFA]]
| {{Bratach|Norway}} [[Espen Eskås]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Spain}} [[Alejandro Hernández|Alejandro Hernández]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Romania}} [[István Kovács (voetbalscheidsrechter)|István Kovács]]&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} [[François Letexier]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Netherlands}} [[Danny Makkelie]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Poland}} [[Szymon Marciniak]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Italy}} [[Maurizio Mariani]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Sweden}} [[Glenn Nyberg]]&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} [[Michael Oliver|Michael Oliver]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Portugal}} [[João Pinheiro|João Pinheiro]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Switzerland}} [[Sandro Schärer]]&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} [[Anthony Taylor|Anthony Taylor]]&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} [[Clément Turpin]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Slovenia}} [[Slavko Vinčić]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Germany}} [[Felix Zwayer]]
| {{Bratach|Norway}} Isaak Bashevkin&lt;br /&gt;{{Bratach|Sweden}} Mahbod Beigi&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} Gary Beswick&lt;br /&gt;{{Bratach|Italy}} Daniele Bindoni&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} Stuart Burt&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} Nicolas Danos&lt;br /&gt;{{Bratach|Switzerland}} Stéphane De Almeida&lt;br /&gt;{{Bratach|Germany}} Christian Dietz&lt;br /&gt;{{Bratach|Norway}} Jan Erik Engan&lt;br /&gt;{{Bratach|Portugal}} Bruno Jesus&lt;br /&gt;{{Bratach|Germany}} Robert Kempter&lt;br /&gt;{{Bratach|Slovenia}} Tomaž Klančnik&lt;br /&gt;{{Bratach|Slovenia}} Andraž Kovačič&lt;br /&gt;{{Bratach|Poland}} Adam Kupsik&lt;br /&gt;{{Bratach|Poland}} Tomasz Listkiewicz&lt;br /&gt;{{Bratach|Portugal}} Luciano Maia&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} James Mainwaring&lt;br /&gt;{{Bratach|Romania}} Mihai Marica&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} Cyril Mugnier&lt;br /&gt;{{Bratach|Spain}} José Naranjo Pérez&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} Adam Nunn&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} Benjamin Pagès&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} Mehdi Rahmouni&lt;br /&gt;{{Bratach|Spain}} Diego Sánchez&lt;br /&gt;{{Bratach|Sweden}} Andreas Søderkvist&lt;br /&gt;{{Bratach|Netherlands}} Hessel Steegstra&lt;br /&gt;{{Bratach|Italy}} Alberto Tegoni&lt;br /&gt;{{Bratach|Romania}} Ferencz Tunyogi&lt;br /&gt;{{Bratach|Netherlands}} Jan de Vries
| {{Bratach|Croatia}} [[Ivan Bebek]]&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} [[Jérôme Brisard]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Germany}} [[Bastian Dankert]]&lt;br /&gt;{{Bratach|France}} [[Willy Delajod]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Spain}} [[Carlos del Cerro Grande]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Italy}} [[Marco Di Bello]]&lt;br /&gt;&lt;s&gt;{{Bratach|Netherlands}} [[Rob Dieperink]]&lt;/s&gt;&lt;br /&gt;{{Bratach|England}} [[Jarred Gillett]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Netherlands}} [[Dennis Higler]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Poland}} [[Tomasz Kwiatkowski]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Switzerland}} [[Fedayi San]]&lt;br /&gt;{{Bratach|Belgium}} [[Bram Van Driessche]]
|}

== Babhta na nGrúpaí ==

=== Grúpa A ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{MEX sacar}}
|3||3||0||0||6||0||+6||'''9'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{RSA sacar}}
|3||1||1||1||2||3||-1||'''4'''
|- 
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{KOR sacar}}
|3||1||0||2||2||3||-1||'''3'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CZE sacar}}
|3||0||1||2||2||6||-4||'''1'''

|}

{{Cluiche sacair
|data = 11 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{MEX sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Tuairisc]
|foireann2 = {{RSA sacar}}
|Cuil1 = J. Quiñones {{cúl}} 9' &lt;br/&gt;R. Jiménez {{cúl}} 67'
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir = Wilton Sampaio ([[an Bhrasaíl]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 11 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{KOR sacar}}
|scór = 2 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Tuairisc]
|foireann2 = {{CZE sacar}}
|Cuil1 = Hwang In-Beom {{cúl}} 67' &lt;br/&gt;Oh Hyeon-Gyu {{cúl}} 80'
|Cuil2 = L. Krejčí {{cúl}} 59'
|staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]]
|slua =  44,985
|reiteoir =  Amin Mohamed Omar ([[an Éigipt]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 18 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CZE sacar}}
|scór = 1 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Tuairisc]
|foireann2 = {{RSA sacar}}
|Cuil1 = Sadílek {{cúl}} 6'
|Cuil2 = Mokoena  {{cúl}} 83' (pion.)
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua =  67,442
|reiteoir = Tori Penso (SAM)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 18 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{MEX sacar}}
|scór = 1 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Tuairisc]
|foireann2 = {{KOR sacar}}
|Cuil1 = Romo  {{cúl}} 50'
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]]
|slua =  45,522
|reiteoir = Gustavo Tejera ([[Uragua]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CZE sacar}}
|scór = 0 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Tuairisc]
|foireann2 = {{MEX sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = M. Chávez {{cúl}} 55'&lt;br/&gt;Quiñones {{cúl}} 61'&lt;br/&gt;Fidalgo {{cúl}} 90+4'
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir = Yael Falcón (An Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{RSA sacar}}
|scór = Cluiche 54
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Tuairisc]
|foireann2 = {{KOR sacar}}
|Cuil1 = Maseko {{cúl}} 63'
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]
|slua = 51,243 
|reiteoir = Facundo Tello (An Airgintín)
}}

=== Grúpa B ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SUI sacar}}
|3||2||1||0||7||3||+4||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CAN sacar}}
|3||1||1||1||8||3||+5||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{BIH sacar}}
|3||1||1||1||5||6||-1||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{QAT sacar}}
|3||0||1||2||2||10||-8|| '''1'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 12 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CAN sacar}}
|scór = 1 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Tuairisc]
|foireann2 = {{BIH sacar}}
|Cuil1 = Larin {{cúl}} '78
|Cuil2 = Lukić {{cúl}} '21
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua = 43,002
|reiteoir = Facundo Tello (An Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 13 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{QAT sacar}}
|scór = 1 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Tuairisc]
|foireann2 = {{SUI sacar}}
|Cuil1 = Muheim {{cúl}} 90+4' (c.t.)
|Cuil2 = Embolo  {{cúl}} 17' (pion.)
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua = 67,966
|reiteoir = Saíd Martínez (Hondúras)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 18 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SUI sacar}}
|scór = 4 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Tuairisc]
|foireann2 = {{BIH sacar}}
|Cuil1 = Manzambi  {{cúl}} 74', 90' &lt;br/&gt;Vargas  {{cúl}} 84' &lt;br/&gt;Xhaka  {{cúl}} 90+7' (pion.)
|Cuil2 = Mahmić {{cúl}} 90+3'
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,026
|reiteoir = João Pinheiro ([[An Phortaingéil]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 18 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CAN sacar}}
|scór = 6–0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Tuairisc]
|foireann2 = {{QAT sacar}}
|Cuil1 = Larin {{cúl}} 16'&lt;br/&gt;J. David {{cúl}} 29', 45+3', 90+2'&lt;br/&gt;Saliba {{cúl}} 64'&lt;br/&gt;Manai {{cúl}} 75' (c.t.)
|Cuil2 = 
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua =  52,497
|reiteoir =  Cristián Garay ([[an tSile]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SUI sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Tuairisc]
|foireann2 = {{CAN sacar}}
|Cuil1 = Vargas {{cúl}} 46' &lt;br/&gt; Manzambi {{cúl}} 57'
|Cuil2 = P. David {{cúl}} 76'
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir =  Ramon Abatti (An Bhrasaíl)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BIH sacar}}
|scór = 3 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Tuairisc]
|foireann2 = {{QAT sacar}}
|Cuil1 = Alajbegović {{cúl}} 29'&lt;br/&gt;Abunada {{cúl}} 34' (c.t.) &lt;br/&gt;Mahmić {{cúl}} 80'
|Cuil2 = Al-Haydos {{cúl}} 42'
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir =  Jesús Valenzuela (Veiniséala)
}}

=== Grúpa C ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{BRA sacar}}
|3||2||1||0||7||1||+6||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{MAR sacar}}
|3||2||1||0||6||3||+3||'''7'''
|-
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SCO sacar}}
|3||1||0||2||1||4||-3||'''3'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{HAI sacar}}
|3||0||0||3||2||8||-6||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 13 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BRA sacar}}
|scór = 1 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = Vinícius {{cúl}} 32'
|Cuil2 = Saibari  {{cúl}} 21'
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Slavko Vinčić ([[an tSlóivéin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 13 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{HAI sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Tuairisc]
|foireann2 = {{SCO sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = McGinn  {{cúl}} 28'
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 64,146
|reiteoir = Mustapha Ghorbal ([[an Ailgéir]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 19 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SCO sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Saibari  {{cúl}} 2'
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 64,146
|reiteoir = Ilgiz Tantashev ([[an Úisbéiceastáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data         = 19 Meitheamh 2026
|am         = {{Formáidiú ama|20:30|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1        = {{BRA sacar}}
|scór        = 3 - 0
|tuairisc       = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Tuairisc]
|foireann2        = {{HAI sacar}}
|Cuil1       = Cunha {{cúl}} 23', 36'&lt;br/&gt;Vinícius  {{cúl}} 45+3'
|Cuil2       = 
|staid      = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua   = 68,324
|reiteoir      = Alejandro Hernández Hernández ([[An Spáinn]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SCO sacar}}
|scór = 0 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Tuairisc]
|foireann2 = {{BRA sacar}}
|Cuil1 =
|Cuil2 =  Vinícius {{cúl}} 7', 45+3'&lt;br/&gt;Cunha {{cúl}} 60'
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir = César Arturo Ramos (Meicsiceo)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 24 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{MAR sacar}}
|scór = 4 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Tuairisc]
|foireann2 = {{HAI sacar}}
|Cuil1 = Hakimi {{cúl}} 39'&lt;br/&gt;Saibari {{cúl}} 45+1'&lt;br/&gt;Rahimi {{cúl}} 78'&lt;br/&gt;Yassine {{cúl}} 89'
|Cuil2 = 	Bounou {{cúl}} 10' (c.t.)&lt;br/&gt;Isidor {{cúl}} 43'
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 68,239
|reiteoir = Danny Makkelie (An Ísiltír)
}}

=== Grúpa D ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{USA sacar}}
|3||2||0||1||8||4||+4||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{AUS sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{PAR sacar}}
|3||1||1||1||2||4||-2||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{TUR sacar}}
|3||1||0||2||3||5||-2||'''3'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 12 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{USA sacar}}
|scór = 4 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Tuairisc]
|foireann2 = {{PAR sacar}}
|Cuil1 = Bobadilla {{cúl}} 7' (c.t.) &lt;br/&gt;Balogun  {{cúl}}31', 45+5'&lt;br/&gt;Reyna  {{cúl}}90+8'
|Cuil2 = Maurício {{cúl}} 73'
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood, California|Inglewood]]
|slua = 70,492
|reiteoir = Danny Makkelie ([[an Ísiltír]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 13 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{AUS sacar}}
|scór = 2 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Tuairisc]
|foireann2 = {{TUR sacar}}
|Cuil1 = Irankunda  {{cúl}}27' &lt;br/&gt;Metcalfe  {{cúl}}75'
|Cuil2 = 
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir =  Jesús Valenzuela ([[Veiniséala]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 19 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{USA sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Tuairisc]
|foireann2 = {{AUS sacar}}
|Cuil1 = Burgess {{cúl}} 11' (c.t.) &lt;br/&gt;Freeman  {{cúl}}43'
|Cuil2 = 
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir = Felix Zwayer ([[An Ghearmáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 19 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{TUR sacar}}
|scór = 0 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Tuairisc]
|foireann2 = {{PAR sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Galarza  {{cúl}} 2'
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua = 68,827
|reiteoir = Iván Barton ([[an tSalvadói]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{TUR sacar}}
|scór = 3 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Tuairisc]
|foireann2 = {{USA sacar}}
|Cuil1 = Güler {{cúl}} 10' &lt;br/&gt;Yılmaz {{cúl}} 31'&lt;br/&gt;Ayhan {{cúl}} 90+8'
|Cuil2 = Trusty {{cúl}} 3'&lt;br/&gt;Berhalter {{cúl}} 49'
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,492
|reiteoir =  Mustapha Ghorbal ([[an Ailgéir]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{PAR sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Tuairisc]
|foireann2 = {{AUS sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua =  68,827
|reiteoir = Clément Turpin (An Fhrainc)
}}

=== Grúpa E ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{GER sacar}}
|3||2||0||1||10||4||+6||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CIV sacar}}
|3||2||0||1||4||2||+2||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ECU sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CUW sacar}}
|3||0||1||2||1||9||-8||'''1'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 14 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{GER sacar}}
|scór = Cluiche 7 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Tuairisc]
|foireann2 = {{CUW sacar}}
|Cuil1 = Nmecha  {{cúl}}6'&lt;br/&gt;Schlotterbeck  {{cúl}}38'&lt;br/&gt;Havertz  {{cúl}}45+5' {{cúl}}(pion.), 88'&lt;br/&gt;Musiala  {{cúl}}47'&lt;br/&gt;Brown  {{cúl}}68'&lt;br/&gt;Undav  {{cúl}}78'
|Cuil2 = Comenencia {{cúl}} 21'
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,021
|reiteoir = Jalal Jayed ([[Maracó]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 14 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CIV sacar}}
|scór = 1 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Tuairisc]
|foireann2 = {{ECU sacar}}
|Cuil1 = A. Diallo {{cúl}}  90'
|Cuil2 = 
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua = 68,274
|reiteoir = François Letexier ([[An Fhrainc]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 20 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{GER sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Tuairisc]
|foireann2 = {{CIV sacar}}
|Cuil1 = Undav  {{cúl}} 68', 90+4'
|Cuil2 = Kessié {{cúl}}  30'
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua =  43,036
|reiteoir =  Juan Gabriel Benítez ([[Paragua]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 20 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ECU sacar}}
|scór =  0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Tuairisc]
|foireann2 = {{CUW sacar}}
|Cuil1 =
|Cuil2 =
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 68,598
|reiteoir =  Ma Ning ([[an tSín]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CUW sacar}}
|scór = 0 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Tuairisc]
|foireann2 = {{CIV sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 	Pépé {{cúl}} 7', 64'
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua = 68,324
|reiteoir =  Glenn Nyberg (An tSualainn)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ECU sacar}}
|scór = 2 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Tuairisc]
|foireann2 = {{GER sacar}}
|Cuil1 = Angulo {{cúl}} 9' &lt;br/&gt; Plata {{cúl}} 77'
|Cuil2 = Sané {{cúl}} 2'
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Tori Penso (SAM)
}}

=== Grúpa F ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{NED sacar}}
|3||2||1||0||10||4||+6||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{JPN sacar}}
|3||1||1||1||7||3||+4||'''5'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SWE sacar}}
|3||1||1||1||7||7|| 0||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{TUN sacar}}
|3||0||0||3||2||12||-10||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 14 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NED sacar}}
|scór = 2 - 2
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Tuairisc]
|foireann2 = {{JPN sacar}}
|Cuil1 = [[Virgil van Dijk|Van Dijk]] {{cúl}}50'&lt;br/&gt;Summerville  {{cúl}}64'
|Cuil2 = Nakamura  {{cúl}}57'&lt;br/&gt;Kamada  {{cúl}}88'
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua =  69,285
|reiteoir = Ismail Elfath ([[SAM]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 14 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SWE sacar}}
|scór = 5 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Tuairisc]
|foireann2 = {{TUN sacar}}
|Cuil1 = Ayari  {{cúl}} 7', 90+6'&lt;br/&gt;Isak {{cúl}} 30'&lt;br/&gt;Gyökeres {{cúl}} 59'&lt;br/&gt;Svanberg {{cúl}} 84'
|Cuil2 = Rekik {{cúl}} 43'
|staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]
|slua = 50,987
|reiteoir = Yael Falcón ([[An Airgintín]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 20 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NED sacar}}
|scór = 5 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Tuairisc]
|foireann2 = {{SWE sacar}}
|Cuil1 = Brobbey {{cúl}} 5', 17'&lt;br/&gt;Gakpo {{cúl}} 47', 54'&lt;br/&gt;Summerville {{cúl}} 89'
|Cuil2 = Elanga  {{cúl}} 59'
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir = Michael Oliver (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 20 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|22:00|utc1=-6|06:00+|utc2=+1}}
|foireann1 = {{TUN sacar}}
|scór = 0 - 4 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Tuairisc]
|foireann2 = {{JPN sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Kamada  4'&lt;br/&gt;Ueda  31', 83'&lt;br/&gt;J. Itō  69'
|staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]
|slua = 51,243
|reiteoir = István Kovács ([[an Rómáin]])
}}
''Beidh an cluiche idir an Túinéis agus an tSeapáin ar an 1,000ú cluiche is stair Chorn an Domhain
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{JPN sacar}}
|scór = 1 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Tuairisc]
|foireann2 = {{SWE sacar}}
|Cuil1 = Maeda {{cúl}} 56'
|Cuil2 = Elanga {{cúl}} 62'
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 51,243
|reiteoir =  István Kovács (an Rómáin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 25 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{TUN sacar}}
|scór = 1 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Tuairisc]
|foireann2 = {{NED sacar}}
|Cuil1 = Mastouri {{cúl}} 54'
|Cuil2 = Skhiri {{cúl}} 3' (c.t.)&lt;br/&gt;Brobbey {{cúl}}  7'&lt;br/&gt;Van Hecke {{cúl}} 62'
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 68,391
|reiteoir =  Katia Itzel García (Meicsiceo)
}}

=== Grúpa G ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{BEL sacar}}
|3||1||2||0||6||2||+4||'''5'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{EGY sacar}}
|3||1||2||0||5||3||+2||'''5'''
|-
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{IRN sacar}}
|3||0||3||0||3||3||0||'''3'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{NZL sacar}}
|3||0||1||2||4||10||-6||'''1'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 15 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BEL sacar}}
|scór = 1 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Tuairisc]
|foireann2 = {{EGY sacar}}
|Cuil1 = Hany {{cúl}} 66' (c.t.)
|Cuil2 = Ashour  {{cúl}} 19'
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,775
|reiteoir = Ramon Abatti ([[An Bhrasaíl]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 15 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{IRN sacar}}
|scór = 2 - 2
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Tuairisc]
|foireann2 = {{NZL sacar}}
|Cuil1 = Rezaeian  {{cúl}}32' &lt;br/&gt;Mohebi  {{cúl}}64'
|Cuil2 = Just  {{cúl}} 7', 54'
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,108
|reiteoir =  César Arturo Ramos ([[Meicsiceo]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 21 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BEL sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Tuairisc]
|foireann2 = {{IRN sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,317
|reiteoir = Darío Herrera (an Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 21 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NZL sacar}}
|scór = 1 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Tuairisc]
|foireann2 = {{EGY sacar}}
|Cuil1 = Surman  {{cúl}} 15'
|Cuil2 = Ziko  {{cúl}} 58' &lt;br/&gt;[[Mohamed Salah|Salah]] {{cúl}} 67'&lt;br/&gt;Trézéguet {{cúl}} 82'
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir = Omar Al Ali ([[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha|AEA]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{EGY sacar}}
|scór = 1 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Tuairisc]
|foireann2 = {{IRN sacar}}
|Cuil1 = Saber {{cúl}}  5'
|Cuil2 = Rezaeian  {{cúl}} 14'
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir = Szymon Marciniak (An Pholainn)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NZL sacar}}
|scór = 1 - 5
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Tuairisc]
|foireann2 = {{BEL sacar}}
|Cuil1 = Just {{cúl}}  84'
|Cuil2 = Trossard {{cúl}} 28', 50'&lt;br/&gt;De Bruyne {{cúl}} 66'&lt;br/&gt;[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{cúl}} 86'&lt;br/&gt;Saelemaekers {{cúl}} 90+4'
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir = Adham Makhadmeh ([[an Iordáin]])
}}

=== Grúpa H ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ESP sacar}}
|3||2||1||0||5||0||+5||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CPV sacar}}
|3||0||3||0||2||2||+0||'''3'''
|-
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{URU sacar}}
|3||0||2||1||3||4||-1||'''2'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{KSA sacar}}
|3||0||2||1||1||5||-4||'''2'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 15 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Tuairisc]
|foireann2 = {{CPV sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 67,640
|reiteoir =  Adham Makhadmeh ([[an Iordáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 15 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{KSA sacar}}
|scór = 1 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Tuairisc]
|foireann2 = {{URU sacar}}
|Cuil1 = Al-Amri {{cúl}} 41'
|Cuil2 = M. Araújo  {{cúl}} 80'
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 62,764
|reiteoir =  Maurizio Mariani ([[An Iodáil]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 21 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = 4 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Tuairisc]
|foireann2 = {{KSA sacar}}
|Cuil1 = [[Lamine Yamal|Yamal]] {{cúl}} 10' &lt;br/&gt;Oyarzabal {{cúl}} 21', 24' &lt;br/&gt;Al-Tambakti {{cúl}} 49' (c.t.)
|Cuil2 = 
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua =  68,239
|reiteoir = Raphael Claus ([[An Bhrasaíl]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 21 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{URU sacar}}
|scór = 2 - 2
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Tuairisc]
|foireann2 = {{CPV sacar}}
|Cuil1 = M. Araújo {{cúl}} 44'&lt;br/&gt;Canobbio {{cúl}} 45+6'
|Cuil2 = K. Pina {{cúl}} 21'&lt;br/&gt;Varela {{cúl}} 61'
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,003
|reiteoir =  Espen Eskås ([[an Iorua]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CPV sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Tuairisc]
|foireann2 = {{KSA sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,278
|reiteoir = François Letexier (An Fhrainc)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{URU sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Tuairisc]
|foireann2 = {{ESP sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Baena  {{cúl}} 42'
|staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]]
|slua =  45,065
|reiteoir = Ismail Elfath (SAM)
}}

=== Grúpa I ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{FRA sacar}}
|3||3||0||0||10||2||+8||'''9'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{NOR sacar}}
|3||2||0||1||8||7||+1||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SEN sacar}}
|3||1||0||2||8||6||+2||'''3'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{IRQ sacar}}
|3||0||0||3||1||12||-11||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 16 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 3 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Tuairisc]
|foireann2 = {{SEN sacar}}
|Cuil1 = Mbappé {{cúl}} 66', 90+6' &lt;br/&gt;Barcola  {{cúl}}82'
|Cuil2 = Mbaye {{cúl}} 90+5'
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,545
|reiteoir = Alireza Faghani (an Astráil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 16 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{IRQ sacar}}
|scór = 1 - 4 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Tuairisc]
|foireann2 = {{NOR sacar}}
|Cuil1 = Hussein  {{cúl}} 39'
|Cuil2 = Haaland {{cúl}} 29', 43'&lt;br/&gt;Østigård {{cúl}} 76'&lt;br/&gt;Hussein {{cúl}} 90+6' (c.t.)
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua =  63,106
|reiteoir = Pierre Atcho ([[An Ghabúin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 22 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 3 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Tuairisc]
|foireann2 = {{IRQ sacar}}
|Cuil1 = Mbappé {{cúl}} 14', 54' &lt;br/&gt;Dembélé {{cúl}} 66'
|Cuil2 = 
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua = 68,324
|reiteoir = Drew Fischer (Ceanada)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 22 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NOR sacar}}
|scór = 3 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Tuairisc]
|foireann2 = {{SEN sacar}}
|Cuil1 = Pedersen {{cúl}} 43'&lt;br/&gt;Haaland {{cúl}} 48', 58'
|Cuil2 = I. Sarr  {{cúl}} 53', 90+3'
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Wilton Sampaio (An Bhrasaíl)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NOR sacar}}
|scór = 1 - 4
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Tuairisc]
|foireann2 = {{FRA sacar}}
|Cuil1 = Aasgaard {{cúl}} 21'	
|Cuil2 = 	Dembélé {{cúl}} 7', 20', 32' &lt;br/&gt; Doué {{cúl}} 90+4'
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 64,146
|reiteoir = Michael Oliver (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 26 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SEN sacar}}
|scór = 5 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Tuairisc]
|foireann2 = {{IRQ sacar}}
|Cuil1 = Diarra {{cúl}}  4'&lt;br/&gt;I. Sarr {{cúl}}  56'&lt;br/&gt;P. Gueye {{cúl}}  59', 71'&lt;br/&gt;I. Ndiaye {{cúl}}  82'
|Cuil2 = 
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua = 43,036
|reiteoir = Anthony Taylor (Sasana)
}}

=== Grúpa J ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ARG sacar}}
|3||3||0||0||8||1||+7||'''8'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{AUT sacar}}
|3||1||1||1||6||6||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ALG sacar}}
|3||1||1||1||5||7||-2||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{JOR sacar}}
|3||0||0||3||3||8||-5||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 16 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 3 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Tuairisc]
|foireann2 = {{ALG sacar}}
|Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{cúl}} 17', 60', 76'
|Cuil2 = 
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 60,045
|reiteoir = Szymon Marciniak ([[An Pholainn]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 16 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{AUT sacar}}
|scór = 3 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Tuairisc]
|foireann2 = {{JOR sacar}}
|Cuil1 = Schmid  {{cúl}} 20' &lt;br/&gt;Al-Arab {{cúl}} 76' (c.t.)&lt;br/&gt;Arnautović {{cúl}}  90+12' (pion.)

|Cuil2 = 
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua = 68,527
|reiteoir =  Dahane Beida ([[An Mháratáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 22 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 2 -0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Tuairisc]
|foireann2 = {{AUT sacar}}
|Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{cúl}} 38', 90+5'
|Cuil2 = 
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua =  70,649
|reiteoir = Amin Omar ([[an Éigipt]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 22 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{JOR sacar}}
|scór = 1 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Tuairisc]
|foireann2 = {{ALG sacar}}
|Cuil1 = Al-Rashdan {{cúl}} 36'
|Cuil2 = Benbouali {{cúl}} 69' &lt;br/&gt;Gouiri {{cúl}} 82'
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua =  68,371
|reiteoir = Slavko Vinčić ([[an tSlóivéin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ALG sacar}}
|scór = 3 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Tuairisc]
|foireann2 = {{AUT sacar}}
|Cuil1 = Belghali {{cúl}} 45'&lt;br/&gt;Mahrez {{cúl}} 60', 90+3'
|Cuil2 = Arnautović {{cúl}} 28'&lt;br/&gt;Sabitzer {{cúl}} 55'&lt;br/&gt;Kalajdžić {{cúl}} 90+6'
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 69,045
|reiteoir = Ilgiz Tantashev ([[an Úisbéiceastáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{JOR sacar}}
|scór = 1 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Tuairisc]
|foireann2 = {{ARG sacar}}
|Cuil1 = Al-Taamari {{cúl}} 55'
|Cuil2 = Lo Celso {{cúl}}  19' &lt;br/&gt;La. Martínez {{cúl}}  31' (pion.)&lt;br/&gt;[[Lionel Messi|Messi]] {{cúl}}80'
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 70,649
|reiteoir = István Kovács (an Rómáin)
}}

=== Grúpa K ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{COL sacar}}
|3||2||1||0||4||1||+3||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{POR sacar}}
|3||1||2||0||6||1||+5||'''5'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{COD sacar}}
|3||1||1||1||4||3||+1||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{UZB sacar}}
|3||0||0||3||2||11||-9||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 17 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{POR sacar}}
|scór = 1 -1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Tuairisc]
|foireann2 = {{COD sacar}}
|Cuil1 = J. Neves {{cúl}} 6'
|Cuil2 = Wissa {{cúl}} 45+5'
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir =  Abdulrahman Al-Jassim ([[Catar]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 17 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{UZB sacar}}
|scór = 1 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Tuairisc]
|foireann2 = {{COL sacar}}
|Cuil1 = Fayzullaev {{cúl}} 60'
|Cuil2 = Muñoz {{cúl}} 40' &lt;br/&gt;Díaz {{cúl}} 65'&lt;br/&gt;Campaz {{cúl}} 90+9'
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir =  Anthony Taylor ([[Sasana]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 23 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{POR sacar}}
|scór = 5 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Tuairisc]
|foireann2 = {{UZB sacar}}
|Cuil1 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{cúl}} 6', 39'&lt;br/&gt;Mendes  {{cúl}} 17'&lt;br&gt;Nematov {{cúl}} 60' (c.t.)&lt;br/&gt;Leão {{cúl}} 87'
|Cuil2 = 
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir = Jalal Jayed ([[Maracó]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 23 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}}
|foireann1 = {{COL sacar}}
|scór = 1 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Tuairisc]
|foireann2 = {{COD sacar}}
|Cuil1 = Muñoz {{cúl}} 76'
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]]
|slua = 45,358
|reiteoir =  Maurizio Mariani (An Iodáil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:30|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{COL sacar}}
|scór = 0 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Tuairisc]
|foireann2 = {{POR sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir = Alireza Faghani (An Astráil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:30|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{COD sacar}}
|scór = 3 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Tuairisc]
|foireann2 = {{UZB sacar}}
|Cuil1 = Wissa {{cúl}} 68' (pion.), 90+1' &lt;br/&gt;Mayele {{cúl}} 78'
|Cuil2 = Shomurodov {{cúl}} 10'
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 68,239
|reiteoir = Felix Zwayer ([[An Ghearmáin]])
}}

=== Grúpa L ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=165|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ENG sacar}}
|3||2||1||0||6||2||+4||'''7'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{CRO sacar}}
|3||2||0||1||5||5||0||'''6'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{GHA sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|-
| '''4'''
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{PAN sacar}}
|3||0||0||3||0||4||-4||'''0'''
|}

{{Cluiche sacair
|data = 17 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ENG sacar}}
|scór = 4 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Tuairisc]
|foireann2 = {{CRO sacar}}
|Cuil1 = [[Harry Kane|Kane]] {{cúl}} 12' (pion.), 42' &lt;br/&gt;Bellingham  {{cúl}} 47' &lt;br/&gt;Rashford {{cúl}} 85'
|Cuil2 = Baturina {{cúl}} 36' &lt;br/&gt; Musa {{cúl}} 45+5'
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua =  70,389
|reiteoir = Clément Turpin ([[An Fhrainc]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 17 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{GHA sacar}}
|scór = 1 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Tuairisc]
|foireann2 = {{PAN sacar}}
|Cuil1 = Yirenkyi {{cúl}}  90+5'
|Cuil2 = 
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua =  42,942
|reiteoir =  Glenn Nyberg (An tSualainn)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 23 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ENG sacar}}
|scór = 0 - 0 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Tuairisc]
|foireann2 = {{GHA sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = 
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 63,983
|reiteoir = Saíd Martínez ([[Hondúras]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 23 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{PAN sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Tuairisc]
|foireann2 = {{CRO sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Budimir  {{cúl}} 54'
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua = 43,036
|reiteoir = Pierre Atcho (an Ghabúin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{PAN sacar}}
|scór = 0 - 2
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Tuairisc]
|foireann2 = {{ENG sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 =Bellingham {{cúl}} 62' &lt;br/&gt;[[Harry Kane|Kane]] {{cúl}} 67' 
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Abdulrahman Al-Jassim (Catar)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 27 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CRO sacar}}
|scór = 2 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Tuairisc]
|foireann2 = {{GHA sacar}}
|Cuil1 = P. Sučić {{cúl}} 31' &lt;br/&gt;Vlašić {{cúl}} 83'
|Cuil2 = Luckassen {{cúl}} 73'
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua =  68,324
|reiteoir = Drew Fischer (Ceanada)
}}

=== Tábla na dtríú tíortha is fearr sa tríú háit ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:left; font-size:95%&quot;
|- align=center bgcolor=#efefef
!width=20|Áit
!width=20|{{Leid uirlise|Gr|Grúpa}}
!width=200|Tír
!width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}}
!width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}}
!width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}}
!width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}}
!width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}}
!width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}}
!width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}}
!width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''1'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa K|K]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{COD sacar}}
|3||1||1||1||4||3||+1||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''2'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa F|F]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SWE sacar}}
|3||1||1||1||7||7||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''3'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa L|L]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{GHA sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''4'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa E|E]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ECU sacar}}
|3||1||1||1||2||2||0||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''5'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa B|B]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{BIH sacar}}
|3||1||1||1||5||6||-1||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''6'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa J|J]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{ALG sacar}}
|3||1||1||1||5||7||-2||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''7'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa D|D]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{PAR sacar}}
|3||1||1||1||2||4||-2||'''4'''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| '''8'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa I|I]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SEN sacar}}
|3||1||0||2||8||6||+2||'''3'''
|-
| '''9'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa G|G]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{IRN sacar}}
|3||0||3||0||3||3||0||'''3'''
|-
| '''10'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa A|A]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{KOR sacar}}
|3||1||0||2||2||3||-1||'''3'''
|-
| '''11'''
|[[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa C|C]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{SCO sacar}}
|3||1||0||2||1||4||-3||'''3'''
|-
| '''12'''
| [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa H|H]]
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{URU sacar}}
|3||0||2||1||3||4||-1||'''2'''
|}

== Babhtaí díbeartha ==

=== An 32 deiridh ===
{{Cluiche sacair
|data = 28 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} 
|foireann1 = {{RSA sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Tuairisc]]
|foireann2 = {{CAN sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Eustáquio {{cúl|90+2}} 
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 69,237
|reiteoir = João Pinheiro (An Phortaingéil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 29 Meitheamh 2026
|am ={{Formáidiú ama|16:30|utc1=-4|utc2=+1}} 
|foireann1 = {{GER sacar}}
|scór = 1 - 1 (a.b.) &lt;br/&gt; Pionóis&lt;br/&gt;3 - 4
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Tuairisc]
|foireann2 = {{PAR sacar}}
|Cuil1 = Havertz {{cúl|54}}&lt;hr&gt;Havertz{{PionósGR}} &lt;br/&gt;Kimmich {{Scór pionóis}} &lt;br/&gt;Musiala {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Woltemade{{PionósGR}}&lt;br/&gt;Amiri {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Tah {{PionósGR}}
|Cuil2 = Enciso {{cúl|42}}&lt;hr&gt;{{Scór pionóis}} Maurício&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} G. Gómez&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Galarza&lt;br/&gt;{{PionósGR}}Sanabria&lt;br/&gt;{{PionósGR}}Balbuena&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Canale
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 63,945
|reiteoir = Jalal Jayed (Maracó )
}}
{{Cluiche sacair
|data = 29 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}} 
|foireann1 = {{NED sacar}}
|scór = 1 - 1 (a.b.) &lt;br/&gt; Pionóis &lt;br/&gt;2 - 3
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = Gakpo {{cúl|54}} &lt;hr&gt;Koopmeiners {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Kluivert {{PionósGR}}&lt;br/&gt;Weghorst {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Timber {{PionósGR}}&lt;br/&gt;Summerville {{PionósGR}}
|Cuil2 = Diop {{cúl|90+1}}&lt;hr&gt;{{PionósGR}} El Aynaoui&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Rahimi&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Talbi&lt;br/&gt;{{PionósGR}} Hakimi&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Saibari
|staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]
|slua = 51,243
|reiteoir = Wilton Sampaio (An Bhrasaíl)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 29 Meitheamh 2026
|am ={{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}  
|foireann1 = {{BRA sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Tuairisc]
|foireann2 = {{JAP sacar}}
|Cuil1 = Casemiro {{cúl|56}}&lt;br/&gt;Martinelli {{cúl|90+5}}
|Cuil2 = Sano {{cúl|29}}
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir = Maurizio Mariani (An Iodáil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 30 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 3 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Tuairisc]
|foireann2 = {{SWE sacar}}
|Cuil1 = Mbappé  {{cúl|45', 74}} &lt;br/&gt; Barcola  {{cúl|53}}
|Cuil2 = 
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Danny Makkelie (An Ísiltír)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 30 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CIV sacar}}
|scór = 1 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Tuairisc]
|foireann2 = {{NOR sacar}}
|Cuil1 = Diallo {{cúl|74}}
|Cuil2 = Nusa {{cúl|39}}&lt;br/&gt;Haaland {{cúl|86}}
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 69,665
|reiteoir = Jesús Valenzuela (Veiniséala)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 30 Meitheamh 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}} &lt;ref&gt;Bhí an cluiche curtha sa sceideal ar 19:00 ar dtús ach Cuireadh siar é le haon uair an chloig de dheasca tintrí.&lt;/ref&gt;
|foireann1 = {{MEX sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc =  [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 tuairisc]
|foireann2 = {{ECU sacar}}
|Cuil1 = Quiñones  {{cúl|22}}&lt;br/&gt;Jiménez {{cúl|31}}
|Cuil2 = 
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir = Slavko Vinčić (an tSlóivéin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 1 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ENG sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Tuairisc]
|foireann2 = {{COD sacar}}
|Cuil1 = [[Harry Kane|Kane]] {{cúl|75', 86}}
|Cuil2 = Cipenga {{cúl|7}}
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 68,239
|reiteoir = Adham Makhadmeh ([[an Iordáin]])
}}
{{Cluiche sacair
|data = 1 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{USA sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Tuairisc]
|foireann2 = {{BIH sacar}}
|Cuil1 = Balogun {{cúl|45}} &lt;br/&gt;Tillman {{cúl|82}}
|Cuil2 = 
|staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]]
|slua = 68,827
|reiteoir = Raphael Claus (an Bhrasaíl)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 1 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BEL sacar}}
|scór = 3 - 2 (a.b.)
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 TUairisc]
|foireann2 = {{SEN sacar}}
|Cuil1 = [[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{cúl|86}}&lt;br/&gt;Tielemans  {{cúl|89', 120+5|pion}}
|Cuil2 = Diarra  {{cúl|25}}&lt;br/&gt;I. Sarr  {{cúl|51}}
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir = Saíd Martínez (Hondúras)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 2 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{POR sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Tuairisc]
|foireann2 = {{CRO sacar}}
|Cuil1 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{cúl|68|pion.}} &lt;br/&gt; Ramos {{cúl|90+4}}
|Cuil2 = Perišić  {{cúl|53}}
|staid = [[BMO Field]], [[Toronto]]
|slua = 43,036
|reiteoir = Espen Eskås (an Iorua)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 2 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = 3 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Tuairisc] 
|foireann2 = {{AUT sacar}}
|Cuil1 = Oyarzabal  {{cúl|36', 89}}&lt;br/&gt;Porro  {{cúl|66}}
|Cuil2 = 
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua = 70,492
|reiteoir = Glenn Nyberg (an tSualainn)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 2 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SUI sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Tuairsic]
|foireann2 = {{ALG sacar}}
|Cuil1 = Embolo  {{cúl|10}}&lt;br/&gt;Ndoye  {{cúl|46}}
|Cuil2 = 
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir = Yael Falcón (an Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 3 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 3 - 2 (a.b.)
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Tuairisc]
|foireann2 = {{CPV sacar}}
|Cuil1 = [[Messi]] {{cúl|29}}&lt;br/&gt;Li. Martínez  {{cúl|92}}&lt;br/&gt;Diney {{cúl|111|c.t.}}
|Cuil2 = D. Duarte {{cúl|59}}&lt;br/&gt;Lopes Cabral  {{cúl|103}}
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir =  Drew Fischer (Ceanada)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 3 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:30|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{COL sacar}}
|scór = 1 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Tuairisc]
|foireann2 = {{GHA sacar}}
|Cuil1 = J. Arias  {{cúl|14}}
|Cuil2 = 
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 69,045
|reiteoir = Clément Turpin (an Fhrainc)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 3 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{AUS sacar}}
|scór = 1 - 1 (a.b.) &lt;br/&gt;Pionóis&lt;br/&gt;2 - 4
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Tuairisc]
|foireann2 = {{EGY sacar}}
|Cuil1 = Hany {{cúl|55|c.t.}} &lt;hr&gt;Souttar {{PionósGR}}&lt;br/&gt;Irvine {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Mabil {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Herrington {{PionósGR}}
|Cuil2 = Ashour  {{cúl|13}}&lt;hr&gt;{{Scór pionóis}} Saber&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Rabia&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} [[Mohamed Salah|Salah]]&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Abdelmaguid
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 70,244
|reiteoir = Gustavo Tejera (Uragua)
}}

=== Ochtú ceannais ===
{{Cluiche sacair
|data = 4 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{PAR sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 Tuairisc]
|foireann2 = {{FRA sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = {{Mbappé|70|pion.}}
|staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]]
|slua =  68,324
|reiteoir = Ilgiz Tantashev (an Úisbéiceastáin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 4 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{CAN sacar}}
|scór = 0 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 Tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Ounahi  {{cúl|50', 82}}&lt;br/&gt;Rahimi  {{cúl|90+8}}
|staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]]
|slua = 68,777
|reiteoir = Michael Oliver (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 5 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{BRA sacar}}
|scór = 1 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 Tuairisc]
|foireann2 = {{NOR sacar}}
|Cuil1 = [[Neymar]] {{cúl|90+10|pion.}}
|Cuil2 = Haaland {{cúl|79, 90'}}
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Ismail Elfath (SAM)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 5 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}}&lt;ref&gt;Bhí an cluiche curtha sa sceideal ar 18:00 ar dtús ach cuireadh siar é le haon uair an chloig de dheasca na haimsire diúltaí.&lt;/ref&gt;
|foireann1 = {{MEX sacar}}
|scór = 2 - 3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 Tuairisc]
|foireann2 = {{ENG sacar}}
|Cuil1 = Quiñones  {{cúl|42}}&lt;br/&gt;Jiménez  {{cúl|69|pion.}}
|Cuil2 = Bellingham  {{cúl|36' , 38}}&lt;br/&gt;[[Harry Kane|Kane]] {{cúl|60|pion.}}
|staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]]
|slua = 80,824
|reiteoir = Alireza Faghani (an Astráil)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 6 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|14:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{POR sacar}}
|scór = 0 - 1
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 Tuairsic]
|foireann2 = {{ESP sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Merino  {{cúl|90+1}}
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua = 70,649
|reiteoir = Anthony Taylor (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 6 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{USA sacar}}
|scór = 1 - 4
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 Tuairisc]
|foireann2 = {{BEL sacar}}
|Cuil1 = Tillman  {{cúl|31}}
|Cuil2 = De Ketelaere  {{cúl|9', 33}}&lt;br/&gt;Vanaken  {{cúl|57}}&lt;br/&gt;[[Romelu Lukaku|Lukaku]]  {{cúl|90+3}}
|staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]]
|slua = 66,925
|reiteoir = Adham Makhadmeh (an Iordáin)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 7 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 3 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 Tuairisc]
|foireann2 = {{EGY sacar}}
|Cuil1 = Romero  {{cúl|79}}&lt;br/&gt;Messi  {{cúl|83}}&lt;br/&gt;Fernández  {{cúl|90+2}}
|Cuil2 = Ibrahim  {{cúl|15}}&lt;br/&gt;Ziko  {{cúl|67}}
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua =  68,239
|reiteoir = François Letexier (An Fhrainc)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 7 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{SUI sacar}}
|scór = 0 - 0 (a.b.)&lt;br/&gt;Pionóis&lt;br/&gt; 4 -3 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 Tuairisc]
|foireann2 = {{COL sacar}}
|Cuil1 = Xhaka {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Amdouni {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Akanji {{PionósGR}}&lt;br/&gt;Itten {{Scór pionóis}}&lt;br/&gt;Vargas {{Scór pionóis}}
|Cuil2 = {{Scór pionóis}} Quintero&lt;br/&gt;{{PionósGR}} Sánchez&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Campaz&lt;br/&gt;{{PionósGR}} Hernández&lt;br/&gt;{{Scór pionóis}} Díaz
|staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]]
|slua = 52,497
|reiteoir = Iván Barton (an tSalvadóir)
}}

=== Ceathrú ceannais ===
{{Cluiche sacair
|data = 9 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 2 - 0
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 Tuairisc]
|foireann2 = {{MAR sacar}}
|Cuil1 = Mbappé  {{cúl|60}} &lt;br/&gt;Dembélé  {{cúl|66}}
|Cuil2 = 
|staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]]
|slua = 63,811
|reiteoir = Facundo Tello (An Airgintín)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 10 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = 2 - 1 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 Tuairisc]
|foireann2 = {{BEL sacar}}
|Cuil1 = Fabián  {{cúl|30}} &lt;br/&gt;Merino  {{cúl|88}}
|Cuil2 = De Ketelaere  {{cúl|41}}
|staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]]
|slua =70,492
|reiteoir = Michael Oliver (Sasana)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 11 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{NOR sacar}}
|scór = 1 - 2 (a.b.)
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021539 Tuairisc]
|foireann2 = {{ENG sacar}}
|Cuil1 = Schjelderup {{cúl|36}}
|Cuil2 = Bellingham  {{cúl|45+2', 93}}
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir = : Clément Turpin (An Fhrainc)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 11 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ARG sacar}}
|scór = 3 - 1 (a.b.)
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021537 Tuairisc]
|foireann2 = {{SUI sacar}}
|Cuil1 = Mac Allister  {{cúl|10}}&lt;br/&gt;Alvarez  {{cúl|112}}&lt;br/&gt;La. Martínez  {{cúl|120+1}}
|Cuil2 = Ndoye  {{cúl|67}}
|staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]
|slua = 69,045
|reiteoir =  João Pinheiro (An Phortaingéil)
}}

=== Leathcheannais ===
{{Cluiche sacair
|data = 14 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|14:00|utc1=-5|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 0 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021541 Tuairisc]
|foireann2 = {{ESP sacar}}
|Cuil1 = 
|Cuil2 = Oyarzabal  {{cúl|22|pion}}&lt;br/&gt;Porro  {{cúl|58}}
|staid = [[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]]
|slua =  70,176
|reiteoir = Iván Barton (an tSalvadóir)
}}
{{Cluiche sacair
|data = 15 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ENG sacar}}
|scór = 1 - 2 
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021540 Tuairisc]
|foireann2 = {{ARG sacar}}
|Cuil1 = Gordon  {{cúl|55}}
|Cuil2 = Fernández  {{cúl|85}}&lt;br/&gt;La. Martínez  {{cúl|90+2}}
|staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]]
|slua = 68,239
|reiteoir =Ismail Elfath (SAM)
}}

=== 3ú hÁit ===
{{Cluiche sacair
|data = 18 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{FRA sacar}}
|scór = 4 - 6
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289291/400021542 Tuairisc]
|foireann2 = {{ENG sacar}}
|Cuil1 = Mbappé  {{cúl|48', 66}} &lt;br/&gt;Barcola  {{cúl|54}}&lt;br/&gt;Dembélé  {{cúl|90+6}}
|Cuil2 = Rice  {{cúl|3}}&lt;br/&gt;Konsa  {{cúl|18}}&lt;br/&gt;Saka  {{cúl|37', 45+1', 87'|pion.}}&lt;br/&gt;Bellingham {{cúl|90+8}}
|staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]]
|slua = 64,478
|reiteoir = Jesús Valenzuela (Veiniséala)
}}

=== Cluiche ceannais ===
{{Cluiche sacair
|data = 19 Iúil 2026
|am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}}
|foireann1 = {{ESP sacar}}
|scór = 1 - 0 (a.b.)
|tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289292/400021543 Tuairisc]
|foireann2 = {{ARG sacar}}
|Cuil1 = Torres {{cúl|106}}
|Cuil2 = 
|staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]]
|slua = 80,663
|reiteoir = Slavko Vinčić (an tSlóivéin)
}}

== Féach freisin ==

* [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]]
* [[Corn FIFA an Domhain 2022|Corn an Domhain 2022]] i gCatar
* Scannal [[Omar Artan]],  réiteoir [[Sacar|sacair]] [[An tSomáil|Somálach]], curtha ó dhoras ag oifigigh inimirce Mheiriceá tar éis dó leaindeáil in Miami

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Corn FIFA an Domhain 2026]]</text>
      <sha1>dc22f03iv0chnbb4k4wjcppb0p9vdwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liam Ó hAonghusa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125465</id>
    <revision>
      <id>1321087</id>
      <parentid>1313149</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="gv36k05p8s2144xl8f4wi9h9lalbsty" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Scoláire agus oifigeach Éireannach ba ea '''Liam M. Ó hAonghusa''', ({{lang-en|William Maunsell Hennessy}}; 1829 – 1889).&lt;ref name=&quot;DNB /&gt;&lt;ref name=dib /&gt;&lt;ref name=ainm /&gt;

== Beatha ==
Rugadh Hennessy ag [[Caisleán Ghriaire]], [[Contae Chiarraí]]. Tar éis na scoile, chuaigh sé le roinnt blianta ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar Éirinn agus d'éirigh ina iriseoir, ach dhírigh sé a aird ar [[Litríocht na hÉireann]]. Sa bhliain 1868, ceapadh é mar oifigeach i g[[Cartlann Náisiúnta na hÉireann]]. D'éirigh sé ina leaschoimeádaí cúnta, go dtí uair a bháis. Toghadh é ina Ollamh Todd ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] idir blianta 1882–4.&lt;ref name=DNB /&gt; 

Bhí dúlagar air go háirithe tar éis dó a bhean chéile agus iníon pósta a chailleadh. D'éag sé i mBaile Átha Cliath ar an 13ú Eanáir 1889.&lt;ref name=DNB /&gt;

== Saothair ==
Ba iad mórshaothair Hennessy ná eagráin de théascanna Gaeilge le réamhráite agus aistriúcháin.&lt;ref name=DNB /&gt;
* 1856: athbhreithniú, ''Pedigree of the White Knight''
* 1866: ''[[Chronicon Scotorum]]'' le [[Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]], a dtí dtí 1150, le gluais.
* 1871: ''[[Annála Loch Cé]]'', 1014–1590, dhá imleabhar, téacs agus aistriúchán.
* 1871: aistriú, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]''
* 1871: aistí ar fhilíocht agus litríocht [[Oisín (filíocht)|Oisín]], ''[[The Academy (iriseán)|The Academy]],'' (1d agus 15ú Lúnasa).
* 1875: athbhreithniú agus anótáil, [[Leabar Fidhnacha]], leabhar tí, [[Mainistir Naomh Caillin]], [[Contae Liatroma]]
* 1887: ''[[Annála Uladh]]'', imleabhar amháin, go dtí 1056.
* 1883: eagrú, ''Poets and Poetry of Munster'
* 1889: eagrú agus aistriú, ''[[Mesca Ulad]]'', foilsithe díreach tar éis a bháis
* (1889): d'fhág sé eagrán den seanscéal ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'', i bprofa.
* (1889): i dteannta le lámhscríbhinní eile, d'fhág sé eagrán agus nótaí curtha ann den ''Irish Dictionary'' le h[[Éadbhard Ó Raghallaigh]].

In éineacht le sin:
* aistriú, ''Cath Cnucha'' ó ''[[Leabhar na hUidhre]]''
* aistriú,''Mac Conglinne's Dream'' ón ''[[Leabhar Breac]]''.
* alt, bandia Gaelach an chogaidh, ''[[Études Celtiques|La Revue Celtique]]'' 

== Leabharliosta ==
* {{cite book
|others = Ireland and Ireland. Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland
|author1 = Atkinson, R. 
|author2 = Hancock, W. Neilson
|author = Hennessy, W. M. ''et al.''
|author4 = O'Curry, Eugene 
|author5 = O'Donovan, John 
|author6 = O'Mahony, Thaddeus
|author7 = Richey, A. G.
|title = Ancient laws of Ireland
|url = https://archive.org/details/ancientlawsirel01atkigoog
|publisher = A. Thom, Longman, Green, Longman, Roberts, and Green (Printed for H.M.S.O.)
|year = 1865
}}
* {{cite book
|author = Hennessy, W. M.
|title = Chronicum Scotorum : a chronicle of Irish affairs, from the earliest times to A.D. 1135 : with a supplement, containing the events from 1141 to 1150
|url = https://archive.org/details/chronicumscotor00irelgoog
|publisher = Longmans, Green
|year = 1866
}}
* {{cite journal
|author = Hennessy, W. M.
|title = On the Curragh of Kildare
|journal = Proceedings of the Royal Irish Academy
|year = 1866
|volume = 9
|pages. = 343–355
|jstor = 20488923}}
* {{cite book
|author = Hennessy, W. M.
|title = The annals of Loch Cé : a chronicle of Irish affairs from A.D. 1014 to A.D. 1590
|url = https://archive.org/details/annalsoflochcc02hennuoft
|publisher = Longman
|year = 1871
|series = Rerum Britannicarum Medii Ævi scriptores, or, Chronicles and memorials of Great Britain and Ireland during the Middle Ages
|number = 54
}}
* {{cite book
|author1 = Ó Muráıle, Nollaig 
|author2 = Hennessy, W. M. (William Maunsell)
|title = Annála Uladh - Annals of Ulster : from the earliest times to the year 1541
|publisher = Edmund Burke
|year = 1998
|edition = 2
}}

== Naisc sheachtracha ==
*[https://www.cambridge.org/core/search?filters%5BauthorTerms%5D=William%20M.%20Hennessy&amp;eventCode=SE-AU Hennessy, W. M. (ed.) (2012) “Chronicum Scotorum: A Chronicle of Irish Affairs, from the Earliest Times to AD 1135”, Cambridge Library Collection] Registration required.

== Tagairtí ==
{{reflist | refs =

&lt;ref name=dib&gt;{{lua idirlín | url = https://www.dib.ie/biography/hennessy-william-maunsell-o-haonghusa-liam-m-a3935 | teideal = Hennessy, William Maunsell (Ó hAonghusa, Liam M.) | foilsitheoir = Dictionary of Irish Biography | dátarochtana = 17-04-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ainm&gt;{{lua idirlín | url = https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=144 | teideal = HENNESSY, William Maunsell | work = ainm.ie | dátarochtana = 17-04-2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=DNB&gt;{{cite book | first = Norman | last = Moore | url = https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Hennessy,_William_Maunsell | title = Hennessy, William Maunsell | publisher = Dictionary of National Biography | location = Londain | year = 1891 | pages = 424-425}}&lt;/ref&gt;
}}
 
{{DEFAULTSORT:Hennessy, William Maunsell}}
[[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann]]
[[Catagóir:Básanna i 1889]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1829]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Scoláirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]]</text>
      <sha1>gv36k05p8s2144xl8f4wi9h9lalbsty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yoel Matveyev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126697</id>
    <revision>
      <id>1320991</id>
      <parentid>1316392</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T15:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seandraoi</username>
        <id>75590</id>
      </contributor>
      <origin>1320991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2191" sha1="dydptc3g8ei0cegmka5s67shd1m5sem" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is file agus scríbhneoir Giúdais, Rúisise agus Béarla é '''[[Ióéil|Yoel]] Matveyev'''. 

== Saol ==
Rugadh Yoel Matveyev i [[Leningrad]] sa bhliain 1976. Tá cúlra aige i ríomhchlárú. Mhúin sé Giúdais dó féin ag aois na hardteistiméireachta agus thosaigh sé ag scríobh filíochta Giúdaise mar dhéagóir. Ó 2002 go 2016 d’oibrigh sé mar scríbhneoir foirne don [[:en:The Forward|Yiddish Forward]]. Sa bhliain 2017 d’fhill sé ar [[Cathair Pheadair]] (Leningrad roimhe seo). Ó 2019 tá sé ag obair don nuachtán [[:en:Birobidzhaner Shtern|Birobidzhaner Shtern]] i [[:en:Birobidzhan|Birobidzhan]].

== Filíocht ==
Is iltheangach é Yoel Matveyev a bhfuil eolas aige ar go leor teangacha, an Gaeilge ina measc. Thosaigh sé ag scríobh filíochta i nGiúdais sna 1990idí. Tá a chuid dánta foilsithe i réimse irisí agus díolamaí ó 2002 i leith. Is minic a bhíonn eilimintí de mhiotaseolaíocht na hÉireann agus frásaí i nGaeilge ina dhánta. I measc a chuid aistriúcháin fhileata go Giúdais agus Rúisis tá aistriúcháin ón nGaeilge agus ón tSean-Ghaeilge. Tá ceann dá dhánta Giúdais tiomnaithe do Phádraig Mac Piarais. D’aistrigh sé saothair filí Éireannacha Béarla go Giúdais freisin, ina measc [[Séamus Ó Conghaile]], [[Tomás Mac Donnchadha]] agus [[Seosamh Pluincéad]].

== Leabharliosta ==
* Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, {{ISBN|9788874622573}}
* ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, {{ISBN|9789659260539}}
* Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), {{ISBN|9785604463437}}

== Naisc sheachtracha ==
* [https://www.gazetaeao.ru/128661-2/] Aistriúcháin Giúdais le Yoel Matveyev ar fhilíocht na hÉireann agus na Sean-Ghaeilge
* [https://www.gazetaeao.ru/140234-2/] Aistriúcháin Giúdais le Yoel Matveyev ar fhilíocht Éireannach i mBéarla agus i nGaeilge
* [https://www.gazetaeao.ru/140542-2/] Aistriúcháin Giúdais le Yoel Matveyev ar fhilíocht Éireannach i mBéarla agus i nGaeilge
* [https://www.gazetaeao.ru/143014-2/] Aistriúcháin agus filíocht Giúdais le Yoel Matveyev ina bhfuil miotaseolaíocht na hÉireann

[[Catagóir:Filí]]
[[Catagóir:Daoine beo]]</text>
      <sha1>dydptc3g8ei0cegmka5s67shd1m5sem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320992</id>
      <parentid>1320991</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T15:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seandraoi</username>
        <id>75590</id>
      </contributor>
      <origin>1320992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2208" sha1="mba47dvmh40tdw7pu636ju01fmu0qwz" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is file agus scríbhneoir Giúdais, Rúisise agus Béarla é '''[[Ióéil|Yoel]] Matveyev'''. 

== Saol ==
Rugadh Yoel Matveyev i [[Cathair Pheadair|Leningrad]] sa bhliain 1976. Tá cúlra aige i ríomhchlárú. Mhúin sé Giúdais dó féin ag aois na hardteistiméireachta agus thosaigh sé ag scríobh filíochta Giúdaise mar dhéagóir. Ó 2002 go 2016 d’oibrigh sé mar scríbhneoir foirne don [[:en:The Forward|Yiddish Forward]]. Sa bhliain 2017 d’fhill sé ar [[Cathair Pheadair]] (Leningrad roimhe seo). Ó 2019 tá sé ag obair don nuachtán [[:en:Birobidzhaner Shtern|Birobidzhaner Shtern]] i [[:en:Birobidzhan|Birobidzhan]].

== Filíocht ==
Is iltheangach é Yoel Matveyev a bhfuil eolas aige ar go leor teangacha, an Gaeilge ina measc. Thosaigh sé ag scríobh filíochta i nGiúdais sna 1990idí. Tá a chuid dánta foilsithe i réimse irisí agus díolamaí ó 2002 i leith. Is minic a bhíonn eilimintí de mhiotaseolaíocht na hÉireann agus frásaí i nGaeilge ina dhánta. I measc a chuid aistriúcháin fhileata go Giúdais agus Rúisis tá aistriúcháin ón nGaeilge agus ón tSean-Ghaeilge. Tá ceann dá dhánta Giúdais tiomnaithe do Phádraig Mac Piarais. D’aistrigh sé saothair filí Éireannacha Béarla go Giúdais freisin, ina measc [[Séamus Ó Conghaile]], [[Tomás Mac Donnchadha]] agus [[Seosamh Pluincéad]].

== Leabharliosta ==
* Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, {{ISBN|9788874622573}}
* ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, {{ISBN|9789659260539}}
* Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), {{ISBN|9785604463437}}

== Naisc sheachtracha ==
* [https://www.gazetaeao.ru/128661-2/] Aistriúcháin Giúdais le Yoel Matveyev ar fhilíocht na hÉireann agus na Sean-Ghaeilge
* [https://www.gazetaeao.ru/140234-2/] Aistriúcháin Giúdais le Yoel Matveyev ar fhilíocht Éireannach i mBéarla agus i nGaeilge
* [https://www.gazetaeao.ru/140542-2/] Aistriúcháin Giúdais le Yoel Matveyev ar fhilíocht Éireannach i mBéarla agus i nGaeilge
* [https://www.gazetaeao.ru/143014-2/] Aistriúcháin agus filíocht Giúdais le Yoel Matveyev ina bhfuil miotaseolaíocht na hÉireann

[[Catagóir:Filí]]
[[Catagóir:Daoine beo]]</text>
      <sha1>mba47dvmh40tdw7pu636ju01fmu0qwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tomi Reichental</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126784</id>
    <revision>
      <id>1321129</id>
      <parentid>1316985</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17485" sha1="e7fk1c12fmrnnesgbcg0kfy67fv1bzd" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Marthanóir ón [[Uileloscadh]] ba ea '''Tomáš'''  '''(Tomi)''' '''Reichental''' (26&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/irish-centre-human-rights/newsevents/newsarchive/holocaust-memorial-event-for-2020.html#|teideal=News Archive - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2026-06-07}}&lt;/ref&gt; Meitheamh 1935 – 31 Bealtaine 2026&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/media-library/news-releases/statement-by-president-connolly-on-the-death-of-tomi-reichental|teideal=Media Library News Releases|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2026-06-07}}&lt;/ref&gt;).  In 1944 cuireadh chuig [[Campa géibhinn Bergen-Belsen|campa comhchruinnithe Bergen-Belsen]] é in éineacht lena mháthair.  Sa bhliain 2000, chuir Tomi tús le tionscnamh oideachais agus athmhuintearais a thabharfadh mórthimpeall na hÉireann é, ag caint go háirithe le scoláirí dara leibhéal. Bhí sé mar aidhm aige oideachas a chur ar dhaoine faoi na rudaí a tharla  le linn an Uileloiscthe ionas gur féidir linn cuimhneamh ar na daoine a fuair bás ann agus mar sin ní tharlaíonn sé go deo arís.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/turas-deireanach-tomi-reichental-fathach-fir/|teideal=Turas deireanach Tomi Reichental, fathach fir|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=5 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.waterfordcouncil.ie/ga/age-action-ireland-an-audience-with-tomi-reichental/|teideal=Age Action Ireland – Éisteacht le Tomi Reichental – Comhairle Cathrach agus Contae Phort Láirge|work=www.waterfordcouncil.ie|dátarochtana=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:Merőce templom 1.jpg|clé|mion|220x220px|Séipéal i Merašice;  feictear é sa bhfíseán seo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title='Til the Tenth Generation' - Tomi Reichental (part 2)|url=https://www.youtube.com/watch?v=bjcRA3KRsa4|date=2022-03-25|author=Holocaust Education Ireland}}&lt;/ref&gt; ]]
[[Íomhá:Bundesarchiv Bild 183-78475-0001, Bratislava, Frick und Globke.jpg|clé|mion|220x220px|Naitsithe i m[[An Bhratasláiv|Bratasláiv]] 1941]]
[[Íomhá:Holocaust museum, Sered, Slovakia.jpg|clé|mion|220x220px|An  campa coinneála Sered sa tSlóvaic]]
[[Íomhá:Vagón de prisioneros del ejército Nazi..JPG|clé|mion|220x220px|Seacht lá agus seacht n-oíche a bhíodar ar an traein bhrocach, phlódaithe sin.]]
[[Íomhá:Bergen-Belsen Katalog S 114.jpg|clé|mion|220x220px|[[Campa Bergen-Belsen]],      17 Aibreán 1945]]
[[Íomhá:Bergen Belsen Liberation 03.jpg|clé|mion|220x220px|Coirp i m[[Campa Bergen-Belsen]], 19 Aibreán 1945]]

[[Íomhá:PikiWiki Israel 1716 Ship of Illigal Immigrants to Israel אנית מעפילים כנסת ישראל.JPG|clé|mion|220x220px|Inimirce neamhdhleathach go dtí Iosrael, Samhain 1946]]

== Óige ==
Rugadh Tomi Reichental sa bhliain 1935 i sráidbhaile Merašice / Piestany  faoin tuath sa t[[An tSeicslóvaic|Seicslóvaic]] ([[an tSlóvaic]] anois).

Nuair a bhí sé ina ghasúr óg, thréig sé féin, a mháthair, a dheartháir Miki,  a mháthair chríonna, a aintín agus a chol ceathair, an baile sa t[[An tSlóvaic|Slóvaic]]. Bhí an [[Gestapo]] agus a gcomhghuaillithe sa tír ar a dtóir. Rugadh orthu agus iad i mbaile na [[An Bhratasláiv|Bratasláive]].  Naoi mbliana d’aois a bhí Tomi nuair a rug saighdiúirí an Gestapo air.  

Tugadh go dtí campa coinneála Sered sa tSlóvaic ansin iad, áit a raibh an coirpeach cogaidh [[Alois Brunner]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Alois Brunner|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Alois_Brunner&amp;oldid=1357093678|journal=Wikipedia|date=2026-05-31|language=en}}&lt;/ref&gt; lonnaithe, fear brúidiúil nár éirigh leis na húdaráis breith air riamh agus a cheaptar a bheith marbh sna 2000idí.

Cuireadh ar aghaidh chuig [[Campa Géibhinn Auschwitz|campaí uafáis Auschwitz]] iad. Triúr páistí a bhí ar an turas sin in éindí lena máthair sa bhliain 1944 – Tomi, a dheartháir Miki agus a chol ceathrar Chava.  Ní raibh Tomi Reichental ach naoi mbliana d’aois

Ansin bhuamáil na Comhghuaillithe an líne thraenach agus athraíodh a gceann scríbe go [[Campa Bergen-Belsen]]. Seacht lá agus seacht n-oíche a bhíodar ar an traein bhrocach, phlódaithe sin.

=== Cuntas finné súl sa champa ===
Agus é ag tabhairt chun cuimhne an méid a chonaic sé agus an boladh a bhain leis an áit, dúirt Tomi Reichental gurbh iad an [[Fiabhras tíofóideach|tíofóideach]] agus an [[An Diftéire|diftéire]] ba mhó ba thrúig bháis do dhaoine, ach go raibh na céadta ag fáil bháis leis an ocras agus an fuacht chomh maith. 

“Ag tarraingt ar dheireadh ár dtréimhse i gcampa Bergen-Belsen,’ dúirt sé, ‘bhí daoine ag fáil bháis i gcaitheamh an ama. Bhíodar cloíte ag an ocras, ag an tífeas, agus ag galair dhifriúla eile.“

“Tógadh na coirp amach as radharc agus loisceadh iad. Leis an aimsir, áfach, is amhlaidh a bhí coirp á gcarnadh anuas ar a chéile agus iad le feiceáil os comhair na mbeairicí seo againne. Dúirt na saighdiúirí a shaor sinn go bhfuair siad boladh na gcorp dhá mhíle amach ón gcampa.

“Níorbh fhéidir le gasúr súgradh mar a dhéanfadh gnáthghasúir. Ní dhearnamar aon gháire ná aon ghol. Dá mbeifeá ‘dána’, d’fhéadfaí go mbuailfí thú nó fiú go mbuailfí chun báis thú. Chonaic mé féin ar fad é le mo dhá shúil,” a dúirt Reichental.

&quot;An bhliain dheireanach a chaith mise agus mo mhuintir i mBergen-Belsen, caitheadh na sluaite ó champa Auschwitz, a bhí díreach dúnta, isteach sa mhullach orainn.’ Nuair a tháinig na sluaite sin, ba mhinic suas le 700 príosúnach a bheith caite le chéile i gcábán a mbíodh 150 nó 200 ann roimhe sin. D’fhéadfá a rá gur ‘rabharta’ a bhí ansin. Ní raibh na créamatóiriamaí in ann feidhmiú. De réir mar a bhásaigh na daoine, caitheadh a gcoirp ar fud na háite.&quot;

Ar éigean go bhféadfá anraith a thabhairt air. Ach bhíodh corrphíosa tornapa nó fata in san meascán a thugtaí isteach sa gcábán le dáileadh ar an scata príosúnach a bhí ansin. Choinníodh a Aintín Margot na páistí siar ón slua a bhailigh chun greim a fháil ar an anraith. ‘Fan go dtí an deireadh,’ a deireadh sí. ‘Beidh níos mó maitheasa ag bun an channa, má bhíonn foighid agaibh.’

Tá cuimhne mhaith ag Tomi freisin ar chailín, thart ar 15 bliain d’aois, a bhí sa chábán in éindí leo. ‘Ní féidir liom í a dhearmad,’ a dúirt sé. ‘Cailín álainn dathúil. Thug sí aire do na páistí ar fad, ag múineadh cluichí, ceoil agus amhrán dúinn.’

D'inis Tomi scéal an cháca go minic. Bhí Miki 13 bliain agus iad i mBergen-Belsen. Sa ghnáthshaol bheadh ‘[[Bar Mitzvah]]’ ag a leithéid – agus é feasta ina fhear mór sa chlann, réidh le háit an athar a ghlacadh dá mbeadh gá leis. Tháinig na príosúnaigh ar ais ó ghlaoch an rolla, an mhaidin áirithe sin. D’fhéadfadh an ‘rolla’ leanacht ar aghaidh ar feadh dhá uair an chloig – sórt ‘ciapadh príosúnach’ a bhí ann – iad a choinneáil ina seasamh sa bhfuacht, gan éadaí cearta ná bróga. Fuaireadar boladh fataí rósta ar dtús. Bhí na mná tar éis cipíní a bhailiú agus cúpla fata a róstadh i ngan fhios do na gardaí. Agus ansin gan choinne, tugadh ‘cáca’ amach in onóir Mhiki. Slisíní beaga bídeacha aráin, ceann os cionn an chinn eile agus beagán margairín agus siúcra mar mhaisiúcháin timpeall orthu. Agus coinneal ina lár. Ní raibh a fhios acu cá as a dtáinig sé.  Ach thuig Tomi níos déanaí gur choinnigh na mná a gcuid ‘rations’ nó an chiondáil agus cé go raibh siad stiúgtha, beagnach básaithe leis an ocras, rinne siad íobairt chun go mbeadh ceiliúradh ag an bpáiste. ‘Cuimhním ar an spiorad a choinnigh beo muid,’ arsa Tomi.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/feicim-spiorad-iontach-i-measc-an-phobail-a-deir-tomi-reichental/|teideal=‘Feicim spiorad iontach i measc an phobail’ a deir Tomi Reichental|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=3 Aibreán 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-07}}&lt;/ref&gt;

=== Saoradh ===
Scaoileadh Tomi Reichental saor in Aibreán na bliana 1945 (chomh maith lena mháthair Judith, a dheartháir Miki, a chol ceathrar Chava agus a máthair siúd, Aintín Margot). Agus cé gur éirigh leo sin teacht slán ón uafás, fuair sé amach gur dúnmharaíodh 35 gaol leis. Cailleadh a sheantuistí, a chuid uncailí, aintíní agus col ceathracha san Uileloscadh.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Chaith Tomi agus a aintín tamall san ospidéal tar éis dóibh a bheith saortha. Ní nach ionadh bhí sé beag, tanaí agus gan mórán nirt aige. Bhí a aintín Margot san ospidéal freisin agus thugadh seisean aire di.

Ní raibh mórán scil ag Arm na Breataine a shaor iad i gcúrsaí beathaithe. Níorbh é bia an airm a d’fheil daoine nach raibh aon chleachtadh acu ar bhéilí próitéine ná ar bhéilí do shaighdiúirí. Fuair 2,000 príosúnach bás sular thuigeadar an botún. Fuair 14,000 eile bás i rith na míosa ina dhiaidh sin.

=== Deireadh an chogaidh ===
Scaradh athair agus máthair Tomi Reichental óna chéile agus iad ar a dteitheadh ó na Naitsithe. Fuarthas greim ar an athair agus cuireadh ar thraein é. Agus é ar an traein sin ar a bhealach go hAuschwitz agus é beagnach cinnte nach raibh i ndán dó ach an bás, casadh fear eile ar athair Tomi sa charráiste, a bhí plódaithe le príosúnaigh. Creachadóir taisceadán, nó ''‘safe-cracker’'' a bhí sa bhfear eile. D’éirigh leis an glas ar dhoras an charráiste a oscailt agus ''away'' leo sa sneachta. Chaith an t-athair an chuid eile den chogadh ag troid i dteannta na gceannairceach i sléibhte na Slóvaice.

Rinne sé a bhealach ar ais chuig a bhaile dúchais Merasice na Slóvaice, tar éis an chogaidh. Chuala an t-athair go raibh liosta i bPrág de na Giúdaigh as an tSlóvaic a bhí fós beo.  Ní raibh sé éasca aige a bhealach a dhéanamh go Prág agus oifig na Croise Deirge, a bhí 400 ciliméadar uaidh. Ach rinne sé an turas agus nuair a léigh sé an liosta, nach bhfaca sé ainmneacha a mhná céile agus na ngasúr, Micí agus Tomi ansin. Bhí siad beo.

Bhí Tomi, a mháthair, a chol ceathrar Chava, a aintín Margot, agus a dheartháir Micí fós ag cur fúthu i gcampa Bergen Belsen tar éis an chogaidh. Ní raibh aon áit eile acu le dul. Bhíodar cinnte de go raibh an t-athair básaithe, agus eisean den bharúil chéanna fúthusan.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/la-amhain-i-1945-scriobh-fear-a-ainm-ar-bhalla-ban/|teideal=Lá amháin i 1945, scríobh fear a ainm ar bhalla bán…|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=17 Lúnasa 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-07}}&lt;/ref&gt;

== Iosrael agus Éire ==
Mhair Tomi agus a mhuintir i Merašice  aon uair amháin eile le linn 1945-1949.  Ní bhfuair siad fáilte mhór ann&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title='Til the Tenth Generation' - Tomi Reichental (Part 4)|url=https://www.youtube.com/watch?v=S_gjtq5gWpI|date=2022-03-25|author=Holocaust Education Ireland}}&lt;/ref&gt; agus chuaigh siad ar imirce chuig Iosrael sa bhliain 1949. D'fhreastail sé san arm in Iosrael le linn 1953-1955.  Bhí oiliúint faighte ag Tomi mar innealtóir sa Ghearmáin níos déanaí.

D'fhág sé an Ghearmáin sa bhliain 1958-1959 chun bogadh go hÉirinn. Fuair sé iarratas ó ghaol a bhí ina chónaí in Éirinn teacht go Baile Átha Cliath chun cabhrú le gnó nua a thosú, chun monarcha a bhunú a dhéanfadh zipeanna.  

Phós sé Yvonne Blackmann (a rugadh agus a tógadh i mBÁC) in 1961; bhí triúr clainne acu. Rinneadh saoránach de chuid na hÉireann de Tomi in 1977.  D’fhan sé ina thost ar feadh an chuid is mó dá shaol faoin uafás a chonaic sé.  Roimh 2000 níor oscail Tomi a bhéal, níor labhair sé amach faoin méid a tharla dó ná níor inis a scéal pearsanta. Bhí na cuimhní ró-chrua, a dúirt sé.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Oideachasóir ===
Sa bhliain 2000 tháinig an lá go bhfaca sé go bhféadfadh sé maitheas a dhéanamh agus athmhuintearas a chothú, agus scéal an Uileloscadh á insint aige. 

Thosaigh sé gan mórán poiblíochta ná fógraí sa bhliain 2000, nuair a d’iarr cara leo freastal ar ócáid i gcoláiste oideachais Eaglais na hÉireann i Ráth Maonais. Bhí scéal aige nár inis sé cheana. Ón uair sin amach, thosaigh Tomi ar mhisean cuimhneacháin, caoinfhulaingthe agus athmhuintearais a roinn sé le mic léinn ar fud na tíre nuair a labhair sé leo faoinar tharla dó.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/news-events/bronnann-ollscoil-mh-nuad-docht-ireachta-oinigh|teideal=Bronnann Ollscoil Mhá Nuad Dochtúireachtaí Oinigh {{!}} Maynooth University|work=www.maynoothuniversity.ie|dátarochtana=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;

I rith an scór blianta 2000-2020, chuaigh Tomi ar fud na hEorpa, go Meiriceá, go dtí an Meánoirthear, chomh fada soir leis an bPolainn agus soir ó dheas go dtí Boisnia.

Rinneadh clár faisnéise ar RTÉ faoi, dar teideal ''I Was a Boy in Belsen'', a bhí bunaithe ar shaol Tomi. Foilsíodh ansin a dhírbheathaisnéis ardéilimh ''I Was a Boy In Belsen''.  San iomlán rinneadar trí fhadscannán faisnéise do RTÉ agus Fís Éireann agus thugadar cuairteanna oideachais freisin ar ollscoileanna agus ar choláistí agus na scannáin á dtaispeáint acu.  

In 2013 bronnadh Gradam Fiúntais Náisiún na Gearmáin''e'' air mar aitheantas as ''‘an obair gan staonadh atá déanta aige chun cur i gcoinne na seineafóibe, an chiníochais agus go háirithe a thiomantas don athmhuintearas agus an aird a tharraing sé ar an mbaois a bhaineann leis an bhfuath.’''

Ainmníodh scoláireacht as Reichental i Meitheamh na bliana 2015, tráth ar bhain sé an ceithre scór amach. Bronntar an scoláireacht sin ar mhac léinn nó ar iníon léinn a gceaptar í a bheith tuillte acu. Craobh na hÉireann d’Iontaobhas Oideachais an Uileloiscthe a bhronnann an scoláireacht sin ar dhaoine.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/caint-a-tabhairt-in-oeg-ag-tomi-reichental-udar-i-was-a-boy-in-belsen/|teideal=Caint á tabhairt in OÉG ag Tomi Reichental, údar I Was a Boy in Belsen|údar=Kevin Hickey|dáta=4 Samhain 2015|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-07}}&lt;/ref&gt;  

Agus é ag dul in aois, agus babhtaí tinnis air ó am go ham, níor stop sé sin é nuair a chuala sé go mb’fhéidir go raibh ábhar scannáin eile ann.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Bronnadh trí dhochtúireacht oinigh air.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath,  &amp; Ollscoil Mhá Nuad &lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==

* [[Comhdháil Wannsee]] 1942,     [[Uileloscadh|An tUileloscadh]],    [[Séanadh an Uileloiscthe]]

== Naisc sheachtracha ==

* Clár faisnéise:  'Till the Tenth Generation'   [https://www.youtube.com/watch?v=F_1BSBJIskk Cuid a haon],&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title='Till the Tenth Generation' - Tomi Reichental (part 1)|url=https://www.youtube.com/watch?v=F_1BSBJIskk|date=2022-03-25|author=Holocaust Education Ireland}}&lt;/ref&gt;  [https://www.youtube.com/watch?v=bjcRA3KRsa4 Cuid a dó],&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;   [https://www.youtube.com/watch?v=yVqUBaqKJaY Cuid a trí],&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title='Til the Tenth Generation' - Tomi Reichental (part 3/4)|url=https://www.youtube.com/watch?v=yVqUBaqKJaY|date=2022-03-25|author=Holocaust Education Ireland}}&lt;/ref&gt;  [https://www.youtube.com/watch?v=S_gjtq5gWpI Cuid a ceathair].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* An leabhar  ''I was a Boy in Belsen'' le Tomi Reichental (2011) O'Brien Press. ISBN &lt;bdi&gt;9781847172273&lt;/bdi&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=I Was a Boy in Belsen|url=https://archive.org/details/iwasboyinbelsen0000reic|publisher=The O'Brien Press|date=2011|location=New York|author=Tomi Reichenthal, Nicola Pierce}}&lt;/ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=1GdVZ2mp7lg Físeán: Léacht de chuid Reichental] i g[[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|COBÁC]], 2015.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Surviving Bergen-Belsen {{!}}  Tomi Reichental|url=https://www.youtube.com/watch?v=1GdVZ2mp7lg|date=2015-04-17|author=UCD - University College Dublin}}&lt;/ref&gt;
* Físeán:  [https://www.youtube.com/watch?v=X2iSCv5n6WI Agallamh le Reichental i nGaillimh], 2018&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=First Thought Talk with Holocaust survivor Tomi Reichental|url=https://www.youtube.com/watch?v=X2iSCv5n6WI|date=2018-08-24|author=Galway International Arts Festival}}&lt;/ref&gt;
* [https://vimeo.com/367009821 Físeán: Léacht de chuid Reichental] in 2019.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Tomi Reichental, Surviving Bergen-Belsen|url=https://vimeo.com/367009821|language=en-IE|author=vimeo.com}}&lt;/ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=OPBqq5K5pDE Físeán: Agallamh in 2023].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Surviving the Holocaust - Discussion with Tomi Reichental|url=https://www.youtube.com/watch?v=OPBqq5K5pDE|date=2023-09-26|author=Humanist Association of Ireland}}&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:Reichental, Tomi }}
[[Catagóir:Básanna in 2026]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1935]]
[[Catagóir:Giúdaigh Éireannacha an 20ú haois]]
[[Catagóir:Giúdaigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine Slóvacacha]]
[[Catagóir:Marthanóirí]]
[[Catagóir:Marthanóirí ón Uileloscadh]]</text>
      <sha1>e7fk1c12fmrnnesgbcg0kfy67fv1bzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Recurvirostridae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127078</id>
    <revision>
      <id>1321117</id>
      <parentid>1320438</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T07:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260720)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1321117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4460" sha1="42u4uuyiqva49fhit25w4fpzbemvf4i" xml:space="preserve">Fine [[Aves|éan]] san [[Ord (bitheolaíocht)|ord]] [[Charadriiformes]] is ea na '''Recurvirostridae''' lena n-áirítear na h[[Abhóiséad|abhóiséid]] agus na scodalaigh. Is éin chos-scamallacha nó [[Aves|lapaorí]] (''Himantopus'') iad a chónaíonn i murlaigh nó ar feadh imeall an uisce, atá 45 [[Ceintiméadar|cm]] nó níos mó ar fhad, tá clúmh dubh agus bán orthu, agus cosa fada.

==Cur síos==
Bíonn fad idir 30 agus 46cm agus meáchan idir 140 agus 435g  ag abhóiséid agus ag scodalaigh;de ghnáth tá fireannaigh beagán níos mó ná baineannaigh. Bíonn cosa, muineál agus gob fada tanaí ag gach ceann acu. Tá  goba na n-abhóiséad cuartha aníos, agus scuabtar iad ó thaobh go taobh nuair a bhíonn an t-éan ag beathú sna bogaigh shailí is fearr leo. Os a choinne sin, bíonn goba na scodalach díreach. Is iad na crúbáin tosaigh scamallacha, go páirteach sa chuid is mó  acu, agus go hiomlán sna habhóiséid agus na ''Cladorhynchus leucocephalus'', a shnámhann níos mó.&lt;ref name=&quot;B&amp;T&quot;&gt;{{cite book | last = Baker | first = Allan J. | author2 = Thomas, Gareth | year = 2003 | chapter = Avocets and Stilts | editor = Perrins, Christopher | editor-link = Chris Perrins | title = The Firefly Encyclopedia of Birds | publisher = Firefly Books | pages = [https://archive.org/details/fireflyencyclope0000unse/page/242 242&amp;ndash;243] | isbn = 1-55297-777-3 | chapter-url-access = registration | chapter-url = https://archive.org/details/fireflyencyclope0000unse/page/242 }}&lt;/ref&gt; Bíonn codarsnacht idir limistéir dhubha agus bhána i gcleití fhormhór na speiceas, agus paistí buí nó donn ar chloigeann nó ar chliabhrach ag roinnt speiceas.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |editor=Forshaw, Joseph|author= Harrison, Colin J.O.|year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose/page/107 107]|isbn= 1-85391-186-0}}&lt;/ref&gt;  Bíonn cuma chosúil ar an dá ghnéas.&lt;ref name=B&amp;T/&gt;

Is gnách gur screadaíl aon-shiollach nó dé-shiollach iad na fuaimeanna a dhéanann siad.&lt;ref name=B&amp;T/&gt;


== Tacsanomaíocht ==
Déantar díospóireacht ar leith ar thacsanomaíocht ''Himantopus'', agus meastar go bhfuil dhá nó sé speiceas sa ghéineas '' Himantopus ''.&lt;ref name=avilist&gt;{{cite web | author= AviList Core Team | date = 2025 | title= AviList: The Global Avian Checklist, v2025 | doi= 10.2173/avilist.v2025 | doi -access =free | url= http://www.avilist.org/checklist/v2025/ | access - date =9 Eanáir 2026 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #D3D3A4&quot; colspan =&quot;4&quot; |Species in the family Recurvirostridae
|-
! Ainmneacha coitianta agus déthéarmacha
! Aicme=&quot;doshórtáilte&quot;| Íomhá
! Raon gnáthaithe
! Nótaí
|-
| ''Cladorhynchus leucocephalus''
| [[File:Banded_stilts_2_Governors_Lake_Rotto_email.jpg|120px]]
| deisceart na hAstráile
| 
|-
| [[Scodalach dubheiteach]]&lt;br /&gt;''Himantopus himantopus''
| [[File:Black-winged_stilt_(Himantopus_himantopus).jpg|120px]]
| An Eoraip, an Áise agus an Afraic
| Uaireanta áirítear ''H. leucocephalus '','' H. melanurus'' agus '' H. mexicanus'' mar fhospeicis
|-
| ''Himantopus (himantopus) leucocephalus''
| [[File:1 (83) Pied Stilt (Himantopus leucocephalus).JPG|120px]]
| Southeast Asia to Australia and New Zealand
|
|-
| ''Himantopus (himantopus) mexicanus''
| [[File:Black-necked_Stilt_(Himantopus_mexicanus),_Corte_Madera.jpg|120px]]
| Meiriceá Thuaidh go tuaisceart Mheiriceá Theas, agus Haváí 
| Áirítear leis ''H. m. knudseni'' agus uaireanta freisin ''H. melanurus'' le cúl bán mar fhospeiceas
|-
| ''Himantopus novaezelandiae''
| [[File:Himantopus-novaezelandiae.jpg|120px]]
| Oileán Theas na Nua-Shéalainne
| 
|-
| ''Recurvirostra americana''
| [[File:Recurvirostra_americana_-Palo_Alto_Baylands-8.jpg|120px]]
| Meiriceá Thuaidh
| 
|-
| ''Recurvirostra andina''
| [[File:Recurvirostra_andina.jpg|120px]]
| Na hAindéis i Meiriceá Theas
| 
|-
| [[Abhóiséad]]&lt;br /&gt;''Recurvirostra avosetta''
| [[File:Pied_Avocet_Recurvirostra_avosetta.jpg|120px]]
| An Eoraip, an Áise agus an Afraic
| 
|-
| ''Recurvirostra novaehollandiae''
| [[File:Recurvirostra_novaehollandiae_in_flight_-_Lake_Joondalup.jpg|120px]]
| An Astráil
|
|}

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Naisc sheachtracha ==
{{Vicíghnéithe|Recurvirostridae}}
{{Catcómhaoin|Recurvirostridae}}</text>
      <sha1>42u4uuyiqva49fhit25w4fpzbemvf4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Div Yezh Breizh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127082</id>
    <revision>
      <id>1321023</id>
      <parentid>1320884</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí curtha leis</comment>
      <origin>1321023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4125" sha1="p256zl7bu61nti2ujheuzpgan8ftb6p" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta|child=Div Yezh Breizh|data_fundacio=1979|president=Eddy Penven|website=https://div-yezh.bzh/fr/|regio=An Bhriotáin agus Pays de la Loire, an Fhrainc|tipus=Eagraíocht Oideachais Phoiblí|peu_logo=https://div-yezh.bzh/fr/}}

Is cumann scolaíochta dátheangach poiblí sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] in iarthuaisceart na [[An Fhrainc|Fraince]] é '''''Div Yezh Breizh''''' (Gaeilge: ''Dhá theanga na Briotáine'') a chuireann oideachas dátheangach [[An Bhriotáinis|Briotáinis]]-Fraincis ar fáil sna cúig réigiún Briotánach traidisiúnta&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://div-yezh.bzh/fr/divyezhegezh/|teideal=Div Yezh Breizh - Qui sommes nous?|údar=Div Yezh Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;. 

== Stair ==
Bunaíodh an cumann in 1979 faoin ainm ''Association de Parents d'Élèves pour l'Enseignement du breton'' nó ''APEEB''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://abp.bzh/div-yezh-breizh.-40-ans-de-combat-en-faveur-du-bilinguisme-47092|teideal=Div Yezh Breizh - 40 ans de combats en faveur du bilinguisme|údar=ABP|dáta=2029-03-19|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;(Gaeilge: ''An Cumann Tuismitheoirí um Teagasc na Briotáinise'') chun aidhm an dátheangachais a chur chun cinn i scoileanna poiblí sa Bhriotáin. In 1982 thug Aire Oideachais na Fraince, Alain Savary, cead ranganna dátheangacha i bhFraincis agus i dteangacha réigiúnacha a chruthú i scoileanna poiblí na tíre agus chuir an chéad rang dátheangach ar fáil i ''Sant Riwal'' an bhliain chéanna.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ouest-france.fr/bretagne/trente-ans-denseignement-bilingue-dans-le-public-1542054|teideal=Trente ans d'enseignement bilingue dans le public|údar=Jean Laurent-Bras|dáta=2012-10-14|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt; 

Athraíodh aimn an chumainn go ''Div Yezh'' in 1995 agus go ''Div Yezh Breizh'' in 2015&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In 2025 bhí 11,152 scoláire ag freastal ar scoileanna de chuid ''Div Yezh'' ón réamhscolaíocht go dtí an ardscolaíocht, 95 scoláire níos mó ná a bhí ann an bhliain roimhe sin&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=Office Publique de la Langue Bretonne|date=2025|title=Les Chiffres de la Rentrée Scolaire de l'Enseignement Bilingue en 2025|journal=Pole Étude et Développement Observatoire des Pratiques Linguistiques|pages=lch 9|language=Fraincis}}&lt;/ref&gt;. Is é ''Div Yezh'' an soláthraí is mó maidir le hoideachas dátheangach sa Bhriotáinis. 

== Modh Teagaisc ==
Leanann scoileanna ''Div Yezh'' curaclam scoile náisiúnta na Fraince, an t-aon difríocht atá ann ná go bhfuil leath cuid den lá scoile múinte trí mheán na Briotáinise. Tugtar an méid ama céanna ar son na Briotáinise agus na Fraincise i rith an lae scoile. Tá scoileanna Div Yezh go hiomlán tuata agus neamhspleách ó pháirithe polaitiúla&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Scoileanna eile a mhúineann an Bhriotáinis ==
[[Diwan]] - Scoileanna príobháideacha saor in aisce a mhúineann Briotáinis tríd an tumoideachas&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.diwan.bzh/|teideal=Diwan|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;.

Divaskell Breizh - Scoileanna príobháideacha Caitliceacha dátheangacha&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.divaskell.bzh/|teideal=Divaskell Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;.

== Féach Freisin ==
[[Gaelscoil|An Ghaelscolaíocht]] - Oideachas lán-Ghaeilge

[[Ikastola|Ikastolak]] - Scoileanna lán-Bhascaise

[[An Ghallóis]] - Teanga Rómánsach réigiúnach labhartha sa Bhriotáin.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Gallo - Leathanach fáilte|údar=Institut du Gallo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Naisc Sheachtracha ==
https://div-yezh.bzh/fr/ Suíomh gréasáin oifigiúil ''Div Yezh Breizh''.

== Tagairtí ==
{{reflist}}

[[Catagóir:Oideachas sa Bhriotáin]]
[[Catagóir:Oideachas sa Fhrainc]]
[[Catagóir:Tumoideachas]]
[[Catagóir:Foghlaim na Briotáinise]]
[[Catagóir:Cearta teanga]]
[[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]]
[[Catagóir:Cultúr na Briotáine]]</text>
      <sha1>p256zl7bu61nti2ujheuzpgan8ftb6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John George Adair</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127111</id>
    <revision>
      <id>1320978</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1310368474|John George Adair]]&quot;</comment>
      <origin>1320978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7639" sha1="6xovfgbh7rx9jnovw65ha5yum8kwxvo" xml:space="preserve">
Rugadh '''John George Adair''' (3 Márta 1823 &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;geni&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.geni.com/people/John-Adair/6000000013311279329|title=John George &quot;Jack&quot; Adair|language=en-US|work=geni_family_tree|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; – 4 Bealtaine, &lt;ref name=&quot;geni&quot; /&gt; 1885), ar a dtugtar Jack Adair uaireanta, i [[Contae Laoise|gContae Laoise]], Éire, &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;, fear gnó agus úinéir talún Albanach-Éireannach, maoinitheoir JA Ranch i Texas Panhandle.

Bhí Adair tar éis a '''shaibhreas''' a dhéanamh in Éirinn trí eastát féimheach a cheannach i ndiaidh an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]] in Éirinn. &lt;ref name=&quot;ranches&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://www.ranches.org/john_adair.htm|title=John Adair|work=www.ranches.org|access-date=2020-12-28}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1866, thug Adair a chéad chuairt ar na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus bhunaigh sé gnólacht bróicéireachta i [[Nua-Eabhrac (cathair)|gCathair Nua-Eabhrac]] chun iasachtaí Briotanacha a chur ar fáil i Meiriceá ar rátaí úis a bhí níos airde ná na rátaí sa Bhreatain. &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

I gcomhar lena chomhpháirtí gnó Charles Goodnight, bhunaigh Adair an JA Ranch, an chéad rainse eallaigh i gceantar Palo Duro sa bhliain 1877. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.thc.texas.gov/historic-sites/charles-and-mary-ann-goodnight-ranch-state-historic-site|title=Charles and Mary Ann Goodnight Ranch State Historic Site {{!}} THC.Texas.gov - Texas Historical Commission|author=Commission|first=Texas Historical|language=en|work=www.thc.texas.gov|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1867, ag damhsa a reáchtáladh in onóir an Fheisire [[J. C. Hughes]], bhuail Adair le Mrs. Cornelia Wadsworth Ritchie, ar phós sé sa bhliain 1869 . &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george &quot;TSHA | Adair, John George&quot;]. ''www.tshaonline.org''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Black Jack Adair ==
Tá droch-cháil ar Adair as seacht dteaghlach is daichead a dhíbirt i [[Sléibhte Dhoire Bheatha|nDoire Bheatha]], Contae Dhún na nGall, Éire, &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ &quot;The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story&quot;]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &quot;le linn an Ghorta [https://www.nytimes.com/1861/12/05/archives/the-famine-in-ireland.html] .&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Costigan|first=Lucy|url=https://books.google.com/books?id=9KzuDQAAQBAJ&amp;pg=PT158|title=Glenveagh Mystery|date=2012-11-08|publisher=Merrion Press|isbn=978-1-908928-16-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Mar thoradh ar na díbirtí sin, a thosaigh i mí Aibreáin 1861, &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; díbríodh 244 fear, bean agus leanbh as a dtithe thar oíche agus fágadh iad ag fánaíocht ag fánaíocht ar na bóithre sa tóir ar dhídean. Tugadh &quot;Díshealbhuithe Dhoire Bheatha&quot;  orthu. Glanadh 11,600 acra de thalamh sléibhtiúil gar don áit ar a dtugtar Páirc Náisiúnta [[Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha|Ghleann Bheatha]] anois. Thuill sé an teideal &quot;Black Jack Adair&quot; dó. &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://ireland-calling.com/derryveagh-evictions-cruelty-of-black-jack-adair/|title=Derryveagh Evictions – Over half of those evicted eventually immigrated to Australia. One journey took 114 days. Once settled in Australia they established successful new lives for themselves and their descendants who continue to thrive in Australia. 'Black Jack Adair|language=en-gb|work=Ireland Calling|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.headstuff.org/culture/history/terrible-people-from-history/black-jack-adair-donegals-hated-man/|title=Black Jack Adair, Donegal's Most Hated Man|date=2017-04-03|language=en-GB|work=HeadStuff|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Deirtear go raibh &quot;more than 150 screaming children and their parents were ordered off the property.&quot;  Maíonn daoine áirithe gur cuid d'iarrachtaí Adair an talamh timpeall an chaisleáin a mhaisiú agus an radharca a fheabhsúa bhí sna díbearthaí . &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions &quot;Derryveagh Evictions&quot;]. ''irelandxo.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Spreag sé an file ó [[Dún na nGall (baile)|Dhún na nGall]], William Allingham, chun an dán ''[https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/ The Eviction]'' a scríobh. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/|title=The Eviction Poem by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://celt.ucc.ie/published/E850006-001/text019.html|title=Part 19 of Poems by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Básanna i 1885]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1823]]</text>
      <sha1>6xovfgbh7rx9jnovw65ha5yum8kwxvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320979</id>
      <parentid>1320978</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T13:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <origin>1320979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7818" sha1="561nku7awlgnhjclzzivg3kgvguscdf" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Rugadh '''John George Adair''' (3 Márta 1823 &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;geni&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.geni.com/people/John-Adair/6000000013311279329|title=John George &quot;Jack&quot; Adair|language=en-US|work=geni_family_tree|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; – 4 Bealtaine, &lt;ref name=&quot;geni&quot; /&gt; 1885), ar a dtugtar Jack Adair uaireanta, i [[Contae Laoise|gContae Laoise]], Éire, &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;, fear gnó agus úinéir talún Albanach-Éireannach, maoinitheoir JA Ranch i Texas Panhandle.

Bhí Adair tar éis a shaibhreas a dhéanamh in Éirinn trí eastát féimheach a cheannach i ndiaidh an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]] in Éirinn. &lt;ref name=&quot;ranches&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://www.ranches.org/john_adair.htm|title=John Adair|work=www.ranches.org|access-date=2020-12-28}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1866, thug Adair a chéad chuairt ar na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus bhunaigh sé gnólacht bróicéireachta i [[Nua-Eabhrac (cathair)|gCathair Nua-Eabhrac]] chun iasachtaí Briotanacha a chur ar fáil i Meiriceá ar rátaí úis a bhí níos airde ná na rátaí sa Bhreatain. &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

I gcomhar lena chomhpháirtí gnó Charles Goodnight, bhunaigh Adair an JA Ranch, an chéad rainse eallaigh i gceantar Palo Duro sa bhliain 1877. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.thc.texas.gov/historic-sites/charles-and-mary-ann-goodnight-ranch-state-historic-site|title=Charles and Mary Ann Goodnight Ranch State Historic Site {{!}} THC.Texas.gov - Texas Historical Commission|author=Commission|first=Texas Historical|language=en|work=www.thc.texas.gov|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1867, ag damhsa a reáchtáladh in onóir an Fheisire [[J. C. Hughes]], bhuail Adair le Mrs. Cornelia Wadsworth Ritchie, ar phós sé sa bhliain 1869 . &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george &quot;TSHA | Adair, John George&quot;]. ''www.tshaonline.org''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Black Jack Adair ==
Tá droch-cháil ar Adair as seacht dteaghlach is daichead a dhíbirt i [[Sléibhte Dhoire Bheatha|nDoire Bheatha]], Contae Dhún na nGall, Éire, &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ &quot;The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story&quot;]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &quot;le linn an Ghorta [https://www.nytimes.com/1861/12/05/archives/the-famine-in-ireland.html] .&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Costigan|first=Lucy|url=https://books.google.com/books?id=9KzuDQAAQBAJ&amp;pg=PT158|title=Glenveagh Mystery|date=2012-11-08|publisher=Merrion Press|isbn=978-1-908928-16-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Mar thoradh ar na díbirtí sin, a thosaigh i mí Aibreáin 1861, &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; díbríodh 244 fear, bean agus leanbh as a dtithe thar oíche agus fágadh iad ag fánaíocht ag fánaíocht ar na bóithre sa tóir ar dhídean. Tugadh &quot;Díshealbhuithe Dhoire Bheatha&quot;  orthu. Glanadh 11,600 acra de thalamh sléibhtiúil gar don áit ar a dtugtar Páirc Náisiúnta [[Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha|Ghleann Bheatha]] anois. Thuill sé an teideal &quot;Black Jack Adair&quot; dó. &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://ireland-calling.com/derryveagh-evictions-cruelty-of-black-jack-adair/|title=Derryveagh Evictions – Over half of those evicted eventually immigrated to Australia. One journey took 114 days. Once settled in Australia they established successful new lives for themselves and their descendants who continue to thrive in Australia. 'Black Jack Adair|language=en-gb|work=Ireland Calling|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.headstuff.org/culture/history/terrible-people-from-history/black-jack-adair-donegals-hated-man/|title=Black Jack Adair, Donegal's Most Hated Man|date=2017-04-03|language=en-GB|work=HeadStuff|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Deirtear go raibh &quot;more than 150 screaming children and their parents were ordered off the property.&quot;  Maíonn daoine áirithe gur cuid d'iarrachtaí Adair an talamh timpeall an chaisleáin a mhaisiú agus an radharca a fheabhsúa bhí sna díbearthaí . &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions &quot;Derryveagh Evictions&quot;]. ''irelandxo.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Spreag sé an file ó [[Dún na nGall (baile)|Dhún na nGall]], William Allingham, chun an dán ''[https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/ The Eviction]'' a scríobh. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/|title=The Eviction Poem by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://celt.ucc.ie/published/E850006-001/text019.html|title=Part 19 of Poems by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Básanna i 1885]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1823]]
[[Catagóir:Daoine gnó ó Chontae Laoise]]
[[Catagóir:Éireannaigh thar lear sna Stáit Aontaithe]]
[[Catagóir:Tiarnaí talún Éireannacha sa 19ú haois]]</text>
      <sha1>561nku7awlgnhjclzzivg3kgvguscdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320980</id>
      <parentid>1320979</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T13:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1320980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8956" sha1="i7plkavzjhcq6mrf2q21w0sl4ffarc0" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Rugadh '''John George Adair''' (3 Márta 1823 &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;geni&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.geni.com/people/John-Adair/6000000013311279329|title=John George &quot;Jack&quot; Adair|language=en-US|work=geni_family_tree|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; – 4 Bealtaine, &lt;ref name=&quot;geni&quot; /&gt; 1885), ar a dtugtar Jack Adair uaireanta, i [[Contae Laoise|gContae Laoise]], Éire, &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;, fear gnó agus úinéir talún Albanach-Éireannach, maoinitheoir JA Ranch i Texas Panhandle.

Bhí Adair tar éis a shaibhreas a dhéanamh in Éirinn trí eastát féimheach a cheannach i ndiaidh an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]] in Éirinn. &lt;ref name=&quot;ranches&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://www.ranches.org/john_adair.htm|title=John Adair|work=www.ranches.org|access-date=2020-12-28}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1866, thug Adair a chéad chuairt ar na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus bhunaigh sé gnólacht bróicéireachta i [[Nua-Eabhrac (cathair)|gCathair Nua-Eabhrac]] chun iasachtaí Briotanacha a chur ar fáil i Meiriceá ar rátaí úis a bhí níos airde ná na rátaí sa Bhreatain. &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

I gcomhar lena chomhpháirtí gnó Charles Goodnight, bhunaigh Adair an JA Ranch, an chéad rainse eallaigh i gceantar Palo Duro sa bhliain 1877. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.thc.texas.gov/historic-sites/charles-and-mary-ann-goodnight-ranch-state-historic-site|title=Charles and Mary Ann Goodnight Ranch State Historic Site {{!}} THC.Texas.gov - Texas Historical Commission|author=Commission|first=Texas Historical|language=en|work=www.thc.texas.gov|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1867, ag damhsa a reáchtáladh in onóir an Fheisire [[J. C. Hughes]], bhuail Adair le Mrs. Cornelia Wadsworth Ritchie, ar phós sé sa bhliain 1869 . &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george &quot;TSHA | Adair, John George&quot;]. ''www.tshaonline.org''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Black Jack Adair ==
Tá droch-cháil ar Adair as seacht dteaghlach is daichead a dhíbirt i [[Sléibhte Dhoire Bheatha|nDoire Bheatha]], Contae Dhún na nGall, Éire, &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ &quot;The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story&quot;]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &quot;le linn an Ghorta [https://www.nytimes.com/1861/12/05/archives/the-famine-in-ireland.html] .&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Costigan|first=Lucy|url=https://books.google.com/books?id=9KzuDQAAQBAJ&amp;pg=PT158|title=Glenveagh Mystery|date=2012-11-08|publisher=Merrion Press|isbn=978-1-908928-16-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Mar thoradh ar na díbirtí sin, a thosaigh i mí Aibreáin 1861, &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; díbríodh 244 fear, bean agus leanbh as a dtithe thar oíche agus fágadh iad ag fánaíocht ag fánaíocht ar na bóithre sa tóir ar dhídean. Tugadh &quot;Díshealbhuithe Dhoire Bheatha&quot;  orthu. Glanadh 11,600 acra de thalamh sléibhtiúil gar don áit ar a dtugtar Páirc Náisiúnta [[Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha|Ghleann Bheatha]] anois. Thuill sé an teideal &quot;Black Jack Adair&quot; dó. &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://ireland-calling.com/derryveagh-evictions-cruelty-of-black-jack-adair/|title=Derryveagh Evictions – Over half of those evicted eventually immigrated to Australia. One journey took 114 days. Once settled in Australia they established successful new lives for themselves and their descendants who continue to thrive in Australia. 'Black Jack Adair|language=en-gb|work=Ireland Calling|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.headstuff.org/culture/history/terrible-people-from-history/black-jack-adair-donegals-hated-man/|title=Black Jack Adair, Donegal's Most Hated Man|date=2017-04-03|language=en-GB|work=HeadStuff|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Deirtear go raibh &quot;more than 150 screaming children and their parents were ordered off the property.&quot;  Maíonn daoine áirithe gur cuid d'iarrachtaí Adair an talamh timpeall an chaisleáin a mhaisiú agus an radharca a fheabhsúa bhí sna díbearthaí . &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions &quot;Derryveagh Evictions&quot;]. ''irelandxo.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Spreag sé an file ó [[Dún na nGall (baile)|Dhún na nGall]], William Allingham, chun an dán ''[https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/ The Eviction]'' a scríobh. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/|title=The Eviction Poem by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://celt.ucc.ie/published/E850006-001/text019.html|title=Part 19 of Poems by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Fuair Adair bás i St Louis, Missouri, 14 Bealtaine 1885. Níor fhan aon sliocht air agus d'aistrigh a mhaoin chuig a bhaintreach, a bhain cáil amach mar gheall ar a flaithiúlacht i nDún na nGall. Déantar díshealbhuithe Dhoire Bheatha a chomóradh i roinnt bailéad áitiúla agus san úrscéal binbeach ''Glenveigh, or the victims of vengeance (1870)'' leis an Chonallach-Mheiriceánach, P. S. Cassidy. Chuir siad an tsamhail ar fáil freisin don radharc díshealbhaithe sa dán inste le William Allingham, ''Laurence Bloomfield in Éirinn (1869)''. Maíonn W. E. Vaughan go raibh na díshealbhaithe neamhthipiciúil, ach léiríonn siad a mhéid a d’fhéadfadh tiarna talún in Éirinn i lár ré na Banríona Victoria údarás treallach a chur i bhfeidhm go dleathach.

==Naisc sheachtracha==
* [https://www.dib.ie/biography/adair-john-george-a0019 Adair, John George. Dictionary of Irish Biography]
* [https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ The Irish Story. The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions]
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Básanna i 1885]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1823]]
[[Catagóir:Daoine gnó ó Chontae Laoise]]
[[Catagóir:Éireannaigh thar lear sna Stáit Aontaithe]]
[[Catagóir:Tiarnaí talún Éireannacha sa 19ú haois]]</text>
      <sha1>i7plkavzjhcq6mrf2q21w0sl4ffarc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320981</id>
      <parentid>1320980</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T13:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1320981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8960" sha1="iwwsizv60ju02ttjwjhk8wvomxq0d9z" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Rugadh '''John George Adair''' (3 Márta 1823 &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;geni&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.geni.com/people/John-Adair/6000000013311279329|title=John George &quot;Jack&quot; Adair|language=en-US|work=geni_family_tree|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; – 4 Bealtaine, &lt;ref name=&quot;geni&quot; /&gt; 1885), ar a dtugtar Jack Adair uaireanta, i [[Contae Laoise|gContae Laoise]], Éire, &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;, fear gnó agus úinéir talún Albanach-Éireannach, maoinitheoir JA Ranch i Texas Panhandle.

Bhí Adair tar éis a shaibhreas a dhéanamh in Éirinn trí eastát féimheach a cheannach i ndiaidh an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]] in Éirinn. &lt;ref name=&quot;ranches&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://www.ranches.org/john_adair.htm|title=John Adair|work=www.ranches.org|access-date=2020-12-28}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1866, thug Adair a chéad chuairt ar na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus bhunaigh sé gnólacht bróicéireachta i [[Nua-Eabhrac (cathair)|gCathair Nua-Eabhrac]] chun iasachtaí Briotanacha a chur ar fáil i Meiriceá ar rátaí úis a bhí níos airde ná na rátaí sa Bhreatain. &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

I gcomhar lena chomhpháirtí gnó Charles Goodnight, bhunaigh Adair an JA Ranch, an chéad rainse eallaigh i gceantar Palo Duro sa bhliain 1877. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.thc.texas.gov/historic-sites/charles-and-mary-ann-goodnight-ranch-state-historic-site|title=Charles and Mary Ann Goodnight Ranch State Historic Site {{!}} THC.Texas.gov - Texas Historical Commission|author=Commission|first=Texas Historical|language=en|work=www.thc.texas.gov|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1867, ag damhsa a reáchtáladh in onóir an Fheisire [[J. C. Hughes]], bhuail Adair le Mrs. Cornelia Wadsworth Ritchie, ar phós sé sa bhliain 1869 . &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george &quot;TSHA | Adair, John George&quot;]. ''www.tshaonline.org''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Black Jack Adair ==
Tá droch-cháil ar Adair as seacht dteaghlach is daichead a dhíbirt i [[Sléibhte Dhoire Bheatha|nDoire Bheatha]], Contae Dhún na nGall, Éire, &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ &quot;The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story&quot;]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &quot;le linn an Ghorta [https://www.nytimes.com/1861/12/05/archives/the-famine-in-ireland.html] .&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Costigan|first=Lucy|url=https://books.google.com/books?id=9KzuDQAAQBAJ&amp;pg=PT158|title=Glenveagh Mystery|date=2012-11-08|publisher=Merrion Press|isbn=978-1-908928-16-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Mar thoradh ar na díbirtí sin, a thosaigh i mí Aibreáin 1861, &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; díbríodh 244 fear, bean agus leanbh as a dtithe thar oíche agus fágadh iad ag fánaíocht ag fánaíocht ar na bóithre sa tóir ar dhídean. Tugadh &quot;Díshealbhuithe Dhoire Bheatha&quot;  orthu. Glanadh 11,600 acra de thalamh sléibhtiúil gar don áit ar a dtugtar Páirc Náisiúnta [[Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha|Ghleann Bheatha]] anois. Thuill sé an teideal &quot;Black Jack Adair&quot; dó. &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://ireland-calling.com/derryveagh-evictions-cruelty-of-black-jack-adair/|title=Derryveagh Evictions – Over half of those evicted eventually immigrated to Australia. One journey took 114 days. Once settled in Australia they established successful new lives for themselves and their descendants who continue to thrive in Australia. 'Black Jack Adair|language=en-gb|work=Ireland Calling|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.headstuff.org/culture/history/terrible-people-from-history/black-jack-adair-donegals-hated-man/|title=Black Jack Adair, Donegal's Most Hated Man|date=2017-04-03|language=en-GB|work=HeadStuff|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Deirtear go raibh ''&quot;more than 150 screaming children and their parents were ordered off the property.&quot;''  Maíonn daoine áirithe gur cuid d'iarrachtaí Adair an talamh timpeall an chaisleáin a mhaisiú agus an radharca a fheabhsúa bhí sna díbearthaí . &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions &quot;Derryveagh Evictions&quot;]. ''irelandxo.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Spreag sé an file ó [[Dún na nGall (baile)|Dhún na nGall]], William Allingham, chun an dán ''[https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/ The Eviction]'' a scríobh. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/|title=The Eviction Poem by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://celt.ucc.ie/published/E850006-001/text019.html|title=Part 19 of Poems by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Fuair Adair bás i St Louis, Missouri, 14 Bealtaine 1885. Níor fhan aon sliocht air agus d'aistrigh a mhaoin chuig a bhaintreach, a bhain cáil amach mar gheall ar a flaithiúlacht i nDún na nGall. Déantar díshealbhuithe Dhoire Bheatha a chomóradh i roinnt bailéad áitiúla agus san úrscéal binbeach ''Glenveigh, or the victims of vengeance (1870)'' leis an Chonallach-Mheiriceánach, P. S. Cassidy. Chuir siad an tsamhail ar fáil freisin don radharc díshealbhaithe sa dán inste le William Allingham, ''Laurence Bloomfield in Éirinn (1869)''. Maíonn W. E. Vaughan go raibh na díshealbhaithe neamhthipiciúil, ach léiríonn siad a mhéid a d’fhéadfadh tiarna talún in Éirinn i lár ré na Banríona Victoria údarás treallach a chur i bhfeidhm go dleathach.

==Naisc sheachtracha==
* [https://www.dib.ie/biography/adair-john-george-a0019 Adair, John George. Dictionary of Irish Biography]
* [https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ The Irish Story. The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions]
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Básanna i 1885]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1823]]
[[Catagóir:Daoine gnó ó Chontae Laoise]]
[[Catagóir:Éireannaigh thar lear sna Stáit Aontaithe]]
[[Catagóir:Tiarnaí talún Éireannacha sa 19ú haois]]</text>
      <sha1>iwwsizv60ju02ttjwjhk8wvomxq0d9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320982</id>
      <parentid>1320981</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T13:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Naisc sheachtracha */</comment>
      <origin>1320982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9084" sha1="6pxovq68eqwjp9igoc7zumf24692hlu" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Rugadh '''John George Adair''' (3 Márta 1823 &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;geni&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.geni.com/people/John-Adair/6000000013311279329|title=John George &quot;Jack&quot; Adair|language=en-US|work=geni_family_tree|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; – 4 Bealtaine, &lt;ref name=&quot;geni&quot; /&gt; 1885), ar a dtugtar Jack Adair uaireanta, i [[Contae Laoise|gContae Laoise]], Éire, &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;, fear gnó agus úinéir talún Albanach-Éireannach, maoinitheoir JA Ranch i Texas Panhandle.

Bhí Adair tar éis a shaibhreas a dhéanamh in Éirinn trí eastát féimheach a cheannach i ndiaidh an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]] in Éirinn. &lt;ref name=&quot;ranches&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://www.ranches.org/john_adair.htm|title=John Adair|work=www.ranches.org|access-date=2020-12-28}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1866, thug Adair a chéad chuairt ar na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus bhunaigh sé gnólacht bróicéireachta i [[Nua-Eabhrac (cathair)|gCathair Nua-Eabhrac]] chun iasachtaí Briotanacha a chur ar fáil i Meiriceá ar rátaí úis a bhí níos airde ná na rátaí sa Bhreatain. &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

I gcomhar lena chomhpháirtí gnó Charles Goodnight, bhunaigh Adair an JA Ranch, an chéad rainse eallaigh i gceantar Palo Duro sa bhliain 1877. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.thc.texas.gov/historic-sites/charles-and-mary-ann-goodnight-ranch-state-historic-site|title=Charles and Mary Ann Goodnight Ranch State Historic Site {{!}} THC.Texas.gov - Texas Historical Commission|author=Commission|first=Texas Historical|language=en|work=www.thc.texas.gov|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1867, ag damhsa a reáchtáladh in onóir an Fheisire [[J. C. Hughes]], bhuail Adair le Mrs. Cornelia Wadsworth Ritchie, ar phós sé sa bhliain 1869 . &lt;ref name=&quot;tsha&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george|title=TSHA {{!}} Adair, John George|work=www.tshaonline.org|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.tshaonline.org/handbook/entries/adair-john-george &quot;TSHA | Adair, John George&quot;]. ''www.tshaonline.org''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Black Jack Adair ==
Tá droch-cháil ar Adair as seacht dteaghlach is daichead a dhíbirt i [[Sléibhte Dhoire Bheatha|nDoire Bheatha]], Contae Dhún na nGall, Éire, &lt;ref name=&quot;theirishstory&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/|title=The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story|language=en-GB|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ &quot;The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions – The Irish Story&quot;]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &quot;le linn an Ghorta [https://www.nytimes.com/1861/12/05/archives/the-famine-in-ireland.html] .&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Costigan|first=Lucy|url=https://books.google.com/books?id=9KzuDQAAQBAJ&amp;pg=PT158|title=Glenveagh Mystery|date=2012-11-08|publisher=Merrion Press|isbn=978-1-908928-16-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Mar thoradh ar na díbirtí sin, a thosaigh i mí Aibreáin 1861, &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; díbríodh 244 fear, bean agus leanbh as a dtithe thar oíche agus fágadh iad ag fánaíocht ag fánaíocht ar na bóithre sa tóir ar dhídean. Tugadh &quot;Díshealbhuithe Dhoire Bheatha&quot;  orthu. Glanadh 11,600 acra de thalamh sléibhtiúil gar don áit ar a dtugtar Páirc Náisiúnta [[Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha|Ghleann Bheatha]] anois. Thuill sé an teideal &quot;Black Jack Adair&quot; dó. &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://ireland-calling.com/derryveagh-evictions-cruelty-of-black-jack-adair/|title=Derryveagh Evictions – Over half of those evicted eventually immigrated to Australia. One journey took 114 days. Once settled in Australia they established successful new lives for themselves and their descendants who continue to thrive in Australia. 'Black Jack Adair|language=en-gb|work=Ireland Calling|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.headstuff.org/culture/history/terrible-people-from-history/black-jack-adair-donegals-hated-man/|title=Black Jack Adair, Donegal's Most Hated Man|date=2017-04-03|language=en-GB|work=HeadStuff|access-date=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;

Deirtear go raibh ''&quot;more than 150 screaming children and their parents were ordered off the property.&quot;''  Maíonn daoine áirithe gur cuid d'iarrachtaí Adair an talamh timpeall an chaisleáin a mhaisiú agus an radharca a fheabhsúa bhí sna díbearthaí . &lt;ref name=&quot;irelandxo&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions|title=Derryveagh Evictions|work=irelandxo.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://irelandxo.com/ireland-xo/history-and-genealogy/timeline/derryveagh-evictions &quot;Derryveagh Evictions&quot;]. ''irelandxo.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Spreag sé an file ó [[Dún na nGall (baile)|Dhún na nGall]], William Allingham, chun an dán ''[https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/ The Eviction]'' a scríobh. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://internetpoem.com/william-allingham/the-eviction-poem/|title=The Eviction Poem by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://celt.ucc.ie/published/E850006-001/text019.html|title=Part 19 of Poems by William Allingham}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;irishevents4u&quot;&gt;{{Cite web-en|url=http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm|title=John George Adair.|work=irishevents4u.com|access-date=2020-12-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://irishevents4u.com/Ireland/people/adair-john-george.htm &quot;John George Adair&quot;]. ''irishevents4u.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 December&lt;/span&gt; 2020&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

Fuair Adair bás i St Louis, Missouri, 14 Bealtaine 1885. Níor fhan aon sliocht air agus d'aistrigh a mhaoin chuig a bhaintreach, a bhain cáil amach mar gheall ar a flaithiúlacht i nDún na nGall. Déantar díshealbhuithe Dhoire Bheatha a chomóradh i roinnt bailéad áitiúla agus san úrscéal binbeach ''Glenveigh, or the victims of vengeance (1870)'' leis an Chonallach-Mheiriceánach, P. S. Cassidy. Chuir siad an tsamhail ar fáil freisin don radharc díshealbhaithe sa dán inste le William Allingham, ''Laurence Bloomfield in Éirinn (1869)''. Maíonn W. E. Vaughan go raibh na díshealbhaithe neamhthipiciúil, ach léiríonn siad a mhéid a d’fhéadfadh tiarna talún in Éirinn i lár ré na Banríona Victoria údarás treallach a chur i bhfeidhm go dleathach.

==Naisc sheachtracha==
* [https://duchoraidh.com/dishealbhuithe-dhoire-bheatha/ Cosán Oidhreachta na Dúchoradh. Díshealbhuithe Dhoire Bheatha]
* [https://www.dib.ie/biography/adair-john-george-a0019 Adair, John George. Dictionary of Irish Biography]
* [https://www.theirishstory.com/2020/09/28/the-life-and-death-of-black-jack-adair-the-mastermind-of-the-derryveagh-evictions/ The Irish Story. The life and death of Black Jack Adair, the mastermind of the Derryveagh Evictions]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Básanna i 1885]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1823]]
[[Catagóir:Daoine gnó ó Chontae Laoise]]
[[Catagóir:Éireannaigh thar lear sna Stáit Aontaithe]]
[[Catagóir:Tiarnaí talún Éireannacha sa 19ú haois]]</text>
      <sha1>6pxovq68eqwjp9igoc7zumf24692hlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joseph McKelvey</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127112</id>
    <revision>
      <id>1320993</id>
      <timestamp>2026-07-19T15:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1363503934|Joe McKelvey]]&quot;</comment>
      <origin>1320993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5070" sha1="sdhhh5009sfqwpdc1brkgpki0hiick8" xml:space="preserve">
 

Oifigeach de chuid Óglaigh na hÉirean ab ea '''Joseph McKelvey''' (17 Meitheamh 1898 – 8 Nollaig 1922) a cuireadh chun báis gan triail ná cúirt mhíleata le linn [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha na hÉireann]]. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/history/2022/0830/1319631-sentenced-to-death-the-civil-war-executions/|work=RTE}}&lt;/ref&gt; I Márta 1922, chuaigh sé isteach san IRA Frith-Chonartha, a dhiúltaigh géilleadh do Dháil. Éireann, rialtas sibhialta Phoblacht na hÉireann, a cruthaíodh i 1919. Toghadh é chuig Chomhairle Arm an IRA mar Leas-Cheann Foirne. &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Coogan|first=Tim|author-link=|date=2002|title=The IRA|url=|location=New York|publisher=St. Martins Press|isbn=0-312-29416-6}}&lt;/ref&gt; I mí Aibreáin 1922, chuidigh sé le ceannas a dhéanamh ar fhorghabháil na [[Na Ceithre Cúirteanna|gCeithre Cúirteanna]] in aghaidh [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] nua. Chuidigh an gníomh seo leis an gCogadh Cathartha idir na dreamanna a bhí ar son an Chonartha agus iad siúd a bhí ina choinne a spreagadh. Bhí McKelvey ar dhuine de na daoine ba dhiongbháilte ar thaobh na bPoblachtánach  agus, ar feadh tamaill ghearr i mí an Mheithimh 1922, bhí sé ina Cheann Foirne ar an IRA sna Ceithre Chúirtenna. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.dib.ie/biography/mckelvey-joseph-a5719|title=McKelvey, Joseph|author=Coleman|first=Marie|date=October 2009|work=DICTIONARY OF IRISH BIOGRAPHY|publisher=Royal Irish Academy|access-date=29 November 2023|quote=}}&lt;/ref&gt;

== Cúlra ==
[[Íomhá:Joe_McKelvey_suit.jpg|clé|mion]]
Rugadh McKelvey [[An Chraobh|sa'''n Chraobh''', Contae Thír Eoghain]], an t-aon mhac le Patrick McKelvey, constábla [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] a tháinig chun bheith ina sháirsint ina dhiaidh sin, &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/details-civil/e949861546568|title=General Registrar's Office|work=IrishGenealogy.ie|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120412/https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; agus Rose O'Neill, fostaí in oifig an phoist. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|title=National Archives: Census of Ireland 1911|work=www.census.nationalarchives.ie|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120357/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; Le linn [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Dhomhanda]], liostáil a athair  Patrick i gcúltaca speisialta Arm na Breataine agus, i 1917, cuireadh chuig na Northumberland Fusiliers é. Fuair sé bás i 1919 i mBéal Feirste, mar gheall ar pholladh ina bholg, ag aois 57. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|language=en-GB|work=BBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123173736/http://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|archivedate=23 January 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|title=Milltown brought to life|date=13 November 2014|work=The Irish News|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220094002/http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|title=Casualty Details|author=Manchester|first=Reading Room|work=www.cwgc.org|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220130504/http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt;

Bhí suim mhór ag Joe McKelvey sa [[Cumann Lúthchleas Gael|Chumann Lúthchleas Gael]] agus sa [[An Ghaeilge|Gaeilge]]. Rinne sé staidéar mar chuntasóir agus fuair sé cuid de na cáilíochtaí riachtanacha don ghairm seo, ach níor cháiligh sé go hiomlán riamh. D’oibrigh sé ar feadh tamaill in Oifig Chánach Ioncaim ar Chearnóg na Banríona i [[Béal Feirste|mBéal Feirste]] agus ina dhiaidh sin fuair sé obair i dtionscal innealtóireachta na cathrach le Mackies ar [[Bóthar Chluanaí|Bhóthar Chluanaí]]. Chuaigh sé isteach i [[Bráithreachas na Poblachta|mBráithreachas Phoblacht na hÉireann]] agus sna [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh Éireannacha]], ar a dtugtaí [[Arm Phoblacht na hÉireann (APÉ)]] i rith 1919. Bhí sé ina bhall bunaithe de Chumann Ó Donnabháin Rosa, Béal Feirste – a bunaíodh i 1916 ar Bhóthar na bhFál. Gach bliain tugann an cumann onóir dó le blitziománaíochta do dhaoine óga, comórtas cuireadh a nglacann clubanna ar fud na hÉireann páirt ann.
[[Catagóir:Baill de BPÉ]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]]
[[Catagóir:Básanna i 1922]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1898]]</text>
      <sha1>sdhhh5009sfqwpdc1brkgpki0hiick8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321002</id>
      <parentid>1320993</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T18:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1363503934|Joe McKelvey]]&quot;</comment>
      <origin>1321002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6970" sha1="38ddicstkd969bywc1aczmh53noccng" xml:space="preserve">
 

Oifigeach de chuid Óglaigh na hÉirean ab ea '''Joseph McKelvey''' (17 Meitheamh 1898 – 8 Nollaig 1922) a cuireadh chun báis gan triail ná cúirt mhíleata le linn [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha na hÉireann]]. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/history/2022/0830/1319631-sentenced-to-death-the-civil-war-executions/|work=RTE}}&lt;/ref&gt; I Márta 1922, chuaigh sé isteach san IRA Frith-Chonartha, a dhiúltaigh géilleadh do Dháil. Éireann, rialtas sibhialta Phoblacht na hÉireann, a cruthaíodh i 1919. Toghadh é chuig Chomhairle Arm an IRA mar Leas-Cheann Foirne. &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Coogan|first=Tim|author-link=|date=2002|title=The IRA|url=|location=New York|publisher=St. Martins Press|isbn=0-312-29416-6}}&lt;/ref&gt; I mí Aibreáin 1922, chuidigh sé le ceannas a dhéanamh ar fhorghabháil na [[Na Ceithre Cúirteanna|gCeithre Cúirteanna]] in aghaidh [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] nua. Chuidigh an gníomh seo leis an gCogadh Cathartha idir na dreamanna a bhí ar son an Chonartha agus iad siúd a bhí ina choinne a spreagadh. Bhí McKelvey ar dhuine de na daoine ba dhiongbháilte ar thaobh na bPoblachtánach  agus, ar feadh tamaill ghearr i mí an Mheithimh 1922, bhí sé ina Cheann Foirne ar an IRA sna Ceithre Chúirtenna. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.dib.ie/biography/mckelvey-joseph-a5719|title=McKelvey, Joseph|author=Coleman|first=Marie|date=October 2009|work=DICTIONARY OF IRISH BIOGRAPHY|publisher=Royal Irish Academy|access-date=29 November 2023|quote=}}&lt;/ref&gt;

== Cúlra ==
[[Íomhá:Joe_McKelvey_suit.jpg|clé|mion]]
Rugadh McKelvey [[An Chraobh|sa'''n Chraobh''', Contae Thír Eoghain]], an t-aon mhac le Patrick McKelvey, constábla [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] a tháinig chun bheith ina sháirsint ina dhiaidh sin, &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/details-civil/e949861546568|title=General Registrar's Office|work=IrishGenealogy.ie|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120412/https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; agus Rose O'Neill, fostaí in oifig an phoist. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|title=National Archives: Census of Ireland 1911|work=www.census.nationalarchives.ie|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120357/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; Le linn [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Dhomhanda]], liostáil a athair  Patrick i gcúltaca speisialta Arm na Breataine agus, i 1917, cuireadh chuig na Northumberland Fusiliers é. Fuair sé bás i 1919 i mBéal Feirste, mar gheall ar pholladh ina bholg, ag aois 57. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|language=en-GB|work=BBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123173736/http://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|archivedate=23 January 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|title=Milltown brought to life|date=13 November 2014|work=The Irish News|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220094002/http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|title=Casualty Details|author=Manchester|first=Reading Room|work=www.cwgc.org|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220130504/http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt;

Bhí suim mhór ag Joe McKelvey sa [[Cumann Lúthchleas Gael|Chumann Lúthchleas Gael]] agus sa [[An Ghaeilge|Gaeilge]]. Rinne sé staidéar mar chuntasóir agus fuair sé cuid de na cáilíochtaí riachtanacha don ghairm seo, ach níor cháiligh sé go hiomlán riamh. D’oibrigh sé ar feadh tamaill in Oifig Chánach Ioncaim ar Chearnóg na Banríona i [[Béal Feirste|mBéal Feirste]] agus ina dhiaidh sin fuair sé obair i dtionscal innealtóireachta na cathrach le Mackies ar [[Bóthar Chluanaí|Bhóthar Chluanaí]]. Chuaigh sé isteach i [[Bráithreachas na Poblachta|mBráithreachas Phoblacht na hÉireann]] agus sna [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh Éireannacha]], ar a dtugtaí [[Arm Phoblacht na hÉireann (APÉ)]] i rith 1919. Bhí sé ina bhall bunaithe de Chumann Ó Donnabháin Rosa, Béal Feirste – a bunaíodh i 1916 ar Bhóthar na bhFál. Gach bliain tugann an cumann onóir dó le blitziománaíochta do dhaoine óga, comórtas cuireadh a nglacann clubanna ar fud na hÉireann páirt ann.

== Cogadh na Saoirse ==
Ghlac McKelvey páirt i [[Cogadh na Saoirse (Éire)|gCogadh na Saoirse in Éirinn]] 1919–1921 n aghaidh na mBriotanach, ina raibh sé i gceannas ar 1ú Cathlán an IRA, Briogáid Bhéal Feirste. &lt;ref&gt;Lawlor, Pearse (2009), ''The Burnings 1920,'' Mercier Press, Cork pg 103, {{ISBN|978-1-85635-612-1}}&lt;/ref&gt; I mí Iúil 1920, le linn tonn foréigin i ndiaidh fheallmharú chigire póilíní ó thuaidh (Gerard Smyth) ag an IRA i gCorcaigh, díbríodh McKelvey as a phost mar gheall ar imeaglú dílseoirí. &lt;ref&gt;Thorne, Kathleen, (2014) ''Echoes of Their Footsteps, The Irish Civil War 1922-1924'', Generation Organization, Newberg, OR, pg 351, {{ISBN|978-0-692-245-13-2}}&lt;/ref&gt; Chaill thart ar 7,000 Caitliceach eile agus gníomhaithe polaitiúla Protastúnacha ar an eite chlé a gcuid post ar an mbealach seo ag an am. Earcaíodh cuid mhór de na Caitlicigh dífhostaithe seo isteach san IRA níos déanaí. Scríobh McKelvey chuig ceannaireacht an IRA níos déanaí go raibh 75% dá chuid oibrithe deonacha dífhostaithe.  Le linn an ama seo, chosain fir McKelvey ceantair Chaitliceacha le linn ionsaithe ar mhionlach Caitliceach Bhéal Feirste. Tugadh [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|pograim Bhéal Feirste]] ar na hionsaithe seo.  Ar an 22 Lúnasa 1920, chuidigh McKelvey le marú an bhleachtaire den RIC Oswald Swanzy a eagrú i [[Lios na gCearrbhach]] .  Rinne fir den IRA ó Chorcaigh an marú féin, ach d’eagraigh McKelvey tacsaí chun na feallmharfóirí a iompar chuig an láthair agus ar ais agus dhiúscair sé a n-airm. Mar dhíoltas as an lámhach seo, dódh 300 teach Caitliceach i Lios na gCearrbhach (féach [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|Na Trioblóidí in Uladh (1920–1922)]] ).  B’éigean do McKelvey fanacht ''i bhfolach'' i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] ar feadh tamaill i ndiaidh na n-imeachtaí seo.
[[Catagóir:Baill de BPÉ]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]]
[[Catagóir:Básanna i 1922]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1898]]</text>
      <sha1>38ddicstkd969bywc1aczmh53noccng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321003</id>
      <parentid>1321002</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T18:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1363503934|Joe McKelvey]]&quot;</comment>
      <origin>1321003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6971" sha1="5ajubr1smnz2kuwzns0s46w87co2hwc" xml:space="preserve">
 

Oifigeach de chuid Óglaigh na hÉirean ab ea '''Joseph McKelvey''' (17 Meitheamh 1898 – 8 Nollaig 1922) a cuireadh chun báis gan triail ná cúirt mhíleata le linn [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha na hÉireann]]. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/history/2022/0830/1319631-sentenced-to-death-the-civil-war-executions/|work=RTE}}&lt;/ref&gt; I Márta 1922, chuaigh sé isteach san IRA Frith-Chonartha, a dhiúltaigh géilleadh do Dháil. Éireann, rialtas sibhialta Phoblacht na hÉireann, a cruthaíodh i 1919. Toghadh é chuig Chomhairle Arm an IRA mar Leas-Cheann Foirne. &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Coogan|first=Tim|author-link=|date=2002|title=The IRA|url=|location=New York|publisher=St. Martins Press|isbn=0-312-29416-6}}&lt;/ref&gt; I mí Aibreáin 1922, chuidigh sé le ceannas a dhéanamh ar fhorghabháil na [[Na Ceithre Cúirteanna|gCeithre Cúirteanna]] in aghaidh [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] nua. Chuidigh an gníomh seo leis an gCogadh Cathartha idir na dreamanna a bhí ar son an Chonartha agus iad siúd a bhí ina choinne a spreagadh. Bhí McKelvey ar dhuine de na daoine ba dhiongbháilte ar thaobh na bPoblachtánach  agus, ar feadh tamaill ghearr i mí an Mheithimh 1922, bhí sé ina Cheann Foirne ar an IRA sna Ceithre Chúirtenna. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.dib.ie/biography/mckelvey-joseph-a5719|title=McKelvey, Joseph|author=Coleman|first=Marie|date=October 2009|work=DICTIONARY OF IRISH BIOGRAPHY|publisher=Royal Irish Academy|access-date=29 November 2023|quote=}}&lt;/ref&gt;

== Cúlra ==
[[Íomhá:Joe_McKelvey_suit.jpg|clé|mion]]
Rugadh McKelvey [[An Chraobh|sa'''n Chraobh''', Contae Thír Eoghain]], an t-aon mhac le Patrick McKelvey, constábla [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] a tháinig chun bheith ina sháirsint ina dhiaidh sin, &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/details-civil/e949861546568|title=General Registrar's Office|work=IrishGenealogy.ie|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120412/https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; agus Rose O'Neill, fostaí in oifig an phoist. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|title=National Archives: Census of Ireland 1911|work=www.census.nationalarchives.ie|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120357/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; Le linn [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Dhomhanda]], liostáil a athair  Patrick i gcúltaca speisialta Arm na Breataine agus, i 1917, cuireadh chuig na Northumberland Fusiliers é. Fuair sé bás i 1919 i mBéal Feirste, mar gheall ar pholladh ina bholg, ag aois 57. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|language=en-GB|work=BBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123173736/http://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|archivedate=23 January 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|title=Milltown brought to life|date=13 November 2014|work=The Irish News|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220094002/http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|title=Casualty Details|author=Manchester|first=Reading Room|work=www.cwgc.org|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220130504/http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt;

Bhí suim mhór ag Joe McKelvey sa [[Cumann Lúthchleas Gael|Chumann Lúthchleas Gael]] agus sa [[An Ghaeilge|Gaeilge]]. Rinne sé staidéar mar chuntasóir agus fuair sé cuid de na cáilíochtaí riachtanacha don ghairm seo, ach níor cháiligh sé go hiomlán riamh. D’oibrigh sé ar feadh tamaill in Oifig Chánach Ioncaim ar Chearnóg na Banríona i [[Béal Feirste|mBéal Feirste]] agus ina dhiaidh sin fuair sé obair i dtionscal innealtóireachta na cathrach le Mackies ar [[Bóthar Chluanaí|Bhóthar Chluanaí]]. Chuaigh sé isteach i [[Bráithreachas na Poblachta|mBráithreachas Phoblacht na hÉireann]] agus sna [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh Éireannacha]], ar a dtugtaí [[Arm Phoblacht na hÉireann (APÉ)]] i rith 1919. Bhí sé ina bhall bunaithe de Chumann Ó Donnabháin Rosa, Béal Feirste – a bunaíodh i 1916 ar Bhóthar na bhFál. Gach bliain tugann an cumann onóir dó le blitziománaíochta do dhaoine óga, comórtas cuireadh a nglacann clubanna ar fud na hÉireann páirt ann.

== Cogadh na Saoirse ==
Ghlac McKelvey páirt i [[Cogadh na Saoirse (Éire)|gCogadh na Saoirse in Éirinn]] 1919–1921 n aghaidh na mBriotanach, ina raibh sé i gceannas ar 1ú Cathlán an IRA, Briogáid Bhéal Feirste. &lt;ref&gt;Lawlor, Pearse (2009), ''The Burnings 1920,'' Mercier Press, Cork pg 103, {{ISBN|978-1-85635-612-1}}&lt;/ref&gt; I mí Iúil 1920, le linn tonn foréigin i ndiaidh fheallmharú chigire póilíní ó thuaidh (Gerard Smyth) ag an IRA i gCorcaigh, díbríodh McKelvey as a phost mar gheall ar imeaglú dílseoirí. &lt;ref&gt;Thorne, Kathleen, (2014) ''Echoes of Their Footsteps, The Irish Civil War 1922-1924'', Generation Organization, Newberg, OR, pg 351, {{ISBN|978-0-692-245-13-2}}&lt;/ref&gt; Chaill thart ar 7,000 Caitliceach eile agus gníomhaithe polaitiúla Protastúnacha ar an eite chlé a gcuid post ar an mbealach seo ag an am. Earcaíodh cuid mhór de na Caitlicigh dífhostaithe seo isteach san IRA níos déanaí. Scríobh McKelvey chuig ceannaireacht an IRA níos déanaí go raibh 75% dá chuid oibrithe deonacha dífhostaithe.  Le linn an ama seo, chosain fir McKelvey ceantair Chaitliceacha le linn ionsaithe ar mhionlach Caitliceach Bhéal Feirste. Tugadh [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|pograim Bhéal Feirste]] ar na hionsaithe seo.  Ar an 22 Lúnasa 1920, chuidigh McKelvey le marú an bhleachtaire den RIC Oswald Swanzy a eagrú i [[Lios na gCearrbhach]] .  Rinne fir den IRA ó Chorcaigh an marú féin, ach d’eagraigh McKelvey tacsaí chun na feallmharfóirí a iompar chuig an láthair agus ar ais agus dhiúscair sé a n-airm. Mar dhíoltas as an lámhach seo, dódh 300 teach Caitliceach i Lios na gCearrbhach (féach [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|Na Trioblóidí in Uladh (1920–1922)]] ).  B’éigean do McKelvey fanacht ''i bhfolach'' i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] ar feadh tamaill i ndiaidh na n-imeachtaí seo.
[[Catagóir:Baill de BPÉ]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]]
[[Catagóir:Básanna i 1922]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1898]]</text>
      <sha1>5ajubr1smnz2kuwzns0s46w87co2hwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321005</id>
      <parentid>1321003</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T19:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1363503934|Joe McKelvey]]&quot;</comment>
      <origin>1321005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9054" sha1="i6etm8q1t5mb91awnccyfsadkdc17ib" xml:space="preserve">
 

Oifigeach de chuid Óglaigh na hÉirean ab ea '''Joseph McKelvey''' (17 Meitheamh 1898 – 8 Nollaig 1922) a cuireadh chun báis gan triail ná cúirt mhíleata le linn [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha na hÉireann]]. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/history/2022/0830/1319631-sentenced-to-death-the-civil-war-executions/|work=RTE}}&lt;/ref&gt; I Márta 1922, chuaigh sé isteach san IRA Frith-Chonartha, a dhiúltaigh géilleadh do Dháil. Éireann, rialtas sibhialta Phoblacht na hÉireann, a cruthaíodh i 1919. Toghadh é chuig Chomhairle Arm an IRA mar Leas-Cheann Foirne. &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Coogan|first=Tim|author-link=|date=2002|title=The IRA|url=|location=New York|publisher=St. Martins Press|isbn=0-312-29416-6}}&lt;/ref&gt; I mí Aibreáin 1922, chuidigh sé le ceannas a dhéanamh ar fhorghabháil na [[Na Ceithre Cúirteanna|gCeithre Cúirteanna]] in aghaidh [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] nua. Chuidigh an gníomh seo leis an gCogadh Cathartha idir na dreamanna a bhí ar son an Chonartha agus iad siúd a bhí ina choinne a spreagadh. Bhí McKelvey ar dhuine de na daoine ba dhiongbháilte ar thaobh na bPoblachtánach  agus, ar feadh tamaill ghearr i mí an Mheithimh 1922, bhí sé ina Cheann Foirne ar an IRA sna Ceithre Chúirtenna. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.dib.ie/biography/mckelvey-joseph-a5719|title=McKelvey, Joseph|author=Coleman|first=Marie|date=October 2009|work=DICTIONARY OF IRISH BIOGRAPHY|publisher=Royal Irish Academy|access-date=29 November 2023|quote=}}&lt;/ref&gt;

== Cúlra ==
[[Íomhá:Joe_McKelvey_suit.jpg|clé|mion]]
Rugadh McKelvey [[An Chraobh|sa'''n Chraobh''', Contae Thír Eoghain]], an t-aon mhac le Patrick McKelvey, constábla [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] a tháinig chun bheith ina sháirsint ina dhiaidh sin, &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/details-civil/e949861546568|title=General Registrar's Office|work=IrishGenealogy.ie|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120412/https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; agus Rose O'Neill, fostaí in oifig an phoist. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|title=National Archives: Census of Ireland 1911|work=www.census.nationalarchives.ie|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120357/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; Le linn [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Dhomhanda]], liostáil a athair  Patrick i gcúltaca speisialta Arm na Breataine agus, i 1917, cuireadh chuig na Northumberland Fusiliers é. Fuair sé bás i 1919 i mBéal Feirste, mar gheall ar pholladh ina bholg, ag aois 57. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|language=en-GB|work=BBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123173736/http://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|archivedate=23 January 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|title=Milltown brought to life|date=13 November 2014|work=The Irish News|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220094002/http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|title=Casualty Details|author=Manchester|first=Reading Room|work=www.cwgc.org|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220130504/http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt;

Bhí suim mhór ag Joe McKelvey sa [[Cumann Lúthchleas Gael|Chumann Lúthchleas Gael]] agus sa [[An Ghaeilge|Gaeilge]]. Rinne sé staidéar mar chuntasóir agus fuair sé cuid de na cáilíochtaí riachtanacha don ghairm seo, ach níor cháiligh sé go hiomlán riamh. D’oibrigh sé ar feadh tamaill in Oifig Chánach Ioncaim ar Chearnóg na Banríona i [[Béal Feirste|mBéal Feirste]] agus ina dhiaidh sin fuair sé obair i dtionscal innealtóireachta na cathrach le Mackies ar [[Bóthar Chluanaí|Bhóthar Chluanaí]]. Chuaigh sé isteach i [[Bráithreachas na Poblachta|mBráithreachas Phoblacht na hÉireann]] agus sna [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh Éireannacha]], ar a dtugtaí [[Arm Phoblacht na hÉireann (APÉ)]] i rith 1919. Bhí sé ina bhall bunaithe de Chumann Ó Donnabháin Rosa, Béal Feirste – a bunaíodh i 1916 ar Bhóthar na bhFál. Gach bliain tugann an cumann onóir dó le blitziománaíochta do dhaoine óga, comórtas cuireadh a nglacann clubanna ar fud na hÉireann páirt ann.

== Cogadh na Saoirse ==
Ghlac McKelvey páirt i [[Cogadh na Saoirse (Éire)|gCogadh na Saoirse in Éirinn]] 1919–1921 n aghaidh na mBriotanach, ina raibh sé i gceannas ar 1ú Cathlán an IRA, Briogáid Bhéal Feirste. &lt;ref&gt;Lawlor, Pearse (2009), ''The Burnings 1920,'' Mercier Press, Cork pg 103, {{ISBN|978-1-85635-612-1}}&lt;/ref&gt; I mí Iúil 1920, le linn tonn foréigin i ndiaidh fheallmharú chigire póilíní ó thuaidh (Gerard Smyth) ag an IRA i gCorcaigh, díbríodh McKelvey as a phost mar gheall ar imeaglú dílseoirí. &lt;ref&gt;Thorne, Kathleen, (2014) ''Echoes of Their Footsteps, The Irish Civil War 1922-1924'', Generation Organization, Newberg, OR, pg 351, {{ISBN|978-0-692-245-13-2}}&lt;/ref&gt; Chaill thart ar 7,000 Caitliceach eile agus gníomhaithe polaitiúla Protastúnacha ar an eite chlé a gcuid post ar an mbealach seo ag an am. Earcaíodh cuid mhór de na Caitlicigh dífhostaithe seo isteach san IRA níos déanaí. Scríobh McKelvey chuig ceannaireacht an IRA níos déanaí go raibh 75% dá chuid oibrithe deonacha dífhostaithe.  Le linn an ama seo, chosain fir McKelvey ceantair Chaitliceacha le linn ionsaithe ar mhionlach Caitliceach Bhéal Feirste. Tugadh [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|pograim Bhéal Feirste]] ar na hionsaithe seo.  Ar an 22 Lúnasa 1920, chuidigh McKelvey le marú an bhleachtaire den RIC Oswald Swanzy a eagrú i [[Lios na gCearrbhach]] .  Rinne fir den IRA ó Chorcaigh an marú féin, ach d’eagraigh McKelvey tacsaí chun na feallmharfóirí a iompar chuig an láthair agus ar ais agus dhiúscair sé a n-airm. Mar dhíoltas as an lámhach seo, dódh 300 teach Caitliceach i Lios na gCearrbhach (féach [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|Na Trioblóidí in Uladh (1920–1922)]] ).  B’éigean do McKelvey fanacht ''i bhfolach'' i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] ar feadh tamaill i ndiaidh na n-imeachtaí seo.

I mí an Mhárta 1921, d’atheagraigh Ceanncheathrú Ginearáltaan an IRA ina rannáin, agus ceapadh McKelvey ina cheannasaí ar an Tríú Rannán Thuaidh, a bhí freagrach as Béal Feirste agus an ceantar máguaird.  Chlúdaigh trí bhriogáid McKelvey Béal Feirste, [[Contae Aontroma]] agus tuaisceart [[Contae an Dúin|Chontae an Dúin]] . &lt;ref&gt;Parkinson, Alan F. (2004), ''Belfast's Unholy War'', Four Courts Press, pg 216, {{ISBN|1-85182-792-7}}&lt;/ref&gt;Faoi cheannas  Roger McCorley, '''c'''háin cuid de na hÓglaigh ba óige agus ba radacaí i mBriogáid Bhéal Feirste den IRA  é as a bheith  drogallach cead a thabhairt do mharú póilíní agus pearsanra Arm na Breataine i mBéal Feirste. Bhí eagla ar McKelvey (agus cruthaíodh go raibh an ceart aige) go spreagfadh gníomhartha den sórt sin ionsaithe díoltais ar phobal na gCaitliceach agus [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaíocha]] ag dílseoirí. Mar sin féin, ní raibh sé in ann smacht a choinneáil ar chuid dá chuid Óglach níos óige; a bhunaigh &quot;aonad seirbhíse gníomhaí&quot; ar a dtionscnamh féin agus a mharaigh póilíní agus saighdiúirí go rialta. Nuair a tharlaíodh ionsaithe den sórt sin, dhéanadh dílseoirí — le tacaíocht ó [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] de ghnáth — ionsaithe ar cheantair Chaitliceacha mar dhíoltas. B’éigean don IRA iarracht a dhéanamh ceantair Chaitliceacha a chosaint ansin, agus bhí imní ar McKelvey go raibh an eagraíocht á tarraingt isteach i gcoimhlint [[Seicteachas|seicteach]] seachas an rud a chonaic sé mar an &quot;fíor&quot; streachailt ar son neamhspleáchas na hÉireann. I mí na Bealtaine 1921, d'fhulaing ceannas McKelvey cliseadh mór  nuair a seoladh caoga dá chuid fear is fearr go [[Contae an Chabháin]] chun traenáil a dhéanamh agus chun dul i dteagmháil le haonaid an IRA ansin; ach ina áit sin, impeallaíodh agus gabhadh iad ag Arm na Breataine ar chnoc Lappanduff ar an 9 Bealtaine.chuaigh Arm na Breataine timpeall orthu agus ghabh siad iad ar chnoc an Lapáin Dhuibh ar an 9 Bealtaine.
[[Catagóir:Baill de BPÉ]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]]
[[Catagóir:Básanna i 1922]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1898]]</text>
      <sha1>i6etm8q1t5mb91awnccyfsadkdc17ib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321007</id>
      <parentid>1321005</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T20:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12046" sha1="6wxa982zoio0wvmj3m983v07j582tgo" xml:space="preserve">
 

Oifigeach de chuid Óglaigh na hÉirean ab ea '''Joseph McKelvey''' (17 Meitheamh 1898 – 8 Nollaig 1922) a cuireadh chun báis gan triail ná cúirt mhíleata le linn [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha na hÉireann]]. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/history/2022/0830/1319631-sentenced-to-death-the-civil-war-executions/|work=RTE}}&lt;/ref&gt; I Márta 1922, chuaigh sé isteach san IRA Frith-Chonartha, a dhiúltaigh géilleadh do Dháil. Éireann, rialtas sibhialta Phoblacht na hÉireann, a cruthaíodh i 1919. Toghadh é chuig Chomhairle Arm an IRA mar Leas-Cheann Foirne. &lt;ref&gt;{{Cite book-en|author=Coogan|first=Tim|author-link=|date=2002|title=The IRA|url=|location=New York|publisher=St. Martins Press|isbn=0-312-29416-6}}&lt;/ref&gt; I mí Aibreáin 1922, chuidigh sé le ceannas a dhéanamh ar fhorghabháil na [[Na Ceithre Cúirteanna|gCeithre Cúirteanna]] in aghaidh [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] nua. Chuidigh an gníomh seo leis an gCogadh Cathartha idir na dreamanna a bhí ar son an Chonartha agus iad siúd a bhí ina choinne a spreagadh. Bhí McKelvey ar dhuine de na daoine ba dhiongbháilte ar thaobh na bPoblachtánach  agus, ar feadh tamaill ghearr i mí an Mheithimh 1922, bhí sé ina Cheann Foirne ar an IRA sna Ceithre Chúirtenna. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.dib.ie/biography/mckelvey-joseph-a5719|title=McKelvey, Joseph|author=Coleman|first=Marie|date=October 2009|work=DICTIONARY OF IRISH BIOGRAPHY|publisher=Royal Irish Academy|access-date=29 November 2023|quote=}}&lt;/ref&gt;

== Cúlra ==
[[Íomhá:Joe_McKelvey_suit.jpg|clé|mion]]
Rugadh McKelvey [[An Chraobh|sa'''n Chraobh''', Contae Thír Eoghain]], an t-aon mhac le Patrick McKelvey, constábla [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] a tháinig chun bheith ina sháirsint ina dhiaidh sin, &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/details-civil/e949861546568|title=General Registrar's Office|work=IrishGenealogy.ie|access-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120412/https://civilrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/captcha.jsp|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; agus Rose O'Neill, fostaí in oifig an phoist. &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|title=National Archives: Census of Ireland 1911|work=www.census.nationalarchives.ie|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004120357/http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Tyrone/Stewartstown/The_Square/1732672/|archive-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt; Le linn [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Dhomhanda]], liostáil a athair  Patrick i gcúltaca speisialta Arm na Breataine agus, i 1917, cuireadh chuig na Northumberland Fusiliers é. Fuair sé bás i 1919 i mBéal Feirste, mar gheall ar pholladh ina bholg, ag aois 57. &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|language=en-GB|work=BBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123173736/http://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-28576080|archivedate=23 January 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|title=Milltown brought to life|date=13 November 2014|work=The Irish News|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220094002/http://www.irishnews.com/lifestyle/2014/11/13/news/milltown-brought-to-life-107892/|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|title=Casualty Details|author=Manchester|first=Reading Room|work=www.cwgc.org|access-date=2016-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220130504/http://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/661017/McKELVEY,%20P|archive-date=20 December 2016}}&lt;/ref&gt;

Bhí suim mhór ag Joe McKelvey sa [[Cumann Lúthchleas Gael|Chumann Lúthchleas Gael]] agus sa [[An Ghaeilge|Gaeilge]]. Rinne sé staidéar mar chuntasóir agus fuair sé cuid de na cáilíochtaí riachtanacha don ghairm seo, ach níor cháiligh sé go hiomlán riamh. D’oibrigh sé ar feadh tamaill in Oifig Chánach Ioncaim ar Chearnóg na Banríona i [[Béal Feirste|mBéal Feirste]] agus ina dhiaidh sin fuair sé obair i dtionscal innealtóireachta na cathrach le Mackies ar [[Bóthar Chluanaí|Bhóthar Chluanaí]]. Chuaigh sé isteach i [[Bráithreachas na Poblachta|mBráithreachas Phoblacht na hÉireann]] agus sna [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh Éireannacha]], ar a dtugtaí [[Arm Phoblacht na hÉireann (APÉ)]] i rith 1919. Bhí sé ina bhall bunaithe de Chumann Ó Donnabháin Rosa, Béal Feirste – a bunaíodh i 1916 ar Bhóthar na bhFál. Gach bliain tugann an cumann onóir dó le blitziománaíochta do dhaoine óga, comórtas cuireadh a nglacann clubanna ar fud na hÉireann páirt ann.

== Cogadh na Saoirse ==
Ghlac McKelvey páirt i [[Cogadh na Saoirse (Éire)|gCogadh na Saoirse in Éirinn]] 1919–1921 n aghaidh na mBriotanach, ina raibh sé i gceannas ar 1ú Cathlán an IRA, Briogáid Bhéal Feirste. &lt;ref&gt;Lawlor, Pearse (2009), ''The Burnings 1920,'' Mercier Press, Cork pg 103, {{ISBN|978-1-85635-612-1}}&lt;/ref&gt; I mí Iúil 1920, le linn tonn foréigin i ndiaidh fheallmharú chigire póilíní ó thuaidh (Gerard Smyth) ag an IRA i gCorcaigh, díbríodh McKelvey as a phost mar gheall ar imeaglú dílseoirí. &lt;ref&gt;Thorne, Kathleen, (2014) ''Echoes of Their Footsteps, The Irish Civil War 1922-1924'', Generation Organization, Newberg, OR, pg 351, {{ISBN|978-0-692-245-13-2}}&lt;/ref&gt; Chaill thart ar 7,000 Caitliceach eile agus gníomhaithe polaitiúla Protastúnacha ar an eite chlé a gcuid post ar an mbealach seo ag an am. Earcaíodh cuid mhór de na Caitlicigh dífhostaithe seo isteach san IRA níos déanaí. Scríobh McKelvey chuig ceannaireacht an IRA níos déanaí go raibh 75% dá chuid oibrithe deonacha dífhostaithe.  Le linn an ama seo, chosain fir McKelvey ceantair Chaitliceacha le linn ionsaithe ar mhionlach Caitliceach Bhéal Feirste. Tugadh [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|pograim Bhéal Feirste]] ar na hionsaithe seo.  Ar an 22 Lúnasa 1920, chuidigh McKelvey le marú an bhleachtaire den RIC Oswald Swanzy a eagrú i [[Lios na gCearrbhach]] .  Rinne fir den IRA ó Chorcaigh an marú féin, ach d’eagraigh McKelvey tacsaí chun na feallmharfóirí a iompar chuig an láthair agus ar ais agus dhiúscair sé a n-airm. Mar dhíoltas as an lámhach seo, dódh 300 teach Caitliceach i Lios na gCearrbhach (féach [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922|Na Trioblóidí in Uladh (1920–1922)]] ).  B’éigean do McKelvey fanacht ''i bhfolach'' i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] ar feadh tamaill i ndiaidh na n-imeachtaí seo.

I mí an Mhárta 1921, d’atheagraigh Ceanncheathrú Ginearálta (CG) an an IRA ina rannáin, agus ceapadh McKelvey ina cheannasaí ar an Tríú Rannán Thuaidh, a bhí freagrach as Béal Feirste agus an ceantar máguaird.  Chlúdaigh trí bhriogáid McKelvey Béal Feirste, [[Contae Aontroma]] agus tuaisceart [[Contae an Dúin|Chontae an Dúin]] . &lt;ref&gt;Parkinson, Alan F. (2004), ''Belfast's Unholy War'', Four Courts Press, pg 216, {{ISBN|1-85182-792-7}}&lt;/ref&gt;Faoi cheannas  Roger McCorley, '''c'''háin cuid de na hÓglaigh ba óige agus ba radacaí i mBriogáid Bhéal Feirste den IRA  é as a bheith  drogallach cead a thabhairt do mharú póilíní agus pearsanra Arm na Breataine i mBéal Feirste. Bhí eagla ar McKelvey (agus cruthaíodh go raibh an ceart aige) go spreagfadh gníomhartha den sórt sin ionsaithe díoltais ar phobal na gCaitliceach agus [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaíocha]] ag dílseoirí. Mar sin féin, ní raibh sé in ann smacht a choinneáil ar chuid dá chuid Óglach níos óige; a bhunaigh &quot;aonad seirbhíse gníomhaí&quot; ar a dtionscnamh féin agus a mharaigh póilíní agus saighdiúirí go rialta. Nuair a tharlaíodh ionsaithe den sórt sin, dhéanadh dílseoirí — le tacaíocht ó [[Constáblacht Speisialta Uladh|Chonstáblacht Speisialta Uladh]] de ghnáth — ionsaithe ar cheantair Chaitliceacha mar dhíoltas. B’éigean don IRA iarracht a dhéanamh ceantair Chaitliceacha a chosaint ansin, agus bhí imní ar McKelvey go raibh an eagraíocht á tarraingt isteach i gcoimhlint [[Seicteachas|seicteach]] seachas an rud a chonaic sé mar an &quot;fíor&quot; streachailt ar son neamhspleáchas na hÉireann. I mí na Bealtaine 1921, d'fhulaing ceannas McKelvey cliseadh mór  nuair a seoladh caoga dá chuid fear is fearr go [[Contae an Chabháin]] chun traenáil a dhéanamh agus chun dul i dteagmháil le haonaid an IRA ansin; ach ina áit sin, impeallaíodh agus gabhadh iad ag Arm na Breataine ar chnoc Lappanduff ar an 9 Bealtaine.chuaigh Arm na Breataine timpeall orthu agus ghabh siad iad ar chnoc an Lapáin Dhuibh ar an 9 Bealtaine.

Sa chuid is mó d'Éirinn, cuireadh deireadh leis an gcogaíocht le sos cogaidh a fógraíodh ar an 11 Iúil 1921. Sa tuaisceart agus go háirithe i mBéal Feirste, áfach, chuaigh an foréigean i dtreise an bhliain dár gcionn. Scríobh McKelvey chuig N CG ag an am seo go raibh ganntanas mór armas agus airgid araon orthu. I mí an Mhárta 1922, ghabh na na B-Speisialtaigh go leor dá pháipéir, ina sonraítear ainmneacha agus aonaid an 1,000 ball den IRA, a bheag nó a mhór, i mBéal Feirste, i ruathar ar Halla Naomh Muire i mBéal Feirste.
==Cogadh Cathartha==
Bhí McKelvey ina aonar i measc cheannaireacht IRA Bhéal Feirste agus é ag dul i gcoinne glacadh leis an gConradh Angla-Éireannaigh. Thacaigh formhór a chomhghleacaithe le dearbhuithe Mhichíl Uí Choileáin, cé gur ghlac an Conradh le críochdheighilt Thuaisceart Éireann ón gcuid eile den tír,  nach raibh ann ach lamháltas sealadach a ndéanfaí plé air níos déanaí. Níor ghlac McKelvey an méid sin. Dá bharr sin, d'fhág sé a cheannasaíocht mar cheannasaí ar Thríú Rannán an Tuaiscirt de chuid an IRA agus chuaigh sé isteach sa taobh poblachtach i mBaile Átha Cliath.  i gcomharbacht ar McKelvey mar oifigeach i gceannas ar Thríú Rannán an Tuaiscirt. Rachadh Séamus Woods ar aghaidh chuig poist shinsearacha laistigh d'Arm an tSaorstáit.[ 19]

I measc cheannaireacht Bhéal Feirste, ba é féin amháin a dhiúltaigh don Chonradh Angla-Éireannach, a shínigh Mícheál Ó Coileáin. D’fhág sé a cheannasaíocht i mBéal Feirste agus chuaigh sé isteach sna fórsaí Frith-Chonartha i mBaile Átha Cliath agus toghadh é ina Cheann Foirne Feidhmiúcháin an IRA i mí an Mhárta 1922. [20] In Aibreán 1922, chabhraigh sé le ceannas a thabhairt ar fhorghabháil na gCeithre Chúirteanna ar neamhchead do Shaorstát nua na hÉireann, idir faicsin ar son an Chonartha agus faicsin fhrith-Chonartha. Ar feadh tréimhse, bhí McKelvey ina Cheann Foirne ar an IRA (Ceithre Chúirteanna ).[ 21 ][ 22]

Ar an 28 Meitheamh 1922, d'ionsaigh rialtas nua Shaorstát Éireann na Ceithre Chúirteanna le sliogáin. Ghéill na Poblachtánaigh tar éis dhá lá troda agus gabhadh McKelvey. Coinníodh i bPríosún Mhuinseo agus cuireadh faoi choinneáil é ar feadh cúig mhí.

Ar an 8ú Nollaig 1922 ag a 9 a chlog ar maidin, cuireadh chun báis é mar dhíoltas ar scaoileadh an TD Sean Hales. Maríodh McKelvey trí scuad lámhaigh i gcuideachta triúr Poblachtánach Frith-Chonartha eile: Liam Mellows, Rory O’Connor agus Richard Barrett. Níor maraíodh McKelvey ar an toirt leis an chéad rois piléar agus b’éigean é a scaoileadh arís. Ag 23 bliana d’aois, bhí McKelvey ina cheannaire a raibh ard-mheas ag an dá thaobh air agus glacadh go holc lena bhás. Rinneadh é a adhlacadh i Muinseo ach ina dhiaidh sin rinneadh é a ath-adhlacadh i láthair uaighe Phoblachtach i reilig Bhaile an Mhuilinn. Níl a uaigh ach cúpla slat ó uaigh a athar, Pádraig.


==Tgairtí==
[[Catagóir:Baill de BPÉ]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]]
[[Catagóir:Básanna i 1922]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1898]]</text>
      <sha1>6wxa982zoio0wvmj3m983v07j582tgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gallbholgach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127113</id>
    <redirect title="Sifilis" />
    <revision>
      <id>1320996</id>
      <timestamp>2026-07-19T16:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Ag athdhíriú go [[Sifilis]]</comment>
      <origin>1320996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="bxpbog7o4kk21trrofn4j23w1d2fv5n" xml:space="preserve">#athsheoladh[[sifilis ]]</text>
      <sha1>bxpbog7o4kk21trrofn4j23w1d2fv5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Léann (iris)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127114</id>
    <revision>
      <id>1321010</id>
      <timestamp>2026-07-19T23:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le '{{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}}  Is í '''''[[Léann (iris)|Léann]]''''' iris [[Cumann Léann na Litríochta|Chumann Léann na Litríochta]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.leanniris.com/|teideal=Baile|údar=[[Cumann Léann na Litríochta]]|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; Is iris piarmheasta atá inti&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|date=2021|url=https://www.leanniris.com/siopa/|title=Clúdach cúil|journal=Léann|volume=6}}&lt;...'</comment>
      <origin>1321010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2664" sha1="i27dj1gof9h8pin7nwcxb4ml8idbn5h" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}

Is í '''''[[Léann (iris)|Léann]]''''' iris [[Cumann Léann na Litríochta|Chumann Léann na Litríochta]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.leanniris.com/|teideal=Baile|údar=[[Cumann Léann na Litríochta]]|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; Is iris piarmheasta atá inti&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|date=2021|url=https://www.leanniris.com/siopa/|title=Clúdach cúil|journal=Léann|volume=6}}&lt;/ref&gt; mar a fhoilsítear saothar taighde a bhaineann le gnéithe éagsúla de litríocht na n[[An Ghaeilge|Gael]]. Is iad An tOllamh [[Rióna Ní Fhrighil]], An Dr [[Ailbhe Nic Giolla Chomhaill]], agus An tOllamh [[Mícheál Ó Mainnín]] na heagarthóirí reatha&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; agus is comhfhiontar í idir [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]], [[Ollscoil na Gaillimhe|Ollscoil an Gaillimhe]], agus [[Ollscoil Luimnigh]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Cuirtear fáilte ach go háirithe roimh páipéir &quot;a chothaíonn an ghné chomparáideach agus a bhaineann le litríocht na Gaidhealtachta sa chiall is leithne (Éire, Alba, agus Oileán Mhanann).&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Féach freisin==
* ''[[Léachtaí Cholm Cille]]''
* ''[[COMHARTaighde]]''
* ''[[Léann Teanga: An Reiviú]]''
* ''[[Béascna (iris)|Béascna]]''
* ''[[TEANGA]]''

==Tagairtí==
{{Reflist}}

==Léitheoireacht bhreise==
* [[Lesa Ní Mhunghaile|Mhunghaile, Lesa Ní]]. (2009). [https://www.jstor.org/stable/27806981 &quot;Review&quot;] in ''[[Eighteenth-Century Ireland / Iris an dá chultúr]]''. Iml. 24: lgh 226–227.

==Naisc sheachtracha==
* Suíomh oifigiúil: [https://www.leanniris.com/ leanniris.com]
* Leabharliosta [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]] (i mBéarla): [https://bill.celt.dias.ie/vol4/displayObject.php?TreeID=8453 ''Léann: iris Chumann Léann na Litríochta'']

{{Síol-irisleabhar}}
{{Rialú údaráis}}

{{DEFAULTSORT:Leann, iris}}
[[Catagóir:Irisí léannta]]
[[Catagóir:Irisí Gaeilge]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]]
[[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]]
[[Catagóir:Litríocht na hÉireann]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Litríocht na hAlban]]
[[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]]
[[Catagóir:Stair na Gaeilge]]
[[Catagóir:Léann Ceilteach]]
[[Catagóir:Débhliantáin]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]]
[[Catagóir:Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]]
[[Catagóir:Ollscoil na Gaillimhe]]
[[Catagóir:Ollscoil Luimnigh]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2007]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2000í]]</text>
      <sha1>i27dj1gof9h8pin7nwcxb4ml8idbn5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321024</id>
      <parentid>1321010</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <origin>1321024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2663" sha1="6dun1o59ajejm1533v9to8c0hga75w6" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}

Is é '''''[[Léann (iris)|Léann]]''''' iris [[Cumann Léann na Litríochta|Chumann Léann na Litríochta]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.leanniris.com/|teideal=Baile|údar=[[Cumann Léann na Litríochta]]|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; Is iris piarmheasta atá ann&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|date=2021|url=https://www.leanniris.com/siopa/|title=Clúdach cúil|journal=Léann|volume=6}}&lt;/ref&gt; mar a fhoilsítear saothar taighde a bhaineann le gnéithe éagsúla de litríocht na n[[An Ghaeilge|Gael]]. Is iad An tOllamh [[Rióna Ní Fhrighil]], An Dr [[Ailbhe Nic Giolla Chomhaill]], agus An tOllamh [[Mícheál Ó Mainnín]] na heagarthóirí reatha&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; agus is comhfhiontar é idir [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]], [[Ollscoil na Gaillimhe|Ollscoil an Gaillimhe]], agus [[Ollscoil Luimnigh]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Cuirtear fáilte ach go háirithe roimh páipéir &quot;a chothaíonn an ghné chomparáideach agus a bhaineann le litríocht na Gaidhealtachta sa chiall is leithne (Éire, Alba, agus Oileán Mhanann).&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Féach freisin==
* ''[[Léachtaí Cholm Cille]]''
* ''[[COMHARTaighde]]''
* ''[[Léann Teanga: An Reiviú]]''
* ''[[Béascna (iris)|Béascna]]''
* ''[[TEANGA]]''

==Tagairtí==
{{Reflist}}

==Léitheoireacht bhreise==
* [[Lesa Ní Mhunghaile|Mhunghaile, Lesa Ní]]. (2009). [https://www.jstor.org/stable/27806981 &quot;Review&quot;] in ''[[Eighteenth-Century Ireland / Iris an dá chultúr]]''. Iml. 24: lgh 226–227.

==Naisc sheachtracha==
* Suíomh oifigiúil: [https://www.leanniris.com/ leanniris.com]
* Leabharliosta [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]] (i mBéarla): [https://bill.celt.dias.ie/vol4/displayObject.php?TreeID=8453 ''Léann: iris Chumann Léann na Litríochta'']

{{Síol-irisleabhar}}
{{Rialú údaráis}}

{{DEFAULTSORT:Leann, iris}}
[[Catagóir:Irisí léannta]]
[[Catagóir:Irisí Gaeilge]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]]
[[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]]
[[Catagóir:Litríocht na hÉireann]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Litríocht na hAlban]]
[[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]]
[[Catagóir:Stair na Gaeilge]]
[[Catagóir:Léann Ceilteach]]
[[Catagóir:Débhliantáin]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]]
[[Catagóir:Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]]
[[Catagóir:Ollscoil na Gaillimhe]]
[[Catagóir:Ollscoil Luimnigh]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2007]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2000í]]</text>
      <sha1>6dun1o59ajejm1533v9to8c0hga75w6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321026</id>
      <parentid>1321024</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sciorradh cló</comment>
      <origin>1321026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2664" sha1="6st9mrpsyryqqeewoxu6cy3pw9jqgai" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}

Is é '''''[[Léann (iris)|Léann]]''''' iris [[Cumann Léann na Litríochta|Chumann Léann na Litríochta]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.leanniris.com/|teideal=Baile|údar=[[Cumann Léann na Litríochta]]|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; Is iris piarmheasta atá ann&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|date=2021|url=https://www.leanniris.com/siopa/|title=Clúdach cúil|journal=Léann|volume=6}}&lt;/ref&gt; mar a fhoilsítear saothar taighde a bhaineann le gnéithe éagsúla de litríocht na n[[An Ghaeilge|Gael]]. Is iad An tOllamh [[Rióna Ní Fhrighil]], An Dr [[Ailbhe Nic Giolla Chomhaill]], agus An tOllamh [[Mícheál Ó Mainnín]] na heagarthóirí reatha&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; agus is comhfhiontar é idir [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]], [[Ollscoil na Gaillimhe|Ollscoil an Gaillimhe]], agus [[Ollscoil Luimnigh]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Cuirtear fáilte ach go háirithe roimh pháipéir &quot;a chothaíonn an ghné chomparáideach agus a bhaineann le litríocht na Gaidhealtachta sa chiall is leithne (Éire, Alba, agus Oileán Mhanann).&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Féach freisin==
* ''[[Léachtaí Cholm Cille]]''
* ''[[COMHARTaighde]]''
* ''[[Léann Teanga: An Reiviú]]''
* ''[[Béascna (iris)|Béascna]]''
* ''[[TEANGA]]''

==Tagairtí==
{{Reflist}}

==Léitheoireacht bhreise==
* [[Lesa Ní Mhunghaile|Mhunghaile, Lesa Ní]]. (2009). [https://www.jstor.org/stable/27806981 &quot;Review&quot;] in ''[[Eighteenth-Century Ireland / Iris an dá chultúr]]''. Iml. 24: lgh 226–227.

==Naisc sheachtracha==
* Suíomh oifigiúil: [https://www.leanniris.com/ leanniris.com]
* Leabharliosta [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]] (i mBéarla): [https://bill.celt.dias.ie/vol4/displayObject.php?TreeID=8453 ''Léann: iris Chumann Léann na Litríochta'']

{{Síol-irisleabhar}}
{{Rialú údaráis}}

{{DEFAULTSORT:Leann, iris}}
[[Catagóir:Irisí léannta]]
[[Catagóir:Irisí Gaeilge]]
[[Catagóir:Irisí Éireannacha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha]]
[[Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]]
[[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]]
[[Catagóir:Litríocht na hÉireann]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Litríocht na hAlban]]
[[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]]
[[Catagóir:Stair na Gaeilge]]
[[Catagóir:Léann Ceilteach]]
[[Catagóir:Débhliantáin]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]]
[[Catagóir:Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]]
[[Catagóir:Ollscoil na Gaillimhe]]
[[Catagóir:Ollscoil Luimnigh]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2007]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2000í]]</text>
      <sha1>6st9mrpsyryqqeewoxu6cy3pw9jqgai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Débhliantáin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>127115</id>
    <revision>
      <id>1321011</id>
      <timestamp>2026-07-19T23:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Tréimhseacháin de réir eatraimh|730]]'</comment>
      <origin>1321011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="jlfr879a3w3tmhu5okcpqowooeckrc0" xml:space="preserve">[[Catagóir:Tréimhseacháin de réir eatraimh|730]]</text>
      <sha1>jlfr879a3w3tmhu5okcpqowooeckrc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321012</id>
      <parentid>1321011</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1321012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="tlv64ti9bmvvpamv54gwb8o83yqpqot" xml:space="preserve">[[Catagóir:Tréimhseacháin de réir eatraimh| 730]]</text>
      <sha1>tlv64ti9bmvvpamv54gwb8o83yqpqot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cumann Léann na Litríochta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127116</id>
    <revision>
      <id>1321013</id>
      <timestamp>2026-07-19T23:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le 'Féachann '''[[Cumann Léann na Litríochta]]''' le &quot;plé a spreagadh ar stair, ar chúlra, agus ar chritic litríocht na Gaeilge (idir shean agus nua) is ar réimsí gaolmhara: an béaloideas, an amhránaíocht agus araile.&quot;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.leanniris.com/|teideal=Baile|údar=[[Cumann Léann na Litríochta]]|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;  == Féach freisin == * ''[[Léann (iris)|Léann]]''  == Tagairtí == {{Reflist}}  ==Tagairtí== {{reflist...'</comment>
      <origin>1321013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1050" sha1="8sxgankc6elw0o7kw6h3muc7827qak8" xml:space="preserve">Féachann '''[[Cumann Léann na Litríochta]]''' le &quot;plé a spreagadh ar stair, ar chúlra, agus ar chritic litríocht na Gaeilge (idir shean agus nua) is ar réimsí gaolmhara: an béaloideas, an amhránaíocht agus araile.&quot;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.leanniris.com/|teideal=Baile|údar=[[Cumann Léann na Litríochta]]|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* ''[[Léann (iris)|Léann]]''

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

==Tagairtí==
{{reflist}}

[[Catagóir:Cumainn in Éirinn]]
[[Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha]]
[[Catagóir:Domhan na hacadúlacha]]
[[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]]
[[Catagóir:Litríocht na hÉireann]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Litríocht na hAlban]]
[[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]]
[[Catagóir:Stair na Gaeilge]]
[[Catagóir:Léann Ceilteach]]
[[Catagóir:Cultúr na hÉireann]]
[[Catagóir:Stair na hÉireann]]
[[Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha]]
[[Catagóir:Foilsitheoirí]]
[[Catagóir:Taighde]]</text>
      <sha1>8sxgankc6elw0o7kw6h3muc7827qak8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321014</id>
      <parentid>1321013</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T23:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Beagán curtha leis</comment>
      <origin>1321014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1246" sha1="tpusdqdufjyc6shadek1j7m8e0236y5" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}

Féachann '''[[Cumann Léann na Litríochta]]''' le &quot;plé a spreagadh ar stair, ar chúlra, agus ar chritic litríocht na Gaeilge (idir shean agus nua) is ar réimsí gaolmhara: an béaloideas, an amhránaíocht agus araile.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.leanniris.com/|teideal=Baile|údar=[[Cumann Léann na Litríochta]]|dátarochtana=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;

Is é ''[[Léann (iris)|Léann]]'' iris an Chumainn, mar a fhoilsítear saothar taighde.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==
* ''[[Léann (iris)|Léann]]''

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Cumann Léann na Litriochta}}
[[Catagóir:Cumainn in Éirinn]]
[[Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha]]
[[Catagóir:Domhan na hacadúlacha]]
[[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]]
[[Catagóir:Litríocht na hÉireann]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Litríocht na hAlban]]
[[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]]
[[Catagóir:Stair na Gaeilge]]
[[Catagóir:Léann Ceilteach]]
[[Catagóir:Cultúr na hÉireann]]
[[Catagóir:Stair na hÉireann]]
[[Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha]]
[[Catagóir:Foilsitheoirí]]
[[Catagóir:Taighde]]</text>
      <sha1>tpusdqdufjyc6shadek1j7m8e0236y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dlí Jennie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127117</id>
    <revision>
      <id>1321025</id>
      <timestamp>2026-07-19T23:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le 'Achtaíodh '''Dlí Jennie,'''&lt;ref&gt;i mBéarla'', Jennie’s Law''&lt;/ref&gt; nó '''an tAcht um Chlár Breithiúnas Foréigin Baile''', in Éirinn in 2026 chun clár poiblí faisnéise faoi chiontú daoine i bhforéigean baile a chur ar bun.  Is féidir a fháil amach ar ciontaíodh duine i bhforéigean baile trí chlár oifigiúil ciontóirí a chuardach. Tá cead ag daoine a thagann slán ó ionsaithe bac a chur ar fhoilsiú ainmneacha.  == Féach freisin ==  == Tagai...'</comment>
      <origin>1321025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="637" sha1="67buq1mozzgqcxzsu96ocf6kldpbpsb" xml:space="preserve">Achtaíodh '''Dlí Jennie,'''&lt;ref&gt;i mBéarla'', Jennie’s Law''&lt;/ref&gt; nó '''an tAcht um Chlár Breithiúnas Foréigin Baile''', in Éirinn in 2026 chun clár poiblí faisnéise faoi chiontú daoine i bhforéigean baile a chur ar bun.  Is féidir a fháil amach ar ciontaíodh duine i bhforéigean baile trí chlár oifigiúil ciontóirí a chuardach. Tá cead ag daoine a thagann slán ó ionsaithe bac a chur ar fhoilsiú ainmneacha.

== Féach freisin ==

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{síol}}
[[Catagóir:Dlí na hÉireann]]
[[Catagóir:Fuath ban]]
[[Catagóir:Foréigean i gcoinne na mban in Éirinn]]
[[Catagóir:Foréigean baile]]</text>
      <sha1>67buq1mozzgqcxzsu96ocf6kldpbpsb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321027</id>
      <parentid>1321025</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T00:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2129" sha1="pzav85hqnzm6hf6kmm1wb76jvqkcyih" xml:space="preserve">[[Íomhá:White ribbon opposing violence against women - 20151130-01.jpg|mion|293x293px]]
Achtaíodh '''Dlí Jennie,'''&lt;ref&gt;i mBéarla'', Jennie’s Law''&lt;/ref&gt; nó '''an tAcht um Chlár Breithiúnas Foréigin Baile''', in Éirinn in 2026 chun clár poiblí faisnéise faoi chiontú daoine i bhforéigean baile a chur ar bun.  Is féidir a fháil amach ar ciontaíodh duine i bhforéigean baile trí chlár oifigiúil ciontóirí a chuardach. Tá cead ag daoine a thagann slán ó ionsaithe bac a chur ar fhoilsiú ainmneacha.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leirionn-dli-jennie-gur-dluthchuid-de-churam-gach-teachta-dala-e-an-pobal-a-chosaint/|teideal=Léiríonn ‘Dlí Jennie’ gur dlúthchuid de chúram gach Teachta Dála é an pobal a chosaint|údar=Cathal Mac Coille|dáta=18 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;

=== Cúlra ===
Dhúnmharaigh iarpháirtí Jennifer Poole í ina teach cónaithe i bhFionnghlas i mBaile Átha Cliath in 2021. Bhí sí 24 bliain d’aois.

Ní raibh a fhios aici riamh gur ciontaíodh an fear a mharaigh í in ionsaí ar bhean eile agus ar a máthair sé bliana roimhe sin. Tháinig an scéal chun solais nuair a chríochnaigh an triail inar ciontaíodh é i ndúnmharú Jennifer in 2022.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== An fhadhb ===
Taifeadadh 62,275 eachtra foréigean baile in 2025, de réir Women’s Aid. Is ionann an figiúr agus 170 ionsaí i dtithe cónaithe ''gach lá''.

Ní chiontaítear formhór na n-ionsaitheoirí riamh. Ar dhá chúis: toisc nach gcuirtear tuairisc ar ionsaithe faoi bhráid na ngardaí nó toisc nach dtéann cás ina dtaobh chun cúirte. Mar sin níl ar chlár na gciontóirí ach cuntas ar chéatadán fíorbheag de na hionsaitheoirí.
Ní chuireann Dlí Jennie spás ar fáil do mhná atá ag iarraidh teitheadh ó fhir a ionsaíonn iad.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Foréigean in aghaidh na mban in Éirinn]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{síol}}
[[Catagóir:Dlí na hÉireann]]
[[Catagóir:Fuath ban]]
[[Catagóir:Foréigean i gcoinne na mban in Éirinn]]
[[Catagóir:Foréigean baile]]</text>
      <sha1>pzav85hqnzm6hf6kmm1wb76jvqkcyih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321028</id>
      <parentid>1321027</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T00:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1321028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="kh6di6oiikqds5owrc0t1j9dxvlktlq" xml:space="preserve">[[Íomhá:White ribbon opposing violence against women - 20151130-01.jpg|mion|293x293px]]
Achtaíodh '''Dlí Jennie,'''&lt;ref&gt;i mBéarla'', Jennie’s Law''&lt;/ref&gt; nó '''an tAcht um Chlár Breithiúnas Foréigin Baile''', in Éirinn in 2026 chun clár poiblí faisnéise faoi chiontú daoine i bhforéigean baile a chur ar bun.  Is féidir a fháil amach ar ciontaíodh duine i bhforéigean baile trí chlár oifigiúil ciontóirí a chuardach. Tá cead ag daoine a thagann slán ó ionsaithe bac a chur ar fhoilsiú ainmneacha.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leirionn-dli-jennie-gur-dluthchuid-de-churam-gach-teachta-dala-e-an-pobal-a-chosaint/|teideal=Léiríonn ‘Dlí Jennie’ gur dlúthchuid de chúram gach Teachta Dála é an pobal a chosaint|údar=Cathal Mac Coille|dáta=18 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;

=== Cúlra ===
Dhúnmharaigh iarpháirtí '''Jennifer Poole''' í ina teach cónaithe i bhFionnghlas i mBaile Átha Cliath in 2021. Bhí sí 24 bliain d’aois.

Ní raibh a fhios aici riamh gur ciontaíodh an fear a mharaigh í in ionsaí ar bhean eile agus ar a máthair sé bliana roimhe sin. Tháinig an scéal chun solais nuair a chríochnaigh an triail inar ciontaíodh é i ndúnmharú Jennifer in 2022.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== An fhadhb ===
Taifeadadh 62,275 eachtra foréigean baile in 2025, de réir Women’s Aid. Is ionann an figiúr agus 170 ionsaí i dtithe cónaithe ''gach lá''.

Ní chiontaítear formhór na n-ionsaitheoirí riamh. Ar dhá chúis: toisc nach gcuirtear tuairisc ar ionsaithe faoi bhráid na ngardaí nó toisc nach dtéann cás ina dtaobh chun cúirte. Mar sin níl ar chlár na gciontóirí ach cuntas ar chéatadán fíorbheag de na hionsaitheoirí.
Ní chuireann Dlí Jennie spás ar fáil do mhná atá ag iarraidh teitheadh ó fhir a ionsaíonn iad.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Foréigean in aghaidh na mban in Éirinn]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{síol}}
[[Catagóir:Dlí na hÉireann]]
[[Catagóir:Fuath ban]]
[[Catagóir:Foréigean i gcoinne na mban in Éirinn]]
[[Catagóir:Foréigean baile]]</text>
      <sha1>kh6di6oiikqds5owrc0t1j9dxvlktlq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321031</id>
      <parentid>1321028</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T00:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bhog TGcoa an leathanach [[Jennie’s Law]] go [[Dlí Jennie]]</comment>
      <origin>1321028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="kh6di6oiikqds5owrc0t1j9dxvlktlq" xml:space="preserve">[[Íomhá:White ribbon opposing violence against women - 20151130-01.jpg|mion|293x293px]]
Achtaíodh '''Dlí Jennie,'''&lt;ref&gt;i mBéarla'', Jennie’s Law''&lt;/ref&gt; nó '''an tAcht um Chlár Breithiúnas Foréigin Baile''', in Éirinn in 2026 chun clár poiblí faisnéise faoi chiontú daoine i bhforéigean baile a chur ar bun.  Is féidir a fháil amach ar ciontaíodh duine i bhforéigean baile trí chlár oifigiúil ciontóirí a chuardach. Tá cead ag daoine a thagann slán ó ionsaithe bac a chur ar fhoilsiú ainmneacha.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leirionn-dli-jennie-gur-dluthchuid-de-churam-gach-teachta-dala-e-an-pobal-a-chosaint/|teideal=Léiríonn ‘Dlí Jennie’ gur dlúthchuid de chúram gach Teachta Dála é an pobal a chosaint|údar=Cathal Mac Coille|dáta=18 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-20}}&lt;/ref&gt;

=== Cúlra ===
Dhúnmharaigh iarpháirtí '''Jennifer Poole''' í ina teach cónaithe i bhFionnghlas i mBaile Átha Cliath in 2021. Bhí sí 24 bliain d’aois.

Ní raibh a fhios aici riamh gur ciontaíodh an fear a mharaigh í in ionsaí ar bhean eile agus ar a máthair sé bliana roimhe sin. Tháinig an scéal chun solais nuair a chríochnaigh an triail inar ciontaíodh é i ndúnmharú Jennifer in 2022.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== An fhadhb ===
Taifeadadh 62,275 eachtra foréigean baile in 2025, de réir Women’s Aid. Is ionann an figiúr agus 170 ionsaí i dtithe cónaithe ''gach lá''.

Ní chiontaítear formhór na n-ionsaitheoirí riamh. Ar dhá chúis: toisc nach gcuirtear tuairisc ar ionsaithe faoi bhráid na ngardaí nó toisc nach dtéann cás ina dtaobh chun cúirte. Mar sin níl ar chlár na gciontóirí ach cuntas ar chéatadán fíorbheag de na hionsaitheoirí.
Ní chuireann Dlí Jennie spás ar fáil do mhná atá ag iarraidh teitheadh ó fhir a ionsaíonn iad.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Foréigean in aghaidh na mban in Éirinn]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{síol}}
[[Catagóir:Dlí na hÉireann]]
[[Catagóir:Fuath ban]]
[[Catagóir:Foréigean i gcoinne na mban in Éirinn]]
[[Catagóir:Foréigean baile]]</text>
      <sha1>kh6di6oiikqds5owrc0t1j9dxvlktlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jennifer Poole</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127118</id>
    <redirect title="Dlí Jennie" />
    <revision>
      <id>1321029</id>
      <timestamp>2026-07-20T00:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Ag athdhíriú go [[Jennie’s Law]]</comment>
      <origin>1321029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="b8tbr73ossw41wzf56ivkobx4f26d9m" xml:space="preserve">#athsheoladh[[Jennie’s Law]]</text>
      <sha1>b8tbr73ossw41wzf56ivkobx4f26d9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1321030</id>
      <parentid>1321029</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T00:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Jennie’s Law]] to [[Dlí Jennie]]</comment>
      <origin>1321030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="45wz99r6k93krhrm27ozj3wdt9q9wq7" xml:space="preserve">#athsheoladh[[Dlí Jennie]]</text>
      <sha1>45wz99r6k93krhrm27ozj3wdt9q9wq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jennie’s Law</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127119</id>
    <redirect title="Dlí Jennie" />
    <revision>
      <id>1321032</id>
      <timestamp>2026-07-20T00:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Bhog TGcoa an leathanach [[Jennie’s Law]] go [[Dlí Jennie]]</comment>
      <origin>1321032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="h7r67mdd3h93z4kowvduy8g8ihh0mj9" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Dlí Jennie]]</text>
      <sha1>h7r67mdd3h93z4kowvduy8g8ihh0mj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Plé úsáideora:Conor.hogan.2</title>
    <ns>3</ns>
    <id>127120</id>
    <redirect title="Plé úsáideora:Irishwikier" />
    <revision>
      <id>1321034</id>
      <timestamp>2026-07-20T02:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ternarius</username>
        <id>20619</id>
      </contributor>
      <comment>Bhog Ternarius an leathanach [[Plé úsáideora:Conor.hogan.2]] go [[Plé úsáideora:Irishwikier]]: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Conor.hogan.2|Conor.hogan.2]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Irishwikier|Irishwikier]]&quot;</comment>
      <origin>1321034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="0eegskm76wy7920h2atqc14kjyljwxz" xml:space="preserve">#athsheoladh [[Plé úsáideora:Irishwikier]]</text>
      <sha1>0eegskm76wy7920h2atqc14kjyljwxz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>