Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2775 1331184 1318914 2026-11-01T19:52:01Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331184 wikitext text/x-wiki [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [https://web.archive.org/web/20120827073418/http://www.paddi.net/ Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] hyr1tfeqkzgq7dfaipl2av32g4u4jg2 0 3373 1331208 1318539 2026-11-01T22:28:52Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331208 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Coill Leitir Creamha Rua (Lettercraffroe Wood) - geograph.org.uk - 1291706 - CROP.jpg|thumb|Comhartha an [[Údarás na Gaeltachta|Údaráis]] ar theorainn na Gaeltachta]] [[Íomhá:Gaeltacht.svg|thumb|Gaeltachtaí oifigiúla]] Is éard is '''Gaeltacht''' ann ná ceantar ina n-aithnítear [[an Ghaeilge]] mar theanga an phobail, go stairiúil ar a laghad. B'é ba bhrí leis an bhfocal sin ''Gaeltacht'' fadó ná [[Gaelachas]], ach ó thosaigh an Ghaeilge ag dul as úsáid in áiteanna in [[Éire|Éirinn]], tháinig an téarma "Gaeltacht" nó "ceantair Ghaeltachta" chun cinn ar na háiteanna sa tír ina bhfuil an Ghaeilge á labhairt i gcónaí mar theanga thraidisiúnta a théann go nádúrtha ó ghlúin go glúin. Is léir, áfach, gurb iomaí áit sa Ghaeltacht oifigiúil ina bhfuil an Béarla in uachtar anois, mar shampla [[Cloch na Rón]], [[an Achréidh]] agus [[Maigh Cuilinn]] i g[[Contae na Gaillimhe]], nó [[Ailt an Chorráin]] agus [[Gleann Bharr]] i g[[Contae Dhún na nGall]], [[Acaill]], [[Béal an Mhuirthead]] agus [[an tSraith]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] chomh maith leis an gcuid is mó d'[[Uíbh Ráthach]] i g[[Contae Chiarraí]]. Úsáidtear canúintí éagsúla ó Ghaeltacht go Gaeltacht. Tugtar [[Gaeltacht na hAlban|Gaidhealtachd]] nó Gaeltacht na hAlban ar na ceantair in Albain ina labhraítear [[Gaeilge na hAlban]]. == Daonra na Gaeltachta == [[Íomhá:Gaeltacht 1926.jpg|thumb|deas|Teorann na Gaeltachta 1926]] [[Íomhá:Map of Gaeltacht 1967.jpg|thumb|deas|Teorann na Gaeltachta 1956]] Dar le h[[Údarás na Gaeltachta]], is é 95,503<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.udaras.ie/index.php/roghchlr_corparideach_/eolas_faoin_dars/na_mein/fric_gasta_/1361 |teideal=Udaras.ie - Na meáin - Fíricí gasta |dátarochtana=2011-08-07 |archivedate=2011-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110527174039/http://www.udaras.ie/index.php/roghchlr_corparideach_/eolas_faoin_dars/na_mein/fric_gasta_/1361 }}</ref> daonra na Gaeltachta. Tá thart ar 14,000 do na daoine sin ina gcónaí i m[[bruachbhaile|bruachbhailtí]] na [[Gaillimh]]e, áfach. Cuirtear an cheist go minic ar cheart imeall na nGaeltachtaí a athrú<ref>[http://books.google.ie/books?id=rGIOAAAAQAAJ&pg=PR18&lpg=PR18&dq=gaeltacht+borders+redefine&source=bl&ots=iVdGtjGCd3&sig=EL7-YWFlsxc7jma8dRClp-9MH28&hl=ga&ei=bqE3S5SVE5Wl4QbhtO2qCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CAsQ6AEwAQ#v=onepage&q=&f=false ''"The death of the Irish language: a qualified obituary"'', Reg Hindley (Google Books)]</ref>. {| class="wikitable sortable" |- !'''Contae''' !'''Ainm''' !'''Daonra''' !'''Céatadán a Labhairt Gaeilge''' |- | rowspan="14" | [[Contae Dhún na nGall]] || [[Alt na Péiste]] || 188 || 55% |- || [[Anagaire]] || 2235 || 55% |- | [[Árainn Mhór]] || 529 || 62% |- | [[Cró Beithe]] || 161 || 53% |- | [[An Clochán (Contae Dhún na nGall)|An Clochán]] || 514 || 41% |- | [[Cnoc Fola]] || 1326 || 83% |- | [[Dún Lúiche]] || 695 || 76% |- | [[An Fál Carrach]] || 2168 || 44% |- | [[Baile na Finne]] || 316 || 57% |- | [[Gort an Choirce]] || 1599 || 81% |- | [[An Ghrafaidh]] || 209 || 52% |- |Na Gleannta |1496 |44% |- | [[Gaoth Dobhair]] || 2651 || 77% |- | [[Teileann]] || 726 || 41% |- |rowspan="3"| [[Contae Mhaigh Eo]] || [[Eachléim]] || 921 || 46% |- | [[Ceathrú Thaidhg]] ||375||67% |- | [[Fionnaithe]] || 248 || 44% |- |rowspan="16"| [[Contae na Gaillimhe]] || | [[Oileáin Árann]] ||1247||81% |- | [[Bothúna]] || 963 || 74% |- | [[Camus]] ||375|| 90% |- | [[Carna]] || 798 || 81% |- | [[An Cheathrú Rua]] || 2294 || 83% |- | [[Corr na Móna]] || 573 || 45% |- | [[Na Forbacha]] || 1239 || 43% |- | [[Doire Iorrais]] || 313 || 76% |- | [[Gleann Trasna]] || 122 || 61% |- | [[Indreabhán]] || 1362 || 83% |- | [[Cill Chiaráin]] || 619 || 87% |- | [[Leitir Móir]] || 875 ||88% |- | [[Leitir Mealláin]] || 1288 || 89% |- | [[Ros an Mhíl]] || 1304 || 84% |- | [[Ros Muc]] || 557 || 87% |- | [[An Spidéal]] || 1357 || 66% |- | rowspan="10" | [[Contae Chiarraí]] || [[Baile an Fheirtéaraigh]] || 455 || 77% |- | [[Baile na nGall, Contae Chiarraí|Baile na nGall]] || 508 || 75% |- | [[Cé Bhréanainn]] || 168 || 48% |- | [[Cinn Aird]] || 318 || 45% |- | [[An Clochán (Contae Chiarraí)|An Clochán]] || 273 || 46% |- | [[Dún Chaoin]] || 159 || 72% |- | [[An Fheothanach]] || 462 || 78% |- | [[Márthain]] || 276 ||67% |- | [[An Mhin Aird]] || 387 || 53% |- | [[Ceann Trá]] || 413 ||56% |- |rowspan="4"| [[Contae Chorcaí]] || [[Béal Átha an Ghaorthaidh]] || 542 || 46% |- | [[Baile Bhuirne]] || 816 || 42% |- | [[Oileán Chléire]] ||127||48% |- | [[Cúil Aodha]] || 420 || 53% |- |rowspan="1"| [[Contae Phort Láirge]] || [[An Rinn (Contae Phort Láirge)|An Rinn]] || 1176 || 51% |- |rowspan="1"| [[Contae na Mí]] || [[Ráth Cairn]] || 401 || 56% |- |} == An Fhí­or-Ghaeltacht == [[Íomhá:Gaeltacht 2007.jpg|thumb|Áiteanna a thuileann stádas an Gaeltacht 2007]] === Gaeltacht Thír Conaill === * [[Contae Dhún na nGall|Tír Chonaill]], [[Contae Dhún na nGall]], go háirithe i n[[Gaoth Dobhair]], [[Cloích Cheannfhaola]], agus ar an taobh thuaidh de [[na Rosa]]; [[Anagaire]], [[Croithlí]] agus [[Rann na Feirste]] === Gaeltacht na Gaillimhe === * [[Conamara]], [[Contae na Gaillimhe|Gaillimh]] === Gaeltacht Chontae Chiarraí === * [[Corca Dhuibhne]], [[Contae Chiarraí]] go háirithe, in aice le [[An Daingean|Daingean Uí Chúis]] === Gaeltacht Chontae Chorcaí === * [[Cúil Aodha]], [[Cléire]], [[Contae Chorcaí]] === Gaeltacht Chontae na Mí === :''Príomhalt: [[Gaeltacht na Mí]]'' * [[Ráth Cairn]] (nó [[Ráth Cairn|Ráth Chairn]]) agus [[Baile Ghib]], [[Contae na Mí]] === Gaeltacht na nDéise === :''Príomhalt: [[Gaeltacht na nDéise]]'' * [[An Rinn (Contae Phort Láirge)|An Rinn]], [[Contae Phort Láirge]] === Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo === * [[Ceathrú Thaidhg]], [[Eachléim]], [[An Fód Dubh]] agus [[Tuar Mhic Éadaigh]], Gaeltacht [[Contae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]] == Gaeltachtaí neamhoifigiúla == Tugtar Gaeltachtaí Neamhoifigiúla ar cheantair nach cuid den Ghaeltacht go hoifigiúil iad, cé go bhfuil an teanga á labhairt iontu go forleathan. Tá brú ar an rialtas stádas oifigiúil a thabhairt dóibh. * [[Cúige Uladh]], [[Contae Aontroma]] in Iarthar Bhéal Feirste Gaeltacht Sheoige nó [[Gaeltacht Bhéal Feirste]] == Nua-Ghaeltacht == [[Nua-Ghaeltacht]] an t-ainm a thugtar ar an smaoineamh Gaeltachtaí nua a thógáil i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]]<ref>[http://www.independent.ie/national-news/gaelgeoir-group-to-start-new-gaeltacht-near-city-1200894.html Irish Independent - Gaelgeoir group to start new Gaeltacht near city - Deireadh Fómhair 2007]</ref> agus i g[[cathair (sliabh)|cathracha]] eile sa tír d'fhonn an dteanga a athbheochan. Cé nach luaitear é sna huimhreacha thuas, tá Gaeltacht nua i [[Béal Feirste]]. * Roinnt áiteanna i [[Contae an Chláir|gContae an Chláir]] * [[Gaeltacht Bhuan Mheiriceá Thuaidh]] == Riarachán == Is í an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta atá freagrach as polasaí an rialtais i leith na Gaeltachta, i gcomhar le heagraíochtaí amhail [[Údarás na Gaeltachta]]. Cuireann [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|Raidió na Gaeltachta]] de chuid [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] agus [[TG4]] seirbhísí ar fáil do mhuintir na Gaeltachta agus do chainteoirí Gaeilge go forleathan. == Coláistí samhraidh == Eagraítear cúrsaí Gaeilge gach bliain sna ceantair Ghaeltachta le linn an tsamhraidh. [[Tumoideachas]] Gaeilge atá i gceist, ina gcaitheann daltaí scoile roinnt sheachtainí ag foghlaim na teanga trí chúrsaí Ghaeilge agus gníomhaíochtaí eile trí mheán na Gaeilge - cluichí Gaelacha, céilithe agus ceol traidisiúnta. Is minic go bhfanann an dalta le clann áitiúil sa Ghaeltacht le linn an chúrsa, agus teagasc á fháil acu ó [[bean an tí|bhean an tí]]. Ó 2023 i leith bíonn [[Aistear na nGael]] ar siúl .i. campa samhraidh ar mhúnla na gcoláistí samhraidh ar siúl do dhéagóirí na Gaeltachta féin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/236871-2/|teideal=Cinneadh le déanamh faoi mhaoiniú coláiste Gaeltachta do chainteoirí dúchais óga|údar=[[Méabh Ní Thuathaláin]]|dáta=2023-08-29|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-06-25}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://molsceal.ie/toradh/alt/?CID=6377418337112|teideal=Aistear na nGael|dáta=26 Lúnasa 2025|work=[[Molscéal]]|dátarochtana=2026-06-25}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Féach freisin == * [[TINTEÁN (feachtas)|TINTEÁN]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/index.php?page=archive_content&archive_id=591 Beo.ie - An Ghaeltacht]{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.pobail.ie/ An Roinn Ghnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta] * [http://www.gaelsaoire.ie/ Turasóireacht sa Ghaeltacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110508100447/http://www.gaelsaoire.ie/ |date=2011-05-08 }} * [http://www.udaras.ie/ Údarás na Gaeltachta] * [http://www.independent.ie/national-news/gaelgeoir-group-to-start-new-gaeltacht-near-city-1200894.html Gaelgeoir group to start new Gaeltacht near city] * [http://www.hse.ie/eng/services/Publications/corporate/html/Tuarasc%C3%A1lacha_Bliant%C3%BAla_agus_R%C3%A1itis/2007/F%C3%A1s_an_Daonra.html HSE.ie - Fás an Daonra agus na Dúshláin atá ann do FSS]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.cso.ie/gaeilge/default_ga.htm CSO.ie - Leagan Gaeilge de Shuíomh Idirlín an Phríomh Oifig Staidrimh] * [https://dahg.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=3c2ff4d2fc1b49448c17662f94e23cda Limistéir Pleanála Teanga Ghaeltachta] - ''léarscáil bheo;; [[Íomhá:geill sli.jpg|thumb|Comhartha tráchta ''Géill slí'' i g[[Contae Phort Láirge]] in [[Éire|Éirinn]].]] == Foinsí == * Ó Tuathaigh G, Ó Laoire L L, Ua Súilleabháin (eag) 2000 ''Pobal na Gaeltachta a Scéal agus a Dhán,'' Indreabhán Conamara: Cló Iar-Chonnachta. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Gaeltacht, An}} [[Catagóir:Gaeltacht| ]] [[Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann]] 21bui7vxa17wfa5wuzamrgqu5pyyqlp 0 3528 1331197 1285347 2026-11-01T20:48:41Z Conradder 34685 /* Daoine a fuair bás ar an lá seo */ 1331197 wikitext text/x-wiki {{Samhain}} Is é an '''1 Samhain''' an 305ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 306ú lá i mbliain bhisigh. Tá 60 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Samhna]]: [[Bliain]] úr na [[Ceilteach|SeanCheilteach]] a bhí ann fosta, an fhéile ba thábhachtaí sa bhliain ar fad.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=BBC - Irish - Féilte na SeanGhael|language=ga|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2020-11-01}}</ref> *[[Lá Fhéile na Naomh Uile|Lá na Naomh Uile]] *[[Oíche Shamhna]] (31 Deireadh Fómhair) * [[Lá Fhéile na Marbh]] ([[2 Samhain]]) * Lá Domhanda Veigeánach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldveganday.org/|teideal=Lá Domhanda Veigeánach 高待遇|údar=のナイトワークを探そう|dáta=|work=www.worldveganday.org|dátarochtana=2020-11-01}}</ref> *Lá na Saoirse: [[Antigua agus Barbúda]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1629]] — [[Oilibhéar Pluincéad|Oilibhéar Pluincéid]], ardeaspag agus naomh Éireannach (b. [[1681]]) * [[1782]] — [[Frederick John Robinson, 1ú Bhíocunta Goderich|Frederick John Robinson]], polaiteoir agus Príomh-Aire na Breataine (b. [[1859]]) * [[1798]] — [[Benjamin Lee Guinness|Benjamin Guinness]], polaiteoir Éireannach (b. [[1868]]) * [[1815]] — [[Crawford Williamson Long]], dochtúir Meiriceánach (b. [[1878]]) * [[1857]] — [[John Joly]], eolaí Éireannach (b. [[1933]]) * [[1880]] — [[Alfred Wegener]], geoifisiceoir Gearmánach (b [[1930]]) * [[1891]] — [[Peter J. Ward]], polaiteoir Éireannach (b. [[1970]]) * [[1893]] — [[Neal Blaney]], polaiteoir Éireannach (b. [[1948]]) * [[1908]] — [[Felix Knight]], aisteoir (b. [[1998]]) * [[1909]] — [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Hurlstone Jackson]], teangeolaí Sasanach (b. [[1991]]) * [[1910]] — [[Michael Lyons]], polaiteoir Éireannach (b. [[1991]]) * [[1917]] — [[Michael O'Higgins]], polaiteoir Éireannach (b. [[2005]]) * [[1942]] — [[Marcia Wallace]], ban-aisteoir Meiriceánach (b. [[2013]]) * [[1950]] — [[Robert Betts Laughlin]], fisiceoir Meiriceánach * [[1952]] — [[Willie O'Dea]], polaiteoir Éireannach * [[1956]] — [[Charles Flanagan]], polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael * [[1962]] — [[Anthony Kiedis]], amhránaí Meiriceánach ([[Red Hot Chili Peppers]]) * [[1963]] — [[Mark Hughes]], imreoir agus bainisteoir sacair * [[1966]] — [[Jeremy Hunt]], polaiteoir Briotanach * [[1972]] — [[Paula Bradshaw]], polaiteoir i dTuaisceart Éireann * [[1978]] — [[Bermane Stiverne]], dornálaí Ceanadach * [[1979]] — [[Anraí Ó Sibhleáin]], iománaí Éireannach * [[1984]] — [[Jenna Ellis]], dlíodóir Meiriceánach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1154]] — [[Stiofán Shasana]], Rí Shasana (r. [[1095]]) * [[1700]] — [[Séarlas II na Spáinne]], Rí na Spáinne (r. [[1661]]) * [[1894]] — [[Alastar III na Rúise]], Impire na Rúise (r. [[1845]]) * [[1920]] — [[Kevin Barry]], poblachtánach Éireannach (r. [[1902]]) * [[1953]] — [[Thomas F. O'Higgins]], polaiteoir agus dochtúir Éireannach (r. [[1890]]) * [[1954]] — [[John Lennard-Jones]], eolaí Briotanach (r. [[1894]]) * [[1969]] — [[Gilbert Lynch]], polaiteoir agus ceardchumannaí Éireannach * [[1972]] — [[Ezra Pound]], file Meiriceánach (r. [[1885]]) * [[1979]] — [[Mamie Eisenhower]], Céadbhean na Stát Aontaithe (r. [[1896]]) * [[1982]] — [[Michael Mullen]], polaiteoir Éireannach (r. [[1919]]) * [[1993]] — [[Severo Ochoa]], dochtúir Spáinneach (r. [[1905]]) * [[1995]] — [[Brian Pádraig Ó Luineacháin|Brian Ó Luineacháin]], polaiteoir Éireannach (r.[[1930]]) * [[1999]] — [[William Sheldon]], polaiteoir Éireannach (r. [[1907]]) * [[2009]] — [[Seán Mac Fhionnghaile]], aisteoir Éireannach (r. [[1952]]) * [[2026]] — [[Gerry Collins]], polaiteoir Éireannach (r. [[1938]]) * [[2026]] — [[Ciara Mageean]], lúthchleasaí Éireannach (r. [[1992]]) == Tarluithe eile == * [[1503]] - Toghadh an [[Pápa Iúil II]] * [[1512]] - B'fhéidir leis an phobal amharc ar an síleáil sa [[Séipéal Sistíneach]] don chéad uair. * [[1755]] - [[Crith talún Liospóin (1755)|Crith talún Liospóin]] * [[1884]] - Bunaíodh [[Cumann Lúthchleas Gael]] in Óstán Uí hAodha, Dúrlas, [[Contae Thiobraid Árann]] * [[1897]] - D'oscail an chéad fhoirgneamh do [[Leabharlann na Comhdhála]] don phobal. Bhí sí i seomra léitheoireachta na Comhdhála sa Chaipeatól ar dtús * [[1897]] - Bunaíodh [[Juventus Football Club|Cumann Peile Juventus]] i d[[Torino]] * [[1981]] - Bhain [[Antigua agus Barbúda]] neamhspleáchas amach ón [[Ríocht Aontaithe]] * [[1993]] - Cuireadh an [[Conradh Maastricht]] i bhfeidhm. * [[1997]] - Tharla première scannáin de ''[[Titanic]]'' ag féile i d[[Tóiceo]] * [[2000]] - Chuaigh [[An tSeirbia agus Montainéagró]] sna [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Dátaí|1101]] [[Catagóir:Míonna|Samhain, 01]] 8i2cnjqdtiee6kbvhaer2dtdz0b4cla 1331198 1331197 2026-11-01T20:56:52Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1331198 wikitext text/x-wiki {{Samhain}} Is é an '''1 Samhain''' an 305ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 306ú lá i mbliain bhisigh. Tá 60 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Lá Samhna]]: [[Bliain]] úr na [[Ceilteach|SeanCheilteach]] a bhí ann fosta, an fhéile ba thábhachtaí sa bhliain ar fad.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=BBC - Irish - Féilte na SeanGhael|language=ga|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2020-11-01}}</ref> *[[Lá Fhéile na Naomh Uile|Lá na Naomh Uile]] *[[Oíche Shamhna]] (31 Deireadh Fómhair) * [[Lá Fhéile na Marbh]] ([[2 Samhain]]) * Lá Domhanda Veigeánach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldveganday.org/|teideal=Lá Domhanda Veigeánach 高待遇|údar=のナイトワークを探そう|dáta=|work=www.worldveganday.org|dátarochtana=2020-11-01}}</ref> *Lá na Saoirse: [[Antigua agus Barbúda]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1629]] — [[Oilibhéar Pluincéad|Oilibhéar Pluincéid]], ardeaspag agus naomh Éireannach (b. [[1681]]) * [[1782]] — [[Frederick John Robinson, 1ú Bhíocunta Goderich|Frederick John Robinson]], polaiteoir agus Príomh-Aire na Breataine (b. [[1859]]) * [[1798]] — [[Benjamin Lee Guinness|Benjamin Guinness]], polaiteoir Éireannach (b. [[1868]]) * [[1815]] — [[Crawford Williamson Long]], dochtúir Meiriceánach (b. [[1878]]) * [[1857]] — [[John Joly]], eolaí Éireannach (b. [[1933]]) * [[1880]] — [[Alfred Wegener]], geoifisiceoir Gearmánach (b [[1930]]) * [[1891]] — [[Peter J. Ward]], polaiteoir Éireannach (b. [[1970]]) * [[1893]] — [[Neal Blaney]], polaiteoir Éireannach (b. [[1948]]) * [[1908]] — [[Felix Knight]], aisteoir (b. [[1998]]) * [[1909]] — [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Hurlstone Jackson]], teangeolaí Sasanach (b. [[1991]]) * [[1910]] — [[Michael Lyons]], polaiteoir Éireannach (b. [[1991]]) * [[1917]] — [[Michael O'Higgins]], polaiteoir Éireannach (b. [[2005]]) * [[1942]] — [[Marcia Wallace]], ban-aisteoir Meiriceánach (b. [[2013]]) * [[1950]] — [[Robert Betts Laughlin]], fisiceoir Meiriceánach * [[1952]] — [[Willie O'Dea]], polaiteoir Éireannach * [[1956]] — [[Charles Flanagan]], polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael * [[1962]] — [[Anthony Kiedis]], amhránaí Meiriceánach ([[Red Hot Chili Peppers]]) * [[1963]] — [[Mark Hughes]], imreoir agus bainisteoir sacair * [[1966]] — [[Jeremy Hunt]], polaiteoir Briotanach * [[1972]] — [[Paula Bradshaw]], polaiteoir i dTuaisceart Éireann * [[1978]] — [[Bermane Stiverne]], dornálaí Ceanadach * [[1979]] — [[Anraí Ó Sibhleáin]], iománaí Éireannach * [[1984]] — [[Jenna Ellis]], dlíodóir Meiriceánach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1154]] — [[Stiofán Shasana]], Rí Shasana (r. [[1095]]) * [[1700]] — [[Séarlas II na Spáinne]], Rí na Spáinne (r. [[1661]]) * [[1894]] — [[Alastar III na Rúise]], Impire na Rúise (r. [[1845]]) * [[1920]] — [[Kevin Barry]], poblachtánach Éireannach (r. [[1902]]) * [[1953]] — [[Thomas F. O'Higgins]], polaiteoir agus dochtúir Éireannach (r. [[1890]]) * [[1954]] — [[John Lennard-Jones]], eolaí Briotanach (r. [[1894]]) * [[1969]] — [[Gilbert Lynch]], polaiteoir agus ceardchumannaí Éireannach * [[1972]] — [[Ezra Pound]], file Meiriceánach (r. [[1885]]) * [[1979]] — [[Mamie Eisenhower]], Céadbhean na Stát Aontaithe (r. [[1896]]) * [[1982]] — [[Michael Mullen]], polaiteoir Éireannach (r. [[1919]]) * [[1993]] — [[Severo Ochoa]], dochtúir Spáinneach (r. [[1905]]) * [[1995]] — [[Brian Pádraig Ó Luineacháin|Brian Ó Luineacháin]], polaiteoir Éireannach (r.[[1930]]) * [[1999]] — [[William Sheldon]], polaiteoir Éireannach (r. [[1907]]) * [[2009]] — [[Seán Mac Fhionnghaile]], aisteoir Éireannach (r. [[1952]]) * [[2026]] — [[Gerry Collins]], polaiteoir Éireannach (r. [[1938]]) * [[2026]] — [[Ciara Mageean]], lúthchleasaí Éireannach (r. [[1992]]) == Tarluithe eile == * [[1503]] - Toghadh an [[Pápa Iúil II]] * [[1512]] - B'fhéidir leis an phobal amharc ar an síleáil sa [[Séipéal Sistíneach]] don chéad uair. * [[1755]] - [[Crith talún Liospóin (1755)|Crith talún Liospóin]] * [[1884]] - Bunaíodh [[Cumann Lúthchleas Gael]] in Óstán Uí hAodha, Dúrlas, [[Contae Thiobraid Árann]] * [[1894]] - Rinneadh impire na Rúise de [[Nioclás II na Rúise|Nioclás II]] i ndiaidh dá athair, [[Alastar III na Rúise|Alastar III]] bás a fháil. * [[1897]] - D'oscail an chéad fhoirgneamh do [[Leabharlann na Comhdhála]] don phobal. Bhí sí i seomra léitheoireachta na Comhdhála sa Chaipeatól ar dtús * [[1897]] - Bunaíodh [[Juventus Football Club|Cumann Peile Juventus]] i d[[Torino]] * [[1981]] - Bhain [[Antigua agus Barbúda]] neamhspleáchas amach ón [[Ríocht Aontaithe]] * [[1993]] - Cuireadh an [[Conradh Maastricht]] i bhfeidhm. * [[1997]] - Tharla première scannáin de ''[[Titanic]]'' ag féile i d[[Tóiceo]] * [[2000]] - Chuaigh [[An tSeirbia agus Montainéagró]] sna [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Dátaí|1101]] [[Catagóir:Míonna|Samhain, 01]] 7w3u4j9wo5scy22tyqv0y3k0uj27n29 0 3584 1331311 1295175 2026-11-02T10:33:33Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331311 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox family |parent house = Dál Cuinn |titles = * [[Ráth Cruachan]] * [[Ríthe Bhréifne]] * ... * [[Ríthe na gConnacht]] * [[Ríthe na Teamhrach]] * [[Ardríthe na hÉireann]] |founder = [[Eochaid Mugmedon]] |current head = [[O'Conor Don]] |founding year = 4ú haois AD }} --> Rítheaghlaigh in iarthair na hÉireann meánaoise ba ea '''Na Connachta'''. Mhaígh siad gurbh é [[Conn Cétchathach]], [[Ardrí na hÉireann|Ardrí seanscéalach]], a sinsear. Tá [[Cúige Connacht]] an lae inniu ainmnithe astu. Ag amanna éagsúla ámh, bhí tailte acu fosta san [[Ulaid]], [[Laighean]] agus [[Mumhain]]. Bhíodh an príomhionad acu ag [[Ráth Cruachan]].<ref>''The Oxford Companion to Irish History'', lch. 111, Oxford University Press, 1998. {{ISBN|0-19-923483-3}}.</ref> [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|Luath dhreamanna agus ríochtaí in Éirinn, c. 800]] == Bunúis == Cuireann ''cúige'' (''cóiced'') in úil go raibh ''peintearcacht'' ann i réamhstair na hÉireann, agus mar bhaill aici ná na Connachta,<ref>[[Francis John Byrne]], ''Irish Kings and High Kings'', Four Courts Press, 2001, lch. 86</ref> na h[[Ulaid]], na [[Laigin]], dream na [[ríocht na Mumhan|Mumhain]], i dteannta le [[Ríocht na Mí]]. Is amhlaidh go raibh an réim seo athraithe ag tús na staire sa luath-5ú haois, le maolú na nUlad agus le bunú rítheaghlaigh Chonnacht nua soir agus ó thuaidh. Rianaigh staraithe meánaoiseacha teaghlaigh na gConnacht stát go ceathrar nó cúigear mac ''[[Eochaid Mugmedon|Eachach Mugmedóin]]'': Brian (''[[Brión mac Echach Muigmedóin|Brión]]''), [[Ailill mac Echach Mugmedóin|Ailill]], [[Fiachrae|Fiachra]], Fearghas Caoch (''Fergus Caech'') (curtha go liteartha, b'fhéidir) agus Niall Naoighiallach (''[[Níall Noígíallach]]''). Ghlaoití ''teóra Connachta'' ar mhuintreacha [[Uí Briúin]], [[Uí Fiachrach]] agus [[Uí Ailello|Uí Ailealla]] (cuireadh [[Uí Maine|Uí Maine]] níos deireanaí ina n-ionad) sa chúige féin.<ref>Byrne, Francis John, Irish Kings and High-Kings. Batsford, Londain, 1973. {{ISBN|0-7134-5882-8}}</ref> D'éirigh muintir [[Uí Néill]] níos láidre ná a ngaoil, agus bhunaigh nó lean siad leis an [[Ardrí na hÉireann|Ard-ríogacht]] ag [[Teamhair|Teamhraigh]]. Ní chreideann David Sproule ámh, go raibh brí 'sliochtaigh Choinn' ag an bhfocal 'Connacht', ag ina ionad sin 'ardcheannas', ón bhfocal ''conn''. Níos deireanaí, cumadh an t-ainm Conn mar sinsear na fine.<ref>[http://dil.ie/12215 conn (b)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419200317/http://dil.ie/12215 |date=2021-04-19 }}, ceann (na fine) srl., ar eDIL</ref><ref>David Sproule, Origins of the Eoghnachta, ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]]'' 35, 1984, ll. 31–37.</ref><!-- ... the names "Eoganacht" and "Ciannacht" were formed in imitation ...--> Tá smaoineamh Sproule glactha ag staraithe amhail is Paul Byrne.<ref>Paul Byrne, Ciannachta Breg before Sil nAeda Slaine, in ''Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis John Byrne'', (Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2000), ll. 121–126.</ref> Dar le ginealeolaí meánaoiseacha, ba Connachta iad muintreacha na [[Oirialla|nOiriall]] agus Uí Mhaine,<ref>Byrne 2001, ll. 46, 85–86</ref><ref>Dáibhí Ó Cróinín, "Ireland, 400–800", in Dáibhí Ó Cróinín (eag.), ''A New History of Ireland'', Iml. 1, 2005, ll. 182–234</ref> cé le fírinne nach raibh siad gaolta. Tá sé mollta ag roinnt scoláirí gur cuireadh iad níos deireanaí le ginealach na gConnacht.<ref>Francis J. Byrne, ''Irish Kings and High Kings'', Four Courts Press, 2001.</ref> Is téann iad áfach na naisc idir Uí Mhaine agus clanna na gConnacht. == Na Connachta sa Rúraíocht == Feictear na Connachta go suntasach i scéalta na [[Rúraíocht]]a, faoi cheannas a rí, [[Ailill mac Máta]], agus a mbanríona [[Medb|Maedhbh]] (ba mhaith an airí sheachanta í) ag [[Ráth Cruachan]], ina naimhde na nUlad faoi cheannas [[Conchobar mac Nessa|Chonchúir mhic Neasa]] ag [[Eamhain Mhacha]]. Is iad na cogaidh eatarthu, go háirithe ''[[Táin Bó Cúailnge|Táin Bó Cuailne]]'', an suíomh de mhórchuid desna scéalta. Go traidisiúnta, tá na ságaí seo suite thart ar aimsir Chríost, rud a dhéanann, de réir dealraimh, iomrall aimsire. Deirtear de ghnáth go raibh na Connachta ainmnithe as Conn Céadchathach, a mhair sa 2a haois AD dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]].<ref>R. A. Stewart Macalister (eag. & aistr.), ''Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland Part V'', Irish Texts Society, 1956, lch. 331-333</ref> Chun gabháil timpeall ar an deacracht seo, bhain téacsanna níos deireanaí úsáid as ainmneacha níos sine sin cheantar, mar a bhí, ''[[Cóiced Ól nÉchmacht]]'', ainmnithe as dream ársa an cheantair, agus Cúige Gheanainn (''Cóiced Genaind''), ainmnithe as [[Genann]], rí seanscéalach na [[Fir Bolg|bhFear Bolg]].<ref>Margaret C. Dobs (eag. & aistr.), "''La Bataille de Leitir Ruibhe''", ''[[Revue Celtique]]'' 39, 1922, ll. 1–32</ref> Is iarracht bhréagach í an chroineolaíocht, ámh, cumtha ag manaigh Chríostaí chun nósanna dúchais le stair chlasaiceach agus bhíobla a chur le chéile. Is níos sine iad na seanscéalta, agus is dóigh go bhfuil na scéalta úd bunaithe ar fíorchogaidh idir na Connachta agus na hUlaid.<ref>Byrne 2001, lch. 50-51.</ref> Mheas [[Kenneth H. Jackson]] go dtéann an Rúraíocht siar go dtí an 4ú haois.<ref>[[Kenneth Hurlstone Jackson]], ''The Oldest Irish Tradition: a Window on the Iron Age'', Cambridge University Press, 1964</ref> == Craobh ghinealaigh== {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | | | TTM |TTM=[[Túathal Techtmar]]}} {{familytree | | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | FRM | | CAM |FRM=[[Fedlimid Rechtmar]]|CAM=[[Cathair Mór]]|}} {{familytree | | | | | | | | | |!| | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | CON |y| ETH |CON='''[[Conn Cétchathach]]'''|ETH=Eithne Táebfada|}} {{familytree | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | MLD |~| AMC |y| ACH |MLD=[[Medb Lethderg]]|AMC=[[Art mac Cuinn]]|ACH=[[Achtan]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | CMA |CMA=[[Cormac mac Airt]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | CLF |CLF=[[Cairbre Lifechair]]}} {{familytree | | | | | | | | |,|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | | | | | | | FST | | | | | | | | | | | | EDL |FST=[[Fíachu Sroiptine]]|EDL=Eochaid Doimlén}} {{familytree | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | |:|}} {{familytree | | | | | | | | MDT | | | | | | | | | | | |:|MDT=[[Muiredach Tirech]]}} {{familytree | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | |:|}} {{familytree | | | | MFD |y| EMM |y| CRN | | | | | | | |:|MFD=[[Mongfind]]|EMM=[[Eochaid Mugmedon]]|CRN=[[Caireann|Cairenn]]}} {{familytree | | | | | | |!| | | |`|-|-|-|-|-|-|-|.| | |:|}} {{familytree | | |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | |:|}} {{familytree | | BRN | | FCR | | ALL | | FGS | | NNH | | AIR |BRN=[[Brión mac Echach Muigmedóin|Brión]]|FCR=[[Fiachrae]]|ALL=[[Ailill mac Echach Mugmedóin|Ailill]]|FGS=Fergus Caech|NNH=[[Níall Noígíallach|Niall]]|AIR=''[[Airgíalla]]''}} {{familytree | | |:| | | |:| | | |:| | | | | | | |:| | |:|}} {{familytree | | UIB | | UIF | | UIA | | | | | | UIN | | UIM |UIB=''[[Uí Briúin]]''|UIF=''[[Uí Fiachrach]]''|UIA=''Uí Ailello''|UIN=''[[Uí Néill]]''|UIM=''[[Uí Maine]]''}} {{familytree/end}} == Féach freisin == * [[Ríthe na gConnacht]] * [[Uí Néill]] * [[Cúige Chonnacht]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.familytreedna.com/public/R1b1c7 R-M222 Haplogroup Project], [[Family Tree DNA]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Ríocht na gConnacht}} {{DEFAULTSORT:Connachta}} [[Catagóir:Connachta| ]] [[Catagóir:An Rúraíocht]] j08fu4gg4i4h5pl9384sgt27me4nfcb 0 4302 1331301 1285486 2026-11-02T09:53:34Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1331301 wikitext text/x-wiki {{Samhain}} Is é an '''2 Samhain''' an 306ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 307ú lá i mbliain bhisigh. Tá 59 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Meicsiceo]] agus [[Eacuadór]] - ''El Dia de los Muertos'' * La Státacht - [[Dakota Thuaidh]] agus [[Dakota Thuaidh]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1755]] — [[Marie-Antoinette na hOstaire]], bean chéile [[Louis XVI na Fraince]] (b.[[1793]]) * [[1795]] — [[James Knox Polk]], 11ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (b.[[1849]]) * [[1815]] — [[George Boole]], eolaí agus fealsúnaí (b.[[1864]]) * [[1865]] — [[Warren G. Harding]], 29ú uachtarán na Stát Aontaithe (b.[[1923]]) * [[1884]] — [[Philip Cosgrave]], polaiteoir Éireannach (b. [[1923]]) * [[1911]] — [[Odysseus Elytis]], file agus léirmheastóir ealaíne Gréagach (b. [[1996]]) * [[1913]] — [[Burt Lancaster]], aisteoir scannán Meiriceánach (b. [[1994]]) * [[1917]] — [[Ann Rutherford]], ban-aisteoir (b. [[2012]]) * [[1932]] — [[Melvin Schwartz]], fisiceoir Meiriceánach (b. [[2006]]) * [[1934]] — [[Joseph E. Brennan (Maine)|Joseph E. Brennan]], polaiteoir Meiriceánach (b. [[2024]]) * [[1938]] — [[Pat Buchanan]], tráchtaire polaitiúil, údar, craoltóir, agus polaiteoir Meiriceánach * [[1948]] — [[Víctor Galíndez]], dornálaí Airgintíneach (b. [[1980]]) * [[1965]] — [[Shah Rukh Khan]], Aisteoir agus léiritheoir Indiach * [[1966]] — [[David Schwimmer]], aisteoir Meiriceánach * [[1967]] — [[Zvonimir Soldo]], imreoir sacair Crótach * [[1973]] — [[John Hayes]], imreoir rugbaí * [[1977]] — [[Maajid Nawaz]], gníomhaí Briotanach * [[1979]] — [[Paul Galvin]], imreoir peil Ghaelach agus iománaí * [[1983]] — [[Aindriu Ó Morain]], imreoir peil Ghaelach * [[1988]] — [[Andy Allen]], polaiteoir i dTuaisceart Éireann * [[1988]] — [[Julia Görges]], imreoir leadóige Gearmánach * [[1996]] — [[Jana Fett]], imreoir leadóige Crótach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1713]] — [[Narcissus Marsh]], easpag Anglacánach Éireannach (r. [[1638]]) * [[1887]] — [[Jenny Lind]], amhránaí Sualannach (r. [[1820]]) * [[1950]] — [[George Bernard Shaw]], drámadóir Éireannach (r.[[1856]]) * [[1963]] — [[Ngô Đình Diệm]], uachtarán Phoblacht Vítneam (r. [[1901]]) * [[1965]] — [[H. V. Evatt]], breitheamh agus polaiteoir Astrálach (r. [[1894]]) * [[1967]] — [[John S. O'Connor]], polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil (r. [[1896]]) * [[1968]] — [[Don Davern]], polaiteoir Éireannach (r. [[1935]]) * [[1978]] — [[Thomas Mullins]], polaiteoir Éireannach (r. [[1903]]) * [[2011]] — [[Antonio Molino Rojo]], aisteoir Spáinneach (r. [[1926]]) * [[2022]] — [[Brigid Hogan-O'Higgins]], polaiteoir Éireannach (r. [[1932]]) == Tarluithe eile == * [[676]] - Toghadh [[Pápa Donus]] i ndiaidh d'[[Pápa Adeodatus II|Adeodatus II]] bás a fháil roimhe sin * [[1889]] - Rinneadh [[Dakota Thuaidh]] agus [[Dakota Theas]] ina stáit * [[1914]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]: d'fhógair [[Impireacht na Rúise]] cogadh ar an [[Impireacht Otamánach]] agus dúnadh [[An Dardainéil]] ina dhiaidh sin * [[1917]] - Eisíodh [[Dearbhú Balfour, 1917|Dearbhú Balfour]] a d'fhógair tacaíocht Bhriotanach do "dhúiche Ghiúdach" a bheith bunú sa [[An Phalaistín|Phalaistín]] * [[1936]] - Thosaigh ''BBC Television Service'' ag craoladh. Ba e an chéad seirbhís rialta "ardghléine" é agus athainmníodh mar [[BBC One|BBC1]] é i 1964 * [[1956]] - [[Géarchéim Shuais]]: ghabh Iosrael seilbh ar an [[Stráice Gaza]] * [[1963]] - Feallmharaíodh uachtarán Vítneam Theas, [[Ngô Đình Diệm]], i ndiaidh ''coup'' míleata * [[1982]] - Thosaigh [[Channel 4]] ag craoladh * [[2004]] - Bhuaigh [[George W. Bush]] an toghchán uachtaránachta i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Dátaí|1102]] [[Catagóir:Míonna|Samhain, 02]] p6lze55oj9w2mewtnccn3ymogfo6pgi 0 4313 1331218 1251423 2026-11-01T23:59:05Z ~2026-58214-42 78484 /* */ 1331218 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta|logo=Fine Gael logo 2009.svg}} Páirtí polaitíochta i b[[Poblacht na hÉireann]] is ea [[Fine Gael]]. Tá sé ar an dara páirtí is mó i rialtas na hÉireann: tá seisir airí sinsearacha acu as cúigear déag, agus tá ceannaire an pháirtí, [[Leo de Varad]], ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] i láthair na huaire. Fuair an páirtí 20.9% de na vótaí céad-rogha agus 35 suíochán Dála in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|Olltoghchán 2020]], á chur ar an tríú páirtí is mó sa Dáil. De réir mar a maíonn an páirtí féin, tá timpeall ar 30,000 duine ina mbaill d'Fhine Gael.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.finegael.ie/get-involved/join-fine-gael/|teideal=Join Fine Gael|work=Fine Gael|dátarochtana=2019-12-25}}</ref> Inniu, dearctar go ginearálta ar Fhine Gael mar cheann de na páirtithe is faide ar an [[eite dheis]] de na páirtithe a bhfuil ionadaíocht acu i [[Dáil Éireann|nDáil Éireann]] ó thaobh na heacnamaíochta de, agus iad ag tacú go mór le cánacha ísle agus polasaithe a thacaíonn leis na gnólachtaí.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://spunout.ie/life/article/fine-gael-vs-fianna-fail-whats-the-difference|teideal=Fine Gael vs Fianna Fáil: what's the difference?|language=en|work=SpunOut.ie - Ireland's Youth Information Website|dátarochtana=2019-12-25|archivedate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191225004920/https://spunout.ie/life/article/fine-gael-vs-fianna-fail-whats-the-difference}}</ref> Ar cheisteanna sóisialta, meastar go bhfuil Fine Gael níos [[Liobrálachas|liobrálaí]] ná príomhpháirtí traidisiúnta eile na hÉireann, [[Fianna Fáil]], ach níos [[Coimeádachas|coimeádaí]] ná an chuid is mó de pháirtithe [[eite chlé]] na hÉireann.<ref name=":0" /> Tacaíonn an páirtí go láidir le ballraíocht na hÉireann san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], agus é ag cur in aghaidh Phoblachtánachas na láimhe láidre go tréan. Tá siad ina mball de Pháirtí Eorpach an Phobail i [[Parlaimint na hEorpa|bParlaimint na hEorpa]], agus is iad na páirtithe Críost-daonlathacha, a bhíonn go ginearálta in san ghrúpa seo chomh maith, na páirtithe is cosúla le Fine Gael i mór-roinn na h[[Eorpa]]. == Stair == [[Íomhá:Taoiseach Liam Cosgrave-Patricks Day 1976.jpg|clé|mion|195x195px|Taoiseach [[Liam Mac Cosgair]], 1976]] Téann [[stair]] Fhine Gael siar go dtí laethanta [[Cogadh Cathartha na hÉireann|an Chogaidh Chathartha]]. Ach níor tháinig an páirtí ar an bhfód roimh an mbliain [[1933]], nuair a tháinig an [[Lár-Pháirtí Náisiúnta]], [[Cumann na nGaedheal]] agus an Garda Náisiúnta (nó "Na [[Léinte Gorma]]" tráth dá raibh) le chéile. == Polasaí i dtaobh na Gaeilge == Bhí baint áirithe ag Fine Gael leis an ''[[Language Freedom Movement]]'' nuair a bhí an ghluaiseacht sin ag cur in aghaidh na "[[Gaeilge]] éigeantaí" sna [[1960idí]]/[[1970idí]], rud a tharraing míchlú áirithe frith-Ghaeilgeoireachta ar an bpáirtí ag an am. In Earrach na bliana [[2006]], d'éiligh [[Éanna Ó Cionnaith]], ceannaire an pháirtí, go maolófaí ar stádas na Gaeilge sna scoileanna. Is í an chiall a bhain gluaiseacht na Gaeilge as an gcineál sin cainte ná gurbh é seandúchas an pháirtí ó laethanta an LFM a tháinig chun solais arís. Leanadh den pholasaí seo go dtí an bhliain 2011, ainneoin gan tacaíocht aon fhianaise a bheith ag an impleachtaí an pholasaí dar leo. Mar sin féin is beag cainte a rinneadh faoi tar éis allagar an toghcháin agus tuigeadh go raibh [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]] tar éis cur ina choinne mar pholasaí. [[Íomhá:John Bruton 2011.jpg|mion|226x226px|Taoiseach [[Seán de Briotún]], 2011]] [[Íomhá:Leo Varadkar 2011.jpg|mion|296x296px|[[Leo de Varad]], iar-ceannaire an pháirtí, ag labhairt i 2011]] == Ceannairí an pháirtí == {|class=wikitable |- ! Ceannaire ! Blianta ! Toghcheantar |- |[[Eoin Ó Dufaigh|Eoin Ó Dubhthaigh]] ||1933–34 || ''Ceann ar bith.'' |- |[[Liam Tomás Mac Cosgair|L. T. Mac Cosgair]] || 1934–44 || Ceatharlach-Cill Chainnigh |- |[[Risteard Ó Maolchatha]]|| 1944–59 || Tiobraid Árann |- |[[James Dillon|Séamas Diolún]] || 1959–65 || Muineachán |- |[[Liam Mac Cosgair]] || 1965–77 || Dún Laoghaire |- |[[Gearóid Mac Gearailt]] || 1977–87 || Átha Cliath Theas Thoir |- |[[Ailéin de Diúc]] || 1987–90 || Cill Dara |- |[[Seán de Briotún]] || 1990–2001 || An Mhí |- |[[Micheál Ó Nuanáin]] || 2001–02 || Luimneach Thoir |- |[[Éanna Ó Cionnaith]] || 2002–17 || Maigh Eo |- |[[Leo Varadkar]] || 2017–2024 || Bhaile Átha Cliath Thiar |- |[[Simon Harris]] || 2024- || Cill Mhantáin |} == Torthaí toghcháin == === Dáil Éireann === === Uachtaráin na hÉireann === {| class="wikitable" style="font-size:97%;" |- ! Toghchán ! Iarrthóir ! Vótaí céadrogha ! % ! +/– ! Áit |- |align="center"| [[Olltoghchán na hÉireann, 1938|1938]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Dubhghlas de hÍde]] mar neamhspleách |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1945|1945]] |align=center| [[Seán Mac Eoin]] |align=center| 335,539 |align=center| 30.9% |align=center| — |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1959|1959]] |align=center| Seán Mac Eoin |align=center| 417,536 |align=center| 43.7% |align=center| — |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1966|1966]] |align=center| [[Tom O'Higgins]] |align=center| 548,144 |align=center| 49.5% |align=center| {{Increase}} 5.8 |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1973|1973]] |align=center| Tom O'Higgins |align=center| 587,771 |align=center| 48% |align=center| {{Decrease}} 1.5 |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1974|1974]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Cearbhall Ó Dálaigh]] le Fianna Fáil |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1990|1990]] |align=center| [[Austin Currie]] |align=center| 267,902 |align=center| 17% |align=center| — |align=center| 3 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1997|1997]] |align=center| [[Mary Banotti]] |align=center| 372,002 |align=center| 29.3% |align=center| {{Increase}} 12.3 |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2004|2004]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Mary McAleese]] mar neamhspleách |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2011|2011]] |align=center| [[Gay Mitchell]] |align=center| 113,321 |align=center| 6.4% |align=center| — |align=center| 4 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018|2018]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Michael D. Higgins|Michael D Higgins]] mar neamhspleách |} === Parlaimint na hEorpa === == Naisc sheachtracha == * [http://www.finegael.ie/ Suíomh oifigiúil] * [http://www.yfg.ie/ Suíomh oifigiúil Ógra Fhine Gael] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann}} {{síol}} [[Catagóir:Fine Gael| ]] [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1933]] hkymcszczdwperjvbfc20a6q8bq46fs 1331220 1331218 2026-11-02T00:02:51Z LametinoWiki 23199 /* Ceannairí an pháirtí */ 1331220 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta|logo=Fine Gael logo 2009.svg}} Páirtí polaitíochta i b[[Poblacht na hÉireann]] is ea [[Fine Gael]]. Tá sé ar an dara páirtí is mó i rialtas na hÉireann: tá seisir airí sinsearacha acu as cúigear déag, agus tá ceannaire an pháirtí, [[Leo de Varad]], ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] i láthair na huaire. Fuair an páirtí 20.9% de na vótaí céad-rogha agus 35 suíochán Dála in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|Olltoghchán 2020]], á chur ar an tríú páirtí is mó sa Dáil. De réir mar a maíonn an páirtí féin, tá timpeall ar 30,000 duine ina mbaill d'Fhine Gael.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.finegael.ie/get-involved/join-fine-gael/|teideal=Join Fine Gael|work=Fine Gael|dátarochtana=2019-12-25}}</ref> Inniu, dearctar go ginearálta ar Fhine Gael mar cheann de na páirtithe is faide ar an [[eite dheis]] de na páirtithe a bhfuil ionadaíocht acu i [[Dáil Éireann|nDáil Éireann]] ó thaobh na heacnamaíochta de, agus iad ag tacú go mór le cánacha ísle agus polasaithe a thacaíonn leis na gnólachtaí.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://spunout.ie/life/article/fine-gael-vs-fianna-fail-whats-the-difference|teideal=Fine Gael vs Fianna Fáil: what's the difference?|language=en|work=SpunOut.ie - Ireland's Youth Information Website|dátarochtana=2019-12-25|archivedate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191225004920/https://spunout.ie/life/article/fine-gael-vs-fianna-fail-whats-the-difference}}</ref> Ar cheisteanna sóisialta, meastar go bhfuil Fine Gael níos [[Liobrálachas|liobrálaí]] ná príomhpháirtí traidisiúnta eile na hÉireann, [[Fianna Fáil]], ach níos [[Coimeádachas|coimeádaí]] ná an chuid is mó de pháirtithe [[eite chlé]] na hÉireann.<ref name=":0" /> Tacaíonn an páirtí go láidir le ballraíocht na hÉireann san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], agus é ag cur in aghaidh Phoblachtánachas na láimhe láidre go tréan. Tá siad ina mball de Pháirtí Eorpach an Phobail i [[Parlaimint na hEorpa|bParlaimint na hEorpa]], agus is iad na páirtithe Críost-daonlathacha, a bhíonn go ginearálta in san ghrúpa seo chomh maith, na páirtithe is cosúla le Fine Gael i mór-roinn na h[[Eorpa]]. == Stair == [[Íomhá:Taoiseach Liam Cosgrave-Patricks Day 1976.jpg|clé|mion|195x195px|Taoiseach [[Liam Mac Cosgair]], 1976]] Téann [[stair]] Fhine Gael siar go dtí laethanta [[Cogadh Cathartha na hÉireann|an Chogaidh Chathartha]]. Ach níor tháinig an páirtí ar an bhfód roimh an mbliain [[1933]], nuair a tháinig an [[Lár-Pháirtí Náisiúnta]], [[Cumann na nGaedheal]] agus an Garda Náisiúnta (nó "Na [[Léinte Gorma]]" tráth dá raibh) le chéile. == Polasaí i dtaobh na Gaeilge == Bhí baint áirithe ag Fine Gael leis an ''[[Language Freedom Movement]]'' nuair a bhí an ghluaiseacht sin ag cur in aghaidh na "[[Gaeilge]] éigeantaí" sna [[1960idí]]/[[1970idí]], rud a tharraing míchlú áirithe frith-Ghaeilgeoireachta ar an bpáirtí ag an am. In Earrach na bliana [[2006]], d'éiligh [[Éanna Ó Cionnaith]], ceannaire an pháirtí, go maolófaí ar stádas na Gaeilge sna scoileanna. Is í an chiall a bhain gluaiseacht na Gaeilge as an gcineál sin cainte ná gurbh é seandúchas an pháirtí ó laethanta an LFM a tháinig chun solais arís. Leanadh den pholasaí seo go dtí an bhliain 2011, ainneoin gan tacaíocht aon fhianaise a bheith ag an impleachtaí an pholasaí dar leo. Mar sin féin is beag cainte a rinneadh faoi tar éis allagar an toghcháin agus tuigeadh go raibh [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]] tar éis cur ina choinne mar pholasaí. [[Íomhá:John Bruton 2011.jpg|mion|226x226px|Taoiseach [[Seán de Briotún]], 2011]] [[Íomhá:Leo Varadkar 2011.jpg|mion|296x296px|[[Leo de Varad]], iar-ceannaire an pháirtí, ag labhairt i 2011]] == Ceannairí an pháirtí == {|class=wikitable |- ! Ceannaire ! Blianta ! Toghcheantar |- |[[Eoin Ó Dufaigh|Eoin Ó Dubhthaigh]] ||1933–34 || ''Ceann ar bith.'' |- |[[Liam Tomás Mac Cosgair|L. T. Mac Cosgair]] || 1934–44 || Ceatharlach-Cill Chainnigh |- |[[Risteard Ó Maolchatha]]|| 1944–59 || Tiobraid Árann |- |[[James Dillon|Séamas Diolún]] || 1959–65 || Muineachán |- |[[Liam Mac Cosgair]] || 1965–77 || Dún Laoghaire |- |[[Gearóid Mac Gearailt]] || 1977–87 || Átha Cliath Theas Thoir |- |[[Ailéin de Diúc]] || 1987–90 || Cill Dara |- |[[Seán de Briotún]] || 1990–2001 || An Mhí |- |[[Micheál Ó Nuanáin]] || 2001–02 || Luimneach Thoir |- |[[Éanna Ó Cionnaith]] || 2002–17 || Maigh Eo |- |[[Leo de Varad]] || 2017–2024 || Bhaile Átha Cliath Thiar |- |[[Síomón Ó hEarchaí]] || 2024- || Cill Mhantáin |} == Torthaí toghcháin == === Dáil Éireann === === Uachtaráin na hÉireann === {| class="wikitable" style="font-size:97%;" |- ! Toghchán ! Iarrthóir ! Vótaí céadrogha ! % ! +/– ! Áit |- |align="center"| [[Olltoghchán na hÉireann, 1938|1938]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Dubhghlas de hÍde]] mar neamhspleách |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1945|1945]] |align=center| [[Seán Mac Eoin]] |align=center| 335,539 |align=center| 30.9% |align=center| — |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1959|1959]] |align=center| Seán Mac Eoin |align=center| 417,536 |align=center| 43.7% |align=center| — |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1966|1966]] |align=center| [[Tom O'Higgins]] |align=center| 548,144 |align=center| 49.5% |align=center| {{Increase}} 5.8 |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1973|1973]] |align=center| Tom O'Higgins |align=center| 587,771 |align=center| 48% |align=center| {{Decrease}} 1.5 |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1974|1974]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Cearbhall Ó Dálaigh]] le Fianna Fáil |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1990|1990]] |align=center| [[Austin Currie]] |align=center| 267,902 |align=center| 17% |align=center| — |align=center| 3 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1997|1997]] |align=center| [[Mary Banotti]] |align=center| 372,002 |align=center| 29.3% |align=center| {{Increase}} 12.3 |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2004|2004]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Mary McAleese]] mar neamhspleách |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2011|2011]] |align=center| [[Gay Mitchell]] |align=center| 113,321 |align=center| 6.4% |align=center| — |align=center| 4 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018|2018]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Michael D. Higgins|Michael D Higgins]] mar neamhspleách |} === Parlaimint na hEorpa === == Naisc sheachtracha == * [http://www.finegael.ie/ Suíomh oifigiúil] * [http://www.yfg.ie/ Suíomh oifigiúil Ógra Fhine Gael] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann}} {{síol}} [[Catagóir:Fine Gael| ]] [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1933]] fn2vsdln6nwr6hp9g0cfyai6rvkzpke 1331221 1331220 2026-11-02T00:05:51Z LametinoWiki 23199 /* Torthaí toghcháin */ 1331221 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta|logo=Fine Gael logo 2009.svg}} Páirtí polaitíochta i b[[Poblacht na hÉireann]] is ea [[Fine Gael]]. Tá sé ar an dara páirtí is mó i rialtas na hÉireann: tá seisir airí sinsearacha acu as cúigear déag, agus tá ceannaire an pháirtí, [[Leo de Varad]], ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] i láthair na huaire. Fuair an páirtí 20.9% de na vótaí céad-rogha agus 35 suíochán Dála in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|Olltoghchán 2020]], á chur ar an tríú páirtí is mó sa Dáil. De réir mar a maíonn an páirtí féin, tá timpeall ar 30,000 duine ina mbaill d'Fhine Gael.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.finegael.ie/get-involved/join-fine-gael/|teideal=Join Fine Gael|work=Fine Gael|dátarochtana=2019-12-25}}</ref> Inniu, dearctar go ginearálta ar Fhine Gael mar cheann de na páirtithe is faide ar an [[eite dheis]] de na páirtithe a bhfuil ionadaíocht acu i [[Dáil Éireann|nDáil Éireann]] ó thaobh na heacnamaíochta de, agus iad ag tacú go mór le cánacha ísle agus polasaithe a thacaíonn leis na gnólachtaí.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://spunout.ie/life/article/fine-gael-vs-fianna-fail-whats-the-difference|teideal=Fine Gael vs Fianna Fáil: what's the difference?|language=en|work=SpunOut.ie - Ireland's Youth Information Website|dátarochtana=2019-12-25|archivedate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191225004920/https://spunout.ie/life/article/fine-gael-vs-fianna-fail-whats-the-difference}}</ref> Ar cheisteanna sóisialta, meastar go bhfuil Fine Gael níos [[Liobrálachas|liobrálaí]] ná príomhpháirtí traidisiúnta eile na hÉireann, [[Fianna Fáil]], ach níos [[Coimeádachas|coimeádaí]] ná an chuid is mó de pháirtithe [[eite chlé]] na hÉireann.<ref name=":0" /> Tacaíonn an páirtí go láidir le ballraíocht na hÉireann san [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]], agus é ag cur in aghaidh Phoblachtánachas na láimhe láidre go tréan. Tá siad ina mball de Pháirtí Eorpach an Phobail i [[Parlaimint na hEorpa|bParlaimint na hEorpa]], agus is iad na páirtithe Críost-daonlathacha, a bhíonn go ginearálta in san ghrúpa seo chomh maith, na páirtithe is cosúla le Fine Gael i mór-roinn na h[[Eorpa]]. == Stair == [[Íomhá:Taoiseach Liam Cosgrave-Patricks Day 1976.jpg|clé|mion|195x195px|Taoiseach [[Liam Mac Cosgair]], 1976]] Téann [[stair]] Fhine Gael siar go dtí laethanta [[Cogadh Cathartha na hÉireann|an Chogaidh Chathartha]]. Ach níor tháinig an páirtí ar an bhfód roimh an mbliain [[1933]], nuair a tháinig an [[Lár-Pháirtí Náisiúnta]], [[Cumann na nGaedheal]] agus an Garda Náisiúnta (nó "Na [[Léinte Gorma]]" tráth dá raibh) le chéile. == Polasaí i dtaobh na Gaeilge == Bhí baint áirithe ag Fine Gael leis an ''[[Language Freedom Movement]]'' nuair a bhí an ghluaiseacht sin ag cur in aghaidh na "[[Gaeilge]] éigeantaí" sna [[1960idí]]/[[1970idí]], rud a tharraing míchlú áirithe frith-Ghaeilgeoireachta ar an bpáirtí ag an am. In Earrach na bliana [[2006]], d'éiligh [[Éanna Ó Cionnaith]], ceannaire an pháirtí, go maolófaí ar stádas na Gaeilge sna scoileanna. Is í an chiall a bhain gluaiseacht na Gaeilge as an gcineál sin cainte ná gurbh é seandúchas an pháirtí ó laethanta an LFM a tháinig chun solais arís. Leanadh den pholasaí seo go dtí an bhliain 2011, ainneoin gan tacaíocht aon fhianaise a bheith ag an impleachtaí an pholasaí dar leo. Mar sin féin is beag cainte a rinneadh faoi tar éis allagar an toghcháin agus tuigeadh go raibh [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]] tar éis cur ina choinne mar pholasaí. [[Íomhá:John Bruton 2011.jpg|mion|226x226px|Taoiseach [[Seán de Briotún]], 2011]] [[Íomhá:Leo Varadkar 2011.jpg|mion|296x296px|[[Leo de Varad]], iar-ceannaire an pháirtí, ag labhairt i 2011]] == Ceannairí an pháirtí == {|class=wikitable |- ! Ceannaire ! Blianta ! Toghcheantar |- |[[Eoin Ó Dufaigh|Eoin Ó Dubhthaigh]] ||1933–34 || ''Ceann ar bith.'' |- |[[Liam Tomás Mac Cosgair|L. T. Mac Cosgair]] || 1934–44 || Ceatharlach-Cill Chainnigh |- |[[Risteard Ó Maolchatha]]|| 1944–59 || Tiobraid Árann |- |[[James Dillon|Séamas Diolún]] || 1959–65 || Muineachán |- |[[Liam Mac Cosgair]] || 1965–77 || Dún Laoghaire |- |[[Gearóid Mac Gearailt]] || 1977–87 || Átha Cliath Theas Thoir |- |[[Ailéin de Diúc]] || 1987–90 || Cill Dara |- |[[Seán de Briotún]] || 1990–2001 || An Mhí |- |[[Micheál Ó Nuanáin]] || 2001–02 || Luimneach Thoir |- |[[Éanna Ó Cionnaith]] || 2002–17 || Maigh Eo |- |[[Leo de Varad]] || 2017–2024 || Bhaile Átha Cliath Thiar |- |[[Síomón Ó hEarchaí]] || 2024- || Cill Mhantáin |} == Torthaí toghcháin == === Dáil Éireann === === Uachtaráin na hÉireann === {| class="wikitable" style="font-size:97%;" |- ! Toghchán ! Iarrthóir ! Vótaí céadrogha ! % ! +/– ! Áit |- |align="center"| [[Olltoghchán na hÉireann, 1938|1938]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Dubhghlas de hÍde]] mar neamhspleách |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1945|1945]] |align=center| [[Seán Mac Eoin]] |align=center| 335,539 |align=center| 30.9% |align=center| — |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1959|1959]] |align=center| Seán Mac Eoin |align=center| 417,536 |align=center| 43.7% |align=center| — |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1966|1966]] |align=center| [[Tom O'Higgins]] |align=center| 548,144 |align=center| 49.5% |align=center| {{Increase}} 5.8 |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1973|1973]] |align=center| Tom O'Higgins |align=center| 587,771 |align=center| 48% |align=center| {{Decrease}} 1.5 |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1974|1974]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Cearbhall Ó Dálaigh]] le Fianna Fáil |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1990|1990]] |align=center| [[Aibhistín Ó Comhraí]] |align=center| 267,902 |align=center| 17% |align=center| — |align=center| 3 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 1997|1997]] |align=center| [[Mary Banotti]] |align=center| 372,002 |align=center| 29.3% |align=center| {{Increase}} 12.3 |align=center| 2 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2004|2004]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Máire Mhic Giolla Íosa]] mar neamhspleách |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2011|2011]] |align=center| [[Gabriel de Mhistéal]] |align=center| 113,321 |align=center| 6.4% |align=center| — |align=center| 4 |- |align=center| [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018|2018]] |align=center colspan="5"| Tacaíocht do [[Mícheál D. Ó hUigínn]] mar neamhspleách |} === Parlaimint na hEorpa === == Naisc sheachtracha == * [http://www.finegael.ie/ Suíomh oifigiúil] * [http://www.yfg.ie/ Suíomh oifigiúil Ógra Fhine Gael] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann}} {{síol}} [[Catagóir:Fine Gael| ]] [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1933]] bkvgcy7s2yz560irk1vi29rwy11016b 0 6643 1331275 1292034 2026-11-02T07:00:14Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331275 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Cathal Séamas Ó hEochaidh''' nó '''Charlie Haughey'''<ref>''Charles James Haughey'' as [[Béarla]], nó '''Charlie Haughey''' de ghnáth  </ref> ([[16 Meán Fómhair]], [[1925]] - [[13 Meitheamh]] [[2006]]) an 6ú [[Taoiseach]] na hÉireann ar feadh trí théarma agus an cheathrú cheannaire ar Fhianna Fáil. [[Íomhá:Charles Haughey.jpg|clé|mion|266x266px|1967]] [[Íomhá:Charles Haughey 1983 (cropped).jpg|clé|mion|236x236px|1983]] [[Íomhá:Charles Haughey 1989.png|clé|mion|236x236px|1989]] [[Íomhá:Charles Haughey, 1990.jpg|clé|mion|237x237px|1990]] == Tús a shaoil == Saolaíodh Ó hEochaidh i g[[Cathair na Mart]], [[Contae Mhaigh Eo]] sa bhliain 1925, an tríú páiste de sheachtar ag Sarah McWilliams agus Seán Ó hEochaidh (an bheirt acu ón [[An Suaitreach|Suaitreach]] i n[[Doire]] ó dhúchas). Bhí athair Ó hEochaidh in [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]] i rith [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]], agus ansin in Arm Náisiúnta [[Saorstát Éireann]]. Bhog an teaghlach go [[Contae na Mí]] sa bhliain 1928, agus ansin go n[[Domhnach Cearna]] i mBaile Átha Cliath. Fuair Ó hEochaidh a oideachas i Meánscoil Naomh Iósaf na [[Bráithre Críostaí|mBráithre Críostaí]] i bh[[Fionnradharc]]. Le linn a óige, d'imir sé [[Peil Ghaelach]] le Parnell C.L.G. i n[[Domhnach Cearna]]. Chuir Ó hEochaidh spéis sa pholaitíocht in [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|UCD]]. Chuaigh sé isteach san F.C.A (Fórsa Cosanta Áitiúil) i rith "[[Ré na Práinne]]" i 1941. D'fhan sé ann go dtí gur toghadh é go [[Dáil Éireann]] sa bhliain 1957. == T.D. agus Aire == Phós Ó hEochaidh Maureen Lemass i [[1951]]. B'iníon í seo le [[Seán F. Lemass]], a bhí ina Thaoiseach ag an am. Toghadh go [[Dáil Éireann|Dháil]] é don chéad uair sa bhliain [[1957]]. Atoghadh é i ngach toghchán go dtí 1992 (i mBaile Átha Cliath Thoir Thuaidh, Baile Átha Cliath Ard Aidhin agus Baile Átha Cliath Thuaidh-Láir). Bhí ceathrar clainne acu; Emer Mulhern, Seán (Teachta Dála anois), Conor agus Ciarán. Rinne Ó hEochaidh seirbhís mar * an tAire Dlí agus Cirt (1961-1964) * an tAire Talmhaíochta (1964-1966) * an tAire Airgeadais (1966-1970) * an tAire Sláinte agus Leasa Shóisialaigh (1977-1979), == Triail na n-Arm == Ag deireadh na seascaidí, bhris foréigean amach i d[[Tuaisceart na hÉireann]]. Bhí Ó hEochaidh ina [[Aire Dlí]] i gcaibinéad [[Seán Ó Loingsigh|Sheáin Uí Loingsigh]] ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nil-aon-ealu-fos-againn-o-thriail-na-n-arm-dealy-plaza-na-heireann/|teideal=Níl aon éalú fós againn ó ‘thriail na n-arm’, Dealy Plaza na hÉireann|údar=John-Paul McCarthy|dáta=3 Meitheamh 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-01-29}}</ref> Ní fhacthas Ó hEochaidh mar taobhaitheoir leis an bhfeachtas foréigin ó thuaidh. Mar sin, bhí ionadh ann nuair a sacáladh Ó hEochaidh agus [[Niall Blaney]] ón gcaibinéad mar gheall ar líomhaintí gur úsáideadh airgead Stáit le airm a iompórtáil don [[An tIRA Sealadach|IRA]]. Tógadh an bheirt chun triail in éineacht leis an gCaptaein [[James Kelly]], agus fear gnó ón m[[An Bheilg|Beilg]] darbh ainm [[Albert Luykx]]. Éigiontaíodh an ceathrar agus ceapadh go raibh saol polaitíochta Uí Eochaidh thart. Chaith sé roinnt blianta ar na cúlbhinsí ag iarraidh tacaíocht a ghineadh dó féin ón mbonn aníos. {{Main|Triail na n-arm}} [[Íomhá:Farmland at Kinsealy from the air (geograph 6022330).jpg|clé|mion|220x220px|Cheannaigh Haughey Teach Abbeville in 1969, [[Cionn Sáile]], BAC. Níl a fhios cá bhfuair sé a mhaoiniú i ndáiríre (rótharraingt ollmhór ag AIB) agus é ina aire airgeadais ag an am<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://magill.ie/archive/no-hard-questions-asked-charlie-haughey-then-or-now#:~:text=While%20it%20reputedly%20cost%20him,and%20windmill%20for%20electricity%20generation.|teideal=No hard questions asked of Charlie Haughey, then or now {{!}} Magill|work=magill.ie|dátarochtana=2026-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260213162146/https://magill.ie/archive/no-hard-questions-asked-charlie-haughey-then-or-now#:~:text=While%20it%20reputedly%20cost%20him,and%20windmill%20for%20electricity%20generation.|archivedate=2026-02-13}}</ref> ]] [[Íomhá:1987._Inishvickillane_or_Inishvickillaun,_County_Kerry,_Ireland.jpg|clé|mion|220x220px|[[Inis Mhic Aoibhleáin]] agus teach Haughey. Cheannaigh Haughey an t-oileán in 1974. Níl a fhios cá bhfuair sé a mhaoiniú i ndáiríre (rótharraingt ollmhór ag AIB ag an am)<ref name=":0" />]] [[Íomhá:Plaque at former Hells Kitchen pub Castlerea (2018).jpg|clé|mion|220x220px|"Nighhawks" agus Scannal Doherty, 1991]] == Tréimhsí mar Thaoiseach == D'éirí Jack Lynch as mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil sa bhliain 1979. Toghadh Ó hEochaidh i gcomharbacht air nuair a bhuaigh sé comórtas don cheannaireacht i gcoinne [[Seoirse Ó Colla]] a bhí ina [[Tánaiste|Thánaiste]] ag an am. Chaith sé ceithre théarma mar Thaoiseach - (1979-[[1981]]; [[1982]] ([[Feabhra]]-[[Samhain]]); [[1987]]-[[1989]]; [[1989]]-[[1992]]). == Conspóidí == D'éirigh Ó hEochaidh as an bpolaitíocht sa bhliain 1992 mar gheall ar ábhair chonspóideacha a tháinig chun solais. Tharla scannal cúléisteachta agus ní raibh aon rogha ag Ó hEochaidh ach éirí as mar Thaoiseach agus as an bpolaitíocht go hiomlán. Bhí an chonspóid mar chuid lárnach dá shaol (ghnóthaigh sé an leasainm 'The Great Houdini') go háirithe tar éis dó éirí as. D'ardaíodh roinnt ceisteanna thar na blianta maidir le foinse maoinithe a shaol rachmasach. Tháinig sé chun solais i mBínse Fiosruithe McCracken agus i mBinse Fiosruithe Uí Mhuircheartaigh go raibh ard-chaimiléireacht ar bun ag Ó Eochaidh trí íocaíochtaí neamh-fhógartha a bhfuair sé ó lucht ghnó na tíre a phróiseáil i gcuntais thar sáile, chomh maith le mí-úsáid a bhain sé as cuntas costaisí an Taoisigh. Tá ainm [[Ben Óg Dunne]] aitheanta le ceann de na conspóidí a ba mhó i bpolaitíocht na [[1990idí|nochaidí]]. Ba iad íocaíochtaí Ben Dunne le polaiteoirí a ba chúis le dhá bhinse fiosrúcháin, [[Binse Fiosrúcháin Moriarty|Moriarty]] agus [[Binse Fiosraithe um Ábhair Phleanála agus Íocaíochtaí Áirithe|Mahon]]. Sa bhliain 1996, thuairiscigh an t-iriseoir Sam Smyth gur bhronn Ben Dunne suimeanna airgid ar pholaiteoirí aitheanta - ina measc Charlie Haughey. {{Main|Binse Fiosrúcháin Moriarty}} [[Íomhá:Charles Haughey Memorial at Dingle Harbour - geograph.org.uk - 6242994.jpg|clé|mion|220x220px|Cuimhneachán, Daingean]] == Bás == D'éag Ó hEochaidh ar an [[13 Meitheamh]] [[2006]] (le h[[ailse phróstataigh]]) sa bhliain 2006. Cuireadh é i Reilig Naomh Fionntán i g[[Cill Fhionntáin]] i dtuaisceart chathair Átha Cliath. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh|Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh]] * [[Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh (Dáilcheantar)]] * [[Binse Fiosrúcháin Moriarty]] == Tagairtí == <references responsive="1"></references> [[Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] {{Taoisigh na hÉireann}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 21ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Eochaidh, Cathal Ó}} [[Catagóir:Ceannairí Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 21ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]] [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1925]] [[Catagóir:Básanna in 2006]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Triail na n-arm]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse phróstataigh in Éirinn]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Daoine curtha i Reilig Naomh Fionntan]] [[Catagóir:Charles Haughey]] 1hzkbg937vuwbs3rwy9pyp3ojvu24ea 0 6714 1331274 1322442 2026-11-02T06:58:28Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331274 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Aithnítear '''Cathal Ó Searcaigh''' mar dhuine de mhórfhilí na Gaeilge.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-ceist-faoi-chathal-o-searcaigh-a-bheith-ar-phaipear-gaeilge-na-hardteiste-amach-anseo-sec/|teideal=D’fhéadfadh ceist faoi Chathal Ó Searcaigh a bheith ar pháipéar Ardteiste ‘amach anseo’ – SEC|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-04}}</ref> "Tá Cathal Ó Searcaigh ar an bhfile is binne agus is milse béal in Éirinn", adeir [[Alan Titley]]. "Ina dhiaidh sin is féidir leis a bheith bog, garbh, scéaltach, Rómánsúil ar a sheal".<ref name="Titley">Alan Titley, Scríbhneoirí faoi Chaibidil (Cois Life, Baile Átha Cliath, 2010)</ref> Laoithe cumainn d'eacstais an tsaoil is ea an chuid is fearr dá shaothar agus tugann sé cuireadh isteach dúinn do charnabhal na beatha. "Ní le [[Dún na nGall]] amháin a bhaineann Ó Searcaigh ach leis an gCruinne", adúirt [[Gabriel Rosenstock]].<ref>Gabriel Rosenstock, ina léirmheas ar Gúrú i gClúidiní (Comhar, 2006)</ref> "Baineann sé le gach éinne againn, mar sin, agus leis an gCruinne go léir is í istigh ionainn [...] Is í cantaireacht na Cruinne í, an ceol is binne agus is ársa amuigh." Bhí filíocht Uí Shearcaigh ar siollabas na h[[Ardteistiméireacht]]<nowiki/>a ar feadh cúpla bliain nó gur leasaíodh an cúrsa.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-ar-an-gcursa-no-nil-se-ar-an-gcursa-aifeiseach-nach-mbionn-aon-cheist-faoi-chathal-o-searcaigh-ar-scrudu-na-hardteiste/|teideal=‘Tá sé ar an gcúrsa nó níl sé ar an gcúrsa’ – ‘áiféiseach’ nach mbíonn aon cheist faoi Chathal Ó Searcaigh ar scrúdú na hArdteiste|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=12 Meitheamh 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-04}}</ref> Is mar chuid den ‘Phrós Ainmnithe’ atá leabhar Uí Shearcaigh, [[Seal i Neipeal|"Seal i Neipeal]]"<ref name="osearcaigh2">{{cite book|title=Seal i Neipeal|url=https://archive.org/details/sealineipeal0000cath|first=Cathal|last=O'Searcaigh|year=2004|publisher=Cló Iar-Chonnacht|isbn=1902420608}}</ref>, ar an gcúrsa Ardteiste a tugadh isteach in 2012,<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://pdst.ie/sites/default/files/Imlitir%2020_2010%20.pdf|teideal=GAEILGE na hARDTEISTIMÉIREACHTA|údar=An Roinn Oideachais agus Eolaíochta, Rannóg Pholasaí, Cháilíochtaí, Churaclaim agus Mheasúnachta|dáta=Márta 2010|dátarochtana=2022|archivedate=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905153636/https://pdst.ie/sites/default/files/Imlitir%2020_2010%20.pdf}}</ref> agus go 2024 ar a laghad.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.curriculumonline.ie/getmedia/c794666b-8ca5-4f78-8160-809e296d19d2/Siollabais-Nuashonraithe-na-hArdteistimeireachta_1.pdf|teideal=GAEILGE: NA SIOLLABAIS AGUS AN CÓRAS MEASÚNACHTA|údar=AN ROINN OIDEACHAIS AGUS EOLAÍOCHTA curriculumonline.ie|dáta=2022|dátarochtana=4 M.F. 2022}}</ref> ==Tógáil== [[Íomhá:Cathalosearcaigh1.jpg|mion|2016]] Rugadh Cathal Ó Searcaigh i Mín A' Leá faoi scáth an [[An Earagail|Eargail]] i gcomharsanacht [[Gort an Choirce|Ghort an Choirce]] i d[[Tír Chonaill]]. B'as Mín Doire na Slua i bparóiste na Rosann dá mháthair, Agnes Roarty. Fear de bhunadh Mhín A' Leá a bhí i Micí, athair an fhile. Ar nós go leor d'fheara [[Cloch Cheann Fhaola|Chloch Cheann Fhaola]] ag an am shaothraigh Micí a bheatha mar oibrí séasúrach ar fheirmeacha i Mid Lothians na hAlban, sna ceantaireacha sin thart ar Haddington, Dunbar agus East Linton. Thit cúram na feirme a bhí acu i Mín A' Leá ar Agnes nuair a bhí a fear céile as baile. Cathal an t-aon duine clainne a bhí acu. [[Íomhá:Cathalosearcaigh3.jpg|mion|2016]] ===Scolaíocht=== [[Íomhá:Cathalosearcaigh5.jpg|mion|2016]] Fuair sé a chuid bunscolaíochta i gCaiseal na gCorr agus a chuid meánscolaíochta i nGairm Scoil Ghort A' Choirce. "Purgadóireacht anama agus aigne" a thug sé ar a thréimhse sa scoil náisiúnta. "Buillí, bualadh agus brúidiúlacht; sin an chuimhne is buaine atá agamsa ar mo chuid bunscolaíochta. Chan smacht a cuireadh ar mo shamhlaíocht i gCaiseal na gCorr ach ansmacht."<ref name="Macalla">''Ón Taobh Istigh: Agallamh le Cathal Ó Searcaigh'', Marion Kelly: Macalla (OÉ Gaillimh 1997)</ref> Ach bhí an t-ádh dearg air, adeir sé, a ghabháil chun na gairmscoile i nGort A' Choirce. "Bhí Tomás Breathnach ag múineadh ansin. Eisean a bhí i mbun an Bhéarla. Bhí sé iontach. Chan téacsanna as leabhar an Bhéarla amháin a bhí a theagasc aige – ach téacsanna as leabhar na beatha. Thuig seisean an tábhacht a bhain le saol na samhlaíochta. Mhúin sé filíocht dúinn seachas fíricí. Cheadaigh seisean domh a bheith cruthaitheach."^Ibid [[Íomhá:Poem by Cathal Ó Searcaigh, Gortahork (1) - geograph.org.uk - 2436966.jpg|mion|Gort a'Choirce]] ==Londain== I ndiaidh na gairmscoile chuaigh sé go Londain, Sasana, "le taithí a chuir ar an saol – saol na gcéadfaí go speisialta. Bíonn ort na cúlbhóithre agus na cabhsaí a shiúl sula n-aimseoidh tú na sméara dubha is mó agus is milse."<ref name="Macalla" /> Léigh sé cuid mhór ag an am sin a bhuíochas sin ag gabháil do shiopaí leabhar dara láimhe Charing Cross agus do leabharlann phoiblí Londan. Bhí na [[Jack Kerouac|Beats]] ar thús cadhnaíochta – Ginsberg, Corso, Ferlinghetti, Snyder agus dar ndóighe, Kerouac. "Mheall saothar na mBeats mé. Bhí comhcheilg ar bun acu in éadan na gcionbhinsiún. Thug siad an fhilíocht amach ar an tsráid. Shaoraigh siad Bé na hÉigse ó shaol seasc, meánaicmeach na hAcadúileachta, áit a raibh sí ag fáil bháis de dhíobháil aicsean. Agus thug siad cead a cinn díthe an tsráid a shiúl. Dhúisigh na Beats an Dán. Ár nDán."^Ibid Ba i Londain a chum sé a chéad chnuasach filíochta, "Miontraigéide Chathrach".<ref>Cló Uí Chuirreáin, 1975</ref> Deir sé fosta gur chuir sé "dúspéis i ngraffiti na cathrach. Litríocht an leithris nó Éigse an Phleidhce nó Cacamas, thaitin sé liom mar go raibh sé greannmhar, graosta, dúshlánach. Shamhlófá gur cuireadh bior dhearg suas tóin na gclicheanna. Scréad dúshláine a bhí sa ghraifítí seo in éadan gach ní agus neach a bhí cúramach, coimeádach, críonna. Tuigeadh domh ag an am go gcaithfeadh friotal na filíochta a bheith chomh beo beathach leis an ghraifítí seo. Cha bheadh tairbhe ar bith teanga a úsáid a bhí chomh righin reoite le cáipéis dlí."<ref name="Macalla" /> I Londain shaothraigh sé a bheatha ag obair i dtábhairne – "The Ox and Gate", leath bealaigh idir Cricklewood agus Neasden, ceantar mór Éireannach ag an am sin. ==Ollscolaíocht== [[Íomhá:Poem by Cathal Ó Searcaigh, Gortahork (2) - geograph.org.uk - 2436969.jpg|mion|[[An Earagail]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1166085|teideal=An Earagail/Errigal Mountain|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2022-08-07}}</ref>]] Chaith sé tréimhse (1972-74) ag plé leis an Staidéar Eorpach san [[Ollscoil Luimnigh|NIHE]] i Luimneach mar a thugtaí ar Ollscoil Luimnigh. Agus é ó dheas d'fhreastail sé ar Úr-Chúirt Éigse na Máighe, scoil filíochta a bhíodh ag Cyril Ó Céirín ina theach cónaí i Mungairit ó Shamhain go Bealtaine, ag déanamh aithrise ar na cúirteanna filíochta a bhíodh sa Tuadhmumhain sa tseanam. Tá fianaise ar an fhilíocht a cuireadh os comhair na cúirte le fáil sa leabhar "Breith" (Cló na Cúirte Éigse, Mungairit, 1974) arna chur in eagar ag Cyril Ó Céirín. Le linn do Chathal a bheith ag freastal ar an NIHE bhain sé cáil amach mar léiritheoir drámaí. Ar na léirithe a stiúirigh sé bhí "Shadow of the Glen", "The Midnight Court", "Moll". Rinne sé bliain amháin de chéim i nGaeilge i [[Ollscoil na hÉireann, Má Nuad|gColáiste Phádhraig, Maigh Nuad]] (1978-79). Foilsíodh a dhara cnuasach agus é ina mhac léinn i Maigh Nuad – Tuirlingt<ref>Carbad, 1978</ref> i bpáirtíocht le [[Gabriel Rosenstock]]. Agus é i gColáiste Phádraig bhí sé mar bhall lárnach den fhoirean iomráiteach díospóireachta a bhí acu. Ar an fhoireann chlúiteach sin bhí daoine a thuill cáil mhór ina dhiaidh sin: John O'Donohue, údar Anamchara; Mary Hanafin, Aire Oideachais, Fianna Fáil; Micheál Ó hÉanaigh, Ardfheidhmeannach i gComhairle Condae Dhún na nGall. I ndiaidh do Maigh Nuad a fhágáil d'oibrigh sé mar láithreoir teilifíse ar "Aisling Gheal", clár ealaíon agus ceoil a léirigh [[Tony Mac Mahon]] do [[TG4|RTÉ]]. Ó 1981 ar leith tá Ó Searcaigh ag scríobh go lánaimseartha. Ceapadh é ina scríbhneoir cónaithe in [[Ollscoil Nua Uladh]], [[Cúil Raithin]] agus in [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] (1992–1995). Bhí a mhacasamhail de phost aige in [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Ollscoil na Gaillimhe]] sa bhliain 1996. Ceapadh é ina bhall d'[[Aosdána]] in 1996. [[Íomhá:An Bealach 'na Bhaile.jpg|mion|An Bealach 'na Bhaile]] ==Taisteal== File idirnáisiúnta atá ann a bhfuil a chuid filíochta léite aige ag féilte ealaíne ar fud an domhain. Go nuige seo tá aistriúcháin Albáinise, Béarla, Briotáinse, Catalóinise, Danmhairgise, Fraincise, Gearmáinse, Iodáilise, Neapalíse, Polainnse, Rúisise, Rómáinse, Seirbea-Chróitise, Seapáinse agus Spáinnise déanta ar a shaothar. Ó 1996 tá tréimhsí cáite aige i [[Neipeal]], áit a bhfuil mac uchtaithe aige ann, Prem Timalsina agus anois tá beirt chlainne ag Prem, mac agus iníon Prashant agus Parmita. Tugann a leabhar "[[Seal i Neipeal]]"<ref>Cló Iar-Chonnacnta, 2004</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-seal-i-neipeal.aspx|teideal=Seal i Neipeal|údar=Beo - EAGRÁN 35|dáta=MÁRTA 2004|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-09-04}}</ref> sracfhéachaintí i bhfocail, i bpictiúir agus i bhfilíocht ar an tír dhiamhair sin faoi scáth [[Sliabh Everest (Teomólungma)|Everest]]. "Tá Seal i Neipeal ar cheann de na leabhair is aoibhne agus fearr dar scríbhadh sa Ghaeilge le deich mbliana anuas. Leabhair taistil, ach leabhar smaointe agus leabhar grámhar," adúirt Alan Titley agus é ag tabhairt breith ar shaothar Uí Shearcaigh.<ref name="Titley" /> Is mar chuid den ‘Phrós Ainmnithe’ atá leabhar Uí Shearcaigh ar chúrsa na hArdteiste a tugadh isteach sa bhliain 2012<ref name=":1" /><ref name=":0" /> agus atá ann go dtí 2024 ar a laghad.<ref name=":2" /> Sa bhliain 2008 thóg an scannán, ''[[Fairytale of Kathmandu]],''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fairytale of Kathmandu|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Fairytale_of_Kathmandu&oldid=1101096804|journal=Wikipedia|date=2022-07-29|language=en}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://magill.ie/archive/another-view-fairytale-kathmandu|teideal=Another view of Fairytale in Kathmandu {{!}} Magill|údar=Emma Browne|dáta=2008|work=magill.ie|dátarochtana=2022-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905153636/https://magill.ie/archive/another-view-fairytale-kathmandu|archivedate=2022-09-05}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/poet-only-had-sex-with-small-fraction-of-men-1.697834|teideal=Poet only had sex with 'small fraction' of men|údar=Ronan McGreevy|dáta=12 Feabhra 2009|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-09-05}}</ref> aird na meán i dtaca leis an obair charthanach a bhí ar siúil ag an fhile i [[Neipeal]] agus an gaol a bhí eadar é féin agus na fir óga a raibh sé ag cabhrú leo. Dhírigh an plé ar mhíchothromaíocht chumhachta agus mar sin de.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/opinion/o-searcaigh-s-kathmandu-controversy-is-about-ethics-and-responsibility-1.892515|teideal=Ó Searcaigh's Kathmandu controversy is about ethics and responsibility|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-08-07}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/opinion/letters/controversy-over-cathal-o-searcaigh-1.905180|teideal=Controversy over Cathal Ó Searcaigh|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-08-07}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://magill.ie/archive/cathal-o-searcaighs-denial-typically-irish|teideal=Cathal O Searcaigh's denial is typically Irish {{!}} Magill|work=magill.ie|dátarochtana=2022-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220807170719/https://magill.ie/archive/cathal-o-searcaighs-denial-typically-irish|archivedate=2022-08-07}}</ref> Cáineadh lucht déanta an scannáin as míbhuntáiste a ghlacadh ar an fhile san dóigh gur cuireadh an scannán i láthair. Chuir Dermot Moore ón iris Hot Press agallamh cuimsitheach i mBéarla faoi gconspóid ar an fhile a foilsíodh i mí Feabhra 2009.<ref name="Dermod Moore">{{cite news|url=http://www.hotpress.com/features/interviews/5249364.html|teideal=The Case for the Defence|údar=Agallamh le Cathal Ó Searcaigh|work=[[Hot Press]]|first=Dermod|last=Moore|dátarochtana=2022-09-05|archivedate=2009-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318163636/http://www.hotpress.com/features/interviews/5249364.html}} (subscription only)</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hotpress.com/music/in-the-new-hot-press-cathal-o-searcaigh-makes-his-case-5249412|teideal=In the new Hot Press: Cathal Ó Searcaigh makes his case|údar=The Hot Press Newsdesk|work=Hotpress|dátarochtana=2022-09-05}}</ref> Labhair an file faoi ar RnaG,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/podcasts/2008/pc/pod-v-260308-57m40s-barrscealta.mp3|teideal=Agallamh|údar=RnaG Barrscéalta|dáta=2008|dátarochtana=2022}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://fichefocal.blogspot.com/2008/03/searcaigh-interview-agallamh-aistrichn.html|teideal=Fiche Focal ...: Ó Searcaigh Interview: Agallamh; Aistriúchán:Translation|údar=Tomaltach|dáta=2008-03-31|work=Fiche Focal ...|dátarochtana=2022-08-07}}</ref> ag dúirt go raibh aiféala air má ghoill a shaol pearsanta ar aon duine ach nach raibh aon rian den dúshaothrú ag baint lena chaidreamh leis na fir. Rinne Paddy Bushe scannán cosanta dar theideal ''The Truth About Kathmandu'' (2009).<ref name="london-times-bushe">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/ireland/article6494028.ece Kathmandu revisited to clear poet’s name]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Colin Coyle, [[The Times]], 13 Meitheamh 2009, curtha i dtaisce ar 13 D.F. 2009</ref> ==Duaiseanna agus Gradaim== *1996: Toghadh é ina bhall d'[[Aosdána]] *2000: Bronnadh Dochtúireacht oinigh sa Léann Ceilteach air ó [[Ollscoil na hÉireann|Ollscoil Náisiúnta na hÉireann]] *2000: Bronnadh [[The Irish Times]] Literature Prize ar "Ag Tnuth leis an tSolas, Dánta 1975–2000 *2007: The Ireland Fund Literary Award *2013: Mórán duaiseanna Oireachtas na Gaeilge buaite aige thar na blianta, na cinn is déanaí ar son na mbailiúchán filíochta "Aimsir Arsa" (2013) agus "An Bhé Ghlas" (2016). Dánta leis ar chúrsa na h[[Ardteistiméireacht]]a le tamall de bhlianta: "Níl Aon Ní", "Fiacha an tSolais", "Fothrach Tí i Mín na Craoibhe", "Maigdiléana", "Na Colmáin". Déantar staidéar ar a shaothar sna hOllscoileanna in Éirinn agus thar lear. ==Saothar== Bhronn Ó Searcaigh bailiúchán dá lámhscríbhiní, á chnuasach ealaíne agus a leabharlann pearsanta féin ar an Stáit. Tá cúram an deonacháin seo faoi Leabharlann Condae Dhún na nGall faoi láthair. Is minic go mbíonn ócáidí chultúrtha ar siúil ina theach cónaí i Mín A' Leá, faoi scáth an Eargail. ===Cnuasaigh filíochta=== * 1975: ''Miontraigéide Chathrach agus Dánta Eile'', Cló Uí Chuirreáin * 1978: ''Tuirlingt'' (i bpáirtíocht le Gabriel Rosenstock agus Bill Doyle, grianghrafadóir) Carbad, BÁC * 1983: ''Súile Shuibhne: grianghrafadóireacht le Rachael Giese'', (Rogha Éigse Éireann, 1983); Coiscéim, BÁC * 1987: ''Suibhne'', ainmnithe ar ghearrliosta Irish Book Awards; Coiscéim * 1991: ''An Bealach 'na Bhaile'', [[Cló Iar-Chonnacht]], Indreabhán, Co na Gaillimhe * 1996: ''Na Buachaillí Bána'', Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2000: ''Ag Tnúth leis an tSolas, 1975-2000'', Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2002: ''Caiseal na gCorr'' (grianghraif le Jan Voster) Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2005: ''Na hAingle ó Xanadú'', Arlen House, Gaillimh * 2006: ''Gúrú i gClúidíní'', ealaín le Ian Joyce) Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2011: ''An tAm Marfach ina Mairimid'' (ealaín le Ian Joyce) Arlen House, Gaillimh * 2013: ''Aimsir Ársa'' (ealaín le Ian Joyce) Arlen House, Gaillimh * 2014: ''Na Saighneáin'' (ealaín le Ian Joyce) Arlen House, Gaillimh * 2015: ''An Bhé Ghlas'', Leabhar Breac, Indreabhán ===Eagráin Dhátheangach=== * 1993: ''Homecoming / An Bealach 'na Bhaile'' (in eagar ag Gabriel Fitzmaurice), Cló Iar-Chonnacht : Bronnadh Duais an Riordánaigh ar an chnuasach seo, 1993; cuireadh athchló ar an chnuasach go minic * 1997: ''Out in the Open: in eagar ag Frank Sewell'', Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán : Ainmnithe don Aristeon European Prize for Poetry 1998 * 2006: ''By the Hearth in Mín a' Leá: aistriúcháin le Seamus Heaney agus Frank Sewell'', Arc Publications : The Poetry Society (UK) Translation Choice for 2006 * 2015: ''An Fear Glas / The Green Man, ealaín le Pauline Bewick'' (aistrithe ag Paddy Pushe, Gabriel Rosenstock agus Frank Sewell) Arlen House, Galway * 2016: ''Out of the Wilderness'' aistriúcháin le Gabriel Rosenstock) The Onslaught Press, Oxford ===Saothair Próis=== * 2004: ''Seal i Neipeal'', Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán : bronnadh Duais Piaras Béaslaí ar an leabhar taistil seo ag Oireachtas, 2004<ref name="osearcaigh2" /> * 2011: ''Pianó Mhín na bPréachán'' (úrscéal) Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2017: ''Teach an Gheafta'' (úrscéal) Leabhar Breac, Indreabhán * 2017: ''Lugh na Bua / The Deliverer'': Cathal Ó Searcaigh, Seán Ó Gaoithín, Seán Fitzgerald: The Onslaught Press, Oxford ===Drámaí=== * 2005: ''Oíche Dhrochghealaí'': dráma véarsaíochta bunaithe ar scéal Salome/Eoin Baiste, Coiscéim, BÁC * 2006: ''Mairimid Leis na Mistéirí: trí ghearrdhrámaí'', Arlen House, Gaillimh ===Saothar i mBéarla=== * 2009: ''Light on Distant Hills'', cuimhní cinn, Simon & Schuster, London * 2014: ''Soul Space'', leabhar ar chúrsaí spioradálta (foilsithe faoin ainm cleite Charles Agnes) Evertype, Cathair na Mart, Co. Mhaigh Eo ===Stair=== * 1994: ''Tulach Beaglaoich: Inné agus Inniu / Tulach Begley: Past and Present'', Glór na nGael, Fál Carragh ===Eagarthóir=== * 1997: ''An Chéad Chló'', rogha de shaothar nuafhilí, Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2013: ''The Other Tongues: an Introduction to Writing in Irish, Scots Gaelic and Scots in Ulster and Scotland'', Duillí Éireann, Béal Feirste * 2013: ''Margadh na Míol i Valparaiso / The Flea Market in Valparaiso: Rogha dánta le Gabriel Rosenstock'' (roghnaithe ag Cathal Ó Searcaigh, maraon le réamhrá i nGaeilge agus i mBéarla), Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán * 2014: ''An tAmharc Deireannach / The Last Look'', Rogha dánta le Colette Ní Ghallchóir, roghnaithe ag Cathal Ó Searcaigh, Arlen House, Gaillimh Eagarthóir ar Duillí Éireann/Irish Pages i bpáirtíocht le Chris Agee; ceann de phríomhirisí litríochta na tíre ===Ceol i gcomhar le cumadóirí éagsúla=== * 2005: ''Tearmann'', sraith de dhánta Uí Shearcaigh, cóiriú ceoil le Neil Martin, curtha i láthair an phobail den chéad uair ag Féile Ealaíne [[An Clochán (Contae na Gaillimhe)|an Chlocháin]]. An West Ocean String Quartet a tabhairt tionlacan don fhile * 2009: ''Oileán na Marbh'', liricí Uí Shearcaigh; an ceol cumtha ag Neil Martin, canta ag [[Maighread Ní Dhomhnaill]] i bpáirtíocht leis an West Ocean String Quartet); ''Ae Fond Kiss'', West Ocean Records * 2012: ''Síle an tSléibhe'', ceoldráma, an ceol cumtha ag Derek Ball, canta ag Elizabeth Hilliard, curtha i láthair an phobail den chéad uair sa Back Loft (La Catedral theatre) BÁC, Meán Fómhair 2012 * 2013: ''Rhapsody na gCrann'': focail le Cathal Ó Searcaigh, an ceol cumtha ag Ciarán agus Pól Brennan, canta ag [[Clannad]]; Clannad: ''[[Nádúr]]'', Arc Music Rinne Cathal tionscnaimh éagsúla ceoil i bpáirtíocht le [[Altan (band)|Altan]], [[Brian Kennedy (singer)|Brian Kennedy]], Diana Cannon, [[Nomos]], agus go leor ceoltóirí eile. ===Tionscnaimh Ealaíne=== * 2003: ''Trasnú'', saothar filíochta le Cathal Ó Searcaigh, taispeántas ealaíne le Maria Simonds Gooding. Foilsíodh catalóg den taispeántas (An Gailearaí, [[Gaoth Dobhair]]) * 2004: ''Luxury of a Skylight'', in éineacht le Janet Mullarney: dánta agus saothar ealaíne. Eagrán teoranta i gcása, sínithe agus uimhrithe. Foilsithe ag Edizioni Canopo, Prato, Italy * 2005: ''Dialann / Diary'', in éineacht le Barbara Lea (ealaíontóir) agus Paulette Myres-Rich (déantóir leabhar), eagrán teoranta i gcása, sínithe agus uimhrithe. Foilsithe ag Traffic Street Press, St Paul, Minnesota * 2012: ''The Green Man'', Bailiúchán de 10 liotagrafanna cruthaithe agus curtha i gcló ag Aoife McGarrigle i gCló Ceardlann na gCnoc, Co. Dhún na nGall, maraon le 10 dánta le Cathal Ó Searcaigh: eagrán teoranta i gcása, sínithe agus uimhrithe * 2004: ''The View from Bealtaine'', bunaithe ar ''Cór Úr'', dán iomráiteach de chuid Uí Shearcaigh, curtha i gcló ag Barbara Tetenbaum i gCló Ceardlann na gCnoc, Co. Dhún na nGall. Eagrán teoranta, sínithe agus uimhrithe ===Leabhair i dtaobh a shaothair=== * 2000: ''Modern Irish Poetry: A New Alhambra'', Frank Sewell, Oxford University Press * 2002: ''On the side of Light'': Aistí téacsa agus léirmheasa ar saothar filíochta Uí Shearcaigh, curtha in eagar ag James Doan & Frank Sewell, Arlen House, Gaillimh * 2005: ''Na Buachaillí Dána: Cathal Ó Searcaigh, Gabriel Rosenstock'' le Pádraig de Paor, An Clóchomhar, BÁC * 2024: ''Teanga don Tost: Micheál Ó Conghaile, Cathal Ó Searcaigh agus an Aiteacht'' le Seán Mac Risteaird, Arlen House, BÁC. ===Aistí léirmheasa ar shaothar Uí Shearcaigh=== * 1993: ''A Going Back to Sources'', léirmheas le Michael Longley ar "Homecoming / An Bealach 'na Bhaile", Poetry Ireland Review 39 * 1996: ''Cathal Ó Searcaigh: a Negotiation with Place, Community and Tradition'', Gréagóir Ó Dúill, Poetry Ireland Review 48 * 1997: ''Wrestling with Angels'', léirmheas le Sean Lysaght ar "Out in the Open" Poetry Ireland Review 55 * 1997: ''The Indelible mark of Cain: Sexual Dissonance in the Poetry of Cathal Ó Searcaigh'', Lillis Ó Laoire in "Sex, Nation and Dissent in Irish Writing", eagarthóir Eibhear Walsh, Cork University Press * 2000: ''Irish Writing in the Twentieth Century: A Reader'', David Pierce, Cork University Press * 2000: ''Cathal Ó Searcaigh and Aspects of Translation'', Nobuaki Tochigi: Éire-Ireland (Spring/Summer 2000) Vol.35 * 2000: ''Ag Tabhairt Teanga don Tost'', Lillis Ó Laoire, Réamhrá, ''Ag Tnúth leis an tSolas'': Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán, Co Galway<ref>Preface starting at page 15, {{Lua idirlín |url=https://www.cic.ie/images/uploads/docs/2_split_Ag_Tnu%CC%81th_leis_an_tSolas.pdf |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2017-03-25 |archivedate=2016-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161018220140/https://www.cic.ie/images/uploads/docs/2_split_Ag_Tnu%CC%81th_leis_an_tSolas.pdf }}</ref> * 2003: ''Between Two Languages'', Frank Sewell, ''The Cambridge Companion to Contemporary Irish Poetry'', eagarthóir Matthew Campbell: Cambridge University Press * 2005: ''Trén bFearann Breac'', plé ar fhilíocht Uí Shearcaigh, Máirín Nic Eoin, Cois Life, BÁC *2007: ''"For Isaac Rosenberg": Geoffrey Hill, Michael Longley, Cathal O'Searcaigh'', aiste le Tara Christie i ''The Oxford Handbook of British and Irish War Poetry'', curtha in eagar ag Tim Kendall, Oxford Handbooks, ISBN 9780199282661 * 2008: ''The Given Note – Traditional Music and Modern Irish Poetry'', Seán Crossan: Cambridge Scholars Publishing, Newcastle upon Tyne * 2009: ''Préamhachas an Ultachais i bhFilíocht Chathail Uí Shearcaigh'', A J Hughes, ''Filí agus Filíocht'': Éigse Cholm Cille, Doire * 2010: ''Cathal Ó Searcaigh'': aiste léirmheasa i "Scríbhneoirí faoi Chaibidil, eagarthóir Alan Titley", Cois Life, BÁC * 2010: ''Cathal Ó Searcaigh'', aiste léirmheasa le Caitríona Ní Chléirchín i "Filíocht Chomhaimseartha na Gaeilge", eagarthóir Ríona Ní Fhrighil, Cois Life, BÁC * 2015: ''A Major Voice'', léirmheas ar "Aimsir Ársa" agus "An Bhé Ghlas" le Paddy Bushe, Poetry Ireland Review 117 ===Duanairí ina bhfuil a shaothar le fáil=== Tá Ó Searcaigh ar dhuine den bheagán filí Gaeilge a bhfuil a shaothar le fáil sna mórdhuanairí de nua fhilíocht na hÉireann. Seo a leanas sampla. * 1986: ''The Bright Wave / An Tonn Gheal'', Raven Arts press * 1986: ''Filíocht Uladh'', eagarthóir Gréagóir Ó Dúill: Coiscéim, BÁC * 1991: ''The Field Day Anthology of Irish Writing: Volumes III and IV'', curtha in eagar ag Seamus Deane, Field Day * 1995: ''Modern Irish Poetry: An Anthology'', curtha in eagar ag Patrick Crotty, The Blackstaff Press, Belfast * 1996: ''Anthologie de la Poésie Irlandaise du XXe siecle'', Éditions Verdier * 1997: ''Writing the Wind: The New Celtic Poetry'', New Native Press, USA * 1998: ''The Oxford Book of Ireland'', curtha in eagar ag Patricia Craig, Oxford University Press * 1998: ''Treasury of Irish Love'', eagarthóir [[Gabriel Rosenstock]]: [[Hippocrene Books]], New York * 1999: ''The Pilot Star Elegies'', filíocht agus aistriúcháin, [[Sherod Santos]], W W Norton, New York * 1999: ''Watching the River Flow – A Century of Irish Poetry'', curtha in eagar ag Theo Dorgan, Poetry Ireland * 2000: ''The Hip Flask: Short Poems from Ireland'', curtha in eagar ag Frank Ormsby, Blackstaff Press, Béal Feirste * 2000: ''Duanaire an Chéid'', eagarthóir Gearóid Denver: Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán, Co. na Gaillimh * 2000: ''Fearann Pinn: Filíocht 1900-1990'', eagarthóir Gréagóir Ó Dúill: Coiscéim, BÁC * 2001: ''Gaolta Gairide'', eagarthóir Máirín Nic Eoin: Cois Life, BÁC * 2002: ''A Conversation Piece: Poetry and Art'', eagarthóirí Adrian Rice agus Angela Reid: Abbey Press, An Iúraigh * 2002: ''20th Century Irish Poems'', roghnaithe ag Michael Longley, Faber & Faber * 2003: ''The Blackbird's Nest: Poetry from Queen's University Belfast'', eagarthóir Frank Ormsby: [[Blackstaff Press]], Béal Feirste * 2003: ''Modern Poets of Europe: a Selection'', eagarthóirí Patricia & William Oxley: Spiny Babbler * 2004: ''Poems from the Irish'', Gabriel Fitzmaurice: Mercier Press, Cork * 2005: ''Lón Anama: Poems for Prayer from the Irish Tradition'', eagarthóir Ciarán Mac Murchaidh: Cois Life, BÁC * 2006: ''The Ulster Anthology'', eagarthóir Patricia Craig: The Blackstaff Press, Béal Feirste * 2007: ''Our Shared Japan'', eagarthóirí Irene De Angelis agus Joseph Woods: Dedalus Press, BÁC * 2008: ''The Essential Gabriel Fitzmaurice: Selected Poems and Translations'': Mercier Press, Cork * 2008: ''Filíocht Ghrá na Gaeilge / Love Poems in Irish'', eagarthóir Ciarán Mac Murchaidh: Cois Life, BÁC * 2008: ''The New North: Contemporary Poetry from Northern Ireland'', Wake Forest Press, Winston-Salem, North Carolina * 2008: ''A Fine Statement: An Irish Poet's Anthology'', curtha in eagar ag John McDonagh, Poolbeg Press, BÁC * 2010: ''The Penguin Book of Irish Poetry'', curtha in eagar ag Patrick Crotty, Penguin Books * 2010: ''An Anthology of Modern Irish Poetry'', curtha in eagar ag Wes Davies, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts * 2011: ''Voices at the World's edge: Irish Poets on Skellig Michael'', curtha in eagar ag Paddy Bushe, Dedalus Press, BÁC * 2011: ''The Willow's Whisper: Poetry from Ireland and Native America'', eagarthóirí Jill M O'Mahoney agus Mícheál Ó hAodha: Cambridge Scholars, Newcastle upon Tyne * 2014: ''If Ever You Go: A Map of Dublin in Poetry'', eagarthóirí Pat Boran agus Gerard Smyth: Dedalus Press, BÁC * 2016: ''Leabhar na hAthghabhála / Poems of Repossession'', curtha in eagar ag Louis De Paor, Bloodaxe Books, Cló Iar-Chonnacht ===Duanairí i dTeangacha Iasachta=== * 1996: ''Bollirà La Rugiada: Poesia irlandese contemporanea'' (Iodáilis): Moby Dick, Faenza * 1998: ''Das Zweimaleins Des Steins Poesie Aus Irland'', Edition die horen * 1999: ''Schönes Babylon'' (Gearmáinis), eagarthóir Gregor Laschen: DuMont Buchverlag, Köln * 2000: ''Vzdálené Tóny Naděje: Antologie Irské Poezie'' (The Distant Music of Hope) (Polainnis), Host, Brno * 2007: ''Amanairis'' (Slóivéinis), eagarthóirí Tina Mahkota agus Gabriel Rosenstock: Antologie Vilenice, Ljubljana ===Eagráin i dTeangacha Iasachta=== * 1996: ''Le Chemin du Retour / Pilleadh an Deoraí'', eagarthóir A J Hughes: La Barbacane, Bonaguil, France * 1997: ''Distreiñ d'ar Gêr / An Bealach 'na Bhaile'', eagarthóir A J Hughes: Skrid, Brittany * 1998: ''Drumul Spre Casa / Romanian Translations'', eagarthóir [[Christian Tămaş]]: Editura Ars Longa, România * 2006: ''Kathmandu – Translations into Nepali'', eagarthóir & aistritheoir, [[Yuyutsu R D Sharma]]: Nirala Publications, New Delhi ===Agallaimh leis an fhile=== * 1997: ''Ón Taobh Istigh: Agallamh le Cathal Ó Searcaigh'', Marion Kelly: Macalla, NUI Gaillimh * 2002: ''In the Chair: Interviews with Poets from the North of Ireland'' curtha in eagar ag John Brown, Salmon Publishing, Co. an Chláir * 2010: ''Close to the Next Moment: Interviews from a Changing Ireland'' curtha in eagar ag Jody Allen Randolph, Carcanet Press, Manchester ==Tagairtí== {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://beo.ie/index.php?page=archive_content&archive_id=662 Agallamh leis an tSearcach ar Beo.ie i Meán Fómhair 2002]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.irishwriters-online.com/cathalosearcaigh.html Próifíl an tSearcaigh ag ''Irish Writers Online''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016223603/http://www.irishwriters-online.com/cathalosearcaigh.html |date=2007-10-16 }} * [http://www.beo.ie/?page=agallamh_beo&content_id=907 Agallamh leis an Searcach faoin scannán conspóideach, ''Fairytale of Kathmandu''] {{DEFAULTSORT:Searcaigh, Cathal O}} [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Litríocht taistil na Gaeilge]] [[Catagóir:Litríocht taistil Éireannach]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1956]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Fir aeracha]] sb2p59i81lm7kpzeiyho2banq5f1y4h 0 7466 1331246 1330628 2026-11-02T03:03:12Z Stephan1000000 39047 814 1331246 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse|num_seasons=38|num_episodes=814}} Is é '''''The Simpsons''''' an tsraith [[Beochan|bheoite]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Mheiriceánach]] is fadsaolaí riamh. Baineann sé le saol na Simpsons, teaghlach Meiriceánach a chónaíonn in Springfield, baile sna Stáit Aontaithe. Craoladh an chéad eipeasóid ar [[17 Nollaig]] [[1989]] ar [[Gréasán teilifíse|ghréasán]] [[Fox Broadcasting Company|Fox]]. Ó shin, tá breis agus [[Liosta eipeasóidí The Simpsons|654 eipeasóid]] craolta. Tá an tsraith an-cáiliúil ar fud an domhain agus glacann a lán [[Liosta de na aoi-réaltaí The Simpsons|daoine cáiliúla]] páirt mar aoi-réaltaí. Meastar gurb é ''The Simpsons'' ceann de na sraitheanna is mó éilimh i stair na teilifíse. Tá clú ar an stíl ait ealaíne atá ann: bíonn craiceann buí agus súile móra ar na carachtair, agus ceithre mhéar ar a lámha. == Plota == Cúigear atá i dteaghlach na Simpsons, .i. [[Homer Simpson|Homer]], a bhean chéile [[Marge Simpson|Marge]], agus a gclann, [[Bart Simpson|Bart]], [[Lisa Simpson|Lisa]] agus [[Maggie Simpson|Maggie]]. Tá cónaí orthu ag [[742 Evergreen Terrace]] i mbaile [[Springfield]] i SAM (ní luaitear stát leis). ==Eipeasóidí== {{féach freisin|Liosta eipeasóidí The Simpsons}} == Stair == [[Íomhá:TS-Simpsons.jpg|float|deas|200px|mionsamhail|Ceist léamhthuisceana as scrúdú [[Gaeilge]] an [[Teastas Sóisearach|Teastais Shóisearaigh]], (Bonnleibhéal, 2000): Tá ''The Simpsons'' an-tábhachtach sa [[popchultúr|phopchultúr]] ar fud an domhain, go háirithe i measc an aosa óig.]] Chruthaigh [[Matt Groening]] an clár sa bhliain 1987 nuair a iarradh air sraith [[Cartún|chartún]] gearr a scríobh do ''The Tracy Ullman Show'' a chraolfaí ag tús agus deireadh na sosanna fógraí. Bhunaigh Groening na carachtair ar a mhuintir féin. Craoladh an chéad chartún ar 19 Aibreán 1987. Rinneadh 48 gceann de na cartúin seo san iomlán. Sa bhliain 1989, lorg Fox séasúr de thrí heipeasóid déag, leathuair an chloig an ceann. Craoladh an chéad eipeasóid, ''[[Simpsons Roasting on an Open Fire]]'', ar 17 Nollaig 1989. Bhí móreileamh air láithreach bonn. B'aoir é ar shaol an lae inniu sna Stáit Aontaithe, agus é mar fhritéis don ''[[sitcom]]'' teaghlaigh tipiciúil Meiriceánach. == Aisteoirí gutha == {|class="wikitable" |- !colspan=6|Príomhaisteoirí |- |align=center| [[File:Dan Castellaneta cropped.jpg|150x150px]] |align=center| [[File:Julie Kavner.jpg|150x150px]] |align=center| [[File:Nancy Cartwright.jpg|150x150px|upright]] |align=center| [[File:Yeardley Smith 2012.png|150x150px]] |align=center| [[File:Hankazaria05.jpg|150x150px|upright]] |align=center| [[File:Harry Shearer at RT4.jpg|150x150px]] |- style="text-align:center;" |style="width:16%;"| [[Dan Castellaneta]] |style="width:16%;"| [[Julie Kavner]] |style="width:16%;"| [[Nancy Cartwright]] |style="width:16%;"| [[Yeardley Smith]] |style="width:16%;"| [[Hank Azaria]] |style="width:16%;"| [[Harry Shearer]] |- |width=16%| [[Homer Simpson|Homer]], [[Abe Simpson|Grampa]], [[Barney Gumble|Barney]], [[Krusty the Clown|Krusty]], [[Groundskeeper Willie]], [[Mayor Quimby]], [[Hans Moleman]] agus eile. |width=16%| [[Marge Simpson|Marge]], [[Patty Bouvier]] agus [[Selma Bouvier]] |width=16%| [[Bart Simpson|Bart]], [[Nelson Muntz|Nelson]], [[Ralph Wiggum|Ralph]], [[Todd Flanders]], agus eile. |width=16%| [[Lisa Simpson|Lisa]] |width=16%| [[Moe Szyslak|Moe]], [[Chief Wiggum]], [[Apu Nahasapeemapetilon|Apu]], [[Comic Book Guy]], [[Lenny and Carl|Carl]], [[Cletus Spuckler|Cletus]], [[Professor Frink]], [[Dr. Nick]] agus eile |width=16%| [[Mr. Burns]], [[Waylon Smithers|Smithers]], [[Ned Flanders]], [[Reverend Lovejoy]], [[Kent Brockman]], [[Dr. Hibbert]], [[Lenny and Carl|Lenny]], [[Principal Skinner]], [[Otto Mann|Otto]], [[Rainier Wolfcastle]] agus eile. |} == Naisc sheachtracha == * {{deilbhín en}} [http://www.thesimpsons.com/ Suíomh oifigiúil] * {{deilbhín en}} [http://www.snpp.com/ The Simpsons Archive] == Tagairtí == {{Reflist}} {{The Simpsons}} {{DEFAULTSORT:Simpsons, The}} [[Catagóir:The Simpsons]] [[Catagóir:Cláir Ghrinn]] [[Catagóir:Cláir Fox]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1989]] aecjc3oqqiu63ukos6irqehdbbrm1fo 10 7902 1331200 1327291 2026-11-01T21:00:47Z Conradder 34685 +Hirakawa 1331200 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Foirne Foirmle a hAon |title = Foirne [[Foirmle a hAon]] |bodyclass = plainlist |belowstyle = text-align:center; |list1 = {{color|#000000|Foirne agus tiománaithe don [[Séasúr Foirmle a hAon 2026]]}} | list2 = {{#invoke:Navbox with columns|navbox | child | colstyle = text-align: center; | colwidth = 16.6% | col1header = [[Alpine F1 Team|<span style="color:#FFFFFF;">Alpine</span>]]-[[Mercedes AMG High Performance Powertrains|<span style="color:#FFFFFF;">Mercedes</span>]] | col1headerstyle = background:#0064BF; color:#FFFFFF; {{box-shadow border|a|#F096C8|1px}} | col2header = [[Aston Martin i bhFoirmle a hAon|<span style="color:#FFFFFF;">Aston Martin Aramco</span>]]-[[Honda i bhFoirmle a hAon|<span style="color:#FFFFFF;">Honda</span>]] | col2headerstyle = background:#004940; color:#FFFFFF; {{box-shadow border|a|#CEDC00|1px}} | col3header = [[Audi i bhFoirmle a hAon|<span style="color:#FFFFFF;">Audi</span>]] | col3headerstyle = background: black; color: #000000; {{box-shadow border|a|#00FF00|1px}} | col4header = [[Cadillic i bhFoirmle a hAon|<span style="color:#FFFFFF;">Cadillic</span>]]{{color|#FFFFFF|-}}[[Scuderia Ferrari|<span style="color:white;">Ferrari</span>]] | col4headerstyle = background:black; color:#000000; {{box-shadow border|a|#DA291C|1px}} | col5header = [[Scuderia Ferrari|<span style="color:#FFFFFF;">Ferrari</span>]] | col5headerstyle = background:#D40000; color:#FFFFFF; {{box-shadow border|a|#000000|1px}} | col1 = * 10. [[Pierre Gasly]] {{bratach|France}} * 43. [[Franco Colapinto]] {{bratach|Argentina}} | col2 = * 14. [[Fernando Alonso]] {{bratach|Spain}} * 18. [[Lance Stroll]] {{bratach|Canada}} | col3 = * 5. [[Gabriel Bortoleto]] {{bratach|Brazil}} * 27. [[Nico Hülkenberg]] {{bratach|Germany}} | col4 = * 11. [[Sergio Pérez]] {{bratach|Mexico}} * 77. [[Valtteri Bottas]] {{bratach|Finland}} | col5 = * 16. [[Charles Leclerc]] {{bratach|Monaco}} * 44. [[Lewis Hamilton]] {{bratach|UK}} }} | list3 = {{#invoke:Navbox with columns|navbox | child | colstyle = text-align: center; | colwidth = 16.6% | col1header = [[Haas F1 Team|<span style="color:#FFFFFF;">Haas</span>]]{{color|#FFFFFF|-}}[[Scuderia Ferrari|<span style="color:white;">Ferrari</span>]] | col1headerstyle = background:black; color:#000000; {{box-shadow border|a|#DA291C|1px}} | col2header = [[McLaren|<span style="color:#000000;">McLaren</span>]]-[[Mercedes AMG High Performance Powertrains|<span style="color:#000000;">Mercedes</span>]] | col2headerstyle = background:#FF9800; color:#000000; {{box-shadow border|a|#000000|1px}} | col3header = [[Mercedes-Benz i bhFoirmle a hAon|<span style="color:#000000;">Mercedes</span>]] | col3headerstyle = background: #CCCCCC; color: #000000; {{box-shadow border|a|#12E4DB|1px}} | col4header = [[Racing Bulls|<span style="color:white;">Racing Bulls</span>]]-[[Red Bull Powertrains|<span style="color:white;">Red Bull Ford</span>]] | col4headerstyle = background:blue; color:#FFFFFF; {{box-shadow border|a|red|1px}} | col5header = [[Red Bull Racing|<span style="color:#FFFFFF;">Red Bull Racing</span>]]-[[Red Bull Powertrains|<span style="color:#FFFFFF;">Red Bull Ford</span>]] | col5headerstyle = background:#000040; color:#FFFFFF; {{box-shadow border|a|#E2071F|1px}} | col6header = [[Williams Grand Prix Engineering|<span style="color:#FFFFFF;">Williams</span>]]-[[Mercedes AMG High Performance Powertrains|<span style="color:#FFFFFF;">Mercedes</span>]] | col6headerstyle = background:#041E42; color: #FFFFFF; {{box-shadow border|a|#00A0DE|1px}} | col1 = * 31. [[Esteban Ocon]] {{bratach|France}} * 50. [[Ryo Hirakawa]] {{bratach|Japan}} * 87. [[Oliver Bearman]] {{bratach|UK}} | col2 = * 1. [[Lando Norris]] {{bratach|UK}} * 81. [[Oscar Piastri]] {{bratach|Australia}} | col3 = * 12. [[Andrea Kimi Antonelli]] {{bratach|Italy}} * 63. [[George Russell]] {{bratach|UK}} | col4 = * 22. [[Yuki Tsunoda]] {{bratach|Japan}} * 30. [[Liam Lawson]] {{bratach|New Zealand}} * 41. [[Arvid Lindblad]] {{bratach|UK}} | col5 = * 3. [[Max Verstappen]] {{bratach|Netherlands}} * 6. [[Isack Hadjar]] {{bratach|France}} * 30. [[Liam Lawson]] {{bratach|New Zealand}} | col6 = * 23. [[Alex Albon|Alexander Albon]] {{bratach|Thailand}} * 55. [[Carlos Sainz Jr.]] {{bratach|Spain}} }} }} </div></div><noinclude> {{Cómhaoin|Template:Formula One teams|Teimpléad:Foirne Foirmle a hAon}} [[Catagóir:Foirmle a hAon]] [[Catagóir:Teimpléid]] [[Catagóir: Boscaí Nascleanúint Foirmle a hAon]] </noinclude> 2qm5yi5rn9tdhhi7powqcr10ft6crmz 0 9402 1331209 1262180 2026-11-01T23:02:12Z ~2026-58214-42 78484 1331209 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Poblacht na hÉireann|Éireannach]] is ea '''Máire Ní Áirne,''' nó '''''Mary Harney''''' de ghnáth (a rugadh ar an [[11 Márta]] [[1953]] i m[[Béal Átha na Sluaighe]], [[Contae na Gaillimhe]]). Ba [[Teachta Dála]] í, agus bhí sí ina [[Tánaiste]] ó [[26 Meitheamh]], [[1997]] go dtí an [[13 Meán Fómhair]], [[2006]]. Bhí sí ina ceannaire ar an b[[An Páirtí Daonlathach|Páirtí Daonlathach]] idir [[1993]] agus [[2006]]. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar Theas|Polaiteoirí i mBÁC Thiar Theas]] * [[Baile Átha Cliath Thiar Theas (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar Theas]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] {{Tánaistithe na hÉireann}} {{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Harney, Mary}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill den 14ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Tánaistí na hÉireann]] [[Catagóir:Teachtaí Dála mná]] nfajmnj2zfnbgriwxdcpdb06odwnh9a 0 16161 1331214 1262766 2026-11-01T23:36:29Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331214 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} [[Teanga (cumarsáid)|Teanga]] [[An Ghearmáinis|Gearmáinice]] nó [[canúint]], de chuid an [[Bhéarla]] nó na h[[An Albainis|Albainise]], í an '''Ultais''' (''Ulster-Scots'', ''Ulstèr-Scotch''; ainmneacha eile a fheictear ar na meáin Ghaeilge is ea iad '''Albainis Uladh''' agus an '''Ullainnis''') a labhraítear go príomha i gceantair thuaithe in oirthuaisceart an [[Contae an Dúin|Dúin]], i g[[Contae Aontroma]], in oirthear [[Contae Dhoire|Chontae Dhoire]] agus in oirthear [[Contae Dhún na nGall|Dhún na nGall]]. Is léir go bhfuil an t-ainm "Ultais" bunaithe ar an ainm "''Ullans''" (a chum an polaiteoir [[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtach]] [[Ian Adamson]] sna [[1980idí]]. Tugann cainteoirí traidisiúnta "''Scotch''" ar a gcanúint. [[Íomhá:Looking for the "Cludgies"^ - geograph.org.uk - 637820.jpg|mion|clé|comhartha ]] == Pobal == [[Íomhá:Multilingual sign Department Culture Leisure Arts Northern Ireland.jpg|mion|clé|comhartha]] [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (64).JPG|clé|mion|Bolscaireacht]] 30,449 duine a mhaígh sa daonáireamh 2021 go labhraíonn siad Ultais gach lá – 1.66% de dhaonra Thuaisceart Éireann.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-language.pdf|teideal=Census|údar=nisra.gov.uk|dáta=2021|dátarochtana=2023}}</ref> 10,409 duine a mhaígh gur labhair siad Ultais go seachtainiúil agus 17,811 a dúirt gur labhair siad níos lú ná sin í.Den 61,032 duine os cionn trí bliana a dúirt go bhfuil Ultais acu dúirt 2,363 nár labhair siad in aon chor í. I dtoghcheantar [[Comhairle Buirge Chósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte|Chósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte]] a bhí an líon agus an céatadán is mó daoine a dúirt gur labhair siad Ultais gach lá. 6,390 duine sa cheantar sin, nó 4.66%, a dúirt gur cainteoirí laethúla Ultaise iad. I g[[Doire|Cathair Dhoire]] agus [[An Srath Bán]] a bhí an céatadán is lú cainteoirí laethúla Ultaise –0.77%, nó 1,143 duine.<ref name=":0" />[[Íomhá:Ulster-Scots speakers in the 2011 census in Northern Ireland.png|clé|mion|30,449 duine a mhaígh sa daonáireamh 2021 go labhraíonn siad Ultais gach lá –]] [[Íomhá:English dialects in Ulster contrast including Drum.png|clé|mion|I dtoghcheantar Chósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte a bhí an líon agus an céatadán is mó daoine a dúirt gur labhair siad Ultais gach lá.]] == Stádas == Is cineál nó leagan réigiúnach den [[An Albainis|Albainis]] í an Ultais agus sainmhínítear í i reachtaíocht feidhmithe [[Comhaontú Bhéal Feirste|Chomhaontú Bhéal Feirste]] (Aoine an Chéasta) mar “an cineál Albainise a fhaightear i gcodanna de Thuaisceart Éireann agus i nDún na nGall”. Inniu tá traidisiún teangeolaíoch ann, traidisiún béil den chuid is mó – canúint de chuid na hAlbainise a bhíonn á labhairt ag Caitlicigh agus Protastúnaigh, ag daoine amach san aois den chuid is mó, i gceantar beag tíreolaíochta ar chósta Aontroma.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-fios-don-roinn-pobal-an-bhfuil-ultais-ag-paineal-saineolaithe-a-dullmhaigh-straiteis-don-ultais/|teideal=Ní fios don Roinn Pobal an bhfuil Ultais ag painéal saineolaithe a d’ullmhaigh straitéis don Ultais|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=9 Lúnasa 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-08-09}}</ref> Aithníonn [[an Biúró Eorpach um Theangacha Neamhfhorleathana]] Albainis na hAlban agus an Ultais araon mar theangacha mionlaigh. Fuair an dá leagan den Albainis a lán focal ar iasacht ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]], ach is léir nach [[teangacha Gaelacha]] iad. De réir taighde a rinne Derrick McClure i 1995 agus Caroline Macafee i 1997, is focail [[Teangacha Ceilteacha|Cheilteacha]] iad 0.8% de na focail san Albainis (d'fhéadfadh an figiúr seo a bheith rud beag ní b'airde i gcás na hUltaise). In 2020 a cuireadh tús leis an obair ar an straitéis don Ultais agus ar an straitéis don Ghaeilge a gealladh faoin socrú ''New Decade, New Approach''.<ref name=":1" /> Foilsíodh na moltaí ar shuíomh na Roinne Pobal sa bhliain 2022; ''[https://www.communities-ni.gov.uk/publications/ulster-scots-language-heritage-and-culture-strategy-expert-advisory-panel-recommendation-report Ettlins fur the Ulster-Scotch plon fur oor leid, heirskip an cultur – Report o the Expert Adwisory Fivesome].''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.communities-ni.gov.uk/publications/ulster-scots-language-heritage-and-culture-strategy-expert-advisory-panel-recommendation-report|teideal=Ulster-Scots Language, Heritage and Culture Strategy Expert Advisory Panel Recommendation Report {{!}} Department for Communities|dáta=2022-02-16|language=en|work=Communities|dátarochtana=2023-08-09}}</ref> Mhol an painéal comhairleoirí gurb é an réimse a bheadh ag an Choimisinéir Ultaise ná “an teanga, an oidhreacht agus an cultúr” seachas “an teanga, na healaíona agus an litríocht”. Mar sin tugadh tús áite do chultúr grúpa eitneach ar leith seachas do chaomhnú agus cur chun cinn na hUltaise féin, agus 'grúpa eitneach' é lucht na hUltaise.<ref name=":1" /> [[Íomhá:Ulster Irish vowel chart.png|mion|clé|'''gutaí''']] == Stair == [[Íomhá:Ulster Scots sham thistle icon.png|mion|clé]] De ghnáth aithnítear cúig chanúint san Albainis, .i. Albainis Lárnach, Albainis an Tuaiscirt (a dtugtar "Doric" uirthi in amanna), Albainis na nOileán ([[Inse Orc]] agus [[Inse Shealtainn|Sealtainn]]), Albainis an Deiscirt, agus Albainis Uladh nó an Ultais. Is í Albainis Lárnach an chanúint a úsáideann dhá thrian de na cainteoirí. Scríobh an chuid is mó de na mór[[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] Albainise sa chanúint seo fosta, mar shampla, Allan Ramsay, Robert Fergusson, [[Raibeart Burns|Robert Burns]], agus [[Robert Louis Stevenson|R. L. Stevenson]]. Tá cás i bhfad níos láidre ag Albainis na nOileán agus Albainis an Tuaiscirt a bheith aitheanta mar theangacha ar leith ná atá ag Albainis Uladh. Má ghlactar leis an Ultais mar theanga ar leith, is féidir a rá gur teanga Gearmáinice atá ann, cosúil leis an mBéarla, [[an Ollainnis]], [[an Ghearmáinis]] agus na teangacha [[Lochlannaigh|Lochlannacha]]. Mar sin, tá sí cosúil leo ar go leor bealaí. Bhí an Albainis á labhairt i gcúirt Ríocht na hAlban ón [[14ú haois]] go dtí an [[17ú haois]] (ba é [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]] an rí deireanach a raibh blas [[Albain|Albanach]] aige). Tháinig an teanga go h[[Éire|Éirinn]] in aimsir na b[[Plandáil Uladh|Plandálacha]], ach tháinig an grúpa is mó le linn na 1690idí, am a raibh gorta in Albain. == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20181224221612/https://www.ulsterscotsagency.com/%20 The Ulster-Scots Agency (''Tha Boord o Ulstèr-Scotch'')] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ultais, An}} [[Catagóir:Ultais| ]] [[Catagóir:An Albainis]] [[Catagóir:Teangacha Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Teangacha na hÉireann]] 25q75lm0j1ppl08eztddjdysqge2pnw 0 16384 1331171 1319313 2026-11-01T18:49:35Z LametinoWiki 23199 1331171 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Polaitíocht|polaiteoir]] é '''Donnchadh Mac Fhionnlaoich'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/find|teideal=Find a Debate – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=2021-07-22|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2021-08-04|archivedate=2009-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217045724/http://debates.oireachtas.ie/DDebate.aspx?F=DAL20050623.xml&Node=H10-1}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.coimisineir.ie/index.php?page=news&n|teideal=Baile|údar=An Coimisinéir Teanga|language=ga|work=www.coimisineir.ie|dátarochtana=2021-08-04}} </ref> nó '''''Dinny McGinley''''' mar is fearr aithne air as [[Béarla]] (rugadh [[27 Aibreán]], [[1945]] i n[[Gaoth Dobhair]], [[Co. Dhún na nGall]]) atá ina [[Theachta Dála]] agus ina Aire Stáit Gaeltachta. Is ball é den pháirtí polaitíochta [[Fine Gael]]. == Cúlra == Rugadh Mac Fhionnlaoich i nGaoth Dobhair, áit ina bhfuil cónaí air go fóill. Fuair sé a chuid oideachais dara leibhéal i gColáiste Íosagáin, [[Baile Bhúirne]], Co. Chorcaí; [[Coláiste Phádraig, Droim Conrach]]; agus [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]], áit ar bhain sé céim BA amach. D'oibrigh sé mar mhúinteoir bunscoile sula ndeachaigh sé leis an b[[polaitíocht]]. Bhí an post deireanach múinteoireachta aige i mbunscoil áitiúil i nGaoth Dobhair, Scoil Chonaill, An Bun Beag, áit ar chaith sé roinnt blianta ag feidhmiú mar phríomhoide. == Saol Polaitíochta == Toghadh Mac Fhionnlaoich den chéad uair go [[Dáil Éireann]] le linn an olltoghcháin i mí Feabhra, 1982. Bhí réimse leathan freagrachtaí air agus é ar bhinse tosaigh [[Fine Gael|Fhine Gael]]: urlabharaí ar son Cúrsaí Óige (1987-88); An Ghaeltacht (1988-91); An Ghaeltacht agus Leas Imirceach (1991-94); Cúrsaí Óige (1994); Ealaíona, Oidhreacht, an Ghaeltacht agus na hOileáin (2001-02); Cosaint (2002-04); agus Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta (2004-07). Ceapadh é mar Aire Stáit sa Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta i mí an Mhárta 2011, tar éis d'Fhine Gael comhrialtas a bhunú le Páirtí an Lucht Oibre. Bhí Mac Fhionnlaoich ina Chathaoirleach ar an gComhchoiste don Ghaeilge idir 1995 agus 1997. Is iarbhall é den Chomhchoiste Cúrsaí Sóisialacha agus Mionghnó agus tá sé ina bhall de Thionól Parlaiminte na Breataine agus na hÉireann ó bhí 1993 ann. D'fhógair sé i mí an Mheithimh 2006 go mbeadh sé ag éirí as an bpolaitíocht ag Olltoghchán 2007, ach d'athraigh sé an cinneadh seo i mí Feabhra 2007 mar gur mheas sé go mbeadh seans níos fearr aigesean an dáilcheantar a chosaint ar son Fhine Gael ná mar a bheadh ag iarrthóir nua. D'éirigh leis an suíochán a bhaint in athuair san Olltoghchán i mí na Bealtaine 2007. Chuaigh sé ar scor san [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Fionnlaoich, Donnchadh Mac}} [[Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach]] [[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1945]] [[Catagóir:Baill de Fhine Gael]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair]] 3rt06gtlze0npj38h45d9bqq9fsg9m8 0 26750 1331176 1204788 2026-11-01T19:21:24Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331176 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Occupations related to mathematics, WPA poster, ca. 1938.jpg|mion]] Duine a thomhaiseann rioscaí agus táillí árachais is ea '''achtúire.''' Déanann sé scrúdú ar an tionchar atá ag rioscaí agus ag neamhchinnteachtaí ar chúrsaí airgid.<ref name="FB">{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/acht%FAire|title=An Foclóir Beag: achtúire|editor=[[Niall Ó Dónaill]] agus [[Pádraig Ua Maoileoin]], eag.|year=1991|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857913644|access-date=2023-05-05|language=ga|work=Teanglann.ie}}</ref> Úsáidtear mata casta chun samhail a dhéanamh ar rioscaí éagsúla. [[Íomhá:Aaa logo regular small.png|mion]] Chun cáil a bhaint amach mar achtúire, caithfear ardchaighdeáin a bheith ag iarrthóirí sa mhata.<ref>{{Lua idirlín |url=http://web.actuaries.ie/Careers_Education/HowtobecomeanActuary/HowActuary.htm |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2009-12-22 |archivedate=2010-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107192837/http://web.actuaries.ie/Careers_Education/HowtobecomeanActuary/HowActuary.htm }}</ref> Bíonn ar daltaí 9 scrúdú croí-theicniúla (CT) a dhéanamh chomh maith le 3 scrúdú croí-feidhmiúcháin (CA "Core Applicational"), 2 scrúdú speisialtóir teicniúla (ST) ar a laghad agus scrúdú feidhmiúcháin speisialtóra (SA "Specialist Applications") amháin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.actuaries.org.uk/students/exam_subjects|teideal=The profession|údar=actuaries.org.uk|dátarochtana=2009-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106080852/http://www.actuaries.org.uk/students/exam_subjects|archivedate=2010-01-06}}</ref> Bíonn siad ar siúl faoi dhó gach bliain, agus is í [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath]] suíomh na scrúduithe in Éirinn. [[Íomhá:Actuaries Institute Logo.png|mion]] == Cineál disciplín == Bíonn achtúire ag obair in [[árachas]] (gach saghas), [[infheistíocht]], [[airgeadas]], [[pinsean|pinsin]] agus [[blianacht]]. Tá poist le fáil d'achtúirí san oideachas freisin dá mbeidís cáilithe. Sna disciplíní thuas, bíonn ar achtúirí déileáil le raon leathan ábhar ó ghnáthárachas (mar shampla don duine, teach nó carr) go árachas neamhghnách (mar shampla [[sceimhlitheoireacht]] nó tubaistí nádúrtha). Chomh maith leis sin, feictear achtúirí sna cúirteanna chun fianaise shaineolach a chur ós chóir na gcúirteanna. [[Íomhá:Associate of the Society of Actuaries.pdf|mion|Society of Actuaries]] == Staidéar achtúire in Éirinn == Cé gur féidir na scrúdaithe achtúire a tógáil díreach, tá cúpla céim achtúire le fáil. Is féidir díolúine ó na scrúdaithe proifisiúnta a fháil ó na coláistí seo a leanas: [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|Ollsco]]<ref name=":0" />[[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|il Chathair Bhaile Átha Cliath]], [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]], [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]], [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]], [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh]]. Is féidir díolúine a fháil ó na céad 8 ábhar 'CT', agus an ábhar CA1 agus tú ag staidéar i [[COBÁC]], tá líon difriúil le fáil i ngach coláiste eile. Tá iarchéim ar fáil ó [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath]] freisin áfach chun díolúine a fháil ó na hábhar CA1 agus CA3.<ref name=":0" /> == Tíortha eile == Tá neart cumann achtúire éagsúil timpeall an domhain. Is poist mór é seo ar fud na cruinne. Tá an "Society of Actuaries" sna Stáit Aontaithe,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.soa.org/|teideal=SOA|údar=soa.org|work=www.soa.org|dátarochtana=2023-12-03}}</ref> an "Actuarial Society of India" san Índ, an "Actuarial Society of South Africa" san Aifric Theas, agus neart cinn eile. Tá an struchtúir cosúil leis an ceann in Éirinn nó sa Ríocht Aontaithe, ach ag an am céanna difriúil. Go forleathan, tá na scrúduithe bunaithe ar cinn anseo, agus sna Stáit Aontaithe. Tá a thuilleadh eolais ar shuíomh Achtúire na tíre éagsúil. == Nasc == * http://web.actuaries.ie/ * https://web.archive.org/web/20120717024200/http://www.actuaries.org.uk/ == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Árachas]] [[Catagóir:Gairmeacha]] [[Catagóir:Matamaiticeoirí]] [[Catagóir:Eolaíocht achtúireach]] ro489k7ahefr2oosaz1gklnopspzfl6 0 27612 1331160 1294141 2026-11-01T18:11:42Z LametinoWiki 23199 1331160 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus [[Teachta Dála|TD]] de chuid [[Fianna Fáil]] é '''Liam Ó Deághaidh''', nó '''''Willie O'Dea''''' as [[An Béarla|Béarla]], (a rugadh ar [[1 Samhain|1 de Mhí na Samhna]] [[1952]]). [[Teachta Dála]] é do [[Cathair Luimnigh|Chathair Luimnigh]].<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.oireachtas.ie/members-hist/default.asp?housetype=0&HouseNum=30&MemberID=854&ConstID=131 |teideal="Mr. Willie O'Dea". Bunachar Bhall an Oireachtais. Faighte ar an 10 Deireadh Fómhair 2009 |dátarochtana=2010-02-19 |archivedate=2018-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180505033055/http://www.oireachtas.ie/members-hist/default.asp?housetype=0&HouseNum=30&MemberID=854&ConstID=131 }}</ref> Ghlac sé ról an aire cosanta ó Mheán Fómhair na bliana [[2004]] go dtí an 18 lá Feabhra 2010, nuair a d'éirigh sé as i ngeall ar chonspóid a bhain le cás clúmhillte agus mionn éithigh a bheith curtha ina leith.<ref>[http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2010/0218/breaking13.html "Willie O'Dea resigns as Minister for Defence". The Irish Times. 18 Feabhra 2010. Faighte ar an 18 Feabhra 2010]</ref> Sheas Ó Deághaidh in [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]], agus d'éirigh leis ann le 27.8% de na vótaí céad rogha. == Féach freisin == * [[Cathair Luimnigh (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Cathair Luimnigh (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gCathair Luimnigh]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}}{{DEFAULTSORT:O'Dea, Willie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Luimneach]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Cathair Luimnigh (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] qitn45p44k14q2hr76t8a9dnjhrua0m 1331161 1331160 2026-11-01T18:11:52Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Willie O'Dea]] go [[Liam Ó Deághaidh]] 1331160 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus [[Teachta Dála|TD]] de chuid [[Fianna Fáil]] é '''Liam Ó Deághaidh''', nó '''''Willie O'Dea''''' as [[An Béarla|Béarla]], (a rugadh ar [[1 Samhain|1 de Mhí na Samhna]] [[1952]]). [[Teachta Dála]] é do [[Cathair Luimnigh|Chathair Luimnigh]].<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.oireachtas.ie/members-hist/default.asp?housetype=0&HouseNum=30&MemberID=854&ConstID=131 |teideal="Mr. Willie O'Dea". Bunachar Bhall an Oireachtais. Faighte ar an 10 Deireadh Fómhair 2009 |dátarochtana=2010-02-19 |archivedate=2018-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180505033055/http://www.oireachtas.ie/members-hist/default.asp?housetype=0&HouseNum=30&MemberID=854&ConstID=131 }}</ref> Ghlac sé ról an aire cosanta ó Mheán Fómhair na bliana [[2004]] go dtí an 18 lá Feabhra 2010, nuair a d'éirigh sé as i ngeall ar chonspóid a bhain le cás clúmhillte agus mionn éithigh a bheith curtha ina leith.<ref>[http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2010/0218/breaking13.html "Willie O'Dea resigns as Minister for Defence". The Irish Times. 18 Feabhra 2010. Faighte ar an 18 Feabhra 2010]</ref> Sheas Ó Deághaidh in [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]], agus d'éirigh leis ann le 27.8% de na vótaí céad rogha. == Féach freisin == * [[Cathair Luimnigh (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Cathair Luimnigh (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gCathair Luimnigh]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}}{{DEFAULTSORT:O'Dea, Willie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1952]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Luimneach]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Cathair Luimnigh (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] qitn45p44k14q2hr76t8a9dnjhrua0m 0 27838 1331219 1195265 2026-11-02T00:01:30Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331219 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Cathair bhardais san Cholóim is ea '''Andes''', atá lonnaithe san fhoréigiún 'Suroeste Antioqueño' (Gaeilge: Antioquia Thiar Theas) den Roinn 'Antioquia'. Tá teorainn aici sa tuaisceart leis na bardais [[Betania (Antioquia)|Betania]], [[Hispania (Antioquia)|Hispania]] agus [[Pueblo Ríco]], san oirthear leis na bardais [[Jardín (Antioquia)|Jardín]] agus [[Jericó (Antioquia)|Jerichó]], sa deisceart leis an Roinn [[Risaralda]] agus san iarthar leis na Ranna [[Chocó]] agus [[Risaralda]]. Tá Andes suite 126 km ó chathair [[Medellín|Mhedellin]], príomhchathair na roinn [[Antioquia (Roinn)|Antioquia]] agus tá achar 444 ciliméadar cearnach aici. Tá cáil ar 'Andes' mar áit bhreithe Gonzalo Arango, a bhí ina an scríbhneoir, fealsúnaí agus iriseoir, agus bunaitheoir 'Nadaísmo', gluaiseacht liteartha Cholómach. == Naisc sheachtracha == * [http://www.andes-antioquia.gov.co/ Web Oficial de Andes] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://planeacion.gobant.gov.co/antioquia/mapas_veredales/andes.jpg Mapa de la Gobernación de Antioquia del municipio de Andes, sus corregimientos y veredas]{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.concejomunicipiodeandes.es.tl/Concejales.htm Pagina oficial del honorable concejo del municipio de andes] [[Catagóir:Bardasachtaí Antioquia]] [[Catagóir:Antioquia]] [[Catagóir:An Cholóim]] tkczkmnunmmqzhv20bvb7ee1xceiutc 0 31921 1331252 1306393 2026-11-02T03:40:53Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331252 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is cathair í '''Bremerhaven''' ([[Gearmáinis Íochtarach]]: ''Bremerhoben'', a chiallaíonn ''Cuan Bhremen'') atá suite i dTuaisceart na [[An Ghearmáin|Gearmáine]]. Cé go bhfuil sí suite i lár na [[An tSacsain Íochtarach|Sacsaine Íochtaraí]], is cuid í de [[Bremen|Chathair Shaor Hainseatach Bremen]], stát cónaidhme neamhspleách de chuid na [[An Ghearmáin|Gearmáine]]. Tá sí suite sa chuid thuaidh den Triantán Eilbe-Weser (Gearmáinis: ''Elbe-Weser-Dreieck''), nó an 'Triantán Fliuch', mar a thugtar air go háitiúil.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.uni-protokolle.de/Lexikon/Elbe-Weser-Dreieck.html |teideal=Uni-protokolle.de |dátarochtana=2011-05-12 |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305010143/http://www.uni-protokolle.de/Lexikon/Elbe-Weser-Dreieck.html }}</ref> Is réigiún é an Triantán Eilbe-Weser a luíonn idir [[Bremen]] (nó Abhainn an [[Weser]]), [[Hamburg]] (nó Abhainn na h[[Eilbe]]) agus [[Cuxhaven]], béal na [[An Mhuir Thuaidh|Mara Thuaidh]]. == Stair na Cathrach == === Luathstair Bhremerhaven === Bunaíodh an chathair Bremerhaven faoi sheilbh stát Bremen sa bhliain [[1827]], 62 bliain roimh aontú na Gearmáine sa bhliain [[1889]]. Ní raibh sa réigiún ag an am sin ach bailte beaga agus lonnaíochtaí, iad uilig suite ar oileáin bheaga san inbhear seascainn. Ní fios go beacht cé chomh hársa is a bhí na lonnaíochtaí seo ag an phointe sin, ach is féidir meastacháin a dhéanamh de réir na ndátaí ar luadh iad den chéad uair ar léarscáileanna nó i gcáipéisí oifigiúla, mar atá: * Lehe, a luadh den chéad uair sa bhliain 1275 * Geestendorf, 1139<ref>Dierks, August is von Garvens, Eugenie, ''Bremerhaven- tätige Stadt im Noordseewind'' (an 4ú atheagrú, 1959)</ref> * Wulsdorf, 1139 === An Dara Cogadh Domhanda === [[Íomhá:Deutschland Besatzungszonen 8 Jun 1947 - 22 Apr 1949 amerikanisch.svg|thumb|right|200px|An chríoch faoi fhorghabháil na Meiriceánach, mar a socraíodh é ar an 8 Meitheamh 1947]] As siocair Bremerhaven a bheith ina bhunáit don ''Kriegsmarine'' (cabhlach na [[Naitsithe]]) i gcaitheamh an [[Dara Cogadh Domhanda]], ba sprioc é riamh d'fheachtas buamála na gComhghuallaithe. Fágadh an chathair ina smidiríní ar fad, seachas cuid áirithe den chalafort a tháinig slán as na heachtraí, rud a shocraigh na buamadóirí Briotanacha is Meiriceánacha d'aon turas, ionas go mbeadh siad in ann a n-úsáid féin a bhaint aisti in eireaball an chogaidh.<ref>[http://permanent.access.gpo.gov/lps51153/airforcehistory/usaaf/chron/index.htm United States Army Air Forces in World War II le Jack McKillop]</ref> Maraíodh cuid mhaith de dhaonra Bhremerhaven sa tréimhse chéanna, agus fágadh na mílte duine gan dídean. I ndiaidh an chogaidh, nuair a rinneadh an Ghearmáin a roinnt idir lucht an ionraidh, bhí Bremerhaven, mar aon le [[Bremen]], suite i lár chríoch na mBriotanach. Ní hamhlaidh a d'fhan cúrsaí, áfach, agus bhí an dá chathair faoi fhorghabháil na Meiriceánach sul i bhfad. Ba é suíomh áisiúil Bhremerhaven ba chúis leis an chinneadh seo, go háirithe mar go raibh mórchuid den chríoch a bhí faoi fhorghabháil na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] suite i bhfad ó dheas, agus go raibh calafort ag teastáil uathu. == An Imirce agus Bremerhaven == [[Íomhá:Bundesarchiv Bild 102-08926, Bremerhaven, Jungfernfahrt der "Bremen".jpg|left|thumb|upright|1929 - An chéad turas amach ó Bhremerhaven ag an ''TS Bremen'', a shroich Nua-Eabhrac taobh istigh de cheithre lá, 17 uair an chloig agus 42 nóiméad.]] Bhí ról ar leith ag Bremerhaven i stair na himirce san Eoraip. Sna blianta idir 1830 agus 1974, d’fhág 7.2 milliún duine<ref name="Auswandererhaus">[http://www.dah-bremerhaven.de/german/german.html Suíomh an Deutsches Auswandererhaus]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> calafort Bhremerhaven ar bhord loinge chun saol úr a chruthú dóibh féin sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], nó níos faide i gcéin. Ina measc siúd a ndeachaigh amach ó Bhremerhaven, bhí 3.7 milliún Gearmánach,<ref name="Auswandererhaus"/> 3.4 duine ón Eoraip Thoir is ón Eoraip Thoir Theas<ref name="Auswandererhaus"/> agus céad míle as [[Críoch Lochlann]].<ref name="Auswandererhaus"/> Ba é Bremerhaven an calafort imirce ba mhó a úsáideadh sa Ghearmáin mar sin, de bhrí nach ndeachaigh ach cúig mhilliún<ref name="Auswandererhaus"/> duine amach ó Chalafort [[Hamburg]] sa tréimhse chéanna. Ba rogha choitianta é Calafort Bhremerhaven i measc na nEorpach i gcoitinne mar gheall ar an dea-cháil a bhain sé amach trí [[Fianaise starógach|fhianaise starógach,]] agus de thoradh an ráta básmhaireachta i measc ná bpaisinéirí bheith ní ba lú ná an ráta a bhí ar longa imirce na Breataine.<ref name="Auswandererhaus"/> === Tionchar an Dá Chogaidh Dhomhanda === Shroich rátaí imirce na hEorpa buaicphointí arís i gcaitheamh ré [[Poblacht Weimar|Phoblacht Weimar]] (1919-1933),<ref name="Auswandererhaus"/> agus sna blianta i ndiaidh [[an Dara Cogadh Domhanda]]. Ba é an [[An Spealadh Mór|Spealadh Mór]] ba chúis leis an chuid ba mhó den imirce i bPoblacht Weimar, ach ba dhaoine easáitithe iad an mhórchuid den dream a d’fhág Cuan Bhremerhaven tar éis an Dara Cogadh Domhanda. Bhí cúiseanna éagsúla le stoiteachas na ndaoine sin. Ina measc bhí daoine a tháinig slán ó shluachampaí géibhinn na hEorpa, dídeanaithe agus iaroibrithe éigeantais. === Iarsmalann na hImirce, Bremerhaven === [[Íomhá:AuswandererhausBremerhaven 13.jpg|thumb|left|Das Deutsche Auswandererhaus]] Osclaíodh Das Deutsche Auswandererhaus, nó Iarsmalann na hImirce, sa bhliain 2005 i ndiaidh do bhaill na mbrúghrúpaí Fördererverein Deutsches Auswanderermuseum (“Cumann Forbartha Iarsmalann na hImirce”), a bunaíodh sa bhliain 1985, agus Initiativkreis Erlebniswelt Auswanderung, a bunaíodh sa bhliain 1998, 20 bliain a chaitheamh i mbun stocaireachta ar a son.<ref name="Auswandererhaus"/> Tá an príomhghrúpa, ''Fördererverein Deutsches Auswanderermuseum'', athainmnithe anois mar 'Cairde Iarsmalann na hImirce'<ref>[http://www.freundeskreis-dah.de/ Suíomh Chairde Iarsmalann na hImirce]</ref> agus nuair a osclaíodh an músaem faoi dheireadh, bhronn sé a bhailiúchán fairsing leabhar air, ina bhfuil breis agus dhá mhíle imleabhar a phléann le stair na himirce i mBremerhaven. Tá na leabhair seo, chomh maith le réimse leathan grianghraf agus earraí stairiúla eile, ar fáil anois don phobal le haghaigh taighde sinsearachta agus eile. Tá an iarsmalann suite ar shuíomh an Chalafoirt Nua (''Der Neue Hafen''), a osclaíodh sa bhliain 1852. D'fhág nach mór 1.2 milliún paisinéir an Eoraip tríd an chalafort sin sna blianta idir 1852 is 1890.<ref name="Auswandererhaus"/> Bhuaigh an Iarsmalann an gradam "Músaem Eorpach na Bliana", atá urraithe ag banríon na Beilge, sa bhliain 2007.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.suite101.de/content/bremerhaven-deutsches-auswandererhaus-a71935 |teideal=suite101.de |dátarochtana=2011-05-12 |archivedate=2011-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110120193348/http://www.suite101.de/content/bremerhaven-deutsches-auswandererhaus-a71935 }}</ref><ref name="Auswandererhaus"/> == Daoine == Seo liosta daoine a rugadh i mBremerhaven, is a chuir an chathair i mbéal an phobail de bharr a ratha. * '''An Ginearál Carl Rodenburg''' (1894-1992), a fuair an Chros Iarainn agus a bhí i bhfeighil an 76ú Cathlán Coisithe i gCath [[Volgograd|Stalingrad]]. * '''Karl Hermann Otto Heider''' (1896-1960), Méara [[Bremen|Bhremen]]. * '''Adolf Friedrich Johann Butenandt''' (1903-1995), a bhuaigh [[Duais Nobel|Duais Nobel na Ceimice]] sa bhliain [[1939]]. * '''Lale Andersen''' (1905-1972), ceoltóir a bhain clú agus cáil amach den chéad uair tar éis di leagan den amhrán "Lilli Marleen" a thaifeadadh sa bhliain [[1939]]. Bhíodh an t-amhrán seo á chasadh ag saighdiúirí na gComhghuallithe agus na [[Naitsithe]] araon le linn an [[An Dara Chogadh Domhanda|Dara Cogaidh Dhomhanda]]. * '''Eberhard Jäckel''' (1929-), staraí. * '''Egon Coordes''' (1944-), imreoir agus cóitseálaí sacair sa [[Fußball-Bundesliga|Bhundesliga]]. * '''Uwe Karl Beckemeyer''' (1949-), polaiteoir [[SPD]]. * '''Eike Bram''' (1965-), imreoir [[liathróid láimhe]] a d'imir ar son na Gearmáine i g[[Cluichí Oilimpeacha]] na bliana [[1992]]. * '''D. D. Lewis''' (1979-), imreoir [[Peil Mheiriceánach|peile Mheiriceánaigh]] a imríonn ar fhoireann Seattle Seahawks. == Saol cultúrtha na cathrach == [[Íomhá:2004-Bremerhaven U-Boot-Museum-Sicherlich retouched.jpg|thumb|200px|upright|right|Músaem na Teicneolaíochta]] === Iarsmalanna === Tá iliomad iarsmalann i mBremerhaven, chomh maith le ''Erlebniswelten'', nó ''domhain na n-eispéireas'', is é sin le rá, iarsmalanna idirghníomacha. I measc a bhfuil ar fáil do chuairteoirí, tá: * Músaem na 50í * Iarsmalann na hImirce * ''Technikmuseum U-Boot „Wilhelm Bauer”'', nó Músaem na Teicneolaíochta, atá suite ar bhord [[U-Boot|U-bháid]] * Iarsmalann Mhuirí na Gearmáine * Cathair Mhionsamhlach Bhremerhaven * Ionad Eolaíochta Phänomenta * Áras Ealaíne Bhremerhaven === Spórt agus Damhsa === Tá réimse leathan spórt á chleachtadh i mBremerhaven agus rath nach beag tuillte ag cuid de na foirne aitiúla, sna comórtais damhsa ach go háirithe. Is éard is brí leis an ghiorrúchán ''e. V.'' atá le feiceáil anseo thíos ná ''eingetragener Verein'', is é sin cumainn nó foirne atá cláraithe go hoifigiúil leis an stát agus nach brabús airgid a bpríomhchuspóir. * '''Babhláil Deich bPionna''': dhá fhoireann i sraith stáit Bhremen * '''Badmantan''': SFL Bremerhaven * '''Cispheil''': Eisbären Bremerhaven ("''Béir Bhána Bhremerhaven''"), Roinn a haon sa Beko BBL ("''Sraith Fheidearálach Cisphéile na Gearmáine''") * '''Damhsa''': TSG Bremerhaven<ref>[http://www.tsg-bremerhaven.de/ Suíomh idirlín TSG Bremerhaven]</ref>, cumann rathúil a cuireadh ar bun sa bhliain 1971 * '''Damhsa Gaelach''': Leher TS<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.ltssport.de/neu/celtic-dance/index.html |teideal=Suíomh idirlín Leher TS |dátarochtana=2011-05-13 |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305005500/http://www.ltssport.de/neu/celtic-dance/index.html }}</ref> * '''Damhsa Oighir''': Eis- und Rollsport-Club Bremerhaven e. V., Leher Turnerschaft von 1898 e. V. * '''Faoileoireacht Chrochta''': Luftfahrtverein Unterweser e. V., nó mar is fearr aithne air LVU Bremerhaven<ref>[http://www.lvu-bremerhaven.de/ Suíomh idirlín LVU Bremerhaven]</ref> * '''Foghlaeireacht''': GTV Bremerhaven<ref>[http://www.gtv-bremerhaven.de/ Suíomh idirlín GTV Bremerhaven]</ref> * '''Haca Oighir''': REV Bremerhaven nó na Fishtown Penguins, Roinn a Dó i Sraith Fheidearálach na Gearmáine * '''Haca Lannrollála''': ERC Bremerhaven Whales * '''Leadóg''': Bremerhavener Tennisverein von 1905 * '''Liathróid Láimhe''': :* HSG Geestemünde - Sraith Stáit Bhremen<ref>[http://hsg-bremerhaven.cms4people.de/198.html Suíomh idirlín HSG Geestemünde] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :* Leher TS - Sraith Stáit Bhremen<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.ltssport.de/neu/index.html |teideal=Suíomh idirlín Leher TS |dátarochtana=2011-05-13 |archivedate=2012-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120913104951/http://www.ltssport.de/neu/index.html }}</ref> * '''Peil Mheiriceánach''': Die Bremerhaven Seahawks (Sraith Aitiúil Thuaisceart na Gearmáine) * '''Rámhaíocht''': Bremerhavener Ruderverein von 1889 * '''Rásaíocht Báid Dragain''': Glacann Kanu-Verein Unterweser e.V. páirt sa Chomórtas Domhanda Rásaíocht Báid Dragain, maraon le comórtaisí na Gearmáine<ref>{{Lua idirlín |url=http://kvu.der-norden.de/ |teideal=Suíomh an Chumainn |dátarochtana=2011-05-13 |archivedate=2011-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110802193952/http://kvu.der-norden.de/ }}</ref> * '''Rásaíocht Cuitéar''': Hochschule Bremerhaven<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.hs-bremerhaven.de/Kutterpullen_und_Hochschulfete_bieten_interessantes_Programm.html |teideal=Meánscoil Bhremerhaven |dátarochtana=2011-05-13 |archivedate=2010-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101219011105/http://hs-bremerhaven.de/Kutterpullen_und_Hochschulfete_bieten_interessantes_Programm.html }}</ref> * '''Rith''': Bíonn maratón, an ''Bremerhavener City-Marathon'', ar siúl ar bhonn bliantúil<ref>[http://www.bremerhaven-marathon.de/ Suíomh Idirlíne an Mharatóin]</ref> * '''Sacar''': :'''Roinn a Cúig''' (Sraith Bhremen) ::* FC Bremerhaven ::* OSC Bremerhaven ::* TSV Wulsdorf :'''Roinn a Sé''' (Sraith Bhremen) ::* FC Bremerhaven 2 ::* Geestemünder SC ::* Leher TS ::* SC Sparta Bremerhaven :'''Roinn a Seacht''' (Sraith Bhremerhaven) ::* SC Sparta Bremerhaven 2 ::* BSC Grünhöfe ::* ESV Bremerhaven ::* SC Lehe-Spaden ::* SC Schiffdorferdamm ::* SFL Bremerhaven ::* Geestemünder TV ::* TSV Wulsdorf 2 ::* TV Lehe * '''Seoltóireacht''': WYC Weser Yacht Club Bremerhaven, WVW Wasersportverein Wulsdorf * '''Snámh''': GTV Bremerhaven<ref>[http://www.gtv-bremerhaven.de/ Suíomh idirlín GTV Bremerhaven]</ref> * '''Trí-atlan''': Trí-atlan Bhremerhaven<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.bremerhaven-triathlon.de/ |teideal=Suíomh idirlín an Bremerhavener Trí-Atlain |dátarochtana=2011-05-14 |archivedate=2011-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718134442/http://www.bremerhaven-triathlon.de/ }}</ref> {{-}} == Gailearaí == <gallery> íomhá:Bremerhaven_columbus_center_2007_raro42.jpg‎|Ionad Columbus (árasáin agus ionad siopadóireachta) íomhá:Blick vom Radarfunkturm2.JPG|Bremerhaven ón aer íomhá:Bremerhaven Oberfeuer 04.jpg|Der Große Leuchtturm nó ''Bremerhaven Oberfeuer'', an teach solais is mó le rá de chuid Bhremerhaven íomhá:Dragon-boat-race bhv hg.jpg|Rásaíocht Báid Dragain sa Fischereihafen, i mBremerhaven </gallery> == Naisc sheachtracha == * [http://www.bremerhaven.de/ Suíomh oifigiúil na cathrach] * [http://www.bremerhaven-tourism.de/bremerhaven-touristik/index_eng.html Suíomh oifigiúil do thurasóirí] * [http://www.statistik.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen02.c.730.de Staitisticí oifigiúla do Bhremen is do Bhremerhaven] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cathracha na Gearmáine]] l4ljncgoyggz4alg95mqh61s0dkufps 0 31950 1331175 1331105 2026-11-01T19:19:39Z LametinoWiki 23199 1331175 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid [[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] is ea '''Mícheál Ó Máirtín''', nó '''''Micheál Martin''''' (a rugadh ar an [[1 Lúnasa]] [[1960]]). Toghadh mar cheannaire an pháirtí ar an 26 Eanáir 2011.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Martin elected FF leader - As it happened|url=https://www.rte.ie/news/2011/0126/296960-politics_tracker/|date=2011-01-26|language=en|author=RTÉ News}}</ref> Ceapadh é ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] don chéad uair ar an 27 Meitheamh 2020. [[Íomhá:Micheal Martin, 2010.jpg|clé|mion|294x294px|2010]] [[Íomhá:Micheál Martin 2015 (cropped).jpg|clé|mion|329x329px|2015]] [[Íomhá:Vice President Harris Attends a Celebration of the Frederick Douglass Global Fellows.webm|clé|mion|220x220px|Físeán, 2021]] [[Íomhá:Micheál Martin - 9th April 2024 02.jpg|clé|mion|275x275px|Aibr. 2024 sa Dáil]] == Beatha == Thosaigh sé ag obair sna 1980idí mar mhúinteoir i g[[Coláiste na Toirbhirte]] i gcathair [[Corcaigh|Chorcaí]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-20143606.html|teideal=Ready for the long road and long term|údar=Conor Ryan|dáta=2011-01-29|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2021-10-06}}</ref> In 1985, toghadh é chun na [[Comhairle Cathrach Chorcaí]], ag éirí ina Ardmhéara in 1992. Phós Mary O'Shea sa bhliain 1990; bhí cúigear clainne orthu ach bhásaigh beirt. Bhuail [[Siondróm bás tobann naíonáin]] a mhac Ruairí in 2000. Bhí anchuma chairdiach ó bhroinn ar Léana, a bhásaigh in 2010 (7 mbliain d'aois). D'éirigh leis a bheith tofa chun na [[Dáil Éireann|Dála]] den chéad uair in olltoghchán 1989. '''2000idí''' Ceapadh Mícheál Ó Máirtín ina aire sinsearach rialtais ceithre huaire le linn d'Fhianna Fáil a bheith i réim ó 1997 go dtí 2011. Is é an cháil is mó atá air sna 2000idí ná gurbh é an tAire Sláinte a thug isteach an cosc iomlán ar chaitheamh tobac in áiteanna oibre in Éirinn sa bhliain [[2004]]. Bhí an-rath ar an gcosc seo agus bhí Éire ar cheann de na chéad tíortha ar domhan a chuir an polasaí seo i bhfeidhm. '''2010idí''' Bhí an seans ann nuair a roghnaíodh Mícheál Ó Máirtín mar cheannaire ar an bpáirtí in 2011 go mbeadh sé ar an gcéad cheannaire ar an bpáirtí nach mbeadh ina Thaoiseach go brách. Bhí Fianna Fáil taobh le fiche suíochán tar éis an olltoghcháin sin agus obair mhór le déanamh ag Ó Máirtín leis an bpáirtí a tharrtháil. '''2020idí''' Ceapadh é ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] don chéad uair ar an 27 Meitheamh 2020, Ceapadh [[Leo de Varad]] ina Thaoiseach don dara huair ar 17 Nollaig 2022, Tháinig sé i gcomharbacht ar Mhicheál Martin mar chuid den socrú rialtais, 2020, idir Fine Gael agus Fianna Fáil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishmirror.ie/news/irish-news/politics/live-updates-leo-varadkar-taoiseach-28755279|teideal=Live updates as Leo Varadkar becomes Taoiseach with largely unchanged Cabinet|údar=Anita McSorley, Ferghal Blaney, Sophie Collins, Louise Burne|dáta=2022-12-17|language=en|work=Irish Mirror|dátarochtana=2022-12-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/vota-caite-ag-dail-eireann-le-leo-varadkar-a-thoghadh-ina-thaoiseach-don-dara-huair/|teideal=Leo Varadkar ceaptha ina Thaoiseach den dara huair|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-12-17}}</ref> Ar an lá céanna, ceapadh Mícheál Ó Máirtín mar Thánaiste, Aire Cosanta agus Aire Gnóthaí Eachtracha,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishmirror.ie/news/irish-news/politics/live-updates-leo-varadkar-taoiseach-28755279|teideal=Live updates as Leo Varadkar becomes Taoiseach with largely unchanged Cabinet|údar=Anita McSorley, Ferghal Blaney, Sophie Collins, Louise Burne|dáta=2022-12-17|language=en|work=Irish Mirror|dátarochtana=2022-12-17}}</ref> In 2024 d'éirigh Fianna Fáil an páirtí is mó sa Dáil agus sa Seanad agus sa rialtas áitiúil. Bhí go leor dá bhuíochas sin ag dul do Mhicheál Martin as an obair a ghlac sé air féin in 2011 leis an bpáirtí a thógáil as an nua.<ref name=":0">{{Lua idirlín|teideal=15 bliain de Mhicheál Martin – an ceannaire a tharrtháil Fianna Fáil faoi bhrú|url=https://tuairisc.ie/15-bliain-de-mhicheal-martin-an-ceannaire-a-tharrthail-fianna-fail-faoi-bhru/|work=Tuairisc.ie|dáta=30 Eanáir 2026|dátarochtana=2026-01-30|language=ga-IE|údar=Máirín Ní Ghadhra}}</ref> [[Íomhá:Election of An Taoiseach - 23 January 2025 (54283376435).jpg|clé|mion|220x220px|lena bhean Mary nuair a toghadh é mar Thaoiseach don dara uair ar an 23 Eanáir 2025]] Toghadh Ó Máirtín mar Thaoiseach don dara uair ar an 23 Eanáir 2025. Tá cáil an chúraim agus, go minic, na moilleadóireachta ar Martin. Ach in 2025 rinne sé praiseach de [[Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2025|thoghchán na huachtaránachta]] agus roghnú [[Jim Gavin]] mar iarrthóir. Ní dheachaigh Martin i gcomhairle leis an bpáirtí parlaiminte go dtí an soicind deiridh. Mar is dual don Chorcaíoch ar feadh a shaoil pholaitiúil, ghlac sé air féin in éineacht le duine nó beirt eile, iarrthóir a lorg agus a roghnú. Cáintear go minic é as gan a bheith in ann cinneadh a dhéanamh – rinne sa gcás sin agus is mó cáineadh dá bharr a bhí air. Mar is iondúil, níor ghéill sé d’aon dream eile, ghlac sé air féin cinntí a dhéanamh agus sheas sé go daingean lena chuid tuairimí féin.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Corcaigh Theas-Lár (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gCorcaigh Theas-Lár]] * [[Corcaigh Theas-Lár (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.michealmartin.ie/ Suíomh gréasáin oifigiúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107224838/http://www.michealmartin.ie/ |date=2007-01-07 }} * [http://electionsireland.org/candidate.cfm?ID=3923 Stair thoghchánaíochta Mhíchíl Uí Mháirtín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221165310/http://www.electionsireland.org/candidate.cfm?ID=3923 |date=2011-02-21 }} {{Taoisigh na hÉireann}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Mairtin, Micheal O}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1960]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Ceannairí Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Méaraí Éireannacha]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Tánaistí na hÉireann]] [[Catagóir:Taoisigh na hÉireann]] [[Catagóir:Corcaigh Theas-Lár (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] s5db3vnz3qmm0z3pwvf6b1y016jzx9n 0 32822 1331153 1294268 2026-11-01T17:58:49Z LametinoWiki 23199 1331153 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=Seán Crowe 2023 (cropped).jpg}} Is polaiteoir agus [[Teachta Dála]] é '''Seán Mac Concradha''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2025/18/eng/initiated/b1825d.pdf|teideal=An Bille um Dhíol Ocsaíde Nítriúla agus Táirgí Gaolmhara, 2025|údar=[[Oireachtas]]|dáta=30 Aibreán, 2025}}</ref> nó '''''Seán Crowe''''' as Béarla. Tá sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar Theas|Polaiteoirí i mBÁC Thiar Theas]] * [[Baile Átha Cliath Thiar Theas (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar Theas]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Crowe, Sean}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1957]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] 8ohksgcuyreltzkcgeggtevqd18y37u 1331154 1331153 2026-11-01T17:59:04Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Seán Crowe]] go [[Seán Mac Concradha]]: Leagan Gaeilge 1331153 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=Seán Crowe 2023 (cropped).jpg}} Is polaiteoir agus [[Teachta Dála]] é '''Seán Mac Concradha''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2025/18/eng/initiated/b1825d.pdf|teideal=An Bille um Dhíol Ocsaíde Nítriúla agus Táirgí Gaolmhara, 2025|údar=[[Oireachtas]]|dáta=30 Aibreán, 2025}}</ref> nó '''''Seán Crowe''''' as Béarla. Tá sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar Theas|Polaiteoirí i mBÁC Thiar Theas]] * [[Baile Átha Cliath Thiar Theas (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar Theas]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Crowe, Sean}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1957]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] 8ohksgcuyreltzkcgeggtevqd18y37u 0 34019 1331217 1330301 2026-11-01T23:52:09Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331217 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is tír thalamhiata in oirthear-lár na [[An Afraic|hAfraice]] í '''an tSúdáin Theas''', nó '''Poblacht na Súdáine Theas''' go hoifigiúil. Is í [[Juba]] an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Tá teorainneacha aici leis an [[An tSúdáin|tSúdáin]] ó thuaidh, leis an [[An Aetóip|Aetóip]] ar an taobh thoir, leis an [[An Chéinia|Chéinia]] agus le [[Uganda]] ó dheas, le [[Poblacht Dhaonlathach an Chongó]] san iardheisceart agus le [[Poblacht na hAfraice Láir]] san iarthar. Bhain an tSúdáin Theas neamhspleáchas amach ón tSúdáin ar an 9 Iúil 2011, tar éis reifrinn inar vótáil tromlach mór ar son an neamhspleáchais. Tháinig sí chun bheith ina ballstát de na [[Náisiúin Aontaithe]] ar an 14 Iúil 2011. == Daonra == De réir meastachán ón mBanc Domhanda, bhí 12,188,788 duine ina gcónaí sa tSúdáin Theas in 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.worldbank.org/country/SS|teideal=South Sudan|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Níor cheart na meastacháin sin a ghlacadh mar chomhaireamh cruinn den daonra, áfach. Tá dúshláin ann maidir le sonraí daonra na tíre a bhailiú agus a nuashonrú, agus tá tionchar ag coinbhleacht, ag easáitiú agus ag gluaiseachtaí daonra ar na meastacháin. Tá daonra na Súdáine Theas éagsúil ó thaobh eitneachta agus teanga de. I measc na ngrúpaí eitneacha is mó tá na Dinka, na Nuer agus na Shilluk, chomh maith leis na Azande, na Bari agus pobail eile. Tá go leor pobal éagsúil ina gcónaí i réigiúin éagsúla na tíre, agus tá a dteangacha agus a dtraidisiúin féin ag cuid mhór díobh.<ref name="WBgroups">[https://documents1.worldbank.org/curated/en/099070925104574438/pdf/P181385-75e5f49b-0824-4fd0-b244-693d07c43ef7.pdf Tuarascáil ón mBanc Domhanda ar an tSúdáin Theas], 2025.</ref> [[Íomhá:Ganado, Imehejek, Sudán del Sur, 2024-01-21, DD 09.jpg|clé|mion|Tréadú eallaigh sa tSúdáin Theas]] Tá cuid mhór den daonra ag brath ar an talmhaíocht, ar an bhfeirmeoireacht beostoic, ar an iascaireacht agus ar acmhainní nádúrtha eile chun slí bheatha a bhaint amach. Tá pobail thuaithe scaipthe ar fud na tíre, agus tá Juba ar an bpríomhionad uirbeach agus riaracháin. Bíonn tionchar ag easpa bonneagair, ag bochtaineacht agus ag coinbhleacht ar rochtain daoine ar sheirbhísí bunúsacha agus ar dheiseanna eacnamaíocha.<ref name="WBgroups" /> == Stair == Bhí an tSúdáin Theas mar chuid den tSúdáin, a bhain neamhspleáchas amach ón mBreatain agus ón [[An Éigipt|Éigipt]] in 1956. Bhí teannas ann le fada idir tuaisceart agus deisceart na Súdáine, mar gheall ar dhifríochtaí polaitiúla, reiligiúnacha agus cultúrtha, chomh maith le díospóidí faoi chumhacht agus faoi acmhainní. Thosaigh an chéad chogadh cathartha sa tSúdáin in 1955 agus tháinig deireadh leis in 1972 le Comhaontú Addis Ababa, a thug leibhéal áirithe féinriail don deisceart.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.unmissions.org/en/unmis-0/comprehensive-peace-agreement|teideal=Comprehensive Peace Agreement|foilsitheoir=Misean na Náisiún Aontaithe sa tSúdáin|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Thosaigh an dara cogadh cathartha in 1983, nuair a tháinig coimhlint nua idir rialtas na Súdáine agus an Arm Fuascailte Phobal na Súdáine agus a ghluaiseacht pholaitiúil, an SPLM. Mhair an cogadh breis agus fiche bliain agus bhí tionchar millteach aige ar an daonra agus ar bhonneagar an réigiúin. Ar an 9 Eanáir 2005, shínigh an dá thaobh an Comhaontú Cuimsitheach Síochána, a chuir deireadh leis an gcogadh agus a leag síos an bealach do reifreann ar neamhspleáchas an deiscirt.<ref>{{Lua idirlín|url=https://peacemaker.un.org/en/documents/2005-sudanese-comprehensive-peace-agreement|teideal=2005 Sudanese Comprehensive Peace Agreement|foilsitheoir=Na Náisiúin Aontaithe|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> [[Íomhá:South Sudan Independence Celebration (5963420792).jpg|clé|mion|Ceiliúradh Neamhspleáchas na Súdáine Theas, 2011]] Reáchtáladh an [[reifreann]] i mí Eanáir 2011, agus vótáil 98.83% de na rannpháirtithe ar son an neamhspleáchais. Tháinig an tSúdáin Theas chun bheith ina stát neamhspleách ar an 9 Iúil 2011 agus glacadh léi mar bhallstát de na Náisiúin Aontaithe ar an 14 Iúil an bhliain chéanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/unmis/referendum.shtml|teideal=Referendum in Southern Sudan|foilsitheoir=Na Náisiúin Aontaithe|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Níor tháinig deireadh leis an éagobhsaíocht leis an neamhspleáchas. I mí na Nollag 2013, bhris coinbhleacht pholaitiúil agus mhíleata amach sa tír, agus leathnaigh an foréigean go réigiúin éagsúla. Síníodh comhaontú síochána athnuaite in 2018, ach tá dúshláin mhóra fós ann maidir lena chur i bhfeidhm, leis an tslándáil agus le reáchtáil toghchán náisiúnta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://unmiss.unmissions.org/en/unmiss-background|teideal=UNMISS Background|foilsitheoir=Misean na Náisiún Aontaithe sa tSúdáin Theas|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.consilium.europa.eu/ga/press/press-releases/2018/04/16/south-sudan-council-adopts-conclusions/|teideal=An tSúdáin Theas: Conclúidí glactha ag an gComhairle|language=ga|work=Consilium|dátarochtana=2026-10-20}}</ref> == Tíreolaíocht agus aeráid == Tá an tSúdáin Theas suite in oirthear-lár na hAfraice agus tá achar de thart ar 644,000 ciliméadar cearnach aici. Tá an tír suite laistigh d'abhantrach na [[An Níl|Níle]] agus is cuid thábhachtach den tíreolaíocht í an córas fairsing aibhneacha agus bogaigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099111825134319339/pdf/P500553-4d9e8a50-a1f2-488d-92fe-ee2d10660a1a.pdf|teideal=Environmental and Social Management Framework for the South Sudan Resilient Livelihoods Project|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Is machairí ísle, féarthailte agus sabhánaí atá i gcuid mhór den tír, agus tá coillearnacha agus limistéir shléibhtiúla le fáil go háirithe sa deisceart agus san oirthear. Tá ithreacha créafóige coitianta sna machairí lárnacha, agus tá ithreacha eile le fáil i gceantair níos airde agus feadh aibhneacha. Athraíonn an tírdhreach agus an fásra de réir na báistí agus na dtuilte séasúracha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099051023155111702/pdf/P1776630b8d23c0a408da003b3b48f99709.pdf|teideal=South Sudan: Environmental and Social Management Framework|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> [[Íomhá:Washing, White Nile.jpg|clé|mion|An Níl Bhán]] Tá an [[An Níl Bhán|Níl Bhán]] ar cheann de na príomhghnéithe geografacha sa tír. Sníonn sí ó dheas go thuaidh, agus téann sí trí limistéir fhairsinge bhogaigh agus tuilemhánna. Tá tábhacht mhór ag aibhneacha agus aibhneacha fo-abhann na tíre don talmhaíocht, don iascaireacht, don bheostoc agus do shlite beatha na bpobal áitiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/03/27/new-report-with-inclusion-and-accountability-water-security-is-key-for-development-and-stability-in-afe-south-sudan|teideal=New World Bank Report: Water Security Is Key for Development and Stability in South Sudan|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Ceann de na gnéithe nádúrtha is suntasaí sa tír is ea an [[Sudd]], ceann de na bogaigh fhionnuisce is mó ar domhan. Cruthaíonn uiscí na Níle Báine agus a craobh-aibhneacha líonra fairsing de bhogaigh, locháin, féarthailte faoi uisce agus tuilemhánna. Athraíonn achar an Sudd de réir na báistí agus na dtuilte séasúracha. Tá tábhacht mhór éiceolaíoch leis an limistéar, mar cuireann sé gnáthóga ar fáil do go leor speiceas éan, éisc agus mamaigh, agus tacaíonn sé le slite beatha na bpobal sa cheantar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://wedocs.unep.org/items/672c01fb-c581-44d7-943c-9f5191f5daa6/full|teideal=A Rapid Environmental Assessment of Sudd Wetland Ecosystem in South Sudan|foilsitheoir=Clár Comhshaoil na Náisiún Aontaithe|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Tá aeráid thrópaiceach sa tSúdáin Theas, agus is iad an bháisteach agus fad an tséasúir thirim na príomhfhachtóirí a mbíonn tionchar acu ar na dálaí aeráide. Maireann an séasúr tirim go ginearálta ó thús na bliana go dtí mí an Mhárta, agus tosaíonn an séasúr báistí thart ar mhí Aibreáin. Bíonn an bháisteach níos flúirsí i gcuid mhór den deisceart agus san iarthar, agus bíonn ceantair eile níos tirime. Bíonn na teochtaí arda i rith na bliana, agus is minic a bhíonn teas agus stoirmeacha toirní ann le linn an tséasúir báistí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099051023155111702/pdf/P1776630b8d23c0a408da003b3b48f99709.pdf|teideal=South Sudan: Environmental and Social Management Framework|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Bíonn tuilte agus triomaigh ina ndúshláin chomhshaoil sa tír. Is féidir le tuilte fairsinge pobail a easáitiú agus damáiste a dhéanamh do thithe, do bhóithre agus do bharra, agus is féidir le tréimhsí tirime cur isteach ar sholáthar uisce agus ar tháirgeadh bia. Tá imní ann freisin faoi éifeachtaí an athraithe aeráide ar infhaighteacht uisce, ar thalmhaíocht agus ar éiceachórais na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/03/27/new-report-with-inclusion-and-accountability-water-security-is-key-for-development-and-stability-in-afe-south-sudan|teideal=Water Security Is Key for Development and Stability in South Sudan|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> == Rialtas agus polaitíocht == Is poblacht í an tSúdáin Theas a bhfuil córas rialtais uachtaráin aici. Is é an tUachtarán ceann stáit agus ceann rialtais na tíre, agus tá an córas polaitiúil á rialú ag Bunreacht Idirthréimhseach Phoblacht na Súdáine Theas, a glacadh in 2011. Tá sé beartaithe bunreacht buan a dhréachtú mar chuid den phróiseas aistrithe chuig córas polaitiúil níos cobhsaí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://mojca.gov.ss/constitution-and-government/|teideal=Constitution and Government|foilsitheoir=Aireacht Dlí agus Cúrsaí Bunreachtúla na Súdáine Theas|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Is é Salva Kiir Mayardit uachtarán na tíre. Bhí sé ina cheannaire ar an ngluaiseacht a bhí ag troid ar son neamhspleáchas na Súdáine Theas, agus bhí sé ina uachtarán nuair a tháinig an tír chun bheith neamhspleách in 2011. Tá dhá sheomra sa reachtas náisiúnta: an Tionól Reachtach Náisiúnta agus Comhairle na Stát. Tá freagracht ar an reachtas as dlíthe a achtú agus as maoirseacht a dhéanamh ar obair an rialtais. Tá an tír roinnte ina stáit agus ina limistéir riaracháin, agus tá institiúidí rialtais ag leibhéil éagsúla den riarachán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nla.gov.ss/background/|teideal=Background|foilsitheoir=Tionól Reachtach Náisiúnta Idirthréimhseach na Súdáine Theas|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Tá an t-aistriú chuig rialtas bunaithe ar thoghcháin ina cheist lárnach i bpolaitíocht na tíre. Le Comhaontú Athbheochana Síochána 2018, rinneadh iarracht deireadh a chur leis an gcoimhlint idir na príomhpháirtithe agus córas comhroinnte cumhachta a bhunú. Cuireadh síneadh leis an tréimhse idirthréimhseach arís agus arís eile, áfach, agus bhí cur chun feidhme an chomhaontaithe mall. I measc na saincheisteanna conspóideacha bhí comhtháthú na bhfórsaí armtha, dréachtú bunreachta buaine agus ullmhúchán na dtoghchán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://digitallibrary.un.org/record/4102065/files/S_2026_58-EN.pdf|teideal=Situation in South Sudan: Report of the Secretary-General|dáta=2 Feabhra 2026|foilsitheoir=Na Náisiúin Aontaithe|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Cháin an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] agus roinnt tíortha eile athruithe a rinneadh go haontaobhach ar an gcomhaontú síochána, agus d’iarr siad go bhfillfeadh na páirtithe ar an idirphlé. I gcomhráiteas a foilsíodh i mí na Bealtaine 2026, dúirt siad gur cheart don chomhaontú síochána leanúint de bheith mar bhunús le dlisteanacht an rialtais idirthréimsaigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/south-sudan/joint-statement-current-situation-south-sudan_en|teideal=Joint Statement on the current situation in South Sudan|dáta=21 Bealtaine 2026|foilsitheoir=An tSeirbhís Eorpach Gníomhaíochta Seachtraí|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> I mí Mheán Fómhair 2026, shínigh an tUachtarán Kiir leasuithe ar an dlí toghcháin a bhain an ceanglas go mbeadh bunreacht buan agus daonáireamh náisiúnta curtha i gcrích roimh thoghcháin. Fógraíodh ansin go ndíscaoilfí an rialtas idirthréimhseach mar chuid den phróiseas toghcháin. Bhí na chéad toghcháin náisiúnta i stair na tíre sceidealaithe don 22 Nollaig 2026, ach bhí imní fós ann faoi ullmhúcháin an phróisis, lena n-áirítear clárú vótálaithe agus an timpeallacht pholaitiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.reuters.com/world/africa/south-sudans-president-signs-election-law-changes-ahead-december-vote-2026-09-22/|teideal=South Sudan's Kiir dissolves government, clears hurdles to delayed election|dáta=22 Meán Fómhair 2026|foilsitheoir=Reuters|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Tá dúshláin mhóra fós le sárú ag an tír maidir le cobhsaíocht pholaitiúil, slándáil agus cosaint na gceart sibhialta. Tá imní curtha in iúl ag breathnóirí idirnáisiúnta faoi shrianta ar ghníomhaíochtaí an fhreasúra, ar shaoirse na meán agus ar obair chosantóirí chearta an duine. Tá rath an phróisis toghcháin ag brath ar ullmhúchán cuimsitheach, ar shlándáil agus ar rannpháirtíocht na bpáirtithe polaitiúla éagsúla.<ref>{{Lua idirlín|url=https://capacity4dev.europa.eu/system/files/documents/2026-05/Final%20South%20Sudan%202026%20Snapshot%20%281%29.pdf|teideal=South Sudan Enabling Environment Baseline Snapshot|dáta=Bealtaine 2026|foilsitheoir=An tAontas Eorpach|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Geilleagar agus acmhainní nádúrtha == [[Íomhá:Oil processing facility in South Sudan, 2012.jpg|mion|Áis phróiseála ola sa tSúdáin Theas]] Tá geilleagar na Súdáine Theas ag brath go mór ar tháirgeadh agus ar onnmhairiú [[ola]]. Is í an ola príomhfhoinse ioncaim an rialtais agus is cuid mhór d’onnmhairí na tíre í.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.afdb.org/en/documents/country-focus-report-2026-south-sudan-mobilizing-south-sudans-development-financing-scale-fragmented-world|teideal=Country Focus Report 2026: South Sudan|dáta=29 Iúil 2026|foilsitheoir=Banc Forbartha na hAfraice|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Dá bhrí sin, bíonn tionchar mór ag athruithe ar tháirgeadh ola agus ag praghsanna idirnáisiúnta ar airgeadas an stáit agus ar an ngeilleagar i gcoitinne. Tá tábhacht ar leith ag baint leis na réimsí ola i stáit ar nós Unity agus Níl Uachtarach. Cé go dtáirgtear an ola sa tSúdáin Theas, braitheann a honnmhairiú ar phíblínte agus ar bhonneagar atá suite sa tSúdáin chomharsanach. Mar gheall ar an spleáchas sin, tá an tír leochaileach i leith coinbhleachtaí agus briseadh sa soláthar. Chuir damáiste don bhonneagar agus cur isteach ar iompar na hola isteach ar tháirgeadh agus ar ioncam an rialtais le blianta beaga anuas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2024/06/10/republic-of-south-sudan-2023-article-iv-consultation-and-first-and-second-reviews-under-the-550191|teideal=Republic of South Sudan: 2023 Article IV Consultation|dáta=10 Meitheamh 2024|foilsitheoir=An Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Is í an talmhaíocht ceann de na príomhfhoinsí slí bheatha sa tír. Bíonn teaghlaigh i gceantair thuaithe ag brath ar bharra a shaothrú agus ar bheostoc a choinneáil; tá eallach an-tábhachtach do shlí bheatha agus do chultúr roinnt pobal. I measc na mbarr a shaothraítear tá [[Sorgam|sorgham]], [[muiléad]], [[arbhar Indiach]] agus [[Casabhach|casabhaigh]]. De réir an [[An Banc Domhanda|Bhainc Dhomhanda]], tá acmhainneacht shuntasach ag an talmhaíocht tacú le téarnamh eacnamaíoch agus le slándáil bia.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/06/15/world-bank-report-with-peace-and-accountability-oil-and-agriculture-can-support-early-recovery-in-south-sudan|teideal=With Peace and Accountability, Oil and Agriculture Can Support Early Recovery in South Sudan|dáta=15 Meitheamh 2022|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Mar sin féin, cuireann coinbhleacht, tuilte agus easpa bonneagair srian ar tháirgeadh talmhaíochta. Bíonn deacrachtaí ag feirmeoirí freisin maidir le hiompar, stóráil agus rochtain ar mhargaí, rud a fhágann go mbíonn an tír ag brath ar allmhairí bia. Tá tábhacht eacnamaíoch agus shóisialta ag baint le hacmhainní nádúrtha eile. Soláthraíonn aibhneacha agus bogaigh éisc do phobail áitiúla, agus is foinse bia agus ioncaim í an [[iascaireacht]] do go leor teaghlach. Tá acmhainní foraoiseachta ann freisin, lena n-áirítear adhmad agus táirgí neamh-adhmaid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/01/27/world-bank-report-afe-south-sudan-renewable-natural-resources-potential-can-promote-inclusive-economic-growth|teideal=Renewable Natural Resources Potential Can Promote Inclusive Economic Growth in South Sudan|dáta=27 Eanáir 2025|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Tá acmhainneacht ag baint leis an bhfiadhúlra agus leis an turasóireacht dúlra freisin, ach bheadh infheistíocht, bonneagar agus cosaint chomhshaoil riachtanach chun an acmhainneacht sin a fhorbairt ar bhealach inbhuanaithe. Tá dúshláin shuntasacha os comhair an gheilleagair, lena n-áirítear boilsciú, luaineachtaí in ioncam ola agus easpa deiseanna fostaíochta. Thug an Banc Domhanda foláireamh in 2025 faoi ghéarchéim eacnamaíoch agus faoin tionchar a bhí ag cur isteach ar onnmhairí ola ar ionchais fáis na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/03/13/world-banks-afe-south-sudan-economic-monitor-urges-swift-and-sustained-reforms|teideal=South Sudan Economic Monitor: A Pathway to Overcome the Crisis|dáta=13 Márta 2025|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Bíonn tionchar ag boilsciú agus ag dímheas an airgeadra ar chumhacht ceannaigh na dteaghlach, agus cuireann spleáchas an rialtais ar ioncam ola srian ar mhaoiniú seirbhísí poiblí agus bonneagair. Tá éagsúlú an gheilleagair ar cheann de na príomhdhúshláin atá roimh an tír. D’fhéadfadh forbairt na talmhaíochta, na hiascaireachta agus na [[Foraoiseacht|foraoiseachta]] níos mó fostaíochta agus ioncaim a chruthú lasmuigh den earnáil ola. Bheadh síocháin níos buaine, bainistíocht phoiblí éifeachtach agus feabhas ar an iompar agus ar rochtain ar mhargaí tábhachtach chun an acmhainneacht sin a bhaint amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/01/27/world-bank-report-afe-south-sudan-renewable-natural-resources-potential-can-promote-inclusive-economic-growth|teideal=Renewable Natural Resources Potential Can Promote Inclusive Economic Growth in South Sudan|dáta=27 Eanáir 2025|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> == Féach freisin == * [[An tSúdáin|Poblacht na Súdáine]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Sudain Theas, An t}} [[Catagóir:An tSúdáin Theas]] [[Catagóir:Tíortha na hAfraice]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] l5x9t3cd3627ny5egezfsevmeylgucl 0 35218 1331149 1250603 2026-11-01T17:49:02Z LametinoWiki 23199 1331149 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iar-pholaiteoir [[Éire]]annach agus [[Teachta Dála]] í '''Róisín Ní Shoirtéil'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/debates/debate/seanad/2011-04-20/7/|teideal=Seanad Éireann díospóireacht - Wednesday, 20 Apr 2011. Vol. 207 No. 13|údar=[[Oireachtas|Tithe an Oireachtas]]|dáta=20 Aibreán 2011|dátarochtana=01/11/2026}}</ref> ([[Béarla]]: ''Róisín Shortall''; [[25 Aibreán]], [[1954]] a rugadh í). Bhí sí ina ball de [[na Daonlathaigh Shóisialta]] agus ina comhcheannaire in éineacht le [[Catherine Murphy]] go dtí Feabhra 2023, nuair a d'éirigh siad araon as an ról sin.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Róisín Shorthall, Catherine Murphy le n-éirí as an bpolaitíocht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0702/1457787-roisin-shorthall-catherine-murphy-le-n-eiri-as-an-bpolaitiocht/|date=2024-07-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí Róisín Ní Shoirtéil ina Teachta Dála i m[[Baile Átha Cliath]] le breis is 30 bliain agus thug sí seal ina haire stáit nuair a bhí sí i b[[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]], Is í an teachta dála mná le seirbhís is faide i stair an stáit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fogra-deanta-ag-bunaitheoiri-na-ndaonlathaithe-soisialta-nach-mbeidh-siad-ag-seasamh-san-olltoghchan/|teideal=Fógra déanta ag bunaitheoirí na nDaonlathaithe Sóisialta nach mbeidh siad ag seasamh san olltoghchán|dáta=2024-07-02|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-03}}</ref> [[Íomhá:Róisín Shortall TD and Catherine Murphy TD .jpg|clé|mion|Róisín Shortall agus Catherine Murphy, 2018, bunaitheoirí na Daonlathach Sóisialta]] [[Íomhá:Róisín Shortall June 2022.jpg|clé|mion|2022]] == Gairm == Rugadh i n[[Droim Conrach]], [[Baile Átha Cliath]] í. Is iníon í le iar-chomhairleoir de chuid [[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] a throid i g[[Cogadh na gCarad]]. Bhíodh Ní Shoirtéil ina ball de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]] go dtí 2012 nuair a d'éirigh sí as an bpáirtí siúd. Is é [[Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh|Baile Átha Cliath Thuaidh Thiar]] a dáilcheantar. Toghadh í don [[Dáil Éireann|Dáil]] don chéad uair sa bhliain [[1992]] mar bhall den Lucht Oibre. Bhí sí ina hAire Stáit sa Roinn Sláinte, agus d'éirigh sí as i 2012 nuair nár aontaigh sí le cur chuige an Aire [[James Reilly]] faoin tsláinte príomhúil.<ref name=":0" /> Bhí sí ina teachtaire Dála neamhspleách ó 2012 go dtí 2015 Bhunaigh sí Páirtí na nDaonlathaithe Sóisialta in 2015. Sheas sí san [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]] agus toghadh í le 29% de na vótaí céad rogha. Tháinig [[Holly Cairns]] i gcomharbacht uirthi sa bhliain 2023. Ar an 2 Iúil 2024, d'fhógair Róisín Ní Shoirtéil agus Catherine Murphy go raibh siad le n-éirí as an bpolaitíocht ag an gcéad olltoghchán eile. Chreid sí, a dúirt sí, gur féidir saol agus sochaí níos féaráilte bheith ann agus gur prionsabail an daonlathais shóisialta a lean sí i gcónaí chuige sin. Chreid sí chomh maith go láidir sa bpolaitíocht mar chumhacht chun tairbhe an phobail.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Holly Cairns]] * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh |Polaiteoirí i mBÁC Thiar-Thuaidh ]] * [[Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh ]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.labour.ie/roisinshortall/ Labour.ie/roisinshortall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212025112/http://www.labour.ie/roisinshortall/ |date=2006-12-12 }} * [http://oireachtas.ie/members-hist/default.asp?housetype=0&HouseNum=29&MemberID=1041&ConstID=86 Súiomh Idirlín Oireachtais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310194700/http://oireachtas.ie/members-hist/default.asp?housetype=0&HouseNum=29&MemberID=1041&ConstID=86 |date=2007-03-10 }} {{DEFAULTSORT:Shoirteil, Roisin Ni}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} [[Catagóir:Baill na nDaonlathaithe Sóisialta]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1954|Shoirteil, Roisin Ni]] [[Catagóir:Baill den 27ú Dáil|Shoirteil, Roisin Ni]] [[Catagóir:Baill den 28ú Dáil|Shoirteil, Roisin Ni]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil|Shoirteil, Roisin Ni]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil|Shoirteil, Roisin Ni]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil|Shoirteil, Roisin Ni]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh]] mxy8g98gflkcrv86u52j69hglbg44tp 10 35939 1331178 1331018 2026-11-01T19:29:46Z LametinoWiki 23199 1331178 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Teachtaí Dála an 31ú Dáil |state = |title = [[An 31ú Dáil|Teachtaí Dála an 31ú Dáil]] |bodyclass = hlist |above = Mar [[An 31ú Dáil|a toghadh chun na Dála sa bhliain 2011]], le hathruithe<br/>[[Ceann Comhairle]]: [[Seán Barrett (polaiteoir i nDún Laoghaire)|Seán Barrett]] |group1 = [[Fine Gael]] (66) |list1 = [[James Bannon|Bannon]]{{·}} [[Tom Barry|Barry]]{{·}} [[Pat Breen|Breen]]{{·}} '''[[Richard Bruton|Bruton]]'''{{·}} [[Ray Butler (polaiteoir)|Butler]]{{·}} [[Diarmuid Ó Buitiméir|Ó Buitiméir]]{{·}} [[Catherine Byrne|C. Byrne]]{{·}} [[Ciarán Cannon|Cannon]]{{·}} [[Joe Carey|Carey]]{{·}} [[Paudie Coffey|Coffey]]{{·}} [[Áine Collins|A. Collins]]{{·}} [[Paul (Óg) Connaughton|Connaughton]]{{·}} [[Noel Coonan|Coonan]]{{·}} [[Marcella Corcoran Kennedy|Corcoran Kennedy]]{{·}} '''[[Simon Coveney|Coveney]]'''{{·}} [[Michael Creed|Creed]]{{·}} [[Jim Daly|J. Daly]]{{·}} [[John Deasy (Fine Gael)|Deasy]]{{·}} '''[[Jimmy Deenihan|Deenihan]]'''{{·}} [[Pat Deering|Deering]]{{·}} [[Regina Doherty|R. Doherty]]{{·}} [[Paschal Donohoe|Donohoe]]{{·}} [[Andrew Doyle|Doyle]]{{·}} [[Bernard Durkan|Durkan]]{{·}} [[Damien English|English]]{{·}} [[Alan Farrell|Farrell]]{{·}} [[Frank Feighan|Feighan]]{{·}} '''[[Frances Fitzgerald|Fitzgerald]]'''{{·}} [[Peter Fitzpatrick|Fitzpatrick]]{{·}} '''[[Charles Flanagan|C. Flanagan]]'''{{·}} [[Brendan Griffin|Griffin]]{{·}} [[Noel Harrington|Harrington]]{{·}} [[Síomón Ó hEarchaí|Ó hEarchaí]]{{·}} [[Tom Hayes|T. Hayes]]{{·}} [[Martin Heydon|Heydon]]{{·}} '''[[Phil Hogan|Hogan]]'''{{·}} [[Heather Humphreys|H. Humphreys]]{{·}} [[Derek Keating|Keating]]{{·}} [[Paul Kehoe|Kehoe]]{{·}} '''''[[Enda Kenny|E. Kenny]]'''''{{·}} [[Seán Kyne|Kyne]]{{·}} [[Anthony Lawlor|Lawlor]]{{·}} [[Helen McEntee|McEntee]]{{·}} [[Gabrielle McFadden|McFadden]]{{·}} [[Donnchadh Mac Fhionnlaoich|Mac Fhionnlaoich]]{{·}} [[JSeosamh Mac Aodha|Mac Aodha]]{{·}} [[Tony McLoughlin|McLoughlin]]{{·}} [[Olivia Mitchell|Mitchell]]{{·}} [[Mary Mitchell O'Connor|Mitchell O'Connor]]{{·}} [[Michelle Mulherin|Mulherin]]{{·}} [[Dara Murphy|D. Murphy]]{{·}} [[Eoghan Murphy|E. Murphy]]{{·}} [[Dan Neville|Neville]]{{·}} '''[[Michael Noonan|Noonan]]'''{{·}} [[Kieran O'Donnell|O'Donnell]]{{·}} [[Pádraig Ó Donnabháin|Ó Donnabháin]]{{·}} [[Fergus O'Dowd|O'Dowd]]{{·}} [[John O'Mahony (polaiteoir)|O'Mahony]]{{·}} [[Joe O'Reilly|O'Reilly]]{{·}} [[John Perry|Perry]]{{·}} [[John Paul Phelan|J. P. Phelan]]{{·}} '''[[James Reilly|Reilly]]'''{{·}} [[Michael Ring|Ring]]{{·}} [[Alan Shatter|Shatter]]{{·}} [[David Stanton|Stanton]]{{·}} [[Liam Twomey|Twomey]]{{·}} '''[[Leo de Varad|de Varad]]''' |group2 = [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]] (33) |list2 = '''''[[Joan Burton|Burton]]'''''{{·}} [[Eric Byrne|E. Byrne]]{{·}} [[Michael Conaghan|Conaghan]]{{·}} [[Ciara Conway|Conway]]{{·}} [[Joe Costello (polaiteoir Éireannach)|Costello]]{{·}} [[Robert Dowds|Dowds]]{{·}} [[Anne Ferris|A. Ferris]]{{·}} [[Eamon Gilmore|Gilmore]]{{·}} [[Dominic Hannigan|Hannigan]]{{·}} '''[[Brendan Howlin|Howlin]]'''{{·}} [[Kevin Humphreys|K. Humphreys]]{{·}} [[Alan Kelly (polaiteoir)|Kelly]]{{·}} [[Seán Kenny|S. Kenny]]{{·}} [[Ciarán Lynch|C. Lynch]]{{·}} [[Kathleen Lynch|K. Lynch]]{{·}} [[John Lyons|Lyons]]{{·}} [[Eamonn Maloney|Maloney]]{{·}} [[Michael McCarthy|McCarthy]]{{·}} [[Gerald Nash|Nash]]{{·}} [[Derek Nolan|Nolan]]{{·}} [[Aodhán Ó Ríordáin|Ó Ríordáin]]{{·}} [[Jan O'Sullivan|J. O'Sullivan]]{{·}} [[Ann Phelan|A. Phelan]]{{·}} '''[[Ruairi Quinn|Quinn]]'''{{·}} '''[[Pat Rabbitte|Rabbitte]]'''{{·}} [[Brendan Ryan|Ryan]]{{·}} [[Seán Sherlock|Sherlock]]{{·}} [[Arthur Spring|Spring]]{{·}} [[Emmet Stagg|Stagg]]{{·}} [[Joanna Tuffy|Tuffy]]{{·}} [[Jack Wall|Wall]]{{·}} [[Alex White|White]] |group3 = [[Fianna Fáil]] (21) |list3 = [[Bobby Aylward|Aylward]]{{·}} [[John Browne (Fianna Fáil)|Browne]]{{·}} [[Dara Calleary|Calleary]]{{·}} [[Niall Collins|N. Collins]]{{·}} [[Barry Cowen|Cowen]]{{·}} [[Timmy Dooley|Dooley]]{{·}} [[Seán Fleming|S. Fleming]]{{·}} [[Colm Keaveney|Keaveney]]{{·}} [[Billy Kelleher|Kelleher]]{{·}} [[Séamus Kirk|Kirk]]{{·}} [[Michael P. Kitt|Kitt]]{{·}} ''[[Mícheál Ó Máirtín|Ó Máirtín]]''{{·}} [[Charlie McConalogue|McConalogue]]{{·}} [[Michael McGrath]]{{·}} [[John J. McGuinness|McGuinness]]{{·}} [[Michael Moynihan (Polaiteoir Corcaíoch)|Moynihan]]{{·}} [[Éamon Ó Cuív|Ó Cuív]]{{·}} [[Willie O'Dea|O'Dea]]{{·}} [[Seán Ó Fearghaíl|Ó Fearghaíl]]{{·}} [[Brendan Smith|Smith]]{{·}} [[Robert Troy|Troy]] |group4 = [[Sinn Féin]] (14) |list4 = ''[[Gearóid Mac Ádhaimh|Mac Ádhaimh]]''{{·}} [[Caoimhghín Ó Caoláin|Ó Caoláin]]{{·}} [[Michael Colreavy|Colreavy]]{{·}} [[Seán Crowe|Crowe]]{{·}} [[Piaras Ó Dochartaigh|P. Ó Dochartaigh]]{{·}} [[Dessie Ellis|Ellis]]{{·}} [[Martin Ferris|M. Ferris]]{{·}} [[Pádraig Mac Lochlainn|Mac Lochlainn]]{{·}} [[Máire Laoise Mhic Dhomhnaill|Mhic Dhomhnaill]]{{·}} [[Sandra McLellan|McLellan]]{{·}} [[Jonathan O'Brien|O'Brien]]{{·}} [[Aengus Ó Snodaigh|Ó Snodaigh]]{{·}} [[Brian de Stainléigh|de Stainléigh]]{{·}} [[Peadar Tóibín|Tóibín]] |group5 = [[Comhghuaillíocht Frith-Dhéine-Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|CFD-CPRB]] (4) |list5 = [[Risteard Buíd Bairéid|Buíd Bairéid]]{{·}} [[Ruth Coppinger|Coppinger]]{{·}} [[Joe Higgins|Higgins]]{{·}} [[Paul Murphy (Polaiteoir Éireannach)|Murphy]] |group6 = [[Renua Éireann]] (3) |list6 = ''[[Lucinda Creighton|Creighton]]''{{·}} [[Billy Timmins|Timmins]]{{·}} [[Terence Flanagan|T. Flanagan]] |group7 = [[Na Daonlathaigh Shóisialta]] (3) |list7 = ''[[Stephen Donnelly|Donnelly]]''{{·}} ''[[Catherine Murphy|C. Murphy]]''{{·}} ''[[Róisín Shortall|Shortall]]'' |group8 = [[Grúpa Gníomhaíochta na n-Oibrithe is iad atá Dífhostaithe|Grúpa Gníomhaíochta na n-Oibrithe<br />is iad atá Dífhostaithe]] (1) |list8 = [[Séamus Healy|Healy]] |group9 = [[Neamhspleách (polaitíocht)|Neamhspleáigh]] (19) |list9 = [[Tommy Broughan|Broughan]]{{·}} [[Joan Collins (polaiteoir)|J. Collins]]{{·}} [[Seán Conlan|Conlan]] {{·}} [[Clare Daly|C. Daly]]{{·}} [[Michael Fitzmaurice|Fitzmaurice]]{{·}} [[Tom Fleming|T. Fleming]]{{·}} [[Noel Grealish|Grealish]]{{·}} [[John Halligan|Halligan]]{{·}} [[Michael Healy-Rae|Healy-Rae]]{{·}} [[Michael Lowry|Lowry]]{{·}} [[Peter Mathews|Mathews]]{{·}} [[Finian McGrath|F. McGrath]]{{·}} [[Mattie McGrath]]{{·}} [[Michael McNamara|McNamara]]{{·}} [[Denis Naughten|Naughten]]{{·}} [[Patrick Nulty|Nulty]]{{·}} [[Maureen O'Sullivan (polaiteoir)|M. O'Sullivan]]{{·}} [[Willie Penrose|Penrose]]{{·}} [[Thomas Pringle|Pringle]]{{·}} [[Shane Ross|Ross]]{{·}} [[Mick Wallace|Wallace]] |below = {{·}} ''Cló Iodálach'' = Ceannairí na bPairtithe '''Trom''' = Airí }}<noinclude> [[Catagóir:Dáil Éireann|{{PAGENAME}}]][[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> tpcyawj2pjt64028pcyagbmkzz8wv2s 1331179 1331178 2026-11-01T19:30:23Z LametinoWiki 23199 1331179 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Teachtaí Dála an 31ú Dáil |state = |title = [[An 31ú Dáil|Teachtaí Dála an 31ú Dáil]] |bodyclass = hlist |above = Mar [[An 31ú Dáil|a toghadh chun na Dála sa bhliain 2011]], le hathruithe<br/>[[Ceann Comhairle]]: [[Seán Barrett (polaiteoir i nDún Laoghaire)|Seán Barrett]] |group1 = [[Fine Gael]] (66) |list1 = [[James Bannon|Bannon]]{{·}} [[Tom Barry|Barry]]{{·}} [[Pat Breen|Breen]]{{·}} '''[[Richard Bruton|Bruton]]'''{{·}} [[Ray Butler (polaiteoir)|Butler]]{{·}} [[Diarmuid Ó Buitiméir|Ó Buitiméir]]{{·}} [[Catherine Byrne|C. Byrne]]{{·}} [[Ciarán Cannon|Cannon]]{{·}} [[Joe Carey|Carey]]{{·}} [[Paudie Coffey|Coffey]]{{·}} [[Áine Collins|A. Collins]]{{·}} [[Paul (Óg) Connaughton|Connaughton]]{{·}} [[Noel Coonan|Coonan]]{{·}} [[Marcella Corcoran Kennedy|Corcoran Kennedy]]{{·}} '''[[Simon Coveney|Coveney]]'''{{·}} [[Michael Creed|Creed]]{{·}} [[Jim Daly|J. Daly]]{{·}} [[John Deasy (Fine Gael)|Deasy]]{{·}} '''[[Jimmy Deenihan|Deenihan]]'''{{·}} [[Pat Deering|Deering]]{{·}} [[Regina Doherty|R. Doherty]]{{·}} [[Paschal Donohoe|Donohoe]]{{·}} [[Andrew Doyle|Doyle]]{{·}} [[Bernard Durkan|Durkan]]{{·}} [[Damien English|English]]{{·}} [[Alan Farrell|Farrell]]{{·}} [[Frank Feighan|Feighan]]{{·}} '''[[Frances Fitzgerald|Fitzgerald]]'''{{·}} [[Peter Fitzpatrick|Fitzpatrick]]{{·}} '''[[Charles Flanagan|C. Flanagan]]'''{{·}} [[Brendan Griffin|Griffin]]{{·}} [[Noel Harrington|Harrington]]{{·}} [[Síomón Ó hEarchaí|Ó hEarchaí]]{{·}} [[Tom Hayes|T. Hayes]]{{·}} [[Martin Heydon|Heydon]]{{·}} '''[[Phil Hogan|Hogan]]'''{{·}} [[Heather Humphreys|H. Humphreys]]{{·}} [[Derek Keating|Keating]]{{·}} [[Paul Kehoe|Kehoe]]{{·}} '''''[[Enda Kenny|E. Kenny]]'''''{{·}} [[Seán Kyne|Kyne]]{{·}} [[Anthony Lawlor|Lawlor]]{{·}} [[Helen McEntee|McEntee]]{{·}} [[Gabrielle McFadden|McFadden]]{{·}} [[Donnchadh Mac Fhionnlaoich|Mac Fhionnlaoich]]{{·}} [[Seosamh Mac Aodha|Mac Aodha]]{{·}} [[Tony McLoughlin|McLoughlin]]{{·}} [[Olivia Mitchell|Mitchell]]{{·}} [[Mary Mitchell O'Connor|Mitchell O'Connor]]{{·}} [[Michelle Mulherin|Mulherin]]{{·}} [[Dara Murphy|D. Murphy]]{{·}} [[Eoghan Murphy|E. Murphy]]{{·}} [[Dan Neville|Neville]]{{·}} '''[[Michael Noonan|Noonan]]'''{{·}} [[Kieran O'Donnell|O'Donnell]]{{·}} [[Pádraig Ó Donnabháin|Ó Donnabháin]]{{·}} [[Fergus O'Dowd|O'Dowd]]{{·}} [[John O'Mahony (polaiteoir)|O'Mahony]]{{·}} [[Joe O'Reilly|O'Reilly]]{{·}} [[John Perry|Perry]]{{·}} [[John Paul Phelan|J. P. Phelan]]{{·}} '''[[James Reilly|Reilly]]'''{{·}} [[Michael Ring|Ring]]{{·}} [[Alan Shatter|Shatter]]{{·}} [[David Stanton|Stanton]]{{·}} [[Liam Twomey|Twomey]]{{·}} '''[[Leo de Varad|de Varad]]''' |group2 = [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]] (33) |list2 = '''''[[Joan Burton|Burton]]'''''{{·}} [[Eric Byrne|E. Byrne]]{{·}} [[Michael Conaghan|Conaghan]]{{·}} [[Ciara Conway|Conway]]{{·}} [[Joe Costello (polaiteoir Éireannach)|Costello]]{{·}} [[Robert Dowds|Dowds]]{{·}} [[Anne Ferris|A. Ferris]]{{·}} [[Eamon Gilmore|Gilmore]]{{·}} [[Dominic Hannigan|Hannigan]]{{·}} '''[[Brendan Howlin|Howlin]]'''{{·}} [[Kevin Humphreys|K. Humphreys]]{{·}} [[Alan Kelly (polaiteoir)|Kelly]]{{·}} [[Seán Kenny|S. Kenny]]{{·}} [[Ciarán Lynch|C. Lynch]]{{·}} [[Kathleen Lynch|K. Lynch]]{{·}} [[John Lyons|Lyons]]{{·}} [[Eamonn Maloney|Maloney]]{{·}} [[Michael McCarthy|McCarthy]]{{·}} [[Gerald Nash|Nash]]{{·}} [[Derek Nolan|Nolan]]{{·}} [[Aodhán Ó Ríordáin|Ó Ríordáin]]{{·}} [[Jan O'Sullivan|J. O'Sullivan]]{{·}} [[Ann Phelan|A. Phelan]]{{·}} '''[[Ruairi Quinn|Quinn]]'''{{·}} '''[[Pat Rabbitte|Rabbitte]]'''{{·}} [[Brendan Ryan|Ryan]]{{·}} [[Seán Sherlock|Sherlock]]{{·}} [[Arthur Spring|Spring]]{{·}} [[Emmet Stagg|Stagg]]{{·}} [[Joanna Tuffy|Tuffy]]{{·}} [[Jack Wall|Wall]]{{·}} [[Alex White|White]] |group3 = [[Fianna Fáil]] (21) |list3 = [[Bobby Aylward|Aylward]]{{·}} [[John Browne (Fianna Fáil)|Browne]]{{·}} [[Dara Calleary|Calleary]]{{·}} [[Niall Collins|N. Collins]]{{·}} [[Barry Cowen|Cowen]]{{·}} [[Timmy Dooley|Dooley]]{{·}} [[Seán Fleming|S. Fleming]]{{·}} [[Colm Keaveney|Keaveney]]{{·}} [[Billy Kelleher|Kelleher]]{{·}} [[Séamus Kirk|Kirk]]{{·}} [[Michael P. Kitt|Kitt]]{{·}} ''[[Mícheál Ó Máirtín|Ó Máirtín]]''{{·}} [[Charlie McConalogue|McConalogue]]{{·}} [[Michael McGrath]]{{·}} [[John J. McGuinness|McGuinness]]{{·}} [[Michael Moynihan (Polaiteoir Corcaíoch)|Moynihan]]{{·}} [[Éamon Ó Cuív|Ó Cuív]]{{·}} [[Willie O'Dea|O'Dea]]{{·}} [[Seán Ó Fearghaíl|Ó Fearghaíl]]{{·}} [[Brendan Smith|Smith]]{{·}} [[Robert Troy|Troy]] |group4 = [[Sinn Féin]] (14) |list4 = ''[[Gearóid Mac Ádhaimh|Mac Ádhaimh]]''{{·}} [[Caoimhghín Ó Caoláin|Ó Caoláin]]{{·}} [[Michael Colreavy|Colreavy]]{{·}} [[Seán Crowe|Crowe]]{{·}} [[Piaras Ó Dochartaigh|P. Ó Dochartaigh]]{{·}} [[Dessie Ellis|Ellis]]{{·}} [[Martin Ferris|M. Ferris]]{{·}} [[Pádraig Mac Lochlainn|Mac Lochlainn]]{{·}} [[Máire Laoise Mhic Dhomhnaill|Mhic Dhomhnaill]]{{·}} [[Sandra McLellan|McLellan]]{{·}} [[Jonathan O'Brien|O'Brien]]{{·}} [[Aengus Ó Snodaigh|Ó Snodaigh]]{{·}} [[Brian de Stainléigh|de Stainléigh]]{{·}} [[Peadar Tóibín|Tóibín]] |group5 = [[Comhghuaillíocht Frith-Dhéine-Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|CFD-CPRB]] (4) |list5 = [[Risteard Buíd Bairéid|Buíd Bairéid]]{{·}} [[Ruth Coppinger|Coppinger]]{{·}} [[Joe Higgins|Higgins]]{{·}} [[Paul Murphy (Polaiteoir Éireannach)|Murphy]] |group6 = [[Renua Éireann]] (3) |list6 = ''[[Lucinda Creighton|Creighton]]''{{·}} [[Billy Timmins|Timmins]]{{·}} [[Terence Flanagan|T. Flanagan]] |group7 = [[Na Daonlathaigh Shóisialta]] (3) |list7 = ''[[Stephen Donnelly|Donnelly]]''{{·}} ''[[Catherine Murphy|C. Murphy]]''{{·}} ''[[Róisín Shortall|Shortall]]'' |group8 = [[Grúpa Gníomhaíochta na n-Oibrithe is iad atá Dífhostaithe|Grúpa Gníomhaíochta na n-Oibrithe<br />is iad atá Dífhostaithe]] (1) |list8 = [[Séamus Healy|Healy]] |group9 = [[Neamhspleách (polaitíocht)|Neamhspleáigh]] (19) |list9 = [[Tommy Broughan|Broughan]]{{·}} [[Joan Collins (polaiteoir)|J. Collins]]{{·}} [[Seán Conlan|Conlan]] {{·}} [[Clare Daly|C. Daly]]{{·}} [[Michael Fitzmaurice|Fitzmaurice]]{{·}} [[Tom Fleming|T. Fleming]]{{·}} [[Noel Grealish|Grealish]]{{·}} [[John Halligan|Halligan]]{{·}} [[Michael Healy-Rae|Healy-Rae]]{{·}} [[Michael Lowry|Lowry]]{{·}} [[Peter Mathews|Mathews]]{{·}} [[Finian McGrath|F. McGrath]]{{·}} [[Mattie McGrath]]{{·}} [[Michael McNamara|McNamara]]{{·}} [[Denis Naughten|Naughten]]{{·}} [[Patrick Nulty|Nulty]]{{·}} [[Maureen O'Sullivan (polaiteoir)|M. O'Sullivan]]{{·}} [[Willie Penrose|Penrose]]{{·}} [[Thomas Pringle|Pringle]]{{·}} [[Shane Ross|Ross]]{{·}} [[Mick Wallace|Wallace]] |below = {{·}} ''Cló Iodálach'' = Ceannairí na bPairtithe '''Trom''' = Airí }}<noinclude> [[Catagóir:Dáil Éireann|{{PAGENAME}}]][[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> t7jwd9fpj62jarprxd2qi0npqjgpxjk 0 36296 1331168 1248951 2026-11-01T18:48:20Z LametinoWiki 23199 1331168 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[múinteoir]], [[Polaitíocht|polaiteoir]] agus [[Teachta Dála|iarTheachta Dála]] do [[Dún na nGall (Dáilcheantar)|cheantar Dhún na nGall]] é '''Seosamh Mac Aodha''' ({{Lang-en|'''Joe McHugh'''}}; a rugadh ar an [[16 Iúil]] [[1971]] ). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. Chaith sé dhá thréimhse mar Aire i Roinn na Gaeltachta agus bhí sé ina aire oideachais chomh maith. === Gairm pholaitiúil === Ceapadh Mac Aodha ina [[Aire Rialtais|Aire]] Stáit don Ghaeilge, don Ghaeltacht agus do na hOileáin sa bhliain [[2014]], in áit [[Donnchadh Mac Fhionnlaoich|Donnchadha Mhic Fhionnlaoich]]. Bhí conspóid mhór ann nuair a ceapadh é den chéad uair ina aire stáit Gaeltachta toisc nach raibh an Ghaeilge ar a thoil aige.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-t-iar-aire-stait-gaeltachta-joe-mchugh-ag-eiri-as-an-bpolaitiocht/|teideal=An t-iar-aire stáit Gaeltachta Joe McHugh ag éirí as an bpolaitíocht|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-05-26}}</ref><ref>Léirigh pobalbhreith a rinne Tuairisc.ie i gcomhar le Millward Brown ag deireadh na bliana 2014 gur mheas 61% den phobal nár chóir don Taoiseach Enda Kenny aire Gaeltachta a cheapadh nach raibh líofacht sa Ghaeilge aige.</ref> D’fhógair Mac Aodha go mbeadh sé ag dul ar “aistear teanga” agus thug sé faoin n[[An Ghaeilge|Gaeilge]] a fhoghlaim. Sheas sé san [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]] agus toghadh é le 11.5% de na vótaí céad rogha. Ceapadh é ina Aire Stáit i [[Roinn an Taoisigh]] sa bhliain 2017.[[Íomhá:Joe McHugh, TD, Buncrana - geograph.org.uk - 1391676.jpg|clé|mion|Oifig Mhic Aodha i m[[Bun Cranncha]]]] === Gairm taobh amuigh den domhan polaitiúil === D'oibrigh sí mar mhúinteoir D'fhógair Mac Aodha ar an 4 Bealtaine 2022, go mbeidh sé ag dul ar scór ag an gcéad Olltoghchán eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/politics/arid-40864832.html|teideal=Fine Gael TD and former education minister Joe McHugh won't stand for re-election|údar=Paul Hosford|dáta=2022-05-04|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2022-05-26}}</ref> "Post 24/7 an pholaitíocht a éilíonn gach a bhfuil ionat," a dúirt sé.<ref name=":0" /> Ansin i mí Iúil 2022, d’éirigh Mac Aodha as Fine Gael, de bharr útamáil an rialtais faoi réiteach a fháil ar chruachás na ndaoine i n[[Dún na nGall (Dáilcheantar)|Dún na nGall]], a raibh [[Scannal na mblocanna lochtacha|brící lochtacha]] ina gcuid tithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fianna-fail-le-leas-a-bhaint-as-cliseadh-fhine-gael-i-ndun-na-ngall/|teideal=Fianna Fáil le leas a bhaint as cliseadh Fhine Gael i nDún na nGall|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=21 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-23}}</ref> Ba bhreá leis, a dúirt sé tráth, a bheith ina mhúinteoir Gaeilge lá éigin.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Dún na nGall (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Dún na nGall (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i nDún na nGall]] == Tagairtí == {{Reflist}} ==Naisc sheachtracha== * Clár raidió RTÉ faoi [http://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0724/716934-clar-raidio-faoin-aire-stait-gaeltachta-joe-mchugh/ Joe McHugh] {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:McHugh, Joe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad]] [[Catagóir:Baill den 22ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Peileadóirí Gaelaí]] [[Catagóir:Dún na nGall (Dáilcheantar)]] e1k3xrzckqc7t768pgq37d8ewoncgzp 1331169 1331168 2026-11-01T18:48:44Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Joe McHugh]] go [[Seosamh Mac Aodha]]: Leagan Gaeilge 1331168 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[múinteoir]], [[Polaitíocht|polaiteoir]] agus [[Teachta Dála|iarTheachta Dála]] do [[Dún na nGall (Dáilcheantar)|cheantar Dhún na nGall]] é '''Seosamh Mac Aodha''' ({{Lang-en|'''Joe McHugh'''}}; a rugadh ar an [[16 Iúil]] [[1971]] ). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. Chaith sé dhá thréimhse mar Aire i Roinn na Gaeltachta agus bhí sé ina aire oideachais chomh maith. === Gairm pholaitiúil === Ceapadh Mac Aodha ina [[Aire Rialtais|Aire]] Stáit don Ghaeilge, don Ghaeltacht agus do na hOileáin sa bhliain [[2014]], in áit [[Donnchadh Mac Fhionnlaoich|Donnchadha Mhic Fhionnlaoich]]. Bhí conspóid mhór ann nuair a ceapadh é den chéad uair ina aire stáit Gaeltachta toisc nach raibh an Ghaeilge ar a thoil aige.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-t-iar-aire-stait-gaeltachta-joe-mchugh-ag-eiri-as-an-bpolaitiocht/|teideal=An t-iar-aire stáit Gaeltachta Joe McHugh ag éirí as an bpolaitíocht|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-05-26}}</ref><ref>Léirigh pobalbhreith a rinne Tuairisc.ie i gcomhar le Millward Brown ag deireadh na bliana 2014 gur mheas 61% den phobal nár chóir don Taoiseach Enda Kenny aire Gaeltachta a cheapadh nach raibh líofacht sa Ghaeilge aige.</ref> D’fhógair Mac Aodha go mbeadh sé ag dul ar “aistear teanga” agus thug sé faoin n[[An Ghaeilge|Gaeilge]] a fhoghlaim. Sheas sé san [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]] agus toghadh é le 11.5% de na vótaí céad rogha. Ceapadh é ina Aire Stáit i [[Roinn an Taoisigh]] sa bhliain 2017.[[Íomhá:Joe McHugh, TD, Buncrana - geograph.org.uk - 1391676.jpg|clé|mion|Oifig Mhic Aodha i m[[Bun Cranncha]]]] === Gairm taobh amuigh den domhan polaitiúil === D'oibrigh sí mar mhúinteoir D'fhógair Mac Aodha ar an 4 Bealtaine 2022, go mbeidh sé ag dul ar scór ag an gcéad Olltoghchán eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/politics/arid-40864832.html|teideal=Fine Gael TD and former education minister Joe McHugh won't stand for re-election|údar=Paul Hosford|dáta=2022-05-04|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2022-05-26}}</ref> "Post 24/7 an pholaitíocht a éilíonn gach a bhfuil ionat," a dúirt sé.<ref name=":0" /> Ansin i mí Iúil 2022, d’éirigh Mac Aodha as Fine Gael, de bharr útamáil an rialtais faoi réiteach a fháil ar chruachás na ndaoine i n[[Dún na nGall (Dáilcheantar)|Dún na nGall]], a raibh [[Scannal na mblocanna lochtacha|brící lochtacha]] ina gcuid tithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fianna-fail-le-leas-a-bhaint-as-cliseadh-fhine-gael-i-ndun-na-ngall/|teideal=Fianna Fáil le leas a bhaint as cliseadh Fhine Gael i nDún na nGall|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=21 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-23}}</ref> Ba bhreá leis, a dúirt sé tráth, a bheith ina mhúinteoir Gaeilge lá éigin.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Dún na nGall (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Dún na nGall (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i nDún na nGall]] == Tagairtí == {{Reflist}} ==Naisc sheachtracha== * Clár raidió RTÉ faoi [http://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0724/716934-clar-raidio-faoin-aire-stait-gaeltachta-joe-mchugh/ Joe McHugh] {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:McHugh, Joe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad]] [[Catagóir:Baill den 22ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Peileadóirí Gaelaí]] [[Catagóir:Dún na nGall (Dáilcheantar)]] e1k3xrzckqc7t768pgq37d8ewoncgzp 0 38338 1331174 1287527 2026-11-01T19:18:42Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331174 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[sráidbhaile]] suite i [[Comhairle Pheairt is Cheann Rois|Siorrachd Pheairt is Cheann Rois]] é '''Achadh Loinne'''.(Béarla:Auchlyne) <ref name='AAA'>{{Cite web-en|url=https://www.ainmean-aite.scot/?id=35876|title=Ainmean-Àite na h-Alba (AÀA) — Gaelic Place-names of Scotland|access-date=2024-04-17|language=en|work=Ainmean-Àite na h-Alba}}</ref> Té suite tuairim is cúig mhíle siar ó Chill Fhinn ar Loch Tatha), amach ó phríomhbhóthar an A85 a ritheann ó [[Peairt|Pheairt]] go h[[An t-Òban|Òban]]. Tá sé comhdhéanta de 3 theach, teach mór (le cheathrú seirbhísigh in aice láimhe, garraí daingean agus conchróite) agus feirm, agus tá deich cónaitheoir buan. Tá 'Auchlyne' sa Ghuáin freisin. Ní fios an bhfuil aon nasc díreach ann. Is dócha gurb é Albanach a d'ainmnigh 'Auchlyne', an Ghuáin, ós rud é gur díorthaíodh an t-ainm Béarla 'Auchlyne' ón leagan Gaelach 'Achadh Loinne'. Tá 'Auchlyne Estate' ann freisin, atá á rialú ag Eaglais Phobal na hAlban. ==Dinnseanchas== Ciallaíonn Achadh "páirc", ach d'fhéadfadh go gciallódh "Loinne" , i nGaeilge Pheairt, clós nó gort ina bhfuil tuí nó grán i gcruacha" nó "i riocht / cuma mhaith". Go stairiúil, b'fhéidir gurbh é "Achline" nó "Auchlin" an logainm. ==Suíomh== Tá Achadh Loinne suite ar an taobh thuaidh de Ghleann Dochard, áit a dtéann an machaire réidh taobh leis an abhainn isteach i m[[Bràghaid Albann]]. Tá sé faoi theorainn ag Allt Thiar an Achaidh Linne agus ar an taobh thoir ag Allt Thoir an Achaidh Linne.<ref>[http://geodaisy.com/place/auchlynewestburn.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225059/http://geodaisy.com/place/auchlynewestburn.html|date=September 27, 2007}}</ref> == Daoine Cáiliúla == Ghabh Duleep Singh le léas Taigh Achadh Loinne ó Mhorair Bràid Albainn i samhradh na bliana 1858..<ref>https://asht.info/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251117132926/http://asht.info/ |date=2025-11-17 }} Anglo-Sikh Heritage Trail</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-tír-gd}} {{DEFAULTSORT:Achadh Loinne}} [[Catagóir:Bailte in Albain]] [[Catagóir:Comhairle Shruighlea]] qvmmib8ic4ee8hqth15oalnbnbb49fz 0 39351 1331259 1289797 2026-11-02T05:06:28Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331259 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is baile é '''Béal Átha Beithe'''<ref name='Logainm'>{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1411634|title=Béal Átha Beithe/Ballybay {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-24|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> ([[An Béarla|Béarla]]: ''Ballybay'') atá suite in oirthuaisceart [[Contae Mhuineacháin|Chontae Mhuineacháin]]. Tá an baile suite ag an gcrosbhóthar a dtrasnaíonn na bóithre R183 and R162. Ar na bailte atá suite in aice le Béal Átha Beithe tá [[Cluain Eois]], [[Baile na Lorgan]], agus [[Carraig Mhachaire Rois]]. Ciallaíonn an focal 'áth' sa Ghaeilge ná 'a ford' nó pointe éadomhain ar abhainn. Tógadh an baile in aice le loch mór (Lake Major) agus loch eile níos lú (Lake Minor). Is paróiste dlí é.<ref>https://www.ballybay.ie</ref> Is cineál crainn í an 'bheith' agus is dócha go raibh flúirse crainn bheithe suite timpeall an átha seo tráth dá raibh. Mar sin, ciallaíonn 'Béal Átha Beithe - 'the ford mouth surrounded in Birch trees'. == Stair agus áiteanna stairiúla == Bhunaigh daoine de mhuintir Mhic Shiacais an baile san ochtó haois déag. D'oibrigh siad i dtionscal an [[línéadach|línéadaigh]]. Bunaíodh Comhairle an Bhaile sa bhliain 1870. Bhí clú agus cáil ar an mbaile agus ainmníodh an baile 'Ballybea' ach anois, tugtar é an t-ainm 'Ballybay'. Ba bhaile cáiliúil é mar a bhí margaí, aontaí, cruinnithe poiblí, comhshocraithe, máirseálacha pháráide agus imeachtaí do gach eagraithe. Ba bhaile craobh aonaigh é ag an am sin. Bhí tionscal an línéadaigh ag éirí le linn an ama seo. Bhí meath ag teacht air i gceantar mar Bhéal Átha Beithe de dheasca an tsuíomh a bheith meicnithe, an tseoil chumhachta agus cumhacht an choire ghaile. Le linn an Chéad Chogadh Domhanda, bunaíodh an baile mar sonad mór um trádáil chapall, rud a thacaigh le ceadaithe mar úmadóirí, gaibhne, crúdóirí agus tairneoirí. Bhí cruinnithe ag coimisinéirí an bhaile sa bhliain 1871 le hionadaí bainc, gnóthadóirí, agus daoine éagsúla a bhí suim acu i bhforbairt an bhaile. Maidir le leagan amach baile, bunaíodh soláthar uisce, soilsiú sráide agus plean bainistíochta dramhaíola. I ndiaidh sin, bhí margaigh agus imeachtaí ag éirí i lár an bhaile agus bhí earraí cosúil le síola lín, punann arbhair, feoil, capaill agus torthaí feirme. === Teach Bhéal Átha Beithe === Sa bhliain 1820, bhí an chlann Leslie ina gcónaí i dteach mhór ar eastát Bhéal Átha Beithe. Bhí clann sínte acu agus tógadh an teach chun stádas mar tiarnaí talún a thaispeáint. Bhí sé suite ar imeall an bhaile, ag féachaint síos ar Lough Major. Fuair Emily Leslie French bás sa bhliain 1884, agus tugtar an teach dá mac, Robert Charles. Tar éis a bhás, bhí mac aige, Henry Edward John Leslie, a bhí ina chónaí sa teach agus chaith sé a ama ann agus ní raibh sé pósta. === Teach an Mhargaidh === [[Íomhá:Market House.jpg|clé|207x207px|Teach an Mhargaidh.|frameless]] Tógadh Teach an Mhargaidh<ref>http://archiseek.com/2012/1848-market-house-ballybay-co-monaghan/ </ref> sa bhliain 1848. Is dhá stór é agus é luaite leis an altire William Walker. Tá sé suite sa bhaile in aice le Sráid na hEaglaise. Is áit stairiúil í. Tá plaic os comhair an tí agus deir sé 'Dearadh é chun ról ilfheidhmeach a bhí glacta ag an bhfoirgneamh margaidh a bhí ann roimhe sin a chomhlíonadh agus ar an slí sin chuir sé suntasach le forbairt shóisialta agus eacnamaíoch an bhaile. Tá an margadh agus na hoifigí gaolmhara lonnaithe ar urlár na talún agus tá seomra tionóil mór agus seomraí poiblí ar an gcéad urlár chomh maith le seomra ina mbíodh an oifig cíosa tráth. Bhíodh foirgneamh scoile sealadach, teach cúirte, leabharlann agus halla ceolchoirme agus damhsa ar an gcéad urlár ag tréimhsí éagsúla. Téann staighre adhmaid ón mbá ó dheas ar an bPríomhshráid go dtí seomra cíosa ar an gcéad urlár. D'úsáideadh an Giúistís Síochána nó Breitheamh na Cúirte Dúiche an seomra sin mar fhorsheomra agus é i gceannas ar chúirteanna gearra agus ar na cúirteanna áitiúla.' Tá sé le feiceáil sa lá atá inniu agus tagann a lán cuairteoirí teach a fheiceáil. === Halla Naomh Pádraig === Tá sé suite ar Sráid Naomh Pádraig. Bhí a lán imeachtaí sa halla cosúil le club óige, biongó, dráma, basáir na blianta ó shin. == Taisteal == [[Íomhá:Traein i mBéal Átha Beithe.jpg|clé|mion|202x202px|Traein i mBéal Átha Beithe. ]] === An tIarnród === [[Íomhá:Teach an stáisiúin.jpg|mion|143x143px|Oifig an stáisiúin inniu.]] Bunaíodh stáisiún na traenach i mBéal Átha Beithe ar an seachtú lá dhéag i mí Iúil sa bhliain 1854. Dúnadh é ar an gceathrú lá déag i mí Dheireadh Fómhair 1957. Tá cuid d'oifig an stáisiúin le feiceáil inniu. Osclaíodh líne an iarnróid in 1849 agus cuireadh síneadh siar as go dtí Béal Átha Bethe in 1854. Tar éis sin, bhí ainm ar chóras an iarnróid a bhaineann le hIarnród Thuaisceart na hÉireann agus le hIarnród Uladh. Ba é Mór-Iarnród an Tuaiscirt (GNR) an t-ainm a bhí air. Bhí Emilie Leslie i gceist le pleanáil an iarnróid. Bhí comhaontú gur dtógfaí an stáisiún ó dheas den áit a bhí beartaithe ar dtús agus go dtógfaí an stóras earraí taobh thoir de theach an stáisiúin féin. Bhí na daoine ag úsáid an traenach i gcónaí le linn an Dara Cogadh Domhanda agus fostaíodh tuilleadh foirne ag an am seo. Dúnadh a lán líne sa bhliain 1957 agus i ndiaidh sin, dúnadh an tIarnród in 1957. === Bus === Tá réimse leathan de seirbhísí ar fáil. Stopann an bus, Collins Coaches, ag barr na sráide, ag cearnóg an bhaile. Téann sé go Baile Átha Cliath trí Charraig Mhachire Rois, Bhaile Átha Fhirdhia, agus trí Bhaile Shláine gach lá ar sheirbhís laethúil.<ref>http://www.collinscoaches.ie/images/collins_coaches_timetable_to_dublin_oct_2016.pdf</ref> Tá seirbhís ar fáil do na daoine atá ag taisteal chuig Muineachán nó Institiúid Mhuineacháin.<ref>https://www.ballybay.ie/images/LocalLink_M1_M2_Timetable_Final.pdf{{Dead link|date=Lúnasa 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Seirbhísí Reiligiúnacha == Tá trí eaglais sa bhaile inniu: * Eaglais Naomh Pádraig * Eaglais Phreispitéireach * Eaglais na hÉireann == Inniu == Leathnaíodh Ionad Fiontair Bhéal Átha Beithe sa bhliain 2015. Tá cistineacha ann agus is féidir leis a chur ar cíos. Athchóiríodh Ionad an Phobail le linn na mblianta 2011 - 2012. Osclaíodh é go hoifigiúil ag Aire Stáit um Thurasóireacht agus Spórt Michael Ring TD sa bhliain 2013. Tá sé suite ar chúl an choláiste Bhéal Átha Beithe. 'Ballybay Community College Sports Hall' an t-ainm atá air. Tá stair fhada aige. Tá áiseanna éagsúla ar fáil san ionad cosúil le halla spóirt, stiúideo damhsa, seomraí gléasta, cúirt liathróid láimhe, agus dhá spórtlann. Tá páirc peile díreach os comhair Coláiste Pobail Bhéal Átha Beithe. Is féidir leis an ionas a chur ar cíos. [[Íomhá:Crostraenálaí .jpg|mion|137x137px|Crostraenálaí sa pháirc.]] Chomh maith leis sin, athchóríodh páirc an bhaile agus tá níos mó áiseanna do dhaoine óga. Tá trealamh aclaíochta timpeall na páirce cosúil le rothar aclaíochta, agus crostraenálaí. == Turasóireacht == === Lóistín === Teach Ardmore is ainm don aíochtlann agus tá sé suite i lár an bhaile. Tá dhá sheomra déag ann agus tá páirc cairr ann do na lóistéirí. === Ionad Bogaigh === Tá ionad bogaigh<ref>{{Lua idirlín |url=http://ballybaywetlands.ie/about-baybay-wetlands/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2018-04-08 |archivedate=2018-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180420144428/http://ballybaywetlands.ie/about-baybay-wetlands/ }}</ref> suite ar bhóthar Chluain Eois. Is ionad ilfheidhme é agus tá seirbhísí éagsúla ar fáil don phobal cosúil le cúrsaí do dhaoine fásta, agus imeachtaí do turasóirí (éanbhreathnú, áiseanna iascaireachta, agus treoshuíomh den áit). Cuireann siad imeachtaí cultúrtha i láthair cosúil le aontaí ceardaíochta, imeachtaí ceoil agus bíonn taispeántas ealaíne ar siúl. Tá réimse leathan de speicis dúchasacha (éin, éisc, ainmhithe, amfaibiaigh, srl) ina gcónaí sa cheantar. == Spórt == === CLG === Tá nasc láidir ag an mbaile le CLG (Cumann Lúthchleas Gael). Ballybay Pearse Brothers an t-ainm atá ar an gclub. Páirc na Bráithre Piarasaigh CLG is ainm don pháirc imeartha agus tá sé suite ar imeall an bhaile. Bhuaigh an club ocht gcraobhchluiche i gContae Mhuineacháin ó 1935. Chomh maith leis sin, rinneadh cónascadh idir CLG Druim Shamhain<ref>CLG Druim Shamhain, Co. Mhuineacháin. (n.d.). Retrieved March 21, 2018, from http://drumhowan.gaa.ie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212002251/http://drumhowan.gaa.ie/ |date=2017-12-12 }}</ref> agus CLG Bhéal Átha Beithe faoi shé déag agus mionúir. Imríonn ceathrar imreoirí le foireann an Chontae Mhuineacháin<ref>The Official Monaghan GAA Website. (n.d.). Retrieved March 21, 2018, from http://www.monaghangaa.ie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210142518/http://www.monaghangaa.ie/ |date=2019-12-10 }}</ref>; Drew Wylie, Ryan Wylie, Thomas Kerr agus Dessie Ward faoi láthair. Tá peil na mban ar fáil sa club freisin. Naomh Bríd CLG and t-ainm atá air. === Sacar === Ballybay Athletic an t-ainm a bhí ar fhoireann sacair sa bhaile. Bunaíodh é sna seachtóidí agus d'imir siad i gconradh Mhuinéacháin agus an Chabháin. Bhí a bpáirc ar bhóthar Mhuinchille os comhair an stáisiún cumhachta atá ann anseo. McMurray's Meadow an t-ainm a bhí air. Bhuaigh siad dhá horn Steadfast sna seachtóidí. === Bollaí === Osclaíodh club Bhéal Átha Beithe/Dhoire Mholach faoi Lúnasa sa bhliain 2006. Tá clubtheach in aice leis an bpáirc. [[Íomhá:Calafort iascaireachta.jpg|mion|121x121px]] === Iascaireacht === Tá ceantair iascaireachta ag timpeall an bhaile. Tagann a lán iascairí ón chontae go dtí Béal Átha Beithe mar a bhíonn cúpla comórtas le linn na bliana. Tá réimse leathan d'éisc cosúil le liús, bran, agus róiste. Chomh maith leis sin, tá calafort iascaireachta le feiceáil in aice leis an bpáirc. == Daoine cáiliúla == * Thomas Heazle Parke (1857 - 1893) - Maormháinlá * John Gregg (1867 - 1948) - córas Gregg de ghearrscríobh * Sir John Gray - iarua mic d'Andrew Gray agus Agnes (nee Fleming) a raibh suite in Ardachadh. * Rugadh tiománaí carr rásaíocht, John Cummins, i mBaile Átha Beithe. * Bhí treanálaí capaill rása, Oliver Brady ón gceantar. Bhunaigh sé an comhlacht Shabhra Plastics lena chomhpháirtithe gnó Rita Shah ar imeall an bhaile, Baile na Lorgan. Bhuaigh sé £100,000 i bhféile Cheltenham sa bhliain 1981 agus thóg sé teach agus stáblaí leis an airhead i mBéal Átha Beithe. * Imríonn an peileadóir Paul Finlay d'fhoireann Bhéal Átha Beithe agus d'fhoireann Chontae Mhuineacháin idir na bliana 2002 agus 2016. Bhuaigh sé duaiseanna cosúil le bonn chraobh na hÉireann le scoileanna Mhuineacháin agus boinn mionúr agus idirmheánacha le foireann Bhéal Átha Beithe. * Rugadh David McGregor i mBéal Átha Beithe agus d'imir sé rugbaí d'fhoireann rugbaí na hÉireann faoi fhiche sa bhliain 2009 sa tSeapáin. * Bhí an staraí Peadar Murnane ina chónaí ar an bpríomhshráid i mBéal Átha Beithe. Scríobh sé agus a dheartháir James H. Murnane an leabhar ''At the Ford of the Birches'' sa bhliain 1999. * == Oideachas == Tá dhá bhunscoil i mBéal Átha Beithe inniu: Scoil Éanna<ref>Scoil Éanna Ballybay. (n.d.). Retrieved March 27, 2018, from http://www.scoileanna.ie/</ref> agus Ballybay Central National School<ref>Castleblayney Rd, Ballybay, Co.Monaghan. (n.d.). Retrieved March 27, 2018, from http://www.ballybaycns.com </ref> agus meánscoil amháin - Coláiste Phobail Bhéal Átha Beithe. Is scoileanna meascáin iad. Tá Scoil Éanna agus Ballybay Central National School suite ar bhóthar Bhaile na Lorgan, agus tá an meánscoil suite ar bhóthar Charraig Mhachaire Rois. Sa bhliain 2019, bhuaigh Coláiste Phobail Bhéal Átha Beithe craobh na hÉireann. Tá Naíonra Bhéal Átha Beithe <ref>Ballybay Community Crèche. (n.d.). Retrieved March 27, 2018, from http://www.ballybaycommunitycreche.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321154046/http://ballybaycommunitycreche.com/ |date=2018-03-21 }}</ref> ar fáil do naíonáin os comhair na bunscoile Scoil Éanna in aice le páirc an bhaile. Tá leabharlann suite i lár an bhaile. Tá roinnt seirbhísí do dhaoine fásta agus do pháistí.<ref>https://monaghan.ie/library/ballybay/ </ref> == Cultúr == === Dráma === Athbhunaíodh Cumann Dráma Bhéal Átha Beithe sa bhliain 2017. Rinne siad trí dráma: ''Anyone Could Rob a Bank'' le Tom Coffey sa bhliain 2017, ''Professor Tim'' le George Shiels i mí an Mhárta sa bhliain 2018 agus ''A Room with a Queue'' le Grainne Jordan sa bhliain 2019. === Ceol === Scríobh an t-amhránaí Tommy Makem amhrán faoin mbaile, "In the Town of Ballybay".<ref>In The Town Of Ballybay lyrics. (n.d.). Retrieved April 02, 2018, from [http://www.allthelyrics.com/lyrics/tommy_makem/in_the_town_of_ballybay-lyrics-1130968.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415083551/http://www.allthelyrics.com/lyrics/tommy_makem/in_the_town_of_ballybay-lyrics-1130968.html |date=2018-04-15 }}</ref> Tá amhráin eile ar fáil faoin teideal "Songs and Poems" sa leabhar ''At the Ford of the Birches''.<ref>Murnane, J. H., & Murnane, P. (1999). ''At the Ford of the Birches: The History of Ballybay, its People and Vicinity''. Ballybay: Murnane Brothers. </ref> == Caidreamh idirnáisiúnta == Tá caidreamh idirnáisiúnta idir Béal Átha Beithe agus Osterhofen na Baváire. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Beal Atha Beithe}} [[Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin]] oounwundxepbpc6t5b5k5robq6o6kpw 0 43910 1331296 1323874 2026-11-02T09:27:31Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331296 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Boys (6895426164).jpg|mion|1936: H.M.S. Pinafore (Gilbert & Sullivan)]] Is [[meánscoil]] suite i g[[Contae Thiobraid Árann]] í '''Coláiste Charraig an Tobair'''. == Stair == Sa bhliain 1862, bhí Charles Thiebault (ar feallmharaíodh a dheartháir Gustave an bhliain chéanna) i gceannas ar shuiteáil pobal Caitliceach comhdhéanta de shagairt agus deartháireacha ''[[Spiritans]]'', a raibh sé de chúram orthu sagairt a thraenáil don [[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] in [[Albain]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=GROUNDBREAKING REVELATIONS RESHAPE ROCKWELL COLLEGE'S 2014 HISTORY NARRATIVE|url=https://www.flickr.com/photos/203442573@N07/54759981130/|date=2025-07-01|author=Rockwell College}}</ref> Bhunaigh beirt shagart ''[[Spiritan]]'' [[Jules Leman]] agus [[Pierre (Peter) Huvétys]] an seimineár i mí Iúil 1864 chun oideachas Caitliceach a thairiscint i gcomhthéacs a bhí marcáilte ag dlíthe [[Cogadh na Talún|coiriúla i gcoinne Caitlicigh Éireannacha]], fuair an coláiste ról tábhachtach go tapa i bpolaitíocht agus i gcultúr saoil na hÉireann. an tír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://rockwellcollege.ie/college-history-ethos/|teideal=History & Ethos, Tipperary,|work=rockwellcollege.ie|dátarochtana=2025-09-14}}</ref> Sa bhliain 1896, chuir an ''Pátrún'' [[James O'Donnell]], Iníon Gorman (de [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]]), agus Samuel Burke (de [[An Chathair, Contae Thiobraid Árann|Cahir]]) coibhéis 7,000£ le tógáil Shéipéal Choláiste ''Rockwell''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Merchant's Return to Rockwell College: James O'Donnell and the Architecture of Transatlantic Irish Philanthropy|url=https://www.academia.edu/130399979/The_Merchants_Return_to_Rockwell_College_James_ODonnell_and_the_Architecture_of_Transatlantic_Irish_Philanthropy|journal=The Ultimate Genealogy|date=2025-01-01|doi=10.5281/ZENODO.15834442|author=Yann Blake}}</ref> Leag an tEaspag Crook an bhunchloch. An foirgneamh nua-Rómhánúil, deartha ag an ailtire [[George C. Ashlin]] agus cuireadh tús leis i 1897, ionchorpraíonn sé eilimintí nua-Ghotacha agus maisiúchán saibhir in aolchloch agus adhmad snoite.<ref>{{Lua idirlín|url=https://dsc.duq.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1392&context=spiritan-tc|teideal=Rockwell Reminiscences|údar=Finbarr Gallagher|dáta=8-2007}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://landedestates.ie/estate/3268|teideal=Roe (Rockwell) {{!}} Landed Estates {{!}} University of Galway|work=landedestates.ie|dátarochtana=2025-09-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250621051011/https://landedestates.ie/estate/3268|archivedate=2025-06-21}}</ref> == Iarscoláirí == * An Dochtúir [[Pádraig Ó hIrighile]], iar-[[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán ar Phoblacht na hÉireann]] == Féach freisin == == Naisc sheachtracha == == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Colaiste Charraig an Tobair}} [[Catagóir:Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn]] j7a6ng89sxwp9c8te28uufaantvaykx 0 53129 1331147 1308380 2026-11-01T14:08:30Z Howohhoh 63441 eolas ar chanúintí 1331147 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í '''an Ocsatáinis'''. Tugtar ''lenga d'òc'' uirthi sa teanga féin, nó ''langue d'oc'' san [[An Fhraincis|Fhraincis]]. Mionteanga atá inti, á labhairt san [[Diúc na hAcatáine|Acatáin]], [[Auvergne]], [[Languedoc-Roussillon]], [[Limousin]], [[Midi-Pyrénées]] agus i b[[Provence]] i ndeisceart [[An Fhrainc|na Fraince]]. Ach cloistear an teanga freisin i réigiúin sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Iodáil|Iodáil]], agus i [[Monacó]]. == Ainm na Teanga == Ina ''"De Vulgari Eloquentia"'' (Ar Labhairt na Gnáththeanga), rinne an file Iodálach [[Dante Alighieri|Dante]] idirdhealú idir trí saghas teangacha Rómánsacha a bhunaíodh ar an nós a dúradh an dearfach: {{lang|la|''"nam alii oc, alii oil, alii si affirmando locuntur"''}} <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thelatinlibrary.com/dante/vulgar.shtml|teideal=Dante: De Vulgari Eloquentia I|work=www.thelatinlibrary.com|dátarochtana=2026-03-28}}</ref> (Toisc go ndeir cuid amháin ''oc'', cuid eile ''oil'', agus cuid eile ''si''). Is í seo an chéad fianaise den nath ''lenga d'oc'' mar ainm na teanga, óna dtagann "an Ocsatáinis". San am a chuaigh thart, chuirtí an ainm "Provençal", ainm atá ar chanúint airithe dí an lá atá inniu, ar an teanga iomlán freisin. <ref>Mooney, D. (2021). Phonetics and phonology of Romance languages: Occitan. In ''Manual of Romance Phonetics and Phonology'' (pp. 709-742). de Gruyter.</ref> == Stair == Bhí teorainneacha na hOcsatáinise thuaidh ná a bhfuil sa lá atá inniu ar dtús na Meánaoise, áit a dtugtar an ainm "''Occitania submersa''" (Ocsatáin Bháite) uirthi. Thosaigh an teorainn ag dul ó dheas thart ar an 8ú haois go dtí an 11ú haois, go dtí an áit nár athraíodh go dtí an tréimhse comhaimseartha. Ba iad cúigí ar nós Saintonge, Aunis, Angoumois, agus cuid mhór de [[Poitou]] na cúigí a bhí ina gcuid den ''"Occitania submersa''". <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manuel de Linguistique Occitane|publisher=Walter de Gruyter GmbH|date=2024|location=Berlin/Boston|issue=v.35|coauthors=Jean Sibille|author=Louise Esher}}</ref> Sa Mheánaois, ba iad trúbadóirí na hOcsatáin an foinse is mó do litríocht Ocsatáinise. Chuireadh siad an ainm "''lengua romana''" (teanga Rómhánach) uirthi uaireanta. I gcáipéisí oifigiúla ón am sin, luadh í mar "''roman''" i gcodarsnacht leis an bhFraincis, nó "''langue du roi''" (teanga an rí). Úsáideadh an Ocsatáinis mar teanga oifigiúil litríochta na [[Coróin na hAragóine|hAragóine]], mar chuid de phleananna Rí na hAragóine, Alfons II, i bProvence. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The world of the troubadours: Medieval Occitan Society, c. 1100 - c. 1300|publisher=Cambridge Univ. Press|date=1995|location=Cambridge|author=Linda Paterson}}</ref> Ón 12ú haois, chuaigh an Ocsatáinis i laghad mar teanga litríochta mar gheall ar fhorbairt fheidhm na Fraincise mar teanga riaracháin. Chuir Conradh na Villers-Cotterêts an Fhraincis ina haon teanga oifigiúil den ríocht, a raibh éifeacht diúltach aige do ghradam na hOcsatáinise. Neartaigh an meath sin le [[Réabhlóid na Fraince]]. Chuir an rialtas réabhlóideach an ainm "''patois''" (teanga neamhchaighdeánach) ar mhionteanga na Fraince ar nós na hOcsatáinise, agus bhí sé i gceist acu Fraincis chaighdeánach a chur ina n-áiteanna go hiomlán. <ref>Joubert, A. (2011). ''A comparative study of the evolution of prestige formations and of speakers' attitudes in Occitan and Catalan''. The University of Manchester (United Kingdom).</ref> Sa bhliain 1882, cuireadh i bhfeidhm dlí Ferry, a raibh i gceist aige oideachas saolta a chur chun cinn. Áfach, cuireadh pionóis náireacha ar dhaltaí in aghaidh labhairt na mionteangacha ar scoil, beart ar a dtugtar "''vergonha''" (náire) san Ocsatáinis. <ref>Geddie, V. J. (2014). The Use of Occitan Dialects in Languedoc-Roussillon, France.</ref> [[Íomhá:SpeakFrenchBeClean.jpg|mion|''Vergonha'': "Labhraígí as Fraincis, bígí glan", Póstaer a chuireadh i scoil sa chuid Chatalónach den Fhrainc.|faic]] == Canúintí == [[Íomhá:Occitan-Dialects.svg|mion|Mapa canúintí na hOcsatáinise, de réir Ronjat. (Leis an ''limosin'' agus an ''auvergnat'' ina ngrúpa amháin)]] Tá éagsúlacht rangúchán ann ar chanúintí na hOcsatáinise. Ba é Jules Ronjat an chéad duine a chuir rangúchán le cheile agus a leag amach teorainneacha na teanga, sa bhliain 1941. Roinn sé ina gcúig ghrúpa iad, bunaithe ar thréithe fóineolaíochta, mar shampla: * Caomhnú an "-n" dheiridh (an ''provençal''), * Cailleadh an difríochta idir "b" agus "v" (an ''lengadocien)'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ronjat, J.|date=1941|title=Grammaire Istorique Des Parlers Provencaux Modernes|volume=Tome IV, Appendice: Les Dialectes|issue=Montpellier Société des Langues Romanes}}</ref> Ní raibh i gceist leis an rangúchán seo ach difríochtaí fóineolaíochta a ghrúpáil le chéile, gan fiosrúchán cuimsitheach ar na caidrimh idir na grúpaí sin. Ba é Pierre Bec a rinne rangúchán na teangacha Ocsatánacha ina ngrúpaí "ollcanúnacha". <ref>Léonard, J. L. (2024). Revisiting Southern Gallo-Romance from a complexity theory standpoint: Occitan. ''Frontiers in Complex Systems'', ''2'', 1429114.</ref> [[Íomhá:Bec supradialectal.jpg|clé|mion|Rangúchán "ollchanúnach" de réir Bec.]] === An Ghascúinis === Meastar go coitianta gurb í an Ghascúinis an chanúint is éagsúla den Ocsatáinis, toisc go bhfuil gnéithe inti nach bhfuil le fáil in aon chanúint eile. Mar shampla, cuirtear an réimír "a-" roimh "r" ag tús focal Laidine, athrú a cheaptar a bheith mar thoradh ar thionchar na Bascaise. <ref>Mooney, D. (2021). Phonetics and phonology of Romance languages: Occitan. In ''Manual of Romance Phonetics and Phonology'' (pp. 709-742). de Gruyter.</ref> == Fóineolaíocht == Is é seo a leanas fardal fóineolaíochta na hOcsatáinise (sa chan''úint Lenguadocien''): <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manual of Romance Phonetics and Phonology|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110550283/html|publisher=De Gruyter|date=2021-11-08|doi=10.1515/9783110550283|author=Christoph Gabriel, Randall Gess, Trudel Meisenburg}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ ! !colspan="2"|Déliopach !colspan="2"|Liopach-Déadach !colspan="2"|Ailbheolach !colspan="2"|Iaraibheolach !colspan="2"|Carballach !colspan="2"|Coguasach |- !Pléascach | style="border-right:none"|p | style="border-left:none"|b | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t | style="border-left:none"|d | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|k | style="border-left:none"|g |- !Aifricéad | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡s | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡ʃ | style="border-left:none"|d͡ʒ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Srónach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|m | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|n | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Tríleach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|r | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɲ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Flapa | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɾ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cuimilteach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|f | style="border-left:none"|(v) | style="border-right:none"|s | style="border-left:none"|z | style="border-right:none"|(ʃ) | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cliathánach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|l | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ʎ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |} Na gutaí: {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" ! ! colspan="2" |Tosaigh !Cúil |- ! !Neamhchruinn !Cruinn !Cruinn |- !Dúnta | style="border-right:none" |i | style="border-left:none" |y | style="border-right:none" |u |- !Lárdhúnta | style="border-right:none" |e | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |- !Lároscailte | style="border-right:none" |ɛ | style="border-left:none" | | style="border-right:none" |ɔ |- !Oscailte | style="border-right:none" |a | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |} Faightear an fardal iomlán i siollaí aiceanta amháin. I siollaí gan aiceann, Ní fhaightear /ɛ/, agus faightear /ɔ/ mar leagan difriúil de /a/ amháin i siollaí deiridh. Is guta corrach é /y/, a gcuirtear ceann eile de na gutaí dúnta (/i/, /u/) ina áit go minic, agus is annamh a thagann sé i siollaí deiridh freisin. <ref>Müller, D., & Martín, S. (2012). A preliminary acoustic study of the Occitan vowel system. ''Études de linguistique gallo-romane'', 149-159.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-teanga}} {{DEFAULTSORT:Ocsatainis, An}} [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na hIodáile]] [[Catagóir:Teangacha Rómánsacha]] b2qm0lv6270m9e0ramw636ovxyde3uk 1331148 1331147 2026-11-01T14:09:29Z Howohhoh 63441 gramadach 1331148 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is [[na teangacha Ind-Eorpacha|teanga Ind-Eorpach]] í '''an Ocsatáinis'''. Tugtar ''lenga d'òc'' uirthi sa teanga féin, nó ''langue d'oc'' san [[An Fhraincis|Fhraincis]]. Mionteanga atá inti, á labhairt san [[Diúc na hAcatáine|Acatáin]], [[Auvergne]], [[Languedoc-Roussillon]], [[Limousin]], [[Midi-Pyrénées]] agus i b[[Provence]] i ndeisceart [[An Fhrainc|na Fraince]]. Ach cloistear an teanga freisin i réigiúin sa [[An Spáinn|Spáinn]], san [[An Iodáil|Iodáil]], agus i [[Monacó]]. == Ainm na Teanga == Ina ''"De Vulgari Eloquentia"'' (Ar Labhairt na Gnáththeanga), rinne an file Iodálach [[Dante Alighieri|Dante]] idirdhealú idir trí saghas teangacha Rómánsacha a bhunaíodh ar an nós a dúradh an dearfach: {{lang|la|''"nam alii oc, alii oil, alii si affirmando locuntur"''}} <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thelatinlibrary.com/dante/vulgar.shtml|teideal=Dante: De Vulgari Eloquentia I|work=www.thelatinlibrary.com|dátarochtana=2026-03-28}}</ref> (Toisc go ndeir cuid amháin ''oc'', cuid eile ''oil'', agus cuid eile ''si''). Is í seo an chéad fianaise den nath ''lenga d'oc'' mar ainm na teanga, óna dtagann "an Ocsatáinis". San am a chuaigh thart, chuirtí an ainm "Provençal", ainm atá ar chanúint airithe dí an lá atá inniu, ar an teanga iomlán freisin. <ref>Mooney, D. (2021). Phonetics and phonology of Romance languages: Occitan. In ''Manual of Romance Phonetics and Phonology'' (pp. 709-742). de Gruyter.</ref> == Stair == Bhí teorainneacha na hOcsatáinise thuaidh ná a bhfuil sa lá atá inniu ar dtús na Meánaoise, áit a dtugtar an ainm "''Occitania submersa''" (Ocsatáin Bháite) uirthi. Thosaigh an teorainn ag dul ó dheas thart ar an 8ú haois go dtí an 11ú haois, go dtí an áit nár athraíodh go dtí an tréimhse comhaimseartha. Ba iad cúigí ar nós Saintonge, Aunis, Angoumois, agus cuid mhór de [[Poitou]] na cúigí a bhí ina gcuid den ''"Occitania submersa''". <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manuel de Linguistique Occitane|publisher=Walter de Gruyter GmbH|date=2024|location=Berlin/Boston|issue=v.35|coauthors=Jean Sibille|author=Louise Esher}}</ref> Sa Mheánaois, ba iad trúbadóirí na hOcsatáin an fhoinse is mó do litríocht Ocsatáinise. Chuireadh siad an ainm "''lengua romana''" (teanga Rómhánach) uirthi uaireanta. I gcáipéisí oifigiúla ón am sin, luadh í mar "''roman''" i gcodarsnacht leis an bhFraincis, nó "''langue du roi''" (teanga an rí). Úsáideadh an Ocsatáinis mar teanga oifigiúil litríochta na [[Coróin na hAragóine|hAragóine]], mar chuid de phleananna Rí na hAragóine, Alfons II, i bProvence. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The world of the troubadours: Medieval Occitan Society, c. 1100 - c. 1300|publisher=Cambridge Univ. Press|date=1995|location=Cambridge|author=Linda Paterson}}</ref> Ón 12ú haois, chuaigh an Ocsatáinis i laghad mar teanga litríochta mar gheall ar fhorbairt fheidhm na Fraincise mar teanga riaracháin. Chuir Conradh na Villers-Cotterêts an Fhraincis ina haon teanga oifigiúil den ríocht, a raibh éifeacht diúltach aige do ghradam na hOcsatáinise. Neartaigh an meath sin le [[Réabhlóid na Fraince]]. Chuir an rialtas réabhlóideach an ainm "''patois''" (teanga neamhchaighdeánach) ar mhionteanga na Fraince ar nós na hOcsatáinise, agus bhí sé i gceist acu Fraincis chaighdeánach a chur ina n-áiteanna go hiomlán. <ref>Joubert, A. (2011). ''A comparative study of the evolution of prestige formations and of speakers' attitudes in Occitan and Catalan''. The University of Manchester (United Kingdom).</ref> Sa bhliain 1882, cuireadh i bhfeidhm dlí Ferry, a raibh i gceist aige oideachas saolta a chur chun cinn. Áfach, cuireadh pionóis náireacha ar dhaltaí in aghaidh labhairt na mionteangacha ar scoil, beart ar a dtugtar "''vergonha''" (náire) san Ocsatáinis. <ref>Geddie, V. J. (2014). The Use of Occitan Dialects in Languedoc-Roussillon, France.</ref> [[Íomhá:SpeakFrenchBeClean.jpg|mion|''Vergonha'': "Labhraígí as Fraincis, bígí glan", Póstaer a chuireadh i scoil sa chuid Chatalónach den Fhrainc.|faic]] == Canúintí == [[Íomhá:Occitan-Dialects.svg|mion|Mapa canúintí na hOcsatáinise, de réir Ronjat. (Leis an ''limosin'' agus an ''auvergnat'' ina ngrúpa amháin)]] Tá éagsúlacht rangúchán ann ar chanúintí na hOcsatáinise. Ba é Jules Ronjat an chéad duine a chuir rangúchán le cheile agus a leag amach teorainneacha na teanga, sa bhliain 1941. Roinn sé ina gcúig ghrúpa iad, bunaithe ar thréithe fóineolaíochta, mar shampla: * Caomhnú an "-n" dheiridh (an ''provençal''), * Cailleadh an difríochta idir "b" agus "v" (an ''lengadocien)'' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ronjat, J.|date=1941|title=Grammaire Istorique Des Parlers Provencaux Modernes|volume=Tome IV, Appendice: Les Dialectes|issue=Montpellier Société des Langues Romanes}}</ref> Ní raibh i gceist leis an rangúchán seo ach difríochtaí fóineolaíochta a ghrúpáil le chéile, gan fiosrúchán cuimsitheach ar na caidrimh idir na grúpaí sin. Ba é Pierre Bec a rinne rangúchán na teangacha Ocsatánacha ina ngrúpaí "ollcanúnacha". <ref>Léonard, J. L. (2024). Revisiting Southern Gallo-Romance from a complexity theory standpoint: Occitan. ''Frontiers in Complex Systems'', ''2'', 1429114.</ref> [[Íomhá:Bec supradialectal.jpg|clé|mion|Rangúchán "ollchanúnach" de réir Bec.]] === An Ghascúinis === Meastar go coitianta gurb í an Ghascúinis an chanúint is éagsúla den Ocsatáinis, toisc go bhfuil gnéithe inti nach bhfuil le fáil in aon chanúint eile. Mar shampla, cuirtear an réimír "a-" roimh "r" ag tús focal Laidine, athrú a cheaptar a bheith mar thoradh ar thionchar na Bascaise. <ref>Mooney, D. (2021). Phonetics and phonology of Romance languages: Occitan. In ''Manual of Romance Phonetics and Phonology'' (pp. 709-742). de Gruyter.</ref> == Fóineolaíocht == Is é seo a leanas fardal fóineolaíochta na hOcsatáinise (sa chan''úint Lenguadocien''): <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Manual of Romance Phonetics and Phonology|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110550283/html|publisher=De Gruyter|date=2021-11-08|doi=10.1515/9783110550283|author=Christoph Gabriel, Randall Gess, Trudel Meisenburg}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" |+ ! !colspan="2"|Déliopach !colspan="2"|Liopach-Déadach !colspan="2"|Ailbheolach !colspan="2"|Iaraibheolach !colspan="2"|Carballach !colspan="2"|Coguasach |- !Pléascach | style="border-right:none"|p | style="border-left:none"|b | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t | style="border-left:none"|d | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|k | style="border-left:none"|g |- !Aifricéad | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡s | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|t͡ʃ | style="border-left:none"|d͡ʒ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Srónach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|m | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|n | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Tríleach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|r | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɲ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Flapa | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ɾ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cuimilteach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"|f | style="border-left:none"|(v) | style="border-right:none"|s | style="border-left:none"|z | style="border-right:none"|(ʃ) | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |- !Cliathánach | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|l | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| | style="border-right:none"| | style="border-left:none"|ʎ | style="border-right:none"| | style="border-left:none"| |} Na gutaí: {| class="wikitable" style="text-align:center; vertical-align:middle" ! ! colspan="2" |Tosaigh !Cúil |- ! !Neamhchruinn !Cruinn !Cruinn |- !Dúnta | style="border-right:none" |i | style="border-left:none" |y | style="border-right:none" |u |- !Lárdhúnta | style="border-right:none" |e | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |- !Lároscailte | style="border-right:none" |ɛ | style="border-left:none" | | style="border-right:none" |ɔ |- !Oscailte | style="border-right:none" |a | style="border-left:none" | | style="border-right:none" | |} Faightear an fardal iomlán i siollaí aiceanta amháin. I siollaí gan aiceann, Ní fhaightear /ɛ/, agus faightear /ɔ/ mar leagan difriúil de /a/ amháin i siollaí deiridh. Is guta corrach é /y/, a gcuirtear ceann eile de na gutaí dúnta (/i/, /u/) ina áit go minic, agus is annamh a thagann sé i siollaí deiridh freisin. <ref>Müller, D., & Martín, S. (2012). A preliminary acoustic study of the Occitan vowel system. ''Études de linguistique gallo-romane'', 149-159.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-teanga}} {{DEFAULTSORT:Ocsatainis, An}} [[Catagóir:Teangacha na Fraince]] [[Catagóir:Teangacha na Spáinne]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Teangacha na hIodáile]] [[Catagóir:Teangacha Rómánsacha]] 1os8hw7dp74q542r2atd45aiq1qy9a9 0 54151 1331204 1252691 2026-11-01T22:01:45Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331204 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is eagraíocht dheonach charthanachta é '''An Comunn Gàidhealach''' ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: ''An Cumann Gaelach'') a bunaíodh in [[1874]] chun teanga agus cultúr na nGael a chur chun cinn. Eagraíonn siad [[an Mód Náisiúnta Ríoga]] gach bliain – príomhfheis chultúrtha na nGael in Albain (de réir an chumainn féin). Ba í A Soilse Banríon na Breataine, [[Eilís II na Ríochta Aontaithe|Eilís II]], patrún an Chumainn. == Stair == Uachtaráin an chumainn {| class="wikitable" |- ! Ainm !! Dátaí |- | Neil MacGilleSheathain || 1954-1956 <ref>Thomson, Derick (1994) ''Companion to Gaelic Scotland'' Glaschú: Gairm, 266. </ref> |- | Dòmhnull Grannd || 1966-1968 <ref> MacCalmain, T.M. (1971) 'Gaidheal gu Chùl' in D. Grannd "Tìr an Àigh" eag. Iain A. MacDhòmhnaill, Glaschú: Gairm, lch. 7</ref> |- | Iain MacLeòid || 2007-2017 <ref>{{Lua idirlín |url=https://www.ancomunn.co.uk/news/acgdetail/an-comunn-gaidhealach-welcomes-new-president |teideal=Tha An Comunn Gàidhealach a’ cur fàilte air Ceann-suidhe ùr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241223120906/https://www.ancomunn.co.uk/news/acgdetail/an-comunn-gaidhealach-welcomes-new-president |archivedate=2024-12-23 |dátarochtana=2024-12-23}}</ref> | |- | Ailean Caimbeul || 2017-2023 | |- | Magaidh Choineagan || 2023-inniu<ref>[https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/65020215 Ceann-Suidhe ùr A’ Chomuinn Ghàidhealaich]</ref> |} == Tagairtí == {{Reflist}} == Nasc seachtrach == [https://ancomunn.co.uk/ An Comunn Gàidhealach] {{DEFAULTSORT:Comunn Gàidhealach, An}} [[Catagóir:Gaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Albain]] ikt0fn0qe49pylwfns0nj2rcjkgwr3e 0 63022 1331163 1294233 2026-11-01T18:18:56Z LametinoWiki 23199 1331163 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Teachta Dála]] le [[Fianna Fáil]] é '''Darragh Ó Briain''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2019/86/eng/initiated/b8619d.pdf|teideal=An Bille um Pleanáil agus Forbairt (Leasú) (Ceannaitheoirí Céaduaire), 2019|údar=[[Oireachtas]]|dáta=22 Deireadh Fómhair, 2019}}</ref> nó '''''Darragh O'Brien''''', a rugadh ar [[8 Iúil]] [[1974]]. Toghadh Ó Briain mar TD don chéad uair in [[Olltoghchán na hÉireann, 2011|2011]]. Theip air in [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|2016]]. Fuair O’Brien 10,111 vóta in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|2020]] agus toghadh é ar an ochtú comhaireamh.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aire-stait-faoi-bhru-i-ndun-laoghaire-agus-deis-ag-gaeilgeoiri-fhianna-fail-i-bhfine-gall-ar-shuiochain/|teideal=Aire stáit faoi bhrú i nDún Laoghaire agus deis ag Gaeilgeoirí Fhianna Fáil i bhFine Gall ar shuíocháin|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=26 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-26}}</ref> Ceapadh é mar Aire Tithíochta é. Atoghadh é san [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán 2024]] ([[:Catagóir:Baill den 34ú Dáil|34ú Dáil]]). Ar an 23 Eanáir 2025, ceapadh Ó Briain ina Aire Aeráide, Comhshaoil agus Fuinnimh, Aire Iompair i [[Rialtas an 34ú Dáil]].<ref name=":022">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0123/1492424-comhaireacht-nua-fogartha-ag-micheal-martin/|teideal=Comhaireacht nua fógartha ag Micheál Martin|údar=Nuacht RTÉ|dáta=23 Eanáir 2025|language=ga-IE}}</ref> Tá [[An Ghaeilge|Gaeilge]] aige. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i bhFine Gall Thoir]] * [[Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] {{Baill den 24ú Seanad}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:O'Brien, Darragh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1974]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 24ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] hwdrxae8vkdb095abr9sgno79u9ltin 1331164 1331163 2026-11-01T18:19:49Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Darragh O'Brien]] go [[Darragh Ó Briain]] 1331163 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Teachta Dála]] le [[Fianna Fáil]] é '''Darragh Ó Briain''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2019/86/eng/initiated/b8619d.pdf|teideal=An Bille um Pleanáil agus Forbairt (Leasú) (Ceannaitheoirí Céaduaire), 2019|údar=[[Oireachtas]]|dáta=22 Deireadh Fómhair, 2019}}</ref> nó '''''Darragh O'Brien''''', a rugadh ar [[8 Iúil]] [[1974]]. Toghadh Ó Briain mar TD don chéad uair in [[Olltoghchán na hÉireann, 2011|2011]]. Theip air in [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|2016]]. Fuair O’Brien 10,111 vóta in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|2020]] agus toghadh é ar an ochtú comhaireamh.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aire-stait-faoi-bhru-i-ndun-laoghaire-agus-deis-ag-gaeilgeoiri-fhianna-fail-i-bhfine-gall-ar-shuiochain/|teideal=Aire stáit faoi bhrú i nDún Laoghaire agus deis ag Gaeilgeoirí Fhianna Fáil i bhFine Gall ar shuíocháin|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=26 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-26}}</ref> Ceapadh é mar Aire Tithíochta é. Atoghadh é san [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán 2024]] ([[:Catagóir:Baill den 34ú Dáil|34ú Dáil]]). Ar an 23 Eanáir 2025, ceapadh Ó Briain ina Aire Aeráide, Comhshaoil agus Fuinnimh, Aire Iompair i [[Rialtas an 34ú Dáil]].<ref name=":022">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0123/1492424-comhaireacht-nua-fogartha-ag-micheal-martin/|teideal=Comhaireacht nua fógartha ag Micheál Martin|údar=Nuacht RTÉ|dáta=23 Eanáir 2025|language=ga-IE}}</ref> Tá [[An Ghaeilge|Gaeilge]] aige. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i bhFine Gall Thoir]] * [[Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] {{Baill den 24ú Seanad}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:O'Brien, Darragh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1974]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 24ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] hwdrxae8vkdb095abr9sgno79u9ltin 1331166 1331164 2026-11-01T18:23:41Z LametinoWiki 23199 1331166 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Teachta Dála]] le [[Fianna Fáil]] é '''Darragh Ó Briain''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2019/86/eng/initiated/b8619d.pdf|teideal=An Bille um Pleanáil agus Forbairt (Leasú) (Ceannaitheoirí Céaduaire), 2019|údar=[[Oireachtas]]|dáta=22 Deireadh Fómhair, 2019}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/an-roinn-iompair/roil/an-taire-iompair/|teideal=An tAire Iompair|dáta=2018-11-15|language=ga|work=gov.ie|dátarochtana=2026-11-01}}</ref> nó '''''Darragh O'Brien''''', a rugadh ar [[8 Iúil]] [[1974]]. Toghadh Ó Briain mar TD don chéad uair in [[Olltoghchán na hÉireann, 2011|2011]]. Theip air in [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|2016]]. Fuair O’Brien 10,111 vóta in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|2020]] agus toghadh é ar an ochtú comhaireamh.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aire-stait-faoi-bhru-i-ndun-laoghaire-agus-deis-ag-gaeilgeoiri-fhianna-fail-i-bhfine-gall-ar-shuiochain/|teideal=Aire stáit faoi bhrú i nDún Laoghaire agus deis ag Gaeilgeoirí Fhianna Fáil i bhFine Gall ar shuíocháin|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=26 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-26}}</ref> Ceapadh é mar Aire Tithíochta é. Atoghadh é san [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán 2024]] ([[:Catagóir:Baill den 34ú Dáil|34ú Dáil]]). Ar an 23 Eanáir 2025, ceapadh Ó Briain ina Aire Aeráide, Comhshaoil agus Fuinnimh, Aire Iompair i [[Rialtas an 34ú Dáil]].<ref name=":022">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0123/1492424-comhaireacht-nua-fogartha-ag-micheal-martin/|teideal=Comhaireacht nua fógartha ag Micheál Martin|údar=Nuacht RTÉ|dáta=23 Eanáir 2025|language=ga-IE}}</ref> Tá [[An Ghaeilge|Gaeilge]] aige. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i bhFine Gall Thoir]] * [[Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] {{Baill den 24ú Seanad}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:O'Brien, Darragh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1974]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 24ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] e2wajz8mjl8v1sfdp7nypb2tj80r8pp 0 63036 1331245 1206637 2026-11-02T02:53:07Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331245 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is láithreoir agus iriseoir Sasanach é '''Ben Shephard''' (a rugadh ar 11 Nollaig, 1974 in [[Epping]], [[Essex]], [[Sasana]]). Is iarláithreoir ''[[The Xtra Factor]]'' é agus is láithreoir reatha ''[[Good Morning Britain]]'' é. == Cláracha teilifíse == {| class="wikitable" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! Bliain ! Teideal ! Ról |- |rowspan=3|1998 |''Control Freaks'' |Láithreoir |- |''[[The Bigger Breakfast]]'' |Láithreoir |- |[[T4 (Channel 4)|T4]] |Láithreoir |- |rowspan=3|2000 |''[[EastEnders|Eastenders Revealed]]'' |Láithreoir |- |''Maths 4 Real'' |Láithreoir |- | ''MTV Select'' |Láithreoir |- |2000–2008 |''[[List of GMTV programmes|Entertainment Today]]''<ref name="www.gm.tv/">[http://www.gm.tv/index.cfm?articleid=474 Find out all about GMTV Presenter Ben Shephard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060526235519/http://www.gm.tv/index.cfm?articleid=474 |date=2006-05-26 }} GMTV</ref> |Láithreoir |- | 2002 | ''[[Friends]]'' | Fear le micreafón |- |2004–2006 |''[[The Xtra Factor]]'' |Láithreoir |- |2005–2010 |''GMTV'' |Láithreoir |- |2005, 2009–2011, 2014 |''[[This Morning]]'' |Láithreoir |- |rowspan=3|2006 |''[[Soapstar Superstar]]'' |Láithreoir |- |''All*Star Cup'' |Tuairisceoir |- |''[[The X Factor (RA)|The Xtra Factor: Battle of the Stars]]'' |Láithreoir |- |rowspan=2|2007 |''[[Dancing on Ice#Spin-offs|Dancing on Ice Exclusive]]'' |Láithreoir |- |''[[DanceX]]''<ref name="DanceX">[http://www.thesun.co.uk/article/0,,11050-2007200238,00.html Ben Shephard exits ''The X Factor'' to present ''DanceX''] ''[[The Sun (nuachtán)|The Sun]]'', 2 Márta 2007</ref> |Láithreoir |- |rowspan=2|2008 |''[[1 vs. 100 (UK game show)|1 vs. 100]]''<ref name="1 vs. 100">[http://endemoluk.com/?q=node/365&tid=7&shownews=1 Ben Shephard to present 1 vs. 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216021014/http://endemoluk.com/?q=node%2F365&tid=7&shownews=1 |date=2012-02-16 }} Endemol UK</ref> |Láithreoir |- |''[[Who Dares, Sings!]]'' |Láithreoir |- |rowspan=2|2009 |''[[Scream! If You Know the Answer]]'' <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=byyLvAQqnpA Ben Shephard - Scream If You Know The Answer!] YouTube</ref> |Iomaitheoir |- |''[[ITV Music Specials|Rod Stewart: One Night Only]]'' |Láithreoir |- |rowspan=2|2009–2010 |''[[The Krypton Factor]]''<ref name="The Krypton Factor">[http://www.broadcastnow.co.uk/news/2008/11/ben_shephard_to_host_revived_krypton_factor.html Ben Shephard to host revived Krypton Factor] ''Broadcast'', 26 Samhain 2008</ref> |Láithreoir |- |''Ads of the Decade'' |Scéalaí |- |2010 |''[[Dancing on Ice#Dancing on Ice Friday|Dancing on Ice Friday]]'' |Láithreoir |- |2010— |''[[Goals On Sunday]]'' |Láithreoir |- |2010–2014 |''[[UEFA Champions League]]'' |Láithreoir |- |2010 |''Phil Collins: One Night Only'' |Láithreoir |- |2011 |''[[Safebreakers]]'' |Láithreoir |- |2012— |''[[Tipping Point]]'' |Láithreoir |- |rowspan=2|2013 |''[[What's Cooking?]]'' |Láithreoir |- |''Mystery Map'' |Láithreoir |- |2014— |''[[Good Morning Britain]]'' |Láithreoir |- |2015— |''[[Ninja Warrior UK]]'' |Láithreoir |- |} == Tagairtí == {{Reflist}} {{The X Factor (RA)}} {{DEFAULTSORT:Shephard, Ben}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1974]] [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse]] [[Catagóir:Daoine beo]] akak9vtjq2a22fcjpvrt3o84h5tzpl8 0 63331 1331304 1290189 2026-11-02T10:04:36Z ~2026-58244-17 78497 1331304 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|signatura=Donald Trump (Presidential signature).svg}} Is é '''TRONALD DUMP''' an 45ú agus an 47ú h [[Uachtarán|Uachtarán ar]] [[na Stát Aontaithe|na Stáit Aontaithe]] (a rugadh ar an [[14 Meitheamh]] [[1946]]). Is fear [[gnó]], infheisteoir agus pearsa [[teilifís]]e [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] é chomh maith. Is é Donald Trump an chéad iaruachtarán Meiriceánach riamh a cúisíodh i gcion coiriúil, rud a tharla i mí an Mheithimh 2023.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/trump-cuisithe-as-caipeisi-runaicmithe-a-choinneail-go-midhleathach/|teideal=Trump cúisithe as cáipéisí rúnaicmithe a choinneáil go mídhleathach|dáta=2023-06-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-06-09}}</ref> Atoghadh é i mí na Samhna 2024. Thosaigh [[dara téarma Donald Trump]] ar an 20 Eanáir 2025. {{Main|Dara téarma Donald Trump}} [[Íomhá:Donald Trump NYMA.jpg|clé|mion|Aibreán 1964]] [[Íomhá:Donald Trump in the 1980s.tif|clé|mion|sna 1980idí luath]] [[Íomhá:Nancy Reagan accepting an award with Donald Trump and George Allen (cropped).jpg|clé|mion|1985]] [[Íomhá:Donald and Melania 1999.jpg|clé|mion|Trump agus [[Melania Trump|Melania]], 1999 (a chara ag an am; phós siad in 2005)]] [[Íomhá:Donald Trump by Gage Skidmore.jpg|mion|CPAC, Washington D.C. 10 Feabhra, 2011|clé]] == Tús a shaoil == Rugadh Trump ar an [[14 Meitheamh]] [[1946]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. B'as [[Tunga]] i [[Leòdhas]] in [[Albain]] a mháthair, [[Màiri Anna MacLeod]]. D'fhoghlaim sí Béarla sa scoil ach níor labhair sí ach [[Gaeilge na hAlban|Gàidhlig]] suas go dtí 18 bliain d’aois slánaithe aici.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-cad-a-cheapann-muintir-leodhais-faoi-thoghadh-duine-de-shliocht-an-oileain-ina-uachtaran-ar-sam/|teideal=FÍSEÁN: Cad a cheapann muintir Leòdhais faoi thoghadh duine de shliocht an oileáin ina Uachtarán ar SAM?|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-06-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.politico.com/magazine/story/2017/11/03/mary-macleod-trump-donald-trump-mother-biography-mom-immigrant-scotland-215779/|teideal=The Mystery of Mary Trump|údar=Michael Kruse|dáta=2020-05-08|language=en|work=POLITICO Magazine|dátarochtana=2025-03-12}}</ref><ref>Michael Kruse - Trump’s childhood friend, remembers the first color TV program he ever saw—at Trump’s house, a broadcast of a St. Patrick’s Day parade from Ireland, “and I remember his mom being very excited at that.”</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.politico.com/magazine/story/2016/05/donald-trump-scottish-village-scotland-mother-213882|teideal=The Tiny Scottish Village That Spawned Trump|údar=Peter Geoghegan|language=en|work=POLITICO Magazine|dátarochtana=2020-06-14}}</ref> B'as an [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] tuismitheoirí a athar, cé go ndúirt Trump le blianta gurbh as an [[Sualainn]] iad. Tógadh an Trumpach i [[Queens]], buirg de chuid [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. Bronnadh céim bhaitsiléara san [[eacnamaíocht]] ar Trump i mí Bealtaine 1968 ó Scoil Wharton (Ollscoil Pennsylvania). == Saol oibre == Tar éis an choláiste, chuaigh Trump isteach i gcuideachta a athar, E. Trump & Son, a d'fhorbair árasáin don mheánaicme i mbuirgí seachtracha Nua-Eabhrac. Bhí sé ina uachtarán ar an ngnólacht i 1974 agus bhí lámh aige in oscailt an t-óstán Grand Hyatt in Manhattan in 1980, agus Trump Tower in 1983. Chomh maith leis sin, sna 1980í, d'oscail Trump óstán-casinos in Atlantic City, New Jersey, cheannaigh sé Óstán Plaza in Manhattan agus cheannaigh sé eastát Mar-a-Lago in Palm Beach, Florida, a rinne sé athchóiriú agus a iompú ina chlub príobháideach. I measc fiontar eile, bhí aerlíne agus foireann ghairmiúil peile aige sa [[USFL]], nach maireann. Sa bhliain 1987, foilsíodh ''The Art of the Deal'', cuimhní cinn Trump agus leabhar a raibh an-éileamh air. In 2020, fuair an [[New York Times]] tuairisceáin chánach de chuid Trump thar thréimhse fiche bliain. Thuairiscigh Trump gur chaill sé na céadta milliún dollar. Idir 2010 agus 2020, theip air iasachtaí $287 milliún a aisíoc. I ndeich gcinn de na 15 bliana roimh 2020, níor íoc Trump aon cháin ioncaim, agus d'íoc sé $750 in 2016 agus 2017. ==2016-Eanáir 2021== Tar éis comórtais dhéin sna réamhthoghcháin, fuair Trump ainmniúchán na huachtaránachta ón b[[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Páirtí Poblachtach]] i mí an Mheithimh 2016.<ref>Reid J. Epstein (June 16, 2015). "Donald Trump Enters 2016 Presidential Race". The Wall Street Journal</ref> Bhuaigh Trump an toghchán uachtaránachta ar [[8 Samhain]] [[2016]]. Vótáil níos mó daoine ar son [[Hillary Clinton]] áfach (beagnach trí mhilliún [[duine]]). Ach d’éirigh le Donald Trump an bua a fháil i níos mó stát.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|title=Donald Trump tofa ina Uachtarán ar na Stáit Aontaithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/1109/830263-bua-do-trump-ar-na-bacain/|date=2016-11-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Agus é ag glacadh lena bhua, dúirt Trump, 70 bliain d'aois ag an am, go n-oibreodh sé ar son gach saoránach sa tír. D'iarr sé ar Mheiriceánaigh teacht le chéile agus an tír a thógáil as an nua.<ref name=":5" /> Ar an [[20 Eanáir]] [[2017]], ghlac compántas an rinceora aitheanta [[Michael Flatley]], "[[Lard of the Dance|Lord of the Dance]]", páirt i searmanas insealbhaithe. Creidtear go raibh suas le 250,000 duine i láthair ag an searmanas idir Cnoc an Chaipeatóil agus an Teach Bán (Obama i 2009<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/jan/22/trump-inauguration-crowd-sean-spicers-claims-versus-the-evidence|teideal=Trump's inauguration crowd: Sean Spicer's claims versus the evidence|údar=Elle Hunt|dáta=2017-01-22|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2020-06-14}}</ref>, 1.8 milliún).<ref>https://www.factcheck.org/2017/01/the-facts-on-crowd-size/</ref> Ar an [[22 Eanáir]] [[2017]], dúirt Trump go raibh calaois toghcháin ann (trí - cúig mhilliún duine) agus mar sin, vótáil níos mó daoine ar a shon. Ach níl fianaise ann chun bunús a thabhairt don éileamh sin, a dúirt na meáin ag an am[[nuachtán|.]]<ref>Without Evidence, Trump Tells Lawmakers 3 Million to 5 Million Illegal Ballots Cost Him the Popular Vote, [https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2017/01/23/at-white-house-trump-tells-congressional-leaders-3-5-million-illegal-ballots-cost-him-the-popular-vote/?utm_term=.43bbfa13b6fc Washington Post], 24 Eanáir 2017</ref> === Polasaithe === * '''An geilleagar''' Bhí fealsúnacht "cosantaíoch" ag Trump i gcónaí. Thug Trump le fios le linn 2016/7 go raibh sé i gceist aige teorainneacha níos láidre a chruthú agus go bhfuil margaí trádála níos fearr ag teastáil ó na Stáit Aontaithe chun dul i ngleic le heasnamh trádála Mheiriceá leis an gcuid eile den domhan, go háirithe leis an tSín.<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Beidh 'Breatimeacht' go hiontach a deir Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0116/845268-beidh-breatimeacht-go-hiontach-a-deir-trump/|date=2017-01-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Lean Trump níos déanaí lena chuid polasaithe chun [[Taraif|taraifí]] a chur ar [[Allmhairiú|iompórtálacha]]. In 2018, leag sé taraifí 25 faoin gcéad ar [[Cruach (miotal)|chruach]] agus 10 faoin gcéad ar [[alúmanam]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Making Tariffs Great Again: Does President Trump Have Legal Authority to Implement New Tariffs on U.S. Trading Partners and China?|url=https://www.csis.org/analysis/making-tariffs-great-again-does-president-trump-have-legal-authority-implement-new-tariffs#:~:text=After%20the%20Department%20of%20Commerce,10%20percent%20tariffs%20on%20aluminum.|date=2024-10-10|language=en|author=Warren Maruyama, Lyric Galvin, William Alan Reinsch}}</ref> Sin ráite, ba mheasa a bhagairt ná a bhuille, is féidir a áitiú. Mar shampla, i mí Eanáir 2017, dúirt Trump go ndéanfadh sé margadh trádála a thairiscint don Bhreatain taobh istigh de chúpla seachtain, rud nár tharla riamh (vótáladh [[Breatimeacht]] in 2016).<ref name=":6" /> * '''Beartas fioscach''' Bhí beartas fioscach fáis aige. Mar shampla, tugadh isteach ciorruithe cánach do dhaoine a bhí ina suí go te.<ref name=":7">{{Lua idirlín|url=https://www.cbpp.org/research/federal-tax/the-2017-trump-tax-law-was-skewed-to-the-rich-expensive-and-failed-to-deliver|teideal=The 2017 Trump Tax Law Was Skewed to the Rich, Expensive, and Failed to Deliver on Its Promises {{!}} Center on Budget and Policy Priorities|údar=cbpp.org|dáta=2024-04-08|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-11-06|archivedate=2024-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408122545/https://www.cbpp.org/research/federal-tax/the-2017-trump-tax-law-was-skewed-to-the-rich-expensive-and-failed-to-deliver}}</ref> I rith an fheachtais toghchánaiochta, thug Donald Trump le fios go raibh rún aige ráta cáin chorporáideach na Stát Aontaithe a ísliú ó 35% go 15%. Bhí an ráta socraithe ag 21% i ndeireadh an lae.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ní fhágfaidh comhlachtaí de bharr pholasaithe Trump - ESRI|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/1111/830833-ni-fhagfaidh-comhlachtai-de-bharr-pholasithe-trump-ersi/|date=2016-11-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":7" /> * '''An [[An Meánoirthear|Meánoirthear]]''' Ar [[8 Nollaig]] [[2017]], d'fhógair [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], Donald Trump, go raibh na Stáit Aontaithe chun aitheantas a thabhairt feasta do [[Iarúsailéim]] mar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] [[Iosrael]]. Mhaslaigh sé na [[An Phalaistín|Palaistínigh]] lena chuid cainte ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/12/13/trumps-jerusalem-move-a-blunder-with-consequences|teideal=Trump’s Jerusalem move: ‘A blunder with consequences’|údar=William Roberts|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2024-11-06}}</ref> === Táinseamh === Ar 18 Nollaig 2019, tháinsigh [[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe]] Trump ar dhá chúis, is é sin mí-úsáid chumhachta agus baicinníocht na [[Comhdháil na Stát Aontaithe|Comhdhála]]. Chaith 230 vóta ar son an chéad chúis a chur agus 197 ina coinne; 229 vóta ar son an dara ceann agus 198 ina coinne. Ach ní raibh [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad na Stát Aontaithe]] sásta dul níos faide.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tus-a-chur-le-triail-tainsimh-donald-trump-sa-seanad/|teideal=Tús á chur le triail táinsimh Donald Trump sa Seanad|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-06-14}}</ref> [[Táinseamh|Táinsíodh]] [[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe|Teach na nIonadaithe]] an 45ú uachtarán na Stát Aontaithe [[Donald Trump]] don dara huair ar [[13 Eanáir]] [[2021]]. {{Main|Táinseamh faoi dhó Donald Trump}} === Ionsaí ar an Capitol, 6 Eanáir 2021 === Cé gur chaill Trump an toghchán in 2020 le breis is seacht milliún vóta, sheas sé leis an scéal gur aige a bhí an bua, bréag a spreag daoine chun ruathar a thabhairt faoin gCaipeatól i mí Eanáir 2021.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-meiricea-ag-dul-i-leig-fogra-deanta-ag-donald-trump-go-bhfuil-se-ag-seasamh-duachtaranacht-sam-aris/|teideal=‘Tá Meiriceá ag dul i léig’ – fógra déanta ag Donald Trump go bhfuil sé ag seasamh d’uachtaránacht SAM arís|údar=Tuairisc|dáta=16 Samhain 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-16}}</ref> Rinne drong de lucht tacaíochta Donald Trump, Uachtarán Mheiriceá ag an am, ruathar ar Chaipeatól na Stát Aontaithe in Washington D.C. ar 6 Eanáir 2021. {{Main|Ruathar ar an gCaipeatól (2021)}} Ar 29 Meitheamh 2022, thug Hutchinson fianaise do choiste fiosrúcháin na n-imeachtaí ar an séú Eanáir 2021. Thug sí fianaise ar iompar agus meoin Trump sna laethanta thart ar an ionsaí ar an Capitol. {{Main|Cassidy Hutchinson}} I mí Lúnasa 2022, rinne an [[FBI]] ruathar ar theach saoire Trump in Mar-a-Lago Palm Beach, [[Florida]]. Thug Trump cáipéisí rúnaicmithe ón [[An Teach Bán|Teach Bán]] go dtí Florida leis lena scrios nuair a tháinig deireadh lena thréimhse mar uachtarán. Choinnigh an t-iarUachtarán ábhar a d’iarr oifigigh ón gCartlann Náisiúnta air a thabhairt ar ais ar feadh roinnt míonna agus níor scar sé leo go dtí gur bagraíodh an dlí air chun iad a fháil ar ais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dlus-a-chur-leis-na-fiosruchain-faoi-laethanta-deireanacha-trump-sa-teach-ban/|teideal=Dlús á chur leis na fiosrúcháin faoi laethanta deireanacha Trump sa Teach Bán|údar=Tuairisc|dáta=9 Lúnasa 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-14}}</ref> Thugadar leo 26 bosca cáipéisí agus bhí 11 baisc acu sin a bhí marcáilte rúnaicmithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/breis-is-300-caipeis-runaicmithe-faighte-ar-ais-o-donald-trump/|teideal=Breis is 300 cáipéis rúnaicmithe faighte ar ais ó Donald Trump|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-24}}</ref> ==As oifig, Eanáir 2021- Eanáir 2025== Le linn 2021 agus níos déanaí, bhí Trump á fhiosrú mar gheall ar an mbaint a bhí aige leis an [[Ruathar ar an gCaipeatól (2021)|ruathar ar an gCaipeatól]] agus mar gheall ar an {{Main|Stormy Daniels}} láimhseáil a rinne sé ar cháipéisí rúnda i ndiaidh dó an Teach Bán a fhágáil,<ref name=":1" /> Ar 8 Samhain 2022, theip ar chuid mhór de na hiarrthóirí ar thacaigh Trump leo i dtoghcháin lár téarma. {{Main|Toghcháin na Stát Aontaithe 2022}} [[Íomhá:Statement Of Special Counsel Jack Smith.webm|clé|mion|Special Counsel Jack Smith ar 9 Meitheamh 2023]][[Íomhá:Subverting_Justice_-_How_the_Former_President_and_His_Allies_Pressured_DOJ_to_Overturn_the_2020_Election.pdf|clé|mion|[https://www.judiciary.senate.gov/imo/media/doc/Interim%20Staff%20Report%20FINAL.pdf Senate Committee on the Judiciary], 2021-10-07<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://www.judiciary.senate.gov/subverting-justice-how-the-former-president-and-his-allies-pressured-doj-to-overturn-the-2020-election|teideal=Subverting Justice: How the Former President and His Allies Pressured DOJ to Overturn the 2020 Election {{!}} United States Senate Committee on the Judiciary|language=en|work=www.judiciary.senate.gov|dátarochtana=2023-08-20}}</ref>]]Ar 15 Samhain 2022, bhí sé fógartha ag Trump go bhfuil rún aige a bheith ina iarrthóir arís sa chéad toghchán uachtaránachta eile in 2024. Bhí sé ag fógairt do dhaoine eile sa Pháirtí Poblachtach, a mbeadh fonn orthu a n-ainmneacha a chur chun cinn (gobharnóir [[Florida|Fhlorida]] Ron DeSantis agus gobharnóir [[Virginia]] [[Glenn Youngkin]], mar shampla), gan teacht trasna air. D'fhéadfadh sé chomh maith, a deirtear, go bhfuil sé i gceist aige leas a bhaint as a iarrthóireacht mar sciath chosanta in aghaidh na líomhaintí coiriúlachta a bhí curtha ina leith.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teanntás Trump: "beidh mé i m'iarrthóir arís in 2024"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1116/1336423-teanntas-trump-beidh-me-i-miarrthoir-aris-in-2024/|date=2022-11-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Conspóid Stormy Daniels === Cuirtear ina leith gur íoc dlíodóirí Trump $130,000 le [[Stormy Daniels]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Stormy Daniels|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Stormy_Daniels&oldid=1147534458|journal=Wikipedia|date=2023-03-31|language=en}}</ref> aisteoir i scannáin do dhaoine fásta, iar-striapach (de réir [[Melania Trump]]) agus struipeálaí as [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge]], [[Louisiana]], le go gcoinneodh sí an caidreamh collaí a deirtear a bhí acu le chéile (sa bhliain 2006) faoi rún. Cúisíodh Trump in 2023 in íocaíochtaí neamhdhleathacha a thabhairt di nuair a bhí a fheachtas toghchánaíochta don uachtaránacht faoi lán seoil in 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump le cúisiú in íocaíochtaí a thabhairt do Stormy Daniels|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0331/1367416-trump-le-cuisiu-in-iocaiochtai-a-thabhairt-do-stormy-daniels/|date=2023-03-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuiseanna-coiriula-a-gcur-i-leith-donald-trump-mar-gheall-ar-iocaiocht-le-stormy-daniels/|teideal=Cúiseanna coiriúla á gcur i leith Donald Trump mar gheall ar íocaíocht le Stormy Daniels|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-31}}</ref> Ócáid eisceachtúil a bhí ann, mar ib'é Trump an chéad uachtarán nó iaruachtarán de chuid na Stát Aontaithe dár tharla a leithéid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/donald-trump-a-thabhairt-os-comhair-na-cuirte-in-manhattan/|teideal=Donald Trump á thabhairt os comhair na cúirte in Manhattan|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-04}}</ref> === Mí-úsáid ghnéis === Ar [[9 Bealtaine]] [[2023]], fuair giúire i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] go ndearna iar-[[uachtarán na Stát Aontaithe]] [[Donald Trump]] [[mí-úsáid ghnéis]] ar an [[iriseoir]] E Jean Carroll sa bhliain 1995 / 1996 isan Bergdorf Goodman, siopa ilrannach i Nua Eabhrac. {{Main|E. Jean Carroll v. Donald J. Trump}} === Comhcheilg agus ráitis bhréige === Ar 1 Lúnasa 2023, bhí sé curtha i leith Donald Trump gur chuaigh sé i mbun comhcheilge chun torthaí an toghcháin uachtaránachta in 2020 a chur ar ceal ar mhaithe le fanacht i gcumhacht.<ref name=":03">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/trump-le-cur-ar-a-thriail-as-iarracht-a-dheanamh-torthai-toghchain-a-chur-ar-ceal/|teideal=Trump le cur ar a thriail as iarracht a dhéanamh torthaí toghcháin a chur ar ceal|údar=Tuairisc|dáta=2 Lúnasa 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-08-02}}</ref> {{Main|Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump (toghchán 2020)}} === Eolas rúnda slándála === Ar 8 Meitheamh 2023, bhí Trump cúisithe ag ardghiúiré feidearálach i gcáipéisí rúnaicmithe rialtais a choinneáil tar éis dó imeacht as an Teach Bán in 2021 agus i mbac a chur ar riar na córa. Bhí cúiseanna eile curtha ina leith chomh maith – comhcheilg a bheith ar bun aige agus ráitis bhréige a dhéanamh ina measc.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Donald Trump cúisithe i gcáipéisí rúnaicmithe a choinneáil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0609/1388243-donald-trump-cuisithe-i-gcaipeisi-runaicmithe-a-choinneail/|date=2023-06-09|language=ga}}</ref><ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-cosuil-go-gcuirfidh-an-dli-aon-bhac-ar-iarracht-trump-filleadh-ar-an-teach-ban/|teideal=Ní cosúil go gcuirfidh an dlí aon bhac ar iarracht Trump filleadh ar an Teach Bán|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=14 Iúil 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-07-14}}</ref> Líomhnaítear gur thug Trump cáipéisí rúnaicmithe ón Teach Bán go dtí Florida leis lena scrios nuair a tháinig deireadh lena thréimhse mar uachtarán, beart a bheadh in aghaidh an dlí. Faoi Acht Thaifid an Uachtaráin, is leis an Rialtas gach ábhar oifigiúil agus ní mór é ar fad a chur ar fáil don chartlann ach a dtagann deireadh le téarma Uachtaráin. Choinnigh an t-iarUachtarán 15 bosca d’ábhar a d’iarr oifigigh ón gCartlann Náisiúnta air a thabhairt ar ais ar feadh roinnt míonna agus níor scar sé leo go dtí gur bagraíodh an dlí air chun iad a fháil ar ais.<ref name=":2" /> {{Main|Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump (eolas rúnda slándála)}} I mí Lúnasa 2022, rinne gníomhairí ón FBI ruathar gan choinne ar eastát an iar-Uachtaráin in Florida Chuardaigh na gníomhairí an áit go mion agus thug siad leo na mílte cáipéis a bhí faoi ghlas i dtaisceadán. De réir an dlí, ba cheart aon cháipéis rúnaicmithe a bhí ina sheilbh ag Trump a bheith tugtha ar láimh aige do Chartlann Náisiúnta na Stát Aontaithe nuair a tháinig deireadh lena théarma oifige.<ref name=":3" /><ref name=":02" /> === Ionchúiseamh Trump in Georgia === Ar 14 Lúnasa 2023, bhí iaruachtarán na Stát Aontaithe, [[Donald Trump]], cúisithe ag ardghiúiré in [[Georgia (stát S.A.M.)|Georgia]] in iarracht a dhéanamh toradh [[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020|thoghchán uachtaránachta]] na tíre in 2020 a chur ar ceal. Tugtar '''''The State of Georgia v. Donald J. Trump, et al''''' ar an gcás. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22288386/|teideal=Tús Áite: Súil Siar na Seachtaine|údar=Raidió na Gaeltachta|dáta=18 Lúnasa 2023|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2023-08-19}}</ref> {{Main|Ionchúiseamh Donald Trump in Georgia}} === Ciníochas === I mí Lúnasa 2023, thosaigh lucht Trump ag baint úsáide as an focal ‘Riggers’ chun ‘prosecutors’ a mhaslú, a n-intinn dírithe ar Willis go háirithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://gab.com/search/top?q=riggers|teideal=Gab Social|work=gab.com|dátarochtana=2023-08-20}}</ref> Ar a ardán meáin shóisialta, [[Truth Social]], níor luaigh Trump ainm Willis, ach chuir sé cúisí ar na n-ionchúisitheoirí. ‘They never went after those that Rigged the Election,’ a dúirt Trump. ‘They only went after those that fought to find the RIGGERS!’ Is Meiriceánach Afracach í Willis agus is amhlaidh an bheirt ionchúisitheoirí atá lonnaithe i Nua-Eabhrac, a rinne imscrúdú ar Trump chomh maith, a chúisigh Trump i mí Aibreáin as líomhnaithe ‘hush-money’<ref>{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2023/08/16/nuacht/trump-agus-an-focal-riggers/|teideal=Úsáid Trump focal ‘Riggers’ chun ‘prosecutors’ gorm a mhaslú|údar=Joe Breathnach / Extrag.ie|dáta=2023-08-16|language=ga-IE|dátarochtana=2023-08-20}}</ref>. [[Íomhá:Donald Trump speaking at Turning Point Action's Believers Summit, July 26, 2024, West Palm Beach.jpg|clé|mion|Iúil 2024]] == Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024 == Sheas Trump i dToghchán na hUachtaránachta 2024. {{Main|Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024}} Ar an 13 Iúil 2024, rinneadh [[Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Iúil 2024|iarracht Donald Trump a fheallmharú]]. {{Main|Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Iúil 2024}} Mhaígh Trump gur “shábháil Dia é agus cuspóir aige”.<ref name=":8">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/re-orga-geallta-ag-donald-trump-do-mhuintir-mheiricea-ach-udair-imni-go-leor-acu/|teideal=‘Ré órga’ geallta ag Donald Trump do mhuintir Mheiriceá, ach údair imní go leor acu|údar=Alex Hijmans|dáta=6 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-06}}</ref> Rinneadh [[Iarracht Donald Trump a fheallmharú, M.F. 2024|iarracht eile]] é a fheallmharú ar an 15 Meán Fómhair 2024. {{Main|Iarracht Donald Trump a fheallmharú, M.F. 2024}}Bhí Trump tofa ina uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá don dara huair ar an 5/6 Samhain 2024 agus an ceann is fearr faighte aige ar [[Kamala Harris]]. B'é an chéad duine a ciontaíodh as coir sa chúirt a toghadh chun na hoifige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/trump-ar-thairseach-an-ti-bhain-aris-agus-e-chun-cinn-sna-stait-luaineacha/|teideal=Trump tofa ina uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá don dara huair|dáta=2024-11-06|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-06}}</ref><ref name=":8" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Donald Trump leis an dara seal a chaitheamh sa Teach Bán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1106/1479337-donald-trump-leis-an-dara-seal-a-chaitheamh-sa-teach-ban/|date=2024-11-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Fuair na Poblachtánaigh tromlach sa [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad]] agus sa [[Comhdháil na Stát Aontaithe|Chomhdháil]] chomh maith. Tháinig lucht tacaíochta Trump amach ina sluaite chun vóta a thabhairt dó. Ní hamháin sin, ach thug daoine nach mbeifeá ag súil go dtacóidís leis vóta dó. Muintir Latino na mbruachbhailte mar shampla – dream a chreid, de réir cosúlachta, gur tábhachtaí scéal na heacnamaíochta, gur tábhachtaí rud éigin a dhéanamh faoin síorardú ar phraghsanna an bhia agus na rátaí cánach, ná na maslaí a chaith Trump agus a lucht leanúna leo agus le hinimircigh eile go tráthrialta.<ref name=":8" /> == 47ú hUachtarán na Stát Aontaithe, Eanáir 2025 - Eanáir 2029 == Thosaigh [[dara téarma Donald Trump]] ar an 20 Eanáir 2025.{{Main|Dara téarma Donald Trump}}{{Main|Cogadh trádála Trump}}{{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}}{{Main|Cogadh Iosrael-Gaza}}{{Main|Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta}} Ar an 12 Márta 2025, sa Teach Bán, dúirt Trump leis an Taoiseach Micheál Martin nár theastaigh uaidh aon rud a dhéanamh a ghoillfeadh ar Éirinn. {{Main|Donald Trump agus Éire}} [[Íomhá:Photo of the Day 3 17 17 (34005795892).jpg|clé|mion|Trump, Enda Kenny, agus Wilbur Ross, 16 Márta 2017]] [[Íomhá:F20190314AH-0862 (32446200787).jpg|clé|mion|Leo Varadkar, Trump, [[:Catagóir:Ban Uachtaráin na Stát Aontaithe|Ban Uachtarán na S.A.]] [[Melania Trump]] agus Dr. Matthew Barrett, 14 Márta 2019 ]] [[Íomhá:The President and First Lady in Ireland (48051614248).jpg|clé|mion|[[An Dún Beag]] / Doonbeg<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.trumpgolfireland.com/|teideal=Home - Trump International Golf Club - Doonbeg|work=www.trumpgolfireland.com|dátarochtana=2025-03-12}}</ref>]] == Trump in Éirinn == Cheannaigh an Trumpach cúrsa [[Galf|gailf]] in aice le [[An Dún Beag|Dún Beag]] i g[[Contae an Chláir]] (''Trump International Golf Links'') ar an [[11 Feabhra]] [[2014]]. Ar an [[12 Bealtaine]] [[2014]] thug sé cuairt ar [[Éirinn]]. Sa bhliain 2017, thug Trump le fios gur mhian leis go dtabharfaí poist i g[[Gnó|comhlacht]]<nowiki/>aí Meiriceánacha in Éirinn 'ar ais go Meiriceá.'<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Tugaigí poist in Éirinn ar ais go Meiriceá' - Uachtarán Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0816/897843-tugaigi-poist-in-eirinn-ar-ais-go-meiricea-uachtaran-trump/|date=2017-08-16|language=ga}}</ref> Ar 5-6 Meitheamh 2019, tháinig Uachtarán na Stát Aontaithe go hÉirinn. Cuairt oifigiúil a bhí ann, an t-aon cheann amháin nuair a bhí Trump in oifig.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Fáilte curtha ag an Taoiseach roimh Donald Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0605/1053677-failte-curtha-ag-an-taoiseach-roimh-donald-trump/|date=2019-06-05|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhuail sé leis an Taoiseach, [[Leo Varadkar]]. Labhair an bheirt cheannairí ag preasócáid in Aerfort na Sionainne. [[Breatimeacht|Imeacht na Breataine]] as an Aontas Eorpach, an próiseas síochána sa Tuaisceart, imirce, trádáil agus an clár víosa E3 is mó a bhí idir chamáin acu. Dúirt an tUachtarán Trump gur mór an onóir dó a bheith in Éirinn. Dúirt sé freisin gur chreid sé go mbainfeadh Éire tairbhe as dealú na Breataine ón Aontas Eorpach.<ref name=":0" /> Thug sé cuairt ansin ar [[an Dún Beag]] i g[[Contae an Chláir]]. Chaith sé an oíche in a óstán féin. An lá dár gcionn, tháinig sé ar ais óna chuairt go dtí an Fhrainc leis an oíche ina diaidh sin a chaitheamh ann chomh maith. [[Íomhá:The White House - 54385647707.jpg|clé|mion|Trump agus Taoiseach Micheál Martin, 12 Márta 2025 => [[Donald Trump agus Éire]]]] == Féach freisin == * [[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020]] * [[Toghcháin na Stát Aontaithe 2022]] * [[Ruathar ar an gCaipeatól (2021)|Ruathar ar an gCaipeatól, Eanáir 2021]] * [[Táinseamh faoi dhó Donald Trump]] * [[Cassidy Hutchinson]] * [[Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump (toghchán 2020)|Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump: toghchán 2020]] * [[Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump]] : eolas rúnda slándála * [[Ionchúiseamh Donald Trump in Georgia]] * [[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024]] * [[Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Iúil 2024]] * [[Iarracht Donald Trump a fheallmharú, M.F. 2024|Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Meán Fómhair 2024]] * [[Dara téarma Donald Trump]], 2025-2029 * [[Cogadh trádála Trump]] * [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin]] * [[Cogadh Iosrael-Gaza]] agus [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta]] * [[Donald Trump agus Éire]] == Naisc sheachtracha == *Guaridan.co.uk : [https://www.theguardian.com/us-news/2023/may/09/e-jean-carroll-wins-trump-trial-verdict Faigheann an ghiúiré amach gur bhain Donald Trump mí-úsáid ghnéasach as an colúnaí E Jean Carroll (i mBéarla)] *[https://www.judiciary.senate.gov/imo/media/doc/Interim%20Staff%20Report%20FINAL.pdf Senate Committee on the Judiciary],: Subverting Justice: How the Former President and His Allies Pressured DOJ to Overturn the 2020 Election, 2021-10-07<ref name=":4" /> ==Tagairtí== {{reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Trump, Donald}} [[Catagóir:Donald Trump]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1946]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Ciontóirí gnéis Meiriceánacha]] s10kklyyetjyu3fzydw957sx3rvhxxn 1331313 1331304 2026-11-02T10:45:12Z Conradder 34685 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/~2026-58244-17|~2026-58244-17]] ([[User talk:~2026-58244-17|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1275585 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|signatura=Donald Trump (Presidential signature).svg}} Is é '''Donald John Trump''' an 45ú agus an 47ú h [[Uachtarán|Uachtarán ar]] [[na Stát Aontaithe|na Stáit Aontaithe]] (a rugadh ar an [[14 Meitheamh]] [[1946]]). Is fear [[gnó]], infheisteoir agus pearsa [[teilifís]]e [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] é chomh maith. Is é Donald Trump an chéad iaruachtarán Meiriceánach riamh a cúisíodh i gcion coiriúil, rud a tharla i mí an Mheithimh 2023.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/trump-cuisithe-as-caipeisi-runaicmithe-a-choinneail-go-midhleathach/|teideal=Trump cúisithe as cáipéisí rúnaicmithe a choinneáil go mídhleathach|dáta=2023-06-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-06-09}}</ref> Atoghadh é i mí na Samhna 2024. Thosaigh [[dara téarma Donald Trump]] ar an 20 Eanáir 2025. {{Main|Dara téarma Donald Trump}} [[Íomhá:Donald Trump NYMA.jpg|clé|mion|Aibreán 1964]] [[Íomhá:Donald Trump in the 1980s.tif|clé|mion|sna 1980idí luath]] [[Íomhá:Nancy Reagan accepting an award with Donald Trump and George Allen (cropped).jpg|clé|mion|1985]] [[Íomhá:Donald and Melania 1999.jpg|clé|mion|Trump agus [[Melania Trump|Melania]], 1999 (a chara ag an am; phós siad in 2005)]] [[Íomhá:Donald Trump by Gage Skidmore.jpg|mion|CPAC, Washington D.C. 10 Feabhra, 2011|clé]] == Tús a shaoil == Rugadh Trump ar an [[14 Meitheamh]] [[1946]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. B'as [[Tunga]] i [[Leòdhas]] in [[Albain]] a mháthair, [[Màiri Anna MacLeod]]. D'fhoghlaim sí Béarla sa scoil ach níor labhair sí ach [[Gaeilge na hAlban|Gàidhlig]] suas go dtí 18 bliain d’aois slánaithe aici.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-cad-a-cheapann-muintir-leodhais-faoi-thoghadh-duine-de-shliocht-an-oileain-ina-uachtaran-ar-sam/|teideal=FÍSEÁN: Cad a cheapann muintir Leòdhais faoi thoghadh duine de shliocht an oileáin ina Uachtarán ar SAM?|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-06-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.politico.com/magazine/story/2017/11/03/mary-macleod-trump-donald-trump-mother-biography-mom-immigrant-scotland-215779/|teideal=The Mystery of Mary Trump|údar=Michael Kruse|dáta=2020-05-08|language=en|work=POLITICO Magazine|dátarochtana=2025-03-12}}</ref><ref>Michael Kruse - Trump’s childhood friend, remembers the first color TV program he ever saw—at Trump’s house, a broadcast of a St. Patrick’s Day parade from Ireland, “and I remember his mom being very excited at that.”</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.politico.com/magazine/story/2016/05/donald-trump-scottish-village-scotland-mother-213882|teideal=The Tiny Scottish Village That Spawned Trump|údar=Peter Geoghegan|language=en|work=POLITICO Magazine|dátarochtana=2020-06-14}}</ref> B'as an [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] tuismitheoirí a athar, cé go ndúirt Trump le blianta gurbh as an [[Sualainn]] iad. Tógadh an Trumpach i [[Queens]], buirg de chuid [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]. Bronnadh céim bhaitsiléara san [[eacnamaíocht]] ar Trump i mí Bealtaine 1968 ó Scoil Wharton (Ollscoil Pennsylvania). == Saol oibre == Tar éis an choláiste, chuaigh Trump isteach i gcuideachta a athar, E. Trump & Son, a d'fhorbair árasáin don mheánaicme i mbuirgí seachtracha Nua-Eabhrac. Bhí sé ina uachtarán ar an ngnólacht i 1974 agus bhí lámh aige in oscailt an t-óstán Grand Hyatt in Manhattan in 1980, agus Trump Tower in 1983. Chomh maith leis sin, sna 1980í, d'oscail Trump óstán-casinos in Atlantic City, New Jersey, cheannaigh sé Óstán Plaza in Manhattan agus cheannaigh sé eastát Mar-a-Lago in Palm Beach, Florida, a rinne sé athchóiriú agus a iompú ina chlub príobháideach. I measc fiontar eile, bhí aerlíne agus foireann ghairmiúil peile aige sa [[USFL]], nach maireann. Sa bhliain 1987, foilsíodh ''The Art of the Deal'', cuimhní cinn Trump agus leabhar a raibh an-éileamh air. In 2020, fuair an [[New York Times]] tuairisceáin chánach de chuid Trump thar thréimhse fiche bliain. Thuairiscigh Trump gur chaill sé na céadta milliún dollar. Idir 2010 agus 2020, theip air iasachtaí $287 milliún a aisíoc. I ndeich gcinn de na 15 bliana roimh 2020, níor íoc Trump aon cháin ioncaim, agus d'íoc sé $750 in 2016 agus 2017. ==2016-Eanáir 2021== Tar éis comórtais dhéin sna réamhthoghcháin, fuair Trump ainmniúchán na huachtaránachta ón b[[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Páirtí Poblachtach]] i mí an Mheithimh 2016.<ref>Reid J. Epstein (June 16, 2015). "Donald Trump Enters 2016 Presidential Race". The Wall Street Journal</ref> Bhuaigh Trump an toghchán uachtaránachta ar [[8 Samhain]] [[2016]]. Vótáil níos mó daoine ar son [[Hillary Clinton]] áfach (beagnach trí mhilliún [[duine]]). Ach d’éirigh le Donald Trump an bua a fháil i níos mó stát.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|title=Donald Trump tofa ina Uachtarán ar na Stáit Aontaithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/1109/830263-bua-do-trump-ar-na-bacain/|date=2016-11-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Agus é ag glacadh lena bhua, dúirt Trump, 70 bliain d'aois ag an am, go n-oibreodh sé ar son gach saoránach sa tír. D'iarr sé ar Mheiriceánaigh teacht le chéile agus an tír a thógáil as an nua.<ref name=":5" /> Ar an [[20 Eanáir]] [[2017]], ghlac compántas an rinceora aitheanta [[Michael Flatley]], "[[Lard of the Dance|Lord of the Dance]]", páirt i searmanas insealbhaithe. Creidtear go raibh suas le 250,000 duine i láthair ag an searmanas idir Cnoc an Chaipeatóil agus an Teach Bán (Obama i 2009<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/jan/22/trump-inauguration-crowd-sean-spicers-claims-versus-the-evidence|teideal=Trump's inauguration crowd: Sean Spicer's claims versus the evidence|údar=Elle Hunt|dáta=2017-01-22|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2020-06-14}}</ref>, 1.8 milliún).<ref>https://www.factcheck.org/2017/01/the-facts-on-crowd-size/</ref> Ar an [[22 Eanáir]] [[2017]], dúirt Trump go raibh calaois toghcháin ann (trí - cúig mhilliún duine) agus mar sin, vótáil níos mó daoine ar a shon. Ach níl fianaise ann chun bunús a thabhairt don éileamh sin, a dúirt na meáin ag an am[[nuachtán|.]]<ref>Without Evidence, Trump Tells Lawmakers 3 Million to 5 Million Illegal Ballots Cost Him the Popular Vote, [https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2017/01/23/at-white-house-trump-tells-congressional-leaders-3-5-million-illegal-ballots-cost-him-the-popular-vote/?utm_term=.43bbfa13b6fc Washington Post], 24 Eanáir 2017</ref> === Polasaithe === * '''An geilleagar''' Bhí fealsúnacht "cosantaíoch" ag Trump i gcónaí. Thug Trump le fios le linn 2016/7 go raibh sé i gceist aige teorainneacha níos láidre a chruthú agus go bhfuil margaí trádála níos fearr ag teastáil ó na Stáit Aontaithe chun dul i ngleic le heasnamh trádála Mheiriceá leis an gcuid eile den domhan, go háirithe leis an tSín.<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Beidh 'Breatimeacht' go hiontach a deir Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0116/845268-beidh-breatimeacht-go-hiontach-a-deir-trump/|date=2017-01-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Lean Trump níos déanaí lena chuid polasaithe chun [[Taraif|taraifí]] a chur ar [[Allmhairiú|iompórtálacha]]. In 2018, leag sé taraifí 25 faoin gcéad ar [[Cruach (miotal)|chruach]] agus 10 faoin gcéad ar [[alúmanam]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Making Tariffs Great Again: Does President Trump Have Legal Authority to Implement New Tariffs on U.S. Trading Partners and China?|url=https://www.csis.org/analysis/making-tariffs-great-again-does-president-trump-have-legal-authority-implement-new-tariffs#:~:text=After%20the%20Department%20of%20Commerce,10%20percent%20tariffs%20on%20aluminum.|date=2024-10-10|language=en|author=Warren Maruyama, Lyric Galvin, William Alan Reinsch}}</ref> Sin ráite, ba mheasa a bhagairt ná a bhuille, is féidir a áitiú. Mar shampla, i mí Eanáir 2017, dúirt Trump go ndéanfadh sé margadh trádála a thairiscint don Bhreatain taobh istigh de chúpla seachtain, rud nár tharla riamh (vótáladh [[Breatimeacht]] in 2016).<ref name=":6" /> * '''Beartas fioscach''' Bhí beartas fioscach fáis aige. Mar shampla, tugadh isteach ciorruithe cánach do dhaoine a bhí ina suí go te.<ref name=":7">{{Lua idirlín|url=https://www.cbpp.org/research/federal-tax/the-2017-trump-tax-law-was-skewed-to-the-rich-expensive-and-failed-to-deliver|teideal=The 2017 Trump Tax Law Was Skewed to the Rich, Expensive, and Failed to Deliver on Its Promises {{!}} Center on Budget and Policy Priorities|údar=cbpp.org|dáta=2024-04-08|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-11-06|archivedate=2024-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240408122545/https://www.cbpp.org/research/federal-tax/the-2017-trump-tax-law-was-skewed-to-the-rich-expensive-and-failed-to-deliver}}</ref> I rith an fheachtais toghchánaiochta, thug Donald Trump le fios go raibh rún aige ráta cáin chorporáideach na Stát Aontaithe a ísliú ó 35% go 15%. Bhí an ráta socraithe ag 21% i ndeireadh an lae.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ní fhágfaidh comhlachtaí de bharr pholasaithe Trump - ESRI|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/1111/830833-ni-fhagfaidh-comhlachtai-de-bharr-pholasithe-trump-ersi/|date=2016-11-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":7" /> * '''An [[An Meánoirthear|Meánoirthear]]''' Ar [[8 Nollaig]] [[2017]], d'fhógair [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], Donald Trump, go raibh na Stáit Aontaithe chun aitheantas a thabhairt feasta do [[Iarúsailéim]] mar [[Príomhchathair|phríomhchathair]] [[Iosrael]]. Mhaslaigh sé na [[An Phalaistín|Palaistínigh]] lena chuid cainte ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/12/13/trumps-jerusalem-move-a-blunder-with-consequences|teideal=Trump’s Jerusalem move: ‘A blunder with consequences’|údar=William Roberts|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2024-11-06}}</ref> === Táinseamh === Ar 18 Nollaig 2019, tháinsigh [[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe]] Trump ar dhá chúis, is é sin mí-úsáid chumhachta agus baicinníocht na [[Comhdháil na Stát Aontaithe|Comhdhála]]. Chaith 230 vóta ar son an chéad chúis a chur agus 197 ina coinne; 229 vóta ar son an dara ceann agus 198 ina coinne. Ach ní raibh [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad na Stát Aontaithe]] sásta dul níos faide.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tus-a-chur-le-triail-tainsimh-donald-trump-sa-seanad/|teideal=Tús á chur le triail táinsimh Donald Trump sa Seanad|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-06-14}}</ref> [[Táinseamh|Táinsíodh]] [[Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe|Teach na nIonadaithe]] an 45ú uachtarán na Stát Aontaithe [[Donald Trump]] don dara huair ar [[13 Eanáir]] [[2021]]. {{Main|Táinseamh faoi dhó Donald Trump}} === Ionsaí ar an Capitol, 6 Eanáir 2021 === Cé gur chaill Trump an toghchán in 2020 le breis is seacht milliún vóta, sheas sé leis an scéal gur aige a bhí an bua, bréag a spreag daoine chun ruathar a thabhairt faoin gCaipeatól i mí Eanáir 2021.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-meiricea-ag-dul-i-leig-fogra-deanta-ag-donald-trump-go-bhfuil-se-ag-seasamh-duachtaranacht-sam-aris/|teideal=‘Tá Meiriceá ag dul i léig’ – fógra déanta ag Donald Trump go bhfuil sé ag seasamh d’uachtaránacht SAM arís|údar=Tuairisc|dáta=16 Samhain 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-16}}</ref> Rinne drong de lucht tacaíochta Donald Trump, Uachtarán Mheiriceá ag an am, ruathar ar Chaipeatól na Stát Aontaithe in Washington D.C. ar 6 Eanáir 2021. {{Main|Ruathar ar an gCaipeatól (2021)}} Ar 29 Meitheamh 2022, thug Hutchinson fianaise do choiste fiosrúcháin na n-imeachtaí ar an séú Eanáir 2021. Thug sí fianaise ar iompar agus meoin Trump sna laethanta thart ar an ionsaí ar an Capitol. {{Main|Cassidy Hutchinson}} I mí Lúnasa 2022, rinne an [[FBI]] ruathar ar theach saoire Trump in Mar-a-Lago Palm Beach, [[Florida]]. Thug Trump cáipéisí rúnaicmithe ón [[An Teach Bán|Teach Bán]] go dtí Florida leis lena scrios nuair a tháinig deireadh lena thréimhse mar uachtarán. Choinnigh an t-iarUachtarán ábhar a d’iarr oifigigh ón gCartlann Náisiúnta air a thabhairt ar ais ar feadh roinnt míonna agus níor scar sé leo go dtí gur bagraíodh an dlí air chun iad a fháil ar ais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dlus-a-chur-leis-na-fiosruchain-faoi-laethanta-deireanacha-trump-sa-teach-ban/|teideal=Dlús á chur leis na fiosrúcháin faoi laethanta deireanacha Trump sa Teach Bán|údar=Tuairisc|dáta=9 Lúnasa 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-14}}</ref> Thugadar leo 26 bosca cáipéisí agus bhí 11 baisc acu sin a bhí marcáilte rúnaicmithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/breis-is-300-caipeis-runaicmithe-faighte-ar-ais-o-donald-trump/|teideal=Breis is 300 cáipéis rúnaicmithe faighte ar ais ó Donald Trump|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-24}}</ref> ==As oifig, Eanáir 2021- Eanáir 2025== Le linn 2021 agus níos déanaí, bhí Trump á fhiosrú mar gheall ar an mbaint a bhí aige leis an [[Ruathar ar an gCaipeatól (2021)|ruathar ar an gCaipeatól]] agus mar gheall ar an {{Main|Stormy Daniels}} láimhseáil a rinne sé ar cháipéisí rúnda i ndiaidh dó an Teach Bán a fhágáil,<ref name=":1" /> Ar 8 Samhain 2022, theip ar chuid mhór de na hiarrthóirí ar thacaigh Trump leo i dtoghcháin lár téarma. {{Main|Toghcháin na Stát Aontaithe 2022}} [[Íomhá:Statement Of Special Counsel Jack Smith.webm|clé|mion|Special Counsel Jack Smith ar 9 Meitheamh 2023]][[Íomhá:Subverting_Justice_-_How_the_Former_President_and_His_Allies_Pressured_DOJ_to_Overturn_the_2020_Election.pdf|clé|mion|[https://www.judiciary.senate.gov/imo/media/doc/Interim%20Staff%20Report%20FINAL.pdf Senate Committee on the Judiciary], 2021-10-07<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://www.judiciary.senate.gov/subverting-justice-how-the-former-president-and-his-allies-pressured-doj-to-overturn-the-2020-election|teideal=Subverting Justice: How the Former President and His Allies Pressured DOJ to Overturn the 2020 Election {{!}} United States Senate Committee on the Judiciary|language=en|work=www.judiciary.senate.gov|dátarochtana=2023-08-20}}</ref>]]Ar 15 Samhain 2022, bhí sé fógartha ag Trump go bhfuil rún aige a bheith ina iarrthóir arís sa chéad toghchán uachtaránachta eile in 2024. Bhí sé ag fógairt do dhaoine eile sa Pháirtí Poblachtach, a mbeadh fonn orthu a n-ainmneacha a chur chun cinn (gobharnóir [[Florida|Fhlorida]] Ron DeSantis agus gobharnóir [[Virginia]] [[Glenn Youngkin]], mar shampla), gan teacht trasna air. D'fhéadfadh sé chomh maith, a deirtear, go bhfuil sé i gceist aige leas a bhaint as a iarrthóireacht mar sciath chosanta in aghaidh na líomhaintí coiriúlachta a bhí curtha ina leith.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teanntás Trump: "beidh mé i m'iarrthóir arís in 2024"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1116/1336423-teanntas-trump-beidh-me-i-miarrthoir-aris-in-2024/|date=2022-11-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Conspóid Stormy Daniels === Cuirtear ina leith gur íoc dlíodóirí Trump $130,000 le [[Stormy Daniels]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Stormy Daniels|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Stormy_Daniels&oldid=1147534458|journal=Wikipedia|date=2023-03-31|language=en}}</ref> aisteoir i scannáin do dhaoine fásta, iar-striapach (de réir [[Melania Trump]]) agus struipeálaí as [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge]], [[Louisiana]], le go gcoinneodh sí an caidreamh collaí a deirtear a bhí acu le chéile (sa bhliain 2006) faoi rún. Cúisíodh Trump in 2023 in íocaíochtaí neamhdhleathacha a thabhairt di nuair a bhí a fheachtas toghchánaíochta don uachtaránacht faoi lán seoil in 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Trump le cúisiú in íocaíochtaí a thabhairt do Stormy Daniels|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0331/1367416-trump-le-cuisiu-in-iocaiochtai-a-thabhairt-do-stormy-daniels/|date=2023-03-31|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuiseanna-coiriula-a-gcur-i-leith-donald-trump-mar-gheall-ar-iocaiocht-le-stormy-daniels/|teideal=Cúiseanna coiriúla á gcur i leith Donald Trump mar gheall ar íocaíocht le Stormy Daniels|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-31}}</ref> Ócáid eisceachtúil a bhí ann, mar ib'é Trump an chéad uachtarán nó iaruachtarán de chuid na Stát Aontaithe dár tharla a leithéid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/donald-trump-a-thabhairt-os-comhair-na-cuirte-in-manhattan/|teideal=Donald Trump á thabhairt os comhair na cúirte in Manhattan|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-04}}</ref> === Mí-úsáid ghnéis === Ar [[9 Bealtaine]] [[2023]], fuair giúire i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] go ndearna iar-[[uachtarán na Stát Aontaithe]] [[Donald Trump]] [[mí-úsáid ghnéis]] ar an [[iriseoir]] E Jean Carroll sa bhliain 1995 / 1996 isan Bergdorf Goodman, siopa ilrannach i Nua Eabhrac. {{Main|E. Jean Carroll v. Donald J. Trump}} === Comhcheilg agus ráitis bhréige === Ar 1 Lúnasa 2023, bhí sé curtha i leith Donald Trump gur chuaigh sé i mbun comhcheilge chun torthaí an toghcháin uachtaránachta in 2020 a chur ar ceal ar mhaithe le fanacht i gcumhacht.<ref name=":03">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/trump-le-cur-ar-a-thriail-as-iarracht-a-dheanamh-torthai-toghchain-a-chur-ar-ceal/|teideal=Trump le cur ar a thriail as iarracht a dhéanamh torthaí toghcháin a chur ar ceal|údar=Tuairisc|dáta=2 Lúnasa 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-08-02}}</ref> {{Main|Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump (toghchán 2020)}} === Eolas rúnda slándála === Ar 8 Meitheamh 2023, bhí Trump cúisithe ag ardghiúiré feidearálach i gcáipéisí rúnaicmithe rialtais a choinneáil tar éis dó imeacht as an Teach Bán in 2021 agus i mbac a chur ar riar na córa. Bhí cúiseanna eile curtha ina leith chomh maith – comhcheilg a bheith ar bun aige agus ráitis bhréige a dhéanamh ina measc.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Donald Trump cúisithe i gcáipéisí rúnaicmithe a choinneáil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0609/1388243-donald-trump-cuisithe-i-gcaipeisi-runaicmithe-a-choinneail/|date=2023-06-09|language=ga}}</ref><ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ni-cosuil-go-gcuirfidh-an-dli-aon-bhac-ar-iarracht-trump-filleadh-ar-an-teach-ban/|teideal=Ní cosúil go gcuirfidh an dlí aon bhac ar iarracht Trump filleadh ar an Teach Bán|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=14 Iúil 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-07-14}}</ref> Líomhnaítear gur thug Trump cáipéisí rúnaicmithe ón Teach Bán go dtí Florida leis lena scrios nuair a tháinig deireadh lena thréimhse mar uachtarán, beart a bheadh in aghaidh an dlí. Faoi Acht Thaifid an Uachtaráin, is leis an Rialtas gach ábhar oifigiúil agus ní mór é ar fad a chur ar fáil don chartlann ach a dtagann deireadh le téarma Uachtaráin. Choinnigh an t-iarUachtarán 15 bosca d’ábhar a d’iarr oifigigh ón gCartlann Náisiúnta air a thabhairt ar ais ar feadh roinnt míonna agus níor scar sé leo go dtí gur bagraíodh an dlí air chun iad a fháil ar ais.<ref name=":2" /> {{Main|Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump (eolas rúnda slándála)}} I mí Lúnasa 2022, rinne gníomhairí ón FBI ruathar gan choinne ar eastát an iar-Uachtaráin in Florida Chuardaigh na gníomhairí an áit go mion agus thug siad leo na mílte cáipéis a bhí faoi ghlas i dtaisceadán. De réir an dlí, ba cheart aon cháipéis rúnaicmithe a bhí ina sheilbh ag Trump a bheith tugtha ar láimh aige do Chartlann Náisiúnta na Stát Aontaithe nuair a tháinig deireadh lena théarma oifige.<ref name=":3" /><ref name=":02" /> === Ionchúiseamh Trump in Georgia === Ar 14 Lúnasa 2023, bhí iaruachtarán na Stát Aontaithe, [[Donald Trump]], cúisithe ag ardghiúiré in [[Georgia (stát S.A.M.)|Georgia]] in iarracht a dhéanamh toradh [[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020|thoghchán uachtaránachta]] na tíre in 2020 a chur ar ceal. Tugtar '''''The State of Georgia v. Donald J. Trump, et al''''' ar an gcás. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22288386/|teideal=Tús Áite: Súil Siar na Seachtaine|údar=Raidió na Gaeltachta|dáta=18 Lúnasa 2023|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2023-08-19}}</ref> {{Main|Ionchúiseamh Donald Trump in Georgia}} === Ciníochas === I mí Lúnasa 2023, thosaigh lucht Trump ag baint úsáide as an focal ‘Riggers’ chun ‘prosecutors’ a mhaslú, a n-intinn dírithe ar Willis go háirithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://gab.com/search/top?q=riggers|teideal=Gab Social|work=gab.com|dátarochtana=2023-08-20}}</ref> Ar a ardán meáin shóisialta, [[Truth Social]], níor luaigh Trump ainm Willis, ach chuir sé cúisí ar na n-ionchúisitheoirí. ‘They never went after those that Rigged the Election,’ a dúirt Trump. ‘They only went after those that fought to find the RIGGERS!’ Is Meiriceánach Afracach í Willis agus is amhlaidh an bheirt ionchúisitheoirí atá lonnaithe i Nua-Eabhrac, a rinne imscrúdú ar Trump chomh maith, a chúisigh Trump i mí Aibreáin as líomhnaithe ‘hush-money’<ref>{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2023/08/16/nuacht/trump-agus-an-focal-riggers/|teideal=Úsáid Trump focal ‘Riggers’ chun ‘prosecutors’ gorm a mhaslú|údar=Joe Breathnach / Extrag.ie|dáta=2023-08-16|language=ga-IE|dátarochtana=2023-08-20}}</ref>. [[Íomhá:Donald Trump speaking at Turning Point Action's Believers Summit, July 26, 2024, West Palm Beach.jpg|clé|mion|Iúil 2024]] == Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024 == Sheas Trump i dToghchán na hUachtaránachta 2024. {{Main|Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024}} Ar an 13 Iúil 2024, rinneadh [[Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Iúil 2024|iarracht Donald Trump a fheallmharú]]. {{Main|Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Iúil 2024}} Mhaígh Trump gur “shábháil Dia é agus cuspóir aige”.<ref name=":8">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/re-orga-geallta-ag-donald-trump-do-mhuintir-mheiricea-ach-udair-imni-go-leor-acu/|teideal=‘Ré órga’ geallta ag Donald Trump do mhuintir Mheiriceá, ach údair imní go leor acu|údar=Alex Hijmans|dáta=6 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-06}}</ref> Rinneadh [[Iarracht Donald Trump a fheallmharú, M.F. 2024|iarracht eile]] é a fheallmharú ar an 15 Meán Fómhair 2024. {{Main|Iarracht Donald Trump a fheallmharú, M.F. 2024}}Bhí Trump tofa ina uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá don dara huair ar an 5/6 Samhain 2024 agus an ceann is fearr faighte aige ar [[Kamala Harris]]. B'é an chéad duine a ciontaíodh as coir sa chúirt a toghadh chun na hoifige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/trump-ar-thairseach-an-ti-bhain-aris-agus-e-chun-cinn-sna-stait-luaineacha/|teideal=Trump tofa ina uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá don dara huair|dáta=2024-11-06|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-06}}</ref><ref name=":8" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Donald Trump leis an dara seal a chaitheamh sa Teach Bán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1106/1479337-donald-trump-leis-an-dara-seal-a-chaitheamh-sa-teach-ban/|date=2024-11-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Fuair na Poblachtánaigh tromlach sa [[Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad]] agus sa [[Comhdháil na Stát Aontaithe|Chomhdháil]] chomh maith. Tháinig lucht tacaíochta Trump amach ina sluaite chun vóta a thabhairt dó. Ní hamháin sin, ach thug daoine nach mbeifeá ag súil go dtacóidís leis vóta dó. Muintir Latino na mbruachbhailte mar shampla – dream a chreid, de réir cosúlachta, gur tábhachtaí scéal na heacnamaíochta, gur tábhachtaí rud éigin a dhéanamh faoin síorardú ar phraghsanna an bhia agus na rátaí cánach, ná na maslaí a chaith Trump agus a lucht leanúna leo agus le hinimircigh eile go tráthrialta.<ref name=":8" /> == 47ú hUachtarán na Stát Aontaithe, Eanáir 2025 - Eanáir 2029 == Thosaigh [[dara téarma Donald Trump]] ar an 20 Eanáir 2025.{{Main|Dara téarma Donald Trump}}{{Main|Cogadh trádála Trump}}{{Main|Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin}}{{Main|Cogadh Iosrael-Gaza}}{{Main|Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta}} Ar an 12 Márta 2025, sa Teach Bán, dúirt Trump leis an Taoiseach Micheál Martin nár theastaigh uaidh aon rud a dhéanamh a ghoillfeadh ar Éirinn. {{Main|Donald Trump agus Éire}} [[Íomhá:Photo of the Day 3 17 17 (34005795892).jpg|clé|mion|Trump, Enda Kenny, agus Wilbur Ross, 16 Márta 2017]] [[Íomhá:F20190314AH-0862 (32446200787).jpg|clé|mion|Leo Varadkar, Trump, [[:Catagóir:Ban Uachtaráin na Stát Aontaithe|Ban Uachtarán na S.A.]] [[Melania Trump]] agus Dr. Matthew Barrett, 14 Márta 2019 ]] [[Íomhá:The President and First Lady in Ireland (48051614248).jpg|clé|mion|[[An Dún Beag]] / Doonbeg<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.trumpgolfireland.com/|teideal=Home - Trump International Golf Club - Doonbeg|work=www.trumpgolfireland.com|dátarochtana=2025-03-12}}</ref>]] == Trump in Éirinn == Cheannaigh an Trumpach cúrsa [[Galf|gailf]] in aice le [[An Dún Beag|Dún Beag]] i g[[Contae an Chláir]] (''Trump International Golf Links'') ar an [[11 Feabhra]] [[2014]]. Ar an [[12 Bealtaine]] [[2014]] thug sé cuairt ar [[Éirinn]]. Sa bhliain 2017, thug Trump le fios gur mhian leis go dtabharfaí poist i g[[Gnó|comhlacht]]<nowiki/>aí Meiriceánacha in Éirinn 'ar ais go Meiriceá.'<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Tugaigí poist in Éirinn ar ais go Meiriceá' - Uachtarán Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0816/897843-tugaigi-poist-in-eirinn-ar-ais-go-meiricea-uachtaran-trump/|date=2017-08-16|language=ga}}</ref> Ar 5-6 Meitheamh 2019, tháinig Uachtarán na Stát Aontaithe go hÉirinn. Cuairt oifigiúil a bhí ann, an t-aon cheann amháin nuair a bhí Trump in oifig.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Fáilte curtha ag an Taoiseach roimh Donald Trump|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0605/1053677-failte-curtha-ag-an-taoiseach-roimh-donald-trump/|date=2019-06-05|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhuail sé leis an Taoiseach, [[Leo Varadkar]]. Labhair an bheirt cheannairí ag preasócáid in Aerfort na Sionainne. [[Breatimeacht|Imeacht na Breataine]] as an Aontas Eorpach, an próiseas síochána sa Tuaisceart, imirce, trádáil agus an clár víosa E3 is mó a bhí idir chamáin acu. Dúirt an tUachtarán Trump gur mór an onóir dó a bheith in Éirinn. Dúirt sé freisin gur chreid sé go mbainfeadh Éire tairbhe as dealú na Breataine ón Aontas Eorpach.<ref name=":0" /> Thug sé cuairt ansin ar [[an Dún Beag]] i g[[Contae an Chláir]]. Chaith sé an oíche in a óstán féin. An lá dár gcionn, tháinig sé ar ais óna chuairt go dtí an Fhrainc leis an oíche ina diaidh sin a chaitheamh ann chomh maith. [[Íomhá:The White House - 54385647707.jpg|clé|mion|Trump agus Taoiseach Micheál Martin, 12 Márta 2025 => [[Donald Trump agus Éire]]]] == Féach freisin == * [[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020]] * [[Toghcháin na Stát Aontaithe 2022]] * [[Ruathar ar an gCaipeatól (2021)|Ruathar ar an gCaipeatól, Eanáir 2021]] * [[Táinseamh faoi dhó Donald Trump]] * [[Cassidy Hutchinson]] * [[Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump (toghchán 2020)|Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump: toghchán 2020]] * [[Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump]] : eolas rúnda slándála * [[Ionchúiseamh Donald Trump in Georgia]] * [[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024]] * [[Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Iúil 2024]] * [[Iarracht Donald Trump a fheallmharú, M.F. 2024|Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Meán Fómhair 2024]] * [[Dara téarma Donald Trump]], 2025-2029 * [[Cogadh trádála Trump]] * [[Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin]] * [[Cogadh Iosrael-Gaza]] agus [[Cogadh na gclaimhte gan trua gan taise agus an comhthéacs idirnáisiúnta]] * [[Donald Trump agus Éire]] == Naisc sheachtracha == *Guaridan.co.uk : [https://www.theguardian.com/us-news/2023/may/09/e-jean-carroll-wins-trump-trial-verdict Faigheann an ghiúiré amach gur bhain Donald Trump mí-úsáid ghnéasach as an colúnaí E Jean Carroll (i mBéarla)] *[https://www.judiciary.senate.gov/imo/media/doc/Interim%20Staff%20Report%20FINAL.pdf Senate Committee on the Judiciary],: Subverting Justice: How the Former President and His Allies Pressured DOJ to Overturn the 2020 Election, 2021-10-07<ref name=":4" /> ==Tagairtí== {{reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Trump, Donald}} [[Catagóir:Donald Trump]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1946]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Ciontóirí gnéis Meiriceánacha]] fcts43blcijpsjjpqf04thr7kq5o37q 0 66346 1331150 1294246 2026-11-01T17:53:45Z LametinoWiki 23199 1331150 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Teachta Dála]] í '''Laoise Ní Raghallaigh''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2026/16/eng/initiated/b1626d.pdf|teideal=An Bille um Pas Tithíochta Sóisialta, 2026|údar=[[Oireachtas]]|dáta=12 Feabhra, 2026}}</ref> nó '''''Louise O'Reilly''''' as [[An Béarla|Béarla]]. Tá sí ina ball de [[Shinn Féin]]. Tá próifíl ard atá aici sna meáin náisiúnta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aire-stait-faoi-bhru-i-ndun-laoghaire-agus-deis-ag-gaeilgeoiri-fhianna-fail-i-bhfine-gall-ar-shuiochain/|teideal=Aire stáit faoi bhrú i nDún Laoghaire agus deis ag Gaeilgeoirí Fhianna Fáil i bhFine Gall ar shuíocháin|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=26 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-28}}</ref> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i bhFine Gall Thiar]] * [[Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Reilly, Louise}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1979]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Teachtaí Dála mná]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] ewyqvomtv9jrj5v6hp00cbds9f5va2b 1331151 1331150 2026-11-01T17:54:07Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Louise O'Reilly]] go [[Laoise Ní Raghallaigh]]: Leagan Gaeilge 1331150 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Teachta Dála]] í '''Laoise Ní Raghallaigh''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2026/16/eng/initiated/b1626d.pdf|teideal=An Bille um Pas Tithíochta Sóisialta, 2026|údar=[[Oireachtas]]|dáta=12 Feabhra, 2026}}</ref> nó '''''Louise O'Reilly''''' as [[An Béarla|Béarla]]. Tá sí ina ball de [[Shinn Féin]]. Tá próifíl ard atá aici sna meáin náisiúnta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aire-stait-faoi-bhru-i-ndun-laoghaire-agus-deis-ag-gaeilgeoiri-fhianna-fail-i-bhfine-gall-ar-shuiochain/|teideal=Aire stáit faoi bhrú i nDún Laoghaire agus deis ag Gaeilgeoirí Fhianna Fáil i bhFine Gall ar shuíocháin|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=26 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-28}}</ref> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i bhFine Gall Thiar]] * [[Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Reilly, Louise}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1979]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Teachtaí Dála mná]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] ewyqvomtv9jrj5v6hp00cbds9f5va2b 0 67961 1331223 1314689 2026-11-02T00:23:02Z LametinoWiki 23199 1331223 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=Rose Conway-Walsh 2024 (cropped).jpg}} Is [[Teachta Dála]] agus iar-[[Seanad Éireann|Sheanadóir]] Éireannach le [[Sinn Féin]] í '''Rós Ní Chonnmhacháin-Breathnach''',<ref>{{Cite web-en|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2024/42/eng/initiated/b4224d.pdf|title=An Bille um Rialáil Leictreachais (Leasú), 2024|author=[[Oireachtas]]|date=23 Bealtaine, 2024}}</ref> nó '''''Rose Conway-Walsh''''' mar is fearr aithne air (a rugadh ar an 13 Deireadh Fómhair 1969 i m[[Baile Chruaich]] agus ba ansin a tógadh í). Toghadh Conway-Walsh chun na [[Dáil Éireann|Dála]] don chéad uair in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|Olltoghchán 2020]], i [[Maigh Eo (Dáilcheantar)|nDáilcheantar Mhaigh Eo]], an chéad TD ó Shinn Féin a dhéanann ionadaíocht ar [[Contae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]] le beagnach 100 bliain. Tá cónaí uirthi i m[[Béal an Mhuirthead]]. Is minic a chloistear í faoi agallamh ar [[RTÉ Raidió na Gaeltachta|Raidió na Gaeltachta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-noel-thomas-teacht-aniar-aduaidh-ar-fg-i-ngaillimh-thiar-seans-go-mbeidh-an-la-le-grainne-seoige-do-ff/|teideal=Seans go mbeidh suíochán ag Gráinne Seoige agus gur idir Mairéad Farrell agus Seán Kyne a bheidh an ceann deireanach i nGaillimh Thiar|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=20 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-23}}</ref> == Féach freisin == * [[:Catagóir:Maigh Eo (Dáilcheantar)|Maigh Eo (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Maigh Eo (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i Maigh Eo]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Baill den 25ú Seanad}} {{DEFAULTSORT:Conway-Walsh, Rose}} [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1969]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 25ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Teachtaí Dála mná]] [[Catagóir:Maigh Eo (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] bilkdxmi938xnsjph09nancu6ei8iya 0 68529 1331318 1107403 2026-11-02T11:15:14Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331318 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Eagraíocht neamhbhrabúis is ea '''Creative Commons''' ('''CC'''). Tá sé mar aidhm aici an líon saothar chruthaiteach ar an saol a mhéadú chun go gcuirfí leis go dleathach agus go roinnfí é gan bhac.<ref>{{cite web|url=https://creativecommons.org/faq/ |teideal=Frequently Asked Questions |publisher=Creative Commons |date = 4 August 2016 |accessdate=20 December 2011}}</ref> Tá roinnt mhaith ceadúnas scaoilte ag an eagraíocht ar a dtugtar ceadúnais Creative Commons agus atá le fáil saor in aisce don saol. Cuireann na ceadúnais seo ar chumas cruthaitheoirí saothair a chur in iúl cé acu cearta atá á gcoimeád acu agus cé acu cearta atá siad a ghéilleadh ar mhaitheas daoine ar mhaith leo úsáid a bhaint as an saothar, cruthaitheoirí eile ina measc. Tá míniúchán sothuigthe le fáil ar gach aon cheadúnas de chuid Creative Commons agus é scríofa ar aon leathanach amháin in éineacht le híomhánna amhairc. Ní ghlacann ceadúnais Creative Commons áit [[Cóipcheart|cóipchirt]]; tá siad bunaithe air. Glacann ceadúdanais CC áit na hidirbheartaíochta idir úinéir cóipchirt (ceadúnóir) agus ceadúnaí a bhíonn riachtanach faoin gcóras úd "gach ceart ar cosnamh". Ina áit sin bíonn córas "cuid ceart ar cosnamh". Sa chóras seo bíonn ceadúnais chaighdeánaithe i gcásanna athúsáid saothar mura mbíonn cúiteamh á iarraidh ag úinéir an chóipchirt. Is é an toradh air seo ná réim bhainistíochta cóipcheart atá solúbtha le forchostais agus costais ísle. Úsáideann [[Vicipéid]] ceann de na ceadúnais seo.<ref>{{cite web |url=http://wikimediafoundation.org/wiki/Terms_of_Use |teideal=Wikimedia Foundation Terms of Use |accessdate=June 11, 2012}}</ref> Chuir Lawrence Lessig Creative Commons ar siúl ar 15 Eanáir 2001, in éineacht le Hal Abelson agus Eric Eldred agus le cuidiú ón Center for the Public Domain. Is é Ryan Merkley príomhoifigeach feidhmiúcháin an CC. Faoin mbliain 2015, bhí 100 eagraíocht comhcheangailte le Creative Commons in 75 tír.<ref>{{cite web |url=https://wiki.creativecommons.org/CC_Affiliate_Network |teideal=CC Affiliate Network |publisher=Creative Commons |accessdate=15 March 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610172451/https://wiki.creativecommons.org/CC_Affiliate_Network |archivedate=10 Meitheamh 2015 |dátarochtana=16 Deireadh Fómhair 2016}}</ref> Tá beirt ar bhord chomhairleach Creative Commons a bhfuil nó a raibh baint acu le Wikipedia, mar atá, [[Sue Gardner]] agus [[Jimmy Wales]].<ref>[https://creativecommons.org/about/team/] Baill CC</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== *[https://creativecommons.org/] Suíomh oifigiúil Creative Commons, arna rochtain ar 15 D.F. 2016 [[Catagóir:Eagraíochtaí]] m60pblv8mz3ibs8gx5m56d7pqk0ybfv 0 69526 1331248 1327122 2026-11-02T03:16:55Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331248 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Chinese Lunar New Year 2014, Melbourne AU (12250647513).jpg|mion|2014, i [[Melbourne]], [[An Astráil|an Astáil]]]] [[Image:Rotes Duilian aus Lijiang.jpg|thumb|doras i [[Lijiang]]]] [[Image:Yuanbao 2.JPG|thumb|''yuanbao''.]] [[Image:Niangao2.JPG|thumb|Nian gao 年糕 , pâtisserie]] [[Image:Firecracker String.jpg|thumb|pléascóg thine]] [[Image:Nouvel an chinois Paris 20090201 047.jpg|thumb|leon agus dragún]] [[Image:Kung Hei Fat Choi at Lee Theatre Plaza.jpg|thumb|right| Lee Theatre Plaza, [[Hong Kong]]]] [[File:Year of the Rat.jpg|thumb|Bliain Nua na Síneach i Manchain, an Ríocht Aontaithe]] Bíonn '''[[Bliain]] Nua na [[Sín]]each''', nó '''Athbhliain na Síneach''' (nó fiú "'''Athbhliain na Gealaí'''")<ref name=":0" /> á ceiliúradh i gcaitheamh mhí [[Eanáir]] nó [[Feabhra]].'''<ref>Féilire gealaghréine atá ann a riarann gluaiseachtaí na gealaí cuid de ach a chloíonn le míonna na gréine. Tá fadhbín ann leis an ainm sin freisin toisc nach bliain cheart ghealaí atá i mbliain na Síneach ach bliain ‘ghealaghréine’ (bliain a mheáitear de réir gréine is gealaí).</ref>''' Is ceiliúradh ar theacht an [[Earrach|Earraigh]] agus tús le [[Beatha|saol]] úr atá i gceist leis. Is é an fhéile is mó sa bhliain ag muintir na Síne ach déantar é a cheiliúradh taobh amuigh den Sín chomh maith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.glornangael.ie/wp-content/uploads/2019/02/Gl%C3%B3r-Teaghlaigh-8-Feabhra-2019.pdf|teideal=Teaghlaigh Iml 8|údar=Glór na nGael|dáta=2019|dátarochtana=2019}}</ref> Maireann an fhéile ar feadh 15 lá go hoifigiúil, ach uaireanta leanann an ceiliúradh ar aghaidh ar feadh daichead lá. Bíonn a lán féastaí ann agus tugann daoine cuairt ar ghaolta. Bíonn tinte ealaíne, neart spraoi agus spóirt sa tSín agus ar fud na cruinne. Bíonn ainmhí luaite le gach bliain ar an bhféilire Síneach. Tá 12 ainmhí ann agus athraíonn an t-ainmhí gach bliain. == Féilire == Athraíonn an dáta gach bliain mar úsáidtear féilire na [[An Ghealach|gealaí]] leis an dáta a chinntiú.<ref>Eleathanach, 30 Eanáir 2017</ref> Agus ní thosaíonn an bhliain nua ar an dáta céanna ar fud [[an domhan|domhain]] ach an oiread. Críochnaíonn an fhéile le [[Lóchrann|lóchrainn]] lasta ar fud na háite. Is iondúil a thiteann an fhéile seo idir an [[21 Eanáir]] agus an [[20 Feabhra]]. Ní lá amháin atá i gceist leis an chomóradh seo, ach ceiliúradh coicíse.<ref>{{Lua idirlín |url=https://campus.ie/survival-guide/study-abroad/bliain-na-ngabhar/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2018-01-28 |archivedate=2021-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413131943/https://campus.ie/survival-guide/study-abroad/bliain-na-ngabhar/ }}</ref> Bíonn 12 [[mí]] i ngnáthmhí agus bíonn mí bhreise ann nuair a bhíonn [[bliain bhisigh]] ann. Bíonn idir 353 agus 355 [[lá]] i ngnáthbhliain agus idir 383 agus 385 lá i mbliain bhisigh. Bíonn bliain bhisigh ann má bhíonn 13 [[An Ghealach|ghealach]] nua ann idir dhá [[Grianstad an gheimhridh|ghrianstad geimhridh.]] Tá Féilire na Síneach éagsúil le féilirí móra eile atá in úsáid sa chaoi nach gcomhairtear na blianta i ndiaidh a chéile gan teorainn (1 AD ar aghaidh, mar shampla) ach tugtar ainm – ar cuid de é an t-ainmhí – do na blianta i gcóras a atosaíonn gach 60 bliain. === An Athbhliain Bheag – Xiao Nian (小年) === Bíonn An Athbhliain Bheag ''Xiao Nian'' ar siúl seachtain nó cúpla seachtain roimh an fhéile mhór (fiú ar an 23ú agus 24ú de Mhí na Nollag i gceantair áirithe inniu).<ref>{{Lua idirlín|url=http://cookingsimplechinesefoodathome.com/2012/01/culture-note-today-is-xiao-nian-little.html|teideal=Chinese Culture note: today is ‘Xiao Nian’ (little new year)|údar=cookingsimplechinesefoodathome com|dáta=2020|language=en|dátarochtana=203-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125101947/http://cookingsimplechinesefoodathome.com/2012/01/culture-note-today-is-xiao-nian-little.html|archivedate=2020-01-25}}</ref> Deirtear go bhfágann Dia an Bhia, Zao Jun, le dul chuig na flaithis le tuairisciú a dhéanamh ar ghníomhaíochtaí an [[Teaghlach|teaghlaigh]] d’Impire na flaithis. Leanann daoine an searmanas reiligiúnach le slán a rá le Dia an Bhia. Baintear anuas aon phictiúr dó agus cuirtear trí thine é. Tar éis Lá Caille, ceannóidh daoine pictiúir nua do Zao Jun agus cuirfidh siad na pictiúir ar taispeáint arís sa chistin. === An Athbhliain === Maireann an fhéile 15 lá. * Lá roimh an bhliain nua – Dinnéar leis an gclann ar fad, "Shou Shi", lainse ar [[Tinte ealaíne|tine ealaíne]]. Ar oíche chinn bliana, lastar tinte ealaíne ag meánoíche leis an ruaig a chur ar dhrochspioraid. Bíonn daoine gléasta in éadaí dearga le heagla a chur ar na drochspioraid (is dath sona é an dearg sa tSín).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Color in Chinese culture|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Color_in_Chinese_culture&oldid=898278221|journal=Wikipedia|date=2019-05-22|language=en}}</ref> Lastar tinte chomh maith agus fanann daoine ina ndúiseacht don oíche ar fad chun iad féin a chosaint ón “Year” (féach thíos). *Ciallaíonn ''Shou Sui'' (夜连双岁, 五更分二年) “tar éis Dhinnéar Oíche Chinn Bliana” mar de ghnáth fanann an teaghlach ina ndúiseacht i rith na hoíche.<ref>{{Lua idirlín|url=http://en.chinaculture.org/focus/focus/2011springfestival/2011-01/24/content_404282.htm|teideal=Shou Sui|work=en.chinaculture.org|dátarochtana=2020-01-25|archivedate=2020-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200121104718/http://en.chinaculture.org/focus/focus/2011springfestival/2011-01/24/content_404282.htm}}</ref> Ní fhanann roinnt daoine ina ndúiseacht ach go meán oíche tar éis dóibh breathnú ar thinte ealaíne. * Lá na bliana nua. Creidear go maireann cibé rud a dhéanann daoine ar an chéad lá den fhéile an bhliain ar fad. Mar sin, déanann siad iarracht bheith sásta, ag gáire, ag ceol agus ag damhsa. *Sa chéad seachtain den fhéile is traidisiún speisialta é cuairt a thabhairt ar mhuintir agus ar chairde. *An dara lá – Tugann mná atá pósta cuairt ar a muintir go háirithe. *An cúigiú lá déag, Féile Po Wu nó 破五.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chinatravel.com/focus/chinese-new-year/celebration.htm|teideal=Day-by-Day Chinese New Year Celebrations in 2020|work=www.chinatravel.com|dátarochtana=2019-06-01|archivedate=2019-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190601155153/https://www.chinatravel.com/focus/chinese-new-year/celebration.htm}}</ref> *<nowiki/>An cúigiú lá déag – Féile na Laindéar. == An Fhéile == I rith na coicíse, dúntar formhór na siopaí is tithe tábhairne, agus filleann muintir na Síne abhaile chun an Athbhliain a cheiliúradh lena theaghlaigh. Bíonn daoine saor ón obair agus ón scoil ar feadh trí lá ar a laghad. === Imeachtaí === *Is é dinnéar Oíche Chinn Bliana (年夜饭- Nián yèfàn) an béile is tábhachtaí do mhuintir na Síne toisc gurb é an ceiliúradh [[Teaghlach|clainne]] is mó den bhliain.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://peig.ie/2020/01/5-thraidisiun-a-bhaineann-le-bliain-nua-na-sineach/|teideal=5 thraidisiún a bhaineann le Bliain Nua na Síneach|údar=PEIG|dáta=2020-01-23|language=ga-IE|work=PEIG.ie|dátarochtana=2020-01-25}}</ref> Glaoitear ‘dinnéar teacht le chéile’ (团年饭 – tuán niánfàn) ar an traidisiún seo. Bíonn ar gach duine sa [[Teaghlach|teaghlach]] filleadh don bhéile agus mura féidir leo, fágtar spás dóibh ag an mbord. I rith an dinnéir, itear [[iasc]] chomh maith le domplagáin, an [[Mias|mhias]] is mó cáile i dtuaisceart na Síne. Braitheann na miasa eile ar rogha an duine féin. Itheann an chuid is mó de mhuintir na Síne dinnéar Oíche Chinn Bliana le chéile sa bhaile in ionad dul go [[bialann]]. *Seachas bronntanais a thabhairt mar a dhéantar in Éirinn [[Lá Nollag]], faigheann páistí na Síne clúdacha dearga le hairgead iontu. Creidtear go stopann an t-airgead sin olcas sna páistí, go coimeádtar slán iad dá bharr agus go dtabharfaidh sé saol fada dóibh. *Bíonn [[damhsa]]í [[Leon|leoin]] agus [[Dragan|dragúin]] ar siúl agus creidtear go gcuireann an trup an ruaig ar na drochspioraid chomh maith. *[[Margaíocht|Margaí]] na hAthbhliana. I rith laethanta na hAthbhliana cuirtear margaí sealadacha ar siúl a dhíolann earraí a bhaineann leis an Athbhliain ar nós éadaí, tinte ealaíne, maisiúchán, bia agus roinnt mhaith eile. De ghnáth bíonn na margaí maisithe le laindéir agus soilse beaga eile. === Nósanna === * Roimh thús na féile, glanann muintir na Síne a gcuid tithe le fáil réidh le mí-ádh. *Le cinnte go dtosaíonn an bhliain úr go maith, íocann daoine a gcuid billí uilig roimh an fhéile. *Tá sé mar nósmhaireacht sa tSín, clúdaigh litreach a thabhairt amach dá mhuintir. Uaireanta, feictear litreacha beaga agus athbhliain faoi mhaise á ghuí acu chomh maith. Is minic a scríobhtar teachtaireachtaí mar seo ar laindéar pháipéar agus iad a scaoileadh thuas sa spéir. *<nowiki/>I rith na féile, maisítear [[fuinneog]]<nowiki/>a agus [[Doras|dorais]] le maisiúcháin dhearga déanta as [[páipéar]] agus le [[Filíocht|véarsaíocht]] ar ábhar sonais, rachmais agus fad saoil. Bíonn na tithe maisithe le focail ar nós ‘Áthas’ agus ‘Saibhreas,’ ag dúil le go mbeadh na rudaí sin i saol na ndaoine sa bhliain úr. === Piseoga === *Creideann roinnt daoine nár chóir duit do chuid [[Gruaig|gruaige]] a ní ar an chéad lá den fhéile mar gheobhaidh tú réidh leis an ádh. *Ní cóir aon ghlanadh a dhéanamh. Baineann sé seo leis an ádh. An lá roimh Bhliain Nua na Síneach caitear an lá ag glanadh. Ina dhiaidh sin ní féidir leat glanadh ar bith a dhéanamh go dtí an 5ú lá ar fhaitíos go nglanfaidh tú d’ádh as an teach.<ref name=":1" /> *Ní cóir siosúr, scian nó aon rud géar a úsáid. Baineann na nithe géara de do shaibhreas agus do rath agus mar sin b’fhearr iad a sheachaint dar leis an traidisiún. *De réir an tseanchais, bhí [[ainmhí]] [[Miotaseolaíocht|miotasach]] ann darbh ainm an “Year” agus tagann sé amach i rith Oíche Chinn Bliana chun dochar a dhéanamh do dhaoine, ainmhithe agus nósanna an tsaoil. Níos déanaí d’fhoghlaim muintir na tíre go raibh eagla ar an ‘Year” roimh an dath [[dearg]], [[tine]] agus torainn arda. Mar sin, teilgeann daoine [[tinte ealaíne]] ag Oíche Chinn Bliana chun ruaig a chur air. *Ní chaitheann daoine éadaí dubha nó bána le linn na féile seo mar bíonn brón ag baint leis na dathanna sin. == Fréamh neimhe agus fréamh saolta == Bíonn ainmhí bainte le gach bliain i bhféilire na Síne. Athraíonn an t-ainmhí gach bliain ar feadh 12 bliain agus ansin tosaíonn sé arís. Ní bhíonn [[uimhir]] ag an mbliain Shíneach, ach ina háit bíonn [[ainmhí]] luaite léi. Baineann tréithe [[stoidiaca]] leis an bhféilire Síneach, ar a nglaoitear Ciorcal na nAinmhithe air. Is timthriall 12 bliain is ea An t[[Stoidiaca Síneach]]. Tá gach bliain sa timthriall ainmnithe tar éis ainmhí agus tá pearsantacht agus tréithe difriúil agus gach ainmhí. Creidtear go bhfuil tionchar mór ag an ainmhí ar an [[duine]]. Tá deich ‘bhfréamh neimhe’ ann agus 12 ‘fréamh saolta’ ann: [[Íomhá:20100720 Fukuoka Kushida 3614 M.jpg|mion|scrín Kushida, [[Fukuoka]], [[An tSeapáin]]]] Tá 12 ainmhí ar an iomlán: # 鼠 [[Francach (ainmhí)|Francach]]: Bliain an Fhrancaigh<ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/dha-ainmhi-dheag-dha-bhliain-deag-agus-cen-fhoirm-den-alt/|teideal=Dhá Ainmhí Dhéag, Dhá Bhliain Déag, agus Cén Fhoirm den Alt?|dáta=2014-01-27|work=Irish Language Blog {{!}} Language and Culture of the Irish-Speaking World|dátarochtana=2023-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220815191234/https://blogs.transparent.com/irish/dha-ainmhi-dheag-dha-bhliain-deag-agus-cen-fhoirm-den-alt/|archivedate=2022-08-15}}</ref> # 牛 [[Damh]] / [[bó]]: Bliain an Daimh # 虎 [[Tíogar]]: Bliain an Tíogair # 兔 [[Coinín]] : Bliain an Choinín # 龍 [[Dragan]] : Bliain an Dragain # 蛇 [[Nathair]]: Bliain na Nathrach # 馬 [[Capall]] : Bliain an Chapaill # 羊 [[Gabhar]]: Bliain an Gabhair nó Bliain na Caorach nó Bliain an Reithe<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka_irish_11.18.pdf|teideal=Eureka|údar=COGG|dáta=Feabhra 2015|dátarochtana=2023|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114194437/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka_irish_11.18.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/chinese-new-year-in-irish-cen-tainmhi-which-animal-do-2015/|teideal=Chinese New Year in Irish: Cén tAinmhí (which animal) do 2015?|dáta=2015-02-18|work=Irish Language Blog {{!}} Language and Culture of the Irish-Speaking World|dátarochtana=2023-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221207062040/https://blogs.transparent.com/irish/chinese-new-year-in-irish-cen-tainmhi-which-animal-do-2015/|archivedate=2022-12-07}}</ref> # 猴 [[Moncaí]] : Bliain an Mhoncaí # 酉 [[Coileach (stoidiaca)|Coileach]] : Bliain an Choiligh # 狗 [[Madra]]: Bliain an Mhadra nó Bliain an Mhadaidh nó Bliain an Ghadhair # 亥 [[Muc]]: Bliain na Muice: is siombail saibhris é an muc i gcultúr na Síne. Na Fréamhacha Neimhe: * 甲 (jiǎ) * 乙 (yǐ) * 丙 (bǐng) * 丁 (dīng) * 戊  (wù) * 己 (jǐ) * 庚 (gēng) * 辛 (xīn) * 壬 (rén) * 癸 (guǐ) Cuirtear an dá fhréamh le chéile le hainm na bliana a fháil. Mar sin, is í an chéad bhliain sa chóras 60 bliain ná 甲子 (jiǎ-zǐ), agus an dara bliain 乙丑 (yǐ-chǒu) agus araile. [[Íomhá:Chinese New Year.jpg|mion]] Nuair a thagtar chuig deireadh na bhfréamhacha, tosaítear ag an tús arís. Mar sin, is í an 11ú bliain 甲戌 (jiǎ-xū), an 12ú bliain 乙亥 (yǐ-hài) agus araile go dtí go dtagtar chuig an 60ú bliain 癸亥 (guǐ-hài). Thosaigh an “chéad bhliain” sa chóras seo sa bhliain 2637 BC nuair a ceapadh an féilire, de réir an tseanchais. Mar shampla, is í an bhliain a thosaigh ar an [[10 Feabhra]] [[2016]], mar sin, ná 丙申 (bǐng-shēn). Is í an 33ú bliain sa 78ú babhta den chóras 60-bliain agus is í an 4,714ú bliain ó thosaigh an córas sin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seo-chugainn-bliain-an-mhoncai-sracfheachaint-ar-fheilire-na-sineach/|teideal=Seo chugainn Bliain an Mhoncaí – sracfhéachaint ar Fhéilire na Síneach|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=10 Feabhra 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-01-21}}</ref> == Stair == De réir [[Béaloideas|sheanchas]] na Síne, ba é an tImpire 皇帝 (Huangdi – ‘An tImpire Buí’) a cheap an [[féilire]] sa bhliain 2637 BC.<ref>{{Lua idirlín|url=https://depts.washington.edu/triolive/quest/2007/TTQ07030/history.html|teideal=Chinese Zodiac {{!}} History|work=depts.washington.edu|dátarochtana=2020-01-25}}</ref> Níos déanaí, thart ar 2300 RC. bunaíodh é le bheith ar an gcéad lá den chéad mhí (san fhéilire traidisiúnta Síneach) nuair a bhí ríshliocht Han i réim.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chinesenewyears.info/chinese-new-year-history.php|teideal=Chinese New Year History|work=www.chinesenewyears.info|dátarochtana=2020-01-25|archivedate=2020-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126163117/http://www.chinesenewyears.info/chinese-new-year-history.php}}</ref> Sa bhliain 2020, bhí imeachtaí poiblí le Bliain Nua na Síneach a cheiliúradh i m[[Béising]], Huanggang agus [[Wuhan]] curtha ar ceal in iarracht srianta a chur ar ráig de víreas marfach ([[Coróinvíreas]]) a bhí ag scaipeadh ar fud na tíre.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Imeachtaí leis an Bhliain Nua a cheiliúradh i mBéising ar ceal|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/0123/1110358-ordaithe-dianghlasala-i-gcathracha-sa-tsin-toisc-vireas-marfach/|date=2020-01-23|language=ga}}</ref> Dúradh leis an 11 milliún duine a bhfuil cónaí orthu i gcathair Wuhan gan imeacht ón cheantar mura bhfuil géarghá leis. Druideadh príomh-mhargadh na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]], [[Pictiúrlann|pictiúrlanna]] agus caiféanna. [[Íomhá:Xinnianhao2.png|deas|222x222px|Athbhliain faoi mhaise]] == Foclóir == * Athbhliain Faoi Mhaise: 新年快乐 (xin nian kuai le ''nó'' xinnián hăo) ==Féach freisin== * [[Stoidiaca Síneach]] [[Íomhá:Chinese New Year (4603586392).jpg|mion|[[Páras]], [[An Fhrainc]], 2017]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:An tSín| ]] [[Catagóir:Blianta| ]] [[Catagóir:Aonaid ama]] [[Catagóir:Féilire|*]] [[Catagóir:Earrach]] dzxvm8c0iq6ixnqy4khn7avgs3ty3zv 0 69613 1331290 1195403 2026-11-02T08:17:56Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331290 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is [[naomh]] é '''Ciarán Saighre ''' (nó ''Ciarán Saighir'', ''Ciarán mac Luaigne'' nó ''Ciarán seanóir,''; {{lang-la|Kyaranus}} nó ''Ciaranus Maior''). Bhí Ciarán Saighre mar [[Easpag]] Éireannach sa [[6ú haois]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://cumannnasagart.ie/|teideal=Baile|work=cumannnasagart.ie|dátarochtana=2022-03-05|archivedate=2022-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220305100432/http://cumannnasagart.ie/}}</ref> [[Íomhá:Seir Kieran St. Ciaran's Bush 2010 09 09.jpg|clé|mion|Sceah gheal<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Earthing the Myths: The Myths, Legends and Early History of Ireland|url=https://books.google.fr/books?id=YA7uDwAAQBAJ&pg=PT212&lpg=PT212&dq=St.+Ciaran's+Bush+at+the+R421.&source=bl&ots=ic8h_Jn4mk&sig=ACfU3U1wgDJqLBk1fg279E3pWijuH18xQA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiPkr3T2q72AhUUgv0HHaTZC4AQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=St.%20Ciaran's%20Bush%20at%20the%20R421.&f=false|publisher=Merrion Press|date=2020-07-06|language=en|author=Daragh Smyth}}</ref>]] Is ceann de na [[Dhá Aspal Déag na hÉireann]] é. Airítear é mar [[duine|dhuine]] de na naoimh a bhí in [[Éirinn]] sula dtáinig [[Naomh Pádraig]]. [[Íomhá:Seir Kieran St. Ciaran's Bush Detail 2010 09 09.jpg|clé|mion|5ú Márta, [[Saighir Chiaráin]]]] Glaoitear Ciarán Saighre chun difir a dhéanamh idir é féin agus [[Naomh Ciarán]] Óg as [[Cluain Mhic Nóis]]. Tá baint ag an séipéal ársa i [[Saighir Chiaráin]] le [[Ciarán Saighre|Naomh Ciarán]] seanóir. ==Saol== Is i n[[Oileán Chléire]] i g[[Contae Chorcaí]] a rugadh Naomh Ciarán Saighre. Chuaigh Ciarán Saighre go dtí an [[Mór-roinn|Mhór-Roinn]], áit ar baisteadh é agus inar oirníodh é ina [[sagart|shagart]] agus ina [[easpag]]. Tá sé ráite faoi gur chaith sé 30 bliain sa [[Róimh]] ag déanamh staidéar ar na scrioptúir.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://webservices.archaeology.ie/arcgis/rest/services/NM/MonumentsToVisit/MapServer/0/query?where=1%3D1&outFields=*&outSR=4326&f=json|teideal=archaeology.ie|údar=archaeology.ie|dátarochtana=2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220404000702/https://webservices.archaeology.ie/arcgis/rest/services/NM/MonumentsToVisit/MapServer/0/query?where=1%3D1&outFields=*&outSR=4326&f=json|archivedate=2022-04-04}}</ref> D’fhill sé ar Osraí, ceantar dúchais a athar, agus chaith sé seal ina dhíthreabhach ach bhailigh deisceabail timpeall air agus i gceann tamaill bhí mórchlú ar an [[mainistir]] sin a bhí i Saighir. [[Íomhá:Seir Kieran St. Ciaran's Church SW 2010 09 09.jpg|clé|mion|[[Saighir Chiaráin]] ]] == Inniu == Tagann oilithrigh fós i gcomhair na stáisiún ag Tobar Naomh Ciarán agus ag Sceach agus Cloch Naomh Ciarán ar fhéile Chiaráin (5ú Márta). == Féach freisin == * [[Saighir Chiaráin]] "Seir Kieran", [[An Cláirín]], i g[[Contae Uíbh Fhailí]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ciarán Saighre}} [[Catagóir:Cléir Éireannach]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Dhá Aspal Déag na hÉireann]] [[Catagóir:Easpaig]] [[Catagóir:Fir]] sz5elf8ilo77urd3s4j8ndsnnryrz2u 0 73802 1331237 1236386 2026-11-02T01:38:36Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331237 wikitext text/x-wiki {{idirdhealú}} * Ba chathair é '''Argas''' (''Argos'' as [[Béarla]]) a bhí suite sa t[[An tSean-Ghréig|Sean-Ghréig]]. Féach [[Argas, an Pheilipinéis]]. Bhí [[Acraiséas]] ina Rí ar Argas. * Ba phearsa bainte le [[Miotaseolaíocht na Gréige]] é '''Argas'''. ("Ach maidir le hArgas, i miotaseolaíocht na Gréige, bhí céad súil aige."<ref>https://blogs.transparent.com/irish/aghaidheanna-cat-faces-of-cats- {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} r6ur9onwzr16zj763ijmtoel6vif440 0 83091 1331251 1265936 2026-11-02T03:37:00Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331251 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bratach}} Toghadh '''Bratach Stáit Aontaithe Mheiriceá''' go hoifigiúil ar 14 Meitheamh 1777. Tá an bhratach ceangailte le hamhrán náisiúnta na tíre úd, mar atá ''The Star-Spangled Banner'' ("An Bhratóg Réaltbhreac"). Ar na leasainmneacha a thugtar ar bhratach na [[SAM|Stát Aontaithe]] tá "Old Glory" (''Sean-Ghlóire''), The Stars and Stripes (''Na Réaltaí agus Stríoca''), agus The Star-Spangled Banner. Shocraigh lucht bunaithe na tíre go mbeadh 13 stríoc cothrománacha, stríocanna dearga agus bána ag déanamh uainíocht ar a chéile agus iad ag seasamh do na Trí Choilíneacht Déag a d'fhógair a neamhspleáchas ón m[[Ríocht na Breataine Móire|Breatain Mhór]] sa bhliain 1776. Sa chúinneán sa chuid uachtarach chlé tá 13 réalta bhána ar chúlra gorm. Is comhartha iad seo ar aontú na gcoilíneacht in aon ionad amháin. Ardaíodh an bhratach den chéad uair ar 3 Lúnasa 1777 nDún Stanwix, suíomh ar chuid den chathair úd [[Rome, Nua-Eabhrac]] inniu. Trí lá ina dhiaidh sin ardaíodh í le linn Chath Oriskany, i stát Nua-Eahbrac, ina raibh ar na Briotanaigh tarraingt siar roimh na fórsaí Coilíneacha. Gach uair a tháinig stát nua isteach san Aontas Meiriceánach cuireadh réalta nua ar an mbratach, é sin i gcónaí ar 4 Iúil, Lá an Neamhspleáchais. Toghadh an leagan atá ann inniu leis na 50 réalta ar 4 Iúil 1960 nuair a rinneadh stát de [[Haváí]]. == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20250630173306/https://uscode.house.gov/view.xhtml?edition=prelim&path=/prelim@title4/chapter1 Title 4—FLAG AND SEAL, SEAT OF GOVERNMENT, AND THE STATES] {{en}} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-us}} {{DEFAULTSORT:Stait Aontaithe Mheiricea, Bratach na}} [[Catagóir:Bratacha]] lsy8kguun2qq67894csw0zpkvij5swq 0 83199 1331206 1331133 2026-11-01T22:04:03Z TGcoa 21229 1331206 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Unemployment rate, 1991 to 2025, IRL.svg|mion|220px|Ráta dífhostaíochta na hÉireann, 1991–2025.]]Is éard is '''dífhostaíocht''' ann ná easpa [[fostaíocht]]a nó oibre.<ref name="FB">{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/d%EDfhosta%EDocht|title=An Foclóir Beag: dífhostaíocht|editor=[[Niall Ó Dónaill]] agus [[Pádraig Ua Maoileoin]], eag.|year=1991|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857913644|access-date=2023-05-17|language=ga|work=Teanglann.ie}}</ref> I gcúrsaí eacnamaíochta, is duine dífhostaithe é duine atá gan obair íoctha, atá ar fáil chun oibre agus atá ag lorg oibre. Tomhaistear an dífhostaíocht leis an ráta dífhostaíochta, is é sin líon na ndaoine dífhostaithe mar chéatadán den [[Fórsa oibre|fhórsa saothair]].<ref name="enUN">{{Luaigh foilseachán|title=Unemployment|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Unemployment|journal=Wikipedia|date=2026-10-31}}</ref> Is ceann de na mórfhadhbanna sóisialta í an dífhostaíocht, agus uaireanta an ceann is mó (mar shampla in Éirinn sna 1930idí, 1950idí agus 1980idí), mar eascraíonn go leor fadhbanna eile aisti nuair a bhíonn daoine gan obair.<ref name="Ciste89">{{Luaigh foilseachán|title=Ciste Cúrsaí Reatha|author=Jim O'Donnell agus Seán de Fréine|publisher=An Foras Riaracháin|location=Baile Átha Cliath|date=1992|isbn=1-872002-46-3|pages=89}}</ref> Thuar [[an Eagraíocht Idirnáisiúnta Saothair]] (EIS)<ref>Béarla: ''International Labour Organization'' (ILO).</ref> go raibh ráta dífhostaíochta an domhain cothrom le 4.9% sa bhliain 2026, is é sin 186 milliún duine gan obair.<ref name="ILO2026">{{Cite web-en|url=https://www.ilo.org/resource/news/global-job-quality-stagnates-despite-resilient-growth|title=Global job quality stagnates despite resilient growth|publisher=An Eagraíocht Idirnáisiúnta Saothair|date=2026-01-14|access-date=2026-10-31}}</ref> In Éirinn, bhí an ráta dífhostaíochta cothrom le 5.0% i Meán Fómhair 2026, agus 149,500 duine dífhostaithe, de réir [[Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann|na Príomh-Oifige Staidrimh]].<ref name="CSOmue">{{Cite web-en|url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-mue/monthlyunemploymentseptember2026/|title=Monthly Unemployment September 2026|publisher=An Phríomh-Oifig Staidrimh|date=2026-09-30|access-date=2026-10-31}}</ref> [[Íomhá:Unemployed men queued outside a depression soup kitchen opened in Chicago by Al Capone, 02-1931 - NARA - 541927.jpg|mion|220px|Fir dhífhostaithe i scuaine taobh amuigh de theach anraith i [[Chicago]], Feabhra 1931.]] [[Íomhá:Jarrow Marchers en route to London (3084877308).jpg|mion|220px|Fir dhífhostaithe ó [[Jarrow]] ar a mbealach go [[Londain]] sa bhliain 1936 ([[Mórshiúl Jarrow]]).]] [[Íomhá:Unemployment rate, OWID, 2023.svg|mion|220px|Rátaí dífhostaíochta ar fud an domhain sa bhliain 2023 (''Our World in Data'').]] == Sanasaíocht == Réimír dhiúltach is ea ''dí-'' san fhocal ''dífhostaíocht'', faoi mar atá sna focail ''díomhaoin'', ''díchiall'' agus ''dímheas''.<ref name="Ciste89" /> Tá gaol aici le ''de'' na Laidine, a chiallaíonn rud a bhaint de rud eile nó laghdú a dhéanamh air. Ghlac an Béarla leis an réimír Laidineach i bhfocail ar nós ''defrost'' agus ''dethrone''. Is é is brí le ''dí-mhaoin'' ná bheith gan saibhreas gan sealúchas, agus ar an gcaoi chéanna is ionann an dífhostaíocht agus "bheith gan phost gan phá".<ref name="Ciste90">{{Luaigh foilseachán|title=Ciste Cúrsaí Reatha|author=Jim O'Donnell agus Seán de Fréine|publisher=An Foras Riaracháin|location=Baile Átha Cliath|date=1992|isbn=1-872002-46-3|pages=89–90}}</ref> Tá gaol ag an bhfocal ''fostaíocht'' leis an mbriathar ''fostaigh'', a chiallaíonn "beir greim ar rud, coinnigh go daingean é", chomh maith le "duine a fhostú".<ref>{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fostaigh|title=fostaigh|work=Foclóir Gaeilge–Béarla (Ó Dónaill), Teanglann.ie|access-date=2026-10-31|language=ga}}</ref> Ciallaíonn an t-ainm briathartha ''fostú'' greim nó aimhréidh (''dul i bhfostú i rud''), agus fostaíocht freisin.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fost%C3%BA|title=fostú|work=Foclóir Gaeilge–Béarla (Ó Dónaill), Teanglann.ie|access-date=2026-10-31|language=ga}}</ref> Bíonn duine atá i bhfostú in aimhréidh, nó gafa ag rud éigin nach furasta éalú uaidh. Ar an gcaoi chéanna, bíonn an té a bhfuil post aige gafa, mar bíonn sé gnóthach agus faoi cheangal ag dualgais na hoibre.<ref name="Ciste90" /> == Sainmhíniú agus tomhas == {{Príomhalt|Fórsa oibre}} De réir chritéir na hEagraíochta Idirnáisiúnta Saothair, is duine dífhostaithe é duine a bhí gan obair sa tseachtain roimh an suirbhé, a bhí ar fáil chun oibre laistigh den dá sheachtain ina dhiaidh sin, agus a rinne iarracht ar leith obair a fháil sna ceithre seachtaine roimhe sin.<ref name="CSOnotes">{{Cite web-en|url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-lfs/labourforcesurveyquarter22026/backgroundnotes/|title=Labour Force Survey Quarter 2 2026: Background Notes|publisher=An Phríomh-Oifig Staidrimh|date=2026-08-20|access-date=2026-10-31}}</ref> Is é an fórsa saothair suim na ndaoine fostaithe agus na ndaoine dífhostaithe, agus is é an ráta dífhostaíochta an cion den fhórsa saothair atá dífhostaithe:<ref name="enUN" /> :'''ráta dífhostaíochta''' = (daoine dífhostaithe ÷ fórsa saothair) × 100 Ní cuid den fhórsa saothair iad na daoine nach bhfuil ag obair ná ag lorg oibre, mar shampla mic léinn lánaimseartha, daoine atá ar scor agus daoine a thugann aire do bhaill an teaghlaigh. Ní áirítear sa ráta dífhostaíochta iad, dá bhrí sin.<ref name="enUN" /> Ní mar a chéile a thomhaiseann gach tír an dífhostaíocht, rud a fhágann go mbíonn sé deacair figiúirí na dtíortha a chur i gcomparáid lena chéile. Is ar shuirbhé samplála<ref>Béarla: ''sample survey''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1567836/en-ga|title=sample survey|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> ar theaghlaigh a bhunaítear na figiúirí oifigiúla sna Stáit Aontaithe, i gCeanada, san Aontas Eorpach agus i dtíortha eile, ach i roinnt tíortha comhairtear na daoine atá cláraithe mar dhaoine dífhostaithe. Chun comparáidí idirnáisiúnta a éascú, déanann eagraíochtaí ar nós [[Eurostat]] coigeartú ar na figiúirí.<ref name="enUN" /> I Meán Fómhair 2026, bhí ráta dífhostaíochta an Aontais Eorpaigh cothrom le 6.2%, agus 6.5% i [[limistéar an euro]]. I measc bhallstáit an Aontais, bhí na rátaí ab airde san [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] (11.0%) agus sa [[An Spáinn|Spáinn]] (10.3%), agus an ráta ab ísle sa [[An tSeic|tSeicia]] (2.8%). Bhí an ráta i measc na ndaoine faoi bhun 25 bliana d'aois cothrom le 15.5% san Aontas.<ref name="EurostatM">{{Cite web-en|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/une_rt_m/default/table|title=Unemployment by sex and age – monthly data (une_rt_m)|publisher=Eurostat|access-date=2026-10-31}}</ref> == Cineálacha dífhostaíochta == Déanann eacnamaithe idirdhealú idir cineálacha éagsúla dífhostaíochta, cé go dtéann siad thar a chéile go minic:<ref name="enUN" /> * '''Dífhostaíocht aimhréireach'''<ref>Béarla: ''frictional unemployment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1392154/en-ga|title=frictional unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref>: an tréimhse a chaitheann oibrí ag cuardach poist, nó ag aistriú ó phost amháin go post eile. Bíonn sí deonach go pointe, agus is minic a bhíonn daoine a thagann isteach sa mhargadh saothair den chéad uair, ar nós céimithe, ina measc. * '''Dífhostaíocht struchtúrach'''<ref>Béarla: ''structural unemployment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1071024/en-ga|title=structural unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref>: nuair nach n-oireann scileanna na ndaoine dífhostaithe do na poist atá ar fáil, mar shampla nuair a tharlaíonn athruithe móra sa teicneolaíocht nó i struchtúr an gheilleagair. Maireann sí níos faide ná an dífhostaíocht aimhréireach. Áirítear léi go minic an lucht oibre a cuireadh as seilbh de bharr na teicneolaíochta,<ref>Béarla: ''technological unemployment'': poist a chailltear de bharr athrú teicneolaíoch, nuair a thagann meaisíní nó [[uathoibriú]] in áit oibrithe. Is é [[John Maynard Keynes]] a chuir an téarma Béarla i mbéal an phobail sna 1930idí.</ref><ref name="enTU">{{Luaigh foilseachán|title=Technological unemployment|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Technological_unemployment|journal=Wikipedia|date=2026-10-31}}</ref> agus an dífhostaíocht shéasúrach freisin. * '''Dífhostaíocht thimthriallach'''<ref>Béarla: ''cyclical unemployment'' nó ''Keynesian unemployment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1392147/en-ga|title=cyclical unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref>: nuair nach leor an t-éileamh comhiomlán<ref>Béarla: ''aggregate demand''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1104479/en-ga|title=aggregate demand|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> sa gheilleagar chun poist a chur ar fáil do gach duine atá ag iarraidh oibre. Ardaíonn sí le linn [[Cúlú eacnamaíochta|cúlú eacnamaíoch]] agus titeann sí arís nuair a thagann biseach ar an ngeilleagar. * '''Dífhostaíocht shéasúrach'''<ref>Béarla: ''seasonal unemployment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1392180/en-ga|title=seasonal unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref>: dífhostaíocht a bhaineann le poist nach mbíonn ar fáil ach ar feadh cuid den bhliain, mar shampla san earnáil tógála, ar fheirmeacha nó i dtionscal na turasóireachta. Baintear í as na figiúirí oifigiúla is mó a luaitear trí choigeartú séasúrach<ref>Béarla: ''seasonal adjustment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1569022/en-ga|title=seasonal adjustment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> a dhéanamh orthu. * '''Dífhostaíocht dheonach agus ainneonach'''<ref>Béarla: ''voluntary unemployment'' agus ''involuntary unemployment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/3571870/en-ga|title=voluntary unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}; {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1126489/en-ga|title=involuntary unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref>: bíonn dífhostaíocht deonach nuair is cinneadh de chuid an duine féin is cúis léi, mar shampla post ar phá íseal a dhiúltú. Bíonn sí ainneonach nuair is í an timpeallacht shocheacnamaíoch is cúis léi, mar shampla nuair a dhúntar comhlacht nó nuair a bhíonn géarchéim eacnamaíoch ann. * '''Dífhostaíocht fholaigh'''<ref>Béarla: ''hidden unemployment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/3599388/en-ga|title=hidden unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref>: daoine ar mhaith leo obair ach nach n-áirítear sna figiúirí oifigiúla, mar gheall ar an gcaoi a mbailítear na staitisticí. Ina measc tá an lucht oibre a chaill a misneach,<ref>Béarla: ''discouraged workers'': daoine ar mhaith leo post a fháil ach a d'éirigh as an gcuardach mar gur chreid siad nach raibh aon phost ar fáil dóibh.</ref><ref name="enDW">{{Luaigh foilseachán|title=Discouraged worker|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Discouraged_worker|journal=Wikipedia|date=2026-10-31}}</ref> agus na daoine atá i dtearcfhostaíocht,<ref>Béarla: ''underemployment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1353448/en-ga|title=underemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> is é sin daoine atá ag obair níos lú uaireanta ná mar ba mhian leo, nó i bpost nach mbaineann úsáid cheart as a gcuid scileanna. * '''Dífhostaíocht fhadtéarmach'''<ref>Béarla: ''long-term unemployment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/794228/en-ga|title=long-term unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref>: dífhostaíocht a mhaireann níos faide ná bliain amháin, mar a shainmhíníonn an tAontas Eorpach í.<ref name="enUN" /> In Éirinn, bhí 38,900 duine dífhostaithe le bliain nó níos faide sa dara ráithe de 2026, is é sin 1.3% den fhórsa saothair, méadú 7,200 ar an mbliain roimhe sin.<ref name="CSOlfs">{{Cite web-en|url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-lfs/labourforcesurveyquarter22026/keyfindings/|title=Labour Force Survey Quarter 2 2026: Key Findings|publisher=An Phríomh-Oifig Staidrimh|date=2026-08-20|access-date=2026-10-31}}</ref> * '''Dífhostaíocht i measc na hóige'''<ref>Béarla: ''youth unemployment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/816884/en-ga|title=youth unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref>: dífhostaíocht i measc daoine idir 15 agus 24 bliana d'aois. Bíonn sí níos airde ná an ráta ginearálta i go leor tíortha.<ref name="enUN" /> Bhí sí cothrom le 12.5% in Éirinn i Meán Fómhair 2026,<ref name="CSOmue" /> agus le 12.4% ar fud an domhain sa bhliain 2025. Meastar go raibh thart ar 260 milliún duine óg ar domhan nach raibh i mbun oideachais, fostaíochta ná oiliúna<ref>Béarla: ''not in education, employment or training'' (NEET).</ref> an bhliain chéanna.<ref name="ILO2026" /> == Cúiseanna agus teoiricí == Is iomaí cúis atá le dífhostaíocht: staid an gheilleagair agus cúlú eacnamaíoch, an domhandú agus an trádáil idirnáisiúnta, teicneolaíochtaí nua, beartais an rialtais, agus cogaí agus tubaistí nádúrtha.<ref name="enUN" /> === An teoiric chlasaiceach === Dar leis na heacnamaithe clasaiceacha,<ref>Béarla: ''classical economists''.</ref> tarlaíonn dífhostaíocht nuair a shocraítear an fíorphá<ref>Béarla: ''real wage''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1568981/en-ga|title=real wage|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> níos airde ná an leibhéal ag a mbeadh soláthar agus éileamh an tsaothair cothrom, rud a fhágann go mbíonn níos mó daoine ag lorg oibre ná mar atá de phoist ar fáil. Áitíonn siad, mar shampla, gur féidir le dlíthe pá íosta<ref>Béarla: ''minimum wage''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1265863/en-ga|title=minimum wage|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> agus le rialacháin eile ar mhargadh an tsaothair<ref>Béarla: ''labour market''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1567964/en-ga|title=labour market|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> an dífhostaíocht a mhéadú.<ref name="enUN" /> === Keynes agus an t-éileamh comhiomlán === Sna 1930idí, d'áitigh [[John Maynard Keynes]] gur easpa éilimh is cúis le dífhostaíocht fhorleathan. Dar leis, is é an t-éileamh comhiomlán sa gheilleagar, is é sin an tomhaltas móide an [[infheistíocht]], a shocraíonn leibhéal na fostaíochta. Mura leor an t-éileamh chun daoine a chur ag obair, ba cheart don rialtas gníomhú chun é a mhéadú: go díreach, mar shampla trí bhóithre a thógáil, nó go hindíreach, trí fhiontraithe a spreagadh chun infheistíocht a dhéanamh agus trí na cánacha a laghdú chun an tomhaltas a ghríosú. D'fhéadfadh an rialtas an t-éileamh a mhéadú freisin trí bhuiséadú go heasnamhach: dá ngearrfadh sé níos lú cánach ná mar a chaithfeadh sé, d'fhanfadh breis airgid i bpócaí an phobail, agus mhéadódh an caiteachas breise sin an t-éileamh agus an fhostaíocht.<ref name="Ciste38">{{Luaigh foilseachán|title=Ciste Cúrsaí Reatha|author=Jim O'Donnell agus Seán de Fréine|publisher=An Foras Riaracháin|location=Baile Átha Cliath|date=1992|isbn=1-872002-46-3|pages=37–39}}</ref> Dar leis na heacnamaithe Keyneseacha, is féidir an easpa post a réiteach trí idirghabháil an rialtais.<ref name="enUN" /> === Marx agus an cúltaca saothair === Dar le [[Karl Marx]], is cuid dhílis den chóras caipitleach í an dífhostaíocht, agus tá sé dosheachanta go dtarlóidh géarchéimeanna dífhostaíochta ó am go chéile. Dar leis, is é feidhm na ndaoine dífhostaithe sa chóras sin ná cúltaca saothair<ref>Béarla: ''reserve army of labour''.</ref> a sholáthar, rud a choinníonn brú anuas ar an bpá, mar bíonn na hoibrithe in iomaíocht lena chéile chun teacht ar na poist atá ar fáil. Dá bhrí sin, dar le Marx, níorbh fhéidir deireadh buan a chur leis an dífhostaíocht gan deireadh a chur leis an [[caipitleachas|gcaipitleachas]] féin.<ref name="enUN" /> === Cuar Phillips agus an ráta nádúrtha === Sa bhliain 1958, d'fhoilsigh an t-eacnamaí Bill Phillips staidéar ar an ngaol idir an dífhostaíocht agus an méadú ar an bpá sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]] idir 1861 agus 1957. Léirigh sé gur ardaigh an pá níos tapúla nuair a bhí an dífhostaíocht íseal. Tugtar '''cuar Phillips'''<ref>Béarla: ''Phillips curve''.</ref> ar an ngaol sin. Rinne na heacnamaithe Paul Samuelson agus Robert Solow nasc soiléir idir an dífhostaíocht agus an [[boilsciú]]: dar leo, b'fhéidir le rialtas dífhostaíocht níos ísle a bhaint amach dá nglacfadh sé le boilsciú níos airde.<ref name="enPC">{{Luaigh foilseachán|title=Phillips curve|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Phillips_curve|journal=Wikipedia|date=2026-10-31}}</ref> Sna blianta 1967 agus 1968, d'áitigh [[Milton Friedman]] agus Edmund Phelps nach raibh an malartú sin ann ach sa ghearrthéarma. San fhadtéarma, dar leo, filleann an dífhostaíocht ar an '''ráta nádúrtha dífhostaíochta''',<ref>Béarla: ''natural rate of unemployment''.</ref> is é sin an ráta dífhostaíochta a bhíonn ann nuair atá margadh an tsaothair i gcothromaíocht agus nach mbíonn an boilsciú ag ardú ná ag titim. Ní laghdóidh beartais bhoilscitheacha an dífhostaíocht go buan, dar leo, ach ardóidh siad an boilsciú.<ref name="enPC" /><ref name="enUN" /> Coincheap gaolmhar is ea an ráta dífhostaíochta gan éifeacht ar bhoilsciú.<ref>Béarla: ''non-accelerating inflation rate of unemployment'' (NAIRU). {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/857258/en-ga|title=non-accelerating-inflation rate of unemployment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> Dheimhnigh [[marbh-bhoilsciú]] na 1970idí tuar Friedman: bhí boilsciú ard agus dífhostaíocht ard ann ag an am céanna. Ó na 2010idí i leith, is cosúil gur laghdaigh fána an chuair, ach baineann bainc cheannais úsáid as fós chun an boilsciú a thuar.<ref name="enPC" /> === Dlí Okun === Tugtar '''Dlí Okun'''<ref>Béarla: ''Okun's law''.</ref> ar an ngaol idir an dífhostaíocht agus aschur an gheilleagair a thug an t-eacnamaí Arthur Okun faoi deara sa bhliain 1962. Dar leis, nuair a ardaíonn an ráta dífhostaíochta pointe céatadáin amháin, bíonn an [[olltáirgeacht intíre]] thart ar 2% faoi bhun an leibhéil a d'fhéadfadh an geilleagar a bhaint amach. Tá díospóireacht ann faoi chomh seasmhach agus atá an gaol sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Okun's law|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Okun%27s_law|journal=Wikipedia|date=2026-10-31}}</ref> Tugann sé le fios go gcaithfidh an t-éileamh fás sách tapa chun fostaíocht a thabhairt don fhórsa saothair atá ag fás, chomh maith leis na hoibrithe a fhágtar gan obair de bharr na [[táirgiúlacht]]a méadaithe.<ref name="enUN" /> == Iarmhairtí == Bíonn drochthionchar ag dífhostaíocht ard leanúnach ar an bhfás eacnamaíoch san fhadtéarma. Is cur amú acmhainní í, brúnn sí daoine isteach sa bhochtaineacht, agus creimeann sí an féinmheas, rud a chothaíonn suaitheadh sóisialta agus coimhlint.<ref name="enUN" /> === An duine aonair === Cailleann daoine dífhostaithe a n-ioncam, agus d'fhéadfaidís dul i bhfiacha nó a dtithe a chailleadh mura mbíonn siad in ann an morgáiste nó an cíos a íoc. Is cúis le [[Easpa dídine|heaspa dídine]] í an dífhostaíocht dá bharr. Tá baint aici freisin le galair chroí, le [[dúlagar]], le himní agus le [[féinmharú]].<ref name="enUN" /> De réir staidéir a foilsíodh in ''The Lancet Psychiatry'' sa bhliain 2015, bhí baint ag an dífhostaíocht le 41,148 féinmharú i 63 tír ar fud an domhain in 2007, agus le 46,131 féinmharú in 2009, tar éis [[Géarchéim airgeadais 2007-2008|na géarchéime airgeadais]]. Bhí riosca an fhéinmharaithe idir 20% agus 30% níos airde i measc daoine dífhostaithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=C. Nordt, I. Warnke, E. Seifritz agus W. Kawohl|title=Modelling suicide and unemployment: a longitudinal analysis covering 63 countries, 2000–11|journal=The Lancet Psychiatry|volume=2|issue=3|pages=239–245|date=2015|doi=10.1016/S2215-0366(14)00118-7}}</ref> Fuair staidéar eile, sa bhliain 2014, go mbíonn tionchar ag an stiogma a bhaineann le dífhostaíocht ar fholláine daoine, ar fhir go háirithe.<ref name="enUN" /> === An tsochaí === Ní bhaineann geilleagar a bhfuil dífhostaíocht ard ann úsáid as an saothar go léir atá ar fáil dó, agus mar sin is lú an táirgeadh ná mar a d'fhéadfadh a bheith ann. Le linn tréimhse fhada dífhostaíochta, d'fhéadfadh oibrithe a gcuid scileanna a chailleadh, rud a laghdaíonn an caipiteal daonna<ref>Béarla: ''human capital''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1237348/en-ga|title=human capital|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> sa gheilleagar. Is féidir le dífhostaíocht ard seineafóibe<ref>Béarla: ''xenophobia''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/152729/en-ga|title=xenophobia|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> agus caomhnaitheacht<ref>Béarla: ''protectionism''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1696373/en-ga|title=protectionism|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> a chothú, mar bíonn eagla ar oibrithe go bhfuil eachtrannaigh ag goid a gcuid post. Mar fhreagra air sin, cuirtear srianta ar an [[Imirce (daonra)|inimirce]] nó gearrtar taraifí ar earraí ón iasacht. Féadann dífhostaíocht ard fadhbanna sóisialta eile, ar nós na coireachta, a mhéadú freisin.<ref name="enUN" /> === An pholaitíocht === Is féidir le dífhostaíocht corraíl shibhialta a chothú, agus réabhlóid fiú. Deirtear gurbh í an drochstaid gheilleagrach sa Ghearmáin, agus ráta dífhostaíochta os cionn 20% go háirithe, ba chúis le titim [[Poblacht Weimar|Phoblacht Weimar]] agus le teacht [[Adolf Hitler]] i gcumhacht sa bhliain 1933.<ref name="enUN" /> Sna 1930idí, nuair a bhí an geilleagar i meathlú ar fud an domhain, chuir an [[faisisteachas]] cluain ar mhórán gnáthdhaoine a bhí "i mbaol a mbáite in umar na dífhostaíochta".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ciste Cúrsaí Reatha|author=Jim O'Donnell agus Seán de Fréine|publisher=An Foras Riaracháin|location=Baile Átha Cliath|date=1992|isbn=1-872002-46-3|pages=105}}</ref> Fuair staidéar amháin go mbaineann an dífhostaíocht le laghdú ar an muinín as an daonlathas. De ghnáth, meastar go gcaillfidh rialtas toghchán má thagann ardú ar an dífhostaíocht faoina réimeas. Ach bhuaigh [[Margaret Thatcher]] olltoghchán na Ríochta Aontaithe sa bhliain 1983, cé gur ardaigh an dífhostaíocht ó 1.5 milliún go 3.2 milliún faoina rialtas ó 1979 i leith.<ref name="enUN" /> == Beartais == Déanann sochaithe iarracht ar bhealaí éagsúla an oiread daoine agus is féidir a chur ag obair. Bhí lánfhostaíocht,<ref>Béarla: ''full employment''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/831130/en-ga|title=full employment|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> nó beagnach lánfhostaíocht, i roinnt tíortha ar feadh tréimhsí fada, go háirithe sna blianta tar éis an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]]. Sa Ríocht Aontaithe, mar shampla, ní raibh an ráta dífhostaíochta ach 1.6% ar an meán sna 1950idí agus sna 1960idí.<ref name="enUN" /> === Beartais ar thaobh an éilimh === Is é an t-éileamh ar earraí agus ar sheirbhísí a chruthaíonn an t-éileamh ar shaothar: má mhéadaítear an t-éileamh comhiomlán, méadaítear an fhostaíocht. Is féidir leis an rialtas an t-éileamh a spreagadh tríd an mbeartas fioscach,<ref>Béarla: ''fiscal policy''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/811878/en-ga|title=fiscal policy|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> is é sin trí chaiteachas poiblí a mhéadú nó trí na cánacha a laghdú. Is féidir leis an mbanc ceannais an rud céanna a dhéanamh tríd an mbeartas airgeadaíochta,<ref>Béarla: ''monetary policy''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/831594/en-ga|title=monetary policy|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> trí rátaí úis a ísliú.<ref name="enUN" /> Mar bheart sealadach, is minic a d'úsáid rialtais oibreacha poiblí,<ref>Béarla: ''public works''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/50361/en-ga|title=public works|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> ar nós an ''Works Progress Administration'' sna Stáit Aontaithe idir 1935 agus 1943.<ref name="enUN" /> Bhí sé sin ina chuid den [[An Beartas Nua|Bheartas Nua]] a thionscain [[Franklin D. Roosevelt]] sa bhliain 1933, a thug cabhair do lucht gnó, d'fheirmeoirí agus do dhaoine dífhostaithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ciste Cúrsaí Reatha|author=Jim O'Donnell agus Seán de Fréine|publisher=An Foras Riaracháin|location=Baile Átha Cliath|date=1992|isbn=1-872002-46-3|pages=209}}</ref> Cuireann go leor tíortha sochar dífhostaíochta<ref>Béarla: ''unemployment benefit''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1392157/en-ga|title=unemployment benefit|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> nó árachas dífhostaíochta<ref>Béarla: ''unemployment insurance''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1569447/en-ga|title=unemployment insurance|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> ar fáil do dhaoine dífhostaithe. Is é aidhm na scéimeanna sin cruatan gearrthéarmach a mhaolú agus níos mó ama a thabhairt d'oibrithe post a chuardach. Coinníonn siad an tomhaltas ó thitim freisin, rud a chuireann cosc ar chiorcal lochtach ina gcailltear tuilleadh post.<ref name="enUN" /> Bealach díreach eile is ea fostaíocht a mhaoiníonn an rialtas a thabhairt do dhaoine dífhostaithe atá in ann oibre a dhéanamh. Sa Bhreatain, ón seachtú haois déag go dtí 1948, chuir tithe na mbocht<ref>Béarla: ''workhouses''.</ref> obair ar fáil do dhaoine dífhostaithe, ach bhí na coinníollacha crua agus an pá íseal d'aon ghnó, chun daoine a dhíspreagadh ó dhul isteach iontu.<ref name="enUN" /> Moladh nua-aimseartha is ea an ráthaíocht ar jab,<ref>Béarla: ''job guarantee''. Tugtar ''employer of last resort'' ar ról an stáit faoin scéim.</ref> faoina ngeallann an stát go bhfostóidh sé gach duine dífhostaithe atá ag iarraidh oibre, ar phá maireachtála.<ref name="enUN" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Job guarantee|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Job_guarantee|journal=Wikipedia|date=2026-10-31}}</ref> === Eacnamaíocht an tsoláthair === Dar le lucht '''eacnamaíocht an tsoláthair''',<ref>Béarla: ''supply-side economics''.</ref> is é an bealach is fearr leis an dífhostaíocht a laghdú ná margadh an tsaothair a dhéanamh níos solúbtha, mar shampla trí cháin ioncaim a ísliú nó deireadh a chur leis an bpá íosta. Áitíonn siad go gcothaíonn na hathchóirithe sin fás fadtéarmach agus poist nua. I measc na mbeart eile tá oideachas agus oiliúint, chun go mbeidh oibrithe níos tarraingtí d'fhostóirí.<ref name="enUN" /> Is cuid de na beartais ghníomhacha maidir leis an margadh saothair<ref>Béarla: ''active labour market policies'' (ALMP). {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/904935/en-ga|title=active labour market policy|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> í an athoiliúint ghairmiúil<ref>Béarla: ''vocational retraining''. {{Cite web-en|url=https://iate.europa.eu/entry/result/1403981/en-ga|title=vocational retraining|publisher=IATE (Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip)|access-date=2026-10-31}}</ref> freisin. Is féidir leis an gcóras cánach agus leasa shóisialaigh gaiste dífhostaíochta<ref>Béarla: ''unemployment trap'' nó ''welfare trap''.</ref> a chruthú. Nuair a ghlacann daoine post ar phá íseal, cailleann siad sochair a bhfuil tástáil acmhainne ag baint leo agus íocann siad cáin, sa chaoi nach mbíonn mórán airgid bhreise acu. Dá bharr sin, ní fiú dóibh an post a ghlacadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Welfare trap|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Welfare_trap|journal=Wikipedia|date=2026-10-31}}</ref> == Stair == Níl mórán taifead stairiúil ann ar an dífhostaíocht, mar níor aithníodh ná níor tomhaiseadh go córasach í i gcónaí. Tháinig coincheap na dífhostaíochta chun cinn go mall, de réir mar a tharla tionsclú ar gheilleagair an domhain agus de réir mar a d'fhás an maorlathas. I Sasana sa séú haois déag, ní dhearnadh aon idirdhealú idir fánaithe agus daoine gan obair, agus pionósaíodh iad araon. Sa bhliain 1601, ritheadh dlí i Sasana a rinne idirdhealú soiléir idir na daoine nach raibh in ann oibre a dhéanamh agus na daoine a bhí in ann oibre a dhéanamh ach a dhiúltaigh d'fhostaíocht; bhí sé ar cheann de na chéad scéimeanna leasa ar domhan a mhaoinigh rialtas.<ref>Béarla: ''Poor Relief Act 1601''.</ref> Faoi Dhlí na mBocht<ref>Béarla: ''Poor Law''.</ref> i Sasana, sa Bhreatain Bheag, in Albain agus in Éirinn, bhí tithe na mbocht ann, áit a bhféadfadh daoine nach raibh in ann iad féin a chothú cónaí agus obair a dhéanamh.<ref name="enUN" /> In Éirinn, is faoi [[Acht Fóirithin na mBocht (Éire) 1838|Dhlí na mBocht 1838]] a bunaíodh iad. Sna 1930idí, bhí tionchar ag [[An Spealadh Mór]] ar an dífhostaíocht ar fud an domhain. Bhí thart ar an gceathrú cuid den fhórsa saothair dífhostaithe sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] agus sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] sa bhliain 1932, agus 27% i g[[Ceanada]] in 1933. I mbailte agus i gcathracha áirithe in oirthuaisceart [[Sasana|Shasana]], bhí suas le 70% den fhórsa saothair gan obair.<ref name="enUN" /> Sa bhliain 1936, mháirseáil thart ar 200 fear ó [[Jarrow]] go Londain le hachainí chuig rialtas na Breataine, ag iarraidh go mbunófaí tionscal arís sa bhaile tar éis do longchlós Palmer, an príomhfhostóir, dúnadh in 1934. Tugtar [[Mórshiúl Jarrow]] ar an agóid sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Jarrow March|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Jarrow_March|journal=Wikipedia|date=2026-10-31}}</ref> Bhí an dífhostaíocht íseal i bhformhór na dtíortha san Iarthar tar éis an Dara Cogadh Domhanda, ach d'ardaigh sí arís sna 1970idí. Sa Ríocht Aontaithe, bhí os cionn milliún duine dífhostaithe faoin mbliain 1972. Faoi rialtas Margaret Thatcher, a chuir beartais [[Airgeadaíochas|airgeadaíochais]] i bhfeidhm, laghdaíodh an boilsciú, ach sháraigh an dífhostaíocht trí mhilliún in 1982, is é sin duine as gach ochtar den fhórsa saothair.<ref name="enUN" /> Mar thoradh ar [[Géarchéim airgeadais 2007-2008|ghéarchéim airgeadais 2007–2008]], d'ardaigh an ráta dífhostaíochta i limistéar an euro go 10% i mí na Nollag 2009. Ba iad na daoine óga ba mhó a d'fhulaing: sa Spáinn, bhí 43.8% de na daoine faoi bhun 25 bliana d'aois dífhostaithe i mí na Samhna 2009.<ref name="enUN" /> Sa bhliain 2026, thug an Eagraíocht Idirnáisiúnta Saothair rabhadh go bhféadfadh an [[intleacht shaorga]] agus an t-uathoibriú na deacrachtaí a mhéadú, go háirithe do dhaoine óga oilte i dtíortha ardioncaim atá ag lorg a gcéad phoist.<ref name="ILO2026" /> == An dífhostaíocht in Éirinn == Sna 1950idí, nuair a bhí borradh geilleagrach i dtíortha eile an Iarthair, bhí geilleagar na hÉireann marbhánta, an dífhostaíocht forleathan agus an eisimirce ina tonn tuile. Sa bhliain 1958, chuir [[T. K. Whitaker]], Rúnaí na Roinne Airgeadais, plean forbartha eacnamaíochta os comhair an rialtais, agus tháinig borradh suntasach ar an ngeilleagar idir 1958 agus 1974.<ref name="Ciste38" /> In 1988, bhí 219,000 duine gan fostaíocht in Éirinn, beagnach 17% den líon saothair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ciste Cúrsaí Reatha|author=Jim O'Donnell agus Seán de Fréine|publisher=An Foras Riaracháin|location=Baile Átha Cliath|date=1992|isbn=1-872002-46-3|pages=136}}</ref> De réir Eurostat, bhí an ráta dífhostaíochta cothrom le 15.5% sa bhliain 1993 (214,000 duine), ach thit sé go 4.5% faoin mbliain 2000, le linn ré [[An Tíogar Ceilteach|an Tíogair Cheiltigh]].<ref>{{Cite web-en|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/une_rt_a_h/default/table|title=Unemployment by sex and age – annual data (une_rt_a_h)|publisher=Eurostat|access-date=2026-10-31}}</ref> Sa cheathrú ráithe de 2000, bhí an ráta ráithiúil ag 3.7%, an leibhéal is ísle sa tsraith a fhoilsíonn an Phríomh-Oifig Staidrimh.<ref name="QLF18" /> Tar éis [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|na géarchéime baincéireachta]] in 2008, d'ardaigh an ráta ó 5% sa cheathrú ráithe de 2007 go 16% sa tríú ráithe de 2011, agus bhí sé ag an leibhéal céanna arís sa dara ráithe de 2012. Bhí 356,200 duine dífhostaithe sa tríú ráithe de 2011, agus bhí an ráta i measc na hóige cothrom le 33% sa dara ráithe de 2012.<ref name="QLF18">{{Cite web-en|url=https://data.cso.ie/table/QLF18|title=QLF18: ILO Participation, Employment and Unemployment Characteristics|publisher=An Phríomh-Oifig Staidrimh|access-date=2026-10-31}}</ref> Nuair a tháinig [[Paindéim COVID-19 i bPoblacht na hÉireann|paindéim COVID-19]] sa bhliain 2020, d'fhoilsigh an Phríomh-Oifig Staidrimh tomhas breise a chuir tionchar na paindéime san áireamh. De réir an tomhais sin, bhí 531,412 duine dífhostaithe ag deireadh mhí an Mheithimh 2020, agus an ráta dífhostaíochta cothrom le 23.1%.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.cso.ie/en/csolatestnews/pressreleases/2020pressreleases/pressstatementlabourforcesurveyq22020/|title=Press Statement Labour Force Survey Q2 2020|publisher=An Phríomh-Oifig Staidrimh|date=2020-08-25|access-date=2026-10-31}}</ref> === Tomhas na dífhostaíochta === Is é an Suirbhé ar an Lucht Saothair,<ref>Béarla: ''Labour Force Survey'' (LFS).</ref> a fhoilsíonn an Phríomh-Oifig Staidrimh gach ráithe, an tomhas oifigiúil ar an dífhostaíocht in Éirinn. Foilsíonn sí meastachán míosúil freisin, ''Dífhostaíocht Mhíosúil''.<ref name="CSOga">{{Cite web-en|url=https://www.cso.ie/en/baile/rannanml/acmhainniscoile/acmhainniardteistimeireachta/|title=Acmhainní Ardteistiméireachta|publisher=An Phríomh-Oifig Staidrimh|access-date=2026-10-31|language=ga}}</ref><ref name="CSOmue" /> Sa dara ráithe de 2026, bhí 151,000 duine dífhostaithe de réir an tSuirbhé ar an Lucht Saothair, ráta 5.1%.<ref name="CSOlfs" /> I Meán Fómhair 2026, de réir an mheastacháin mhíosúil, bhí an ráta cothrom le 5.0%: 4.9% i measc na bhfear agus 5.2% i measc na mban. Bhí sé cothrom le 13% i measc daoine idir 15 agus 24 bliana d'aois, agus 4% i measc daoine idir 25 agus 74 bliana d'aois.<ref name="CSOmue" /> Foilsíonn an Phríomh-Oifig Staidrimh '''an Beochlár'''<ref>Béarla: ''Live Register''. {{Cite web-en|url=https://super.tearma.ie/q/beochl%C3%A1r/ga/|title=beochlár|publisher=Foras na Gaeilge (téarma.ie)|access-date=2026-10-31}}</ref><ref name="CSOga" /> gach mí freisin, is é sin líon na ndaoine atá cláraithe chun Sochar Cuardaitheora Poist, Liúntas Cuardaitheora Poist nó Sochar Pá-choibhneasa Cuardaitheora Poist a éileamh.<ref name="CSOlr">{{Cite web-en|url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-lr/liveregisterseptember2026/|title=Live Register September 2026|publisher=An Phríomh-Oifig Staidrimh|date=2026-10-02|access-date=2026-10-31}}</ref> Ní hé an Beochlár an tomhas oifigiúil ar an dífhostaíocht, áfach, mar is féidir le daoine a oibríonn cuid den tseachtain, nó a dhéanann obair ócáideach, a bheith air.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-lr/liveregisterseptember2026/backgroundnotes/|title=Live Register September 2026: Background Notes|publisher=An Phríomh-Oifig Staidrimh|date=2026-10-02|access-date=2026-10-31}}</ref> I Meán Fómhair 2026, bhí 172,200 duine ar an mBeochlár nuair a rinneadh coigeartú séasúrach ar an bhfigiúr, agus 167,193 gan choigeartú.<ref name="CSOlr" /> === Íocaíochtaí cuardaitheora poist === Íocaíocht sheachtainiúil is ea '''Sochar Cuardaitheora Poist''' do dhaoine atá clúdaithe ag árachas sóisialach (ÁSPC). Íoctar é ar feadh naoi mí (234 lá) do dhaoine a bhfuil 260 ranníocaíocht ÁSPC nó níos mó íoctha acu, agus ar feadh sé mhí (156 lá) do dhaoine eile. Is é €254 sa tseachtain an t-uasráta pearsanta in 2026.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/social-welfare/unemployed-people/jobseekers-benefit/|title=Sochar Cuardaitheora Poist|publisher=Citizens Information|access-date=2026-10-31|language=ga}}</ref> Ó 31 Márta 2025 i leith, is féidir le daoine a éiríonn iomlán dífhostaithe '''Sochar Pá-choibhneasa Cuardaitheora Poist''' a fháil, atá nasctha go díreach lena dtuilleamh roimhe sin. Má tá cúig bliana de ranníocaíochtaí ÁSPC acu, faigheann siad 60% dá dtuilleamh (suas le €450 sa tseachtain) don chéad trí mhí, 55% (suas le €375) don dara trí mhí, agus 50% (suas le €300) do na trí mhí dheiridh. Is é €125 an íosíocaíocht sheachtainiúil.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/social-welfare/unemployed-people/jobseekers-pay-related-benefit/|title=Sochar Pá-choibhneasa Cuardaitheora Poist|publisher=Citizens Information|access-date=2026-10-31|language=ga}}</ref><ref name="CSOlr" /> Íocaíocht a bhfuil tástáil acmhainne ag baint léi is ea '''Liúntas Cuardaitheora Poist''', do dhaoine atá 18 mbliana d'aois nó níos sine agus faoi bhun 66 bliana d'aois. Is féidir iarratas a dhéanamh air nuair a bhíonn deireadh tagtha le híocaíocht Sochair Cuardaitheora Poist. Ní mór d'iarratasóirí a chruthú don [[An Roinn Coimirce Sóisialaí|Roinn Coimirce Sóisialaí]] go bhfuil obair lánaimseartha á lorg acu, ach d'fhéadfadh daoine a oibríonn trí lá sa tseachtain nó níos lú an liúntas a fháil do na laethanta nach mbíonn siad ag obair.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/social-welfare/unemployed-people/jobseekers-allowance/|title=Liúntas Cuardaitheora Poist|publisher=Citizens Information|access-date=2026-10-31|language=ga}}</ref> == Féach freisin == * [[Fórsa oibre]] * [[Fostaíocht]] * [[Cúlú eacnamaíochta]] * [[Marbh-bhoilsciú]] * [[Stát leasa]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Difhostaiocht}} [[Catagóir:Fostaíocht]] [[Catagóir:Dífhostaíocht| ]] [[Catagóir:Coincheapa eacnamaíocha]] [[Catagóir:Saincheisteanna sóisialta]] [[Catagóir:Maicreacnamaíocht]] [[Catagóir:Geilleagar Phoblacht na hÉireann]] o3y8uq67lf2ix42srluubw2canwpgxc 0 85273 1331195 1272664 2026-11-01T20:43:48Z Conradder 34685 bás 1331195 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is reathaí meánraoin Éireannach í '''Ciara Mageean''' (12 Márta 1992 - 1 Samhain 2026). Rugadh í i b[[Port an Pheire]], [[Contae an Dúin]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldathletics.org/athletes/ireland/ciara-mageean-14275665|teideal=Ciara MAGEEAN {{!}} Profile {{!}} World Athletics|work=www.worldathletics.org|dátarochtana=2022-08-20}}</ref> [[Íomhá:Irish middle distance runner Ciara Mageean in 2020.jpg|clé|mion|2020]] [[Íomhá:EC 2024 - 1500 m W.jpg|clé|mion|1500 m agus Elise Vanderelst, Ludovica Cavalli, & Petronela Simiuc chun tosaigh]] == Gairmshaol == Tháinig Mageean sa 11ú háit sa 1500 m ag na [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016]].<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/athletics/36776281|teideal=Four NI athletes on Ireland's Rio team|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2022-08-20}}</ref> Ar an 10 Iúil 2016, bhuaigh sí bonn cré-umha sa rás 1500m ag [[Craobhchomórtas Lúthchleasaíochta na hEorpa]] 2016, a bhí ar siúl in [[Amstardam]], An Ísiltír. Ar an 3 Márta 2019, bhuaigh sí bonn cré-umha sa rás 1500m ag [[Craobhchomórtas Lúthchleasaíochta Laistigh na hEorpa]] 2019, a bhí ar siúl i n[[Glaschú]], Albain. Bhí Craobhacha na hEorpa sa lúthchleasaíocht ar siúl i München mí Lúnasa 2022 agus bhuaigh Mageean bonn airgid sa rás 1,500m.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-katie-go-corn-an-domhain-scoth-na-bpictiur-o-sharbhliain-do-bhanlaochra-spoirt/|teideal=Ó Katie go Corn an Domhain – scoth na bpictiúr ó shárbhliain do bhanlaochra spóirt|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-12-30}}</ref> Sa bhliain 2023, bhí dóchas ollmhór ag Mageean bonn a thabhairt abhaile ón [[Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta an Domhain, 2023|Chraobhchomórtais Lúthchleasaíochta an Domhain, 2023]]. Ach tháinig sí isteach sa 4ú háit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22291100/|teideal=Tús Áite: Scéaltaí Spóirt|údar=RnaG|dáta=2023|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2023-08-25}}</ref> '''2024''' Bhuaigh Mageean an bonn óir sa rás 1,500 méadar i g[[Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta na hEorpa 2024|Craobh Lúthchleasaíochta na hEorpa 2024]] sa Róimh. Agus í ag déanamh ar an líne, bhí Mageean sáinnithe idir triúr, Georgia Bell agus Jemma Reekie na Breataine agus Agathe Guillemot na Fraince. Chonaic Mageean bearna bheag agus bhris sí tríthi. Bhí an chuma uirthi ar feadh soicind go raibh sí chun gualainn a thabhairt don bheirt Bhriotanach ach d’éalaigh sí tharstu gan teagmháil a dhéanamh leo agus d’fhág ina diaidh an chuid eile agus bhí an bonn óir buaite ag Mageean. Agus í ag labhairt le RTÉ díreach i ndiaidh na rása, dúirt Mageean go raibh baint mhór ag an gcúlra atá aici sa [[Camógaíocht|chamógaíocht]] leis an mbua agus í tar éis gearradh tríd mar a dhéanfadh sí ar pháirc na himeartha sa bhaile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/adeleke-agus-mageean-ag-prapail-do-pharas-cill-chainnigh-agus-luimneach-dosharaithe-aris/|teideal=Adeleke agus Mageean ag prapáil do Pháras, Cill Chainnigh agus Luimneach dosháraithe arís|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=12 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-06-16}}</ref> Ba le Ciara Mageean a bhain an briseadh croí ba mhó de na lúthchleasaithe Éireannacha ar fad a chuaigh go Páras agus [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2024]]. An oíche sular thosaigh iomaíocht Oilimpeach 1500m na mban d’fhág gortú achilles a bhí ag dul di le fada nach raibh de rogha aici ach a fhógairt go raibh sí ag tarraingt as.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seacht-mbonn-15-sport-134-laoch/|teideal=Seacht mbonn, 15 spórt, 134 laoch…|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=22 Nollaig 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-22}}</ref> == Saol pearsanta == Rinne sí staidéar sa [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Choláiste Ollscoile BÁC]] agus fuair sí céim san [[fisiteiripe|fhisiteiripe]] in 2017. Ar 4 Iúil 2025, d'fhógair Mageean go raibh ailse uirthi agus thosaigh sí cóir leighis <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/sport/athletics/articles/c70r63pp1xjo|teideal=Ciara Mageean: European champion and two-time Olympian diagnosed with cancer|dáta=2025-07-04|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2025-07-04}}</ref>. I mí an Mheithimh 2026, d'fhoilsigh sí gurbh ailse phutóige í agus bhí sí ag céim 4, mar sin, nach raibh inleighis is dócha. Phós sí a páirtí fadtéarmach, Thomas Moran, ag [[Halla na Cathrach, Béal Feirste]] ar 12 Deireadh Fómhair 2026. Fuair sí bás ar 1 Samhain 2026, bhí sí 34 bliana d'aois <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Irish Olympian and European champion Ciara Mageean dies|url=https://www.rte.ie/sport/athletics/2026/1101/1597514-irish-olympian-and-european-champion-ciara-mageean-dies/|date=2026-11-01|language=en}}</ref>. == Féach freisin == * [[Rhasidat Adeleke]] == Tagairtí == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Mageean, Ciara}} [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1992]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Reathaithe]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha]] lmv1lzp5594cwjanufr9v6as0u118xn 1331205 1331195 2026-11-01T22:03:06Z TGcoa 21229 1331205 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba reathaí meánraoin as [[Contae an Dúin]] í '''Ciara Mageean''' (12 Márta 1992 - 1 Samhain 2026).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldathletics.org/athletes/ireland/ciara-mageean-14275665|teideal=Ciara MAGEEAN {{!}} Profile {{!}} World Athletics|work=www.worldathletics.org|dátarochtana=2022-08-20}}</ref> [[Íomhá:2019 European Cross Country Championships 01.jpg|clé|mion|220x220px|2019: Comórtais Reatha Trastíre ]] [[Íomhá:Irish middle distance runner Ciara Mageean in 2020.jpg|clé|mion|2020|330x330px]] [[Íomhá:2022-08-19 European Championships 2022 – Women's 1500 Metres by Sandro Halank–025.jpg|clé|mion|220x220px|Munich in 2022]] [[Íomhá:2022-08-19 European Championships 2022 – Women's 1500 Metres by Sandro Halank–002.jpg|clé|mion|229x229px]] [[Íomhá:EC 2024 - 1500 m W.jpg|clé|mion|2024: 1500 m agus Elise Vanderelst, Ludovica Cavalli, & Petronela Simiuc chun tosaigh|220x220px]] == Gairm == Tháinig Mageean sa 11ú háit sa 1500 m ag na [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016]].<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/athletics/36776281|teideal=Four NI athletes on Ireland's Rio team|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2022-08-20}}</ref> Ar an 10 Iúil 2016, bhuaigh sí bonn cré-umha sa rás 1500m ag Craobhchomórtas Lúthchleasaíochta na hEorpa 2016, a bhí ar siúl in [[Amstardam]], An Ísiltír. Ar an 3 Márta 2019, bhuaigh sí bonn cré-umha sa rás 1500m ag Craobhchomórtas Lúthchleasaíochta Laistigh na hEorpa 2019, a bhí ar siúl i n[[Glaschú]], Albain. Bhí Craobhacha na hEorpa sa lúthchleasaíocht ar siúl i München mí Lúnasa 2022 agus bhuaigh Mageean bonn airgid sa rás 1,500m.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-katie-go-corn-an-domhain-scoth-na-bpictiur-o-sharbhliain-do-bhanlaochra-spoirt/|teideal=Ó Katie go Corn an Domhain – scoth na bpictiúr ó shárbhliain do bhanlaochra spóirt|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-12-30}}</ref> Sa bhliain 2023, bhí dóchas ollmhór ag Mageean bonn a thabhairt abhaile ón [[Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta an Domhain, 2023|Chraobhchomórtais Lúthchleasaíochta an Domhain, 2023]]. Ach tháinig sí isteach sa 4ú háit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22291100/|teideal=Tús Áite: Scéaltaí Spóirt|údar=RnaG|dáta=2023|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2023-08-25}}</ref> '''2024''' Bhuaigh Mageean an bonn óir sa rás 1,500 méadar i g[[Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta na hEorpa 2024|Craobh Lúthchleasaíochta na hEorpa 2024]] sa Róimh. Agus í ag déanamh ar an líne, bhí Mageean sáinnithe idir triúr, Georgia Bell agus Jemma Reekie na Breataine agus Agathe Guillemot na Fraince. Chonaic Mageean bearna bheag agus bhris sí tríthi. Bhí an chuma uirthi ar feadh soicind go raibh sí chun gualainn a thabhairt don bheirt Bhriotanach ach d’éalaigh sí tharstu gan teagmháil a dhéanamh leo agus d’fhág ina diaidh an chuid eile agus bhí an bonn óir buaite ag Mageean. Agus í ag labhairt le RTÉ díreach i ndiaidh na rása, dúirt Mageean go raibh baint mhór ag an gcúlra atá aici sa [[Camógaíocht|chamógaíocht]] leis an mbua agus í tar éis gearradh tríd mar a dhéanfadh sí ar pháirc na himeartha sa bhaile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/adeleke-agus-mageean-ag-prapail-do-pharas-cill-chainnigh-agus-luimneach-dosharaithe-aris/|teideal=Adeleke agus Mageean ag prapáil do Pháras, Cill Chainnigh agus Luimneach dosháraithe arís|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=12 Meitheamh 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-06-16}}</ref> Ba le Ciara Mageean a bhain an briseadh croí ba mhó de na lúthchleasaithe Éireannacha ar fad a chuaigh go Páras agus [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2024]]. An oíche sular thosaigh iomaíocht Oilimpeach 1500m na mban d’fhág gortú achilles a bhí ag dul di le fada nach raibh de rogha aici ach a fhógairt go raibh sí ag tarraingt as.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seacht-mbonn-15-sport-134-laoch/|teideal=Seacht mbonn, 15 spórt, 134 laoch…|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=22 Nollaig 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-22}}</ref> == Saol pearsanta == Rugadh Mageean i b[[Port an Pheire]], [[Contae an Dúin]]. Rinne sí staidéar sa [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Choláiste Ollscoile BÁC]] agus fuair sí céim san [[fisiteiripe|fhisiteiripe]] in 2017. Ar 4 Iúil 2025, d'fhógair Mageean go raibh ailse uirthi agus thosaigh sí cóir leighis <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/sport/athletics/articles/c70r63pp1xjo|teideal=Ciara Mageean: European champion and two-time Olympian diagnosed with cancer|dáta=2025-07-04|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2025-07-04}}</ref>. I mí an Mheithimh 2026, d'fhoilsigh sí gurbh ailse phutóige í agus bhí sí ag céim 4, mar sin, nach raibh inleighis is dócha. Phós sí a páirtí fadtéarmach, Thomas Moran, ag [[Halla na Cathrach, Béal Feirste]] ar 12 Deireadh Fómhair 2026. Fuair sí bás ar 1 Samhain 2026; bhí sí 34 bliana d'aois <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Irish Olympian and European champion Ciara Mageean dies|url=https://www.rte.ie/sport/athletics/2026/1101/1597514-irish-olympian-and-european-champion-ciara-mageean-dies/|date=2026-11-01|language=en}}</ref>. == Féach freisin == * [[Rhasidat Adeleke]] == Tagairtí == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Mageean, Ciara}} [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1992]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Reathaithe]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha]] sgf66hebzsjiqhsenwjnjb9rkdy13va 0 87122 1331196 1251173 2026-11-01T20:46:20Z Conradder 34685 bás 1331196 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach is é '''Gerry Collins''' (16 Deireadh Fómhair 1938 - 1 Samhain 2026). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. === Conspóid === Faoin Acht um Údarás Craolacháin, 1960, d'fhéadfadh an tAire Poist agus Telegrafa treoir a thabhairt do RTÉ maidir leis an méid a chraolfadh sé. In 1971, d'eisigh an tAire, [[Gerry Collins]] ag an am, treoir do RTÉ gan aon rud a chraoladh a d'fhéadfadh aidhmeanna / gníomhaíochtaí aon eagraíochta a chur chun cinn agus rud ar bith a d'fhéadfadh foréigean a spreagadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Censorship in the Republic of Ireland|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Censorship_in_the_Republic_of_Ireland&oldid=1203853491|journal=Wikipedia|date=2024-02-05|language=en}}</ref> Bliain ina dhiaidh sin, craoladh tuairisc ar agallamh le [[Seán Mac Stíofáin]], príomhfheidhmeannach an [[An tIRA Sealadach|IRA]]. Cuireadh tuairisceoir an agallaimh, Kevin O'Kelly, i bpríosún go hachomair ón agallamh.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Window and mirror RTÉ television ; 1961-2011|url=http://worldcat.org/oclc/930776416|publisher=The Collins Press|date=2011|oclc=930776416|author=Bowman, John 1942-}}</ref> Tugadh bata agus bóthar don Bhord.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/11/25/archives/dublin-ousts-tv-board-over-ira-talk.html|teideal=Dublin Ousts TV Board Over I.R.A. Talk|dáta=1972-11-25|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2024-02-17}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 21ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 26ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 27ú Dáil}} {{stumpa}} {{DEFAULTSORT:Collins, Gerry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1938]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 21ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]] iar82l2b7sh74jkevyb63nxlg6rjlsk 1331297 1331196 2026-11-02T09:31:03Z Conradder 34685 gram 1331297 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba pholaiteoir [[Éire]]annach é '''Gerry Collins''' (16 Deireadh Fómhair 1938 - 1 Samhain 2026). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. === Conspóid === Faoin Acht um Údarás Craolacháin, 1960, d'fhéadfadh an tAire Poist agus Telegrafa treoir a thabhairt do RTÉ maidir leis an méid a chraolfadh sé. In 1971, d'eisigh an tAire, [[Gerry Collins]] ag an am, treoir do RTÉ gan aon rud a chraoladh a d'fhéadfadh aidhmeanna / gníomhaíochtaí aon eagraíochta a chur chun cinn agus rud ar bith a d'fhéadfadh foréigean a spreagadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Censorship in the Republic of Ireland|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Censorship_in_the_Republic_of_Ireland&oldid=1203853491|journal=Wikipedia|date=2024-02-05|language=en}}</ref> Bliain ina dhiaidh sin, craoladh tuairisc ar agallamh le [[Seán Mac Stíofáin]], príomhfheidhmeannach an [[An tIRA Sealadach|IRA]]. Cuireadh tuairisceoir an agallaimh, Kevin O'Kelly, i bpríosún go hachomair ón agallamh.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Window and mirror RTÉ television ; 1961-2011|url=http://worldcat.org/oclc/930776416|publisher=The Collins Press|date=2011|oclc=930776416|author=Bowman, John 1942-}}</ref> Tugadh bata agus bóthar don Bhord.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/11/25/archives/dublin-ousts-tv-board-over-ira-talk.html|teideal=Dublin Ousts TV Board Over I.R.A. Talk|dáta=1972-11-25|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2024-02-17}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 21ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 26ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 27ú Dáil}} {{stumpa}} {{DEFAULTSORT:Collins, Gerry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1938]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 21ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]] 1kff7s0aulgwep0ognn9pfsabukfxrs 0 88723 1331257 1310635 2026-11-02T04:37:39Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331257 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], Bandia págánach ba ea '''Brigit''', '''Bríd''' nó '''Brig''' (a chiallaíonn ''duine ceannasach''<ref name="campbell-delamarre">Campbell, Mike [http://www.behindthename.com/name/bridget Behind the Name.] Féach freisin Xavier Delamarre, ''brigantion / brigant-'', in ''Dictionnaire de la langue gauloise'' (Éditions Errance, 2003) ll. 87–88: "Le nom de la sainte irlandaise ''Brigit'' est un adjectif de forme *''brigenti''… 'l'Eminente'." Tá E. Campanile luaite ag Delamarre, in ''[[Na teangacha Ind-Eorpacha|Teangacha Ind-Eorpacha]]'' ("The name of the Irish Saint Brigid is an adjective of the form *''brigenti''… 'the Eminent'"), eagraithe ag Françoise Bader (Páras, 1994), ll. 34–40, a mhaíonn gur bandia Ind-Eorpach éirí na gréine í Brigid, maraon le h[[Aurora]].</ref>), ball de na [[Tuatha Dé Danann]], iníon [[Daghdha|an Daghdé]] agus bean chéile [[Bres|Bhreas]], a raibh mac aici leis darbh ainm Ruadhán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Brigid|url=https://www.penguin.co.uk/books/463296/brigid-by-curran-kim/9780241713051|date=2026-01-29|language=en|author=Kim Curran}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/feimineach-corraithe-nach-ngabhann-leithsceal-faoina-dearcadh-ar-an-saol-a-dhear-fir-dfhir/|teideal=Feimineach corraithe nach ngabhann leithscéal faoina dearcadh ar an saol a dhear fir d’fhir|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=24 Feabhra 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-02-24}}</ref> [[Íomhá:BrigitteCelt.jpg|mion| Deilbhín i Músaem na Briotáine, Rennes, ag léiriú Brigantia: c. 1 -2 haois AD.]] Mholtaí gur seanainm bhandia Ind-Eorpach na maidine é Brigit.<ref name="campbell-delamarre" /> Baineann sí le séasúr an earraigh, torthúlacht, leigheas, filíocht agus ealaín an ghaibhneora. Deirtear i ''Sanas Chormaic'', a scríobh manaigh Críostaí sa 10ú haois, gurb í Bríd an "bandia a d'adhair na filí" agus go raibh beirt deirfiúracha aici: Brigit an cneasaí agus Brigit an gabha.<ref><div>Ó hÓgáin, Dáithí. ''Miotas, Finscéal & Rómánsacha: Craicteagán traidisiún tíre na hÉireann''. Prentice Hall Press, 1991, lch. 60 </div></ref><ref><div>Wright, Brian. ''Bríd: Bania, Druidess agus Saint''. The Press Press, 2011. lch.26-27</div></ref> Tugann sé seo le fios go bhféadfadh go raibh sí ina diacht thriarach.<ref>{{ cite book | last = Sjoestedt | first = Marie-Louise | authorlink = Marie-Louise Sjoestedt | title = Celtic Gods and Heroes | year = 2000 | url = https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe | publisher = [[Dover Publications]] | isbn = 0-486-41441-8 | pages = [https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe/page/n44 21], 25 }}</ref> Tá go leor saintréithe ag am mbeirt acu, an mbandia agus [[Naomh Bríd]], agus ó thús bhí lá a féile, 1d Feabhra, an fhéile págánach [[Imbolc]], a cheiliúradh tús an earraigh. Moladh dá bharr gur bandia Críostaithe is ea an naomh.<ref name="The Goddess Obscured" /> ==Clann== I [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], deirtear gurbh fhile agus iníon an [[Dagda|Daghdé]] í Brigit. Ba iad ''[[Cermait]]'', [[Aengus]], [[Midhir]] agus [[Bodhbh Dearg]] a leas-dheartháireacha. ==Maoine== I [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], insítear go raibh dhá dhamh ag Brigit, darbh ainm Fe agus Men, a bhíodh ar féarach ar mhachaire ainmnithe astu, ''[[Femen]]''. In áit eile, deirtear gur le Dil iad Fe agus Men. B'fhéidir gur bua-ainm do Bhrigit atá san ainm, Dil.<ref>[https://celt.ucc.ie//published/T106500C/text036.html ''The Metrical Dindsenchas'': "Mag Femin, Mag Fera, Mag Fea," Dán 36]</ref> Ba le Brigit freisin ''[[Twrch Trwyth|Torc Triath]]'', rí na dtorc, agus Cirb, rí na gcaorach (a bhfuil ''Mag Cirb'' ainmnithe as).<ref>Macalister, R. A. Stewart. ''Lebor Gabála Érenn''. Part IV. Irish Texts Society, Baile Átha Cliath, 1941. § VII, Céad Athleagan, ¶ 317.</ref> Scairteadh na hainmhithe le rabhadh baoil, agus dá bharr meastar gur cosantóir na mbeithíoch ceansaithe í Brigid.<ref>Ellis, Peter Berresford. "Celtic Women." Wm. B. Erdmans Publishing, Grand Rapids, MI, 1995, lch. 28.</ref> ==Bandia== [[Íomhá:Statue-menez-hom-06-00305.jpg|mion]] Is bandia í Brigit de gach uile rud a mbíonn os ard, amhail is lasracha ard, ardchríocha, dúnta cnoic; agus de ghníomhartha a shamhlaítear gur uaillmhianach iad, amhail is eagna, feabhas, foirfeacht, éirim, deisbhéalaí fileata, ceardaíocht (go háirithe ceird an ghabha dhuibh), leigheasadh, eolas na ndraoi agus cumas comhraic. Sa bhéaloideas, bíonn an-bhaint aici leis an teaghlach agus an tinteán. Tá roinnt sibh siúd dheimhnithe i ''[[Sanas Cormaic]]''. De réir ''Carmina Gadelica'', is éarlamh í Brigit den fhilíocht, gabhadóireacht, leigheas, na healaíona agus ceirdeanna, bólacht agus a leithéid eile, tobair bheannaithe, nathracha (in Albain) agus teacht an earraigh.<ref name="Carmina1">Carmichael, Alexander (1900) ''Carmina Gadelica: Hymns and Incantations, Ortha Nan Gaidheal, Volume I'', lch.&nbsp;169 [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/cg1/cg1074.htm The Sacred Texts Archive]</ref><ref>{{ cite web | last = Jones | first = Mary | title = Brigit | url = http://www.maryjones.us/jce/brigit.html | work = Jones' Celtic Encyclopedia | accessdate = 23 Lúnasa 2019 | }}</ref> Ar lá a féile, [[Imbolc]], bhítí i mbun réamhaisnéis na haimsire a dhéanamh: {|class="wikitable" |- style="vertical-align: top;" ! width=50% | Gàidhlig<ref name="Carmina1"/> ! width=50% | Gaeilge |- style="vertical-align: top;" || Thig<ref>[https://en.wiktionary.org/wiki/thig#Scottish_Gaelic thig] ar en.wiktionary.org</ref> an nathair as an toll <br /> Là donn Brìde,<br /> Ged<ref>[https://en.wiktionary.org/wiki/ged#Scottish_Gaelic ged] ar en.wiktionary.org</ref> robh trì troighean dhen t-sneachd <br /> Air leac an làir. || Tiocfaidh an nathair as an bpoll <br /> Lá donn Bhríde,<br /> Cé go raibh trí troithe den tsneachta <br /> Ar leac an láir |} Is amhlaidh gurbh ionann a macasamhail na Breataine agus an Eorpaigh, [[Breogán#Brigantia_agus_An_Ghailís|Brigantia]], agus dia na Rómhánach [[Minéirve]] agus dia na nGréagach [[Aitéiné]],<ref>''Encyclopædia Britannica: Celtic Religion''</ref> bandéithe le saintréithe ar an dóigh chéanna acu, a thugann foirm don smaoineamh de ''staid ardéirime'', nó corpartha nó intinne. ==Seanscéal== Sa seanscéal ''[[Cath Maige Tuireadh]]'', maraíodh Ruadán mac ''Brigit'', i mbun comhraic ar son na [[Fomhóraigh|bhFomhórach]], agus chum sí an [[caoineadh]], meascán de dhreas goil agus cantaireachta, agus í faoi mhairg dá bharr. Sa sliocht céanna, tá sé curtha síos di gurbh ise ceapadóir féasóige chun taisteal i rith na hoíche.<ref>Dara [http://www.sacred-texts.com/neu/cmt/cmteng.htm ''Cath Maige Tuired''], aistrithe le Elizabeth A. Gray. ¶ 125</ref> Ina hath-insint as Béarla, deir [[Lady Gregory]] faoi Bhrigit gur bhean na filíochta í, an-uasal leis, gur bhean an leighis í agus go ndearna sise don chéad uair feadóg chun oíche.<ref>{{ cite book | url = https://www.worldcat.org/oclc/907958219 | title = Gods and fighting men : the story of the Tuatha de Danaan and the Fiana of Ireland | last = Gregory | first = Isabella Augusta | date = 1904 | publisher = | others = Yeats, W. B.| isbn = 9781495385148 | location = Lexington, KY | pages = 24 | oclc = 907958219 }}</ref> ==Brigit agus Naomh Bríd== Sa mheánaois, cumascadh an bandia Brigit leis an naomh Críostaí den ainm céanna, mar atá [[Naomh Bríd]]. Sincréiteachas a ghlaoitear ar an bpróiseas seo. De réir eolaí na meánaoise Pamela Berger, "thóg manaigh an phearsa ársa den máthairdhia agus d'fhuadar a hainm agus a feidhmeanna le chéile leis a leagan Críostaí," [[Naomh Bríd]].<ref name="The Goddess Obscured">{{ cite book | title = The Goddess Obscured: Transformation of the Grain Protectress from Goddess to Saint | url = https://archive.org/details/goddessobscuredt0000berg | last = Berger | first = Pamela | year = 1985 | publisher = [[Beacon Press]] | location = Boston | isbn = 9780807067239 }}</ref> Sa ré Críostaí i g[[Cill Dara]], bhíodh naonúr ban rialta déag ag faire ar lasair bheannaithe shíoraí ar son an naoimh.<ref>Sa lá atá inniu ann: ''[http://www.kildare.ie/community/notices/perpetual-flame.asp Perpetual flame]''</ref> De réir [[Giraldus Cambrensis]] agus croiniceoirí eile, bhíodh fál ann thart timpeall na lasrach, nárbh céad d'aon fhear é a thrasnú - chuirtí mallacht ar fear ar bith a rinne iarracht, gealt, cláiríneach nó bás fiú.<ref name="Cambrensis1">{{ cite web | last = Cambrensis | first = Giraldus | teideal = The Topography of Ireland | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | publisher = [[York University]] | pages = 54, 59 | accessdate = 28 December 2012 }}</ref> Saintréith spioradáltachta Ind-Eorpaigh ab ea nós faire lasracha síoraí ag bansagairt saintréith.<ref name="Cambrensis1"/> I measc samplaí eile, tá bandia na nGréagach, [[Hestia]], agus a macasamhail Rómhánach, [[Vesta]]. Tá gaol ag an mbandia agus an naomh le tobair bheannuithe leighis, ag Cill Dara agus go leor áiteanna eile ar fud na dtailte Ceilteacha. Tarlaíonn fós ''gléasadh tobair'', nós ina cheanglaítear ''clooties'' ([[w:clootie|en]]) ar chrainn in aice le tobair leighis, agus modhanna eile um achainí a dhéanamh faoi bhráid Bhríde nó ómós a thabhairt di, i roinnt tíortha Ceilteacha agus sa diaspóra.<ref name="Healy">Healy, Elizabeth (2002) ''In Search of Ireland's Holy Wells''. Dublin, Wolfhound Press {{ISBN|0-86327-865-5}} ll. 12–19, 27, 56–7, 66, 69, 81.</ref><ref name="Logan">Logan, Patrick (1980) ''The Holy Wells of Ireland''. Buckinghamshire, Colin Smythe Limited. {{ISBN|0-86140-046-1}}, ll. 22–3, 95.</ref> ==Féilí== Ar a chéad lá de mhí Feabhra a mbíonn an fhéile phágánach, [[Imbolc]], in ómós an bhandé.<ref name="Koch2006">{{ cite book | author = John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url = https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC| accessdate = 14 March 2013 | year = 2006 | publisher = [[ABC-CLIO]]| isbn = 978-1-85109-440-0| page = 287 }}</ref> Ar an dóigh chéanna, ceiliúrtar [[Lá Fhéile Bríde]] ar an 1d Feabhra san [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]], san [[An Eaglais Cheartchreidmheach|Eaglais Cheartchreidmheach an Oirthir]] agus sa [[Comaoineach Anglacánach|Chomaoineach Anglacánach]]. ==Athbheochan nuaphágánach== Is pearsa thábhachtach í Brigid do phágánaigh an lae inniu, a chuireann béim ar a diagacht thriarach. Adhrtar í scaití i dteannta le [[Cernunnos]].<ref>{{ cite book | url = https://www.worldcat.org/oclc/46573490 | title = Neo-pagan sacred art and altars : making things whole | last = Magliocco | first = Sabina | date = 2001-01-28 | publisher = University Press of Mississippi | isbn = 9781578063918 | location = Jackson | pages = 30 | oclc = 46573490 }}</ref> ==Sanasaíocht== Ón [[Sean-Ghaeilge]] i leith, athraíodh Brigit go ''Briġid'', ''Brighid'' agus sa deireadh ''Bríd'' tar éis leasú na litrithe. Bhí an fhoirm SheanGhaeilge mar bhun de leaganacha i dteangacha na hEorpa, ag tosú le ''Brigit'' as Laidin na meánaoise, ansin sa lá inniu: ''Bridget'' agus ''Bridgit'' as Béarla, ''Brigitte'' as Fraincis, ''Birgitta'' Sualainnis, ''Brigida'' as Iodáilis agus ''Piritta'' as Fionlainnis. Tá an t-ainm fréamhaithe ón b[[Prótai-Ceiltis]] ''*Brigantī'' le brí "An Duine Ceannasach", gaolmhar le bandia na mBriotanach goddess [[Brigantia]], an t-ainm [[SeanGhearmáinis]] Ard ''Burgunt,'' agus an focal [[Sanscrait]] ''Bṛhatī'' (बृहती) "ard", buafhocal den bhandia [[Hiondúch]] éirí na gréine, [[Ushas]]. Ar deireadh, tá sé fréamhaithe ón b[[Prótai-Indo-Eorpais]] ''*bʰr̥ǵʰéntih₂'' (foirm bhaininscneach de ''*bʰérǵʰonts'', "ard"), fréamhaithe ó ''*bʰerǵʰ-'' ("ardaigh").<ref>Matasović, Ranko, ''Etymological Dictionary of Proto-Celtic'', Brill, 2009, ll. 78-79</ref><ref>Mallory, J. P. agus Adams, Douglas Q. (eag.), Encyclopedia of Indo-European Culture, Taylor & Francis, 1997, lch. 269</ref> Leaganacha eile: * Brìghde/Brìde ([[Alba]]) * Ffraid ([[An Bhreatain Bheag]]); freisin Braint, alt. Breint, ainm abhann ar Inis Món. De dheasca athruithe tosaigh i m[[Breatnais]] agus neamhghuthú i ndiaidh "t" i ''Sant'', athraíonn a hainm ó ''*Fraid'' (< *Braid) go ''Ffraid'' i logainmneacha amhail is ''Llansanffraid'', ''[[Baile Naoimh Bhríde]].''<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.brigitsforge.co.uk/st_ffraid.htm|teideal=Brigit in Wales: Sant Ffraid|work=www.brigitsforge.co.uk|dátarochtana=2023-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202185043/http://www.brigitsforge.co.uk/st_ffraid.htm|archivedate=2021-02-02}}</ref> * Breo Saighead - sanas am bhéaloidis le fáil i ''[[Sanas Cormaic]]'', ach measann sanasaithe gur sách neamhdhóchúil é. ==Féach freisin== * [[Naomh Bríd]] * [[Imbolc]] nó [[Lá Fhéile Bríde]] * [[Cros Bhríde]] * [[Bríd na Briotáine]] * [[Bríd na Sualainne]] ==Foinsí== * Bitel, Lisa M. 2001. [https://web.archive.org/web/20060217084703/http://monasticmatrix.usc.edu/commentaria/article.php?textId=6#_ftn8 ''St. Brigit of Ireland: From Virgin Saint to Fertility Goddess''] * MacKillop, James. 1998. ''Dictionary of Celtic Mythology''. (Oxford: Oxford University Press) {{ISBN|0-19-280120-1}} * The Slaney Press. 1994. ''Lady Gregory's Complete Irish Mythology''. (Londain: The Slaney Press) ==Naisc sheachtracha== * [https://web.archive.org/web/20140828044031/http://celticmythpodshow.com/blog/brighid-what-do-we-really-know-by-francine-nicholson/ Brighid: What do we really know?] le Francine Nicholson * ''[http://www.brighid.org.uk/ Brighid, Goddess and Saint] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211195257/http://www.brighid.org.uk/ |date=2021-02-11 }}'' * [https://web.archive.org/web/20090428023346/http://www.maryjones.us/jce/brigit.html Brigid] ar maryjones.us * ''[http://www.sacred-texts.com/neu/celt/cg1/cg1074.htm Sloinntireachd Bhride]'' (Ginealach Bríde) ón Carmina Gadelica. ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Tuatha Dé Danann]] [[Catagóir:Imbolc]] 72i7lidt147u6znk5gih0iwkle99fdh 0 88847 1331286 1330863 2026-11-02T08:13:06Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331286 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is file, drámadóir, scriptscríbhneoir, stiúrthóir, láithreoir teilifíse, gníomhaí agus blagálaí Éireannach í '''Ciara Ní É'''. Is minic a phléann a cuid saothar le taithí na mban, daoine aiteacha agus pobal na Gaeilge. == Cúlra == Rugadh i g[[Cluain Tarbh]], [[Baile Átha Cliath]] í.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/898?s=clontarf|teideal=Cluain Tarbh/Clontarf|work=[[Logainm.ie]]|dátarochtana=2019-02-25}}</ref> Bhain sí céim sa Ghaeilge amach sa bhliain 2013 ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]].<ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/education/i-was-brought-up-speaking-english-and-i-never-went-to-a-gaelscoil-1.3416645|teideal=‘I was brought up speaking English and I never went to a Gaelscoil’|údar=Aine McMahon|language=as Béarla|work=[[The Irish Times]]]|dátarochtana=2019-02-25}}</ref> Ina dhiaidh sin, chaith sí bliain i [[Londain]] ag obair mar chúntóir eagarthóireachta le Dorling Kindersley.<ref name=":5" /> Sa bhliain 2015, bronnadh céim mháistreachta uirthi san ábhar 'Scríobh agus Cumarsáid' ón g[[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] agus bhunaigh sí oíche fhilíochta darb ainm [[REIC]].<ref name=":5" /> Thuill sí scoláireacht [[Fulbright]], agus le linn 2017 agus 2018 d'oibrigh sí mar mhúinteoir Gaeilge in [[Villanova University]], [[Philadelphia, Pennsylvania|Philadelphia]]. ==Ainm== Ní Éineacháin an sloinne atá uirthi ó cheart ach baineann sí úsáid as an leagan stílithe stáitse ''Ní É''. Ba é an leagan galldaithe a bhíodh in úsáid "oifigiúil" aici roimh [[2020]], tráth a d'athraigh sí a hainm go ''Ní Éineacháin'' go hoifigiúil. == Gairm == Bhí sí ar an liosta ‘100 Women Changing Ireland in 2022’ de chuid an [[Irish Examiner|''Irish Examiner'']].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/lifestyle/people/arid-40821549.html|teideal=International Women's Day: 100 women changing Ireland in 2022|dáta=2022-03-05|language=as Béarla|work=[[Irish Examiner]]|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Bhí sí ina healaíontóir cónaithe leis an Dublin Fringe Festival in 2022,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.fringefest.com/news/resident-artists-new-faces-for-2022|teideal=Resident Artists: New faces for 2022! {{!}} Fringe Festival|work=[[Féile Imill Bhaile Átha Cliath|www.fringefest.com]]|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> bhí sí mar Scríbhneoir Cónaithe ag [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|Ollscoil Chathair BÁC]] 2020<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.molsceal.ie/trendail/alt/?CID=6112911453001|teideal=Ciara Ní É ainmnithe mar Scríbhneoir Cónaithe Gaeilge DCU|work=[[Molscéal]]|dátarochtana=2022-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220830105412/https://www.molsceal.ie/trendail/alt/?CID=6112911453001|archivedate=2022-08-30}}</ref> agus is ambasadóir í le h[[Áras Scríbhneoirí na hÉireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/ciara-ni-e-ceaptha-ina-hambasadoir-le-haras-scribhneoiri-na-heireann/|teideal=Ciara Ní É ceaptha ina hambasadóir le hÁras Scríbhneoirí na hÉireann|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Tá cainéal [[Youtube]] aici áit a roinneann sí a cuid dánta, físeáin faoin nGaeilge agus ábhar eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.youtube.com/channel/UCpHQt7ikZvjCOexULmqDarg|teideal=Ciara Ní É - YouTube|work=www.youtube.com|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Bhí sí mar láithreoir ar an gclár ‘Ciara Ní É: Saol trí Ghaeilge’ le Aniar TV, a ainmníodh ar ghearrliosta [[Féile na Meán Ceilteach|Fhéile na Meán Ceilteach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.celticmediafestival.co.uk/view-entry/5896|teideal=Ciara Ní É - Saol trí Ghaeilge|language=en-GB|work=[[Féile na Meán Ceilteach]]|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> agus [[Gradaim Chumarsáide an Oireachtais|Ghradaim Chumarsáide an Oireachtais]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/eolas/gradaim/2021-2/|teideal=2021|language=ga|work=[[TG4]]|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Ise a bhunaigh an oíche filíochta [[REIC]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cuirt.ie/whats-on/reic-le-ciara-ni-e/|teideal=Reic le Ciara Ní É|language=en-GB|work=[[Cúirt (féile)|Cúirt International Festival of Literature]]|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> agus tá a cuid filíochta léite aici i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], i [[Londain]], sa [[An Bhruiséil|Bhruiséil]], sa t[[An tSualainn|Sualainn]], agus timpeall na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bitesize.irish/blog/ciara-ni-e/|teideal=Ciara Ní É: Gaeilge, Creativity and Self-Expression|dáta=2021-05-17|language=en-GB|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Léiríodh a céad ghearrscannán Claonadh ag Fleadh Scannán na Gaillimhe 2025 agus faoi láthair tá sí ag obair ar a dara gearrscannán, Ar Strae, le maoiniú €100,000 ón scéim [https://www.tg4.ie/en/information/press/press-releases/2026-2/tus-and-ceim-eile-short-film-funding-recipients-announced/ Céim Eile de chuid TG4] agus Fís Éireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tg4.ie/ga/eolas/preas/nuacht-raitis/2026-2/fogra-faoi-sceimeanna-maoinithe-gearrscannanaiochta-tus-agus-ceim-eile/|teideal=Tús and Céim Eile Short Film Funding Recipients Announced {{!}} Press Release|work=[[TG4]]|dátarochtana=2026-04-29}}</ref> Foilsíodh saothar dá cuid sa díolaim ''Marrow/Cnámh agus Smior, Washing Windows Too, Queering the Green'', agus irisí fearacht ''[[Aneas]], Icarus'' agus ''[[Comhar]]''. Comhbhunaitheoir an chomharghrúpa [[AerachAiteachGaelach]] í,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/ciaranie|teideal=Ciara Ní É|work=[[AerachAiteachGaelach]]|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> lena comhbhádóir [[Eoin Mc Evoy]]. Roghnaíodh togra leo don Abbey 5×5 2020, agus chuir siad dráma chun stáitse mar chuid d'[[Féile Imill Bhaile Átha Cliath|Fhéile Imill Bhaile Átha Cliath]] 2021.<ref>{{Lua idirlín|url=https://fingalpoetryfestival.com/the-2022-festival/ceardlann-le-ciara-ni-e-2022/|teideal=An Dán ar an Ardán: Ceardlann Filíochta le Ciara Ní É – Irish Language Poetry Workshop at the Fingal Poetry Festival 2022|dáta=2022-08-03|language=en-GB|work=Fingal Poetry Festival|dátarochtana=2022-08-30}}</ref> Tá sí ag obair le foilsitheoir ar a céad chnuasach filíochta faoi láthair. Bhuaigh Ní É duais ag [[Slam Filíochta Liú Lúnasa]] in 2020 lena dán ''Smaointe faoi Chíocha'' agus dá éis sin bhí sí ina moltóir ar an gcomórtas in 2021 agus in 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/slam-filiochta-liu-lunasa-buaite-ag-sinead-ni-thuamain/|teideal=Slam Filíochta Liú Lúnasa buaite ag Sinéad Ní Thuamáin|údar=|dáta=29 Lúnasa 2020|language=|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=01 Meán Fómhair 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240303062616/https://nos.ie/cultur/slam-filiochta-liu-lunasa-buaite-ag-sinead-ni-thuamain/|archivedate=03 Márta 2024}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/slam-filiochta-liu-lunasa-buaite-ag-sinead-ni-thuamain/|teideal=Slam Filíochta Liú Lúnasa buaite ag Sinéad Ní Thuamáin|údar=|dáta=29 Lúnasa 2020|language=|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=01 Meán Fómhair 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240303062616/https://nos.ie/cultur/slam-filiochta-liu-lunasa-buaite-ag-sinead-ni-thuamain/|archivedate=03 Márta 2024}}</ref> Chuaigh sí san iomaíocht arís sa Slam in 2024 agus tháinig an chéad áit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.instagram.com/liulunasa/p/C_VTr2DMKA0/|teideal=Slam Filíochta 2024|údar=[[Liú Lúnasa]]|work=www.instagram.com|dátarochtana=31 Lúnasa 2024}}</ref> Pléitear a saothair in ''[[The Guardian]]'', ''[[The Sunday Times]]'' agus [[Business Post|''The Sunday Business Post'']]. Léiríodh drámaí dá cuid ag [[Féile Imill Bhaile Átha Cliath]], GIAF, Outburst Arts agus eile.     Ealaíontóir Cónaithe [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|COBÁC]] a bhí inti sa bhliain 2023, Dublin Fringe sa bhliain 2022, agus [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath|OCBÁC]] sa bhliain 2020. Chaith sí mí san LCB Berlin sa bhliain 2024 le Litríocht Éireann is sa [[Centre Culturel Irlandais]] sa bhliain 2025. == Pearsanta == Is duine [[Déghnéasacht|déghnéasach]] í.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.instagram.com/p/Ci2W1WGsslC/|teideal=Instagram|work=www.instagram.com|dátarochtana=2025-04-04}}</ref> == Físdánta == Úsáideann Ciara físeáin chun a saothar a léiriú agus aon cheann déag déanta aici go dtí seo: # Phenomenal Woman<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title='Phenomenal Woman' - 'Seó Beo Pheil na mBan le Lidl'|url=https://www.youtube.com/watch?v=7YLvhuUkrRU&t=1s|date=2018-09-12|author=LadiesFootballTV}}</ref> # My Docs<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://miseciara.wordpress.com/2018/02/02/my-docs-spoken-word-video/|teideal=My Docs – Spoken word video|údar=miseciara|dáta=2018-02-02|language=en|work='s mise Ciara, seo mo bhlag!|dátarochtana=2019-02-25}}</ref> # Dán Crá<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=FÍSDÁN: Dán Crá {{!}} Ciara Ní É {{!}} REIC|url=https://www.youtube.com/watch?v=lt3Jvy2-BXk|date=2018-12-17|author=Irish WritersCtr}}</ref> # Six Harcourt Street (An Conradh)<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Six Harcourt Street (An Conradh)' by Ciara Ní É|url=https://www.youtube.com/watch?v=ygqUVD_dDFY&index=4&list=PLY7rlV7E68LhQ54zpO3qFoViNqTyBLIo2|date=2017-03-28|author=DublinCityLiterature}}</ref> # He’s Just Not That Into You<ref>{{Luaigh foilseachán|title=He's Just Not That Into You {{!}} Ciara Ní É {{!}} Irish poetry|url=https://www.youtube.com/watch?v=0PSKMyPH8z0&index=5&list=PLY7rlV7E68LhQ54zpO3qFoViNqTyBLIo2|date=2017-10-23|author=Ciara Ní É}}</ref> # An Chéad Nóta<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Chéad Nóta {{!}} Ciara Ní É {{!}} Dán as Gaeilge (Poem in Irish)|url=https://www.youtube.com/watch?v=kGF3ueoUyLc&index=6&list=PLY7rlV7E68LhQ54zpO3qFoViNqTyBLIo2|date=2017-02-27|author=Ciara Ní É}}</ref> # Ualach<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Ualach {{!}} Ciara Ní É {{!}} Dán as Gaeilge (Poem in Irish with English translation)|url=https://www.youtube.com/watch?v=0zr7RjC_3Tc&list=PLY7rlV7E68LhQ54zpO3qFoViNqTyBLIo2&index=7|date=2017-04-09|author=Ciara Ní É}}</ref> # Geallta<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=Geallta {{!}} Ciara Ní É {{!}} Dán i nGaeilge (Poem in Irish)|url=https://www.youtube.com/watch?v=5FKLO7SgPmc&list=PLY7rlV7E68LhQ54zpO3qFoViNqTyBLIo2&index=8|date=2015-05-18|author=Ciara Ní É}}</ref> # Taos Fiacla<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ciara Ní É - Taos Fiacla (Toothpaste) - with English Subtitles|url=https://www.youtube.com/watch?v=Eew_mOKtjdY&index=9&list=PLY7rlV7E68LhQ54zpO3qFoViNqTyBLIo2|date=2018-07-10|author=Ó Bhéal}}</ref> # Death and Taxes<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Death and Taxes {{!}} Ciara Ní É {{!}} Dán as Gaeilge (Poem in Irish)|url=https://www.youtube.com/watch?v=_En22Z4IwKo&list=PLY7rlV7E68LhQ54zpO3qFoViNqTyBLIo2&index=10|date=2016-12-04|author=Ciara Ní É}}</ref> # Club an Chonartha<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dán 'Club an Chonartha' ar Róisín {{!}} TG4|url=https://www.youtube.com/watch?v=iqNWJBJTYc8&list=PLY7rlV7E68LhQ54zpO3qFoViNqTyBLIo2&index=12|date=2017-01-19|author=TG4}}</ref> == Sampla dá saothar == === Dán Crá<ref name=":2" /> === :Seo dán crá :Seo dán do na mná a shuíonn ina n-aonar go poiblí :Seo an dán a phreabann i mo chroí do gach fear gan :iarraidh :Fir a fheiceann bean is a fheiceann folús, poll le líonadh :cuireadh oscailte, beag beann ar a mianta :Fir nach dtuigeann an difríocht :Idir cairdiúil agus leithleasach :Idir ciapadh agus radaireacht :Idir spraíúil agus bagarthach :Seo dán crá :Níl uaim hello a rá :Níl uaim comhrá :Níl uaim ligint orm go bhfuil mé ag gáire :Níl uaim do bhod - Glac an nod - Uaitse níl uaim aon rud :Níl uaim suí leat :Níl uaim luí leat :Níl uaim aon bhaint in aon slí leat :Níl uaim do bhod - Glac an nod - Uaitse níl uaim aon rud :Níl uaim deoch :Níl uaim bheith buíoch :Níl uaim go gceapfá go bhfuilimid le foc == Féach freisin == * [[REIC]] * [[AerachAiteachGaelach]] * [[Claonadh (gearrscannán)|''Claonadh'' (gearrscannán)]] == Naisc sheachtracha == * Blag: [https://miseciara.wordpress.com/ Mise Ciara] * Próifíl ar Eolaire [[ASG]]: [https://www.aontasnascribhneoiri.ie/ga-IE/eolaire/scribhneoiri/635/ciara-ni-e/ Ciara Ní É] * Próifíl [[AerachAiteachGaelach|AAG]]: [https://www.aerachaiteachgaelach.net/ciaranie Ciara Ní É] * A bhfuil foilsithe aici in [[Comhar]]''[[Comhar]]'': [https://comhar.ie/iris/scribhneoiri/ciara-ni-e/ Ciara Ní É] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:É, Ciara Ní}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Lucht Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Chathair Átha Cliath]] [[Catagóir:Craoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Filí Béarla]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Filíocht ó bhéal i nGaeilge]] [[Catagóir:Mná déghnéasacha]] [[Catagóir:Muintir Ros na Rún]] [[Catagóir:Tionchairí ar líne]] qca9wfauzv46cudwznscna5o0bxaq9m 0 89040 1331278 1273152 2026-11-02T07:12:35Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331278 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Is pearsa ó ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' í '''Ceasair''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Cessair''' nó '''Cesair'''), le brí Brón, Cruatan. De réir an ''LGÉ'',<ref>[https://celt.ucc.ie//published/G800011A/index.html Leabhar Laighneach], [https://celt.ucc.ie//published/G800011A/text001.html Lebor Gabála] ar CELT. [https://www.tcd.ie/library/manuscripts/collections/medieval-irish.php CnT] MS 1339 (olim H 2.18), f. 4a 50.</ref> ba cheannaire í ar na chéad lonnaitheoirí a tháinig go [[Éire|hÉirinn]], roimh an [[Díle]].<ref name="DCM">"Cesair 1," ''A Dictionary of Celtic Mythology''. James McKillop. [[Oxford University Press]], 1998</ref> D'fhéadfadh gur iarracht é seo miotas níos luaite págánach a athinsint do lucht Chríostaí,<ref name=DCM/> ach b'fhéidir mar mhalairt air sin gur toradh bréagstaire tar éis an iompú é. ==Achoimre== De réir an ''LGÉ'', iníon '''Bith''' mac [[Naoi (fáidh)|Naoi]] (neamh-bíobalta) agus a bhean chéile '''Birren''' ba ea Ceasair.<ref name=DCM /> Tá an t-ainm ''Bith'' fréamhaithe ón [[Prótai-Cheiltis]] ''*bitu''-, a thugtaí go minic mar chuid d'ainmneacha ríthe na nGallach agus Ceiltigh na nOileán (''cf''. [[Bituitus]]).<ref>[http://dil.ie/5971 1 bith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325002403/http://dil.ie/5971 |date=2019-03-25 }} ar eDIL, domhan.</ref><ref>[https://lrc.la.utexas.edu/eieol_base_form_dictionary/iriol/17 Bituitus]</ref> I leaganacha áirithe den scéal, d'inis Naoi dóibh dul go dtí teorainn iarthair an domhain, chun an Díle atá le teacht a éalú. I leaganacha eile, tar éis d'áit ar [[Áirc Naoi]] a shéanadh orthu, dúirt Ceasair leo [[íol]] a dhéanamh chun comhairle a thabhairt dóibh. Dúirt an t-íol leo éalú ón Díle thar muir go hÉirinn. D'imigh siad ar thrí long ar turas fada, ach nuair a rinne siad iarracht teacht i dtír, cailleadh dhá long. I measc iad siúd a tháinig slán, ní raibh ach Ceasair, naonúir bán is daichead agus triúr fear: ''[[Fintán mac Bóchra]]'', ''Bith'' agus ''[[Ladra]]''. Tháinig siad i dtír ag [[Dún na mBárc]]<ref>[https://www.logainm.ie/8371.aspx Dún na mBárc]</ref> ar [[Bá Bheanntraí]], daichead lá roimh an Díle, in Aois an Domhain 2242<ref>[http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/ Annál 2242]. Ní dhéantar aon iarracht RC a thabhairt do na heachtraí seo.</ref> de réir [[Annála na gCeithre Máistrí]], nó 2361 RC de réir chroineolaíocht [[Seathrún Céitinn|Sheathrúin Chéitinne]]. Roinneadh an triúr fear go cothrom idir na mná. Go háirithe, thóg Ceasair ''Fintán'', thóg ''Bairrfhind'' Bith agus thóg Alba ''Ladra''. Fuair ''Bith'' agus ''Ladra'' bás tamaillín i ndiaidh sin, áfach (ba é Ladra an chéad fhear curtha faoi in Éirinn). Fágadh ''Fintán'' ina aonar leis na mná, ach chuaigh an obair sa mhuileann air agus theith sé. Nuair a tháinig an Díle, níor tháinig ach ''Fintán'' slán. Rinneadh bradán de agus níos deireanaí iolar. Mhair sé 5,500 bliain tar éis na Díle, nuair a rinneadh fear de arís agus d'inis sé scéal stair na hÉireann. De réir seanscéil, fuair Ceasair bás ag ''Cúil Ceasra(ch)'' i g[[Connacht]] agus curadh [[carn]], ''Carn Ceasra(ch)'', thar a corp. Deirtear go bhfuil an carn seo in aice le [[Mainistir na Búille]] i g[[Contae Ros Comáin]], nó b'fhéidir ag [[Cnoc Meá]]<ref>[https://www.logainm.ie/1415856.aspx Cnoc Meá] ar logainm.ie</ref> i g[[Contae na Gaillimhe]] (Lynch, 2006). De réir leagan níos luaite den scéal, is amhlaidh in ''[[Cín Dromma Snechtai]]'' atá caillte, ba í [[Banbha]] an chéad bhean a tháinig go hÉirinn, lena beirt deirfiúracha, triúr fear agus caoga ban.<ref>[[John T. Koch|Koch, John T.]]. ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia''. ABC-CLIO, 2006, lch. 165</ref> Ba thrédhia na talún iad Banbha, [[Fódhla]] agus ''[[Ériu]]'', agus ba iad ''[[Mac Cuill]]'', ''[[Mac Cecht]]'' agus [[Mac Gréine]] a bhfear chéile. I leaganacha Críostaí, is amhlaidh go seasann Ceasair, ''Bairrfhind'' agus ''Alba'' in áit an trébhandia, agus ''Fintán'', ''Bith'' agus ''Ladra'' in áit an triúr déithe.<ref>[[John Carey|Carey, John]]. [http://sulis.ucc.ie/cdi/wp-content/uploads/textarchive/Carey_QuigginPamphletsI.pdf ''The Irish National Origin-Legend: Synthetic Pseudohistory''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819072305/http://sulis.ucc.ie/cdi/wp-content/uploads/textarchive/Carey_QuigginPamphletsI.pdf|date=2019-08-19}}. [[University of Cambridge]], 1994, lch. 21</ref><ref name=monaghan85>Monaghan, Patricia. ''The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore''. Infobase Publishing, 2004, lch. 85</ref> D'fhéadfadh é chomh maith go bhfuil nasc idir ''Fintán/Mac Cuill'' agus an [[bradán feasa]], a bhain eolas go léir an domhain amach tar éis dó naoi gcnó choill, a thit i d[Tobar Connla]] isteach, a ithe. Is amhlaidh de réir a n-ainmneacha gur mháithreacha sinseartha an domhain iad compánach Cheasaire, ina measc: ''German'' (Gearmánaigh), ''Espa'' (Spáinnigh), ''Alba'' (Briotanaigh), ''Traige'' (Tráiciaigh), ''Gothiam'' (Gotaigh), srl. Sa chaoi seo, "le teacht dream Cheasaire, cruthaíodh in Éirinn domhnán de dhaonra an domhain go léir". Tugann ainmneacha roinnt compánach eile, bandéithe ársa na hÉireann chun cuimhne.<ref name=monaghan85/> Déanann Seathrún Céitinn trácht ar seanscéal gur shéid stoirm mhór triúr iascairí — ''Capa'', ''Laigne'' agus ''Luasad'' — ón [[Leithinis na hIbéire|Ibéir]] go hÉirinn, bliain roimh an nDíle. Thaitin an tír leo, chuaigh siad abhaile chun a mná chéile a bhailiú, tháinig ar ais tamaillín roimh an Díle, agus bádh go léir ansiúd iad. De réir seanscéal Gaelacha eile na meánaoise, is é Ceasair ainm d'iníon rí ''[[Gallia]]'', a phós [[Ard-Rí na hÉireann]], [[Úgaine Mór]], sa 6ú nó 5ú haois RC. Tá leagan eile fós ag Mallory.<ref>[[J. P. Mallory]], ''The Origins of the Irish'', Thames & Hudson (2013), Chuid a Seacht {{ISBN|9780500051757}}</ref> Bhí céad is caoga ban agus triúr fear maraon leis na scéalta eile. Fuair an chéad fhear bás agus cuireadh faoi é i g[[Contae Loch Garman]]. Bhí céad ban anois ag an dara fear agus d'éag é le teann corthachta. Chuaigh an 150 ban ansin sa tóir ar an bhfear a raibh fós ann, ach léim sé isteach san fharraige agus rinneadh bradán de. ==Foinsí== * [[John O'Donovan]] (eag.) (1848–1851), ''Annals of the Kingdom of Ireland by the Four Masters'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html Vol 1] * D. Comyn & P. S. Dinneen (eag.) (1902–1914), [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/index.html ''The History of Ireland by Geoffrey Keating''] * [[James MacKillop]] (1998), ''Dictionary of Celtic Mythology'' * Ronan Lynch (2006), ''The Kirwans of Castlehacket, Co. Galway: History, folklore and mythology in an Irish horseracing family'', [[Four Courts Press]], {{ISBN|1-84682-028-6}}. ==Tagairtí== {{reflist}} {{S-start}} {{s-bef|roimh=none}} {{s-ttl|teideal=[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Lionnaitheoirí miotasacha na hEireann]]|bliain=[[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 2958 BC [http://www.ucc.ie/celt/online/T100054/text010.html]<br>[[Seathrún Céitinn|FFE]] 2361 BC [http://www.exclassics.com/ceitinn/for6.htm]}} {{s-aft|tar éis=[[Parthalán]]}} {{s-end}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Category:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Category:Luath-ionróirí na hÉireann]] [[Catagóir:Bandéithe na nGael]] 64wrj26zqm3g1fr15q2hq4c5heg64mm 0 89193 1331253 1235589 2026-11-02T03:48:48Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331253 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], rí na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] ba ea '''Breas''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Bres'''). Glaoitear go minic '''Eochaid Breas''' air. Ba iad a thuistí [[Elatha]] na [[Fomhóraigh|bhFomhórach]] agus [[Ériu]], iníon ''[[Dealbhaodh|Dealbhaodh]]''. D'fhás sé chomh tapaidh sin, go raibh sé ar nós [[duine]] le ceithre bliana déag, agus é ach a seacht mbliana d'aois. Ba rí gan gnaoi é, a bhí i leith a mhuintir Fomhórach. ==Céad Chath Maighe Tuireadh== Sa Chéad [[Cath Maighe Tuireadh|Chath Maighe Tuireadh]], baineadh a lámh de [[Nuada]] na dTuath Dé Danann. Óir nach raibh sé ina fhear gan smál a thuilleadh, níorbh fhéidir leis bheith ina rí. Ag iarraidh síocháin a chur chun cinn idir na Fomhóraigh agus na Tuatha Dé Danann, ceapadh Breas ina rí. Phós sé [[Brigit]] na dTuath Dé Danann, agus rugadh mac darb ainm [[Ruadhán]] díobh (a mharófaí ag iarradh [[Gaibhne]] a feallmharú). Chuir Breas iachall ar na Tuatha Dé Danann cíos agus cáin a íoc do na Fomhóraigh agus obair mar sclábhaithe: cuireadh faoi deara d'[[Oghma]] adhmad tine a iompar, do [[Daghdha|Dbaghdha]] claiseanna a thochailt thar timpeall ar dhúin. Rinne sé faillí ina chuid dualgais aíochta: bhíodh na Tuatha Dé ag gearán, tar éis bealaithe a thabhairt air, nach mbíodh a sceana bealaithe, agus nach mbíodh boladh [[leann]]a ar a n-análacha. Chum [[Cairbre]], file na dTuath Dé, dán géar feanntach ina choinne, a bhí ann chéad aoir in Éirinn, agus chuaigh gach rud ó rath do Bhreas ina dhiaidh sin. Bhí Breas i réim le seacht mbliana nuair a vvv a lámh airgid, déanta ag ''[[Dian Cécht]]''agus [[Creidhne]], le láimh feola agus fola, déanta ag [[Miach]] mac Déin Chéachta, i dteannta lena dheirfiúr ''[[Airmed]]''. Ina dhiaidh seo, cuireadh Nuada i réim arís, agus díbríodh Breas. Chuaigh sé chuig a athair chun cabhair a iarraidh an choróin a atógáil, ach dhiúltaigh ''[[Elatha]]'' é, óir nára chóir dó a bhaint amach ar ais nárbh fhéidir leis coinneáil ar éigean.<ref name="Lady Gregory">{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=BBDTOWaksHEC&pg=PT168&lpg=PT168&dq=%22You+have+no+right+to+get+it+by+injustice+when+you+could+not+keep+it+by+justice%22 | title = The Essential Celtic Folklore Collection | publisher = EBookIt.com | last = Gregory | first = Augusta | authorlink = Lady Gregory | year = 2013 | isbn = 1456613596| edition = reprint }}</ref> Sheol a athair é chuig [[Balar]], ceannaire eile na bhFomhórach, le haghaidh na cabhrach a bhí uaidh. ==Dara Cath Maighe Tuireadh== Bhí Breis i gceannas na bhFomhórach sa Dara [[Cath Maighe Tuireadh]] ach cloíodh é. Tháinig [[Lugh]] air gan cosaint ar an ármhá, [[Lugh]] agus d'impigh sé ar son a bheatha. Níor mharaigh Lugh é toisc gur a gheall sé [[tíreolaíocht]] a mhúineadh do na Tuath Dé. ==Bás== Insítear conas ar mharaigh Lugh Breas i ndán de chuid an [[dinnseanchas|dinnseanchais]]. Rinne Lugh 300 bó adhmaid, agus chur sé iontu leacht dearg nimhneach, a "chrúigh" sé isteach i ngogáin agus thairg do Bhreas chun ól, 'séard a rinne Breas, a raibh faoi gheis gan chóir a dhiúltú, gan cúbadh, agus d'éag sé dá bharr.<ref>[[Edward Gwynn]], ''The Metrical Dindshenchas'' Iml. 3, [http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/text040.html Dán 40: Carn Hui Neit]</ref> Luaitear an scéal seo go hachomair í ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', ach aithnítear gur mhúnlach ab ea an léacht nimhneach. == Cuma agus sanas == I ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh]]'', léirítear Breas mar fhear dathúil,<ref>[http://dil.ie/6736 1 bres (d)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510173743/http://dil.ie/6736 |date=2019-05-10 }} ar eDIL</ref><ref>[http://dil.ie/6737 2 bres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510173732/http://dil.ie/6737 |date=2019-05-10 }} ar eDIL</ref> ach mar sin féin géar agus doicheallach. Tá dán ann sa [[dinnseanchas]] ámh a mholann Bres agus a phearsantacht "lách" agus "uasal",<ref>[http://dil.ie/6736 1 bres (c)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510173743/http://dil.ie/6736 |date=2019-05-10 }} ar eDIL</ref> agus a deir gurbh é "bláth" na dTuath Dé Danann é.<ref>'' Béarfaidh tú mac mar thoradh ár dréacht le chéile, agus nára dtuga ainm ar bith dó ach ''Eochu Bres'' ('sé sin, Eochu Dathúil), óir go measfar gach ní álainn feicthe in Éirinn -- maigh agus dún, leann agus coinneal, bean agus fear agus capall -- i gcomórtas leis an mbuachaill sin, agus déarfaidh cách faoin rud, 'Is Breas é.' '' [[Cath Maighe Tuireadh]], Cuid 21, le fáil ar [http://www.sacred-texts.com/neu/cmt/cmteng.htm sacred-texts.com]</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Nuadha]] (1) | teideal = [[Ard-Rí na hÉireann]] | tar éis = [[Nuadha]] (2) | bliain = [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 1897–1890 RC<br>[[Foras Feasa ar Éirinn|FFE]] 1477–1470 RC | }} {{s-end}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Catagóir:Fomhóraigh]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Déithe na nGael]] 5f0f3f6jmspu4eunxowz2b2di5et0j4 0 89227 1331199 1167131 2026-11-01T20:57:38Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331199 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[bard]], [[draoi]] agus breitheamh an [[Clann Mhíle|Chlann Mhíle]] ab ea '''Amhairghin Glúingheal''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Amergin<ref>leaganacha: Amorghain, Amairgin, Amorgen, Aimhirghin</ref> Glúingel'''). Ceapadh é mar an chéad [[Ollamh Éireann]] ag a bheirt dheartháireacha, chomhríthe na hÉireann. Tá líon mór dánta a luaitear leis, mar chuid de mhiotaseolaíocht Chlann Mhíle. ==Sanasaíocht== Amhairghin, Sean-Ghaeilge Amar-gin,<ref>[http://dil.ie/3081 amar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427073017/http://dil.ie/3081 |date=2019-04-27 }} ar eDIL</ref> Amhrán-ginte nó Rugadh le hAmhrán. ==Lonnaitheoir== Bhí sé ina bhall den arm a chloígh na [[Tuatha Dé Danann]] agus a thóg Éire, mar cúiteamh as dúnmharú a sheanuncail Íth, a maraíodh de ghníomh fill ag trí ríthe na dTuath Dé, [[Mac Coill]], [[Mac Ceacht]] agus [[Mac Gréine]]. Tháinig siad i dtír ag Inbhear Scéine,<ref>[https://www.logainm.ie/101232.aspx Inbhear Scéine] ar logainm.ie</ref> ainmhithe as bean chéile Amhairghin a fuair bás ar muir. Thug triúr banríona na dTuath Dé Danann, ([[Banbha]], [[Ériu]] agus [[Fódhla]]), duine ar dhuine, cead d'Amergin agus a mhuintir lonnú in Éirinn. D'iarr gach deirfiúr air an tír a ainmniú astu, rud a rinne sé. Is í ''Ériu'' bunús ainm na tíre, [[Éire]]; agus faightear Banbha agus Fódhla mar ainmneacha fileata d'Éirinn, maraon le "[[Albion]]" le haghaidh "[[An Bhreatain]]". B'éigean don Chlann Mhíle an t-oileán a chloígh, i gcogadh in éadan an triúir ríthe, a ndraoithe agus a ngaiscí. Bhí Amhairghin ina bhreitheamh neamhchlaonta i rith an chatha, agus chum sé rialacha an chomhraic. Thoiligh an Chlann Mhíle dul siar ón trá ar fad naoi dtonn san fharraige - teorainn draíochta ab ea sin. Nuair a tugadh comhartha, sheol siad i dtreo na trá, ach mhúscail draoithe na dTuath Dé stoirm draíochta chun cosc a chur orthu an tír a shroichint. Chan Amhairghin ámh achainí d'anam na hÉireann, atá clú uirthi fós mar ''Amhrán Amhairghin'' (féach thíos), agus bhí sé in ann an stoirm a cheansú agus thóg sé long amháin slán i dtír. Maraíodh a lán ar an dá thaobh le linn níos mó ná sin chatha amháin, ach thug an Clann Mhíle an lá leo. Maraíodh an triúr ríthe i gcomhrac aonair leis na triúir mac Mhíle a mhair, [[Éber Finn]], [[Érimón]] agus Amhairghin. Roinn Amhairghin an tír idir a bheirt dheartháireacha, Éber sa deisceart agus Érimón sa tuaisceart.<ref>''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' [http://www.maryjones.us/ctexts/lebor5.html §65-95]</ref><ref>Maighréad C. Ní Dobs, [http://www.maryjones.us/ctexts/tochomlad-e.html "''Tochomlad mac Miledh a hEspain i nErind: no Cath Tailten''"] ''Études Celtiques'' v.II, Paris: Librairie E. Droz, 1937</ref><ref>''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text031.html 1.21], [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text032.html 22], [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text033.html 23]</ref> Laistigh den bhliain, chloígh Érimón Éber, agus d'éirigh ina aon-rí na tíre, agus dhá bhliain dár gcionn, mharaigh sé Amhairghin i gcath eile.<ref>''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text005.html M3500-3503]</ref><ref>''Foras Feasa ar Éirinn'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text034.html 1.24]</ref> De réir nósanna áitiúla i n[[Droichead Átha]], tá a uaigh le fáil ag [[Cnocán an Mhuilinn]].<ref>[https://www.logainm.ie/1411330.aspx Cnocán an Mhuilinn] ar logainm.ie</ref> ==''Amhrán Amhairghin''== {|class="wikitable" |- style="vertical-align: top;" ! width=50% | Sean-Ghaeilge<ref>[https://celt.ucc.ie//published/G800011A/text001.html Leabhar Gabhála na hÉireann], lch. 49, sa [https://celt.ucc.ie//published/G800011A/ Leabhar Laighneach] ar CELT</ref> ! width=50% | Nua-Ghaeilge<ref>aistrithe, le béim ar na hainmhithe: damh, seabhac, torc, bradán</ref> |- style="vertical-align: top;" || Am gáeth i mmuir.<br /> Am tond trethan i dtír.<br /> Am fúaim mara.<br /> Am dam secht ndírend.<ref>[http://dil.ie/16720 dírend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425214624/http://dil.ie/16720 |date=2019-04-25 }} ar eDIL</ref><br /> Am séig<ref>[http://dil.ie/36896 séig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401072906/http://dil.ie/36896 |date=2019-04-01 }} ar eDIL</ref> i n-aill.<br /> Am dér gréne.<br /> Am caín.<br /> Am torc ar gail.<br /> Am hé<ref>[http://dil.ie/19328 4 é] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427073018/http://dil.ie/19328 |date=2019-04-27 }} ar eDIL</ref> i llind.<br /> Am loch i mmaig.<br /> Am briandai.<br /> Am bri danae.<ref>[http://dil.ie/6778 2 bri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426072228/http://dil.ie/6778 |date=2019-04-26 }} ar eDIL</ref><br /> Am gai i fodb. feras feochtu.<br /> Am dé delbas do chind codnu.<br /> Coiche nod gleith<ref>[http://dil.ie/26078 gleth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426072224/http://dil.ie/26078 |date=2019-04-26 }} ar eDIL</ref> clochur<ref>[http://dil.ie/9556 clochar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426070724/http://dil.ie/9556 |date=2019-04-26 }} ar eDIL</ref> slébe.<br /> Cia on cotagair aesa éscai<ref>[http://dil.ie/20410 ésca(e), éisce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426125141/http://dil.ie/20410 |date=2019-04-26 }} ar eDIL</ref>.<br /> Cia dú i llaig funiud grene.<br /> Cia beir búar o thig Temrach.<br /> Cia buar Tethrach<ref>De réir ''[[Tochmharc Eimhire]]'', is ionann seo agus éisc na mara, ''cf.'' [http://celticmythpodshow.com/Resources/Amergin.php celticmythpodshow.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105015837/http://celticmythpodshow.com/Resources/Amergin.php |date=2012-01-05 }}</ref>. tibi.<br /> Cia dain.<ref>[http://dil.ie/17554 doén] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427131634/http://dil.ie/17554 |date=2019-04-27 }} ar eDIL</ref><br /> Cia dé delbas faebru. a ndind ailsiu.<br /> Cáinte im gaí.<br /> Cáinte gaithe. || Is mise gaoth ar mhuir.<br /> Is mé tonn i dtír.<br /> Is mé fuaim na mara.<br /> Is damh seacht mbeann mé.<br /> Is seabhac mé ar aill.<br /> Is mé deor na gréine.<br /> Is mé caoin.<br /> Is torc mé ar ghal.<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/gal gal]</ref><br /> Is bradán mé sa linn.<br /> Is mé loch ar mhá.<br /> ...<br /> Is mé brí an dána.<br /> Is mé ga ar fadhb. ...<br /> Is dia mé, dealbhóir géillsineach.<br /> Cé an té le nod slí na gcloch sléibhe?<br /> Cé gair<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/gair gair² (b) Lit.] At teanglann.ie FGB</ref> aois na gealaí?<br /> Cá dú<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/dú dú 1.] ar teanglann.ie FGB; áit</ref> dul faoi na gréine?<br /> Cé beir buar ó thigh Teamhrach ?<br /> Cé buar Teathra le gean?<ref>Féach [https://www.teanglann.ie/ga/fgb/tibh tibh] ar teanglann.ie FGB</ref><br /> Cé daon?<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/daon daon] ar teanglann.ie FGB; duine daonna</ref><br /> Cé dia, dealbhóir arm faobhrach? ...<br /> Cáinte<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/cáinte cáinte] ar teanglann.ie FGB; aoir</ref> ...<br /> Cáinte gaoithe.<br /> |} Tá deich n-aistriúchán agus leagan Béarla le fáil ar [http://celticmythpodshow.com/Resources/Amergin.php celticmythpodshow.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105015837/http://celticmythpodshow.com/Resources/Amergin.php |date=2012-01-05 }}, ina measc le [[John Carey]], [[R. A. Stewart Macalister]] agus [[Enya]]. Tá an t-aistriúchán Béarla den amhrán le [[Lady Gregory]]<ref>''[http://www.sacred-texts.com/neu/celt/gafm/gafm09.htm Gods and Fighting Men]'', Leabhar I, Cuid III'' ar sacred-texts.com</ref> le feiceáil chomh maith ar ''[http://en.wikipedia.org/wiki/Amergin_Glúingel Wikipedia]'' via sacred-texts.com. Taispeánadh ar an scáileán mór é ''Amhrán Amhairghin'' agus dánta eile dá chuid i scannán déanta ag [http://www.anupictures.com/project/invoking/ Anú Pictures], le haistriúcháin le Carey, MacAlister, [[John Moriarty]] agus [[Gabriel Rosenstock]]. ==Miotaseolaíocht na Breataine Bige== Tá cosúlachtaí le feiceáil ó thaobh ábhair Amhairghin de i roinnt filíocht na Breataine Bige ón luath-mheánaois, luaithe le file na 6ú haoise [[Taliesin]] sa ''[[Book of Taliesin]]''.<ref>[[James MacKillop]], ''Dictionary of Celtic Mythology'', Oxford University Press, 1998, lch. 13</ref> ==Naisc sheachtracha== * ''[http://celticmythpodshow.com/Resources/Amergin.php The Song of Amergin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105015837/http://celticmythpodshow.com/Resources/Amergin.php |date=2012-01-05 }}'' ar celticmythpodshow. * ''[http://www.anupictures.com/project/invoking/ The Song of Amergin]'', scannán le h''Anú Pictures''. ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{s-bef | roimh = cruthaithe}} {{s-ttl | teideal = Príomh Ollamh na hÉireann | bliain = Aois miotasach}} {{s-aft | tar éis = [[Lugh]]}} {{s-end}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{DEFAULTSORT:Amergin Gluingel}} [[Catagóir:Clann Mhíle]] [[Catagóir:Déithe na nGael]] g6zwa5el1q8fkrxc6a7gffz0trs4tnf 0 89265 1331266 1179641 2026-11-02T06:05:41Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331266 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[rí na Teamhrach]] ab ea '''Cairbre Nia Fear''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Cairpre Nia Fer''', gaiscíoch<ref>[http://dil.ie/33151 1 nia] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar eDIL</ref> fear) mac ''Rus Ruad'' na [[Laighin|Laigean]].<ref>[[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology''. [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. 1946, ll. 11, 138 ff., 143 ff., 168, 177-9, 201, 285</ref> ==Luathfhoinsí== ===Tírechán=== Tá an tagairt is luaite do Chairbre le fáil sa bheathaisnéis [[Naomh Pádraig]] le [[Tírechán]], téacs as Laidin de chuid na 7ú haoise caomhnaithe sa [[Leabhar Ard Mhacha]]. D'aimsigh Pádraig uaigh ollmhór agus d'éirigh sé an fathach ina luí ann ó mhairbh. Dúirt an fathach leis gur maraíodh é ag mic [[Lugaid Mac Con|Mhic Chon]] i rith réimeas Chairbre ''Nia Fer'', céad bliain roimhe sin &ndash; 'sé sin, san 4ú haois.<ref>Ludwig Bieler (eag. agus aistr.), ''The Patrician Texts in the Book of Armagh'', Tírechán 40</ref> ===Amhra Colm Cille=== Tá tagairt luath eile ann in ''Amra Choluim Chille'' (Amhra [[Colm Cille|Cholm Cille]]) le [[Dallán Forgaill]] de chuid na 7ú haoise. Sa saothar seo, deirtear gur de shliocht Chairbre í Eithne, máthair an naoimh, agus gur de shliocht [[Cathair Mór|Cathrach Mhóir]] é Cairbre.<ref>J. O'Beirne Crowe (eag. & aistr.), ''The Amra Choluim Chili of Dallán Forgaill'', Baile Átha Cliath, McGlashan & Gill, 1871, ll. 72-75</ref> ===Leabhar Gabhála na hÉireann=== De réir ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' ón 11ú haois, bhí Cairbre ar marthain le linn réimis Ard-Rí, [[Eterscél Mór]], a chuireann sé ar chomhaois leis an [[Impire Rómhánach]], [[Ágastas]] (27 RC - AD 14) agus breith [[Íosa Críost]]. Deir sé ann go raibh sé ar chomhaois le ríthe na gcúigí, [[Conchúr mac Neasa]] na n[[Uladh]], [[Cú Raoi]] na [[Mumhan]] agus [[Ailill mac Máta]] na g[[Connacht]].<ref>R. A. Stewart Macalister (eag. agus aistr.), ''Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland Part V'', Irish Texts Society, 1956, lch. 299-301</ref> ===An Rúraíocht=== Faightear Cairbre rí Teamhrach ann sa Rúraíocht i dteannta le [[Conchúr mac Neasa]], [[Cú Raoi]] agus [[Ailill mac Máta]], fear céile [[Méabh|Mhéabh]] na g[[Connacht]]. ''[[Fedelm Noíchrothach]]'' iníon Chonchúir ab ea a bhean chéile, agus bhí mac acu [[Erc mac Cairpri|Earc]], agus iníon acu, [[Achall]]. Chuaigh seisean agus a dheartháir ''Find mac Rossa'', rí ''Ghailión'' na [[Laighin|Laighean]], i gcomhrac in éadan Conchúir agus na nUladh i gCath Ros na Rí. Mharaigh laoch na nUladh [[Cú Chulainn]] é le ga i gcéin uaidh, agus bhain a cheann de sular thit sé an talamh. Agus an cath buaite ag na hUlaidh, mhionnaigh Earc Mac Cairbre a dhílseacht do Chonchúr, phós ''[[Finnscoth]]'' iníon Chú Chulainn, agus rinneadh ina rí Teamhrach in ionad a athar.<ref>Edmund Hogan (eag. agus aistr.), ''[[s:The Battle of Ross na Ríg|Cath Ruis na Ríg for Bóinn]]'', Todd Lecture Series, 1892</ref> <!--''Erc is later part of the conspiracy to kill Cú Chulainn. After avenging Cú Chulainn, [[Conall Cearnach]] brings Earc head back to Tara, where Achall dies of grief for her brother.<ref>[[Whitley Stokes]] (eag. agus aistr.), "Cuchulainn's death, abridged from the Book of Leinster", ''Revue Celtique'' 3, 1877, ll. 175-185</ref><ref>Edward Gwynn (eag. agus aistr.), ''The Metrical Dindshenchas'' Iml. 1: [http://www.ucc.ie/celt/published/T106500A/text006.html "Achall"], Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1902</ref>--> ===Stair chasta=== Níl na seanfhoinsí ar aon ghuth maidir leis a achar ama. De réir Tíreacháin, bhí Mac Con na n[[Dáirine]] ar marthain sa ghlúin roimh Chairbre, ach lear mór ghlún ina dhiaidh déanach sa 2ú haois de réir an ''Leabhar Gabhála''. De réir ''Amra Choluim Chille'', sinsear Chairbre ab ea Cathair Mór, ach bhí seisean ar mhártain go leor glún ina dhiaidh de réir an LGÉ.<ref>R. A. Stewart Macalister (eag. agus aistr.), ''Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland Part V'', Irish Texts Society, 1956, ll. 331, 337</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:An Rúraíocht]] [[Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] rblj4v3qf7ahqd25luzklgzp1zqznh0 0 89271 1331267 1063423 2026-11-02T06:11:05Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331267 wikitext text/x-wiki Sa [[Rúraíocht]] i [[Miotaseolaíocht na nGael]], ba [[claíomh|chlaíomh]] [[Fergus mac Róich|Fhearghasa mhic Róigh]] é '''''Caladhbholg'''''<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/caladh caladh³] ar teanglann.ie FGB</ref> ([[Sean-Ghaeilge]] '''Caladbolg'''<ref>[http://dil.ie/8030 2 calad Compds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422223118/http://dil.ie/8030 |date=2019-04-22 }} ar eDIL</ref>), gaolmhar le ''Caledfwlch'' i [[Litríocht na Breataine Bige]], agus [[Excalibur]]<ref>''[https://www.etymonline.com/word/excalibur Excalibur]'' ar etymonline.com</ref> sa ''[[Matter of Britain]]''.<ref>Tá an t-ainm le fáil san iolra mar fhocal cineálach do "claimhte móra" insan aistriúchán Gaelach de chuid na 10ú haoise ar an scéal Clasaiceach, ''[[Toghail na Traí]]''</ref><ref>Thurneysen, R. "Zur Keltischen Literatur und Grammatik", Zeitschrift für celtische Philologie, Iml. 12, lch. 281 ff.</ref><ref>O'Rahilly, T. F., Early Irish history and mythology, [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] , 1957, lch. 68</ref> Scríofa scaití ''Caladcholg'' ("claíomh crua"), tá sé nasctha chomh maith le laoch níos aduaine na nUladh [[Fearghas mac Léite]], a mholann cónaidhmiú dhá seanscéal. Dúradh gur chlaíomh dhá-láimh é a dhéanadh ciorcal ar nós bogha ceatha agus é á luascadh; go mbíodh an cumhacht aige chun mullaigh na gcnoc a bhaint díobh; agus go ndéanadh ár agus eirleach ar arm iomlán. ==''Táin Bó Cúailnge''== I rith an ''[[Táin Bó Cúailnge]]'', tháinig [[Ailill mac Máta]] ar an gcaidreamh idir Fhearghas Mac Róigh agus agus a bhean chéile [[Méabh]], agus bhain Caladbolg de marcas chúiteamh. Thug sé ar ais é ámh tar éis athchruinniú arm na [[Uladh]] ina choinne. Rinne Fearghas léirscrios ar ghaiscí na nUladh lena chlaíomh, ach d'áitigh [[Conall Cearnach]] é gan [[Conchúr mac Neasa]] a mharú. Ina ionad sin, bhuail Fearghas na "Trí Bhuille Mhóra" ar thrí chnoc bheaga, ag scoitheadh a mhullaigh díobh. ==Tagairtí== {{reflist}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:An Rúraíocht]] t863ges5s445calq62cst3d7bbte0y0 0 89409 1331188 1207189 2026-11-01T20:02:07Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331188 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], ba shliocht na [[Tuatha Dé Danann]] í an bandia '''Airmheadh''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Airmed'''<ref>[http://dil.ie/2250 airmed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508121555/http://dil.ie/2250 |date=2019-05-08 }} ar eDIL</ref>). I dteannta lena hathair [[Dían Cécht|Dian Céacht]] agus a dearthár [[Miach]], leigheas sí iad siúd a bhí loite sa Dara [[Cath Maighe Tuireadh]].<ref name="CMT">[http://www.sacred-texts.com/neu/cmt/cmteng.htm Cath Maige Tuired], aistr. Elizabeth A. Gray. ''Irish Texts Society,'' Baile Átha Cliath.</ref> Tháinig éad ar a hathair, ámh, agus mharaigh sé Miach. Chaoin Airmheadh thar uaigh a dearthár, agus d'fhás lena deora gach luibh leigheasadh an domhain, 365 san iomlán - de réir líon na n-alt agus na bhféitheacha a bhí ag Miach.<ref name="The Myths of the Gods">''[https://www.scribd.com/doc/20627692/The-Myths-of-the-Gods-Structures-in-Irish-Mythology <!--{{Webarchive | url=https://web.archive.org/web/20170130082908/https://www.scribd.com/doc/23476603/THE-MYTHS-OF-THE-GODS-Structures-in-Irish-Mythology | date=2017-01-30 }}--> The Myths of the Gods: Structures in Irish Mythology]'', le hAlan Ward, 1981.</ref> Bhailigh Airmheadh na luibheanna agus chuir sí in eagar go léir iad, á síneadh ar a fallaing. Arís eile, tháinig éad ar a hathair, tharraing sé buille uirthi agus scaip na luibheanna. De bharr sin, níl a fhios go deo ag éinne ach amháin Airmheadh gach rún na [[luibheolaíocht]]a.<ref name="CMT"/> I dteannta le Dian Céacht, [[Ochtriullach]] agus Miach, bhí Airmheadh ar cheann de na déithe a bhí ar a cumas na mairbh a athbheochan lena hortha, á canadh thar tobar [[Sláine mac Deala|Shláine]].<ref name="CMT"/> ==Tagairtí== {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Category:Tuatha Dé Danann]] l7vdwecv572hj3exmfpvg9i3qcnltp7 0 89414 1331249 1171967 2026-11-02T03:25:54Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331249 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], ba mhac [[Eochaid Garb]]<ref>''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', eag. R. A. Stewart Macalister. 1941. Irish Texts Society, Baile Átha Cliath, Cuid IV, §VII, ¶316 (lch. 131).</ref> nó [[Daghdha]]<ref name="Lir">"The Children of Lir". P.W. Joyce (aistr.). 1879. ''Old Irish Romances.'' C. Kegan Paul & Co.</ref> é '''Bodhbh Dearg''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Bodb Derg'''), agus tháinig sé i gcomharbacht Daghdha mar rí na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]]. ==''Aisling Aonghasa''== {{main|Aislinge Oenguso}} Agus Bodhbh ina rí [[sidhe]] na [[Mumhan]], d'iarr [[Aengus|Aonghas]] ar a dheartháir cuidiú leis, bean a aisling a aimsiú. D'éirigh le Bodb sam eachtra seo, ag aithint an bhean mar [[Caer Ibormeith]].<ref>"The Dream of Óengus". ''Early Irish Myths and Sagas.'' Jeffrey Gantz, 1982, Penguin. Le fáil [http://www.ucc.ie/celt/published/G300001/index.html Aislinge Oenguso] as Seán-Gaeilge] ar CELT.</ref> ==''Oidheadh Chlainne Lir''== I ndiaidh cliseadh na dTuath Dé Danann sa Chath [[Tailte|Thailtean]], toghadh Bodhbh mar rí na dTuatha Dé agus iad ag dul chun cónaí faoin talamh ina gcuid ''[[sidhe]]''. Athair a lán diachtaí an ea é ina dhiaidh sin. D'aithin gach céile comhraic toghchán Bhodhbh, ach amháin [[Ler|Lear]], a dhiúltaigh urraim a thabhairt dó. Chuir Bodhbh comhairle ar a thacaithe gan díogras a imirt ar Lir. Thug Bodhbh beirt dá iníonacha féin <!--([[Aobh]] agus [[Aoife (iníon Bhodhbh)]])--> mar chéile do Lear chun é a shuaimhniú. Tháinig an dá phósadh go crích míshona, ámh.<ref name="Lir"/> ==Réamhscéal na Tána== Mar rí sidhe na Mumhan (agus a [[gabha|ghabha]] óir [[Lén]] ina theannta), bhí ról suntasach ag Bodhbh ''Sidhe ar Femen'' (mar a glaodh air) i réamhscéal an ''[[Táin Bó Cuailnge]].'' Ar aimsir aigese a bhí an muicí a tharraing achrann le muicí rí sidhe na gConnacht. Sa deireadh, shlog dhá bha na muicithe i riocht péisteanna, agus athrugadh iad mar na tairbh [[Fionnbheannach]] agus [[Donn Cuailnge]], tarbh eipeamanach na Tána.<ref>''[http://www.ucc.ie/celt/published/G800011E/text003.html De Chopur in dá Muccida]'' ar CELT. </ref> ==An Fhiannaíocht== Sa scéal de chuid [[An Fhiannaíocht|na Fiannaíochta]] darb ainm [[Cath Fhionntrá]], bhí Bodhbh ina cheannaire na dTuath Dé Danann chun cuidiú leis na Fianna i rith an chatha úd.<ref>''[http://www.ucc.ie/celt/published/G303002/index.html Cath Finntrágha]'' le fáil ar CELT.</ref> ==Sanasaíocht== D'fhéadfadh é go bhfuil an t-ainm Bodb<ref>[http://dil.ie/6277 bodb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502181457/http://dil.ie/6277 |date=2019-05-02 }} &rarr; [http://dil.ie/5114 badb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502195059/http://dil.ie/5114 |date=2019-05-02 }} ar eDIL</ref> gaolta le badhbh,<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/badhbh badhbh] ar teanglann.ie FGB; préachán</ref> os rud é go bhfuil fuaimniú mar an gcéanna aige. Feictear corruair sna seantéacsanna agus a Sean-Ghaeilge neamhchaighdeánach, ainm [[Badb]] litrithe mar "Bodb".<ref>Tá sampla den rud seo sa tríú athleagan de ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', Cuid IV, §VII, ¶368 (lch. 188).</ref> ==Naisc sheachtracha== * [http://www.timelessmyths.com/celtic/danann.html#BodbDerg Tuatha Dé Danann/Bodb Derg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609222448/http://www.timelessmyths.com/celtic/danann.html#BodbDerg |date=2019-06-09 }} ar timelessmyths.com ==Tagairtí== {{reflist}}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Catagóir:Tuatha Dé Danann]] [[Catagóir:Déithe na nGael]] ika4272q69cinhy5ga42w593e4z64uo 0 89421 1331262 1207192 2026-11-02T05:44:00Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331262 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], bandia an taibhrimh agus na tairngreachta ab ea '''Caor Iúrmheatha'''<ref>nó b'fhéidir *''Iúrmhéith''? [http://dil.ie/32096 meth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503173716/http://dil.ie/32096 |date=2019-05-03 }}, [http://dil.ie/32097 méth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503173719/http://dil.ie/32097 |date=2019-05-03 }} ar eDIL</ref> ([[Sean-Ghaeilge]] '''Cáer Ibormeith'''), iníon ''[[Ethal|Ethal Anbuail]]'' at ''[[Sid Uamuin]]'' i g[[Connacht]]. Riocht [[eala]] a bhíodh aici de ghnáth, ach gach re [[Samhain]], d'iompaíodh i riocht duine daonna ar feadh aon [[lá ceilteach]] amháin (a thosaíodh ag dul faoi na gréine). ==''Aisling Aonghasa''== {{main|Aislinge Oenguso}} I rith taibhrimh [[Aengus|Aonghas]]a, a mhair ar feadh bliana, sheas Caor in aice a leapa, ach dá shínfeadh sé amach di, rachadh sí as radharc.<ref>{{cite news | url = https://aliisaacstoryteller.com/2015/10/06/the-aisling-not-so-sweet-dreams-in-irish-mythology/ | teideal = The Aisling {{!}} Not so Sweet Dreams in Irish Mythology | date = 2015-10-06 | work = aliisaacstoryteller | access-date = 2017-12-09 | language = en-GB | dátarochtana = 2019-05-03 | archivedate = 2019-05-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190503165254/https://aliisaacstoryteller.com/2015/10/06/the-aisling-not-so-sweet-dreams-in-irish-mythology/ }}</ref> Chuaigh Aonghas ar tóir cailín a aislinge ag [[Loch Mhúscraí|Loch Béal an Dragain]]<ref>[https://www.logainm.ie/67227.aspx Loch Mhúscraí] ar logainm.ie. Féach freisin ''[http://thetipperaryantiquarian.blogspot.com/2017/03/lough-muskry-st-patrick.html?m=1 Lough Muskry & St Patrick]'' ar ''The Tipperary Antiquarian''</ref> agus d'aimsigh sé céad cailín is caoga nasctha le chéile, Caor a stór ina measc. Dúradh le hAonghas go mb'fhéidir leis Caor a phósadh, dá bhféadfadh sé in ann í a aithint ina riocht eala. D'éirigh leis ina thogha agus leis sin, rinne Aonghas eagla dó féin, agus as go brách leo ag eitilt go [[Brú na Bóinne]], a áit chónaithe le fada an lá. Chan siad chomh bhinn sin ar a slí leo gur thit a n-éisteoirí ar fud na hÉireann a chodladh le trí lá agus oíche.<ref name=MJ-Oengus>''[http://www.maryjones.us/ctexts/oengus.html The Dream of Oengus]'', The Celtic Literature Collective ar maryjones.us</ref> Phós Caor Aonghas, agus, i measc rudaí eile, ba mháthair altrama [[Diarmuid Ua Duibne|Diarmada]] í. ==''Oidheadh Chlainne Lir''== {{main|Oidheadh Chlainne Lir}} Tá móitíf athraithe i riocht eala le fáil i scéal chlainne Lir ar aon. Thugtaí an-urraim don eala maraon leis an n[[grús]], mar gheall ar a chumas san aer, ar thalamh agus ar mhuir, agus dá bharr ainmhí fíordhraíochta, in ann a aistriú go domhain eile. Ina theannta sin, bhí an grús gaolta le hathrú go riocht duine dhaonna, lena chumas seasaimh go hard ar talamh.<ref>{{cite news | url = https://aliisaacstoryteller.com/2015/11/16/the-ritual-of-the-crane-dance-curse-in-irish-mythology/ | teideal = The Ritual of the Crane Dance Curse in Irish Mythology | date = 2015-11-16 | work = aliisaacstoryteller | access-date = 2017-12-09 | language = en-GB | dátarochtana = 2019-05-03 | archivedate = 2019-05-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190503165253/https://aliisaacstoryteller.com/2015/11/16/the-ritual-of-the-crane-dance-curse-in-irish-mythology/ }}</ref> ==Foinsí== * Jeffrey Gantz. 1982. ''Early Irish Myths and Sagas.'' Penguin. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Catagóir:Tuatha Dé Dannan]] 9plmrvr7783poam5f6pq5dgg2vouw4e 0 89482 1331242 1321093 2026-11-02T02:15:38Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331242 wikitext text/x-wiki {{Glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], bandia an chogaidh ab ea '''Badhbh'''<ref group="nóta">fuaimniú san nua-aois:<br />/bau/ i [[Contae Loch Garman|Loch Garman]], [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]], iarthar agus fíor-oirdheisceart [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]], agus fíor-dheisceart [[Contae Chill Dara|Chill Dara]];<br />/bəib/ i b[[Contae Phort Láirge|Port Láirge]], fíor-dheisceart [[Contae Chill Chainnigh|Chill Chainnigh]], agus fíor-dheisceart [[Contae Thiobraid Árann|Thiobraid Árann]] (leaganacha gan an /b/ deiridh amháin a fuarthas lastuaidh agus lastoir den limistéir sin);<br />/bo/ nó /boː/ sa bhfrása bo/bó chaointe/chaointeacháin ("-chaointeacháin" go háirithe i ndeisceart Chill Chainnigh agus i bhfíor-oirdheisceart Thiobraid Árann; "-chaointe" i dTiobraid Árann lár agus theas, i gCill Chainnigh thuaidh, i [[Contae Laoise|Laois]], agus i bhfíor-iarthar Cheatharlaigh). Scríobh [[Seán Ó Donnabháin]], arb as Áit an Tí Móir i gCill Chainnigh dó, "''In the eastern counties of Ireland the fabled spright is called'' Bodhbh chaointe ''(Bowe Keentè)''...";<br />/baiv/ – ní móide go rabhthas á rá mar sin sa chiall seo áit ar bith dar le Lysaght. Cé gur thaifead faisnéiseoir amháin mar sin é i dtrí áit i bPort Láirge, luann sí le tionchar na Gaeilge caighdeánaí é sin seachas le traidisiún.<br />Bhí "bean chaointe" le fáil i dTiobraid Árann, i [[Contae Luimnigh|Luimneach]], agus i dtuaisceart [[Contae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]]. ([[Patricia Lysaght|Lysaght]] 1986, lgh 24 ⁊ 34–40);<br />Molann [[Dáithí Ó hÓgáin]] /baiv/ agus /bou/ ar "Badhbh" (Ó hÓgáin 2006, lch 514)</ref> ([[Sean-Ghaeilge]]: '''Badb'''), a thugann the riocht caróige uirthi féin, agus dá bharr tá aithne scaití uirthi mar ''Badhbh Catha''. Ba chúis eagla agus suaithe í i measc gaiscí, um sruth an chatha a athrú ina leith. Nochtadh sí féin roimh chath chun an t-ár le teacht a thuar, nó tairngreacht ar bhás uasail a thabhairt. Dhéanadh sí é seo scaití le scréacha caointe, i leith is gur [[bansídhe|bhansídhe]] í. [[File:Corvus cornix in Locarno.jpg|thumb|250px|right|Nochtadh Badhbh í féin i riocht [[caróg|caróige]].]] I dteannta lena dheirfiúracha [[Macha]] agus [[Neamhain]] nó ''[[Anu]]'', ba bhall den Badhbh [[tréidia]] an chatha aitheanta mar ''[[Mór-Ríoghain]]''.<ref name="Invasions">{{cite book | author = Macalister, R.A.S. (aistr.) | title = Lebor Gabála Érenn: Book of Taking of Ireland Part 1-5 | publisher = Irish Texts Society | year =1941 | location = Baile Átha Cliath | pages = | isbn = }}</ref><ref name="CMT166-CELT">[http://www.ucc.ie/celt/published/G300010/text167.html ''Cath Maige Tuired'': The Second Battle of Mag Tuired], Text 166, Author: Unknown</ref><ref name="CMT167">Elizabeth A. Gray (eag. & aistr.), ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G300010/index.html Cath Maige Tuired: The Second Battle of Mag Tuired]'', cuid 167, 1982</ref> ==Bandia an chogaidh agus an bháis== Sna seanscéalta Gaelacha, ba bhandia an chogaidh agus an bháis ab ea Badhbh. Thagadh sí ar an bhfód chun ár a thuar, nó páirt féin a ghlacadh i gcathanna, ina chruthaíodh sí mearbhall i measc na ngaiscí. Mar réamhtheachtaire na hoidhe, bhíodh sí ann i rochtana éagsúla. In ''[[Togail Bruidne Dá Derga]]'', tháinig sí i riocht caillí, agus thug sí tuar maidir le treascairt [[Conaire Mór|Chonaire Mhóir]].<ref name="Culture">{{cite book | author = Koch, John T. | title = Celtic Culture: a historical encyclopedia | url = https://archive.org/details/celticculturehis0001unse | publisher = ABC-CLIO | date = Nollaig 2005 | location = Santa Barbara, Calif. | page = 220 | isbn = 978-1-85109-440-0 }}</ref> Faightear í in ''[[Togail Bruidne Dá Choca]]'' i riocht mar an gcéanna ag tuar mharú ''[[Cormac Condloinges|Chormaic Chonnloingis]]'', chomh maith le bheith ina riocht [[bean nighe|bhean nite]], ag ní in áth éigin charbad agus úmacha Chormaic, ag tuar a bháis.<ref name="Culture" /><ref name="Symbols">{{cite book | author = Davidson, Hilda Ellis | title = Myths and Symbols in Pagan Europe: early Scandinavian and Celtic Religions | url = https://archive.org/details/mythssymbolsinpa00davi | publisher = Syracuse University Press | year = 1988 | location = Syracuse, NY | page = [https://archive.org/details/mythssymbolsinpa00davi/page/99 99] | isbn = 978-0-8156-2441-7 }}</ref> Tuar oilc ab ea scairteacha Baidhbhe: tuartar bás Chormaic leis na focail "Scairtfidh na badhbha bhéal-dearg thart timpeall an tí, / Beidh coirp á lorg acu" agus "Screadfaidh badhbha gealbhána".<ref name="Ancient">Hennessy, W. M., "The Ancient Irish Goddess of War", ''Revue Celtique'' 1, 1870–72, ll. 32–37</ref> Sa ról seo, tá go leor aici mar a chéile leis an mbansídhe.<ref name="Dictionary">{{cite book | author=Mackillop, James | title = A Dictionary of Celtic Mythology | publisher = Oxford University Press | year = 2004 | location = New York | page = 30 | isbn = 978-0-19-860967-4 }}</ref> Bhíodh Badhbh ar an bhfód i rith cogaidh; go deimhin, luadh láthair an chatha mar "garraí Bhaidhbhe".<ref name="Heroes">{{ cite book | author = Sjoestedt, Mary-Louise | title = Celtic Gods and Heroes | url = https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe | publisher = Dover Publications | year = 2000 | location = Mineola, NY | page = [https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe/page/n55 32] | isbn = 978-0-486-41441-6 }} (athchló de ''Gods and Heroes of the Celts'', Londain: Methuen, 1949)</ref> I rith an Chéad the [[Cath Maighe Tuireadh]], throid Badb — i dteannta lena deirfiúracha, Macha agus Mór-Ríoghain — ar thaobh na side of the [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]]. Spreag an triúr eagla agus mearbhall i measc na [[Fir Bolg|bhFear Bolg]], ag múscailt "scamaill dlútha ceo agus báisteach mire tine" agus ag ligint dá naimhde "nó sos nó scíth le trí lá is oíche".<ref name="FirstBattle">Fraser, J. (eag. & aistr.), [http://www.maryjones.us/ctexts/1maghtured.html "The First Battle of Moytura"], ''[[Ériu (journal)|Ériu]]'' 8, ll. 1–63, 1915</ref> Bhí ról mar an gcéanna ag Badhbh sa [[Táin Bó Cúailnge]], ag sceimhliú agus ah cur dá dtreoir airm [[Méabh|Mhéabha]] agus ag cur orthu titim ar a gaiscí féin.<ref name="Ancient" /> Bhíodh go minic riocht baidhbhe screadta aici, ag cur eagla roimpi.<ref name="Oxford">{{cite book | author = Leeming, David | title = The Oxford Companion to World Mythology | url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000leem | publisher = Oxford University Press | date = Samhain 2007 | location = Nua Eabhrac | pages = | isbn = 978-0-19-515669-0 }}</ref> Chloistí í chomh maith mar ghuth i measc na marbh ar láthair an chata.<ref name="Culture" /> ===Tairngreacht síochána=== I ndiaidh cloí na [[Fomhóraigh|bhFomhórach]] ag na [[Tuatha Dé Danann]] sa Dara [[Cath Maighe Tuireadh]], in ionad drochrath a thuar, chan Badhbh (nó Mór-Ríoghain iníon Earnmais) tairngreacht ag ceiliúradh an bhua agus tréimhse síochána. {| class="wikitable" |+ !| Meán-Ghaeilge<ref name="CMT166-CELT"/><ref>CMT 166 - CELT [819-820]</ref> !| Nua Ghaeilge<ref group="nóta" name="aistrithe">Aistrithe go sách litriúil agus/nó liteartha le Marcas</ref> |- style="vertical-align: top;" | Sith co nem.<br>Nem co doman.<br>Doman fo ním,<br>nert hi cach,<br>án<ref>[http://dil.ie/3243 án] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513073431/http://dil.ie/3243 |date=2019-05-13 }} ar eDIL</ref> forlann,<br>lan do mil,<br>mid co saith.<br>Sam hi ngam... | ''Síth go neamh.<br>Neamh go domhain.<br>Domhain fé neamh,<br>neart i gcách,<br>corn fíorlán,<br>lán de mhil;<br>meá<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/meá meá³]</ref> go sáith.<br>Samhraidh i ngeimhreadh...'' |} ===Tairngreacht deireadh an tsaoil=== Thit sé tairngreacht ansin maidir le deireadh an domhain, "gach olc a mbeadh ann, gach galar agus gach díoltas. Mar gheall sin chan sí an duan a leanas.":<ref name="CMT167"/> {| class="wikitable" |+ !| Meán-Ghaeilge<ref name="CMT168-CELT">{{ cite web | teideal = The Second Battle of Mag Tuired | url = http://celt.ucc.ie/published/G300010/text168.html | website = celt.ucc.ie | accessdate = 29 August 2017 }}</ref><ref>CMT 168 - CELT [831-832, 833, 837-840]</ref> !| Nua-Ghaeilge<ref name="aistrithe" group="nóta" /> |- style="vertical-align: top;" | Ni accus bith nombeo baid:<br>sam cin blatha,<br>beti bai cin blichda, mna can feli<br>fir gan gail.<br>Gabala can righ... feda cin mes.<br>Muir can toradh. sen saobretha.<br>Brecfásach<ref>[http://dil.ie/21329 1 fásach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512195331/http://dil.ie/21329 |date=2019-05-12 }} ar eDIL</ref> mbrithiom-<br>braithiomh cech fer.<br>Foglaid cech mac.<br>Ragaid mac i lligie a athar.<br>Ragaid athair a lligi a meic.<br>Cliamain cach a brathar.<br>Ni sia nech mnai assa tigh...<br>olc aimser<br>immera mac a athair,<br>imera ingen... | Ní fheicfead bith<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/bith bith (a) Lit.] ar teanglann.ie FGB</ref> a bheidh beo dom:<br>Samhradh gan bhláth,<br>Ba gan bhainne, Mná gan fial,<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fial fial³ Lit.] ar teanglann.ie FGB</ref><br>Fir gan ghal.<br>Gabháil gan rí... Feánna gan mheas.<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/meas meas² 2. Lit.] ar teanglann.ie</ref><br>Muir gan toradh... Saobhbhreitheanna<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/saobh saobh] ar teanglann.ie FGB</ref> seanfhear.<br>Bréagfhasach<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fasach fasach (Var. fásach¹)]</ref> breitheamh,<br>brathadóir gach fear.<br>Foghlaí gach mac.<br>Rachaidh mac i luí a athar,<br>Rachaidh athair i luí a mhic.<br>Cliamhain gach bráthair.<br>Ní sia neach mná as a thigh...<br>olcaimsir,<br>imreoidh mac ar a athair,<br>imreoidh iníon [ar a máthair] ... |} ==Clann== Aithnítear Badhbh go minic mar bhall den tré "[[Mór-Ríoghain]]", cé go bhfuil cuntais ann nach dtagann le chéile. I ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', is iad Badhbh, Macha agus Mór-Ríoghain féin atá ann mar bhall, agus iad iníonacha bandia na talmhaíochta, ''[[Ernmas]]''.<ref name="Invasions"/> De réir an leagan seo, is iad a deirfiúr [[Ériu]], [[Banba]] agus [[Fódla]], an triúr máthair-déithe na hÉireann.<ref name="Invasions"/> Aithníonn leaganacha eile gurbh iníonacha an draoi ''Cailitin'' ab ea Badhbh agus a deirfiúracha. Insítear freisin sa ''Leabhar Gabhála'' gurbh ar cheann den bheirt bhan chéile dia an cogaidh [[Neit]] ab ea Badhbh.<ref name="Invasions" /> Deirtear scaití gur bhean chéile rí na bhFomhórach [[Tethra]] ab ea í.<ref name="Dictionary" /> ===Déithe chosúla=== Tá an chosúlacht idir Badhbh agus ''[[Nemain]]'' ina róil mar bhandéithe an chatha agus tuair bháis. Maraon le Badhbh, aithnítear Neamhain mar bhean chéile ''Neit'' agus scaití mar bhall den tré-dhia Mór-Ríoghna. Bhaintí lead as a n-ainmneacha scaití go hinmhalartaithe, rud a mholann gurb fhéidir gurb an bandia céanna iaf.<ref name="Dictionary" /> Mar a mhalairt ar sin, tugann [[W. M. Hennessy]] faoi ndeara go ndeirtear go raibh tuistí éagsúla ag Badhbh agus Neamhain, a cuireann le fios nach ionann iad go hiomlán.<ref name="Ancient" /> Is amhlaidh go bhfuil gaol ar leith idir Badhbh agus bandia na [[Na Gaill|na nGallach]], [[Catubodua]], nó ''Bodua''.<ref name="Dictionary" /> ==Sanasaíocht== Ag lua leaganacha amhail is an Bhreatnais ''bod'' (eitleog), agus na hainmneacha Gallaise ''Bodvo-gnatus'' agus Breatnaise ''Bodnod'', molann [[Alexander MacBain]] (1982) *''bodwā-'' mar an fhréamh [[Prótai-Cheiltis]]. Molann [[Julius Pokorny]] (1959:203) *''badwā''- ámh ar bhunús sonraí mar an gcéanna. Cuireann MacBain agus Pokorny beirt an fhréamh le chéile leis an [[Sean-Ioruais]] ''böð'' (cogadh), agus [[Angla-Shacsainis]] ''beadu'' (cath). De réir Pokorny, is foirm leathnaithe é den fhréamh [[Prótai-Ind-Eorpach]] *''bhedh-'' (poll, tochail) . Déanann Pokorny nasc leis an bhfréamh seo agus [[an tSanscrait]] ''{{lang|sa|bádhate}}'' (cuir faoi chois), agus [[an Liotuáinis]] ''{{lang|lt|bádas}}'' (gorta). Áitíonn W. M. Hennessy go raibh brí ''fearg'', ''fraoch'' nó ''foréigean'' ag an bhfocal ''bodb'' nó ''badb'' ó bhunús, agus tháinig in ann trátha an brí cailleach, sidhe nó bandia air, léirithe sa bhéaloideas mar feannóg.<ref group="nóta">As Béarla, ''{{lang|en|hooded crow}}'', ''{{lang|en|squall-crow}}'', nó ''{{lang|en|royston-crow}}'', ''{{lang|la|Corvus cornix}}''.</ref><ref name="Ancient">Hennessy, W. M., "The Ancient Irish Goddess of War", ''Revue Celtique'' 1, 1870–72, ll. 32–37</ref> San ''Irish Dictionary'' 1819 le [[Peter O'Connell]], tugtar sainmhíniú ar ''Badb'' mar "''[[Bean sí|bean-sidhe]], ... supposed to be attached to certain families, and to appear sometimes in the form of squall-crows, or royston-crows''" agus mhínigh sé ''badb-catha'' mar "''Fionog, a royston-crow, a squall crow''". Déanann iontrálacha eile trácht ar a nádúr triarach: "''Macha, i. e. a royston-crow; Morrighain, i. e. the great fairy; Neamhan, i. e. Badb catha nó feannóg; a badb catha, or royston-crow.''"<ref>Walter Yeeling Evans-Wentz, ''The Fairy-faith in Celtic Countries'', 1911, ll. 304–305</ref> ==Foinsí== * Ó Cuív, Brian. (1968) ''Irish Sagas''; eag. Myles Dillon. Corcaigh: Mercier. * Eska, Charlene. (2019) ''A Raven’s Battle-cry: The Limits of Judgment in the Medieval Irish Legal Tract'' Anfuigell, le fáil ar [https://books.google.ie/books?id=XZGFDwAAQBAJ&pg=PA67&lpg=PA67&dq=kim+heijda&source=bl&ots=RhbmWh9e2_&sig=ACfU3U3o2d7xDct7o4KzS3fuHNc3VW4B-g&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwituqKayOzjAhXNSxUIHd5AC9gQ6AEwBXoECAkQAQ#v=onepage&q=kim%20heijda&f=false books.google.ie] * Heijda, Kim. (2007) ''War-goddesses, furies and scald crows: The use of the word badb in early Irish literature'', University of Utrecht. * [[Alexander MacBain|MacBain, Alexander]]. (1982) ''[[An Etymological Dictionary of the Gaelic Language]]''. Gairm Publications. * [[Julius Pokorny|Pokorny, Julius]], (1959). ''[[Indogermanisches etymologisches Wörterbuch]]'' ==Léitheoireacht bhreise== * [[Patricia Lysaght|Lysaght, Patricia]] (1986). ''[[The Banshee (leabhar)|The Banshee: The Irish Supernatural Death-Messenger]]''. Baile Átha Cliath: [[The Glendale Press]]. * [[Dáithí Ó hÓgáin|Ógáin, Dáithí Ó h-]] (2006). ''[[The Lore of Ireland (ciclipéid)|The Lore of Ireland]]''. [[Corcaigh]]: [[The Collins Press]]. s.v. ==Tagairtí== {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{DEFAULTSORT:Badhbh, bandia}} [[Catagóir:Tuatha Dé Danann]] mtqbuhumeq6ux6ozb8uag9y4sxviv6i 0 89522 1331282 1263825 2026-11-02T07:40:03Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331282 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea '''Cearmna Fionn''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Cermna<ref>[http://dil.ie/8764 cermna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514215443/http://dil.ie/8764 |date=2019-05-14 }} ar eDIL</ref> Finn''') mac ''Ebric'' agus seanfhionnó [[Míl Espáine|Mhíl Espáine]], le chéile lena dheartháir [[Sobhairce]].<ref>R. A. Stewart Macalister (eag. & aistr.), ''Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland Part V'', Irish Texts Society, 1956, ll. 211-213</ref> Tháinig an bheirt i gcoróin tar éis do Chermna an t-iar-rí, ''[[Eochaid Étgudach]]'' a mharú i rith catha ag [[Teamhair]]. Má chéad ard-ríthe de shliocht na n[[Uladh]] ab ea iad. Roinn siad an tír eatarthu, le teorainn idir [[Droichead Átha]] agus [[Luimneach]].<ref>[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text035.html 1.25]</ref> Bhí Cermna i réim sa deisceart óna cheanncheathrú Dún Chermna, aitheanta ag [[Seathrún Céitinn]] mar [[Dún Mhic Phádraig|Dún Mhic Phádraig]]<ref>[https://www.logainm.ie/10908.aspx Dún Mhic Phádraig] ar logainm.ie</ref> i g[[Cionn tSáile]], [[Contae Chorcaí]]; agus Sobhairce sa tuaisceart as [[Dún Sobhairce]], [[Contae Aontroma]]). ==Achar ama== Bhí siad i réim ar feadh daichead bliain. Fuair Cermna bás i rith cath Dhún Chearmna, maraithe ag ''[[Eochaid Faebar Glas]]'', mac an iar-ard-rí, ''[[Conmáel]]''. Fuair Sobhairce bás sa bhliain chéanna, maraithe ag ''[[Eochaid Menn]]'', mac rí na [[Fomhóraigh|bhFomhórach]]. * ''[[Lebor Gabála Érenn]]'': Laosthenes san [[An Aisiria|Aisiria]] agus [[Reachabám]] in [[Iúdá]] * ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'': 1155-1115 RC * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'': 1533-1493 RC.<ref>''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/text007.html M3667-3707]</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = ''[[Eochaid Étgudach]]'' | teideal = [[Ard-Rí na hÉireann]]<br>(le [[Sobhairce]]) | tar éis = ''[[Eochaid Faebar Glas]]'' | bliain = [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 1533-1493 BC<br>[[Foras Feasa ar Éirinn|FFE]] 1155-1115 RC | }} {{s-end}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] ht35wt1659nzv2ifvta27lgyekxlddz 0 89825 1331264 1311835 2026-11-02T05:49:33Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331264 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea '''Cairbre Lifeachair'''<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/car car²] ar teanglann.ie FGB</ref> (gráthoir [[An Life|na Life]]) mac [[Cormac mac Airt|Cormac mhic Airt]]. ==Teacht i réim== De réir an téacs ''[[Tairired na nDéssi|Díbirt na nDéisí]]'' den 8ú haois, rinneadh Cairbre ina rí tar éis do ''[[Óengus Gaíbúaibthech]]'' na n[[Déise]] radharc na súl a bhaint dá athair, óir nach raibh an choróin tuillte ach do rí gan locht an choirp. Le fírinne de réir na n-Annál, tháinig ''[[Eochaid Gonnat]]'' i gcomharbacht ar Chormac ar dtús Cormac, ach tháinig Cairbre ina dhiaidh tar éis a bháis i rith catha. ==Cath Gabhra== De réir an scéil ''[[Cath Gabhra]]'' san [[An Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]], phós Cairbre Aine iníon [[Fionn mac Cumhaill|Fjionn mhic Chumhaill]]. I rith a réime, mharaigh a mhic, ''[[Fíachu Sroiptine]]'' agus ''[[Eochaid Doimlen]]'', [[Óengus Gaíbúaibthech]] na nDéisí. Um síocháin a dhéanamh, gheall Cairbre a iníon, [[Sgiam Sholais]], do phrionsa Déiseach. D'éiligh na [[Fianna]] ámh cíos fiche barra óir, mar na chuí dar leo ag a leithid d'am. Mheas Cairbre ansin go raibh an iomarca cumhachta ag na Fianna, agus bhailigh sé arm ollmhór ina n-éadan, le gaiscí na n[[Uladh]], na g[[Connacht]] agus na [[Laighean]]. Sheas [[Goll mac Morna]] agus a lucht leanúna le Cairbre, in aghaidh a n-iar- chomhghuaillí. Sheas na [[Mumhan]] agus na Déisi leis na Fianna. Bhuaigh arm Chairbre ag Cath Gabhra, ach thit Cairbre féin i gcomhrac aonair in éadan [[Oscar]] garmhac Fionn, a d'éag dá créachtaí ball beag ina dhiaidh. Fuair Fionn féin bás nó sa chath nó bliain roimhe sin ag abhainn [[An Bhóinn|na Bóinne]]. Níor tháinig slán as na Fianna ach [[Caílte mac Rónáin]] agus [[Oisín]] mac Fionn. ==''Bóraime'' na Laighean== I rith a réime, dhiúltaigh [[Breasal Bealach]], rí na [[Laighean]], an ''bóraime''<ref>[http://dil.ie/6397 bóraime] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601212321/http://dil.ie/6397 |date=2019-06-01 }} ar eDIL</ref> a íoc don Ard-Rí, ach chloígh Cairbre é i gCath Dubhchumair, agus ó shin i leith, íocadh an ''bórama'' gan troid. ==Achar ama== Bhí Cairbre i réim ar feadh a seacht déag, a sé is fiche nó seacht mbliana is fiche. Tháinig ''[[Fothad Cairpthech agus Fothad Airgthech]]'' mic ''[[Lugaid mac Con]]'' i gcomharbacht air. * ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'': <ref>R. A. Stewart Macalister (eag. & aistr.), ''[[Lebor Gabála Érenn]]'': The Book of the Taking of Ireland Part V, Irish Texts Society, 1956, ll. 339-341</ref> * ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'': 245–272.<ref>''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text057.html 1.47]</ref> * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'': 267–284.<ref>''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text029.html M267-284]</ref><ref>James MacKillop, ''Dictionary of Celtic Mythology'', Oxford University Press, 1998, ll. 63-64</ref> ==Craobh ghinealaigh== {{familytree/start}} {{familytree | | | | CON |y| ET | | |CON=[[Conn Cétchathach]]|ET=Eithne Táebfada}} {{familytree | | | |,|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | | AMC |y| A | | | | MML |y| S |ML=[[Medb Lethderg]]|AMC=[[Art mac Cuinn]]|A=[[Achtan]]|MML=Macnia mac Lugdach|S=Saruit|}} {{familytree | | | | | |!| | | | | | | | | |!}} {{familytree | | | | | CMA |y| EO | | | | LMC |CMA=[[Cormac mac Airt]]||EO=Eithne Ollamda|LMC=[[Lugaid mac Con]]|}} {{familytree | | | | | | | |!| | | | | |,|-|^|-|.}} {{familytree | | | AIN |y| CLF | | | | FCT | | FAT |AIN=Aine|CLF='''Cairbre Lifechair'''|FCT=[[Fothad Cairpthech]]|FAT=[[Fothad Airgthech]]}} {{familytree | | | |,|-|^|-|-|-|.}} {{familytree | | | MDT | | | | EDM |MDT=[[Fíachu Sroiptine]]|EDM=Eochaid Doimlén}} {{familytree | | | |!| | | | | |)|-|-|.}} {{familytree | | | EMM | | | | CLU | | CFC |EMM=[[Muiredach Tirech]]|CLU=[[Colla Uais]]|CFC=[[Colla Fo Chrí]]}} {{familytree | | | |:| | | | | |:| | | |:}} {{familytree | | | |:| | | | | |D| AIR |C|AIR=''[[Airgíalla]]''}} {{familytree | |F|~|A|~|7| | | |:| | | |:}} {{familytree | UIN | | CON | | DLR | | UIM |UIN=''[[Uí Néill]]''|CON=''[[Connachta]]''|DLR=''[[*]]''|UIM=''[[Uí Maine]]''}} {{familytree/end}} ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = ''[[Eochaid Gonnat]]'' | teideal = [[Ard-Rí na hÉireann]]| tar éis = ''[[Fothad Cairpthech agus Fothad Airgthech]]'' | bliain = [[Foras Feasa ar Éirinn|FFÉ]] 245–272<br>[[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 267–284 | }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Cairbre Lifechair}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] [[Catagóir:An Fhiannaíocht]] 4oedncadz0pkmard1ucb05v6k86n1ew 0 89938 1331276 1116770 2026-11-02T07:04:06Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331276 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} San [[An Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]] i [[Miotaseolaíocht na nGael]], ball den ccc ab ea '''Caoilte''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Caílte''') '''mac Rónáin''', nia [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn mhic Cumhaill]]. Bhí cumas aige rith ar luas lasrach agus labhairt le hainmhithe. Ba scéalaí den scoth é, agus luaitear roinnt [[dán]]ta na Fiannaíochta leis. ==Sinsearacht== Sa scéal gearr as Meán-Ghaeilge ''[[Finn agus Gráinne]]'', insítear gurb í a shinsearach "mac ''Oisgen'' nó ''Conscen'', mac ghabha ''[[Múscraige]] Dobrut''; is mac iníon Chumaill é." ==''Cath Gabhra''== Insítear sa seanscéal ''[[Cath Gabhra]]'' nár tháinig slán de bhaill na bhFiann i ndiaidh an chatha deiridh ach an bheirt ghaiscí, Caílte agus [[Oisín]]. Is príomh-phearsana iad sa scéal ''[[Acallam na Senórach]]'', ina maireann siad go ré na Críostaíochta, agus insíonn siad scéalta na bhFiann do [[Naomh Pádraig]], tagtha le gairid. ==Cas Corach== Laoch seanscéalach ab ea [[Cas Corach]] a chabhraigh le Caílte tri ainmhí ar nós conreachta, iníonacha ''[[Airitech]]'', a mharú. Thagaidís gach [[Samhain]] as an uaimh ag [[Ráth Cruachan]] amach, agus dhíothaidís caoirigh. TheN bhreá leo ceol, mar sin, sheinn Cas a chruit chun chur isteach orthu agus iad a mhealladh ar ais chuig a riocht daonna, fad is a chaith Caoilte sleá a ndeachaigh tríd an triúr isteach, á marú. ==Claíomh== Bhí claíomh aige darbh ainm [[Cruachoscarach]] (''Cruadh-Chosgarach''<ref>[http://dil.ie/12585 coscar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724052640/http://dil.ie/12585 |date=2019-07-24 }} ar eDIL</ref>). ==''Scathniamh''== Bhí iníon ag [[Bodhbh Dearg]] mac [[Daghdha]] darbh ainm ''Scathniamh''. Bhí sise agus Caoilte i ngrá, ach cuireadh iachall orthu scaradh óna chéile. Níor bhuail siad le chéile arís go dtí siad beirt sean, seargtha, agus Caoilte ar cheann de na Fianna deireanacha a mhair fós. ==Foinsí== * ''[[Finn agus Gráinne]]'', eag. agus aistr. Kuno Meyer, "Finn and Grainne." ''Zeitschrift für celtische Philologie'' 1 (1897), ll. 458-61. [http://www.ucc.ie/celt/published/G303008/index.html CELT]. * ''[[Cath Gabhra]]'' * Tá cur síos ar Chaoilte sa dán "The Hosting of the Sidhe" le [[W.B. Yeats]]. ==Tagairtí== {{reflist}} {{An Fhiannaíocht}} {{DEFAULTSORT:Cailte Mac Ronain}} [[Catagóir:An Fhiannaíocht]] er8ua0cqxjso05rtup5ae02x029tp4d 0 89975 1331182 1308593 2026-11-01T19:46:05Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331182 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], neach na tine ba ea '''Áillean''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Áillén'''<ref name=dil />) mac ''Midgna''. Sheinn sé an chláirseach agus chan sé go binn. Ba bhall de na [[Tuatha Dé Danann]] é a raibh cónaí air i [[Mag Mell]]. ==Gníomhartha== De réir [[Macgnímartha Finn|Macghníomhartha Fhionn]], gach [[Samhain]] mhealladh sé cách a chodladh lena chuid ceoil, agus ansin dhódh sé [[Teamhair]] chun talaimh lena anáil tintrí. Cuireadh bac air le teacht [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn mhic Cumhaill]], a choinnigh féin ina dhúiseacht ag ionanálú nimhe óna shleá, agus mharaigh sé Áillén. De bharr seo, ceapadh é ina cheannaire na [[Fianna|bhFiann]]. == Ainmneacha == Bhí an-tóir ar an ainm ''Áillén'' in Éirinn ársa. Thugtaí scaití an t-ainm seo ar [[Áine]], bandia na torthúlachta. ==Tagairtí== {{reflist | refs = <ref name=dil>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/1051 | teideal = áillén | foilsitheoir = [[eDIL]] | dátarochtana = 17-04-2026 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20211209064257/http://www.dil.ie/1051 | archivedate = 2021-12-09}}</ref> }} {{An Fhiannaíocht}} [[Catagóir:An Fhiannaíocht]] [[Catagóir:Déithe na nGael]] 37ssvq5x039ngcn2y30lrnblx1m4e43 0 90019 1331319 1115453 2026-11-02T11:25:42Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331319 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Rí leath-stáiriúl na [[Mumhan]] agus [[Ard-Rí na hÉireann]] den cheathrú haois ab ea '''Criofan Mór mac Fiodhaigh''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Crimthann<ref>[http://dil.ie/12943 crimthan(n)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620182355/http://dil.ie/12943 |date=2019-06-20 }}, sionnach, ar eDIL</ref> Mór''' mac [[Fiadach|Fidaig]]<ref>[http://dil.ie/22000 fidach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620182350/http://dil.ie/22000 |date=2019-06-20 }}, fear coille, ar eDIL</ref>). Threascair sé críocha sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] agus sa [[An Ghaill|Ghaill]], agus d'fhéadfadh gur aithníodh é mar Rí na h[[Alban]]. De réir Céitinn, ba í Fidheang, iníon rí Connacht anaithnid, bean chéile Chriomthainn Mhóir.<ref>{{Harvcolnb|pg. 369}}</ref> Ní luaitear í áfach i bhfoinsí eile. Déantar idirdhealú idir an [[Criofan]] seo agus ríthe eile den ainm céanna: beirt iar-Ard-Ríthe na hÉireann, beirt [[Ríthe na Laighean]], agus rí na Mumhan, i measc eile. Go suntasach, tá sé ann sa ''[[Baile Chuinn Chétchathaig]]'', agus más fíor, ba é Ard-Rí deireanach as an Mumhain go dtí [[Brian Bóramha]], sé chéad bliain ina dhiaidh. Ní amháin a bhfuil cur síos ar a réim ag [[Seathrún Céitinn]] agus a luaitear é in ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', tá ollról ag Criofan Mór i [[Scéalaíocht na Ríthe]].<ref>{{Harvcolnb|see Dillon 1946}}</ref> Sna scéalta úd, tháinig [[Níall Noígíallach]] i gcomharbacht air mar Ard-Rí na hÉireann, agus [[Conall Corc]] mar [[Rí na Mumhan]]; agus sinsear an [[Connachta|Triúir Chonnacht]] ab ea a dheirfiúr ''[[Mongfind]]'', céad bhean chéile [[Eochaid Mugmedon|Eochada Mughmheadóin]]. Dá bharr, is teaghlach lárnach bhíodh is aduain é seo i miotais na ríshleachta móra Gaelacha na meánaoise. [[File:BocastlePICT0052 2004.jpg|thumb|180px|right|Cuan Cornach, den chineál a d'úsáidtí b'fhéidir Ríthe na hÉireann iad.]] ==Sinsearacht== Ba gharmhac ''[[Dáire Cerbba]]'' é Criofan de réir go leor foinsí (m.s. [[Rawlinson B 502]]), agus sinsear [[Uí Liatháin]] agus [[Uí Fidgenti]]. Meastar scaití gur luath-dhream na [[Eóganachta|nEóganacht]] ab ea eisean agus a dheirfiúr, dream a d'éirigh nis deireanaí imeallach nó marbh. Is amhlaidh ámh, gur dhream éagsúil iad a raibh de shliocht ''Dáire Cerbba'', b'fhéidir na [[Dáirine]] féin, a tugann dán aduaine Sean-Ghaeilge le [[Flann mac Lonáin]] le fios,<ref>[http://www.ucc.ie/celt/published/G800011C/text029.html MS folio 150b], Leabhar Laighneach.</ref>. Sa ''[[Banseanchas|Bhanseanchas]]'', tugtar ar Mhongfionn an bua-ainm "na n[[Érnai]]",<ref>''[http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html Banshenchus: The Lore of Women]''</ref> dream gaolta leis na Dáirine. Sa [[Leabhar Leasa Mhóir]], deirtear gurbh iníon Dáire ''(Cerbba?)'' í Mongfionn, ní iníon Fhiadhaigh. Sa leabhar úd, tugtar ''Findchad'' Dáire'saor athair Dáire, agus níl Criofan Mór ann ar chor ar bith.<ref>Stokes 1890, ll. 239–40</ref> ==Dind Traduí== De réir [[Sanas Cormaic]],<ref>{{Harvcolnb|pg. 111}}</ref> thóg Criofan dún mór i g[[Corn na Breataine]] aitheanta mar ''[[Dind Traduí]]''<ref>[http://dil.ie/16579 dind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621182804/http://dil.ie/16579 |date=2019-06-21 }} ar eDIL, dionn</ref><ref>[http://dil.ie/17515 doé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621182803/http://dil.ie/17515 |date=2019-06-21 }} ar eDIL, múr cosanta.</ref><ref>Byrne 2001, ll. 183–4</ref> Is rí-léir go raibh sé i ndáiríre ann,<ref>{{Harvcolnb|see Ó Corráin 2001}}</ref> agus tá iarrachtaí déanta ag seandálaithe agus teangeolaithe na Breataine an suíomh a aithint i gCorn nó sa Bhreatain Bheag, mar shampla ag [[Din Draithou]],<ref>Chadwick 1958, ll. 122–3</ref> atá mar a chéile ó thaobh na foghraíochta. Meastar gur [[Dunster]] an lae inniu é Din Draithou, nó b'fhéidir dionn na hIarannaoise in aice láimhe, ''[[Bat's Castle]]''.<ref>[http://www.themodernantiquarian.com/site/9666/bats_castle.html Bat's Castle]</ref> D'fhéadfadh go bhfuil sé gaolta le [[Dind map Letháin]], dún coilíneach tógtha ag an gclann [[Uí Liatháin]]. I bpáipear de 1926, pléann [[Eoin MacNeill]] go mion gluaiseacht chlann Uí Liatháin, ag áitiú ar son a gceannais ar ghabhála i ndeisceart Éirinn, agus ar son bhunú na ríshleachta, [[Brycheiniog]]. Is amhlaidh gurbh é [[Brychan]], sinsear na Brycheiniog, i ndáiríre sinsear Uí Liatháin, ''Macc Brocc'', agus i dteannta sin feictear an t-ainm ''Braccan'' i luathghinealaigh [[Uí Fidgenti]] agus [[Uí Dedaid]], garmhuintir Uí Liatháin. Lena chois sin, ceanglaíonn MacNeill é seo go léir leis an gceannas in Éirinn agus leis an ngabháil sa Bhreatain dá gcol ceathrar, rí Criofan mac Fiadhaigh.<ref>MacNeill 1926, ll. 128–32</ref> B'fhéidir gur shliocht den dream stairiúil [[Attacotti]] (''circa'' 368) iad Criofan Mór agus clann Uí Liatháin. ==Bás== Thug a dheirfiúr Mongfionn nimh dó go dtaga a mic i gcoróin. Fuair sí bás féin á dhéanamh, toisc gur ól sí bolgam nimhe chun aon amhras a dearthár a mhaolú. Ar turas i gcúige Mumhan, d'oibrigh an nimh, agus d'éag sé ann. Tógadh go gasta cairn don rí, a d'fhéadfadh a bheith i dtrí suíomhanna. Is é Gleann na gCros,<ref>[https://www.logainm.ie/7320.aspx Gleann na gCros] ar logainm.ie</ref> [[Droichead Abhann Ó gCearnaigh]], [[Contae an Chláir]] an chéad shuíomh, aitheanta mar ''Chnoc Righ Crimthann'', agus tá iarsmaí an chairn an fós inniu. Tá an dara suíomh i mBaile Cónan, Míleac,<ref>[https://www.logainm.ie/ga/1166478 Míleac] ar eDIL</ref> Contae an Chláir. Chreidtí gurbh é Cónan céad ainm an rí. De réir Bhard Thuamhan, [[Michael Hogan]], is é seo an fhíoráit,cé nach bhfaightear iarsmaí chairn ann inniu. Tá an tríú suíomh i nGleann na gCros freisin. Tá ann trí sheandacht in ailíniú thuaidh-theas: gallán, feart fáinneach, agus 'ionad seandálaíochta' mar a dtugtar air. ==Féach freisin== * [[Ríochtaí na hÉireann]] * [[Treibheanna Ceilteacha]] * [[Iverni]], [[Attacotti]], [[Scotti]] * [[Túathal Techtmar]] ==Naisc sheachtracha== * [http://www.dil.ie/ eDIL: electronic Dictionary of the Irish Language] * Mumha ** [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munster.htm Mumu] ** [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/thomond.htm Tuadmumu] * Scéalaíocht na Ríthe, ar hastings.edu ''via'' archive.org ** [https://web.archive.org/web/20080507075211/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Aided_Chrimthainn_meic_Fhidaig.htm Aided Chrimthainn meic Fhidaig 7 Trí Mac Echach Muigmedóin] ** [https://web.archive.org/web/20081120081316/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Echtra_Mac_nEchach_Muigmedoin.htm Echtra Mac nEchach Muigmedóin] ** [https://web.archive.org/web/20080507075413/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Conall_Corc_ocus_Rige_Caisil.htm Conall Corc 7 Ríge Caisil] ** [https://web.archive.org/web/20081120071816/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Genemain_Chuirc.htm Genemain Chuirc meic Luigdech] ** [https://web.archive.org/web/20081120075004/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Baile_Chuinn.html Baile Chuinn Cétchathaigh] * [http://www.magoo.com/hugh/irishkings.html Irish Kings] * [http://www.angelfire.com/ego/et_deo/irishkings.wps.htm High Kings of Ireland] * [[:fr:Viducasses|Viducasses]] (French) ==Foinsí== * Best, R.I., Osborn Bergin, M.A. O'Brien and Anne O'Sullivan (eag.). ''The Book of Leinster, formerly Lebar na Núachongbála''. 6 iml, Baile Átha Cliath: [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IAL-BÁC]], 1954–83. [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011C/text029.html Fland mac Lonain cecinit], MS folio 150b. * Bhreathnach, Edel (eag.), ''The Kingship and Landscape of Tara''. Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005, ll. 249, 250 & ''Historical Early Éoganachta'', Tábla 9, ll. 356, 357. * Byrne, Francis John, ''Irish Kings and High-Kings''. Four Courts Press. 2a heagrán athbhreithnithe, 2001. * Chadwick, Nora K. (et al.), ''Studies in the Early British Church''. Cambridge University Press. 1958, ll. 122-3. * Charles-Edwards, T.M., ''Early Christian Ireland''. Cambridge. 2000. * Coogan, Tim Pat, ''Michael Collins: The Man Who Made Ireland''. Palgrave Macmillan. 2002, ll. 5–6 * [[Cormac mac Cuilennáin]], agus John O'Donovan (aistr.) le Whitley Stokes (eag.), ''[[Sanas Cormaic]], or Cormac's Glossary''. Irish Archaeological and Celtic Society. Calcutta: O.T. Cutter. 1868. * Cross, Tom Peete agus Clark Harris Slover (eag.), "The Adventures of the Sons of Eochaid Mugmedon", in ''Ancient Irish Tales''. Henry Holt and Company. 1936, ll. 508–13. * Dillon, Myles, ''The Cycle of the Kings''. Oxford. 1946; Four Courts Press. Eagrán athbhreithnithe, 1995. * Hull, Vernan, ''"Conall Corc and the Corcu Loígde"'', in ''Proceedings of the Modern Languages Association of America 62'' (1947), ll. 887–909. * &mdash;, ''"The Exile of Conall Corc"'', in ''Proceedings of the Modern Languages Association of America 56'' (1941), ll. 937–50. * Céitinn, Seathrún, le David Comyn agus Patrick S. Dinneen (aistr.), ''The History of Ireland by Geoffrey Keating''. 4 iml. Londain: David Nutt for the Irish Texts Society. 1902–14, ll. 369, 371 * MacKillop, James, ''A Dictionary of Celtic Mythology''. Oxford, 1998. * [[Eoin MacNeill|MacNeill, Eoin]], ''The Native Place of St. Patrick'', in ''Proceedings of the Royal Irish Academy''. 1926, ll.&nbsp;118–40 * Meyer, Kuno (eag. agus aistr.), "The Expulsion of the Dessi", in ''Y Cymmrodor 14''. 1901, ll. 101-35. * &mdash;, "The Laud Genealogies and Tribal Histories", in ''Zeitschrift für Celtische Philologie 8''. Halle/Saale, Max Niemeyer. 1912, ll. 291–338. * Mikhailova, Tatiana agus Natalia Nikolaeva, "The denotations of death in Goidelic: to the question of Celtic eschatological conceptions", in ''Zeitschrift für celtische Philologie. Volume 53, Issue 1'' (2003, online 2008), ll. 93–115. * Monaghan, Patricia, ''The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore''. New York: Facts On File. 2004. * Morris, John (eag. agus aistr.), ''Nennius: British History and The Welsh Annals. Arthurian Period Sources Vol. 8''. Londain, Phillimore, 1980. * Murphy, G. (eag. agus aistr.), "On the Dates of Two Sources used in Thurneysen's Heldensage: I. ''Baile Chuind'' and the date of ''Cín Dromma Snechtai''", in ''Ériu'' (1952): 145–151. * Ó Corráin, Donnchadh (eag.), ''Genealogies from Rawlinson B 502'', Coláiste na hOllscoile University College, Corcaigh: Corpus of Electronic Texts (CELT), 1997. * &mdash;, "Prehistoric and Early Christian Ireland", in Foster, Roy (eag.), ''The Oxford Illustrated History of Ireland''. Oxford University Press. 2001, ll. 1–52. * Ó Cróinín, Dáibhí (eag.), ''A New History of Ireland: Prehistoric and Early Ireland, Vol. 1''. Oxford University Press. 2005. * O'Donovan, John (eag. agus aistr.), ''[[Annála na gCeithre Máistrí|Annala Rioghachta Eireann. Annals of the Kingdom of Ireland by the Four Masters, from the Earliest Period to the Year 1616]]''. 7 iml, Acadamh Ríoga na hÉireann, Baile Átha Cliath, 1848–51, 2a heagrán, 1856. * O'Grady, Standish H. (eag. agus aistr.), "Death of Crimthann son of Fidach, and of Eochaidh Muighmedóin's three sons: Brian, Ailill, Fiachra", in Silva Gadelica Williams and Norgate. 1892, ll. 373–8. * &mdash;, "The Story of Eochaidh Muighmedóin's Sons", in Silva Gadelica Williams and Norgate. 1892, ll. 368–73. * O'Hart, John, ''Irish Pedigrees''. 5th edition, 1892. * O'Keeffe, Eugene (eag. agus aistr.), ''Eoganacht Genealogies from the [[An Leabhar Muimhneach|Book of Munster]]''. Cork, 1703. * O'Rahilly, Thomas F., ''Early Irish History and Mythology''. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1946. * Sproule, David, "Origins of the Éoganachta", in ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]] 35'' (1984), ll.&nbsp;31–37. * &mdash;, "Politics and pure narrative in the stories about Corc of Cashel", in ''Ériu 36'' (1985), ll.&nbsp;11–28. * Stokes, Whitley (eag. agus aistr.), "Aided Chrimthaind Maic Fhidaig: The Death of Crimthann mac Fidaig", in ''Revue Celtique 24'', 1903, ll. 172–189. * &mdash;, "Echtra Mac nEchach Muigmedóin: The Adventures of the Sons of Eochaid Muigmedóin", in ''Revue Celtique 24'', 1903, ll. 190–207. * &mdash;, ''Lives of Saints from the Book of Lismore''. Oxford. 1890, (ll.&nbsp;239–40) * Thurneysen, R, (eag.), "Baile Chuind Chétchathaig nach der Handschrift von Druim Snechta", in ''Zu irischen Handschriften und Litteraturdenkmälern'' (Berlin 1912): 48–52. * Welch, Robert (eag.) le Bruce Stewart, ''The Oxford Companion to Irish Literature''. Oxford University Press. 1996. ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = ''[[Eochaid Mugmedon]]'' | teideal = [[Ard-Rí na hÉireann]] | tar éis = ''[[Níall Noígíallach]]'' | bliain = [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 365–376<br>[[Foras Feasa ar Éirinn |FFÉ]] 351–368 | }} {{s-end}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] gbl46c5jfiu221i1wobnqgqx4cbajuc 0 90037 1331320 1305793 2026-11-02T11:25:45Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331320 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainm}} Is céad ainm fireann é '''Criofan''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Crimthann''') le brí ''sionnach''.<ref>[http://dil.ie/12943 crimthan(n)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620182355/http://dil.ie/12943 |date=2019-06-20 }} ar eDIL.</ref> Daoine suntasaí leis an ainm mar a leanas: * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ** [[Crimthann Coscrach]], 3ú haois RC ** [[Crimthann Nia Náir]], 1d aois AD ** [[Crimthann mac Fidaig]], 4ú haois AD * [[Ríthe na Laighean]] ** [[Crimthann mac Énnai]], 5ú haois AD ** [[Crimthann mac Áedo]], 7ú haois AD * [[Rithe na Mumhan]] ** [[Crimthann Srem mac Echada]], 6ú haois AD ==Tagairtí== {{reflist}} {{Ainmneacha Éireannacha}} [[Catagóir:Ainmneacha Gaeilge]] g5mb5v6k067ddx7i9mzygojontg0mi1 0 90118 1331321 1329783 2026-11-02T11:29:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331321 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Dia na nGael réamhChríostaí ba ea '''Crom Cruach''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Crom Crúaich'''). De réir scríbhneoirí Críostaí, ceansaíodh é le h[[íobairt dhaonna]] agus chuir [[Naomh Pádraig]] deireadh lena adhradh.<ref>http://www.templeport.ie/magh-slecht-dara-fort/plain-of-blood.pdf</ref><ref>https://www.academia.edu/13644175/St._Patrick_vs._Cenn_Cruaich_in_the_Patrician_Lives_Elements_of_Narrative</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/10/crom-cruach/|teideal=Crom Cruach|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2026-10-09|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-10-12}}</ref> [[File:St. Patrick and Crom Cruaich.jpg|thumb|''N. Pádraig agus Crom Cruach''. Léaráid le L.D.Symington.]] Glaoitear chomh maith é ''Crom Cróich'', ''Cenn Cruach''/''Cróich'' agus ''Cenncroithi''. Tá gaol idir é agus pearsa mhiotasach níos deireanaí, [[Crom Dubh]]. Is é Domhnach Chroim Dhuibh ainm na féile ina onóir.<ref name="Mythology" /> Tá tagairt ann i ndán an ''[[dinnseanchas|dinnseanchais]]'' den 12ú haois gur ceansaíodh é mar chúiteamh ar bainne agus grán, rud a chuireann le fios gur dhia na torthúlachta ab ea Crom. De réir roinnt, ag smaoineamh ar a íomhá óir timpeallaithe ag dhá fhíor chloiche nó chré-umha déag, gur léir seo agus gur dhia na gréine ab ea é, timpeallaithe ag comharthaí an [[Stoidiac]]a.<ref name="Mythology">{{ cite web | url = http://www.shee-eire.com/magic&mythology/gods&goddess/Celtic/Gods/Crom-Cruaich/Page1.htm | teideal = Celtic Gods, Crom Cruaich | work = Magic of Mythology | accessdate = 9 Nollaig 2010 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100704062055/http://www.shee-eire.com/magic%26mythology/gods%26goddess/Celtic/Gods/Crom-Cruaich/Page1.htm | archivedate = 4 Iúil 2010 | }}</ref> ==Sanasaíocht== Mar aidiacht sa tSean-Gaeilge, bhí brí "fuilteach" le ''crúach''.<ref>{{Lua idirlín |url=http://dil.ie/13168 |teideal=2 crúach |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190707132907/http://dil.ie/13168 |archivedate=2019-07-07 |dátarochtana=2019-07-07}}</ref> ==Tagairtí liteartha== De réir dán sa [[dinnseanchas]] sa [[Leabhar Laighneach]] den 12ú haois, sheas Crom Cruach's [[íomhá cultas]] Chroim Cruaiche ar [[Magh Slécht]], [[Contae an Chabháin]], fíor óir timpeallaithe ag dhá fhíor chloiche déag [[Magh Slécht]]. Ceansaíodh é le híobairt chéadlinbh mar chúiteamh ar bainne agus grán. Deirtear gur dia seargtha é Crom Cruach, cumhdaithe le ceo,<ref>[https://archive.org/stream/metricaldindsenc04royauoft/metricaldindsenc04royauoft_djvu.txt Dinnseanchas] via archive.org</ref> adhartha ó ré [[Érimón|Éireamhóin]]. Instear gur éag [[Tigernmas]], luath-[[Ard-Rí na hÉireann]] i dteannta le trí cheathrún dá arm, i mbun Crom a adhradh ar Oíche [[Samhain|Samhna]]. D'adhrtaí é go dtí gur scrios Naomh Pádraig an íomhá le hord.<ref>E. Gwynn (eag. & aistr.), ''The [[Metrical Dindshenchas]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T106500D/text007.html iml. 4, dán 7]</ref><ref>féach freisin ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text006.html M3656]</ref><ref>[[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text035.html 2.25]</ref> Insítear an tarlú seo go suntasach i seanscéalta na meánaoise faoi Naomh Pádraig, cé nach bhfeictear é ina scríbhneoireacht féin, ná fiú sa dá bheathaisnéis den 7ú hais le [[Muirchu moccu Machtheni|Muirchu]] agus [[Tírechán]].<ref>Ludwig Bieler (eag. & aistr.), ''The Patrician Texts in the Book of Armagh'', [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1979</ref> Sa scéal den 9ú haois, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' (Beatha Trípháirteach Naoimh Phádraig), Cenn Cruach is ainm don dia, agus san íomhá cultas tá fíor lárnach óir airgid, timpeallaithe ag dhá fíor cré-umha déag. Nuair a bhuaileann Pádraig an íomhá lena [[bachall|bhachall]], titeann an fhíor leathanach chun talaimh le lorg an bhealaigh san aghaidh aige, agus téann na fíoracha éinne i dtalamh. Tagann diabhail na híomhá ar an bhfód, ach cuireann Pádraig mallacht air agus caitheann go hifreann é.<ref>James O'Leary (eag. & aistr.), [http://www.gutenberg.org/files/18482/18482-h/18482-h.htm#chap0402 "Tripartite Life" Cuid II], ''The Most Ancient Lives of St. Patrick'', 1880</ref> Faightear an scéal beagnach mar an gcéanna i ''[[Life and Acts of St. Patrick]]'' den 12ú haois le [[Jocelyn of Furness]]. Sa saothar úd, ''Cenncroithi'' is ainm don dia, a mheastar le brí "ceann na ndéithe uile". Nuair a thiteann an íomhá, déantar deannach den ór agus airgead á chlúdach, agus lorg an bhachaill fágtha ar an gcloch lom.<ref>James O'Leary (eag. & aistr.), [http://www.gutenberg.org/files/18482/18482-h/18482-h.htm#chap6056 "The Life and Acts of St. Patrick by Jocelin" Caibidil 56], ''The Most Ancient Lives of St. Patrick'', 1880</ref> Sa scéal Sean-Ghaeilge ón ''[[Leabhar Leasa Mhóir]]'', darb ainm ''[[Mug Ruith|Forbhais Droma Dámhgháire]]''<ref>léigear</ref>, is ionann Crom agus [[Moloch]]. ==Seandálaíocht== De réir roinnt daoine, tá cloch cóirithe ann darb ainm [[Gallán Choillidh Chlogáin]] a bhfuil i ndáiríre íomhá cultas de Chrom Cruach. D'aimsíodh é ag Coillidh Chlogáin, [[Contae an Chabháin]], leathchumhdaithe agus briste i roinnt píosaí, gar do liagchiorcal de chuid [[An Chré-umhaois|na Cré-umhaoise]], inar sheas sé tráth, is amhlaidh. Sa Leabhar Mhic Shamhradháin den 14ú haois, scríofa i [[Magh Slécht]], tá dán ann a insítear go raibh Crom ina chónaí ar taobh na sráide ag Cill na bhFeart, agus go mbíodh na mná áitiúla ag crith le heagla ag gabháil thart. Tá nós áitiúil fós ann gurb í cloch Chroim é le fírinne an Gallán Choillidh Chlogáin. Tá gallán eile ann<ref>''Killinagh Church and Crom Cruaich'' le Oliver Davies agus D. Lowry-Corry, in ''Ulster Journal of Archaeology'', Tríú Sraith, Iml. 2 (1939), ll. 98-104</ref> a shamhlaítear le Crom Cruach in ''Drumcoo'', [[Contae Fhear Manach]]. Tá ann fear ag siúl, ag cur i láthair nó Naoimh Phádraig nó draoi, ag brath ar am a ghreanta. Tá sráid ar na gaobhair ainmnithe as, ''Crom Crúaich Way''. ==Féach freisin== * [[Killycluggin Stone]] * [[Cermand Cestach]] * [[Balar]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Category:Miotaseolaíocht na nGael]] 03g2mtr5d685ul2x8o01n6raqjpqb4y 0 90340 1331241 1202509 2026-11-02T02:06:27Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331241 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], ball de na [[Tuatha Dé Danann]] agus dia na filíochta ab ea '''Aoi<ref>Le brí dán, [https://www.teanglann.ie/ga/fgb/aoi aoi²] ar teanglann.ie</ref> mac Ollúin''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Aí<ref>[http://dil.ie/715 2 aí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727014637/http://dil.ie/715 |date=2019-07-27 }} ar eDIL</ref> Mac Ollamain''') Tugadh tairngreacht draoi roimh a bhreith go mbeadh cumhachtaí ar leith aige. Rinne an rí forógra dá bharr go marófaí an leanbh, ach chosain a athair é Aoi.<ref name="Matson">Matson, Gienna: ''Celtic Mythology A to Z'', lch 2. Chelsea House, 2004. {{ISBN|978-1-60413-413-1}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://web.archive.org/web/20061021090105/http://www.shadowdrake.com/aio.html Aí mac Ollamain] ar shadowdrake.com ''via'' archive.org. ==Tagairtí== {{reflist|}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Catagóir:Tuatha Dé Danann]] [[Catagóir:Déithe na nGael]] 1mntukwz5st97pycrgdzflzsshgzz7t 0 90483 1331243 1234534 2026-11-02T02:21:44Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331243 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Is liosta Sean-Ghaeilge d'[[Ard-Ríthe na hÉireann]] is ea '''Buile Choinn Chéadchathaigh''' (aisling, fís) ([[Sean-Ghaeilge]] '''Baile<ref>{{Lua idirlín |url=http://dil.ie/5187 |teideal=2 baile |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811200005/http://dil.ie/5187 |archivedate=2019-08-11 |dátarochtana=2019-08-11}}</ref> Chuind Chétchathaig'''), caomhnaithe in dhá lámhscríbhinn den 16ú haois, [[23 N 10]] agus [[Egerton 88]]. Is é an rí-liosta is luaite dá leithéid atá a bhfuil eolas air, a théann siar is amhlaidh go dtí AD 700. Tá an-ghaol ann idir é agus an téacs níos déanaí, ''[[Baile in Scáil]]''. ==Scoláireacht== Eagraíodh Baile Chuind Chétchathaig don chéad uair ag [[Rudolf Thurneysen]], a thug dáta timpeall AD 700 AD dó, agus a mhol gur chúis den lámhscríbhinn ''[[Cín Dromma Snechtai]]'' atá caillte. Ina dhiaidh sin, d' athraigh Thurneysen an tuairim seo, ar an mbunús go raibh an rí den 10ú haois, [[Niall Glúndub]], léirithe sa dán "Glúnshalach". B'fhearr le heagarthóirí agus scríbhneoirí níos deireanaí a chéad mheastachán, ag glacadh gur scríobhadh an saothar i linn [[Fínsnechta Fledach|Fhíonsneachta Fhleadaigh]] (bás 695).<ref>Murray, "Manuscript Tradition", lch. 69; Bhreathnach & Murray, "Edition", lch. 73; Bhreathnach, "Political Context", ll. 49 & 61&ndash;62; Byrne, ''Irish Kings'', lch. 54; Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 483.</ref> Ina cuid staidéar le déanaí, mhol [[Edel Bhreathnach]] gur níos déanaí í foirm reatha an dán. Cé go gcreidtí gur ríthe samhluithe na todhchaí iad siúd a thagann i ndiaidh Fhíonsneachta, de réir na Breathnaím, is pearsana stairiúla den chéad cheathrú den 8ú haois iad siúd, faoi bréagriocht [[nath meafarach|nathanna meafaracha]] (''acmm kenning''). Más fíor, scríobhadh an dán c. 720, nó athbhreithníodh é ag an am sin.<ref>Bhreathnach, "Political Context", lch. 50; Murray, "Manuscript Tradition", lch ii. 70; Mac Shamhráin & Byrne, "Prosopography", ll. 159 & 204&ndash;212.</ref> ==Foinsí== * {{ cite book | last = Bhreathnach | first = Edel | authorlink = Edel Bhreathnach | contribution = ''Níell cáich úa Néill nasctar géill'': The Political Context of ''Baile Chuinn Chétchathaig'' | editor-last = Bhreathnach | editor-first = Edel | title = The Kingship and Landscape of Tara | location = Baile Átha Cliath | publisher = Four Courts Press | isbn = 1-85182-954-7 | year = 2005 | pages = 49&ndash;68 }} * {{ cite book | last = Bhreathnach | first = Edel | last2 = Murray | first2 = Kevin | contribution = ''Baile Chuinn Chétchathaig'': Edition | editor-last = Bhreathnach | editor-first = Edel | title = The Kingship and Landscape of Tara | location = Baile Átha Cliath | publisher = Four Courts Press | isbn = 1-85182-954-7 | year = 2005 | pages = 73&ndash;94 }} * {{ cite book | last = Byrne | first = Francis John | authorlink = Francis John Byrne | title = Irish Kings and High-Kings | publisher = Batsford | location = Londain | year = 1973 | isbn=0-7134-5882-8 }} * {{ cite book | last = Charles-Edwards | first = T. M. | title = Early Christian Ireland | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-521-36395-0 | year = 2000 }} * {{ cite book | last = Mac Shamhráin | first = Ailbhe | last2 = Byrne | first2 = Paul | contribution = Kings named in ''Baile Chuinn Chétchathaig'' and the Airgíalla Charter Poem | editor-last = Bhreathnach | editor-first = Edel | title = The Kingship and Landscape of Tara | location = Baile Átha Cliath | publisher = Four Courts Press | isbn = 1-85182-954-7 | year = 2005 | pages = 159&ndash;224 }} * Gerard Murphy, [https://www.jstor.org/pss/30007394 "On the Dates of Two Sources Used in Thurneysen's Heldensage: I. ''Baile Chuind'' and the date of ''Cín Dromma Snechtai''"], in ''Ériu 16'' (1952): 145-51. * {{ cite book | last = Murray | first = Kevin | contribution = The Manuscript Tradition of ''Baile Chuinn Chétchathaig'' and its Relationship with ''Baile in Scáil'' | editor-last = Bhreathnach | editor-first = Edel | title = The Kingship and Landscape of Tara | location = Baile Átha Cliath | publisher = Four Courts Press | isbn = 1-85182-954-7 | year = 2005 | pages = 69&ndash;72 }} ==Naisc sheachtracha== * [https://web.archive.org/web/20081120075004/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Baile_Chuinn.html Baile Chuinn Cétchathaigh], achoimre (béarla). ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Baile Chuind Chetchathaig}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 1s4otu8zc424saro503m2xog497hfr3 0 90755 1331233 1304979 2026-11-02T01:19:52Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331233 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]] (idir Éirinn agus Albain), cine osnádúrtha ab ea an t-'''Aos Sí''' ([[Sean-Ghaeilge]]: '''Áes Síde'''<ref>[http://dil.ie/37441 síd, síth II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924072212/http://dil.ie/37441 |date=2019-09-24 }} ar eDIL</ref>). [[File:Riders of the Sidhe.jpg|thumb|''Riders of the Sidhe'' (1911), pictiúr le [[John Duncan]]]] Deirtear go mbíonn cónaí ar an Aos Sí bíodh faoi thalamh, nó trasna na mara thiar, nó i ndomhan dofheicthe a chómhaireann le domhan an chine dhaonna, mar a insítear i ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]''. As Nua-Ghaeilge, glaotar '''daoine na síthe''' orthu.<ref>James MacKillop, ''A Dictionary of Celtic Mythology'' (Oxford: Oxford University Press, 1998), s.v. ''daoine sídhe''.</ref> Deirtear anseo is ansiúd gur sinsir, spioraid an nádúir, nó déithe iad.<ref name="Wentz">[[Walter Evans-Wentz|Evans Wentz, W. Y.]] (1966, 1990) ''[http://www.sacred-texts.com/neu/celt/ffcc/ The Fairy-Faith in Celtic Countries]''. Gerrards Cross, Colin Smythe Humanities Press {{ISBN|0-901072-51-6}}</ref> Feictear i roinnt foinsí tánaisteacha agus treasacha Béarla, údair cáiliúla agus tábhachtacha amhail [[W. B. Yeats]] san áireamh, go luaitear an t-aos sí go simplí mar "the ''sídhe''".<ref>{{ cite book |title = The Collected Works in Verse and Prose of William Butler Yeats |last = Yeats |first = William Butler |authorlink = W. B. Yeats |year = 1908 |page = 3 |publisher = Shakespeare Head |place = Stratford-on-Avon, UK |url = https://books.google.com/?id=1pcnAQAAMAAJ&pg=PA227 }}</ref> ==Béaloideas agus Creideamh Sí== I roinnt scéalta de chuid na n[[Gael]], is ainm liteartha na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] é an Aos Sí, sinsir dhiagaithe na nGael. Mar chuid de choinníollacha [[Clann Mhíle|Chlann Mhíle]], thoiligh Tuatha Dé cúlú faoi thalamh. I leaganacha níos déanaí, bhí a sí féin ag gach treabh na dTuath Dé. Deirtear gur sár-álainn iad, cé go bhféadann siad bheith gránna agus míofar. Tá nasc idir an aos sí agus amanna áirithe na bliana. Sa chaoi go gcreidtear go mbíonn [[Tír na nÓg]] níos giorra don domhan daonna le titim na hoíche agus éirí na gréine, is níos éascaí é dá réir buaileadh leis an aos sí. Tá roinnt féilte ann gaolta leo [[Samhain]], [[Bealtaine]] agus [[Eoin Baiste|Féile Eoin]] (Lár an tSamhraidh) san áireamh. [[File:Crataegus monogyna - Common hawthorn.jpg|thumb|right|[[Sceach gheal]], a shíltear sa bhéaloideas agus miotaseolaíocht na nGael araon gur tiomanta don Aos Sí iad]] Cleachtar an Creideamh Sí ag iad a bhfuil fonn orthu dea-chaidreamh a choinneáil leis an aos sí agus gan iad a mhaslú.<ref name=Wentz/> Trí ré na Críostaíochta go dtí an lá inniu, caomhnaítear in Éirinn, Albain agus i measc an diaspóra, nós táirgthe bainne agus bia traidisiúnta — amhail is bia bruithe, úlla nó sméara — don aos.<ref name=Wentz/> Creidtear go gcosnaíonn an t-Aos sí go fíochmhar a n-áitribh — cé acu sí, [[fáinne sí]], crann ar leith (go minic [[sceach gheal]]), nó loch nó coill áirithe. Dá saorófaí a mbailte, chuirfidís an ruaig ar na daoine nó rudaí úd. Déantar dá bharr iarrachtaí áiteanna beannaithe an aosa a chosaint ó thoghail déanta bóithre nó tithe.<ref name=Wentz/><ref name=Lenihan>{{ cite book | last = Lenihan | first = Eddie | author2 = Carolyn Eve Green | title = ''Meeting the Other Crowd; The Fairy Stories of Hidden Ireland'' | publisher = Jeremy P. Tarcher/Penguin | year = 2004 | location = New York | isbn = 978-1585423071 | nopp = true | page = chapter comments }}</ref> Tá scéalta den saghas sin mar bhunús de mhiotas na n-[[Síofra|iarlaisí]] i m[[béaloideas]] iarthar na hEorpa, .i. go ndéanann an t-Aos Sí fuadach ar leanbh le fonn díoltais. De ghnáth, ní ainmnítear go díreach iad go fiú, ach glaoitear "na Daoine Maithe" orthu mar shofhriotal. Go deimhin, deirtí [[Ortha|orthaí]] cosantacha scaití nuair a bhíodh daoine ag comhrá faoi na Daoine Maithe, ar eagla go dtiocfadh corraí orthu. Seo a leanas ceann a cloiseadh dé Máirt éigin fadó i m[[Béal Átha Chomhraic]]: : "Iniuf Dé Máirt. Is maith a' chórsa dhúinn iad! Is maith a chórsa dhófa sinn. : Glacamuid le n-a gar agus le n-a gcoimirc. Nár théighidh éinne a bhaineas dúinn achoíche ar an imirc!"<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Bean Pháraic Uí Neachtain|date=1947|url=https://www-jstor-org.ucd.idm.oclc.org/stable/20722824|title=Ortha Ó Iorras|journal=Béaloideas|volume=17|issue=1/2|pages=112|publisher=An Cumann Le Béaloideas Éireann}}</ref> ==Na síthe== Is ionann na síthe agus na tuamanna a fheictear fós ar fud fad na tíre, ina mbíodh, de réir sna seantéacsanna, "na rí-thithe, cúirteanna, árais" de neacha an alltair a bhíodh ina gcónaí ann.<ref>O'Curry, E., Lectures on Manuscript Materials, Baile Átha Cliath 1861, lch. 504, luaite ag Evans-Wentz 1966, lch. 291</ref> I roinnt téacsanna níos deireanaí as Béarla, ámh, úsáidtear go míchruinn an focal ''sídhe'' le haghaidh na ndaoine agus na tuamanna araon. Ós rud é go bhfuarthas reiligí i mórán dó na síthe, creidtear gur lonnaitheoirí réamhCheilteacha na hÉireann iad an t-aos sí. De réir eile, tá tionchar chultúr na Gréige le fáil ann, go háirithe dar leo ''[[Oibreacha agus Laethe]]'' le [[Hesiod]] (a léirítear bunús moráltachta agus modhanna talmhaíochta na Gréige, agus a dhéanann cur síos ar na cine daonna cruthaithe ag na déithe). Moltar ámh gur neamhdhóchúil iad na smaointe seo, agus gur féidir an tionchar úd a thuiscint de bharr bhunús coiteann [[Prótai-Ind-Eorpach| an dá chultúir. ==Cineáil== * Is ionann [[bean sí]] anois agus bean ar bith osnádúrtha na hÉireann, agus a [[caoineadh]] ag tuar báis. * Feictear an [[bean ní]] le baill fhuilteach éadaigh nó [[cathéide]] an té atá ar tí bád d'fháil. * Feictear anois is arís an [[sluagh sí]] sa spéir ag eitilt, b'fhéidir na mairbh mallaithe, olca, corracha. B'fhéidir gur cineál dá leithéid iad na ''siabhra'', tugtha d'olc agus rógaireacht.<ref name="síabair">MacKillop, James (2004) ''[http://www.encyclopedia.com/doc/1O70-sabair.html Dictionary of Celtic Mythology]''</ref><ref name=siabra>Joyce, P.W. [https://books.google.com/books?id=6gQPAAAAQAAJ&pg=PA271 ''A Social History of Ancient Ireland''], Iml. 1, lch. 271</ref> Tá amhrán tíre na n[[Uladh|Ultach]] ann áfach ina bhfaightear "sheevra" le brí ach "sióg".<ref =Gartan>[http://my.montana.net/aliceflynn/gartan.html "The Gartan Mother's Lullaby"] foilsithe 1904 i ''The Songs of Uladh'', liricí le Seosamh Mac Cathmhaoil</ref> ==Féach freisin== * Is iad seo a leanas na príomhchineálacha sióige in Éirinn: síog, [[bean sí]], [[púca]], [[leipreachán]], [[fear dearg]], [[maighdean mhara]], [[síofra]], [[Fir Bholg]], [[Tuatha Dé Danann]] agus [[Boggart (taibhse)|boggart]]. Féach freisin [[alltar]], [[ábartach]], srl ==Foinsí== ===Príomhfhoinsí=== * ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', mar shampla sa ''[[Leabhar Laighneach]]'' * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'' * ''[[Leabhar Bhaile an Mhóta]]'' * ''[[Leabhar na hUidhre]]'' * ''[[Leabhar Buí Leacáin]]'' * ''[[Leabhar Mór Leacáin]]'' ===Fofhoinsí=== * [[Katharine Mary Briggs|Briggs, Katharine]] (1978). ''The Vanishing People: Fairy Lore and Legends''. New York: Pantheon. * Briody, Mícheál (2008, 2016) ''The Irish Folklore Commission 1935-1970: History, Ideology, Methodology'' Helsinki Finnish Literature Society {{ISBN|978-951-746-947-0}} and ''Studia Fennica Foloristica'' 17 urn:ISSN:1235-1946 Retrieved on [https://books.google.com/books?id=RoZRDwAAQBAJ&pg=PA512&dq=anthology+of+irish+folklore&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjf_oWWgbDaAhUEbhQKHV5JB1YQ6AEISTAH#v=onepage&q=anthology%20of%20irish%20folklore&f=false 10 April 2018] * [[Padraic Colum|Colum, Padraic]] (1967) ''A Treasury of Irish Folklore: The Stories, Traditions, Legends, Humor, Wisdom, Ballads, and Songs of the Irish People''. New York Crown Publishers {{ISBN|0517420465}} Retrieved from Opensource via Archive.org [https://archive.org/details/ATreasuryOfIrishFolklore_619 10 April 2018] * [[Marie Henri d'Arbois de Jubainville|De Jubainville, M. H. D'Arbois]] and [[Richard Irvine Best]] (1903). ''The Irish Mythological Cycle and Celtic Mythology''. Dublin Hodges, Figgis, and Company. Retrieved from Indiana University Library via Archive.org [https://archive.org/details/bub_gb_7EPXAAAAMAAJ 12 October 2017] * [[Walter Evans-Wentz|Evans-Wentz, W. Y.]] (1911). ''The Fairy-Faith in Celtic Countries''. London: Oxford University Press. Retrieved from University of California Library via Archive.org [https://archive.org/details/fairyfaithincelt00evanrich 12 October 2017] * Gantz, Jeffrey (1981) ''Early Irish Myths and Sagas'' London, Penguin {{ISBN|0140443975}}; {{ISBN|9780140443974}} * [[Geoffrey Keating|Keating, Geoffrey]] ( 1866) ''Foras Feasa ar Éirinn: The History of Ireland'' [[John O'Mahony|O'Mahony John]] (Trans) New York. James B. Kirker Retrieved from Boston College Libraries via Archive.org [https://archive.org/details/forasfeasaareiri00keat_0 12 October 2017] also republished as [[Geoffrey Keating|Keating, Geoffrey]] ( 1902–14) ''Foras Feasa ar Éirinn: The History of Ireland'' [[David Comyn|Comyn, David]] and [[Patrick S. Dinneen|Dinneen, Patrick S.]] (eds.) 4 vols. London David Nutt for the [[Irish Texts Society]]. Retrieved from University of Toronto Library via Archive.org [https://archive.org/details/forasfeasaarir06keatuoft 12 October 2017] * [[Thomas Keightley|Keightley, Thomas]]. (1892) ''Fairy Mythology''. London: George Bell & Sons, Retrieved from Project Gutenberg [http://www.gutenberg.org/files/41006/41006-h/41006-h.htm 15 October 2017] * Koch, John T. (2005). ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia Vol. 1'' A-Celti. Oxford. ABC-Clio. {{ISBN|9781851094400}} Retrieved on [https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&printsec=frontcover&dq=Celtic+Culture:+A+Historical+Encyclopedia+Vol.+1&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjBzZulv63aAhVGaxQKHYXKBxoQ6AEIJjAA#v=onepage&q=Celtic%20Culture%3A%20A%20Historical%20Encyclopedia%20Vol.%201&f=false 14 March 2018] * MacKillop, James (1986). ''Fionn Mac Cumhail: Celtic Myth in English Literature'' New York Syracuse University Press {{ISBN|0-8156-2344-5}} Retrieved on [https://books.google.com/books?id=MoKvGA2McVYC&printsec=frontcover&dq=james+mackillop+books&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjD0tfqv63aAhVIWhQKHQuVDWoQ6AEIJjAA#v=onepage&q=james%20mackillop%20books&f=false 14 March 2018] * MacKillop, James (1998). ''Dictionary of Celtic Mythology''. London: Oxford. {{ISBN|0-19-860967-1}}. * MacKillop, James (2005). ''Myths and Legends of the Celts''. London. Penguin Books {{ISBN|9780141017945}}.Retrieved on [https://books.google.com/books?id=HI5yXNhbebYC&pg=PT215&dq=Goídel+Glas 14 March 2018] * McAnally, David Russell (1888).''Irish Wonders: The Ghosts, Giants, Pookas, Demons, Leprechawns, Banshees, Fairies, Witches, Widows, Old Maids, and Other Marvels of the Emerald Isle'' Boston: Houghton, Mifflin, & Company Retrieved from United States Library of Congress via Archive.org [https://archive.org/details/irishwondersghos00mcan_0 20 November 2017] * [[Patricia Monaghan|Monaghan, Patricia]] (2004)''The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore'' New York Facts on File {{ISBN|0-8160-4524-0}} Retrieved on [https://books.google.com/books?id=nd9R6GQBB_0C&printsec=frontcover&dq=anthology+of+irish+folklore&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjf_oWWgbDaAhUEbhQKHV5JB1YQ6AEIQzAG#v=onepage&q=anthology%20of%20irish%20folklore&f=false 10 April 2018] * [[Kevin Danaher|Ó Danachair, Caoimhín]] (1978). ''A Bibliography of Irish Ethnology and Folk Tradition''. Dublin Mercier Press {{ISBN|085342490X}} * Ó Súilleabháin, Seán (1942) ''A Handbook of Irish Folklore'' Dublin Educational Company of Ireland Limited {{ISBN| 9780810335615}} * Ó Súilleabháin, Seán & Christiansen, Reidar Th.(1963). ''The Types of the Irish Folktale''. Folklore Fellows' Communications No. 188. Helsinki 1963. * [[T. W. Rolleston|Rolleston, T.W.]] (1911). ''Myths and Legends of the Celtic Race''. London. George Harrap and Company. Retrieved from Public Library of India via Archive.org [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.24529 14 March 2018] * [[Jack Zipes|Zipes, Jack]] (2015) ''The Oxford Companion to Fairy Tales'' 2nd Ed. Oxford University Press {{ISBN|978-0 -19-968982-8}} Retrieved [https://books.google.com/books?id=okEFCgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=zipes+fairy+tales&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7j-7i_q_aAhWHaxQKHYFVA4YQ6AEIPjAE#v=onepage&q=zipes%20fairy%20tales&f=false 10 April 2018] * White, Carolyn (2005) [1st pub.1976], ''[https://www.bookdepository.com/History-Irish-Fairies-Carolyn-White/9780786715398 A History of Irish Fairies]'' New York. Avalon Publishing Group. {{ISBN|0786715391}} * [https://www.rte.ie/news/ireland/2017/1205/925267-folklore-archive/ Irish folklore archive inscribed into UNESCO register] ''[[RTÉ News and Current Affairs|Rte News]]'' 6 December 2017 Retrieved 10 April 2018 === Foinsí Treasacha=== * Anonymous [C.J.T.] (1889). ''Folk-Lore and Legends: Ireland''. London: W.W. Gibbings. Retrieved from Harvard University Library via Archive.org [https://archive.org/details/folkloreandlege00unkngoog 21 November 2017] also republished as Anonymous [C.J.T.] (1904). ''Irish Fairy Tales Folklore and Legends''. London: W.W. Gibbings. Retrieved via Archive.org [https://archive.org/details/irishfairytales00unkngoog 21 November 2017] * Anonymous, ''The Royal Hibernian Tales; Being 4 Collections of the Most Entertaining Stories Now Extant'', Dublin, C.M. Warren, Retrieved from Google Books on [https://books.google.com/books?id=-C9gu42s8zgC&printsec=frontcover&dq=royal+hibernian+tales&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjSsP3a_aTXAhWF-aQKHfehCSYQ6AEIJjAA#v=onepage&q&f=false 4 November 2017] * [[Frances Browne|Browne, Frances]]. (1904). ''Granny's Wonderful Chair'' New York: McClure, Phillips and Company, Retrieved from United States Library of Congress via Archive.org [https://archive.org/details/donegalfairysto00macmgoog 22 November 2017] * [[William Carleton|Carleton, William]] (1830). ''Traits and Stories of the Irish Peasantry, First Series Vol. 1''. Dublin: William Curry, Jun, and Company Retrieved from University of Illinois Library via [https://archive.org Archive.org] [https://archive.org/details/traitsstoriesofi01carlt 11 November 2017] * [[William Carleton|Carleton, William]] (1830). ''Traits and Stories of the Irish Peasantry, First Series Vol. 2''. Dublin: William Curry, Jun, and Company Retrieved from University of Illinois Library via [https://archive.org Archive.org] [https://archive.org/details/traitsstoriesofi02carlt 11 November 2017] * [[William Carleton|Carleton, William]] (1834). ''Traits and Stories of the Irish Peasantry, Second Series Vol. 1''. Dublin: William Frederick Wakeman Retrieved from University of Illinois Library via [https://archive.org Archive.org] [https://archive.org/details/traitsstoriesofi01carl1 11 November 2017] * [[William Carleton|Carleton, William]] (1834). ''Traits and Stories of the Irish Peasantry, Second Series Vol. 2''. Dublin: William Frederick Wakeman Retrieved from University of Illinois Library via [https://archive.org Archive.org] [https://archive.org/details/traitsstoriesofi01carl1 11 November 2017] * [[William Carleton|Carleton, William]] (1834). ''Traits and Stories of the Irish Peasantry, Second Series Vol. 3''. Dublin: William Frederick Wakeman Retrieved from University of Illinois Library via [https://archive.org Archive.org] [https://archive.org/details/traitsstoriesofi01carl1 11 November 2017] * [[William Carleton|Carleton, William]] (1845). ''Tales and Sketches Illustrating the Character, Usages, Traditions, Sports, and Pastimes of the Irish Peasantry''. Dublin: James Duffy Retrieved from University of California Library via Archive.org [https://archive.org/details/talessketchesill00carlrich 11 November 2017] * [[Padraic Colum|Colum, Padraic]] (1916). ''The King of Ireland's Son''. New York: H. Holt and Company Retrieved from Project Gutenberg via [1] [https://www.gutenberg.org/files/3495/3495-h/3495-h.htm 24 November 2017] * [[Padraic Colum|Colum, Padraic]] (1918). ''The Boy Who Knew How to Speak to Birds''. New York: The MacMillan Company Retrieved from New York Public Library via Archive.org [https://archive.org/details/boywhoknewwhatbi00colu 24 November 2017] * [[Padraic Colum|Colum, Padraic]] (1929) [First Pub. 1919). ''The Girl Who Sat by the Ashes''. New York: The MacMillan Company Retrieved from New York Public Library via Archive.org [https://archive.org/details/girlwhosatbyashe00colu 24 November 2017] * [[Thomas Crofton Croker|Croker, Thomas Crofton]] (1825).''Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland vol. 1'' London: John Murray, Retrieved from Oxford University Library via Archive.org [https://archive.org/details/fairylegendsand00crokgoog 6 November 2017] * [[Thomas Crofton Croker|Croker, Thomas Crofton]] (1828).''Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland vol. 2'' London: John Murray, Retrieved from Oxford University Library via Archive.org [https://archive.org/details/fairylegendsand04crokgoog 6 November 2017] * [[Thomas Crofton Croker|Croker, Thomas Crofton]] (1828).''Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland vol. 3'' London: John Murray, Retrieved from Oxford University Library via Archive.org [https://archive.org/details/fairylegendsand03crokgoog 6 November 2017] * [[Jeremiah Curtin|Curtin, Jeremiah]] (1890). ''Myths and Folk-Lore of Ireland'' London: Sampson Low, Marston, Searle, & Rivington Retrieved from University of Toronto Library via Archive.org [https://archive.org/details/mythsfolkloreofi00curtuoft 8 November 2017] * [[Jeremiah Curtin|Curtin, Jeremiah]] (1894). ''Hero-Tales of Ireland''. London: MacMillan and Company Retrieved from University of Toronto Library via Archive.org [https://archive.org/details/herotalesofirela00curtuoft 8 November 2017] * [[Jeremiah Curtin|Curtin, Jeremiah]] (1895). ''Tales of the Fairies and of the Ghost World: Collected from Oral Tradition in South-West Munster''. Boston: Little Brown Company Retrieved from University of Wisconsin Library via Archive.org [https://archive.org/details/talesfairiesand00curtgoog 8 November 2017] * [[Sinéad de Valera|De Valera, Sinéad]] (1927). ''Irish Fairy Stories'', London: MacMillan Children's Books. {{ISBN|9780330235044}} Retrieved 27 November 2017 . * [[Philip Dixon Hardy|Dixon Hardy, Phillip]]. (1837).''Legends, Tales, and Stories of Ireland'' Dublin: P.J. John Cumming, Retrieved from Harvard University Library via Archive.org [https://archive.org/details/legendstalesand00hardgoog 23 November 2017] * Frost, William Henry. (1900).''Fairies and Folk of Ireland'' New York: Charles Scribner's Sons, Retrieved from New York Public Library via Archive.org [https://archive.org/details/fairiesfolkofire00fros 6 November 2017] * [[Alfred Perceval Graves|Graves, Alfred Perceval]]. (1909).''The Irish Fairy Book'' London: T. Fisher Unwin, Retrieved from University of California Library via Archive.org [https://archive.org/details/irishfairybook00gravrich 22 November 2017] * [[Gerald Griffin|Griffin, Gerald]] (1842) ''Tales of the Jury-Room in Three Volumes. Vol.1'' London Maxwell and Co. Publishers Retrieved from University of Illinois Library via Archive.org [https://archive.org/details/talisqualisortal01grif 10 April 2018] * [[Gerald Griffin|Griffin, Gerald]] (1842) ''Tales of the Jury-Room in Three Volumes. Vol.2'' London Maxwell and Co. Publishers Retrieved from University of Illinois Library via Archive.org [https://archive.org/details/talisqualisortal02grif 10 April 2018] * [[Gerald Griffin|Griffin, Gerald]] (1842) ''Tales of the Jury-Room in Three Volumes. Vol.3'' London Maxwell and Co. Publishers Retrieved from University of Illinois Library via Archive.org [https://archive.org/details/talisqualisortal03grif 10 April 2018] * [[Gerald Griffin|Griffin, Gerald]] (1827) ''Tales of the Munster Festivals in Three Volumes. Vol.1'' London Saunders and Otley Retrieved from University of Illinois Library via Archive.org [https://archive.org/details/talesofmunsterfe01grif 10 April 2018] * [[Gerald Griffin|Griffin, Gerald]] (1827) ''Tales of the Munster Festivals in Three Volumes. Vol.2'' London Saunders and Otley Retrieved from University of Illinois Library via Archive.org [https://archive.org/details/talesofmunsterfe02grif 10 April 2018] * [[Gerald Griffin|Griffin, Gerald]] (1827) ''Tales of the Munster Festivals in Three Volumes. Vol.3'' London Saunders and Otley Retrieved from University of Illinois Library via Archive.org [https://archive.org/details/talesofmunsterfe03grif 10 April 2018] * [[Douglas Hyde|Hyde, Douglas]] (1890). ''Beside the Fire: A Collection of Irish Gaelic Folk Stories''. London: David Nutt Retrieved from National Library of Scotland via Archive.org [https://archive.org/details/besidefirecollec00hyde 9 November 2017] * [[Douglas Hyde|Hyde, Douglas]] (1896). ''Five Irish Stories: Translated from the Irish of the "Sgeuluidhe Gaodhalach"''. Dublin: Gill & Son Retrieved from University of California Library via Archive.org [https://archive.org/details/fiveirishstories00hydeiala 9 November 2017] * [[Douglas Hyde|Hyde, Douglas]] (1915). ''Legends of Saints and Sinners'' (Every Irishman's Library). London: T. Fisher Unwin Retrieved from University of Connecticut Library via Archive.org [https://archive.org/details/legendsofsaintss00hyde 9 November 2017] * [[Joseph Jacobs|Jacobs, Joseph]] (1892) ''Celtic Fairy Tales'' London : D. Nutt. [https://en.wikisource.org/wiki/Index:Celtic_Fairy_Tales.djvu Retrieved from Wikisource 17 October 2017] * [[Patrick Weston Joyce|Joyce, Patrick Weston]]. (1879).''Old Celtic Romances'' London: C. Kegan Paul and Co., Retrieved from Harvard University Library via Archive.org [https://archive.org/details/oldcelticromanc00joycgoog 22 November 2017] * [[Patrick Kennedy (folklorist)|Kennedy, Patrick]] (1866) ''Legendary Fictions of the Irish Celts'', London: MacMillan and Company Retrieved from National Library of Scotland via Archive.org [https://archive.org/details/legendaryfiction00kenn 15 November 2017] * [[Patrick Kennedy (folklorist)|Kennedy, Patrick]] (1870). ''Fireside Stories of Ireland'', London: M'Glashan and Gill and Patrick Kennedy. Retrieved from University of California Library via Archive.org [https://archive.org/details/firesidestorieso00kennrich 18 November 2017] * [[Benedict Kiely|Kiely, Benedict]] (2011). ''The Penguin Book of Irish Short Stories'' London: Penguin Books, {{ISBN|978-0-241-95545-1}}. Retrieved 27 November 2017 . (Traditional Irish story translated from "The Stories of Johnny Shemisin" (no Date), Ulster Council of the Gaelic League * [[Edmund Leamy|Leamy, Edmund]]. (1906).''Irish Fairy Tales'' Dublin: M.A. Gill & Son. Ltd, Retrieved from University of Toronto Library via Archive.org [https://archive.org/details/irishfairytales00leamuoft 6 November 2017] * [[Samuel Lover|Lover, Samuel]] (1831).''Legends and Stories of Ireland vol. 1'' Dublin: W.F. Wakeman, Retrieved from University of Pittsburgh Library via Archive.org [https://archive.org/details/legendsstories00love 6 November 2017] * [[Samuel Lover|Lover, Samuel]] (1831).''Legends and Stories of Ireland vol. 2'' London: Baldwin and Cradock, Retrieved from Oxford University Library via Archive.org [https://archive.org/details/legendsandstori02lovegoog 7 November 2017] * [[Ethna Carbery|MacManus, Anna (Ethna Carbery)]]. (1904).''In The Celtic Past'' New York: Funk and Wagnalls, Retrieved from University of California Library via Archive.org [https://archive.org/details/incelticpast00macm 22 November 2017] * [[Seumas MacManus|MacManus, Seumas]]. (1899).''In the Chimney Corners: Merry Tales of Irish Folk Lore'' New York: Doubleday and McClure Company, Retrieved from New York Public Library via Archive.org [https://archive.org/details/inchimneycorne00macm 24 November 2017] * [[Seumas MacManus|MacManus, Seumas]] (1900). ''Donegal Fairy Stories'' New York: Doubleday, Page & and Company, Retrieved from Harvard University Library via Archive.org [https://archive.org/details/donegalfairysto00macmgoog 22 November 2017] * McClintock, Letitia (1876). ''Folklore of the County Donegal'', ''[[Dublin University Magazine]]'' 88. Retrieved from National Library of Ireland on [http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_101671 15 October 2017] * O'Faolain, Eileen (1954). ''Irish sagas and Folk Tales'' London: Oxford University Press. {{ISBN|0192741047}}; {{ISBN|978-0192741042}}. * [[Liam O'Flaherty|O'Flaherty, Liam]] (1927). ''The Fairy Goose and Two Other Stories'', London: Crosby Gaige. Retrieved [https://books.google.com/books?id=91oWAQAAMAAJ&q=The+Fairy+Goose+and+Two+Other+Stories&dq=The+Fairy+Goose+and+Two+Other+Stories&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjPuYbIya3aAhUIvBQKHUMvDkgQ6AEIJjAA 27 November 2017] . * [[Michael Scott (Irish author)|Scott, Michael]] (1988) ''Green and Golden Tales: Irish Hero Tales'' Dublin: Sphere Books Limited {{ISBN|0-85342-868-9}}; {{ISBN|978-0-85342-868-8}} * [[Michael Scott (Irish author)|Scott, Michael]] (1989) ''Green and Golden Tales: Irish Animal Tales'' Dublin: Sphere Books Limited {{ISBN|0-85342-867-0}}; {{ISBN|978-0-85342-867-1}} * [[Michael Scott (Irish author)|Scott, Michael]] (1989). ''Irish Folk and Fairy Tales Omnibus''. London Sphere Books {{ISBN|0-7515-0886-1}}; {{ISBN|978-0-7515-0886-4}} * [[Michael Scott (Irish author)|Scott, Michael]] (1995) ''Magical Irish Folk Tales'' Dublin: Sphere Books Limited {{ISBN|1-85635-110-6}}; {{ISBN|978-1-85635-110-2}} * [[Michael Scott (Irish author)|Scott, Michael]] (1988). ''Green and Golden Tales: Irish Fairy Tales'', Dublin: Sphere Books Limited,{{ISBN|0-85342-866-2}}; {{ISBN|978-0-85342-866-4}}. * [[Sheridan Le Fanu|Sheridan Le Fanu, Joseph]], (February 5 1870) ''The Child That Went with the Fairies'' ''[[All the Year Round]]'' pp.228-233 Retrieved from Prelinger Library via Archive.org [https://archive.org/stream/allyearround03charrich#page/228/mode/2up 10 April 2018] Republished in [[Sheridan Le Fanu|Sheridan Le Fanu, Joseph]] (1923) ''Madam Crowl's Ghost and Other Tales of Mystery'' [[M. R. James|James, Montague Rhodes]] (ed.) London: George Bell & Sons, Retrieved from Project Gutenberg [https://gutenberg.ca/ebooks/lefanu-crowl/lefanu-crowl-00-h.html#twelve 10 April 2018] * [[James Stephens (author)|Stephens, James]] (1920) ''[[Irish Fairy Tales]]''. London, MacMillan & Company, Retrieved from Project Gutenberg [http://www.gutenberg.org/files/2892/2892-h/2892-h.htm 5 November 2017] * [[Jane Wilde|Wilde, Lady Francesca Speranza]] (1888).''Ancient Legends, Mystic Charms, and Superstitions of Ireland'' London: Ward and Downey, Retrieved from Cornell University Library via Archive.org [https://archive.org/details/cu31924074445770 5 November 2017] * [[W. B. Yeats|Yeats, William Butler]]. (1888).''Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry'' London: Walter Scott, Retrieved from University of Toronto Library via Archive.org [https://archive.org/details/fairyfolktalesof00yeatuoft 20 November 2017] * [[W. B. Yeats|Yeats, William Butler]]. (1888).''Irish Fairy Tales'' London: T. Fisher Unwin, Retrieved from University of California Library via Archive.org [https://archive.org/details/fairytalesirish00yeatrich 20 November 2017] * [[Ella Young|Young, Ella]]. (1910).''Celtic Wonder Tales Book'' Dublin: Maunsel & Company LTD, Retrieved from University of California Library via Archive.org [https://archive.org/details/celticwondertale00younrich 22 November 2017] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{DEFAULTSORT:Aos Si}} [[Category:Aos Sí| ]] [[Catagóir:An t-osnádúr]] [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Category:Tuatha Dé Danann|*]] [[Catagóir:Béaloideas]] [[Catagóir:Béaloideas na hÉireann]] [[Catagóir:Creideamh]] [[Catagóir:Creideamh in Éirinn]] [[Catagóir:Reiligiúin Paindiacha]] [[Catagóir:Fantaisíocht i nGaeilge]] [[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean uafáis i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach]] r3wovqifp0mkdhdzalhig74uuwxrfxf 0 90767 1331224 1263384 2026-11-02T00:23:19Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331224 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scríbhneoir agus úrscéalaí [[Éireannach]] is ea '''Anne Teresa Enright''', a rugadh ar 11ú Deireadh Fómhair 1962 i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]]. Tá sé [[úrscéal]]ta agus cuid mhór [[gearrscéal]]ta foilsithe aici, chomh maith le saothar [[neamhfhicsean]] amháin. Scríobhann sí faoi thearmaí aingeal, breith, clann, corpíomhá mná, an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]], grá agus máithreachas san áireamh. == Óige agus oiliúint == D'fhreastail Enright ar Ardscoil San Lughaidh, [[Ráth Maonais]]. Bhuaigh sí scoláireacht idirnáisiúnta ón ''Lester B. Pearson United World College of the Pacific'' i [[Victoria, an Cholóim Bhriotanach]]. Rinne sí staidéar ar feadh dhá bhliain don Bacclearate Idirnáisiúnta. Ina dhiaidh sin, fuair sí amach Baitsiléir Ealaíon i mBéarla agus [[Fealsúnacht]] ó [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]. Bhuaigh sí Scoláireacht Chevening i Scríbhneoireacht Chruthaitheach ó Ollscoil East Anglia, [[Norwich]]. Ag an ollscoil, rinne sí staidéar faoi Angela Carter agus Malcolm Bradbury, agus fuair sí amach Céim Maistir i Scríbhneoireacht Chruthaitheach. == Saol oibre roimh scríbhneoireacht == Bhí sí ina léiritheoir agus stiúrthóir teilifíse le [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] ar feadh sé bliana. Bhí sí ina stiúrthóir don chlár Nighthawks ar feadh ceithre bliana. Ina ndiaidh sin, bhí sí ina stiúrthóir do sheónna páistí ar feadh dhá bhliain. Ag an am céanna bhí sí ag scríobh ag deireadh na seachtaine. D'imigh sí ón ghairm theilifíse tar éis cliseadh<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/books/2007/oct/16/bookerprize2007.thebookerprize6|teideal=Anne Enright takes the Booker|údar=The Guardian|dáta=2007-10-16|dátarochtana=2019-10-05}}</ref>, agus thosaigh sí ag scríobh lánaimseartha i 1993. == Leabhair == D'fhoilsigh Enright bailiúchán gearrscéalta ''The Portable Virgin'' i 1991. Bhuaigh an leabhar an ''Duais Rooney'' ''(don Fhicsean Éireannacha)'' i 1991<ref>{{Cite news|teideal=Stuart Jeffries interviews Anne Enright, this year's Man Booker prize winner|url=https://www.theguardian.com/books/2007/oct/18/bookerprize2007.thebookerprize|work=The Guardian|dáta=2007-10-18|dátarochtana=2019-10-11|language=en-GB|údar=Stuart Jeffries}}</ref>. Foilsithe an chéad úrscéal Enright, dar teideal ''The Wig my Father Wore,'' i 1995. Féachann an scéal faoi théamaí mháithreachas, grá, aingeal, agus an eaglais. Titeann an príomhcharachtar, Grace, i ngrá le haingeal darbh ainm Stephen, a fuair bás i 1934. D'fhoilsigh sí úrscéal eile, ''What are You Like?'' i 2000, scéal faoi [[Cúpla (daoine)|chúpla]] comhionann, Marie agus Maria, a thógadh i dtír éagsúla, i Londain agus i Nua-Eabhrac. I 2002, scríobh Enright an t-úrscéal ''The Pleasure of Eliza Lynch,'' leagan ficsin de shaol Eliza Lynch, bean Éireannach agus an bhean is cumhachtach i [[Paragua|bParagua]] san aois 19ú. Scríobh Enright ''Making Babies: Stumbling into Motherhood'' i 2004, bailiúchán aistí ionraic agus greannmhar faoi mháithreachas agus tinneas clainne. Bronnadh an [[Duais Booker]] ar Enright i 2007 as an úrscéal ''The Gathering''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Irish woman wins Man Booker Prize|url=https://www.rte.ie/news/2007/1016/94812-enrighta/|date=2007-10-16|language=en}}</ref>. Scéal é seo faoi chlann a bhailigh le chéile tar éis báis a dheartháir alcólach Liam, ó radharc a dheirfiúr Veronica a raibh ba ghaire de. Scríobh Enright dhá bhailiúchán gearrscéalta eile, ''Taking Pictures'' i 2008 agus ''Yesterday's Weather'' i 2009. D'fhoilsigh sí an t-úrscéal ''The Forgotten Waltz'' i 2011, scéal faoi ghrá adhaltrach idir Gina agus Séan, iad pósadh do dhaoine eile. Tá an scéal suite in Éirinn, timpeall thobchliseadh an gheilleagair. Bhuaigh ''The Forgotten Waltz'' an ''Bonn Carnegie as Barr Feabhais Ficsean'' i 2012. Scríobh sí an chéad úrscéal eile ''The Green Road'' i 2015, a insíonn dúinn faoi chlann Madigan, an mháthair Rosaleen agus a pháistí, ó 1980 go 2005. Bhuaigh ''The Green Road'' an Duais ''Kerry Group Irish Fiction'' i 2016. Thug na criticeoirí ardmholadh don leabhar seo. D'fhoilsigh sí an t-úrscéal ''Actress'' i 2020. I 2021, ainmníodh é don Ghradam Litreacha [[Deilginis]] - Úrscéal na Bliana agus don Duais Ficsean na mBan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.zurich.ie/dalkey-literary-awards/2021/novel-of-the-year/shortlist/anne-enright|teideal=Anne Enright|language=en|work=www.zurich.ie|dátarochtana=2021-05-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.womensprizeforfiction.co.uk/features/for-writers/on-writing/on-writing-anne-enright|teideal=On Writing: Anne Enright|dáta=2016-05-06|work=Women's Prize for Fiction|dátarochtana=2021-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602212743/https://www.womensprizeforfiction.co.uk/features/for-writers/on-writing/on-writing-anne-enright|archivedate=2021-06-02}}</ref> == Obair eile == Scríobhann Enright le go leor irisí agus nuachtáin, [[The Irish Times]], [[The Guardian]], ''The New Yorker,'' ''The Paris Review'', ''The Dublin Review'' agus ''London Review of Books'' ina measc. Scríobhadh í le BBC Radio 4 agus léirmheas le RTÉ chomh maith. Bronnadh an Chomhairle Ealaíon uirthi an gradam 'Laureate i gcomhair Ficsean Éireannach' ó 2015 go 2018, an chéad uair a bronnadh an gradam.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.artscouncil.ie/ga/na-healaiona-in-eirinn/Litriocht/Laureate-i-gcomhair-Ficsean-eireannach-2015%E2%80%932018/|teideal=Laureate i gcomhair Ficsean Éireannach 2015–2018|údar=An Comhairle Ealaíon|dáta=|dátarochtana=2019-10-05}}{{Dead link|date=Aibreán 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Thosaigh sí ag múineadh i Scoil an Béarla i [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|'''COBÁC''']], ag tús an bhliain acadúil 2018-2019. == Saol pearsanta == Tá sí pósta ar Martin Murphy, comhairleoir ealaíon leis An Chomhairle Ealaíon. Tá beirt chlainne orthu, cailín agus buachaill<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/books/2011/may/01/anne-enright-interview-forgotten-waltz|teideal=Anne Enright: 'I was always on the side. Like a salad'|údar=The Guardian|dáta=2011-05-01|dátarochtana=2019-10-05}}</ref>. Tá cónaí orthu i [[Bré|mBré]], [[Contae Chill Mhantáin|Chontae Chill Mhantáin]]. == Saothar == === Úrscéalta === * ''The Wig My Father Wore'' (1995) * ''What Are You Like?'' (2000) * ''The Pleasure of Eliza Lynch'' (2002) * ''The Gathering'' (2007) * ''The Forgotten Waltz'' (2011) * ''The Green Road'' (2015) * ''Actress'' (2020) === Gearrscéalta === * ''The Portable Virgin'' (1991) * ''Taking Pictures'' (2008) * ''Yesterday's Weather'' (2009) * ''Solstice'' (2017) * ''The Hotel'' (2017) === Neamhfhicsean === * ''Making Babies: Stumbling into Motherhood'' (2004) === Duaiseanna === * 1991 Rooney Prize for Irish Literature - ''The Portable Virgin'' * 2001 Encore Award - ''What Are You Like?'' * 2004 Davy Byrne's Irish Writing Award * 2007 Booker Prize -''The Gathering'' * 2008 Irish Novel of the Year - ''The Gathering'' * 2010 Fellow of the Royal Society of Literature * 2012 Orange Prize for Fiction (gearrliosta) - ''The Forgotten Waltz'' * 2012 Carnegie Medal for Excellence in Fiction - ''The Forgotten Waltz'' * 2012 Honorary Degree (DLit) ó Goldsmiths College, Ollscoil an Londain * 2016 Kerry Group Irish Fiction Award - ''The Green Road'' *2021 Dalkey Literature Award (gearrliosta)- ''Actress'' *2021 Women's Prize for Fiction (gearrliosta) - ''Actress'' == Naisc Sheachtracha == [https://literature.britishcouncil.org/writer/anne-enright Beathaisnéis ar British Council Literature] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Enright, Anne}} [[Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] 7rpaun2gx2rh86sh42uz7lphlm2oli2 0 90822 1331265 1269100 2026-11-02T06:05:28Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331265 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[filid|file]] ab ea '''Cairbre mac Eithne''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Coirpre mac Étaíne'''). ==Seanscéal== I leagan amháin dá sheanscéal, mac [[Boand|Bóinne]] agus [[Neachtan|Neachtain]], file na [[Tuatha Dé Danann|dTúath Dé Danann]], ab ea Cairbre. I leagan eile, ba é [[Oghma]] a athair. Toisc gur leathdeartháireacha Oghma iad [[Lugh]] agus [[Daghdha]], ba é Cairbre a nia. Ba é [[Dían Cécht]], lia, a sheanathair ar thaobh na máthar. Bhí Cairbre ar cuairt le [[Breas]], an [[Fomhóraigh|Fomhórach]] a bhí ina rí na dTuath Dé. Chaith Breas go holc leis ámh, agus dá bharr chum sé [[glámh dícheann]], le toradh ná gur chaill an rí a éileamh ar an gcoróin. {|class="wikitable" |- style="vertical-align: top;" ! width=50% | Sean-Ghaeilge ! width=50% | Nua-Ghaeilge<ref>Aistrithe go litriúil agus go liteartha ón tSean-Ghaeilge</ref> |- style="vertical-align: top;" || Gan cholt<ref>[http://dil.ie/10537 1 colt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010005946/http://dil.ie/10537 |date=2019-10-10 }}, bia</ref> for criabh ceireine<ref>[http://dil.ie/12908 crib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010073021/http://dil.ie/12908 |date=2019-10-10 }}, tapa</ref><ref>{{Lua idirlín |url=http://dil.ie/8498 |teideal=ceirnín(e) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191010073023/http://dil.ie/8498 |archivedate=2019-10-10 |dátarochtana=2019-10-09}}</ref> <br /> Gan geart fearbú<ref>féach [http://dil.ie/4363 1 ás] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010005948/http://dil.ie/4363 |date=2019-10-10 }}, bainne; [http://dil.ie/21691 ferb(b)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010005939/http://dil.ie/21691 |date=2019-10-10 }}</ref> fora n-asad aithrinni<ref>[http://dil.ie/4369 ásaid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009221401/http://dil.ie/4369 |date=2019-10-09 }}, fás; [http://dil.ie/2715 aithirne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009221410/http://dil.ie/2715 |date=2019-10-09 }}, lao</ref> <br /> Gan adhbhai fhir iar ndrúbaí díasoirchí<ref>[http://dil.ie/16821 díṡorche] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009221843/http://dil.ie/16821 |date=2019-10-09 }}, titim na hoíche</ref> <br /> Gan díl daimhe reisse ropsain Breisse <br /> Ní fil a mhaín trá Breisse || Gan bhia go beo sa bhabhla, <br /> Gan bainne bó le fás an lao, <br /> Gan adhbha<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/adhbha adhbha], áras, baile, srl.</ref> fhir le titim na hoíche, <br /> Gan díol dáimhe ''reisse ropsain'' Breasa<br /> Nár fhille a mhaoin chun Breasa |} Ba é seo an chéad mallacht inste in Éirinn. Chuaigh Cairbre ansin go i gcomhrac, agus thug an lá leis, i dteannta leis na Túatha Dé in éadan na bhFomhórach sa Dara [[Cath Maighe Tuireadh]].<ref>[[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur,'' lch.&nbsp;65.</ref> ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier (Religionswissenschaftler)|Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] tqxdijkqw4d169uk38h0sfky2z1ztcn 0 90965 1331189 1313892 2026-11-01T20:04:46Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331189 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Airneán ''Fhíngin''''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Airne<ref>[http://dil.ie/2310 airne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025170205/http://dil.ie/2310 |date=2019-10-25 }} ar eDIL, airneán, faire (na hoíche)</ref> Fíngein'''). Scríofa is amhlaidh sa 9ú&nbsp;haois, caomhnaítear inniu é i gceithre lámhscríbhinn den 14ú agus 15ú&nbsp;haoiseanna. ==Achoimre== Gach Samhain, thaispeánadh ''Rothniam'' na [[Aos Sí|sidhe]] í féin d'''Fhingen'' agus thugadh sé tairngreachtaí dó faoi na himeachtaí is tábhachtaí den bhliain le teacht. Tráth amháin, dúirt sí leis go mbéarfaí mac don rí, ''Feidlimid'', an oíche úd, go n-aontódh sé sa todhchaí na [[Cúige]] Éireann go léir faoina riail, agus go mbunódh sé ríshliocht a mhairfeadh 53 glúin. Bheadh comharthaí miotasacha le feiceáil, amhail is tomhaidhmeanna agus ath-theacht crainn bháite na Díle. [[Conn Céadchathach]] ab ea an rí faoinar tugadh an tuar, agus bhí ina ''Fingen'' le 50 bliain ina ghiolla dílis dó síos bhfuair sé bás sa deireadh ag troid ar a shon. ==Foinsí== * [[Leabhar Fhear Maí]] * [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Stowe MS 992]] * [https://codecs.vanhamel.nl/Special:Redirect/page/159 Airne Fíngein] ar CODECS * Annie M. Scarre (eag.), ''Airne Fingein'', in: ''[https://archive.org/stream/anecdotafromiris00berg#page/n96/mode/1up Anecdota from Irish Manuscripts]'', Imleabhar 2, ll. 1-10, via archive.org * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * John & Caitlin Matthews: ''The Encyclopaedia of Celtic Myth and Legend: A Definitive Sourcebook of Magic, Vision, and Lore.'' Lyons Press, 2004, ISBN 1592283020. ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 6pryvunv49phog0uz2kji8mp5miutsc 0 90968 1331261 1308941 2026-11-02T05:15:15Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331261 wikitext text/x-wiki I [[Éire|nÉirinn]] na [[meánaois]]e, cáin ba ea an '''Bóramha''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Bórama''', ''Bóruma'', ''Bóraime''), ar ghá do chúige [[Laighean]] a íoc do mhuintir [[Uí Néill]]. Tá scéal den teideal ''Bórama'' le feiceáil mar chuid de [[Scéalaíocht na Ríthe]], le meascán próis agus filíochta. Is amhlaidh gur scríobhadh é sa 10ú/ haois. Caomhnaítear é i ndá leagan, sa [[Leabhar Laighneach]] agus i [[Leabhar Buí Leacáin]]. ==Sanasaíocht== Is é de bhrí le ''Bóraime''<ref>[http://dil.ie/6397 Bóraime] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601212321/http://dil.ie/6397 |date=2019-06-01 }} ar eDIL</ref> ná ''bó-ríme'', bó-ríomhe, is é sin, áireamh na mbó. Is logainm a áit dúchais é leasainm an [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Brian Bóramha]], is é sin, [[Béal Bórú]], [[Contae an Chláir]], gar den áit a thugtaí an cháin ar láimh.<ref>Michael Moloney: ''North Munster studies.'' Thomond Archaeological Society, 1967, lch.&nbsp;364.</ref><ref>[https://www.logainm.ie/104028.aspx Béal Bórú] ar logainm.ie</ref> ==Achoimre== Sa chéad aois, d'éiligh rí mhuintir Uí Néill [[Túathal Techtmar]] ar ríthe na Laighean éiric (nó ''[[lóg n-enech]]'') darbh ainm Bóramha. Thug sé mar chosaint na cánach ná dúnmharú a bheirte iníonacha. Ba chúis achrainn fhuilteach i gcónaí é ámh, méid na cánach. Príomhphearsa san achrann seo thar na glúnta ba ea [[Brian Bóramha]] na [[Mumhan]] (ainmnithe as áit a bhreithe, féach [[#Sanasaíocht|Sanasaíocht]] thuas). Chuaigh sé i gceann na hArd-Ríogachta agus throid sé in éadan mhuintir Uí Néill i [[Cath Chluain Tarbh|gCath Chluain Tarbh]], cé gur maraíodh é tar éis an chatha. De réir seanscéil níos deireanaí, chuir Naomh ''[[Moling Luachra]]'' críoch leis an gcánaigh le cleas éalaithe sa 7ú&nbsp;haois. Faightear ann meascán de sheanscéal agus stair, agus caomhnaítear leaganacha éagsúla agus neamhchruinn faoi achar na Bóirmhe. ==Foinsí== * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Boramha}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] ecuugib2mjefpgu6j8gb1e7nw34o8vb 0 90990 1331236 1140659 2026-11-02T01:37:12Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331236 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Argain Dinn Rí''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Orgain Denna Ríg'''). Scríobadh é is amhlaidh sa 9ú&nbsp;haois, agus caomhnaítear i dtrí lámhscríbhinn é: sa [[Leabhar Laighneach]], i [[Leabhar Buí Leacáin]] agus i [[Rawlinson B 502]] den 12ú&nbsp;haois. ==Achoimre== B'éigean do [[Labraid Loingsech|Labhraid Maon]] mac Ailealla Áine rí na [[Laighean]], dul ar deoraíocht i dteannta lena cláirsí ''Craiftine'' agus a [[filid|fhile]], ''[[Ferchertne]]''. Bhí athair agus seanathair Labhraí tar éis bheith maraithe ag a uncail ''[[Cobthach Cóel Breg]]'' agus thóg seisean an choróin. Insítear i leagan amháin gur imir Cobhthach cleas gránna: lig sé air féin go raibh sé marbh, cuireadh é os cionn cláir – le scian bearrtha sa láimh aige – agus nuair a chrom a dheartháir thairis le brón, sháigh sé tríd a scornaigh é.<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' lch.&nbsp;466.</ref> I leagan amháin den scéal, bhí ar Labhraid croíthe a athar agus a sheanathar a shlogadh siar le luchóg beo, agus chaill sé le seal beag dá bharr cumas a theangan. Chuaigh Labhraid go dtí cúige [[Mumhan]] ag lorg tearmainn, agus mheall sé grá iníon an rí, ''Moriath''. Um aird a máthair a bhaint, sheinn Craiftine amhrán samhraidh di gur thit sí ina codladh. Luigh Labraid le Moriath ansin agus phós sé í. Bhí sé in ann ansin a chur in iúl ar Scoriath athair ''Moriath'' cabhrú leis, agus i gceannas arm na Mumhan, chloígh sé dún a athar, Dionn Rí, i g[[Contae Cheatharlach]].<ref>[https://www.logainm.ie/1417738.aspx Dionn Rí] ar logainm.ie</ref> Le cabhair óna mháthair agus fuirseoir na cúirte (a gheobhadh beirt dá ndeoin féin bás ar son mic agus rí), chuir sé Cobhthach agus a lucht leanúna faoi ghlas i dtigh iarainn. Chuir sé an teach trí thine, agus d'éag cách laistigh. De bharr an gníomh gránna seo, thuill sé an leasainm ''Lorc''.<ref>[http://dil.ie/30677 1 lorc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190523195712/http://dil.ie/30677 |date=2019-05-23 }} ar eDIL</ref> ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5, ll.&nbsp;201, 259. ==Naisc sheachtracha== * ''[http://www.maryjones.us/ctexts/dindrig.html ''The Destruction of Dind Rig]'' (LL) ar maryjones.us * {{ cite book | author = Barbara E. Crawford, Beverley Ballin Smith, Simon Taylor, Gareth Williams | title = West over sea: studies in Scandinavian sea-borne expansion and settlement before 1300 | work = A festschrift in honour of Dr. Barbara E. Crawford | publisher = Brill | place = Leiden und Boston | date = 2007 | ISBN = 978-90-04-15893-1 | pages = 509 | language = en | online = {{ Google Buch | BuchID = QNxLUoinbAsC | pages = 509 }} | accessdate = 2016-12-31 }} == Einzelnachweise == <references /> {{SORTIERUNG:Orgain Denna Rig}} [[Kategorie:Keltische Sage]] [[Kategorie:Literatur (9. Jahrhundert)]] [[Kategorie:Literatur (Irisch)]] 86gzz0igp22qgs8wkuproayhplakvh7 0 91002 1331191 1269106 2026-11-01T20:19:24Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331191 wikitext text/x-wiki I seanchas ársa na hÉireann, '''Aitheach fóire'''<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fóir fóire³], cuidiú, cúnamh, cabhair, ar teanglann.ie FGB</ref> ([[Sean-Ghaeilge]] '''Aithech fortha'''<ref>[http://dil.ie/2605 1 aithech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104173826/http://dil.ie/2605 |date=2019-11-04 }} ar eDIL, aitheach, cíosaí sa bhrí seo; bodach, daoi</ref><ref>[http://dil.ie/23883 forrtha, fortha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104163814/http://dil.ie/23883 |date=2019-11-04 }} ar eDIL</ref><ref>féach fosta [http://dil.ie/2810 aitire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104173826/http://dil.ie/2810 |date=2019-11-04 }} ar eDIL, bheith idir</ref>) ba ea duine saor a sheasadh ar son an rí dá dtabharfaí cás clúmhillte ina éadan. Úinéir talún comóntach ba ea an t-aitheach, aitheanta fosta mar 'grád féine'. Flaith ba ea é, díreach le taobh uaisle na n[[draoi]]the, san áireamh ''[[vates]]'', [[filid|filí]], lianna, staraithe, gabha, ceardaithe carbad agus dlíodóirí, agus an t-[[aos dána]] fosta. Bhíodh ceart ag baill na flaithe d'íocaíocht i gcáin agus in éiric, mar shampla le taobh ''[[lóg n-enech]]''.<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' ll.&nbsp;990&nbsp;ff.</ref><ref>Wolfgang Meid: ''Die Kelten,'' lch.&nbsp;106&nbsp;f.</ref> Ba é dualgas an aithigh áit an rí a ghlacadh i gcúis dlí agus, i gcás breithe ina choinne, cúiteamh a shocrú don ghearánaí. Sa chaoi seo, d'fhéadfadh an ceart a dhéanamh, siúd is nára chaille an rí a ghradam (''enech'', aghaidh).<ref>Bernhard Maier: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', lch.&nbsp;13.</ref> B'éigean don rí a eisíoc a thabhairt ar ais don aitheach fortha.<ref>[[Fergus Kelly]]: ''A Guide to Early Irish Law''. Early Irish Law, Series&nbsp;3. [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1988, ISBN 978-0-901-28295-8, ll.&nbsp;25&nbsp;ff.</ref> ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' 2., korrigierte und erweiterte Auflage. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * [[Wolfgang Meid]]: ''Die Kelten'' (''[[Reclams Universal-Bibliothek]]'' 17053). Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3. ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Seanchas]] 6w4jnunn4qjct52rmq7q5socwe6fxh7 0 91003 1331234 946356 2026-11-02T01:22:35Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331234 wikitext text/x-wiki :''Féach freisin: [[Aosdána]] Aicme shóisialta de chuid na nGael ab ea an t-'''Aos Dána''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Áes dána'''; [[Gaeilge na hAlban]] '''Aois-dàna'''). Sheasadh sí idir an aicme ''saor'' (Sean-Ghaeilge ''soír'', ''sóer'' < ''so-aire''<ref>{{Lua idirlín |url=http://dil.ie/1885 |teideal=3 aire |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191104090956/http://dil.ie/1885 |archivedate=2019-11-04 |dátarochtana=2019-11-04}}</ref> ar eDIL), le huaisle, draoithe srl. san áireamh, agus an aicme ''daor'' (Sean-Ghaeilge ''doír'', ''dóer'', < ''do-aire''). I measc na dánta nó gairmeacha a áirítí san aos dána, [[filid|filí]], [[fáidh|fáithe]], ceoltóirí, lianna, staraithe, gaibhne, ceardaithe carbad agus dlíodóirí, agus na húinéirí talún saora 'ísle' (féach ''[[aithech fortha]]''). Ba an dheacair é do mhac daoir éirí ina ghabha nó ina, óir gurbh é sin athrú aicme. Ba í ''*kerda-'' an fhréamh [[Prótai-Cheiltis|Phrótai-Cheiltise]] do ''ghabha'', a leathnaíodh in am trátha chun gaibhe cré-umha, óir agus ealaíne, agus fosta cúrsaí leighis, ceoil agus filíochta a thabhairt san áireamh. Measadh gur dhaoine saora ab ea ceardaithe adhmaid agus crann. I ndán Sean-Ghaeilge faoi na [[Túatha Dé Danann]] – ar a nglaoití scaití an t-aos dána – insítear: :''déi int áes dána, andéi immorro int áes trebtha'' (déithe an t-aos dána, aindéithe ámh an t-aos treafa)<ref>[[John Carey]]: ''A Tuath Dé'', Miscellany, The Bulletin of the Board of Celtic Studies 39, Cardiff 1992, ll.&nbsp;24&nbsp;ff.</ref> Maraon le gach aicme shóisialta SeanGhaelach, bhíodh saol an aosa dána go dian cóirithe, mar shampla, leis na dlíthe ''[[Bretha Crólige]]'' nó ''[[Lóg n-enech]]'', inar socraíodh i measc eile a bhfiúntas i gcás gona nó báis. Tugann sonra suimiúil ó ré na Críostaíochta aird ar leith ar thábhacht na n-aicmí sóisialta ó thaobh fiúntais de. I leagan Ghaelach de na soiscéalta, rinneadh gabha de [[Iósaef]], athair [[Íosa Críost|Íosa]], chun a aicme a athluacháil.<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' ll.&nbsp;1011&nbsp;ff.</ref> ==Féach freisin== * [[Ánradh]] * [[Aithech fortha|Aitheach fortha]] * [[Brughaidh]] * [[Draoi]] * [[Filid|File]] * [[Ollamh Éireann]] ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3, ll.&nbsp;990&nbsp;ff. * [[Wolfgang Meid]]: ''Die Kelten.'' Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3, ll,&nbsp;104&nbsp;ff. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Aos dana}} [[Catagóir:Seanchas]] lz5cl805t9lhyi9vwqagc9w16jgf2pz 0 91005 1331240 1283053 2026-11-02T02:01:33Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331240 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Leabhar gramadaí na Sean-Ghaeilge ab ea '''''Aiceacht na nÉigeas''''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Auraicept<ref>[http://dil.ie/754 aiccecht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128215101/http://dil.ie/754 |date=2019-11-28 }}, (ai)ceacht, Laidin ''accepta''; cf [http://dil.ie/1587 airaiccecht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128215158/http://dil.ie/1587 |date=2019-11-28 }}, bun leabhar; ar eDIL</ref> na n-Éces'''''), nó Bunleabhar na nEagnaí/Saoithe, a mheastar go stairiúil gur scríobh scoláire darbh ainm ''Longarad'' sa 7ú haois é. B'fhéidir gur fíor é go dtéann croí an téacs chomh fada siar sin, ach cuireadh a lán ábhar leis ó shin go dtí gur foilsíodh an chóip is luaithe atá ar marthain sa 12ú haois. [[Íomhá:Book of Ballymote 170v.jpg|mion|220px|fol. 170v as Leabhar Bhaile an Mhóta, Incipit an ''Auraicept''.]] Más fíor gur den 7ú haois é, is é an téacs an chéad chás a chosain [[canúint|an teanga choiteann]] i gcoinnibh na [[Laidin|Laidine]], agus ag teacht 600 bliain roimh ''[[De vulgari eloquentia]]'' le [[Dante Alighieri]] agus 200 bliain roimh ''O pismeneh'' le [[Chernorizets Hrabar]]. ==Lámhscríbhinní== Caomhnaítear an saothar sna lámhscríbhinní a leanas: # [[Coláiste na Tríonóide]], H 2.18. ([[Leabhar Laighneach]]), c. 1160 # CnT, H 2.16. ([[Leabhar Buí Leacáin]]), 14ú haois # [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], 23 P 12 ([[Leabhar Bhaile an Mhóta]]), fól. 169r&ndash;180r, c. 1390 ==Ábhar== Tá san ''Auraicept'' ceithre leabhar: :I: Leabhar ''[[Fenius Farsaid]]'' :II: Leabhar ''[[Amergin Glúingel|Amergin]]'' :III: Leabhar ''[[Ferchertne]]'', [[Filid|File]] :IV: Leabhar ''[[Cenn Fáelad mac Ailella|Cennfaeladh]]'' Molann an t-údar an teanga Gaeilge, á cur i gcomórtas leis na hábhair a úsáideadh chun an [[Túr Bháibil]] a thógáil: :Dearbhaíonn eile nach raibh sa túr ach naoi n-ábhar agus gurbh iad sin [[cré]] agus [[uisce]], [[olann]] agus [[fuil]], [[adhmad]] agus [[aol]], [[pic]], [[línéadach]], agus [[biotúman]] ... Seasann siadsan don [[ainmfhocal]], don [[forainm|fhorainm]], don [[briathar|bhriathar]], don [[dobhriathar]], don [[rangabháil]], don [[cónasc|chónasc]], don [[réamhfhocal]] is don [[intriacht]]. Tugtar faoi ndeara an neamhréir de naoi n-ábhar ach ocht roinn chainte. Mar a chuir Eco (1993) in iúl, maíodh gurbh í an Ghaeilge an t-aon teanga amháin a tháinig slán as [[mearbhall na dteangacha]], de bhrí gurbh í an chéad teanga a cumadh tar éis titim an túir. Chum an bheirt saoithe is seachtó de scoil ''Fenius'' an teanga sin, ag tógáil gach ab fhearr as gach teanga chun an Ghaeilge a chruthú. Tugann Calder faoi ndeara (lch. xxxii) gur tógadh an tsraith fhileata den 72 cine ó dhán le [[Luccreth moccu Chiara]]. ==Ogham== Tá ''Auraicept na n-Éces'' ar cheann desna trí príomhfhoinsí is tábhachtaí i dtaobh an [[Ogham|Oghaim]], na cinn eile ná ''[[An Leabhar Oghaim]]'' agus ''[[De Dúilib Feda na Forfid]]''. I ''Leabhar Bhaile an Mhóta'', faightear cóip den ''Leabhar Oghaim'' díreach roimh an ''Auraicept'', ach in ionad ''[[Briatharogham|Bríatharogam]] Con Culainn'' le fáil i leaganacha eile, tá ann oghaim éagsúla rúnda. Tá an [[Younger Futhark]] le fáil ann freisin, fán ainm Ogham Lochlannach. [[File:Book of Ballymote 170r.jpg|mion|220px|fol. 170r as ''Leabhar Bhaile an Mhóta'', leaganacha oghaim, ui. 43 (''sluagogam'') go ui. 77 (''sigla'').]] Maraon le cás tús áite na dteangacha Gaelacha, maíonn an ''tAuraicept'' gur chum ''[[Fenius Farsaid]]'' ceithre aibítir: [[Aibítir Eabhraise|ceann na hEabhraise]], [[Aibítir Ghréagach|ceann na Gréigise]] agus [[Aibítir Laidineach|ceann na Laidine]]; ba sa deireadh gur chum sé an Ogham. Maítear fosta gurb í an aibítir is críochnúla é an Ogham póite gur cumadh é ar deireadh. Is sa téacs seo a deirtear gurbh as crainn a ainmníodh na litreacha, ach moltar ina theannta sin gurbh fhéidir gur ainmníodh iad as na cúig baill is fiche de scoil ''Fenius''. :''This is their number: there are five groups of ogham and each group has five letters and each of them has from one to five scores and their orientations distinguish them. Their orientations are: right of the stemline, left of the stemline, across the stemline, through the stemline, around the stemline. Ogham is climbed as a tree is climbed.<ref>Aistriúchán Béarla le McManus</ref> [[Íomhá:Fege find.png|mion|center|200px|''Fége Find'' Fuinneog Fhionn]] ==Foinsí== * James Acken, ''Structure and Interpretation in the Auraicept na nÉces''. Saarbrücken: [[VDM Publishing|VDM Verlag]], Dr. Müller e.K., 2008. {{ISBN|978-3-639-02030-4}} * Anders Ahlqvist, The Early Irish Linguist (Auraicept na nÉces), Helsinki 1982 * {{cite book | last = Calder | first = George | title = Auraicept na n-Éces : the scholars' primer; being the texts of the Ogham tract from the Book of Ballymote and the Yellow Book of Lecan, and the text of the Trefhocul from the Book of Leinster | date = 1995 | origyear = 1917 | publisher = Four Courts Press | location = Blackrock | isbn = 1-85182-181-3 | edition = Repr. [d. Ausg.] Edinburgh 1917 | url = http://www.four-courts-press.ie/cgi/bookshow.cgi?file=a_eces.xml | archive-date = 2006-09-04 | access-date = 2019-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060904175122/http://www.four-courts-press.ie/cgi/bookshow.cgi?file=a_eces.xml | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060904175122/http://www.four-courts-press.ie/cgi/bookshow.cgi?file=a_eces.xml |date=2006-09-04 }} * [[Umberto Eco]], ''The search for the perfect language'' (1993, aistriúchán Béarla 1995). * &mdash;, ''Serendipities : Language and Lunacy'' (1998). * Erich Poppe, "Die mittelalterliche irische Abhandlung Auraicept na nÉces und ihr geistesgeschichtlicher Standort", in: ''Theorie und Rekonstruktion'', eag. von Klaus D. Dutz & Hans-J. Niederehe. Münster: Nodus, 1996, ll. 55-74. * &mdash;, "Natural and Artificial Gender in Auraicept na nÉces", in: SH 29, 1995–97, 195-203. * &mdash;, "Latinate Terminology in Auraicept na nÉces", in: History of Linguistics 1996, Iml. 1: ''Traditions in Linguistics Worldwide'', eag. David Cram, Andrew Linn, Elke Nowak. Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins. 1999, ll. 191-201. * &mdash;, "The Latin Quotations in Auraicept na nÉces: Microtexts and their Transmission", in: ''Ireland and Europe in the Early Middle Ages. Texts and Transmission'', eag. Próinséas Ní Chatháin & Michael Richter. Baile Átha Cliath: Four Courts, 2002, ll. 296-312. * [[Damian McManus]], ''A Guide to Ogam'', An Sagart, 1997. * [[Rudolf Thurneysen|R. Thurneysen]], "Auraicept na n-éces", in: [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 17, 1928, ll.&nbsp;277–303. *Engesland, Nicolai Egjar, "''Auraicept na nÉces'': A Diachronic Study. With an Edition from the Book of Uí Mhaine", 2020 (Unpublished Ph.D.-thesis, University of Oslo, Norway). ==Naisc sheachtracha== * Calder, G. ''[https://archive.org/details/auraicept00calduoft Auraicept na N-Éces]'', téacs iomlán, (PDF, JP2, srl.) via archive.org] *[https://web.archive.org/web/20051110171744/http://www.shee-eire.com/magic%26mythology/Ogham/OghamTract/ogtract.htm The Ogham Tract], ''Auraicept na n-Éces'', via archive.org * [http://www.equinox-project.com/ogamscales.htm The Ogam Scales], [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] le B. Fell ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Auraicept Na N-Eces}} [[Catagóir:Ogham]] mkn2fgkjpy9jf452xncariigiv2ntxd 0 91012 1331317 1331129 2026-11-02T11:07:59Z An RíomhGael 72410 /* */ Ceartúchán litrithe 1331317 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Logo-diwan-site.jpg|alt=Cearnóg gorm le dá choirnéal maolaithe. Uirthe, tá na focail "diwan gwened" agus triúr páistí|mion|clé|Lógó scoil '''Diwan''' sa chomún [[Gwened]]]]Is gluaiseacht scolaíochta shaolta, shaor in aisce sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] í '''''Diwan''''' ina n-úsáidtear an Bhriotáinis mar mheán teagaisc. Ciallaíonn Diwan '''<nowiki/>''''síol' i mBriotáinis.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Francis Favereau|date=2017|title=Dictionnaire de Poche du Breton Contemporain - Geriadur Godell ar Brezhoneg A-Vreman|language=Fraincis agus Briotáinis}}</ref> Sa bhliain 2025, bhí thart ar 3,700 scoláire ag freastail ar scoileanna Diwan ón réamhscolaíocht go dtí an ardscolaíocht sna cúig réigiún den Bhriotáin stairiúil. Déantar an líonra as 48 bunscoil, seacht g''collèges'' (scoil mheánach) agus dhá ''lycées'' (ardscoil).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.diwan.bzh/fr/diwan-en-bref|teideal=Diwan an Bref|údar=Diwan|dáta=2025|dátarochtana=2026-07-01|language=Fraincis}}</ref> Bhí €18 milliún ag an eagraíocht mar bhuiséad bliantúil.<ref name=":0" /> Is ball den líonra [[Eskolim]] é Diwan, cónaidhm oideachais, le líonraí scoileanna eile a mhúineann teangacha réigiúnacha agus miontheangacha trí mhodh an [[Tumoideachas|tumoideachais]] sa Fhrainc cosúil le ''Seaska'' (an Bhascais), ''[[Calandreta]]'' (an Ocsatáinis) agus ''Bressola'' (an Chatalóinis).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eskolim.org/qui-sommes-nous/|teideal=Qui sommes nous|údar=Eskolim|dáta=2026|dátarochtana=2026-07-01|language=Fraincis}}</ref> == Stair == Bunaíodh an cumann Diwan sa bhliain 1977, agus ba shamplaí eile san Eoraip cosúil leis an n[[Gaelscoil|Gaelscolaíocht]] in Éirinn agus na h[[Ikastola|Ikastolak]] i dTír na mBascach a spreag an ghluaiseacht. Osclaíodh an chéad naíscoil le seachtar daltaí sa chomún ''Lampaul-Ploudalmézeau'' i mBealtaine 1977 agus ba é Gweltaz Ar Fur céad uachtarán an chumainn. Leanadh leis an gcéad bunscoil sa bhliain 1980, an chéad scoil mheánach (Fraincis: ''collège'' Briotáinis: s''kolaj'') sa bhliain 1988 agus an chéad ardscoil (Fraincis: ''lycée'' Briotáinis: ''lise'') sa bhliain 1994.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ouest-france.fr/bretagne/langue-bretonne/ecoles-diwan-en-bretagne-une-galaxie-dune-centaine-dassociations-pilotee-depuis-landerneau-2852eb3a-c9af-11ee-9a26-b3fe0ec43b85|teideal=Écoles Diwan en Bretagne : Une galaxie d'une centaine d'associations pilotée depuis Landerneau|údar=Ouest France|dáta=2024-02-12|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-01}}</ref> == Modh Teagaisc == Neamhchosúil le formhór na scoileanna sa Fhrainc, agus sa Bhriotáin fiú, baintear úsáid as an mBriotáinis mar phríomhtheanga teagaisc sna scoileanna Diwan agus foghlaimíonn na scoláirí an teanga tríd an tumoideachas. Tosaíonn ranganna Fraincise ón dara bhlian sa bhunscoil agus éiríonn an Fhraincis níos comónta sa churaclam sna blianta níos airde.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.diwan.bzh/fr/le-francais|teideal=Diwan - Le francais|údar=Diwan|dátarochtana=2026-07-01}}</ref> Is tríd an tumoideachas a mhúintear na teangacha iasachta nua-aimseartha chomh maith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.diwan.bzh/fr/les-autres-langues|teideal=Diwan - Les autres langues|údar=Diwan|dátarochtana=2026-07-02}}</ref> Is é [[Ti-Embann ar Skolioù]] (TES), foilsitheoir agus eagarthóir poiblí a bunaíodh sa bhliain 1994, an grúpa a chruthaíonn formhór na dtéacsleabhar agus acmhainní teagaisc eile i mBriotáinis a úsáidtear sna scoileanna Diwan agus scoileanna eile a mhúineann an Bhriotáinis.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.reseau-canope.fr/tes/petra-eo-tes|teideal=Qu'est-ce que TES?|údar=Ti-Embann ar Skolioù|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-02}}</ref> [[Íomhá:Breizh bro ar mor 13 07 2016 101.jpg|lár|mion|300x300px|Stalla ag cur eolas faoi scoil Diwan ar fáil]] == Scoileanna eile a mhúineann an Bhriotáinis == Tá dhá chumann scolaíochta eile a sholáthraíonn oideachas sa Bhriotáinis. Ranganna dátheangacha atá i gceist áfach .i. tugtar an méid ama chéanna ar son na Briotáinise agus na Fraincise, ní thumoideachas iomlán mar atá i nDiwan. ''-[[Div Yezh Breizh|Div Yezh]]'' - Cumann scolaíochta dátheangacha i scoileanna poiblí a bunaíodh sa bhliain 1979.<ref>{{Lua idirlín|url=https://div-yezh.bzh/fr/divyezhegezh/|teideal=Qui sommes nous?|údar=Div Yezh Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-02}}</ref> ''-Divaskell Breizh'' (''Dihun'' roimh 2020) - Cumann scolaíochta dátheangacha i scoileanna príobháideacha Caitliceacha a bunaíodh sa bhliain 1990.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.divaskell.bzh/historique.html|teideal=Divaskell Breizh|údar=Divaskell Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-02}}</ref> Sa bhliain 2025, idir an trí chumann scoile, ''Diwan'', ''Div Yezh'' agus ''Divaskell Breizh'' bhí beagnach 20,000 scoláire ag freastail ar scoileanna agus ranganna lán-Bhriotáinise nó dátheangacha.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Office Publique de la Langue Bretonne|date=2025|title=Les Chiffres de la Rentrée Scolaire de l'Enseignement Bilingue en 2025|journal=Pole Étude et Développement Observatoire des Pratiques Linguistiques|month=Nollaig|language=Fraincis|pages=lch 9}}</ref> == Féach freisin == * [[Gaeloideachas (scolaíocht)]] * [[Oideachas trí mheán na Breatnaise]] * [[Ikastolak]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Foghlaim na Briotáinise]] [[Catagóir:Oideachas teanga]] [[Catagóir:Tumoideachas|*]] [[Catagóir:Ilteangachas]] [[Catagóir:Oideachas na luath-óige]] [[Catagóir:Cultúr na Briotáine]] hv12vvjpdirbzj2926mkwu9enbr89hu 0 91026 1331254 1317292 2026-11-02T04:05:05Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331254 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Téacs dlí i seanchas ársa na hÉireann is ea '''Breitheanna Cróluí''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Bretha Crólige'''<ref>[http://dil.ie/13097 crólige] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar eDIL, cró/fuil-luí</ref>), a bhaineann le cúiteamh le haghaidh doirteadh fola. Creidtear gur scríobhadh an cneasaí ''[[Dían Cécht]]'' na [[Túatha Dé Danann]] é, caomhnaithe sa saothar, an [[Senchas Már|Seanchas Mór]]. == Lámhscríbhinní == Ní chaomhnaítear an téacs iomlán de ''Bretha Crólige'' ach in aon lámhscríbhinn amháin, ([[Leabharlann Náisiúnta na hÉireann]] LS G 11), i dteannta le trí théacs eile as an trian deiridh den ''Senchas Már'' ([[Bretha Déin Chécht]] ina measc).<ref name=Breatnach>{{cite book | last=Breatnach | first=Liam | title=A Companion to the ''Corpus Iuris Hibernici'' | series=Early Irish Law Series | volume=5 | location=Baile Átha Cliath | publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] | date=2005 }}</ref>{{rp|90, 303}} D'fhoilsigh [[D. A. Binchy]] eagrán den chóip seo, le haistriúchán Béarla agus léargas, sa bhliain 1938.<ref name=CE>{{cite book | last=Charles-Edwards | first=T. M. | authorlink=T. M. Charles-Edwards | title=The Early Mediaeval Gaelic Lawyer | series=E. C. Quiggin Memorial Lectures | date=1999 | volume=4 | publisher=University of Cambridge | url= https://www.asnc.cam.ac.uk/publications/Quiggin/ECQ%20Vol%204%201999%20Charles-Edwards.pdf }}</ref>{{rp|18}} Dar le Binchy, is scríbhinn sách maith é seo.<ref name=BinchyCrolige>{{cite journal | last=Binchy | first=D. A. | title=Bretha Crólige | journal=[[Ériu (iriseán)|Ériu]] | volume=12 | date=1938 | pages=1–77 | jstor=30008071 }}</ref>{{rp|1}} Faightear i lámhscríbhinní eile blúirí den téacs nó léargais air.<ref name=BinchyCrolige/>{{rp|2}} Ar bhonn roinnt neamhréireanna sa téacs, mhol [[Rudolf Thurneysen]] go raibh ann le fírinne dhá théacs éagsúla. Shéan Binchy an smaoineamh seo, áfach.<ref name=BinchyCrolige/>{{rp|69}} ==Achoimre== Leagann an ''Bretha Crólige'' amach na cúitimh ba ghá a íoc, de réir aicme shóisialta, i gcomhair doirteadh fola, ag díriú airde ar an difríocht idir uaisle (''grád<ref>[http://dil.ie/26459 1 grád] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar eDIL</ref> flatha''), saoir (''grád féne'') agus daoir (''sen-chléithe''<ref>[http://dil.ie/37125 senchléithe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207201610/http://www.dil.ie/37125 |date=2021-02-07 }} ar eDIL</ref>).<ref name="HB" /> Ba í cumhal an t-aonad airgeadra a d'úsáidtí, bonn ríofa coiteann i ré na gCeilteach – le haghaidh cánacha, pionóis agus eile. Má doirteadh mar sin fuil an duine, ba ghá a íoc do; * rí nó rí cúige (''rí ruireach''<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/ruire ruire] ar teanglann.ie FGB, rí cúige</ref>), níos deireanaí fosta easpag: ceathrar cumhal déag * dhaoine de shliocht uasal de réir céim (''aire<ref>[dil.ie/1885 3 aire] ar eDIL</ref> désa,<ref>[http://dil.ie/15265 déis] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar eDIL</ref> forgill,<ref>[http://dil.ie/23662 forgell, forgal(l)] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar eDIL</ref> túise'',<ref>[http://dil.ie/42552 tús] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''fer fothlai''<ref>[http://dil.ie/24182 fothla(e)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105124848/http://dil.ie/24182 |date=2019-11-05 }} ar eDIL</ref>): duine déag go leith(!) go dtí seachtar * feirmeoir bó (''[[bóaire]]''<ref>[http://dil.ie/6204 bóaire] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ar eDIL</ref>) nó saor: triúr * daor: beirt. Cuireadh scaití [[draoi]]the, [[filid|filí]] agus an t-[[aos dána]] san áireamh leis na huaisle, agus uaireanta leis na saoir.<ref name="HB">Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' lch.&nbsp;990.</ref> Dá ndoirtfeadh fuil mhná, thugtaí cúiteamh di de réir aicme a fir chéile, seachas mar shampla gialla, coirpigh, striapacha, fuaidirí, gealta, conriochta(!) agus „scharfzüngige Jungfrauen“.<ref>Jonathan Williams: ''The Field day anthology of Irish writing.'' Band&nbsp;4, NYU Press, 2002, ISBN 9780814799062, ll.&nbsp;31&nbsp;ff.</ref> ==Féach freisin== * ''[[Críth Gablach]]'' * ''[[Fír flathemon]]'' * ''[[Lóg n-enech]]'' ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' 2., korrigierte und erweiterte Auflage. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Barry Cunliffe]]: ''Die Kelten und ihre Geschichte.'' 7. Auflage, Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 2000. * [[Myles Dillon]], [[Nora Kershaw Chadwick]]: ''Die Kelten. Von der Vorgeschichte bis zum Normanneneinfall''. Parkland-Verlag, Köln 2004 (zuerst 1966), ISBN 3-89340-058-3 (Kindlers Kulturgeschichte). ==Tagairtí== {{reflist}} {{Dlí luath na hÉireann}} {{DEFAULTSORT:Bretha Crolige}} [[Catagóir:Seanchas]] [[Catagóir:An Féineachas]] 0e0576f7dmdeadwa9ypej37p51iq48k 0 91033 1331210 1245496 2026-11-01T23:05:18Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 16 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331210 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Tráchtas Sean-Ghaeilge faoin aibítir [[Ogham|Oghaim]] is ea '''''An Leabhar Oghaim''''' ([[Sean-Ghaeilge]] ''In Lebor Ogaim''), aitheanta fosta mar an Dréacht Oghaim. Is príomhfhoinse é dosna [[Briatharoghaim]]. [[Íomhá:Book of Ballymote 170r.jpg|mion|200px|[[Leabhar Bhaile an Mhóta]] f. 170r, leaganacha oghaim uimh. 43 (''sluagogam'') go uimh. 77 (''sigla'').]] Faightear sa Dréacht sraith céad ogham éagsúla nó rúnda. Cuirtear an [[Younger Futhark]] in iúl fiú mar "Ogham Lochlannach" (Uia. 91, 92). Is liostaí focal roinnt díobh bunaithe ar an aibítir, agus is amhlaidh gur córais áirimh roinnt eile díobh. Níl ann ámh sa chuid is mó díobh ach leaganacha éagsúla chun an aibítir oghaim a scríobh. Scrúdaigh Macalister (1937) agus ag McManus (§7.11, 1991) iad chun léirmheas a thabhairt. ==Lámhscríbhinní== Caomhnaítear an dréacht sa lámhscríbhinní a leanas: * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] ([[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]], MS 23 P 12), ll. 308–314 (AD 1390) * [[Coláiste na Tríonóide]], [[MS H.3.18]], ff. 26.1–35.28 (AD 1511) * [[Leabharlann Náisiúnta na hÉireann]], MS G53 1–22 (17ú haois) * Blúiríní sa [[British Library]], Add. 4783. Ní fheictear an teideal sna lámhscríbhinní, ach luaitear é in ''[[Auraicept na n-Éces]]'' (f. 2813f) mar ''amal isber in leapar ogaim'', agus dá bharr a ainm. ==Teagasc agus feidhm== Mar [[Filid|file]] Gaelach, b'éigean duit céad ogham is caoga a fhoghlaim mar chuid dod' theagasc, caoga in aghaidh na bliana le linn na chéad trí bliana ag staidéar (McManus § 7.13, 1991). Mhol Macalister go gcuirtí na haibítrí oghaim seo i bhfeidhm mar chóid chumarsáide rúnda. De réir McManus ámh, ní léir iad buntáistí na n-aibítrí. Is dócha gur taisce fhoclóra leathain ab ea na liostaí, rangaithe go háisiúil, ach níl ann ach líon beag díobh, agus molann sé nach bhfeictear sna cinn eile ach dúspéis na hintinne meánaoisí le haibítrí diamhra. ==Liostaí focal== Cuimsítear sa dréacht roinnt liosta focal, agus na túslitreacha in ord na haibítre le focal ina dteannta. Mhol Macalister gur glacadh iad chun caint i gcód, ach de réir McManus, ní raibh iontu ach liostaí aicmithe. Seo a leanas roinnt samplaí: {| class=wikitable |- style="width: 1000pt" ! width=20% | Enogam<br />Éanogham ! width=20% | Dathogam<br />Dathogham ! width=20% | Ogam tirda<br />Ogham tíre ! width=20% | Danogam<br />Ogham dána ! width=20% | Ogam Cuidechtach<br />Ogham Cuideachta |- style="vertical-align: top" | * ''besan'' piasún * ''lachu'' * ''faelinn'' faoileán * ''seg'' seabhac * ''naescu'' naoscach * ''hadaig''<ref>[http://dil.ie/258 3 adaig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916151004/http://dil.ie/258 |date=2021-09-16 }}, ainm shaghas éin, ar eDIL</ref> fiach oíche * ''droen'' dreoilín * ''truith'' druid * ''c'' (ar iarraidh) * ''querc'' cearc * ''mintan'' meantán * ''géis'' eala * ''ngéigh'' gé * ''smólach'' * ''rócnat''<ref>[http://dil.ie/35403 rocnat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916151803/http://dil.ie/35403 |date=2021-09-16 }} at eDIL</ref> préachán beag * ''aidhircleog'' pilibín * ''odoroscrach''<ref>[http://dil.ie/33495 odor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916164449/http://dil.ie/33495 |date=2021-09-16 }} liathdhonn ar eDIL</ref> ''ainm éin'' * ''uiseog'' fuiseog * ''ela'' * ''illait'' ilrín | * ''bán'' * ''liath'' * ''flann'' * ''sodath'' * ''necht'' nite/geal * ''huath'' fuath * ''dub'' * ''temen'' dubhliath * ''crón'' donn * ''quiar''/ciar * ''mbracht'' * ''gorm'' * ''nglas'' * ''sorcha'' * ''ruadh'' * ''alad'' alabhreac * ''odhar''<ref>cf. Leabhar na hUidhre</ref> donn * ''usgdha'' róisíneach * ''erc''<ref>[http://dil.ie/20224 2 erc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916151209/http://dil.ie/20224 |date=2021-09-16 }}, breac, dubhdhearg, ar eDIL</ref> * ''irfind'' an-fhionn | * ''bíail'' tua * ''loman'' iall * ''fidba''<ref>[http://dil.ie/22005 1 fidba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224022933/http://dil.ie/22005 |date=2021-02-24 }} ar eDIL</ref> bileog * ''srathar'' diallait * ''nasc'' * ''húartan''<ref>[http://dil.ie/42788 úartan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916165140/http://dil.ie/42788 |date=2021-09-16 }} ar eDIL</ref> ? * ''dabach'' * ''tál''<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/tál tál¹] ar teanglann.ie FGB</ref> * ''carr'' * ''cual''<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/tál cual], beart, ar teanglann.ie FB</ref> * ''machad''<ref>[http://dil.ie/31192 1 macha, machad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517105418/http://www.dil.ie/31192 |date=2021-05-17 }}, bleánlann, ar eDIL</ref> * ''gat'' saileánach * ''ngend'' ding * ''súst'' súiste * ''rúsc'' * ''arathar'' * ''ord'' * ''usca''<ref>[http://dil.ie/43315 usca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916163400/http://dil.ie/43315 |date=2021-09-16 }} ar eDIL</ref> fraoch? * ''eipit''<ref>[http://dil.ie/19817 eipit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916152420/http://dil.ie/19817 |date=2021-09-16 }} ar eDIL</ref> corrán * ''indeoin'' | * ''bethumnacht'' beatha * ''luamnacht'' [[luamh]] * ''filideacht'' [[filíocht]] * ''sairsi'' saoir(s)e * ''notaireacht'' nótaire * ''H-airchetal''<ref>[http://dil.ie/1707 airchetal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507041639/http://www.dil.ie/1707 |date=2021-05-07 }} at eDIL</ref> [[aireachdal]] * ''druidheacht'' [[draoi]] * ''tornoracht'' torn * ''cruitireacht'' [[cruit]] * ''quislenacht'' cuisle * ''milaideacht'' míle * ''gaibneacht'' [[gabha]] * ''ngibae'' múnlú * ''sreghuindeacht''<ref>[http://dil.ie/36836 sédguinecht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916145729/http://dil.ie/36836 |date=2021-09-16 }} ar eDIL</ref> fia-stalcaireacht * ''ronnaireacht'' roinn * ''airigeacht'' aire * ''ogmóracht'' ogham * ''umaideacht'' umha * ''enaireacht'' éan * ''iascaireacht, nó ibroracht'' iasc, [[iúr]] | * ''Bachlaid''<ref>[http://www.dil.ie/5094 1 bachlaid (c)], sagart, ar eDIL</ref> sagairt * ''Laichesa'' banalochra * ''Fianna'' * ''Senada'' seanaid * ''Noeim'' naoimh * ''le déananh'' |} ==Liostaí áirimh== '''Ogam uiscech/Ogham Uisneach''': is dócha gur scéim áirimh atá ann, agus d'fhéadfadh é mar sin go n-úsáidtí é chun maoin a thaifeadadh. '''Conogam/Ogham Chú''': Tá bonn áirimh ag baint leis an liosta seo. '''Bo-ogam/Ogham Bó''': Is dócha gur scéim áirimh atá i gceist anseo freisin, chun b'fhéidir seilbh bólachta a thaifeadadh. {| class=wikitable |- ! rowspan=2 | Ogham ! colspan=4 | Aicme |- ! Beith ! hUath ! Muin ! Ailm |- | Uisceach | Sruth | Cora | Abha | Tobar |- | Madra | Faire | Cú | Tréadaí | Measán |- | Bó | Loilíoch<ref>bó bhainne</ref> | Gamhnach<ref>bó ag deireadh a tréimhse tháil/lachta, ag tabhairt ach beagán bainne</ref> | Samhaisc<ref>bodóg trí bliana</ref> | Dairt<ref>bodóg aon bhliain</ref> |} ==Aibítrí ilchineálacha== Faightear sa dréacht roinnt aibítrí le feidhmeanna éagsúla, mar a leanas: '''Macogham''': Seo modh chun inscne linbh sa bhroinn a thuar. Tugtar ainm na máthar agus "roinntear é, mura raibh leanbh aici roimhe sin. Má raibh leanbh aici roimhe sin ámh, tugtar ainm an linbh sin agus roinntear é. Agus má tá litir sa bhreis, is buachaill atá ann. Má tá ré-uimhir ann, tugfar iníon ar an saol." Is dócha go gciallaíonn é seo go ndéanann ainm le corrlitreacha fáistine ar buachaill, ré-uimhir ar cailín. '''Cossogam/Foot-ogam''': Déantar cur síos ar slí chun ogham a chomharthú le méara ar an gcois. "Méara na láimhe timpeall chnámh na lorga dosna litreacha agus iad a chur faoi dheis na lorga d'Aicme Bheithe. Faoi chlé d'Aicme Uatha. Fiarthrasna na lorga d'Aicme Mhuine. Trasna d'Aicme Ailme, viz, mear amháin don chara litir na haicme, dhá don dara litir, go mbeadh cuid mhéar san áireamh don aicme ab ea ann." '''Sronogam/Srónogham''': Is ionann seo agus cosogham, seachas go n-úsáidtear an tsrón in ionad na coise. "Méara na láimhe timpeall na sróine viz, ''similiter'' faoi dheis agus chlé, fiarthrasna, trasna." '''Basogam/Bosogham''': ''{{lang|la|manus aliam percutit lignorum}}'' as Laidin, .i. ''buaileann bos adhmad ar shlite éagsúla'. Ní thugtar sonraí ar bith eile. '''Cend a muine/Ceann I muin''': Is é atá i gceist anseo ná litir a scríobh in ionad ainm na litreach úd at tús focail éigin más féidir, m.s., CLE a scríobh in ionad ''ceirtle''. '''Cend fo muine/Ceann faoi mhuin''': Is a mhalairt den scéim thuas é seo, ina seasann litir in ionad ainm na litreach ag deireadh focail, m.s. MAELR do ''Maelruis'' ==Leaganacha rúnda== [[Íomhá:All Ogham letters including Forfeda - Übersicht aller Ogham-Zeichen einschließlich Forfeda.jpg|thumb|350px|Tá 25 bunlitir san Ogham]] Seo a leanas roinnt samplaí suimiúla de leaganacha oghaim rúnda (uimhriú de réir Calder): ===Ui. 1: Áradach Fionn/Dréimire Fhionn=== Tá a heireaball ingreach féin ag gach litir sa leagan seo, rud a spreag an hipitéis gur cumadh Ogham ar dtús mar nodaireacht cheoil. De réir Sean O’Boyle,<ref>O’Boyle, ‘Ogam: The Poet’s Secret’</ref> d'fhéadfaí Dréimire<ref>nó [https://www.teanglann.ie/ga/fgb/áradh áradh] Lit. ar teanglann.ie FGB</ref> Fhionn a chur i bhfeidhm mar nodaireacht mhéara ar chláirseach. Measann Máire Egan (1983) ámh, de bharr easpa fianaise maidir le seinm na cláirsí traidisiúnta, ní féidir an smaoineamh a chruthú ar dhóigh amháin nó eile. ===Ui. 11: Rúnogham na bhfiann=== [[Íomhá:Runogam.png|mion|260px|center|Rúnogham na bhfiann]] ===Ui. 14: Ogham Bhricreann=== Sa leagan seo, tá eang amháin don litir ''B'', dhá rang don litir ''L'', agus mar sin de go dtí ar deireadh fiche eang don litir ''I''. Tugtar dán gearr ansin sa scéim sách mhaslach seo. Níorbh fhéidir le Macalister bun ná barr a fháil air, agus dúirt gur bhlúirín ársa de shaíocht na ndraoithe a bhí ann. Scrúdaigh Meroney an dán arís agus d'aimsigh sé rabhcán faoin bhfile agus é éagaoineadh a dhrochrogha dí! {| class=wikitable |- ! width=50% | Sean-Ghaeilge ! width=50% | Nua-Ghaeilge |- style="vertical-align: top" | ''Uisge slébi ním sása<br /> ''coibche<ref>[fff coibche], spré, tochra, ar eDIL</ref> gon gére n-gnúsa<br /> ''deoc daim duinn techtas blúsar<ref>[http://dil.ie/6198 blúsar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411081157/http://www.dil.ie/6198 |date=2021-04-11 }}, búir, ar eDIL</ref> <br /> ''bes lúsar<ref>[http://dil.ie/31111 lús(aid)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916164029/http://dil.ie/31111 |date=2021-09-16 }}, ól; bain só as; ar eDIL</ref> gen go lúsa<br /> | Usice sléibhe ním' shásamh <br /> Spré a ghoin géar mo ghnúis<br /> Deoch damh dhoinn a bhúireann <br /> Go mbaine sé só as, ach ní bhainim <ref>Meroney, Howard. “A Druidic Liturgy in Ogam Bricrend?” Modern Language Notes, iml. 62, ui. 3, 1947, ll. 187–189. JSTOR, www.jstor.org/stable/2910034.</ref> |} Ainmníodh an aibítir seo as an scabhaire [[Bricre]], file rí na nUladh, [[Conchúr mac Neasa]], mór le rá dá theanga nimhneach agus dá chumas ag cothú achrainn. ===Ui. 17: Ogam adlenfid/Ogham Litiraidhlinne=== Sa leagan seo (aidhleann feánna nó raca litreacha), bíonn scíob in aghaidh na scorlíne amhail is an aicme chuí, le líon oiriúnach stríoc cothromach ag a dheireadh mar is gá don litir. An-chosúil le hui. 51 é seo, seachas go gcuirtear na stríce ag deireadh na scríbe. ===Ui. 19: Crád Cride Ecis/Crá Croí Eagnaí=== Cuirtear cruth dronuilleogach in aghaidh na scorlíne amhail is an aicme, le líon oiriúnach stríoc ag teacht óna bharr mar is gá don litir. Is deacair a thuiscint céard é san aibítir seo a bhfuil ina chúis chrá croí níos mó ná cinn eile, ach feictear ar a laghad féith ghrinn i bhfeidhm. ===Ui. 23: Foraicimib 7 Deachaib/Aicmí Breise agus Siollaí=== ''Bacht, lact, fect, sect, nect; huath, drong, tect, caect, quiar; maei, gaeth, ngael, strmrect, rect; ai, ong, ur, eng, ing''. Is liostaí sa bhreis iad seo de shiollaí ba chóir do scoláirí an oghaim a fhoghlaim mar chuid dá dteagasc gramadaí. Tá roinnt aibítrí den chineál seo sa dréacht. ===Ui. 32: Ogam Dedanach/Ogham Déanach=== Scríobhtar litir deatach d'ainm na litreach, in ionad na litreach féin, .i. 'E' in ionad 'B', 'S' do 'L', 'N' do 'F', 'L' do 'S', 'N' do 'N', srl. Bhíodh a leithéid d'aibítir beartaithe chun cód rúnda a chruthú. ===Ui. 33: Cend ar Nuaill/Ceann ar Eile=== I ngach aicme, scríobhtar an chéad litir don litir deireanach, agus a mhalairt, m.s. 'N' in ionad 'B', agus 'B' do 'N', srl; agus an dara litir don dara ón deireadh, m.s. 'L' in ionad 'S' agus 'S' dp 'L' srl.<ref>[http://dil.ie/33338 1 núall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126064529/http://www.dil.ie/33338 |date=2020-11-26 }} ar eDIL</ref> Is breacnuithe ar an bhfonn seo de mhalartú litreacha iad roinnt de na haibítrí. ===Ui. 35: Ogam Buaidir Foranna/ Ogham Buairimh Feirge=== Tóg an chéad litir den chéad Aicme Bheithe (.i. Beith), agus scríobh é faoi aon go cúig do gach litir na haicme. Ag leanúint ar aghaidh, for Group H, tóg an dara litir den dara Aicme Uatha (.i. Dair), agus scríobh é faoi aon go cúig do gach litir na haicme, srl. Is amhlaidh go n-eascraíonn ainm suimiúil na haibítre as deacrachtaí an léitheora ag iarraidh ciall a bhaint as aon rud scríofa leis!<ref>[http://dil.ie/7224 búaidir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916153145/http://dil.ie/7224 |date=2021-09-16 }}, buair, cráigh, ar r eDIL</ref> ===Ui. 40: Brec Mor/Breac Mór=== Bíonn scríob amháin in aghaidh na scorlíne mar is gá don aicme, agus ansin á mhéid eang lúide a haon amháin mar is gá don litir, m.s. tá ag an litir 'F' &#x1683; scríob amháin ar an scórlíne i dteannta le dhá eang. ===Ui. 51: Ogam Dedad/Ogham Deadhadh=== Bíonn scríob amháin in aghaidh na scorlíne mar is gá don aicme, agus a mhéid stríoc cothromach ag rith amach as a raibh dheis mar is gá don litir. An-chosúil le hui. 17 is ea é, seachas go scríobhtar na stríoca i lár na scríbe. Ainm eile is ea [[Clanna Dedad]]<ref>[http://dil.ie/14974 Dedad C Nom. (c)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114222946/http://www.dil.ie/14974 |date=2019-11-14 }} ar eDIL</ref> dosna na h[[Érainn]], an cine daonna as a n-ainmníodh an tír. ===Ui. 63: Ogam Érimóin/Ogham Éireamhóin=== Bíonn uillinneacha nó cruthanna in aghaidh na scorlíne mar is gá don aicme, ceann ar cheann mar is gá don litir. Ainmnítear an aibítir seo as [[Éireamhón]] mac Mhíle, céad rí na hÉireann, agus a mheastar gur shinsear na nGael ab ea é. ===Ui. 64: Ogam Snáithi Snímach/ Ogham Snáithe Shníomhaigh=== In ionad stríoc, bíonn cruthanna 'X' ann, ceann ar cheann a haon go cúig mar is gá don litir, mar a chéile leis an ''[[Forfeda|bhforfid]]'', [[Emancholl (ogham)|Eamhancholl]]. ===Ui. 66: Nathair fria Fraech/Nathair trí Fhraoch=== Scríobhtar líne chorrach amhail is nathair. ===Ui. 73: Ogam Airenach/Ogham Scéithe=== [[Íomhá:Ogham airenach.png|mion|center|260px|''Ogam airenach'']] ===Ui. 74: Rothogam Roigni Roscadhaig/Rothogham Ranna Roscaidh=== Tá nasc arís anseo le rosc (reitric) agus filíocht. Tá cuma roth nó sciath adhmaid an ogham seo, leis an litir 'C' cabhartha air. [[Image:Wheel ogham.png|mion|center|260px|''Rothogam roigni roscadhaig'', Rothogham Roigne Roscadhaigh"]] ===Ui. 75: Fége Find/Fuinneog Fhionn=== Tá bua na nuachta ag an leagan seo, go gcóirítear na litreacha i ndea-sraith fáinní. Tá an chiall 'maide mullaigh' ag an bhfocal ''fége''<ref>[http://www.dil.ie/21475 féige], géire; nó [http://www.dil.ie/21457 féice, féic], maide mullaigh; ar eDIL</ref>, a d'úsáidtí chun teach a thacú. B'fhéidir go bhfuil teach ciorclach na hiarannaoise le spreagadh leis an aibítir seo. Aimníodh an aibítir as an laoch seanscéalach, [[Fionn mac Cumhaill]]. [[Íomhá:Fege find.png|mion|center|260px|''Fége Find'', Fuinneog Fhoinn]] ===Ui. 76: Traig Sruth Ferchertne/Trá-Sruth ''Ferchertne''=== Eagraítear na litreacha i sraith chearnóg. File miotasach mór le rá ab ea ''Ferchertne'', a léirigh feabhas cheird an fhile. Luaitear é mar údar an chuid in ''[[Auraicept na n-Éces]]'' maidir le filíocht. De réir Uí Ógáin, chomh iontach ab ea cumhachtaí fileata ''Ferchertne'' go dtriomaíonn na locha is na haibhneacha agus é ag cumadh aortha, agus go n-éiríonn siad agus é á moladh. B'fhéidir go míníonn seo an t-ainm (lag)'Trá-Sruth'. ===Ui. 83: Tráig Sruth Ferchertne /Trá-Sruth ''Ferchertne''=== Tá an t-ainm céanna ag an aibítir seo mar atá ag Ui. 76 thuas, agus tá dán ina teannta ag labhairt le [[Nere]], príomhbhreitheamh na bhFilí Gaelacha. Seo a leanas aistriúchán Béarla le McManus as an Sean-Ghaeilge dhoiléir chasta: :''O splendid famous judging Nere, :''If you treat of pure Ogham, :''I can name straight off in rapid words :''Every unfamiliar variation of Ogham, :''Of which you inquire in fitting questions. :''For you are a multi-skilled luminary :''Of the thrice fifty varied Oghams :''Set at the time of primary study ===Ui. 91: Ogham Lochlannach=== [[Image:Ogham futhark ballymote.png|thumb|center|260px|''Ogham Lochlannach'' (Futhark)]] ==Foinsí== * ''[[Auraicept na n-Éces]]'', le fáil ar [https://www.ucc.ie/en/research-sites/celt/ CELT], [https://celt.ucc.ie/published/G502003.html G502003] * Calder, G, ''Auraicept na nÉces'' (1917), Dún Éadain * Egan, M, 'Reflections on Ogam and the Irish harp', ''[[Éigse (iriseán)|Éigse]]'' 19 (1983), ll. 217–229 * [[R. A. Stewart Macalister|Macalister, R. A. S.]] ''The Secret Languages of Ireland'', 'Chapter II 'Cryptology', Cambridge University Press (1937) * McManus, Damian, ''Irish letter-names and their kennings'', [[Ériu (iriseán)|Ériu]] 39 (1988), ll. 127–168. * McManus, Damian, ''A Guide to Ogam'', Maigh Nuad, 1991 * Meroney, H, 'A Druidic liturgy in ''Ogam Bricrenn''?', ''Modern Language Notes'' 62, (1947) ll. 187–9. * O'Boyle, S ''Ogam; the poets' secret'' (1980) * Ó hÓgáin, Daithí, ''Myth, Legend and Romance: An Encyclopedia of the Irish Folk Tradition'', Prentice Hall Press, Nua Eabhrac, (1991) <!-- cén íomhá? * This image has been sourced from Irish Script On Screen www.isos.dias.ie and all copyright permissions for publication must be given by the holding library, in this instance Trinity College Library--> ==Tagairtí== {{reflist}} {{Litreacha Oghaim}} {{DEFAULTSORT:Leabhar Oghaim, An}} [[Catagóir:Ogham]] jogjpoo12zw6e155ht3mx1h399w46km 0 91034 1331256 949305 2026-11-02T04:34:38Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331256 wikitext text/x-wiki I luathlitríocht na Gaeilge, nath meafarach dhá-fhoclach (''kenning''<ref>Féach [[:en:wiktionary:kenning]], English, Etymology 3</ref>) is ea '''''Briatharogham''''' ([[Meán-Ghaeilge]] Bríatharogam) a míníonn ainmneacha na litreacha [[ogham|Oghaim]]. Caomhnaítear trí liosta éagsúla a théann siar go dtí ré na [[Sean-Ghaeilge]], mar a leanas: * Briatharogham ''Morainn mac Moín'' * Briatharogham ''Maic ind Óc'' * Briatharogham ''Con Culainn'' Faightear an chéad dá cheann i ngach cóip den ''[[An Leabhar Oghaim|Leabhar Oghaim]]'' atá ar marthain, cé nach bhfaightear ''Con Culainn'' ach i lámhscríbhinní den 16ú agus 17ú haoiseanna. Déanann ''[[Auraicept na n-Éces]]'' tuairisc agus ciall ar Bhriatharogham ''Morainn mac Moín''. Chreideadh scoláirí na meánaoise níos deireanaí gur ainmneacha crann ab ea na litreacha go léir, agus rinne siad iarracht na briatharoghaim a léirmhíniú dá réir sin. De réir scoláireacht nua-aimseartha, ámh níl ann ach ocht litir ainmnithe as crainn, agus go dtacaíonn na briatharoghaim féin an moladh seo. Is iad a leanas na Briatharoghaim mar a d'eagraigh McManus (1988) iad (as Sean-Ghaeilge normalaithe): {| class="wikitable" |- ! rowspan=2 colspan=3 | Litir ! colspan=2 | Gluais ! colspan=3 | Bríatharogam |- ! Ciall ! Córas na gCrann ! ''Morainn mac Moín'' ! ''Maic ind Óc'' ! ''Con Culainn'' |- style="vertical-align: top" | ᚁ | B | [[Beith (ogham)|Beith]] | Beith | [[Beith]] | ''féochos foltchain'' <br>feochos foltchaoin | ''glaisem cnis'' <br>is léithe cnis | ''maise malach'' <br>áille mhala |- style="vertical-align: top" | ᚂ | L | [[Luis (ogham)|Luis]] | Lasair, Luibh | [[Caorthann]] | ''lí súla''<ref group=ae>''li sula luis (.i. caertheand) ar ailleacht a caer''</ref> <br>loinnir shúile | ''carae cethrae'' <br>cara bólachta |''lúth cethrae'' <br>coth bólachta |- style="vertical-align: top" | ᚃ | F | [[Fearn (ogham)|Fern]] | Fearn | [[Fearn]] | ''airenach fían''<ref group=ae>''airenach fían (.i. fernd) air is di na sgeith''</ref> <br>urgharda fiann | ''comét lachta'' <br>coimeádán bainne | ''dín cridi'' <br>díon croí |- style="vertical-align: top" | ᚄ | S | align=left | [[Sail (ogham)|Sail]] | Saileach | [[Saileach]] | ''lí ambi''<ref group=ae>''li ambi .i. nemli lais .i. ar cosmaillius a datha fri marb'' </ref> <br>dath neamhbheo | ''lúth bech'' <br>coth beach | ''tosach mela'' <br>tosach meala |- style="vertical-align: top" | ᚅ | N | [[Nion (ogham)|Nin]] | Gabhal | [[Fuinseog]] | ''costud síde''<ref group=ae>''cosdad sida nin .i. uinnius, ar is di doniter craind gae triasa''</ref> <br>costadh síthe | ''bág ban'' <br>maíomh ban | ''bág maise'' <br>maíomh áille |- ! colspan=8 | |- style="vertical-align: top" | ᚆ | H, Y | [[Uath (ogham)|Úath]] | Fuath | [[Sceach gheal]] | ''condál cúan'' <br>comhdháil conairte<ref group=ae>''comdal cuan huath (.i. sce L. om); no ar is uathmar hi ara deilghibh''</ref> | ''bánad gnúise'' <br>bánú aghaidhe | ''ansam aidche'' <br>is deacra istoíche |- style="vertical-align: top" | ᚇ | D | [[Dair (ogham)|Dair]] | Dair | [[Dair]] | ''ardam dosae'' <br>is airde crann | ''grés soír'' <br>maisiú ceirdne | ''slechtam soíre'' <br>sleachta ceirdne |- style="vertical-align: top" | ᚈ | T | [[Tinne (ogham)|Tinne]] | Teilgean | [[Cuileann]] | ''trian roith''<ref group=ae>''trian roith tindi L .i. ar is cuileand in tres fidh roith in carbait''</ref> <br>trian rotha | ''smiur gúaile'' <br>smior gualaigh | ''trian n-airm'' <br>trian airm |- style="vertical-align: top" | ᚉ | C | [[Coll (ogham)|Coll]] | Coll | [[Coll]] | ''caíniu fedaib''<ref group=ae>''coll .i. cach ac ithi a chno''</ref> <br>is caoine crann | ''carae blóesc'' <br>cara blaoscanna | ''milsem fedo'' <br>is milse crann |- style="vertical-align: top" | ᚊ | Q | [[Ceirt (ogham)|Ceirt]] | Tom, Giobal | [[Abhaill]] | ''clithar baiscill''<ref group=ae>''clithar boaiscille .i. elit gelt quert (.i. aball)''</ref> <br>cliothar allta | ''bríg anduini'' <br>brí anduine | ''dígu fethail'' <br>díogha suaitheantais |- ! colspan=8 | |- style="vertical-align: top" | ᚋ | M | [[Muin (ogham)|Muin]] | Muin, cleas, cion | [[Fíniúin]] | ''tressam fedmae''<ref group=ae>''airdi masi muin .i. iarsinni fhasas a n-airde .i. finemhain''</ref> <br>is treise saothair | ''árusc n-airlig'' <br>rosc eirligh | ''conar gotha'' <br>conair ghutha |- style="vertical-align: top" | ᚌ | G | [[Gort (ogham)|Gort]] | Gort | [[Eidhneán]] | ''milsiu féraib''<ref group=ae>''glaisiu geltaibh gort (.i. edind)''</ref> <br>is milse féar | ''ined erc'' <br>ionad bó | ''sásad ile'' <br>sásamh uile |- style="vertical-align: top" | ᚍ | NG | [[nGéadal (ogham)|nGéadal]] | Ár | [[Giolcach]] | ''lúth lego''<ref group=ae>''luth lega getal (.i. cilcach) no raith''</ref> <br>coth súmaire | ''étiud midach'' <br>éadach lianna | ''tosach n-échto'' <br>tosach áir |- style="vertical-align: top" | ᚎ | Z | [[Straif (ogham)|Straif]] | Ruibh | [[Draighean]] | ''tressam rúamnai''<ref group=ae>''aire srabha sraibh (.i. draighin)''</ref> <br>treise ruaimnithe | ''mórad rún'' <br>móradh rún | ''saigid nél'' <br>lorg néal |- style="vertical-align: top" | ᚏ | R | [[Ruis (ogham)|Ruis]] | Rua | [[Trom]] | ''tindem rucci''<ref group=ae>''ruamma ruice ruis (.i. trom)''</ref> <br>is drislí ruachana | ''rúamnae drech'' <br>ruaimniú dreach | ''bruth fergae'' <br>bruth/teas feirge |- ! colspan=8 | |- style="vertical-align: top" | ᚐ | A | [[Ailm (ogham)|Ailm]] | Péine? | [[Giúis]] | ''ardam íachta''<ref group=ae>''crand giuis .i. ochtach''</ref> <br>is airde iachta | ''tosach frecrai'' <br>tosach freagra | ''tosach garmae'' <br>tosach gairme |- style="vertical-align: top" | ᚑ | O | [[Onn (ogham)|Onn]] | [[Fuinseog]] | [[Aiteann]] | ''congnaid ech'' <br>lasc each | ''féthem soíre'' <br>is féith ceirdne | ''lúth fían'' <br>fuinneamh fiann |- style="vertical-align: top" | ᚒ | U | [[Úr (ogham)|Úr]] | Cré | [[Fraoch]] | ''úaraib adbaib'' <br>fuaraibh adbhaibh | ''sílad cland'' <br>síolú plandaí | ''forbbaid ambí'' <br>taiséadach neamhbheo |- style="vertical-align: top" | ᚓ | E | [[Eadhadh (ogham)|Eadhadh]] | Creathach | [[Crann creathach|Creathach]] | ''érgnaid fid''<ref group=ae>''ed uath .i. crand fir no crithach''</ref> <br>éargna feánna | ''commaín carat'' <br>comaoin cairde | ''bráthair bethi'' (?) <br>bráthair beithe |- style="vertical-align: top" | ᚔ | I | [[Iodhadh (ogham)|Iodhadh]] | Iúr? | [[Iúr]] | ''sinem fedo'' <br>is sine feá | ''caínem sen'' <br>is caoine sean | ''lúth lobair'' (?) <br>fuinneamh lobhair |- ! colspan=8 | |- style="vertical-align: top" | ᚕ | EA | [[Ébad (ogham)|Éabhadh]]<ref>[http://dil.ie/19335 ébad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809052759/http://dil.ie/19335 |date=2020-08-09 }} ar eDIL</ref> | Anaithnid | Creathach | ''snámchaín feda'' <br>snámhchaoin feá/litreach | ''cosc lobair'' <br>cosc lobhair | ''caínem éco''<ref>[http://dil.ie/19710 éic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809045637/http://dil.ie/19710 |date=2020-08-09 }}, iasc, bradán, ar eDIL</ref> <br>is caoine éisc |- style="vertical-align: top" | ᚖ | OI | [[Oir (ogham)|Ór]]<ref>[http://dil.ie/33688 óir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809044745/http://dil.ie/33688 |date=2020-08-09 }} ar eDIL</ref> | | [[Feoras]], nó eidhneán | ''sruithem aicde''<ref>{{Lua idirlín |url=http://dil.ie/770 |teideal=2 aicde |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191114063743/http://www.dil.ie/770 |archivedate=2019-11-14 |dátarochtana=2019-11-23}}</ref> <br>is sruithe/fiannaí ábhar | ''lí crotha'' <br>lí/loinnir crutha | |- style="vertical-align: top" | ᚗ | UI | [[Uillenn (ogham)|Uilleann]]<ref>[http://dil.ie/42983 2 uillenn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809052827/http://dil.ie/42983 |date=2020-08-09 }} ar eDIL</ref> | Uilleann | [[Féithleann]] | ''túthmar<ref>[http://dil.ie/42568 tútmar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809054858/http://dil.ie/42568 |date=2020-08-09 }}, cumha, ar eDIL</ref> fid'' <br>is cumha fiodh/crann | ''cubat oll''<ref>{{Lua idirlín |url=http://dil.ie/13393 |teideal=1 cubat |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809045744/http://dil.ie/13393 |archivedate=2020-08-09 |dátarochtana=2019-11-23}}</ref><ref group=ae>''cubat n-oll .i. uilleann .i. edlenn''</ref> <br>banlámh mhór | |- style="vertical-align: top" | ᚘ | IO | [[Iphín (ogham)|Ifín]] | Spíon? | [[Spíonán]], nó spíon'' | ''milsem fedo'' <br>is milse feá | ''amram blais'' <br>is iontaí blais | |- style="vertical-align: top" | ᚙ | AE | [[Emancholl (ogham)|Eamhancholl]]<ref>[http://dil.ie/20036 emoncholl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824174248/http://www.dil.ie/20036 |date=2019-08-24 }} ar eDIL</ref> | Eamhain coill | Cúpla coill | ''lúad<ref>[http://dil.ie/30771 lúad (b)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809051628/http://dil.ie/30771 |date=2020-08-09 }}, plé, ar eDIL</ref> sáethaig'' <br>och saothaigh | ''mol<ref>[http://dil.ie/32486 2 mol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809043724/http://dil.ie/32486 |date=2020-08-09 }}, crónán, dordán, ar eDIL</ref> galraig'' <br>crónán galraigh | |- style="vertical-align: top" | ᚚ | P<ref>[http://dil.ie/34121 P] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206020218/http://dil.ie/34121 |date=2021-12-06 }} ar eDIL</ref> | [[Peith (ogham)|Peith]] | | Dwarf elder | | | |- ! colspan=8 | |} <references group=ae /> ==Foinsí== * Damian McManus, ''Irish letter-names and their kennings'', [[Ériu (iriseán)|Ériu]] 39 (1988), 127-168. ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Briatharogam}} [[Catagóir:Ogham]] 3ht1htc4tqobc70sp2pwk639up8p5i6 0 91035 1331323 1268900 2026-11-02T11:42:28Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331323 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Cnuasach dlíthe de chuid seanchas na hÉireann SeanGhaelaí is ea '''Ceannach Gabhlach''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Críth<ref>[http://dil.ie/12998 críth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105174926/http://dil.ie/12998 |date=2019-11-05 }} ar eDIL</ref> Gablach'''), scríofa ag tús na 8ú&nbsp;haoise. Is é b'fhéidir an tráchtas stádais is cáiliúla atá ann, agus cinnte an ceann is so-aimsithe &mdash; tá eagrán nua-aimseartha foilsithe ag an [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]].<ref>Binchy 1979. Tá aistriúchán Béarla údarásach ann le Mac Neill, 1923, ll. 265–316.</ref> Leagtar amach é i bhfoirm ceist-agus-freagra, ag plé leis na haicmí shóisialta de phobal na hÉireann ársa, a chearta agus a dhualgais. Is soiléir é ón ainm 'Ceannach Gabhlach', gurbh fhéidir cách a aicme a athrú (nó a cheannach), de réir an nath 'fearr fear a chineadh',<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3, ll.&nbsp;989&nbsp;ff., 1020.</ref> ach amháin gur ghá dul ó ghabhal go gabhal. Roinneadh an tsochaí ina seacht n-aicme, ó ríthe go daoir, ó thaobh an dlí de. Sonraíodh go cruinn ''[[lóg n-enech]]'', tomhas na dtithe, seilbh is lú na mbó, cineál biadh, aoine, plean suíochán, conas ba ghá cliantacht a shocrú, srl. Is amhlaidh ámh nach úsáidfí a rialacha ar bhealach praiticiúil. Mar shampla, tá sonraí cliantachta ann fiú d'uaisle is airde, nach mbeadh riamh ina gcliaint. I dteannta leis an bpríomhthéacs, faightear dán sa lámhscríbhinn, díreach ag an deireadh.<ref>Breatnach 2005, ll. 242–243. Tá aistriúchán Béarla le fáil ar [http://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/crith.html ancienttexts.org], cé go dtugtar an t-ainm ''Crith Gablach'' go míthreorach air, agus léirítear D. Binchy mar aistritheoir.</ref> == Lámhscríbhinní == Faightear an téacs de ''Críth Gablach'' i dtrí lámhscríbhinn,<ref>[[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] LS 1337, féach [https://codecs.vanhamel.nl/Críth_gablach Críth Gablach] ar CODECS</ref> neamhiomlán gach aon ceann acu, ach le chéile tá an rud go léir againn. As an 16ú haois atá gach scríbhinn, as an scoil dlí [[Mhic Aodhagáin]].<ref name=Binchy/>{{rp|xii}} Is é [[Eoghan Ó Comhraí]] an chéad eagarthóir ar an téacs (1873 agus 1879). Chuir sé aistriúchán ar fáil, cé gur "tuairimíocht" é an-chuid de. D'fhoilsigh [[Eoin Mac Néill]] (1923) aistriúchán níos fearr, agus [[D. A. Binchy]] (1941) eagrán nua den tSean-Ghaeilge.<ref name=Binchy>{{cite book | editor-last=Binchy | editor-first=D. A. | title=Críth Gablach | series=Mediaeval and Modern Irish Series | volume=11 | location=Baile Átha Cliath | publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] | date=1941 }}</ref>{{rp|xi}} Cé nach bhfuil deireadh an téacs ach in aon scríbhinn amháin, is doiléir é an gá an dán gearr dlí (nó roscadh) a bheith ann. Tá [[Liam Breatnach]] ar son na smaointe, ach tá Mac Néill agus Binchy ina choinne.<ref name=Breatnach>{{cite book | last=Breatnach | first=Liam | title=A Companion to the ''Corpus Iuris Hibernici'' | series=Early Irish Law Series | volume=5 | location=Baile Átha Cliath | publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] | date=2005 }}</ref>{{rp|242}} == Féach freisin == * [[Seanchas (dlí)]] * ''[[Aithech fortha]]'' * ''[[Bretha Crólige]]'' * ''[[Lóg n-enech]]'' * ''[[Fír flathemon]]'' ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. ==Naisc sheachtracha== * Nils Müller-Scheessel, ''[http://books.google.at/books?id=B1dkVbDvPqYC&pg=PA245&dq=Crith+Gablach&hl=de&ei=ztIgTdSjN8LrOcevhI0J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDEQ6AEwAg#v=onepage&q=Crith%20Gablach&f=false Soziale Gruppen, kulturelle Grenzen: die Interpretation sozialer Identitäten in der prähistorischen Archäologie],'' Waxmann Verlag, 2006 ==Tagairtí== {{reflist}} {{Dlí luath na hÉireann}} {{DEFAULTSORT:Crith Gablach}} [[Catagóir:Seanchas]] [[Catagóir:An Féineachas]] qpvg626dxeirqlvdjo4cxsd8y0ju0ha 0 91108 1331294 1090437 2026-11-02T09:18:49Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331294 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Graiféim}} Is í an naoú litir den aibítir [[Ogham|oghaim]] an '''Coll''',<ref>[http://dil.ie/10500 1 coll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114095344/http://dil.ie/10500 |date=2020-11-14 }} ar eDIL</ref> ainmnithe as an gcrann, [[coll]]. Is í an ceathrú litir den Aicme [[Uath (ogham)|Uatha]]. Is é {{IPA|[k]}} a luach foghraíochta.<ref>{{ cite book | title = A Guide to Ogam | last= McManus | first = Damian | year = 1991 | series = Maynooth Monographs | volume = 4 | isbn= 1-870684-75-3 | issn = 0790-8806 | publisher = An Sagart | location = Co. Chill Dara, Éire | page = 37 }}</ref> ==Sanasaíocht== Gaolta is ea an focal le ''collen'' na [[Breatnais]]e, agus ''corulus'' na [[Laidin]]e. Fréamhaithe is ea é ón [[Gaeilge Chianach|Ghaeilge Chianach]] ''*koslas'', agus sa deireadh ón [[Na teangacha Ind-Eorpacha|bPróit-Ind-Eorpais]] *''kos(e)lo-''. ==Briathar oghaim== Is iad a leanas na nónathanna meafaracha d'ainm na litreach le fáil sna [[Briatharoghaim|Briatharoghaim]]: * ''caíniu fedaib'' (is caoine crann) i mBriatharoghaim ''Morainn mac Moín'' * ''carae blóesc'' (cara blaoscanna (cnó)) i mBriatharoghaim ''Maic ind Óc'' * ''milsem fedo'' (is milse crann) i mBriatharoghaim ''Con Culainn'' ==Tagairtí== {{reflist}} {{Litreacha Oghaim}} {{DEFAULTSORT:Coll}} [[Catagóir:Litreacha Oghaim]] 4xae2ecu480gpbi7m3zp1kkzmm3xba2 0 91109 1331279 1090436 2026-11-02T07:26:38Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331279 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Graiféim}} Is í an deichiú litir den aibítir [[Ogham|oghaim]] an '''Cheirt'''<ref>[http://dil.ie/8502 1 ceirt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022060331/http://dil.ie/8502 |date=2021-10-22 }} ar eDIL, abhaill</ref>. Is í an cúigiú litir den Aicme [[Uath (ogham)|Uatha]]. Trascríofa le Q, seasann sí d'fhóinéim liopachoguasach na [[Gaeilge Chianach|Gaeilge Cianaí]]; is é {{IPA|[kʷ]}} a luach foghraíochta. ==Sanasaíocht== Cuireann McManus (1991:37) ainm na litreach i gcomórtas le ''perth'' na [[Breatnais]]e ‘sceach’, agus ''quercus'' na [[Laidin]]e ‘dair’. Athchruthaíodh an focal as [[Gaeilge Chianach]] mar ''*kʷer[x]tā''. Fréamhaithe is ea é ón [[Na teangacha Ind-Eorpacha|bPróit-Ind-Eorpais]] *''perkwos''. In ''[[Auraicept na n-Éces]]'' den 14ú haois, tugtar di an ghluais ''aball'', [[abhaill]]. Meascadh an t-ainm leis an bhfocal ''ceirt'',<ref>[http://dil.ie/8503 2 ceirt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022080018/http://dil.ie/8503 |date=2021-10-22 }}, ceirt, giobal, ar eDIL</ref> .i. ‘giobal’, mar a fheictear sna briatharoghaim (féach [[#Briatharogham|thíos]]). ==Briatharogham== Is iad a leanas na nathanna meafaracha (''kennings'') d'ainm na litreach sna ''[[Bríatharogam|Briatharoghaim]]: * ''Clithar baiscill''<ref>[http://dil.ie/9513 clithar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207033353/http://www.dil.ie/9513 |date=2019-12-07 }} ar eDIL</ref><ref>[http://dil.ie/5249 baiscell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213205502/http://www.dil.ie/5249 |date=2019-12-13 }} ar eDIL</ref> (cliothar allta) i mBriatharogham ''Morainn mac Moín'' * ''Bríg anduini'' (brí anduine) i mBriatharogham ''Maic ind Óc'' * ''Dígu fethail<ref>[http://dil.ie/3527 an duine (a)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116022408/http://dil.ie/3527 |date=2019-11-16 }} ar eDIL</ref>'' (díogha feathail/suaitheantais) i mBriatharogham ''Con Culainn'' <!-- ''In the framework of a [[Elder Futhark|runic]] origin of the Ogham, the name has also been compared to the name of the [[Old English language|Anglo Saxon]] [[Futhorc]] ''p''-rune, ''[[Peorð]]'': This name is itself unclear, but most often identified as ‘[[pear]]’, a meaning not unrelated to ‘apple’. The ''p'' letter of the [[Gothic alphabet]] has a cognate name, ''pairþra'', alongside the clearly related ''qairþra'', the name for the Gothic labiovelar. Since an influence of Ogham letter names on Gothic letter names is eminently unlikely, it seems most probable that the [[Proto-Germanic]] ''p'' rune had a meaning of ‘pear tree’ (''*pera-trewô''?), continued in the Anglo-Saxon ''peorð'' rune (with the meaning of the name forgotten), and was introduced into 4th century Ireland as the name of a rune named after a pear or apple tree. As ''p'' was nonexistent as a phoneme in Primitive Irish, the ''p'' and ''q'' runes would have been considered equivalent.--> ==Foinsí== * Damian McManus, ''A Guide to Ogam'', Maynooth 1991. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Litreacha Oghaim}} {{DEFAULTSORT:Ceirt}} [[Catagóir:Litreacha Oghaim]] 6rs9h46mpqdd8o4lgqqmbfdkcetip7y 0 91113 1331183 1090435 2026-11-01T19:48:57Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331183 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Graiféim}} Is í an fichiú litir den aibítir [[Ogham|oghaim]] an '''Ailm'''<ref>[http://dil.ie/1060 ailm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115133933/http://dil.ie/1060 |date=2019-11-15 }} ar eDIL, crann ailme, péine, giúis</ref> Is í an chéad litir, agus dá bharr an ainmlitir, den Aicme Ailme, sraith chúig litir atá de réir tréithe ponc nó eang ar an stoclíne, nó fosta línte ingearach trasna na stoclíne. Is é {{IPA|[a]}} a luach foghraíochta. ==Sanasaíocht== Ní fios ciall bhunúsach na litreach. Molann taobhaithe "Aibítir na gCrann" gur [[péine]] nó [[giúis]] é áfach. Mhol [[Rudolf Thurneysen]] go bhfuil tionchar na litreacha [[Alfa]]/[[Béite]] le feiceáil in''Ailm''/''[[Beith (ogham)|Beith]]''. Cé gur focal Gaeilge dúchais é ''beith'', is iasacht é ''ailm'', agus an t-aonar dá leithéid san ogham. ==Bríatharogam== Is iad a leanas na nathanna meafaracha (''kennings'') d'ainm na litreacha sna [[Briatharoghaim]]: * ardam íachta (is airde iachta/caoine) * tosach frecrai (tosach freagra) * tosach garmae (tosach gairme) <!-- '' kennings all refer to the sound [a] and not to the name, either as the sound of a "groan", or to the Irish vocative particle, ''á''. The word ailm is attested once outside the context of the Ogham alphabet, in the poem "King Henry and the Hermit", :''caine ailmi ardom-peitet'' which translates to :Beautiful are the pines which make music for me Here the poet is most likely directly influenced by the "Tree Alphabet" manuscript tradition.--> ==Foinsí== * Damian McManus, ''Irish letter-names and their kennings'', Ériu 39 (1988), 127-168. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Litreacha Oghaim}} {{DEFAULTSORT:Ailm}} [[Catagóir:Litreacha Oghaim]] pruu7t1ijxle79snr9bxg0z199mp23x 0 91224 1331291 1265566 2026-11-02T08:34:09Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331291 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] ([[Liosta Séadchomharthaí Náisiúnta (Ciarraí)|221.01]]) is ea '''Cloch Oghaim Airghleanna''' nó ''an Gallán'', suite in Airghleann i g[[Contae Chiarraí]], [[Éire]].<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=ReLVAAAAMAAJ&dq=Arraglen+Ogham | teideal = Studies in the Layout, Buildings and Art in Stone of Early Irish Monasteries | first = Michael | last = Herity | date = 14ú Samhain 1995 | publisher = Pindar Press | via = Google Books }}</ref><ref name="auto">{{ cite web | url=https://books.google.ie/books?id=dkArDwAAQBAJ&pg=PA128&dq=Arraglen+Ogham | teideal = Able Minds and Practiced Hands: Scotland's Early Medieval Sculpture in the 21st Century | first = SallyM | last = Foster | date = 5ú Iúil 2017 | publisher = Routledge | via = Google Books }}</ref><ref name="archaeology">{{cite web | url = https://www.archaeology.ie/sites/default/files/media/pdf/monuments-in-state-care-kerry.pdf | date = 4ú March 2009 | teideal = National Monuments in State Care: Ownership & Guardianship | accessdate = 2017-08-26 | dátarochtana = 2019-12-06 | archivedate = 2017-10-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171023212833/https://www.archaeology.ie/sites/default/files/media/pdf/monuments-in-state-care-kerry.pdf }}</ref> [[Íomhá:Ogham Stone (geograph 2391021).jpg|mion|Cloch Oghaim Airghleanna]] ==Suíomh== Tá Cloch Oghaim Airghleanna suite i ndiallait idir [[Cnoc Bréanainn]] agus [[Más an Tiompáin]],<ref name="auto"/> ag {{coord|52.2589|N|10.249|W|display=inline|format=dms}}. ==Stair== Cuireadh an chloch suas mar leac uaighe, le hinscríbhinn as [[Gaeilge Chianach]], tuairim is AD 550–600.<ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Arraglen&stone=145._Arraglen | teideal = Ogham in 3D - Arraglen / 145. Arraglen | website = ogham.celt.dias.ie }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=5C9gAAAAMAAJ&dq=Arraglen+Ogham&focus=searchwithinvolume&q=Arraglen | teideal = Ogham Inscriptions in Ireland, Wales, and Scotland | first = Sir Samuel | last = Ferguson | date = 14ú Samhain 1887 | publisher = D. Douglas | via = Google Books }}</ref> ==Cur síos== Is cloch ghainimh í, le tomhas 191 × 38 × 20 cm. Is í an inscríbhinn ná: : ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜ : QRIMITIR<ref>[http://dil.ie/13223 cruimther] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206141442/http://dil.ie/13223 |date=2019-12-06 }}, sagart, ar eDIL</ref> RO/Ṇ[A]/ṆN MAQ̣ COMOGANN : [lia] sagairt [''cruimther''] Rónáin mhic Comhgháin.<ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Arraglen&stone=145._Arraglen&stoneinfo=description|title=Ogham in 3D - Arraglen / 145. Arraglen | teideal = 145. Arraglen website=ogham.celt.dias.ie }}</ref> Tá cros chiorclaithe uirthi.<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=3jPRV2hUGE8C&pg=PA63&dq=Arraglen+Ogham&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiCqvboob7XAhUQOsAKHUOgDLIQ6AEILjAB#v=onepage&q=Arraglen&f=false | teideal = St. Cuthbert, His Cult and His Community to AD 1200 | first1 = Gerald | last1 = Bonner | first2 = David W. | last2 = Rollason | first3 = Clare | last3 = Stancliffe | date = 14 Samhain 1989 | publisher = Boydell & Brewer | via = Google Books }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=lRjFBdR3cLgC&pg=PA26&dq=Arraglen+Ogham&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiCqvboob7XAhUQOsAKHUOgDLIQ6AEIPjAE#v=onepage&q=Arraglen&f=false | title = Early Medieval Munster: Archaeology, History and Society | first1 = Michael A. | last1 = Monk | first2 = John | last2 = Sheehan | date = 14 Samhain 1998 | publisher = Cork University Press | via = Google Books }}</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí]] 4arinsc98r6tfxzis4m4wwktl0tih9i 0 91231 1331292 1270244 2026-11-02T08:37:18Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331292 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] ([[Liosta Séadchomharthaí Náisiúnta (Ciarraí)|346]]) is ea '''Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag''', suite i g[[Contae Chiarraí]], [[Éire]].<ref>{{cite web | url = http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/denan_1.html | teideal = CISP - DENAN/1 | website = www.ucl.ac.uk }}{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=DC4OAQAAMAAJ&dq=derrynane+ogham+stone&focus=searchwithinvolume&q=derrynane | teideal = Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | first = Royal Society of Antiquaries of | last = Ireland | date = 24ú Deireadh Fómhair 1981 | publisher = Royal Society of Antiquaries | via = Google Books }}</ref><ref name="archaeology">{{cite web | url = https://www.archaeology.ie/sites/default/files/media/pdf/monuments-in-state-care-kerry.pdf | date = 4ú Márta 2009 | teideal = National Monuments in State Care: Ownership & Guardianship | accessdate = 2017-08-26 | dátarochtana = 2019-12-06 | archivedate = 2017-10-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171023212833/https://www.archaeology.ie/sites/default/files/media/pdf/monuments-in-state-care-kerry.pdf }}</ref> ==Suíomh== Bhíodh an chíoch ina luí droim in airde ar thrá [[Doire Fhíonáin]], gar do [[Cathair Dhónaill|Chathair Dhónaill]] i gContae Chiarraí. Cuireadh suas í le taobh an bhóthair ag [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] sna 1940í,<ref>{{ cite web | url = https://ogham.celt.dias.ie/stone.php?lang=en&site=Derrynane&stone=220._Derrynane&stoneinfo=description | teideal = Ogham in 3D - Derrynane / 220. Derrynane | website = ogham.celt.dias.ie }}</ref> anois ag {{coord|51.764126|N|10.121925|W|display=inline|format=dms}} ==Stair== Cuireadh suas an chloch marcas leag uaighe le hinscríbhinn as [[Gaeilge Chianach]], tuairim is sa luath-6ú haois AD.<ref>[http://findingourancestors.com/derrynane-ogham-stone/ Derrynane Ogham Stone] ar findingourancestors.com</ref> ==Cur síos== Is chloch ghainimh í an séadchomhartha, le tomhas 211 × 51 × 30 cm. Síonchaite go dona is ea an inscríbhinn, ach léitear: : ANM ḶḶATỊG̣[NI] Ṃ[A]Q [MINE]ṚC/ Ṃ[UCOI Q ̣ ̣ ? ̣ ̣CI?] : [in] ainm ''Llatigni'' mhic ''Minerc'' chlainne ''Q...ci'' Faightear i "Llatigni" an mhír dhíspeagtha -''gno''- (-ín inniu), a mholann gur ''Láithbe'' nó ''Láithech'' an ea an bunainm. Is mír dhíspeagtha í ''Min''- fosta, a mholann bunainm ''Erc''<ref>[http://dil.ie/20223 1 erc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204133208/http://dil.ie/20223 |date=2019-12-04 }}, neamh, ar eDIL</ref> Beag.<ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=ysA-GYuFTvkC&pg=PA193&lpg=PA193&dq=llatigni&source=bl&ots=n-8y1Btnki&sig=vKbpc5ye9pfTEwd0B6At_eK8wCw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiF5_-ogIrXAhUBAcAKHY2NAGEQ6AEIRTAG#v=onepage&q=llatigni&f=false | teideal = Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften | first = Sabine | last = Ziegler | date = 24 October 1994 | publisher = Vandenhoeck & Ruprecht | via = Google Books }}</ref><ref>{{ cite web | url = https://books.google.ie/books?id=MXZDsDexn7wC&dq=derrynane+ogham+stone&focus=searchwithinvolume&q=derrynane | teideal = An American's Ireland | first = Don | last = Fullington | date = 24 Deireadh Fómhair 1983 | publisher = Ranafast Press | via = Google Books }}</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí]] 9nfgfol2xv7zce8odmmoodyp5xh067q 0 91372 1331315 1248794 2026-11-02T10:58:56Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331315 wikitext text/x-wiki :''Féach [[Corca Dhuibhne]] le haghaidh na leithinse Dream agus ríocht suntasach i g[[Contae Chiarraí]] réamhstairiúil agus mheánaoiseach ab ea an '''Chorca Dhuibhne''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Corcu Duibne'''<ref>{{cite web | url = http://www.dingle-peninsula.ie/history.html | teideal = Ireland's Dingle Peninsula Tourism, April 2009 | access-date = 14ú Eanáir 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070321032807/http://www.dingle-peninsula.ie/history.html | archive-date = 21d Márta 2007 | url-status = dead | dátarochtana = 2019-12-21 | archivedate = 2007-03-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070321032807/http://www.dingle-peninsula.ie/history.html }}</ref>, [[Gaeilge Chianach]] '''DOVVINIA''', ainm bandé), bunaithe i Leithinis [[Corca Dhuibhne|Chorca Dhuibhne]], [[Leithinis Uíbh Ráthaigh]] agus tailte eatarthu. De shliocht na ''[[Érainn|nÉrann]]'' ab ea an treibh, agus dúradh gurbh é [[Conaire Mór]] a sinsear. Is aghaidh dá bharr gur ghaoil i bhfad i gcéin agus amach iad an [[Dál Riada]] i g[[cúige Uladh]], chomh maith leis an [[Múscraige|Múscraí]] agus an [[Corcu Baiscinn|Chorca Bhaiscinn]] níos giorra.<ref>Byrne, ll. 63, 171, 174</ref> Is de [[Síol Chonaire|Shíol Chonaire]] seanscéalach na treibhe úd uile, síolraithe ar deireadh ó ''[[Cland Dedad|Chlanna Dedad]]''. [[Íomhá:Dunbeg Fort, Dingle Peninsula, Kerry, Ireland..jpg|mion|[[Ráth an Dúna Bhig]] ar leithinis an Daingin]] ==Fianaise Oghaim== Tá clú agus cáil ag an gCorca Dhuibhne as ucht a gcuid [[inscríbhinní Oghaim|clocha Oghaim]], le níos mó ná aon trian amháin desna inscríbhinní úd in Éirinn faighte ar fud an cheantair. De réir fianaise na gcloch Oghaim, tháinig ann dosna Chorca Dhuibhne chomh luath is an 5ú haois AD.<ref>MacNeill 1909, lch. 334</ref><ref>MacCotter, lch. 168</ref> Maítear iontu gur de shliocht iad de bhansinsear, DOVVINIA.<ref>Byrne, ll. 166–7</ref><ref>MacNeill 1909, lch. 334</ref><ref>MacCotter, lch. 168</ref> [[File:CIIC 156 (Richard Brash, 1879).png|thumb|120px|Cloch Oghaim at [[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt|Cloch Oghaim]] faighte i m[[Baile an tSagairt, Contae Chiarraí (An Ghairfeanaigh)|Baile an tSagairt]]. Léitear í "MAQQI IARI (K)[OI] MAQQI MUCCOI DOVVINIAS", ag ceiliúradh ''Mac-Iari'' an Chorca Dhuibhne.]] Caomhnaítear [[Cú Raoi]] seanscéalach, col ceathrair Chonaire Mhóir, in ainm Ráth barr sléibhe den [[Iarannaois]], [[Cathair Conraoi]], suite ar Leithinis Chorca Dhuibhne. ==Clanna== Ba iad rí clanna an Chorca Dhuibhne ná [[Uí Shé]] agus [[Uí Fáilbhe]], agus b'fhéidir [[Uí Chonnaill]].<ref>[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munster.htm Mumu, the Kingdom of Munster]'' le Dennis Walsh ar rootsweb.ancestry.com</ref> ==Caidreamh le ríochta eile== Ní thuigtear go cruinn an caidreamh idir an Corca Dhuibhne agus an [[Eoghanacht Locha Léin]] in aice leo, ach is amhlaidh go raibh siad in ainm a bheith faoi cheannas an dara acu sa Ríocht cumhacht cé go neamhbhuan [[Iarmhumhan]].<ref>Byrne, lch. 207</ref> Ní léir é cumhacht an [[Eoghanacht Chaisil]], agus is amhlaidh dá bharr gur neamhspleách bíodh go hiargúlta í an chorca sa chéad mhílaois AD. ==''Corc Duibne''== De réir scéal na 8ú haoise ''[[Tairired na nDéssi]]'', ''Corc Duibne'' ab ea bunaitheoir eapainmneach an chorca, de shliocht an [[Síl Conairi|tSíol Chonaire]]. Sa leagan "B" níos déanaí ach go háirithe, faightear sraith sách fada ag insint scéal faoi bhreith agus macghníomhartha Choirc. Rugadh Corc agus a leathchúpla dearthár Cormac mar thoradh ciorrú coil le Cairbre Músc (''a quo'' Múscraí) agus ''Duihind'', clanna [[Conaire Cóem|Chonaire Chaoimh]]. Theip ar na barra de bharr a nginiúna, agus shocraigh na daoine iad a íobrú chun deireadh a chur leis an mallacht. Tháinig [[draoi]] ar an bhfód ámh, agus mhol sé go dtógfadh sé Corc go hoileán ar muir, go raibh an that the abomination is out as Éirinn. Ag aithris dáin ag tuar gach rath ar mhuintir Choirc, thóg an draoi agus a bhean chéile ''Boí'' go dtí Inis ''Boí''. Gach maidin ar feadh bliana, rinne Boí gnás íonghlanta le Corc agus é ina shuí ar dhroim bó báine dheargchluas den alltair. Ar deireadh maidin ansin, cuireadh a mhallacht as Corc, a chuaigh i ngreim na bó, a léim isteach san fharraige agus d'iompaigh go cloch, mar atá Carraig Bhó ''Boí''. Thóg ''Boí'' Corc chuig a sheanmháthair, ''Sárait'' iníon [[Conn Cétchathach|Choinn Chéadchathaigh]], agus sa deireadh d'áitigh sí í, é do thógaint ar ais.<ref>[http://www.maryjones.us/ctexts/dessi2.html ''The Expulsion Of The Déssi'', cuid. 9–11.]</ref> Agus é níos sine, cuireadh Corc amach mar ghiall go cúirt [[Cormac mac Airt|Chormaic mhic Airt]], [[Rí na Teamhrach]]. Óengus Gabuaibhneach, taoiseach na [[Déisi|nDéisí]] ab ea a athair altrama ann. Nuair a díbríodh Aonghas agus a mhuintir as Teamhraigh tar éis achrainn fhuiltigh le mac an rí, d'éalaigh Corc agus d'imigh lena athair altrama. Ar deireadh, shiúil na Déisí ar an bhfán go dtí oirdheisceart na tíre, agus an oileán amach ón gcaladh ar a tógadh Corc. Rinne sé iarracht iad a áitiú fanacht leis ann, ach thogh siad bogadh ar aghaidh ó thuaidh. D'fhan Corc ann agus bhunaigh sé a theaghlach.<ref>[http://www.maryjones.us/ctexts/dessi2.html ''This Is The Cause Of The Expulsion Of The Déssi To Munster And The Violent Death Of Cormac'', sect. 5; 8; 12.]</ref> ==Tagairtí sna hAnnála== Féach [[Annála Inis Faithlinn]]. {| class=wikitable |- ! width=10% | # ! width=45% | Meán-Ghaeilge ! width=45% | Nua-Ghaeilge |- valign=top | I989.4 | Congal mc. Anrudain, rí Corcu Duibne, moritur | Conghal mac Anrudain, rí Corca Dhuibhne, ''moritur |- valign=top | I1013.4 | Macc Ruith mc. Congale, rí Corcu Duibne, moritur. | Mac Roith mac Conghaile, rí Corca Dhuibhne, ''moritur. |- valign=top | I1027.2 | Bas Crínain m. Failbe, ri Corcu Duibne | Bás Chríonáin mhic Fáilbhe, ri Chorca Dhuibhne |- valign=top | I1040.3 | Mors Gillai Meicc Uíbleáin h-Ui Chongaile, rig Corcu Duibne. | ''Mors'' (bás) Giolla Mhic Uí Bhleáin Uí Chongaile, rí Corca Dhuibhne. |- valign=top | I1041.9 | h-Ua Ségdai, rí Corcu Duibne, do marbad. | Ó Sé(aghdha), rí Corca Dhuibhne, marú. |- valign=top | I1042.4 | Mathgamain h-Ua Failbe, rígdamna Corcu Duibne, do marbad. | Mathghamhain/Mathúin Ó Fáilbhe, rídhamhna<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/rídhamhna rídhamhna], oidhre ríoga, ar teanglann.ie FGB</ref> Corca Dhuibhne, marú. |- valign=top | I1062.4 | Da h-Ua Fálbe, da rígdamna Corcu Duibne, do marbad do h-Uib Echach i m-Bui Bérre. | Dá Ó Fáilbhe, dá rídhamhna Chorca Dhuibhne, maraithe ag Ó Eachach i mBuí ''Bérre. |- valign=top | I1063.4 | Cú Dub h-Ua Failbe, rí Corcu Duibne, moritur. | Cú Dubh Ó Fáilbhe, rí Corca Dhuibhne, ''moritur. |- valign=top | I1064.6 | Crech mór la Tairdelbach h-i Corcu Duibne & i n-Eoganacht conna taille a arim a tucad<ref>[http://dil.ie/41057 tocad (b)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220505033952/https://dil.ie/41057 |date=2022-05-05 }}, saibhreas, ar eDIL</ref> do buaib & indilib<ref>[https://dil.ie/28420 indile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250413161124/https://dil.ie/28420 |date=2025-04-13 }}, seilbh, (go minic) bólacht, ar eDIL</ref> archena din chreich sin. | Creach mhór le Tairdelbach i gCorca Dhuibhne agus i nEoghanacht, agus ní féidir an táille a áireamh de rachmas na mbó agus bólachta eile tógtha sa chreach sin. |- valign=top | I1066.3 | Loingsech h-Ua Domnaill, rí aile h-Ua n-Echach, do marbad do Chorcu Duibne. | Loingseach Ó Domhnaill, rí eile Uí Eachach, maraithe ag Corca Dhuibhne. |- valign=top | I1096.5 | Mathgamain h-Ua Ségdai, ri Corco Duibne, quieuit in Christo. | Mathúin Ó Sé, rí Corca Dhuibhne, ''quieuit in Christo. |- valign=top | I1115.7 | Argain Lochlaind h-U Ailbe la Murchad h-Ua Sechdai. | Argain/marú Lochlainn Uí Ailbhe le Murchú Ó Sé. |- valign=top | I1118.6 | Tadg Ua Segda do marbad o Gallaib Luimnig ocus o Ú Failbe ocus fell o cechtar de fora chéle. | Tadhg Ó Sé maraithe ag gaill Luimnigh agus ag Ó Fáilbhe, agus feall ó cheachtar in aghaidh a chéile. |- valign=top | I1127.5 | Murcath Ua Segdai acus in Gilla Mantach Ua Falbe & Catal Ua Cathuil iugulati sunt. | Murchú Ó Sé agus an Giolla Manntach Ó Fáilbhe agus Cathal Ó Cathuil ''iugulati sunt (maraíodh iad). |} ==Foinsí== * [[Francis John Byrne]]. ''Irish Kings and High-Kings''. [[Four Courts Press]]. 2a eagrán athbhreithnithe, 2001. * Vernam Hull. "The Later Version of the Expulsion of the Déssi", in ''[[Zeitschrift für celtische Philologie]] 27'' (1958–59), ll. 14–63. * Paul MacCotter. ''Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions''. Four Courts Press. 2008. * [[Eoin Mac Néill]]. [https://archive.org/details/papersirishacad00macnuoft "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology"], Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (C) 29. 1911, ll.&nbsp;59–114 * &mdash;, [https://archive.org/details/papersirishacad00macnuoft "Notes on Irish Ogham Inscriptions"], Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann. 1909, ll.&nbsp;329–70 * [[T. F. O'Rahilly]]. ''Early Irish History and Mythology''. [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. 1946. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Corca Dhuibhne|*]] [[Catagóir:Éarainn]] 6wm9yygmlmesn729106i8g5lkkfvacc 0 91373 1331314 1206208 2026-11-02T10:52:08Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331314 wikitext text/x-wiki Dream agus ríocht na ''[[Érainn|nÉrann]]'' ab ea an '''Chorca Bhaiscinn''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Corcu Baiscind'''), lonnaithe i ndeisceart [[Contae an Chláir|Chontae an Chláir]] i g[[Cúige Mumhan]] an lae inniu. Ar deireadh, slogadh an Chorca Bhaiscinn isteach i [[Tuamhain|Ríocht Tuamhan]] faoi cheannas an [[Dál gCais|Dáil Chais]]. ==Sinsearacht== De shliocht Chairbre Bhaschainn mac [[Conaire Cóem|Chonaire Chaoimh]], [[Ard-Rí na hÉireann]] atá siad. Bhí dlúthghaol eatarthu agus an [[Múscraige|Múscraí]] agus an [[Corcu Duibne|Chorca Dhuibhne]], as Mumhain araon, chomh maith leis an [[Dál Riada]] as [[cúige Uladh]], iad uile de chuid an [[Síl Conairi|tSíl Chonaire]] seanscéalach. Sinfear níos faide amach ab ea an rí seanscéalach [[Conaire Mór]] mac [[Eterscél Mór|Eidirscéil Mhóir]] mhic [[Íar mac Dedad|Íair]] mhic ''[[Deda mac Sin|Dedad mhic Shin]]''. ==Clanna== I measc na gclann 'sacu, tá chlann were [[Uí Bhaiscinn]], [[Mhic Dhiarmada]] agus [[Uí Dhomhnaill]].<ref>''[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/thomond.htm Tuadmumu, The Kingdom of Thomond]'' le Dennis Walsh</ref> Tar éis dóibh an cheantar a chloí, d'éirigh an chlann [[Mhic Mhathúna]] den Dál gCais ina dTiarna an Chorca Bhaiscinn. ==Tagairtí sna hannála== {| class=wikitable |- ! width=10% | # ! width=45% | Meán-Ghaeilge ! width=45% | Nua-Ghaeilge |- valign=top | 717 | | Troideadh cath idir na Connachta agus an Chorca Bhaiscinn, inár maraíodh mac Talamhnaigh. |} Féach [[Annála Inis Faithlinn]] dá leanas: {| class=wikitable |- ! width=10% | # ! width=45% | Meán-Ghaeilge ! width=45% | Nua-Ghaeilge |- valign=top | I723.2 | Mors Aithechdai mc. Thalamnaich, ríg Corcu Bascind. | ''Mors'' (bás) Aitheacha mhic Thalamhnaigh, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I725.1 | Mors Flaind mc. Aithechdai, rí Corc Bascind. | ''Mors'' Flainn mhic Aitheacha, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I774.4 | Mors ... Rechtabra, ri Corcu Bascind. | ''Mors'' ... Reachtabhra, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I788.4 | Mors Tórpda m. Aithechtha, rig Corcu Bascind. | ''Mors'' Tórpa mhic Aitheacha, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I812 | Congbáil Dísirt Diarmata m. Aeda Roin, rí Corcu Bascind. | Congbháil Dísirt Diarmada mhic Aodha Róin, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I853.3 | Mors Tálamnaig m. Aeda, ríg Corcu Bascinn. | ''Mors'' Tálamhnaigh mhic Aodha, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I864.1 | Mors Cermata meic Cathrannaich, rig Corcu Bascind. | ''Mors'' Cearmada mhic Cathrannaigh, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I898.1 | Mors Flaind meicc Cathrannaich, rí Corcu Bascind. | Mors Flainn mhic Cathrannaigh, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I920.2 | Guin Murchada m. Flaind, rí Corcu Bascind. | Goin Murchú mhic Flainn, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I992.4 | Bás Dunadaig mc. Diarmata, ríg Corcu Bascind. | Bás Dúnadaighhiv Diarmada, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I1014.2 | Is íar sain doratsat<ref>[https://dil.ie/17216 do-beir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823073053/http://dil.ie/17216 |date=2019-08-23 }} ar eDIL</ref> Gaill Atha Clíath cath do Brian corro marbad Brian mc. Cennetich ... im Domnall mc. n-Diarmata, ri Corcu Bascind, ... | Thug Gaill Átha Cliath cath do Bhrian agus maraíodh Brian mac Cinnéidigh le ... Domhnall mac Diarmada, rí Chorca Bhaiscinn. ... |- valign=top | I1029.7 | Bás m. Cathgussa, ríg Corcu Bascind. | Bás mhic Cathghasa, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I1030.8 | Long Lorcain h-Ui Briain do badud & .iii. rigdamnai Corcu Bascind. | Bádh Long Lorcáin Uí Bhriain, agus trí rídhamhna Corca Bhascinn |- valign=top | I1049.3 | Assíd mc. Domnaill, rí Corcu Bascind, do marbad. | Maraíodh Aisíd mac Domhnaill, rí Chorca Bhaiscinn. |- valign=top | I1054.3 | Tri meicc Donnchada m. Briain do brith mórchreche i Corc Mdruad eter bú & brait.<ref>[https://dil.ie/6568 brat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210106192712/http://dil.ie/6568 |date=2021-01-06 }}, slad, argain, ar eDIL</ref> | Triúr mac Donnchadha mhic Bhriain a rug mórcheacha i g[[Corca Mrua]], idir bhá agus éadálacha. |- valign=top | I1055.3 | Dochor luirg do immirt for Murchad h-Ua m-Briain h-i Corcu Mdruad coro lá Tairdelbach ár mór for Murchad, coro marbait and da ríg Corcu Bascind, .i. h-ua Bascind & mc. Assída m. Domnaill, & araile sóerchlanna archena. | D'imríodh dochar ar Mhurchadh Ó Briain i gCorca Mrua, agus rinne Tairealbhach ár mór ar Mhurchadh, agus maraíodh ann beirt ríthe an Chorca Bhaiscinn, .i., garmhac Baiscinn agus mac Aisídh mhic Dhomhnaill, le saorclanna (uaislí) eile freisin. |} ==Foinsí== * [[Francis John Byrne]]. ''Irish Kings and High-Kings''. [[Four Courts Press]]. 2a heagrán athbhreithnithe, 2001. * Paul MacCotter, ''Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions''. Four Courts Press. 2008. * [[Eoin Mac Néill]], [https://archive.org/details/papersirishacad00macnuoft "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology"], Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (C) 29. 1911, ll.&nbsp;59–114 * [[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology''. [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]. 1946. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Category:Éarainn]] infgcgr24vfzbho2duzzshoxlcccdmg 0 92005 1331156 1251775 2026-11-01T18:05:40Z LametinoWiki 23199 1331156 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=Richard O'Donoghue 2024 (cropped).jpg|v_p18_caption=2024}} Is polaiteoir de chuid ''[[Independent Ireland]]'' agus [[Teachta Dála]] do [[Contae Luimnigh|Chontae Luimnigh]] é '''Risteárd Ó''' '''Donnchadha''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2022/46/eng/initiated/b4622d.pdf|teideal=An Bille um Chreidmheas d’Fheirmeacha Lagaithe, 2022|údar=[[Oireachtas]]|dáta=26 Aibreán, 2022}}</ref> nó '''''Richard O’Donoghue'''''. Sheas sé sa toghchán áitiúil sa bhliain 2009 agus bhí sé mírathúil mar iarrthóir d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. D’fhág sé Fianna Fáil i 2015 agus shuigh sé mar neamhspleách san olltoghchán 2020 agus bhuaigh sé suíochán sa [[Dáil Éireann|Dáil]] (i g[[Contae Luimnigh (Dáilcheantar)|Contae Luimnigh]]).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fianna-fail-sa-toir-ar-an-dara-suiochan-i-gcontae-an-chlair-na-glasaigh-faoi-bhru-i-gcathair-luimnigh/|teideal=Fianna Fáil sa tóir ar an dara suíochán i gcontae an Chláir, na Glasaigh faoi bhrú i gcathair Luimnigh|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=22 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-24}}</ref> Chuaigh sé le ''[[Independent Ireland]]'' in 2023 agus atoghadh é in [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán 2024]]. == Féach freisin == * [[Contae Luimnigh (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Contae Luimnigh (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gContae Luimnigh]] * [[Independent Ireland]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Donoghue, Richard}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Independent Ireland]] [[Catagóir:Contae Luimnigh (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] 0tfuf2vgphllo58tv6h6a2tghc5c7qn 1331157 1331156 2026-11-01T18:05:49Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Richard O'Donoghue]] go [[Risteárd Ó Donnchadha]] 1331156 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=Richard O'Donoghue 2024 (cropped).jpg|v_p18_caption=2024}} Is polaiteoir de chuid ''[[Independent Ireland]]'' agus [[Teachta Dála]] do [[Contae Luimnigh|Chontae Luimnigh]] é '''Risteárd Ó''' '''Donnchadha''',<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2022/46/eng/initiated/b4622d.pdf|teideal=An Bille um Chreidmheas d’Fheirmeacha Lagaithe, 2022|údar=[[Oireachtas]]|dáta=26 Aibreán, 2022}}</ref> nó '''''Richard O’Donoghue'''''. Sheas sé sa toghchán áitiúil sa bhliain 2009 agus bhí sé mírathúil mar iarrthóir d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. D’fhág sé Fianna Fáil i 2015 agus shuigh sé mar neamhspleách san olltoghchán 2020 agus bhuaigh sé suíochán sa [[Dáil Éireann|Dáil]] (i g[[Contae Luimnigh (Dáilcheantar)|Contae Luimnigh]]).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fianna-fail-sa-toir-ar-an-dara-suiochan-i-gcontae-an-chlair-na-glasaigh-faoi-bhru-i-gcathair-luimnigh/|teideal=Fianna Fáil sa tóir ar an dara suíochán i gcontae an Chláir, na Glasaigh faoi bhrú i gcathair Luimnigh|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=22 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-24}}</ref> Chuaigh sé le ''[[Independent Ireland]]'' in 2023 agus atoghadh é in [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán 2024]]. == Féach freisin == * [[Contae Luimnigh (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Contae Luimnigh (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gContae Luimnigh]] * [[Independent Ireland]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Donoghue, Richard}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Independent Ireland]] [[Catagóir:Contae Luimnigh (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] 0tfuf2vgphllo58tv6h6a2tghc5c7qn 0 92024 1331215 1294239 2026-11-01T23:45:46Z LametinoWiki 23199 1331215 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Polaitíocht|polaiteoir]] Éireannach agus [[teachta Dála]] do cheantar [[Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar)|Bhaile Átha Cliath Thiar]], é '''Ruaidhrí Mac Gormáin''',<ref>{{Cite web-en|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2025/61/eng/initiated/b6125d.pdf|title=An Bille um Ladrainn a Rialáil, 2025|author=[[Oireachtas]]|date=15 Deireadh Fómhair, 2025}}</ref> nó '''Roderic O’Gorman''' (a rugadh ar an [[12 Nollaig]] [[1982]]). D'éirigh sé ina cheannaire ar an g[[Comhaontas Glas]] ar an 7 Iúil 2024.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/roderic-ogorman-tofa-ina-cheannaire-ar-an-gcomhaontas-glas/|teideal=Roderic O’Gorman tofa ina cheannaire ar an gComhaontas Glas|dáta=2024-07-08|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-08}}</ref> == Gairm == Bain suíochán ar [[Comhairle Contae Fhine Gall|Comhairle Chontae Fhine Gall]] i 2014 sular éirigh leis suíochán Dála a bhaint amach i 2020. Chinn air suíochán a fháil i 2007, 2011 agus 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Roderic O'Gorman ina cheannaire ar Chomhaontas Glas|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0708/1458802-roderic-ogorman-ina-cheannaire-ar-chomhaontas-glas/|date=2024-07-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTE}}</ref> D'éirigh O'Gorman ina Chathaoirleach ar an gComhaontas Glas in 2011, post a choinnigh sé go dtí 2019. [[Íomhá:Roderic O'Gorman, November 2022 (headshot).jpg|mion|2022|clé|293x293px]] In Olltoghchán 2020, sciob O’Gorman an ceathrú suíochán ó [[Ruth Coppinger]] (PsB) in 2020. Ceapadh O'Gorman mar Aire Leanaí, Comhionannais, Míchumais, Imeasctha agus Óige in 2020. I mí Iúil 2024, fuair O'Gorman an ceann is fearr ar an Seanadóir [[Pippa Hackett]] sa chomórtas do cheannaireacht an pháirtí (984 vóta a fuair O’Gorman ó bhaill an pháirtí agus 912 vótá a fuair Pippa Hackett sa vótáil a reáchtáladh ar líne).<ref name=":0" /> Vótáil 1896 ball sa toghchán, as na 3,425 duine a bhí i dteideal vóta a chaitheamh. Tháinig O’Gorman i gcomharbacht ar [[Eamon Ryan]]. Ó shin i leith, bhí laghdú mór ar thacaíocht na nGlasach ach bhí próifíl náisiúnta ag O’Gorman mar cheannaire a pháirtí, rud a chabhraigh leis a shuíochán a choinneáil in Olltoghchán 2024. Toghadh Roderic O’Gorman (CG) don 5ú suíochán i ndiaidh an 13ú comhaireamh. Níor éirigh le Comhaontas Glas aon suíochán eile a bhuachan san olltoghchán 2024. == Féach freisin == * [[Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar)|Bhaile Átha Cliath Thiar]] == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== *[https://www.greenparty.ie/people/roderic-ogorman A leathanach ag suíomh an Aontais Ghlais. Dáta rochtana: 2 Iúil 2021] {{DEFAULTSORT:Gorman, Roderic}} [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1982]] [[Catagóir:Fir aeracha]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] qkvkd9cyigqw6aeoyrs52uatord8kb3 1331216 1331215 2026-11-01T23:48:22Z LametinoWiki 23199 1331216 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Polaitíocht|polaiteoir]] Éireannach agus [[teachta Dála]] do cheantar [[Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar)|Bhaile Átha Cliath Thiar]], é '''Ruaidhrí Mac Gormáin''',<ref>{{Cite web-en|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2025/61/eng/initiated/b6125d.pdf|title=An Bille um Ladrainn a Rialáil, 2025|author=[[Oireachtas]]|date=15 Deireadh Fómhair, 2025}}</ref> nó '''''Roderic O’Gorman''''' mar is fearr aithne air (a rugadh ar an [[12 Nollaig]] [[1982]]). D'éirigh sé ina cheannaire ar an g[[Comhaontas Glas]] ar an 7 Iúil 2024.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/roderic-ogorman-tofa-ina-cheannaire-ar-an-gcomhaontas-glas/|teideal=Roderic O’Gorman tofa ina cheannaire ar an gComhaontas Glas|dáta=2024-07-08|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-08}}</ref> == Gairm == Bain suíochán ar [[Comhairle Contae Fhine Gall|Comhairle Chontae Fhine Gall]] i 2014 sular éirigh leis suíochán Dála a bhaint amach i 2020. Chinn air suíochán a fháil i 2007, 2011 agus 2016.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Roderic O'Gorman ina cheannaire ar Chomhaontas Glas|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0708/1458802-roderic-ogorman-ina-cheannaire-ar-chomhaontas-glas/|date=2024-07-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTE}}</ref> D'éirigh O'Gorman ina Chathaoirleach ar an gComhaontas Glas in 2011, post a choinnigh sé go dtí 2019. [[Íomhá:Roderic O'Gorman, November 2022 (headshot).jpg|mion|2022|clé|293x293px]] In Olltoghchán 2020, sciob O’Gorman an ceathrú suíochán ó [[Ruth Coppinger]] (PsB) in 2020. Ceapadh O'Gorman mar Aire Leanaí, Comhionannais, Míchumais, Imeasctha agus Óige in 2020. I mí Iúil 2024, fuair O'Gorman an ceann is fearr ar an Seanadóir [[Pippa Hackett]] sa chomórtas do cheannaireacht an pháirtí (984 vóta a fuair O’Gorman ó bhaill an pháirtí agus 912 vótá a fuair Pippa Hackett sa vótáil a reáchtáladh ar líne).<ref name=":0" /> Vótáil 1896 ball sa toghchán, as na 3,425 duine a bhí i dteideal vóta a chaitheamh. Tháinig O’Gorman i gcomharbacht ar [[Eamon Ryan]]. Ó shin i leith, bhí laghdú mór ar thacaíocht na nGlasach ach bhí próifíl náisiúnta ag O’Gorman mar cheannaire a pháirtí, rud a chabhraigh leis a shuíochán a choinneáil in Olltoghchán 2024. Toghadh Roderic O’Gorman (CG) don 5ú suíochán i ndiaidh an 13ú comhaireamh. Níor éirigh le Comhaontas Glas aon suíochán eile a bhuachan san olltoghchán 2024. == Féach freisin == * [[Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar)|Bhaile Átha Cliath Thiar]] == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== *[https://www.greenparty.ie/people/roderic-ogorman A leathanach ag suíomh an Aontais Ghlais. Dáta rochtana: 2 Iúil 2021] {{DEFAULTSORT:Gorman, Roderic}} [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1982]] [[Catagóir:Fir aeracha]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] j0irgh2itjtdfv29ma8u3yvjshlj15h 0 92097 1331273 1309249 2026-11-02T06:55:02Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331273 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe na Mumhan|Rí na Mumhan]] agus [[Ard-Rí na hÉireann]] dáiríre ba ea '''Cathal mac Finghin''' ({{lang-sga|'Cathal mac Finguine'}}<ref>[https://electricscotland.com/webclans/surnamesofscotland.pdf ETYMOLOGY OF THE PRINCIPAL GAELIC NATIONAL NAMES PERSONAL NAMES AND SURNAMES], [[Alasdair MacGilleBhàin|MacBain]]</ref>) (bás 742). Ba bhall é d'[[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], clann [[Eoghanachta|Eoghanacht]] a bhí i gceannas sa [[Mumha|Mhumhain]] ón 7ú go dtí an 10ú haois. Ríthe ag [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] roimhe ba ea a athair, uncail, sheanathair agus shin-seanathair, mar aon le Mac agus gharmhac leis. Tuairiscítear go mion sna h[[annála Éireann]] an choimhlint idir Cathal agus ríthe [[Uí Néill]], [[Fergal mac Máele Dúin|Fearghal Mac Maoil Dúin]], [[Flaithbertach mac Loingsig|Flaithbheartach mac Loingsigh]] agus [[Áed Allán|Aodh Allán]] mac Fearghail Mac Maoil Dúin. Ní hionann leaganacha an tuaiscirt agus an deiscirt. Feictear Cathal freisin mar phearsa, ní i gcónaí ar bhealach tuisceanach, i scéalta amhail is ''[[Aislinge Meic Con Glinne]]'', ina raibh diabhal craois istigh ann, chomh maith le roinnt scéalta [[Meán-Ghaeilge]] [[prós|próis]] agus [[filíocht]]a eile. Meastar go forleathan gurb é Cathal an rí Éireann is cumhachtaí den chéad leath den 8ú haois, agus an rí stairiúil na Mumhan is láidre roimh [[Brian Bóramha]].<ref>Mac Shamhráin 2005</ref> Creidtear gurb é an rí deireanach luaite sa ríliosta, ''[[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn]]''.<ref>Mac Shamhráin agus Byrne 2005, ll. 210–12</ref> Ba é [[Faílbe Flann mac Áedo Duib|Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]] (bás 639) rí stairiúil na nEoghanacht is leathnaithí roimh Chathal. ==Tosca== [[File:Eoganachta.png|mion|Learscáil le mórcheantair agus ríochtaí na hÉireann luathChríostaí.<ref>Duffy, lch. 17, agus Byrne, ll. 172–173.</ref>]] Bunaíodh ríogacht na nEoghanacht, agus a príomhchathair ag Caiseal agus príomheaglais ag [[Imleach, Contae Thiobraid Árann|Imleach]], i lár na 5ú haoise ag muintir [[Conall Corc|Chonaill Choirc]] agus ''[[Aimend]]'', "ciorcal istigh" na nEoghanacht, a tháinig i gceannas ar [[Corca Laidhe]] sa Mhumhain. Agus na hEoghanachta i gceannas sa deisceart, bhí géaga éagsúla Uí Néill agus [[Connachta]] i gceannas sa tuaisceart. Cé go raibh an ard-ríogacht ársa ní i bhfad roimhe sin i gceannas na [[Laigin|Laigean]] agus na [[Ulaid|nUlad]], agus níos faide fós na n[[Dáirine]] agus na [[Érainn|nÉarann]], ag an am seo bhí clann Uí Néill ag iarraidh bheith ina n-aonar mar [[ríthe na Teamhrach]]. Dáiltí an chomharbacht de ghnáth idir géaga Uí Néill an Tuaiscirt agus Deiscirt.<ref>Forbairt na nEoghanacht agus Uí Néill: Duffy, ll. 18–19</ref><ref>Ríliostaí agus ginealaigh Uí Néill: féach Byrne, ll. 275–277 & 280–284</ref><ref>Charles-Edwards, cuid 12 & ll. 600–608.</ref> Moladh ámh ag luathfhoinsí na Mumhan, m.s. an ''[[Uraicecht Becc]]'',<ref>D. A. Binchy, [https://www.jstor.org/pss/30007334 "The Date and Provenance of Uraicecht Becc"], in ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]] 18'' (1958): ll. 44–54.</ref> gurbh é ríogacht Chaisil an ceann is cumhachtaí in Éirinn. Le cead bliain agus ceathrú go dtí bás Chathail, bhí [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]] i gceannas ar ríogacht Chaisil.<ref name="kinglist">Ríliostaí agus ginealaigh na nEoghanacht: féach Byrne, ll. 277–279 & 291–296</ref><ref>Charles-Edwards, ll. 612–617.</ref> Bhí críocha na nGleanndamhnach suite siar ó dheas de Chaiseal, i lár ghleann [[An Dubhabhainn|na Dubhabhann]].<ref>Byrne, ll. 172–173.</ref> Ríthe na Mumhan uile ba ea athair Chathail, [[Finguine mac Cathail]] (bás 696), a uncail, [[Ailill mac Cathail]] (bás 701), a sheanathair, [[Cathal Cú-cen-máthair]] (bás 665/666) agus a shín-seanathair, [[Cathal mac Áedo]] (bás 628).<ref name="kinglist"/> Is dóigh gurbh é comharba díreach Chathail ná [[Cormac mac Ailello]] d'Eoghanacht Chaisil, a maraíodh le linn catha in éadan na n[[Déise]] sa bhliain 713.<ref>Cath ''Cam Feradaig'', [[Annála Inis Faithlinn]], 713; [[Annála Uladh]], 713</ref> Cé ná nach fuair an t-iar-rí, [[Eterscél mac Máele Umai]], bás go dtí an bhliain 721,<ref>[[Annála Inis Faithlinn]], 721.</ref> is dóigh gur éirigh sé as a choróin i bhfad níos luaite, agus mar sin, go raibh Cathal ina rí Chaisil ón mbliain 713 ar aghaidh.<ref>Irwin.</ref> Cé go raibh clanna Uí Néill agus Eoghanacht na rítheaghlaigh is tábhachtaí in Éirinn, ríogacht ar suntasacha ba ea [[ríthe na Laighean]] agus [[ríthe na gConnacht]]. Bheadh tionchar ar leith ag an gcoimhlint ar son na Laighean, le linn réimeas Chathail, agus i rith na gcéadta ina dhiaidh, ar chaidreamh idir na hEoghanachta agus Uí Néill. Bhí chomhghaol maíte ag na Connachta i leith Uí Néill, agus de ghnáth fabhrach leo. Maidir leis an ríogacht eile, [[ríthe na nUladh|ríocht na nUladh]], ní raibh ach achar i bhfad níos lú faoina ceannas, teoranta don chuid is mó do thailte taobh thoir de [[Loch nEathach]] agus [[An Bhanna|den Bhanna]], agus de ghnáth naimhdeach le muintir Uí Néill.<ref>Byrne, ll. 126–129.</ref> Mar bhuille scoir, i gcúige mór fairsing na Mumhan féin, bhí roinnt rítheaghlach imeallach, amhail is [[Uí Liatháin]], a bhí gaol sách éiginnte agus i bhfad amach acu leis na hEoghanachta. ==Luath-réimeas== Don bhliain 715 is ea a fheictear an chéad tagairt do Chathal, cé nach n-ainmnítear é go follasach him, nuair a rinne [[Murchad mac Brain Mut]] of the [[Uí Dúnlainge]], rí na Laigean, a ruathar tionscnaimh ar Chaiseal.<ref>Irwin</ref><ref>AU 715.4: ''Sloghadh Murchada m. Brain du Chaissil''. Nós seanbhunaithe i saol na nGael ba ea ruathar tionscnaimh rí nua-insealbhaithe </ref><ref>Ó Cróinín, lch. 99.</ref> Faightear an chéad imeacht a dhéanann trácht ar Chathal féin don bhliain 721, nuair rinne é féin agus Murchadh ionsaí ar thailte Uí Néill an Deiscirt. Deirtear i n[[Annála Uladh]]: :''Uastatio Maighi Breg du Cathal m. Finnguine & do Murchad m. Brain. :Scriosadh Mhaigh Bhreá ag Cathal mac Finguine agus Murchadh mac Brain."<ref name="AU_721">AU 721.6</ref> Níos deireanaí sa bhliain úd, bhain [[Fergal mac Máele Dúin]] díoltas amach, ní as Cathal agus an Mumhain, ach as Murchadh agus na Laighin. Deir Annála Uladh: :''Innred Laighen la Fergal & maidm<ref>Léigh [http://dil.ie/31304 maidhm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929033324/http://dil.ie/31304 |date=2020-09-29 }}, ar eDIL</ref> inna Boraime & naidm n-aggiallne Laghen fri Fergal mc. Maile Duin. :Ionradh Laigean ag Fearghal agus snaidhm<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/snaidhm snaidhm], conradh, socrú, ar teanglann.ie FGB</ref> bóramha agus snaidhm gialla Laigean le Fearghal mac Maoil Dúin."<ref name="AU_721" /> Óir go ndearna Fearghal ionsaí ar na Laighean mar chúiteamh as Breá, b'fhéidir é go raibh Cathal, mar a mholadh Irwin, "an páirtí sóisearach".<ref>Irwin.</ref> I n[[Annála Inis Faithlinn]], chomh claonta ar son an deiscirt mar atá [[Annála Uladh]] ar son Uí Néill, tugtar tuairisc éagsúil agus níos lú iontaofa faoina himeachtaí a tharla sa bhliain 721: :''Indred Breg la Cathal mc. Finguine, rí Muman; ocus is iar sein dorónsat síd ocus Fergal mc. Maíl Dúin, rí Temrach, & giallais Fergal do Chathul. Ar it h-é .u. ríg ro gabsat<ref>[http://dil.ie/25119 gaibid II (e)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023023958/http://www.dil.ie/25119 |date=2020-10-23 }}, bheith i gceannas, ar eDIL</ref> h-Erind iar cretim do Mumnechaib, .i. Oengus macc Nad Fruich & a mc., .i. Eochaid, qui Hiberniam rexit .xuii. annis, ocus Cathal mc. Finguine ocus Feidlimmid macc Crimthain ocus Brian mc. Cennetich. :Ionradh Bhreá ag Cathal mac Finguine, rí Mumhan, agus i ndiaidh sin rinneadh síocháin aige agus ag Feargal mac Maoil Dúin, rí na Teamhrach; agus ghéill Feargal do Chathal. Is iad seo na cúig ríthe do fir na Mumhan who ruled in Éirinn tar éis an chreidimh, .i. [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]], agus a mhac, .i. [[Eochaid mac Óengusa|Eochaidh]] a bhí i réim in Éirinn le 17 bliain, agus Cathal mac Finguine, agus [[Feidlimid mac Crimthainn|Feilimí mac Criomhthainn]], agus [[Brian Bóramha|Brian mac Cinnéidigh]].<ref>[[Annála Inis Faithlinn]], 721.2</ref><ref>Tugann Irwin faoi ndeara gur iontráil den 11ú haois é seo agus "''an artificial promotion of a favoured character''".</ref> Chuaigh Fearghal arísó dheas i gceannas arm an Uí Néill i Laighin isteach sa bhliain 722, ach cloíodh agus maraíodh é an uair úd. Insítear an scéal sa dán ''[[Cath Almaine]]'' (Cath Alúine),<ref>[https://celt.ucc.ie//published/G302022/index.html Cath Almaine], Recension 3, ''Cath Almaine and-so Yellow Book of Lecan'', ar CELT</ref> a troideadh ar an 11ú Nollaig 722. Sa réamhrá, tugtar dearcadh déanach an chogaidh: :''Baí cocad mór iter Chathal mac Findguine & Fergal mac Maíli-dúin fri ré fota... Docrech Laigniu trá Fergal mac Maíli-dúin ar ulcuib fria Cathal mac Findgaine. Roairg dno Cathal mac Findgani Mag m-Breg uili co n-dernsad síd & comosad<ref>[http://dil.ie/11213 com-fhosad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250604100855/https://dil.ie/11213 |date=2025-06-04 }}, ≤com-fossad, fosadh, sos cogaidh, ar eDIL</ref> :Bhí cogadh mór idir Cathal mac Finguine [rí Leath Mhogha] agus Fearghal mac Maoil Dúin [rí Leath Choinn] le ré fada... Chreach Fearghal mac Maoil Dúin na Laigin chun olc (a dhéanamh) ar Chathal mac Findguine. Scrios Cathal mac Finguine Maigh Bhreá uile go ndearna siad síocháin agus fosadh. Bhris na Laigin an sos cogaidh: :''A nn-écmais dno Cathail meic Findgaine rofhersad<ref>[http://dil.ie/21676 feraid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220223055155/http://dil.ie/21676 |date=2022-02-23 }}, bronn, soláthraigh, '(cath) a thabhairt', ar eDIL</ref> Laigin in cath-sa Almaine, & rob olc ria Cathal in cath do cur ina aémais fén, & ad-cualadar Laigin grúg Cathail do beith riu, conad h-í comairli do-rónsad. Ceann Fergail do breith co Cathal da commaídeam<ref>[http://dil.ie/11482 commaídem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724042525/http://dil.ie/11482 |date=2019-07-24 }}, >com-maidhm, caithréim, corn, ar eDIL</ref> in gníma :In éagmais Chathail mhic Fhinguine thug na Laigin an cath seo Alúine, agus b'olc do Chathal an cath do chur ina éagmais féin, agus chuala na Laigin grúg<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/grúg grúg Lit.], fearg, míshástacht, ar teanglann.ie FGB</ref> Chathail ina n-éadan, seo an chomhairle a shocraigh siad, Ceann Fhearghail do bhreith go Cathal mar chaithréim an ghnímh. <!-- ==The Battle of Allen== Donn Bó; Máel mac Faílbe; Cú Brettan mac Congusa (d. 740), king of Fir Rois (?); Dúnchad mac Murchada; Murchad mac Brain; Mo-Ling; Fáelchar, k. of Osraige; Fáelán mac Murchado; Áed Laigen mac Fithchellaig, king of Uí Maine; Ua Maigleine the fool; bóraime remitted by Finsnechta http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Cath_Almaine.html (Dan Wiley) --> ==Cathal agus Uí Néill== Tar éis bhás Fhearghail, tháinig [[Fógartach mac Néill]] de [[Síl nÁedo Sláine|Shíol Aodha Sláine]] as Deisceart [[Brega|Bhreá]], i gcomharbacht ar ríogacht na Teamhrach. Tháinig a réimeas chun críche sa bhliain 724 nuair a maraíodh é ag troid in éadan a ghaoil, ''Cináed mac Írgalaid'' as Tuaisceart Bhreá, a rinneadh [[ríthe Éireann|rí ruireach]] Uí Néill de.<ref>[[Annála Uladh]], AU 724.</ref> Ní raibh ''Cináed'' ina rí ruireach ach le ceithre bliana, nuair a maraíodh é ag [[Cath Dhroim Corcain]] in éadan rí [[Cineál Chonaill]], [[Flaithbertach mac Loingsig|Flaithbheartach mac Loingsigh]], a tháinig ansin i gcomharbacht air.<ref>AU 728.</ref> Ní raibh Flaithbheartach féin i réim ach le cúpla bliain sular thug [[Áed Allán|Aodh Allán]] mac [[Fergal mac Máele Dúin|Fearghail mhic Mhaoil Dúin]] de [[Cineál Eoghain|Chineál Eoghain]] a dhúshlán é le haghaidh cheannas Uí Néill. Throid siad roinnt cathanna ón mbliain 732 ar aghaidh, go dtí gur ghéill Flaithbertach agus chuaigh sé i mainistir isteach sa bhliain 734.<ref>AU 732, 733, 734</ref><ref>Byrne, lch. 114.</ref> Agus ríthe Uí Néill, Fógartach, ''Cináed'' agus Flaithbheartach, ag troid eatarthu féin, rinne Cathal iarracht a cheannas a bhrú ar na [[Laigin]]. Sa scéal ''[[Cath Almaine]]'', insítear gur tharla achrann toisc gur maraíodh Fearghal mac Maoil Dúin in ainneoin sos cogaidh déanta le Cathal. Cloíodh Cathal ag [[Áed mac Colggen|Aodh mac Colgain]] [[Uí Chinnsealaigh]], rí ansin na Laighean Leinster, sa bhliain 731,<ref>AU 731.</ref> agus cloíodh go tóin arís é sa bhliain 735: :''Bellum inter Mumain & Laigniu ubi multi di Laignibh & pene innumerabiles de Mume perierunt, in quo Ceallach m. Faelchair, rex Osraighi, cecidit, sed Cathal filius Finnguine, rex Muman, euassit. :''Cath idir Mumhain agus Laigin, inar maraíodh go leor na Laigean agus fir na Mumhan gan áireamh; thit Ceallach mac Faolchair, [[Ríthe na nOsraí|rí Osraí]], ach d'éalaigh Cathal mac Finguine, rí Mumhan.<ref>AU 735.3, ach de réir [[Annála Inis Faithlinn]] 735, bhuaigh Cathal. Molann Irwin an cúr síos san AU.</ref> Sa bhliain 733, rinne Cathal creach ar thailte [[Uí Néill an Deiscirt]], ach cloíodh é agus cuireadh an ruaig air as [[Tailte]] ag [[Domnall Midi|Domhnall Mí]] de [[Clann Cholmáin|Clann Cholmáin]]. D'éirigh le Cathal ámh ag [[Tlachta (cnoc)|Tlachtga]] in éadan [[Clann Cholmáin Bhig|Chlann Cholmáin Bhig]], i gceannas [[Fallomon mac Con Congalt|Fhallomain mhic Con Congalt]]. Sa bhliain 734, chloígh Cathal na Laigin ag Bealach Eile.<ref>[[Annála na gCeithre Máistrí]] 730.</ref> ==Cathal agus Aodh Allán== Sa bhliain 737, bhuail Aodh Allán le Cathal ag [[Tír Dhá Ghlas]], is dócha ar thalamh neodrach don bheirt. Deir Byrne nach dócha é gur aithin Cathal údarás Aodha — ba bheag an tionchar a bhí ag Uí Néill sa deisceart — ach dá mbeadh Cathal ag súil le leas éigin ón gcruinniú, bheadh díomá air. Is amhlaidh ámh go raibh cléirigh [[Ard Mhacha]] rí-shásta, óir go n-insítear i n[[Annála Uladh]], san iontráil i ndiaidh tuairisc an chruinniú, go raibh Cáin [[Naomh Pádraig|Phádraig]] i bhfeidhm in Éirinn. Is dócha dá bharr gur shocraigh siad áit speisialta i gcaitheamh na heaglaise, a cuid tailte agus tionóntaí, mar atá ordaithe sa Cháin. <!-- AU735.3, AU737.9, AU737.10, AU738.3, AU738.4, AU738.5, AU738.9, AU742.3, ==Munster's Golden Age== Byrne --> ==Mór Mumhan== Tá seanscéal fós ar marthain a deir gur bhandia flaithis í [[Mór Mumhan]]. Cuireadh Mór faoi dhraíocht agus chaill sí a chuimhne. Chuaigh sé ar fána that ar Éirinn le dhá bhliain sular tháinig sí go cúirt an rí, Finghin, i gCaiseal. Luigh Finghin léi faoi dheireadh, agus tháinig a chuimhne ar ais. Ar maidin, thug Finghin fallaing agus dealg na banríona di, agus thóg sé í mar bhanríon in ionad a chéile reatha, iníon rí na n[[Déise]], óir gur de phór níos uaisle í. Insítear sa ''[[Dinnseanchas]]'' Aoí faoi Finghin agus Mór: :''Is ferr d'andrib Inse Fáil :''Mór, ingen Aéda Bennáin. :''Ferr Fíngen inná cech fer :''immarédi dar Femen. :Is fearr de mhná Inis Fáil :Mór iníon Aodha Bheannáin. :Níos fearr Fingen ná gach fear :a théann thar ''Femen.<ref>''[[Dinnseanchas]] Aoi'', imleabhar 3, lch. 203.</ref> Nuair a fuair Finghin bás, phós Mór Mumhan 'Cathal mac Finghuine', de réir an scéil. Seo botún le bailitheoir an scéil, a thóg Cathal in amhlachas a sheanathar, [[Cathal mac Áedo Flaind|Cathal mac Aodha Fhlainn]]. D'fhéadfadh é gur phós eisean Mór; is cinnte é nár phós Cathal mac Finghuine í.<ref>Byrne, ll. 204–207.</ref> ==Teaghlach agus clann== [[Finguine mac Cathail]] ba ea a athair, [[Ailill mac Cathail]] a uncail, [[Cathal Cú-cen-máthair]] a sheanathair, agus [[Cathal mac Áedo]] sin-seanathair leis. [[Artrí mac Cathail|Artrí]] na ea mac leis, agus [[Tnúthgal mac Artrach]] garmhac. Seachas a gharmhac, déantar tagairtí iontaofa ar cách úd sna hannála mar ríthe Caisil. Is amhlaidh gur de mhuintir [[Uí Liatháin]], comharsana ó dheas na nEoghanacht Gleanndamhnach, ba ea a mháthair, ''Gormgel''.<ref>Connon, lch. 319</ref>. [[Caillech|Cailleach]], beanfhlaith mór le rá Uí Liatháin (ach de ghéag eile ná a mháthair), ba ea bean stairiúil Chathail.<ref>Connon, lch. 320</ref><ref>Mac Shamhráin, lch. 69</ref> Is iad an chlann [[Uí Chaoimh]] as [[Contae Chorcaí]] a shleachta díreacha inniu, trí Art Caomh, fionnó Artrach mhic Cathail. Tá sleachta fós ar mharthain sa 21d aoisfreisin ag a iníon daughter, [[Taileflaith]]. ==Foinsí== * [[Edel Bhreathnach|Bhreathnach, Edel]] (eag.), ''The Kingship and Landscape of Tara''. Baile Átha Cliath: [[Four Courts Press]] don [[The Discovery Programme]]. 2005. * [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], ''Irish Kings and High-Kings.'' Baile Átha t: [[Four Courts Press]]. 2a heagrán, 2001. * [[Thomas Charles-Edwards|Charles-Edwards, T.M.]], ''Early Christian Ireland.'' Cambridge: [[Cambridge University Press]], 2000. {{ISBN|0-521-36395-0}} * Connon, Anne, "A Prosopography of the Early Queens of Tara", in [[Edel Bhreathnach]] (eag.), ''The Kingship and Landscape of Tara''. Baile Átha y: [[Four Courts Press]] don [[The Discovery Programme]], 2005, ll.&nbsp;225–327. * Duffy, Seán (eag.), ''Atlas of Irish History.'' Baile Átha Cliath: Gill & Macmillan, 2a heagrán, 2000. {{ISBN|0-7171-3093-2}} * {{ cite web | url = http://www.oxforddnb.com/index/101047464/ | last = Irwin | first = Philip | teideal = Cathal mac Finguine (d. 742) | work = Oxford Dictionary of National Biography | date = Meán Fómhair 2004 | accessdate = 22ú Deireadh Fómhair 2007 }} * [[Ailbhe Mac Shamhráin|Mac Shamhráin, Ailbhe]], "Cathal mac Finguine (d. 742)", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. [[Routledge]]. 2005, ll.&nbsp;69–70. * [[Ailbhe Mac Shamhráin|Mac Shamhráin, Ailbhe]] agus Paul Byrne, "Kings named in ''Baile Chuinn Chétchathaig'' and the Airgíalla Charter Poem", in [[Edel Bhreathnach]] (eag.), ''The Kingship and Landscape of Tara''. Baile Átha y: [[Four Courts Press]] for [[The Discovery Programme]]. 2005, ll.&nbsp;159–224. ==Naisc sheachtracha== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Annála na gCeithre Máistrí]] ** [[Chronicon Scotorum]] ** [[Leabhar Laighneach]] ** ''The Battle of Allen ** ''The Vision of Mac Con Glinne ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:8ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Eoghanachta]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] if9t8x0j9wmfmyvjcqeyypb8n2675zs 0 92471 1331258 1270224 2026-11-02T04:45:30Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331258 wikitext text/x-wiki Ard-ríocht nó 'cúige' ab ea '''Bréifne''' in Éirinn na meánaoise, suite tráth i g[[Contae Liatroma]], [[Contae an Chabháin]] agus codanna de contaethe buailte leo, agus ar chomhchríoch a bheadh nó a mhór le [[Deoise Chill Mhór]]. [[Íomhá:Kingdom of Breifne-900.svg|mion|200px]] Faoin 10ú haois, bhí Bréifne tags amach mar chónaidhm [[túath]], i gceannas [[ríthe Éireann|rí ruire]] roghnaithe as [[Uí Bhriúin Bhréifne]]. Sa 13ú haois, scoilt Bréifne ina dhá leath, [[Bréifne Thiar]] faoin [[Uí Ruairc]], agus [[Bréifne Thoir]] faoin [[Uí Raghallaigh]]. Sa 16ú haois, ainmníodh iad siúd faoi seach Liatroim, a cuireadh ar ais i gCúige Connacht, agus Cabhán, a cuireadh i gCúige Uladh. {| style="margin-left: 1; margin-right: 1; border: 1;" |- align=center | width=25 | [[Íomhá:Flag of Connacht.svg|x40px]] | width=25 | [[íomhá:O'Rourke Arms.svg|x40px|link=Bréifne Thiar]] | width=25 | [[íomhá:Coat of arms of O'Reilly.svg|x40px|link=Bréifne Thoir]] | width=25 | [[íomhá:Flag of Ulster.svg|x40px|]] |- valign=top align=center || Connacht || Uí&nbsp;Ruairc <br/>Bréifne&nbsp;Thiar || Uí&nbsp;Raghallaigh <br/>Bréifne&nbsp;Thoir || Uladh |} <!--[[File:Www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1014.gif|thumb|right|250px|Ireland in 1014 showing the patchwork of kingdoms]]--> ==Sanasaíocht== Deirtear go bhfuil an t-ainm ''Bréifne''<ref>[http://dil.ie/6682 bréifne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115173550/http://www.dil.ie/6682 |date=2021-01-15 }} ar eDIL</ref> fréamhaithe ó sheanfhocal le ciall "cnocach", mar is oiriúnach don chuid seo den tír.<ref>[https://www.logainm.ie/ga/105009?s=Bréifne Bréifne] ar logainm.ie</ref> Glaodh 'trian garbh na gConnacht' uirthi. Mar mhalairt air sin, insítear i ndán de chuid an [[Dinnseanchas|Dinnseanchais Aoi]] go bhfuil an focal gaolta le Bréifne iníon Beoan mhic Bheathaigh, banlaoch cróga.<ref>[[Dinnseanchas]], [https://celt.ucc.ie/published/G106500D/ Dinnseanchas Aoí], cuid 4, [https://celt.ucc.ie//published/G106500D/text071.html dán 7O]</ref> ==Stair== I laethanta ársa, deirtear go raibh na tailte thar timpeall [[Loch Éirne]] ina mbeadh an Bhréifne lonnaithe ag na hErdini, as Gaeilge 'Earnaigh'. [[File:Breifne700AD.png|thumb|500px|Clanna Bhréifne c. AD 700]] Timpeall am theacht na [[Críostaíocht]]a go hÉirinn (c. 5ú – 6ú haoiseanna), i measc dreamanna a chreidtear a bhí i mBréifne féin nó gar di, bhí na ''Glasraighe, [[Masraige]], [[Dartraige]], Armhaighe, Gallraighe, na Fir Manach'', agus ''[[Gailenga]]''. Timpeall na 6ú haois, creidtear gur bhog dream darbh ainm [[Conmhaicne]] Réin ó thuaidh ó [[Dún Mór|Dhún Mór]] i g[[Contae na Gaillimhe]] agus gur lonnaigh siad i Maigh Réin (an ceantar thart ar [[Fíonach, Contae Liatroma (Carraig Álainn)|Fíonach]]). As seo anall, lonnaigh siad Liatroim Theas, ar a glaodh ansin Maigh Réin, agus a lonnaitheoirí Conmhaicne Mhaigh Réin. I measc na gclann, bhí Muintir Eolais, Muintir Cearbhalláin (O Mulvey), agus Cineál Luacháin, srl. Timpeall na 8ú haoise, chloígh [[Uí Bhriúin]], géag rítheaghlach na g[[Connacht]], an ceantar aitheanta as sin mar Bhréifne. Lonnaigh Uí Bhriúin i Liatroim ar dtús, agus ansin soir i [[Contae an Chabháin|gCabhán]] isteach. Faoin 9ú haois, bhí Uí Ruairc curtha ar a mboinn féin mar ríthe Bhréifne. Sna 10ú agus 11ú haoiseanna, bhí Uí Ruairc ríthe Bhréifne in iomaíocht bheith ina [[ríthe na gConnacht|rí Chonnacht]], agus bhain ceithre ríthe éagsúla an teideal úd amach. Bhain Bréifne a buaic amach le linn na 12ú haoise agus [[Tighearnán Ua Ruairc]] i gcoróin. Dúradh go raibh sa ríocht mar chríocha ansin an chuid is mó de chontaetha [[Contae Liatroma|Liatroma]] agus [[Contae an Chabháin|Cabháin]], agus codanna de chontaetha [[Contae an Longfoirt|Longfoirt]], [[Contae na Mí|Mí]], [[Contae Fhear Manach|Fhear Manach]] agus [[Contae Shligigh|Shligigh]]. Le linn an chuid deiridh dá réimse, sheas Bréifne ar an bhfís in éadan na [[Normannaigh|Normannach]]. Tar éis dá fheallmharú sa bhliain 1172, tharla achrann comharbais idir [[Uí Ruairc]] agus [[Uí Raghallaigh]]. I ndiaidh [[Cath Mhaigh Sleacht|Chath Mhaigh Sleacht]] sa bhliain 1256, scoilteadh Bréifne ina dá leath: [[Bréifne Thoir]], faoin Uí Raghallaigh; agus [[Bréifne Thiar]] faoin Uí Ruairc. Sa 16ú haois, faoi [[Eilís I]], rinneadh [[Contae Liatroma]] de Bhréifne Ó Ruairc, agus fágadh i g[[cúige Chonnacht]] é, agus rinneadh [[Contae an Chabháin]] de Bhréifne Ó Raghallaigh, agus cuireadh i g[[cúige Uladh]] é. ==Críocha== Bhí na críocha a leanas mar chuid den Bhréifne: * [[Cairbre Drom Cliabh|Cineál Cairbre]] – tuaisceart [[Contae Shligigh|Shligigh]] agus oirthuaisceart [[Contae Liatroma|Liatroma]]. Timpeall na 6ú haoise, shín críocha [[Cairbre mac Néill|Chairbre mhic Néill]], extended ón [[An Drobhaois|Drobhaois]] siar go dtí [[An Abhainn Mhór (Sligeach)|An Abhainn Mhór]] i m[[Baile Easa Dara]]. Tá Dún Chairbre ar theorainn críocha Chairbre ar an An Drobhaois. Tá a ainm le fáil fós i [[Cairbre, Barúntacht|mbarúntacht Chairbre]] i dtuaisceart Shligigh. I measc taoisigh cháiliúla Chineál Chairbre bhí Uí Mhaolchloiche. * [[Cairpre Gabra|Cairbre Gabhra]] – tuaisceart [[Contae an Longfoirt|Longfoirt]], [[Gránard]]. Tiarnaí Ghránaird ab ea Uí Ronáin, go dtí gur chuir as Uí Fearghail as seilbh iad sa 13ú haois. De réir ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', timpeall na bliana 476 AD, troideadh Cath Ghránaird ag Eochaidh mac Cairbre mhic Ailealla mhic Dhúnlainge mhic Éanna Niadha in éadan [[Uí Dhúnlainge]], [[Uí Bhriúin Chualann]] agus [[Uí Fhearghasa]] as tuaisceart [[Laighean]]. * [[Cineál Laoghaire]] – [[Contae Fhear Manach]]. Luath-dhreamanna dúchasacha i dtailte Fhear Manach ab ea na Fir Manach féin, [[Cineál Éanna]] agus [[Cineál Laoghaire]]. De mhuintir mhic Néill iad Cineál Laoghaire, suite taobh thiar de Loch Éirne,<ref>[[Leabhar Mór Leacáin]]</ref> agus sa Mhí fosta ==Ríthe na Bréifne== {{príomhalt|Ríthe na Bréifne|Ríthe Bhréifne}} Deirtear gurbh é Aodh Fionn mac Feargna an chéad rí Bhréifne, agus Conchúr Ó Ruairc an rí deireanach, i réim 1250 – 1256. Bhíodh príomhchathair acu ag [[Droim Dhá Thiar]]. ==Bréifne an lae inniu== Bronnadh an teideal cúirtéise Prionsa Bhréifne ar Thaoiseach Ó Ruairc sa bhliain 1994 ag [[Oifig an Phríomh-Arailt]]. Sa bhliain 2003, ámh, d'éirigh an Príomh-Aralt as teideal dá leithéid a thabhairt amach, de bharr scannal faoi [[Mac Cárthaigh Mór|Mhac Cárthaigh Mór]]. '''Prionsaí Bhréifne''' * Geoffrey Philip Colmb O'Rourke, Taoiseach [[Uí Ruairc]], Prionsa ón mbliain 1994 go dtí an lá atá inniu ann. * Joseph Martin O'Reilly, Taoiseach [[Uí Raighailligh]], Prionsa ón mbliain 2017 go dtí an lá atá inniu ann, mar Phrionsa Prince of East Breifne agus Prince Bhréifne. Is ardbhall é den rítheaghlach Bréifne Ó Raighailligh, agus aithnítear é ah roinnt cúirteanna ríoga ar fud an domhain. ==Féach freisin== * [[Annála na gCeithre Máistrí]] * [[Annála Connacht]] * [[Annála Inis Faithlinn]] * [[Annála Loch Cé]] * [[Annála Tiarnaigh]] * [[Annála Uladh]] * [[Chronicon Scotorum]] * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] * [[Leabhar na nGinealach]] * [[Foras Feasa ar Éirinn]] * [[Bélchú]] ==Naisc sheachtracha== * [https://royalcourtofbreifne.org/ Royal Court of Breifne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815161300/https://royalcourtofbreifne.org/ |date=2020-08-15 }} ==Foinsí== * {{ cite book | editor-last=Egan| editor-first=Terry| title=A Travel Guide to Bréifne: the Lost Kingdom of Ireland| url=https://archive.org/details/breifnedifferent0000unse| publisher=The Stationery Office Ltd| location=Belfast| year=2006| isbn=978-0-337-08747-9 }} * {{ cite book| last1=Martin| last2=Moody| title=A New History of Ireland| volume=IX| year=1984 }} * {{ cite book| title=O'Reillys of East Breifne: O Raghalliagh, Kings of Muintir Maoilmhordha, a.1161–1607| pages=229–230 }}, in Martin; Moody (1984) * {{ cite book| title=O Ruairc, Kings of Breifne, a.1128–1605| pages=228–229 }}, in Martin; Moody (1984) * ''[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] [Book of Genealogies]''. (1642). On microfilm in Irish national archives. * {{ cite book| title=Origin and Stem of the Irish Nation| last=O'Hart| first=John| authorlink=John O'Hart | year=1876 }} ==Tuilleadh le léamh== * ''[https://www.academia.edu/33605521/A_9th_century_U%C3%AD_Bri%C3%BAin_settlement_in_County_Cavan A 9th century Uí Briúin settlement in County Cavan]'' * {{ cite book | last = Joyce | first = P. W. | authorlink = Patrick Weston Joyce | title = A Social History of Ancient Ireland | location = Londain | year = 1903 | volume = I | pages = 70–71 | url = https://archive.org/stream/asocialhistorya00joycgoog#page/n99/mode/2up | accessdate = 3ú Iúil 2012 }} ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Connachta]] 6eafvysnh8xvywsszwme8mbi9xgvy90 0 93143 1331284 1317806 2026-11-02T08:09:34Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331284 wikitext text/x-wiki Dream Gaelach in Éirinn na meánaoise ba ea na '''Ciannachta'''. Mhaígh siad gur de shliocht [[Tadhg mac Céin|Taidhg mhic Céin]] iad. Feictear iad ar dtús i bhfoinsí stairiúla den 6ú haois. Bhí a gcuid críoch le fáil anseo is ansiúd ar an oileán, san áireamh Magh [[Brega|Breá]] agus [[Oirialla]]. Slogadh dreamanna Chiannacht de réir a chéile i ríochtaí eile isteach. ==Sanasaíocht== Tugann David Sproule le fios nach raibh ach trí dhream ann i luathstair na hÉireann a raibh an iarmhír ''-acht'' ina n-ainmneacha acu, mar atá na [[Connachta]], na h[[Eoghanachta]] agus na Ciannachta féin.<ref>Sproule, [[#Sproule|Origins of the Éoganchta]], ll.&nbsp;31&ndash;32</ref> Deir sé: :ar dtús, ní raibh ann ach dream cumhachtach amháin agus an iarmhír "-acht" ina ainm aige [mar atá na [[Connachta]]] ... cruthaíoch na hainmneacha eile aithris... Is dócha é nach raibh brí 'muintir [[Conn Céadchathach|Choinn]]' le "Connacht". B'fhéidir gur chiallaigh an t-ainm 'ceannaireacht', ón bhfocal "conn"<ref>[http://dil.ie/12215 conn (b)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419200317/http://dil.ie/12215 |date=2021-04-19 }} (''ní (a), is léir!''), taoiseach, ar eDIL</ref>, agus go ndearnadh ciall eile de níos déanaí... Glacann Paul Byrne leis an hipitéis seo,<ref>Byrne, [[#PByrne2000|Ciannachta Breg]], ll.&nbsp;122&ndash;123.</ref> agus molann sé: :"...ainm an naomhphátrúin, [[Cianán]] bunaitheoir [[Damhliag|Dhamhléige]], is ea foinse ainm na gCiannacht Breá. ... Más fíor, d'fhéadfadh gur cruthaíodh an t-ainm 'Ciannachta' le "(naomh) Cian" agus an iarmhír "-acht." D'fhéadfadh a rá mar sin gur shocraigh aon treibh uaillmhianach, sách-neamhthábhachtach amháin (nó comhaontas treibheanna), lonnaithe gar do chill Dhámhléige, aitheantas nua a chothú, bunaithe ar an naomh áitiúil. ==Stair== Mhaígh na Ciannachta gur shíolraigh siad ó [[Tadhg mac Céin|Thadhg mac Céin]], a dúradh gur gharmhac [[Ailill Aulom|Ailealla Ólom]] na [[Mumhain|Mumhan]] é. Meastar gurbh é Tadhg sinsear na ''Luigni'' agus na ''[[Gailenga]]'', treibheanna lonnaithe i lár agus iarthar na tíre".<ref>Byrne, [[#PByrne2000|Ciannachta Breg]], lch.&nbsp;121.</ref> Insítear scéal ghabháil chríocha Bhreá ag Tadhg sa seanscéal ''Cath Crinna'' den 9ú haois b'fhéidir.<ref>O'Grady (eag.), Silva Gadelica 1, ll.&nbsp;[https://archive.org/stream/silvagadelicaixx01ogra#page/318/mode/2up 319]&ndash;326</ref><ref>O'Grady (aistr.), [[#O'Grady_2|Silva Gadelica 2]], ll.&nbsp;[https://archive.org/stream/silvagadelicaixx02ogra#page/358/mode/2up 359]&ndash;368</ref><ref>Byrne, [[#PByrne2000|Ciannachta Breg]], lch.&nbsp;122</ref> Is féidir cuid d'eachtraí na gCiannacht stairiúil a rianaigh sna h[[annála Éireann]].<ref>Byrne, [[#PByrne2000|Ciannachta Breg]], ll.&nbsp;124&ndash;126</ref><ref>Byrnes, [[#Byrnes2000|Ard Ciannachta]], ll.&nbsp;128&ndash;131.</ref> Feictear iad faoin mbliain 535 nuair a cloíodh iad i mbun chogaidh ag an Luachair Mór (idir na hainmneacha [[An Ainí]] agus [[An Bhóinn]]) gar do [[Damhliag|Dhamhliag]] ag ''[[Túathal Máelgarb]].<ref>U535.2 Bellum Lochara .i. More eiter da Inber ria Tuathal Maelgarbh mc. Cormaic Chaeich mc. Cairbre mc. Neill Naoighiallaigh for Ciannacht.</ref> Bhí na Ciannachta fós neamhspleách sa 9ú haois. Buaileadh go dona iad i gCath ''Imblech Pich'' ([[Imleach Bheagáin]] gar do [[Ceanannas|Cheanannas]]) sa bhliain 688 ag Niall mac Cearnaigh, [[Brega|rí na mBreá]].<ref>U688.4, Bellum Imlecho Pich ubi ceciderunt Dub Da Inber, rex Ardda Cianacta, & h-Uarcride nepos Osseni & Congalach m. Conaing fugitiuus euasit. Niall m. Cernaigh uictor erat.</ref> I ndiaidh na cliste seo, chaill siad a neamhspleáchas raibh ó dheas den Bhóinn in oirdheisceart Bhreá, agus luaitear iad mar Ard Ciannachta as sin amach. Sa bhliain 742, thosaigh [[Conaing mac Amalgado|Conaing mac Amhalaí]], rí Thuaisceart Bhreá den [[Síl nÁedo Sláine|tSíol Aodha Sláine]], an teideal ''rí Ciannacht'' a úsáid, an chéad as seachtar a rinne amhlaidh.<ref>U742.7 Strangulatio Conaing m. Amalgaidh regis Ciannachte.</ref> In am trátha, chloígh Uí Chonaing an cheantar agus thóg isteach i mBreá é, ag coinneáil dóibh féin an teideal úd. Deir Byrne:<ref>Byrne, [[#PByrne2000|Ciannachta Breg]], lch.&nbsp;126. Le haghaidh tuilleadh eolais faoi na Ciannachta agus [[Mainistir Bhuithe]], féach Dobbs, [[#Dobbs|Pedigree and Family]].</ref> :I ndiaidh bhás Ceallaigh (786), ní raibh na Cianachta dúchais choíche ina ríthe dá gcríocha féin, agus thug siad aghaidh go polaitiúil ar a gceantar, Fir Arda Ciannachta ... Tar éis mheath polaitiúil na gCiannacht Breá ó lár na 8ú haoise ar aghaidh, d'fhéadfadh a bharr gur thug siad aird ar an réimse eaglasta, áit a ceapadh duine dá muintir [[Conmael ua Loichene]], ina ab i [Mainistir Bhuithe] sa bhliain 733. Tháinig ball eile de mhuintir Chiannacht Bhreá, ''Ioseph ua Cernae'', ina ab ann sa bhliain 790 ... Ainmnítear [[Flann Mainistrech]] ... a fuair bás sa bhliain 1056, i nginealach Chiannacht Bhreá, ó dteannta lena mac, ''Echthigern'' ... a fuair bás sa bhliain 1067. ==Críocha== I measc ghéaga na gCiannacht, tá: * Ciannachta [[Brega|Bhreá]], clóite níos deireanaí ag [[Síl nÁedo Sláine|Síol Aodha Sláine]]. Ní fios go cruinn méid a gcuid críoch siar cloíodh iad, ach creidtear gur sách mór a bhí siad.<ref>Byrnes, [[#Byrnes2000|Ard Ciannachta]], ll.&nbsp;130&ndash;131.</ref> * [[Ciannachta Glenn Geimin|Ciannachta Ghleann Geimhin]] - [[Cianachta]], [[Contae Dhoire]] * Ard Ciannachta – barúntacht [[Fir Arda|Fhir Arda]], [[Contae Lú]] (féach [[Conaille Muirtheimne|Conaille Muirtheimhne]]) ==Naomh Cianán== Meastar gur mórphearsa é Cianán i saol luathCríostaíochta na hÉireann. Deirtear go raibh a chill i nDámhliag ar an gcéad chill tógtha le cloch in nÉirinn. Insítear i n[[Annála Uladh]] go bhfuair sé bás don bhliain 489,<ref>U489.1, ''Quies sancti Ciannaini cui sanctus Patricius Euangelium largitus est.''</ref> ceithre bliana roimh [[Naomh Pádraig]]. Níl aon beathaisnéis ar mharthain, ach caomhnaítear roinnt anecdotes, go háirithe sa commentary, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]].<ref>Stokes (eag. agus aistr.), [[#Stokes1905|Félire Óengusso]], ll.&nbsp;[https://archive.org/stream/martyrologyofoen00oeng#page/244/mode/2up 244]&ndash;247.</ref> ==Ríthe na gCiannacht== {| class=wikitable ! width=20% | Ainm ! width=18% | Teideal ! width=7% | Réimse ! | Nótaí |- valign=top || Cronán mac Tiarnaigh || Rí Ciannacht || 571 || Mharaigh sé na comh-Ard-Ríthe, [[Baotán mac Muircheartaigh]] agus [[Eochaidh mac Domhnaill]] mhic Mhuircheartaigh de [[Cenél nEógain|Chineál Eoghain]].<ref>AT 571.1</ref> Déanann [[Annála Uladh]] tagairt mícheart air mar de Ghleann Geimhin, cé gur de Chiannachta Breá é i ndáiríre.<ref>AU 572.1</ref> |- valign=top || Gerthide || || 594 || Mac Chronáin is dócha. Cloíodh é ag Cath ''Eudunn'' Mhóir i gCiannachta Breá.<ref>AU 594.1</ref> |- valign=top || Cenn Faelad mac Gerthide || Rí Ard Ciannacht || 662 || Maraithe ag Cath ''Oghamain''<ref>AU 662.3</ref> |- valign=top || Ultan mac Eraine || Rí Ciannacht || 662 || Maraithe ag ''Oghamain<ref>AU 662.3</ref> |- valign=top || Mael Fuataich mac Eraine || Rí || 662 || Deartháir Ultain |- valign=top || Doir mac Mael Duib || Rí Ciannacht || fl. 674<ref>AU 674.2</ref> || |- valign=top || Dub da Inber || Rí Ard Ciannacht || 688<ref>AU 688.4</ref> || |- valign=top || Ailill mac Cenn Faelad || || bás 702<ref>AU 702.4</ref> || Bhí mic leis, Eodus agus Oengus, ríthe beirt. |- valign=top || Dub da Chrich || Rí Ard Ciannachta || bás 722<ref>AU 722.8</ref> || |- valign=top || Oengus mac Ailillo || Rí Ard Ciannachta || in 737<ref>AU 737.7</ref> || |- valign=top || Ailill mac Duib da Chrich || Rí Ard Ciannacht, is amhlaidh || bás 749<ref>AU 749.5</ref> || De shliocht Chinn Faolaidh |- valign=top || Cellach mac Cormaic meic Ailillo || Rí Ard Ciannachta || bás 786<ref>AU 786.2</ref> || |- valign=top || Muiredach || Rí Ard Ciannachta || bás 855<ref>AU 855.6</ref> || I dtásc a mhic Tiarnach don bhliain 879, insítear gurbh é ''episcopus, princepas Droma Inasclainn''.<ref>AU 879.3</ref> |} ==Ríthe eile== * 974. Tadhg Ua Ruadhrach, tiarna na gCiannachta. Maraithe i nUlaid. ==Foinsí== * {{ cite book | editor-first = Edel | editor-last = Bhreathnach | title = The Kingship and Landscape of Tara | publisher = Four Courts Press | location = Baile Átha Cliath | year = 2005 | isbn = 1-85182-954-7 | ref = Bhreathnach }} * {{ cite book | first = Francis John | last = Byrne | title = Irish Kings and High Kings | edition = 3rd | publisher = Four Courts Press | location = Baile Átha Cliath | year = 2001 | isbn = 1-85182-196-1 | ref = FJByrne2001 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/irishkingshighki00byrn_0 }} * {{ cite book | editor-last = Smyth | editor-first = Alfred P. | title = Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History, and Literature in Honour of Francis John Byrne | last = Byrne | first = Paul | contribution = Ciannachta Breg before Sil nAeda Slaine | pages = 121&ndash;126 | publisher = Four Courts Press | location = Baile Átha Cliath | year = 2000 | isbn = 1-85182-489-8 | ref = PByrne2000 }} * {{ cite book | editor-last = Smyth | editor-first = Alfred P. | title = Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History, and Literature in Honour of Francis John Byrne | last = Byrnes | first = Michael | contribution = The Ard Ciannachta in [[Adomnan]]'s "Vita Columbae": a reflection of [[Iona]]'s attitude to the Sil nAeda Slaine in the late seventh century | pages = 127&ndash;136 | publisher = Four Courts Press | location = Baile Átha Cliath | year = 2000 | isbn = 1-85182-489-8 | ref = Byrnes2000 }} * {{ cite book | first = Margaret E. | last = Dobbs | contribution = The Pedigree and Family of Flann Manistrech | title = Journal of the County Louth Archaeological Society | volume = 5:3 | year = 1956 | jstor = 27728169 | ref = Dobbs }} * {{ cite book | first = M. A. | last = O'Brien | title = Corpus Genealogiarum Hiberniae | publisher = Baile Átha Cliath Institute for Advanced Studies | location = Baile Átha Cliath | year = 1962 | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003 | ref = O'Brien }} * {{ cite book | first = S. H. | last = O'Grady | title = Silva Gadelica: A Collection of Tales in Irish. Irish Text | volume = 1 | publisher = Williams and Norgate | location = Londain | year = 1892 | url = https://archive.org/details/silvagadelicaixx01ogra | ref = O'Grady_1 }} * {{ cite book | first = S. H. | last = O'Grady | title = Silva Gadelica: A Collection of Tales in Irish. Translation and Notes | volume = 2 | publisher = Williams and Norgate | location = Londain | year = 1892 | url = https://archive.org/details/silvagadelicaixx02ogra | ref = O'Grady_2 }} * {{ cite book | first = T. F. | last = O'Rahilly | title = Early Irish History and Mythology | publisher = [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] | location = Baile Átha Cliath | year = 1946 | ref = O'Rahilly }} * {{ cite book | first = David | last = Sproule | contribution = Origins of the Éoganchta | title = [[Ériu (iriseán)|Ériu]] 35 | year = 1984 | pages = 31&ndash;37 | jstor = 30007776 | ref = Sproule }} * {{ cite book | first = Whitley | last = Stokes | title = Félire Óengusso Céli Dé: The Martyrology of Oengus the Culdee | publisher = The Henry Bradshaw Society | location = Londain | year = 1905 | url = https://archive.org/stream/martyrologyofoen00oeng#page/n5/mode/2up | ref = Stokes1905 }} ==Naisc sheachtracha== * [http://clancian-ocarroll.com/ Clan Cian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217002546/http://clancian-ocarroll.com/ |date=2014-12-17 }} ar clancian-ocarroll.com == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ciannachta}} [[Catagóir:Ríthe Mí]] [[Catagóir:Eoghanachta]] 5rh2074pcdf147lnu6d1v5oh3uyckar 0 93193 1331235 1318224 2026-11-02T01:34:00Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331235 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is meánscoil dheonach [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceach]] do chailíní í '''Ardscoil Mhuire''' atá suite i [[Meacnaigh]], in aice le [[Béal Átha na Sluaighe]] i [[Contae na Gaillimhe|gContae na Gaillimhe]].<ref name="location">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/feeder-schools/ardscoil-mhuire/62890M|teideal=Ardscoil Mhuire, Béal Átha na Sluaighe, Contae na Gaillimhe - The Irish Times|údar=|dáta=|work=irishtimes.com|dátarochtana=6 Bealtaine 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210923035534/https://www.irishtimes.com/feeder-schools/ardscoil-mhuire/62890M|archivedate=23 Meán Fómhair 2021}}</ref> Is faoi iontaobhas CEIST (Iontaobhas na hÉireann um Oideachas Caitliceach) é.<ref name="history">{{Lua idirlín|url=https://www.ardscoilmhuire.com/about-us/a-brief-history/|teideal=Stair - Ardscoil Mhuire|údar=|dáta=|work=www.ardscoilmhuire.com|dátarochtana=6 Bealtaine 2020|archivedate=3 Lúnasa 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803122916/https://www.ardscoilmhuire.com/about-us/a-brief-history/}}</ref> == Stair == Bhunaigh [[Siúracha na Trócaire]] Ardscoil Mhuire i [[Béal Átha na Sluaighe|mBéal Átha na Sluaighe]] in 1919. I mí Eanáir 2003, bhog an scoil go dtí an láthair reatha i Meacnaigh.<ref name="history"/> An 9 Márta 2019, tionóladh Lá na hOidhreachta i gcomhthráth le comóradh 100 bliain na scoile,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ardscoilmhuire.com/ardscoil-mhuire-centenary-celebrations/ardscoil-mhuire-heritage-day/|teideal='Lá Heritage' in Ardscoil Mhuire|údar=|dáta=|work=www.ardscoilmhuire.com|dátarochtana=6 Bealtaine 2020}}{{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> agus cuireadh tús leis an gceiliúradh ar an 5 Feabhra 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ceist.ie/official-opening-of-ardscoil-mhuire-100-art-exhibition-in-celebration-of-our-centenary-year/|teideal=Ardscoil Mhuire - Official Opening of Ardscoil Mhuire 100 Art Exhibition in Celebration of our Centenary Year|údar=|dáta=28 Feabhra 2019|work=ceist.ie|dátarochtana=6 Bealtaine 2020}}</ref> Is í Pádraigín Ní Ghiolla Chaillin príomhoide na scoile faoi láthair (2020).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ardscoilmhuire.com/about-us/principals-message/|teideal=Principal’s Message|obair=www.ardscoilmhuire.com|dátarochtana=2020-05-30|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803125646/https://www.ardscoilmhuire.com/about-us/principals-message/}}</ref><ref name="principal">{{Lua idirlín|url=https://www.education.ie/en/find-a-school/School-Detail/?roll=62890M|teideal=School Detail|obair=education.ie}}</ref> == Curaclam == Cuireann an scoil timthriallta an [[An Teastas Sóisearach|Teastais Shóisearaigh]] agus an [[Ardteistiméireacht|Ardteistiméireachta]] agus timthriall Idirbhliana ar fáil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ardscoilmhuire.com/curriculum/|teideal=Curaclam - Ardscoil Mhuire|údar=|dáta=|work=www.ardscoilmhuire.com|dátarochtana=6 Bealtaine 2020|archivedate=3 Lúnasa 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803122849/https://www.ardscoilmhuire.com/curriculum/}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ardscoilmhuire.com/curriculum/transition-year/|teideal=Idirbhliain - Ardscoil Mhuire|údar=|dáta=|work=www.ardscoilmhuire.com|dátarochtana=6 Bealtaine 2020}}{{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cuireann Ardscoil Mhuire na ábhair thábhachtacha go léir ar fáil, mar aon le ealaíona ceoil, urlabhra agus drámaíocht, tíos, díospóireachtaí, labhairt go poiblí agus clár teicneolaíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ardscoilmhuire.com/extra-curricular-activities/music-and-the-arts/|teideal=Ceol agus Ealain - Ardscoil Mhuire|údar=|dáta=|work=www.ardscoilmhuire.com|dátarochtana=6 Bealtaine 2020|archivedate=3 Lúnasa 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803123056/https://www.ardscoilmhuire.com/extra-curricular-activities/music-and-the-arts/}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.ardscoilmhuire.com Ardscoil Mhuire - Suíomh Gréasáin Oifigiúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803121024/https://www.ardscoilmhuire.com/ |date=2020-08-03 }} okc8s3k4psbyglp6f0gv419xp5ufhxx 0 93558 1331239 1299553 2026-11-02T01:56:03Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331239 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe na Laighean|Rí na Laighean]] ba ea '''Aughaire mac Ailealla''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Augaire mac Ailella'''<ref>[http://dil.ie/33508 oegaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204173733/http://www.dil.ie/33508 |date=2021-12-04 }}, buachaill, ar eDIL</ref>). Deirtear go raibh sé i gceannas ann airm ag [[Cath Cheann Fuait]], c. 915-917. Chloígh na [[Lochlannaigh]] na hÉireannaigh. Ba é ''[[Sigtrygg Caech]]'' as [[Baile Átha Cliath]] rí na Lochlannach. Insítear i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] gur maraíodh Ughaire i rith an chatha. Is dóigh gurbh í ''[[Mór ingen Cearbhaill]]'' as [[Osraí]] a bhean chéile. ==Féach freisin== *[[Ríthe na Laighean]] *[[Léim an Bhradáin]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois]] [[Catagóir:9ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:10ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na Laighean]] [[Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge]] blfw5u7hylirm92wj3m8vanc9zl3drb 0 93676 1331312 1299945 2026-11-02T10:36:05Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331312 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Rí an [[Dál Riata|Dáil Riada]] go luath sa seachtú haois ba ea '''Connadh Cearr''' ({{lang-sga|'Connad Cerr'}}, le brí ciotóg<ref>[http://dil.ie/8782 cerr (a)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200706230032/http://dil.ie/8782 |date=2020-07-06 }}, 'ciotog', ar eDIL</ref>). Mac nó [[Conall mac Comgaill|Chonaill mhic Comhghaill]] nó [[Eochaid Buide|Eochach Bhuí]] ba ea é. I rith na 620idí, is amhlaidh gur chomh-rí ba ea é le hEochaidh Buí. Sa bhliain 627, chloígh sé na hUlaid faoi cheannas [[Fiachnae mac Demmáin|Fiachna mhic Dheamáin]], ag [[Cath Ard Corann]]. Maraíodh Connadh féin i gCath Fiodh Eoghain, ag troid in éadan an ''[[Dál nAraidi|Dáil Araidi]]'' faoi cheannas Mhaoil Chaoch, deartháir [[Congal Cáech|Chongaile Chaoch]]. Insítear i n[[Annála Uladh]] tharla an cath sa bhliain 629, ach i n[[Annála Tiarnaigh]], sa bhliain 630; deir dís ámh go bhfuair Connadh bás roimh Eochaidh Buí. Rinneadh rí níos deireanaí de mac Chonnaidh, [[Ferchar mac Connaid|Fearchar]]. De réir iontrála i entry in the [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], bhí gaol idir mhuintir Chonnaidh agus "fir [[Fìobha]]". ==Foinsí== * [[Alan Orr Anderson|Anderson, Alan Orr]], ''Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286'', imleabhar 1. Átha athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. {{ISBN|1-871615-03-8}} * Bannerman, John, ''Studies in the History of Dalriada.'' sin Éadain: Scottish Academic Press, 1974. {{ISBN|0-7011-2040-1}} * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** [[Annála na gCeithre Máistrí]] ** [[Annála Inis Faithlinn]] ** ''[[Chronicon Scotorum]] ** ''[[Lebor Bretnach|Leabhar Breathnach]]'' (agus [[Duán Albanach]] san áireamh) ** Ginealaigh ** Naomhsheanchais éagsúla ==Tagairtí== {{reflist}} {{S-start}} {{ succession box | roimh = [[Eochaid Buide]] | teideal = [[Ríthe Dhál Riada|Rí Dhál Riada]] <br> chomh-rí le <br> [[Eochaid Buide]]| tar éis = [[Eochaid Buide]] | bliain = roimh 627&ndash;629 | }} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Connadh Cearr}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe Dhál Riada]] qkb4atb3tyze05sjpag56bwud7thgs6 0 94372 1331185 1299507 2026-11-01T19:58:47Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331185 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ard-Rí na hÉireann]], agus an chéad Ard-Rí de chuid [[Cenél Conaill]] [[Uí Néill]], ba ea '''Ainmuire mac Sétnai''' (bás 569). Fionnó [[Conall Gulban|Chonaill Ghulbain]] (bás 464), bunaitheoir eapainmneach na géige, ba ea é.<ref>Francis J.Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'', Tábla 4</ref> Bhí sé i réim ó 566 go 569.<ref>Tugtar réimeas trí bliana do i [[Sioncronachtaí Laud]] agus an [[Leabhar Laighneach]] ar aon</ref> Sula rinneadh Ard-Rí de, feictear Ainmuire i gcomhghuaillíocht le taoisigh eile Uí Néill an Tuaiscirt, mar a bhí ''[[Forggus mac Muirchertaig]]'' agus a dheartháir his brother [[Domnall Ilchelgach|Domhnall]] (bás 566) of de [[Cenél nEógain]], chomh maith le Cill ceathrar Ainmuire, ''Ninnid mac Dauach'' (ball de ''[[Cenél nDuach]]''). Chuaigh Uí Néill an Tuaiscirt i gcomhrac in éadan na gConnacht i g[[Cath Shligigh]] sa bhliain 544/547 agus mharaigh siad an rí [[Eógan Bél|Eoghan Béal]].<ref>[[Annála Uladh]], AU 543.2, 547.1</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 542.2</ref> Sa bhliain 561, rinne taoisigh Uí Néill an Tuaiscirt comhaontas le [[Áed mac Echach|Aéd mac Echach]] (bás 577) na gConnacht in éadan an Ard-Rí, [[Diarmaid mac Cearbhaill]] (bás 565) d'Uí Néill an Deisceart. De réir na n-annál, d'eagraigh Naomh [[Colm Cille]] an comhaontas. Chloígh siad Diarmaid i g[[Cath Chúl Dreimhne]] (Contae Shligigh).<ref>[[Annála Uladh]], AU 561.1</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 560.1</ref> Is dóigh gurbh é cuspóir an chatha ná an t-ard-ríogacht chur in áirithe ar son Uí Néill an Tuaiscirt.<ref>T.M. Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 294-295, 510</ref> Sa bhliain 563, throid na taoisigh úd an Tuaiscirt ''[[Cath Móin Dairi Lothair]]'' in éadan na g[[Cruithne]] agus chloígh siad iad.<ref>AU 563.1</ref><ref>AT 562.2</ref> Mar thoradh an bhua, leath siad i g[[Contae Dhoire]] isteach go dtí [[An Bhanna]].<ref>Byrne, ll. 95</ref> De réir na n-annál, fuair Ainmuire ar ais gabháltais a athar, Sétnai. Tháinig Ainmuire i gcomharbacht mar Ard-rí ar [[Domnall Ilchelgach|Domhnall]] tar éis a bháis sa bhliain 566.<ref>AU 566.2</ref><ref> AT 565.2</ref> Sna ríliostaí Meán-Ghaeilge, tá a réimeas as áit,<ref>Charles-Edwards, ll. 484-487</ref> agus fágadh ar lár é as liosta ríthe na Teamhrach, an dán den 7ú haois, [[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn]]. Mharaigh ''[[Fergus mac Néilléne]]'' (bás 570) de Chineál Eoghain Ainmuire sa bhliain 569.<ref>AU 569.1</ref><ref>AT 568.1</ref> Maraíodh Fergus féin an bhliain dár gcionn ag mac Ainmuire, [[Áed mac Ainmuirech|Aodh]] (bás 598), a bhí freisin ina Ard-Rí.<ref>AT 569.1</ref> De réir Céitinne, spreag [[Báetán mac Ninnedo]] de Cenél nEógain an dúnmharú.<ref>[[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'', Leabhar II, lch. 77</ref> Deir ''[[Chronicum Scotorum]]'' faoina bhás:<ref>[[Chronicum Scotorum]], CS 568 (nó 569)</ref> :''Femen an tan rombui a rí, :''Nirbó mernot<ref>[http://dil.ie/31966 mennat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731120615/http://dil.ie/31966 |date=2021-07-31 }}, áitreabh, ar eDIL</ref> nach dedlai;<ref>[http://dil.ie/15001 dedlaid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130193014/http://dil.ie/15001 |date=2021-01-30 }}, deighilt, ar eDIL</ref> :''Aniú as fordearg a lí :''La h-Ainmire mac Sennai. :Feimhen, an tan<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/tan tan], nuair, ar teanglann.ie FGB</ref> ba é rí, :níorbh áitreabh nach suarach;<ref>'ignoble' ar CELT</ref> :inniu, corcradhearg a lí :le hAinmhire mac Seanna. Phós Ainmuire ''Brigid ingen Cobthaig'' [[Uí Chinnsealaigh]]. Máthair a mhic, Aodh, ba ea í. ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]], ''Part 1'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A] ** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/ G100002] ** [[Chronicum Scotorum]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100016/ G100016] ** [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/ G100054] * Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * Charles-Edwards, T. M. (2000), ''Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36395-0}} ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box| roimh = [[Eochaid mac Domnaill]] <br /> [[Báetán mac Muirchertaig]] | teideal = [[Ard-Rí na hÉireann]] | tar éis = [[Báetán mac Ninnedo]] | bliain = 564-566 | }} {{s-end}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Uí Néill]] iagitb7bvxoi2b33cpbgz9m995unxey 0 94373 1331295 1299928 2026-11-02T09:25:04Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331295 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ard-Rí na hÉireann]] de réir roinnt ríliostaí ba ea '''Colmán mac Baotáin''' ({{lang-sga|'Colmán mac Báetáin'}}), aitheanta fosta mar Colmán Ríomhaí (''Colmán Rímid''<ref>[http://dil.ie/35311 2 rímid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206013204/http://dil.ie/35311 |date=2021-12-06 }}, ríomhaí, ríomhaire, áiritheoir</ref>) (bás [[604]]). Ball de [[Cineál Eoghain|Chineál Eoghain]] ba ea é, agus bhí sé i gcoróin i n[[Aileach]] ón mbliain 578 go dtí 602.<ref>Tugtar réimeas 24 bliana do sna [[Sioncronachtaí Laud]]</ref> [[Báetán mac Muirchertaig]] (bás 572), a mheastar freisin gurbh Ard-Rí é, ba ea a athair.<ref>T.M. Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', Aguisín V</ref> Dáileadh ard-ríogacht na hÉireann rotated idir Cineál Eoghain agus [[Cineál Chonaill]] i ndeireadh na 6ú haoise.<ref>Charles-Edwards, ll. 494-495</ref> Deirtear gur roinn sé an tArd-Ríogacht le [[Áed Sláine|hAodh Sláine]], taifeadta sna hannála don bhliain 598.<ref>[[Annála Uladh]], AU 598.5</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 596.3</ref><ref>Tugtar réimeas 6 bliana dóibh i [[Sioncronachtaí Laud]], 7 mbliana sa [[Leabhar Laighneach]]</ref> Fágtar ar lár iad áfach sa ríliosta is luaite, ''[[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn Chéadchathaigh]]'', dán den 7ú haois. D'fhéadfadh é go raibh [[Fiachnae mac Báetáin|Fiachna mac Baotáin]] na nUlad i ndáiríre an tArd-Rí ag an am.<ref>Charles-Edwards, ll. 499-500</ref> Sa bhliain [[602]], chloígh Colmán a céile comhraic den Chineál Chonaill, [[Conall Cú mac Áedo|Conall Cú mac Aodha]] (bás 604) ag [[Cath Cúl Sleamhna]] (i [[Ráth Bhoth]]) agus theith Conall.<ref>AU 601.3, 602.2</ref><ref>AT 600.2</ref> Maraíodh Colmán sa bhliain 604 ag duine dá mhuintir, Lochán ''Dialmana''.<ref>[[Annála Uladh]], AU 604.1</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 602.1</ref> Insítear i n[[Annála Uladh]] fair seo:<ref>AU 604.1</ref> :''Cedu righe, cedu recht :''ce(du) nert for righradha, :''inid Colman Rimidh ri :''ro-m-bi Lochan Dithnadha :Cén dú<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/dú dú Lit], le brí cóir, fiú srl, ar teanglann FGB</ref> ríocht, cén dú reacht :cén dú neart ar ríora :óir is é Colmán Ríomhaí rí :a mharaigh Lochán Dithnadha Máthair [[Aldfrith]] mac [[Oswiu]] ba ea a iníon, nó b'fhéidir a ghariníon, [[Fín]].<ref>Francis J.Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'', lch. 260</ref> [[Cenn Fáelad mac Aillila|Ceann Faoladh mac Ailealla]] (bás [[679 in Ireland|679]]), file, ba ea a nia.<ref>{{cite web | url = http://www.celt.dias.ie/publications/celtica/c22/c22-64.pdf | teideal = Aldfrith of Northumbria and the Irish genealogies | publication = Celtica 22 | year = 1991 | date = 2009-04-24 | dátarochtana = 2020-08-14 | archivedate = 2009-04-24 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090424045836/http://www.celt.dias.ie/publications/celtica/c22/c22-64.pdf }}</ref> Throid a dheartháir [[Máel Umai mac Báetáin|Maol Umha]] (bás 610) ag [[Cath Degsastan]], áit a deirtear gur mharaigh sé rí [[Æthelfrith Bernicia]]. {{familytree/start}} {{familytree| | | | | | | | | BmM | |BmM=[[Báetán mac Muirchertaig|Báetán mac<br>Muirchertaig]]}} {{familytree| | | | | | | | | |!|}} {{familytree| |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree| CoR | | MUm | | Fer | | For | | | | Ail |CoR=[[Colmán Rímid]] |MUm=[[Máel Umai mac Báetáin|Máel Umai]]|Fer=Fergus|For=Forannán|Ail=Ailill}} {{familytree| |!| | | | | | | |!| | | |!| | | | | |!|}} {{familytree| |!| | | | | | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.|}} {{familytree| FiC |v| OoN | | CeF | | HuF | | CFA | | Sab |FiC=Fín ingen<br>Colman|OoN=[[Oswiu|Oswiu of<br>Northumbria]]|CeF=''Cenél<br>Forgusa''|HuF=''Hui<br>Forannáin''|CFA=Cenn Fáelad<br>mac Aillila|Sab=Sabina}} {{familytree| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree| | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree| | | AoN |-| CoW | | | | | | | | | | | | CoL |AoN=[[Aldfrith of Northumbria|Aldfrith<br>Northumbria]]|CoW=[[Cuthburh|Cuthburh<br>Wessex]]|CoL=[[Cuthbert|Cuthbert of<br>Lindisfarne]]}} {{familytree| | | |!| | | | | |}} {{familytree| | | |)|-|-|-|v|~|~|~|V|~|~|~|7|}} {{familytree| | | Osd | | Off | | Osc | | Osa |Osd=[[Osred I of Northumbria|Osred]]|Off=Offa|Osc=[[Osric of Northumbria|Osric]]|Osa=[[Osana]]}} {{familytree/end}} <!-- {|style="border-spacing: 2px; border: 1px solid darkgray;" |- | {{chart/start}}{{chart|v}}{{chart/end}} | Documented relationships |- | {{chart/start}}{{chart|V}}{{chart/end}} | Speculative relationships |- | {{chart/start}}''italics''{{chart/end}} | Family name |} {{chart bottom}}--> ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]], ''Part 1'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/index.html G100001A] ** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/index.html G100002] * Charles-Edwards, T.M., ''Early Christian Ireland.'' Cambridge University Press, Cambridge, 2000. {{ISBN|0-521-36395-0}} * Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Dublin: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * {{cite web | url = http://www.heroicage.org/issues/9/grimmer.html | teideal = The Exogamous Marriages of Oswiu of Northumbria | accessdate = 2007-04-06 | last = Grimmer | first = Martin | date = Meán Fómhair, 2006 | work = The Heroic Age, issue 9 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141205130440/http://www.heroicage.org/issues/9/grimmer.html | archivedate = 2014-12-05 | dátarochtana = 2020-08-14 }} ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Áed mac Ainmuirech]] | teideal = Comh-[[Ard-Rí na hÉireann]] | bliain = 595-600 | tar éis = [[Áed Uaridnach]] }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Colmán mac Baotáin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe Ailigh]] 7eooy8px3pdpvj3iroal089gom1qiuz 0 94745 1331227 1321145 2026-11-02T00:50:32Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331227 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe Ailigh|Rí Ailigh]] agus [[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea '''Aodh mac Néill''' ({{lang-sga|'Áed mac Néill'}}) (bás 819), ar a glaodh de ghnáth Aodh Oirdní (''Áed Oirdnide''<ref>[http://dil.ie/33712 oirdnide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202094917/http://www.dil.ie/33712 |date=2020-12-02 }}, oirnithe, ar eDIL; ach féach freisin [http://dil.ie/16597 dine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241202045005/https://dil.ie/16597 |date=2024-12-02 }} agus [http://dil.ie/28693 2 ingor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101082457/http://dil.ie/28693 |date=2020-11-01 }}.</ref>). Ba bhall é de [[Cenél nEógain]] [[Uí Néill an Deiscirt]]. [[Niall Frossach|Niall Frasach]], iarArd-Rí, ba ea a athair.<ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 284, tábla 5</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 606, aguisín V</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 152.</ref> Bhí sé ina rí Ailigh ón mbliain 788 ar aghaidh, agus ina Ard-Rí ón mbliain 797. ==Rí Ailigh== Bhíodh críocha Chineál Chonaill, olchéilí comhraic Chineál Eoghain, roinnte ina ndá leath ag tuath [[Cenél nEndai|Chineál Eanda]], mionghéag Uí Néill lonnaithe thart timpeall [[Ráth Bhoth]]. Agus Chineál Chonaill chun cinn mar ríthe an Tuaiscirt agus na hÉireann, bhíodar fosta i gceannas Chineál Eanda. Seo mar a bhí sular chloígh Aodh Allán [[Flaithbertach mac Loingsig|Flaithbheartach mac Loingsigh]] sna 730idí. As sin amach go dtí bás [[Niall Frossach|Niall Frasach]] (bás 778), nó mar sin, bhí Chineál Eanda faoi smacht Chineál Eoghain. I ndiaidh sin arís, bhí siad faoi cheannas Cineál Conaill.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 572&ndash;573</ref> [[File:Griahan of aileach.jpg|mion|[[Grianán Ailigh]], caiseal cloiche atógtha sa bhliain 1878, a rachadh siar go haonaid Aodha.]] Bhí an tuath fós ina n-ábhar achrainn sa bhliain 787 ámh, nuair a chloígh Maol Dúin Domhnall.<!--Tugtar go deimhin an teideal 'rí an Tuaiscirt' do Mhaol ina thásc an bhliain dár gcionn. [lua?]--> Tháinig Aodh Oirdní i gcomharbacht ar Mhaol Dúin mar rí Ailigh. Thug Domhnall a dhúshlán Aodh ag [[Cath Chlóidigh]], ach chloígh Aodh é sa bhliain 789. As seo amach, bhí tailte Cineál Eanda in gceannas Chineál Eoghain.<ref>[[Annála Uladh]], AU 789.12</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 143</ref><ref>Byrne "Church and politics", lch. 657</ref><ref>Charles-Edwards, in ''Mil Hist Ire about 29''.</ref> Bhí coimhlint ag Aonach [[Tailte|Thailtean]] sa bhliain 791. The summoning of this gathering was one of the prerogatives of the High King at which he would demonstrate his power and standing. Ní fios cé acu ar thóg Aodh arm leis ann chun a chumhacht a léiriú, nó an raibh Donnchadh cúis an achrainn. Mar thoradh ámh b'éigean d'Aodh teite agus agus chuathas ar a thóir chomh fada is [[Sláine]]. Insítear gur maraíodh roinnt comhghuaillithe Aodha, san áireamh beirt ríthe Uí Chriomhthainn as Oirialla thart timpeall [[Clochar, Contae Thír Eoghain|Clochar]] agus [[Cluain Eois]].<ref>AU 791.5; Byrne, "Church and politics", ll. 658 & 662</ref><ref>Doherty, "Donnchad mac Domnaill"</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 143&ndash;144</ref><ref>For the ''oenach Tailten'', féach Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 278&ndash;279 & 556&ndash;559.</ref> Sa tuairisc i g[[Croinic na hÉireann]], glaoitear '''Áed Ingor'''<ref>[http://dil.ie/28693 2 ingor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101082457/http://dil.ie/28693 |date=2020-11-01 }} ar eDIL</ref> (neamh-mhacúil, easurramach) air, an t-aon leasainm a tugadh air sna luathfhoinsí. Meastar go raibh Aigh i gcoimhlint lena athair chéile, [[Donnchad Midi|Donnchadh Mí]], cé go bhfaightear an téarma ''mac ingor'', san [[An Féineachas|Fhéineachais]], chun mac nach dtugann tacaíocht dá athair fola a chur in iúl. Pé scéal é, is léir nach moltach é.<ref>Byrne, "Church and politics", ll. 658 & 662</ref><ref>Kelly, ''Early Irish Law''.</ref> Sa bhliain 794, tuairiscítear go raibh Aodh i mbun feachtais in éadan [[Mugdorna|Múrna]] [[Domhnach Maighean|Mhaighean]], thart timpeall réimsí thuas d'[[Abhainn Átha Féan]], agus a Donnchadh ag troid leis an [[Mumhain]]. Cé gur áiríodh iad siúd mar treibh na nOiriall, céilí ba ea na Múrna de [[Síl nÁedo Sláine|Shíol Aodha Sláine]] Uí Néill an Deiscirt, in ionad Aodha agus Chineál Eoghain, mar ba ghnách.<ref>AU 794.8</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144</ref><ref>Byrne, "Church and politics", lch. 657&ndash;658</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 117.</ref> ==Rí na Teamhrach== Cé go ndeachaigh cumhacht Donnchadha i léig i gcaitheamh leathscór bliain deiridh a chuid saoil, bhí sé fós ina phearsa shuntasach go dtí issue a bháis ar 6ú Feabhra 797. I ndiaidh a bháis, rinne Aodh iarracht ar ríogacht na Teamhrach. Chloígh sé beirt deartháireacha Donnchadha, Diarmaid agus Fíonsneachta, agus Fíonsneachta eile, mac [[Fallomon mac Con Congalt|Fallamhain mhic Con Congalt]] de [[Clann Cholmáin Bicc|Chlann Cholmáin Bhig]], ag [[Droim Rí]] i mBreá Theas. De réir dáin i nAnnála Uladh, deirtear go ndearna sé seo mar dhíoltas ar bhás a uncail, Aodh, maraithe ag athair Donnchadha, [[Domnall Midi|Domhnall Mí]] i rith Chath ''Seredmag'' sa bhliain 743. Roinnt ama ina dhiaidh sin sa bhliain 797, scrios Aodh an Mhí, agus deir Annála Uladh gurbh é seo tús a réimis.<ref>AU 797.3</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144</ref><ref>Byrne, "Church and politics", lch. 658.</ref> Sa bhliain 802, d'éag Muireadach, rí Mí, dearthár Dhonnchadha Mhí deireanach a bhfuil aithne air. Chuaigh Aodh i gceannas arm ó dheas go dtí an Mhí, agus a roinn sé tailte Chlann Cholmáin idir beirt mhac Donnchadha, Ailill agus [[Conchobar mac Donnchada|Conchúr]]. Dá mbeadh sé ar intinn ag Aodh cumhacht chéilí comhraic a laghadú, níor éirigh leis. Throid Ailill agus Conchúr sa bhliain 803 ag Rath Conaill (gar don [[An Muileann gCearr|Mhuileann gCearr]]). Maraíodh Ailill, agus bhí Conchúr ansin an t-aon rí na Mí amháin.<ref>AU 802.2 & 803.5</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 160.</ref> Sa bhliain 804, thug Aodh a aird ar na [[Laigin]] agus scrios sé an áit laistigh d'aon mhí amháin.<ref>AU 804.5</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144.</ref> An bhliain chéanna, ghéill ''[[Fínsnechta Cethardec]]'' (bás 808), rí Laigean, dó.<ref>AU 804.10</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 144.</ref> Ní raibh Aodh sásta áfach, agus sa bhliain 805, chuaigh sé le slua mór go dtí [[Dún Cuair]] agus d'insealbhaigh sé [[Muiredach mac Ruadrach]] (bás 829) agus [[Muiredach mac Brain]] (bás 818) mar chomh ríthe na Laighean.<ref>AU 805.7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', lch. 145</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 160.</ref> Fuair Fíonsneachta tearmann le [[Muirgius mac Tommaltaig]] (bás 815), rí na gConnacht, a thug cuidiú leis a choróin a fháil ar ais sa bhliain 806.<ref>AU 806.4</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 160.</ref> Sa bhliain 808, rinne Conchúr as Mí iarracht ar an ard-ríogacht, i dteannta le ''Muirgius'' na gConnacht. Bhog siad chun na Tailtean, ach scaip an slua le teacht arm Aodha army the allies dispersed. Chuaigh Aodh ar a dtóir agus dóigh sé imill na Mí.<ref>AU 808.4</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 253.</ref> Sa bhliain 808 nó 809, rinne Aodh ionsaí eile ar na Laigin, ach cloíodh é ar bhruach na Life.<ref>Annála Inis Faithlinn, AI 808.2</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.</ref> Sa bhliain 809, rinne Aodh feachtas in éadan na [[Ulaid|nUlad]] agus chloígh sé iad, á scriosadh ón [[an Bhanna|mBanna]] go dtí [[Loch Cuan]]. Bhí an ruathar seo is amhlaidh mar chúiteamh ar mharú Dúnchú, ab Mhainistir [[Tulaigh Lis|Thulaigh Lis]] (gar do [[Droichead na Banna|Dhroichead na Banna]], [[Contae an Dúin]]), ag na hUlaid.<ref>AU 809.3 & 809.7</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.</ref> Sa bhliain 815, maraíodh dearthár Aodha, Colmán mac Néill, ag duine de Chineál Chonaill, agus chuaigh Aodh i gceannas feachtais ina n-éadan mar dhíoltas.<ref>AU 815.5</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 162.</ref> Sa bhliain 818, thug sé Aodh a Arm i gceann a chéile arís ag Dún Cuair agus rinne ionsaí ar na Laigin. Roinn sé an cúige idir beirt chairde leis, ach ní raibh siad in ann a gcuid tailte a choinneáil.<ref>AU 818.6</ref><ref>Byrne, lch. 161.</ref> An bhliain chéanna, maraíodh leas-abb Chill Mhór ''Einir'' ([[Cill Mhór, Contae Ard Mhacha]] an lae inniu) ag na Laigin.<ref>''Annals of Ulster'', AU 818.7</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.</ref> Mar chúiteamh, chuaigh Áed i gceannas arm eile in éadan na Laigean agus scrios sé r tailte laid Chuala chomh fada is [[Gleann Dá Loch]].<ref>AU 819.1</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.</ref> Sa bhliain 819, fuair Aodh bás gar d'[[Áth Dá Fearta]] i g[[Conaille Muirtheimhne]].<ref>AU 819.2</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 161.</ref> ==Caidreamh eaglaise== Sa bhliain 804, ag Sionad Uí Néill i nDún Cuair, agus ''Condmach mac Duib dá Leithe'' (bás 807), abb Ard Mhacha, sa chathaoir, scaoil Aodh an chléir ó dhualgais mhíleata.<ref>AU 804.8</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 278.</ref> Is dóigh gur insealbhaíodh Aodh mar Ard-Rí ag an tionól seo.<ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 159.</ref> Sa bhliain 806, chuir Aodh Cáin [[Naomh Pádraig|Phádraig]] i bhfeidhm.<ref>AU 806.5</ref> Sa bhliain 811, rinne an chléir baghcat ar aonach Thailtean, óir gur ndearna Aodh coir i gcoinne comhluadar [[Tamhlacht|Thamhlachta]] le linn fheachtas sa Laigin sa bhliain 809. Rinne Aodh leorghníomh leis an gcomhluadar.<ref>AU 811.2</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 34</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 198.</ref> Lena chuid feachtas in éadan na nUlad sa bhliain 809 agus na Laigean sa bhliain 819, lig Aodh ar féin gur chosantóir na heaglaise é. Bhí roinnt achrainn freisin idir Aodh agus comhluadar Cholm Cille, nuair a maraíodh Maol Dúin mac Ceann Faoladh, uachtarán Ráth Bhoth sa bhliain 817. Chuaigh manaigh Cholm Cille chuig Teamhraigh an bhliain úd, ar intinn acu Aodh chur faoi choinnealbhá.<ref>AU 817.7, 817.8.</ref> Is dócha go raibh baint éigin leis an t-imeacht seo agus an choimhlint idir Aodh agus Cineál Chonaill sa bhliain 815.<ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 162.</ref> Sa bhliain 818 fosta, chuaigh Cuana, abb [[Lugmad]], ar deoraíocht i Mumhan isteach le shrine of [[Naomh Mochta|Naomh Mochta]], ag teite ó Aodh.<ref>AU 818.4</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 162.</ref> ==Teaghlach== Bhí Aodh pósta le hEuginis ní Dhonnchadha Mhí (bás 802).<ref>Byrne, "Church and politics", lch. 658.</ref> Rí Ailigh agus Ard-Rí ba ea a mac [[Niall Caille]] (bás 846) in am trátha. Rí Ailigh fosta ba ea mac eile leis, Maol Dúin.<ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 284, tábla 5</ref><ref>Ó Corrain, ''Ireland before the Normans'', lch. 180.</ref> ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** {{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ | teideal = Annála Uladh | bliain = 2000 | foilsitheoir = CELT | dátarochtana = 5ú Eanáir 2009 }} ** {{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100004/ | teideal = Annála Inis Faithlinn | bliain = 2000 | foilsitheoir = CELT }} * [[Oxford Dictionary of National Biography]] ** {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/index/101050074/ | sloinne = Charles-Edwards | ainm = T. M. | teideal = Áed Oirdnide mac Néill (''d''. 819) | foilsitheoir = Oxford University Press | work = Oxford | bliain = 2004 | dátarochtana = 6 January 2009 }} ** {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50108 | sloinne = Doherty | ainm = Charles | teideal = Donnchad mac Domnaill (733&ndash;797) | foilsitheoir = Oxford University Press | work = Oxford | bliain = 2004 | dátarochtana = 25 October 2007 }} ** {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/20075 | contribution = | sloinne = Irwin | ainm = Philip | teideal = Niall Frossach mac Fergaile (718&ndash;778) | foilsitheoir = Oxford University Press | work = Oxford | bliain = 2004 | dátarochtana = 25 October 2007 }} * {{ cite book | last = Byrne | first = Francis John | authorlink = Francis John Byrne | title = Irish Kings and High-Kings | publisher = Batsford | location = Londain | year = 1973 | isbn = 0-7134-5882-8 | oclc = 714871 }} * {{ cite book | editor-last = Ó Cróinín | editor-first = Dáibhí | title = Prehistoric and Early Ireland | volume = I | series = A New History of Ireland | last = Byrne | first = Francis John | contribution = Church and politics, ''c''.750&ndash;''c''.1100 | pages = 656&ndash;679 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 2005 | isbn = 0-19-922665-2 }} * {{ cite book | editor-last = Ó Cróinín | editor-first = Dáibhí | title = Prehistoric and Early Ireland | volume = I | series = A New History of Ireland | last = Byrne | first = Francis John | contribution = Ireland and her neighbours, ''c''.1014&ndash;''c''.1072 | pages = 862&ndash;898 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 2005 | isbn = 0-19-922665-2 }} * {{ cite book | last = Charles-Edwards | first = T. M. | title = Early Christian Ireland | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-521-36395-0 | year = 2000 }} * {{ cite book | last = Charles-Edwards | first = T. M. | contribution = Irish warfare before 1100 | editor-last = Bartlett | editor-first = Thomas | editor2-last = Jeffery | editor2-first = Keith | title = A Military History of Ireland | url = https://archive.org/details/militaryhistoryo0000unse_p0h9 | pages = [https://archive.org/details/militaryhistoryo0000unse_p0h9/page/26 26]&ndash;51 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-521-62989-6 | year = 1997 }} * {{ cite book | last = Edwards | first = Nancy | contribution = The archaeology of early medieval Ireland, ''c''.400&ndash;1169: settlement and economy | editor-last = Ó Cróinín | editor-first = Dáibhí | title = Prehistoric and Early Ireland | volume = I | series = A New History of Ireland | pages = 235&ndash;300 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 2005 | isbn = 0-19-922665-2 }} * {{ cite book | last = Hughes | first = Kathleen | authorlink = Kathleen Hughes (historian) | contribution = The church in Irish society, 400&ndash;800 | editor-last = Ó Cróinín | editor-first = Dáibhí | title = Prehistoric and Early Ireland | volume = I | series = A New History of Ireland | pages = 301&ndash;330 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 2005 | isbn = 0-19-922665-2 }} * {{ cite book | last = Lacey | first = Brian | title = Cenél Conaill and the Donegal Kingdoms AD 500&ndash;800 | location = Baile Átha Cliath | publisher = Four Courts Press | year = 2006 | isbn = 1-85182-978-4 }} * {{ cite book | last = Mac Niocaill | first = Gearóid | title = Ireland before the Vikings | volume = 1 | series = The Gill History of Ireland | location = Baile Átha Cliath | publisher = Gill & Macmillan | year = 1972 | isbn = 0-7171-0558-X }} * {{ cite book | last = Ó Corráin | first = Donnchadh | title = Ireland before the Normans | volume = 2 | series = The Gill History of Ireland | location = Baile Átha Cliath | publisher = Gill & Macmillan | year = 1972 | isbn = 0-7171-0559-8 }} * {{ cite book | last = Ó Corráin | first = Donnchadh | contribution = Ireland ''c''.800: aspects of society | editor-last = Ó Cróinín | editor-first = Dáibhí | title = Prehistoric and Early Ireland | volume = I | series = A New History of Ireland | pages = 549&ndash;608 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 2005 | isbn = 0-19-922665-2 }} * {{ cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | authorlink = Dáibhí Ó Cróinín | contribution = Ireland 400&ndash;800 | editor-last = Ó Cróinín | editor-first = Dáibhí | title = Prehistoric and Early Ireland | volume = I | series = A New History of Ireland | pages = 182&ndash;234 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 2005 | isbn = 0-19-922665-2 }} ==Tagairtí== {{reflist|2}} {{s-start}} {{succession box | teach = [[Cenél nEógain]] | roimh = [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]] | teideal = [[ríthe Ailigh|Rí Ailigh]] | bliain = 788–819 | tar éis = [[Murchad mac Máele Dúin]] }} {{s-end}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois]] [[Catagóir:8ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:9ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe Ailigh]] 0ty73wrdh93jznxeyb9bk5j4wxohs49 0 94898 1331226 1299539 2026-11-02T00:39:52Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331226 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe Ailigh|Rí Ailigh]] agus [[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea '''Aodh mac Néill''' ({{lang-sga|'Áed mac Néill'}}) (bás 879), ar a glaodh '''Aodh Fionnliath''' (''Áed Findliath''<ref>[http://dil.ie/22141 finna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206025049/http://dil.ie/22141 |date=2021-12-06 }}, fionna(dh), gruaig, ar eDIL</ref>) air um é a aithint óna sheanathair, [[Áed Oirdnide|Aodh Oirdní]]. [[Niall Caille]] ba ea a athair. Ba bhall é de [[Cenél nEógain]] [[Uí Néill]]. ==Stair== Ó réimeas [[Áed Allán]] (bás 743) go dtí gur chuir [[Brian Bóramha]] [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Maoil Seachnaill mac Domhnaill]] as a choróin sa bhliain 1002, dáileadh ard-ríogacht na hÉireann idir Uí Néill [[Uí Néill an Tuaiscirt|an Tuaiscirt]] agus [[Uí Néill an Deiscirt|an Deiscirt]]. Bhíodh an Tuaisceart ionadaithe ag Cineál Eoghain, muintir athair Aodha, agus an Deisceart ag [[Clann Cholmáin]], muintir a mháthar.<ref>Byrne, lch. 265, aguisín 1, liosta 1 & aguisín 2, táblaí 2, 3 & 5. [[Congalach Cnogba|Congalach Cnobha]] a bhí an t-aon eisceacht amháin ar an gcóras seo.</ref> Deir [[Francis John Byrne]] gurbh é seo "gnás leochaileach, agus cuma éada airigh air, seachas comhaontú cairdiúil."<ref>Byrne, lch. 265.</ref> Le linn réimeas [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Mhaoil Seachnaill mhic Mhaoil Ruanaí]], a tháinig i gcomharbacht ar athair Aodha mar Ard-Rí, chlaon cothromaíocht na cumhachta idir tuaisceart agus Deisceart i dtreo Chlann Cholmáin an deiscirt. Bhí [[Ríthe na Mumhan]] lag tar éis bhás [[Feidlimid mac Crimthainn|Fheilimí mhic Criomhthainne]] sa bhliain 847, agus lena cois sin, rinne Maol Seachnaill ruathair go mion minic ar an Mumhain sna 850í. Ghéill ríthe na Mumhan dó sa bhliain 858. Sa bhliain 859, tháinig na h[[Osraí]] faoi smacht Uí Néill, agus tharla cogaíocht idir Máel Sechnaill agus Aodh dá bharr.<ref>Byrne, ll. 263–266</ref><ref>Charles-Edwards.</ref> ==Teaghlach== [[Niall Caille]] ba ea athair Aodha, agus [[Gormflaith ingen Donncadha|Gormlaith]] a mháthair, ar a glaoitear sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] "''Gormlaith of the dazzling white complexion''". [[Donnchad Midi|Donnchadh Mí]] ba ea a sheanathair ar thaobh a mháthar, agus [[Áed Oirdnide|Aodh Oirdní]] ar thaobh a athar. Ard-Ríthe uile ba ea a athair, deartháir a mháthair [[Conchobar mac Donnchada|Chonchúr mac Donnchadha]], agus a bheirt sheanathracha. Bhí triúr ban chéile ag Aodh a bhfuil eolas ann fúthu, cé nach soiléir é ord a phóstaí. * Is dócha gurbh í [[Gormlaith Rapach]], "''harsh''", a chéad bhean chéile, iníon [[Muiredach mac Eochada|Mhuireadaigh mhic Eochadha]], [[ríthe na nUladh|rí na nUlad]]. Insítear sa Bhanseanchas gurbh é [[Domnall mac Áeda|Domhnall]] a mac, agus Eithne, a bhí pósta le [[Flann Sinna|Flann Sionna]], a hiníon. * Baintreach an iarArd-Rí [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Ruanaí]], garmhac [[Donnchad Midi|Dhonnachadha Mí]] ba ea dara bean chéile Aodha, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnlainge]], deirfiúr [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dhúnlainge]], [[ríthe na nOsraí|rí Osraí]]. * Máel Muire an t-ainm a bhí ar a thríú bean chéile, is dócha iníon [[Cináed mac Ailpín|''Cináed'' mhic Ailpín]], rí na g[[Cruithnigh|Cruithneach]] sa [[Bhreatain|Bhreatain]]. Máthair [[Niall Glúndub|Néill Glúinduibh]] ba ea i. Tar éis bhás Aodha, phós sí a chomharba, [[Flann Sinna|Flann Sionna]]. I measc páistí eile Aodh, tá: * Domhnall Dabhaill, sinsear [[Domnall Ua Lochlainn|Dhomhnaill Uí Lochlainn]] * Maol Dubh, a mheastar gur Naomh é * Maol Dúin, a bhí i gceannas [[Aileach|Ailigh]] mar ionadaí Aodha go dtí a bhás roimh am sa bhliain 867.<ref name="EI">{{ cite book | last = Lalor | first = Brian (eag.) | year = 2003 | title = The Encyclopaedia of Ireland | url = https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_y6y7 | publisher = Gill & Macmillan | location = Baile Átha Cliath | isbn = 0-7171-3000-2 | page = [https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_y6y7/page/9 9] }}</ref> ==Luathshaol== Tar éis bhás Néill Caille sa bhliain 845, tháinig uncail Aodha, [[Máel Dúin mac Áeda|Maol Dúin mac Aodha]] i gcoróin mar rí Ailigh. Níl taifead ann cathain ar tháinig Aodh i gcomharbacht air, ach b'fhéidir sa bhliain 855 nuair a fheictear é sin chéad uair sna hannála: :''Crech la h-Aedh m. Neill co h-Ultu co fargab Connecan m. Colmain & Flaithbertach m. Neill & sochaidhe cena. :Chreach le hAodh mac Néill in éadan na nUlad, agus mharaigh sé Coinneacán mac Colmáin agus Flaithbertach mac Néill, agus slua céanna<ref>[[Annála Uladh]], AU 855.3</ref> Is dócha gur dheartháir Aodha ba ea Flaithbheartach, agus go ndearnadh an ruathar chun staid Aodha mar rí Ailigh a dhaingniú. Tháinig Aodh i gcoróin le linn tréimhse an-tábhachtach i stair na hÉireann. Bhíodh ruathair [[Ioruaigh|Ioruach]] / [[Lochlannaigh|Lochlannach]] ar Éirinn le leath-chéad bliain anuas, ach bhí cuma bhuan ar a lonnaíochtaí anois, agus ceannaireacht láidir faoi [[Amlaíb Conung|Amhlaíbh Conung]] agus [[Íomhar]]. Le linn an ama seo, déanadh annálaithe na ré, maraon le staraithe an lae inniu, tagairt orthu ní amháin mar Lochlannaigh, gaill nó págánaigh, ach fosta mar [[Gael-Lochlannaigh|Ghael-Lochlannaigh]].<ref>''Gall-Gaeidhelu'', Gael-Lochlannach.</ref> Tá sé ráite faoi Aodh Fionnaliath gurbh é ar Ard-Rí is rathúla a throid in aghaidh leathadh na Lochlannaigh in Éirinn. Is fíor gur bhuaigh sé roinnt cathanna suntasacha, an chéad cheann taifeadta ag Cath ''Glenn Foichle'' sa bhliain 856,<ref>AU 856.5</ref> sé bliana sular éirigh sé ina Ard-Rí. Le linn an ama seo, bhí aird an Ard-Rí reatha, Maol Seachnaill, dírithe ar choimhlintí intíre, go háirithe sa [[Mumhain|Mhumhain]], seachas ar dhul i ngleic leis na Lochlannaigh. Tá tuairisc amháin ann ámh, don bhliain 856, agus é ag troid in éadan "págánach" (Lochlannaigh) le cuidiú ó Ghael-Lochlannaigh.<ref>AU 856.2, ''gennti'' agus ''Gall-Ghoidhelaib'' faoi seach</ref> Is dóigh go raibh comhaontas ann idir na Gaeil dhúchasacha agus lonnaitheoirí Lochlannacha in éadan creachadóirí. Sa bhliain 858, d'éirigh Maol Seachnaill faoi dheireadh smacht ar an Mumhain a bhaint amach, agus sa bhliain 859, rinne sé síocháin le [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], rí [[Osraige|Osraí]] (curtha faoi deara air ag Cearbhall, a bhí comhaontas déanta aige le hAmhlaíbh agus Íomhar, agus [[ríocht na Mí|Mí]] scriosta aige). Thug ansin Maol Seachnaill a aird ó thuaidh, óir gur chúis bagartha é méadú chumhacht Aodha. Sa bhliain 860, tháinig sé go h[[Ard Mhacha]] le slua mór as fud deisceart na tíre. Rinne Aodh ruathar orthu, ach is amhlaidh go raibh toradh cothrom ann.<ref>AU 858.4, 859.2–3, 860.1</ref> Faoin am seo, bhí Aodh Fionnaliath ag iarraidh chomhaontais leis na Lochlannaigh as Duibhlinn. Sna blianta 861 agus 862, chreach sé an Mhí le tacaíocht uathu agus, sa bhliain 862, le [[Flann mac Conaing]], [[ríthe Bhreá|rí Bhreá]].<ref>AU 861.1, 862.2. Ní ainmnítear nó Amhlaíbh nó Íomhar anseo, ach deirtear sna hannála ''co n-Gallaibh'' agus ''co riga Gall''.</ref> ==Rí na Teamhrach== Fuair Maol Seachnaill bás ar ón 20ú Samhain 862, agus tugadh an teideal ''ri h-Erenn uile'' do i nAnnála Uladh. Ní dtógfadh an teideal seo riamh d'Aodh Fionnaliath, go go ndearnadh Rí na Teamhrach de i gcomharbacht ar Mhaoil Sechnaill. Ard-Rí go bhfreasúra a bhí sé le linn a réimis 17-bliain. Níor bhain sé fiú tacaíocht amach óna ghaoil, Uí Néill an Deiscirt. Is léir sna hannála nár socraíodh Aonach [[Tailte]]an faoi sé bliana sa réimeas, rud a chuireann coimhlint in iúl. Faoi thús réimeas Aodha, bhí na Lochlannaigh ina gcomhghuaillithe, bíodh is neamh-iontaofa, sa gleic sa Mhí. Máel Sechnaill's successor as head of [[Clann Cholmain]] and king of Míde, Rinne [[Lorcán mac Cathail]], chomharba Mhaoil Seachnaill mar rí na Mí, comhaontas le hAmhlaoibh, Íomhar agus Auisle in éadan Flann Bhreá, cara Aodha i lár na tíre. Rinne Lorcán agus na Lochlannaigh creach ar Bhreá sa bhliain 863, agus sa bhliain 864, rinne Amhlaoibh Conchobar mac Donnchada, rí Loch Gabhair agus cara le Flann is amhlaidh, a ghabháil, agus bádh é gar do [[Cluain Ioraird|Chluain Ioraird]]. Chuaigh Aodh i gceannas slua sa Mhí isteach, ghabh sé Lorcán agus rinne sé é a dhallú. Bhain Aodh roinnt buanna suntasacha in aghaidh na Lochlannach. Chloígh sé iad ag [[Loch Feabhail]] sa bhliain 866 agus chuir sé an ruaig orthu as an inbhear.<ref name="EI"/> Sa bhliain chéanna, d'fhág Amhlaoibh agus Auisle Éire agus chuaigh le dhá mór Na Lochlannach go h[[Albain]], áit a ndearna siad ruathar ar [[na Cruithnigh]] le cabhair ó Ghael-Lochlannaigh na tíre úd.<ref>AU 866.1, ''Gallaib Erenn & Alban''</ref> Thapaigh Aodh an deis, agus chreach sé agus dhóigh sé gach uile [[longphort]] na Lochlannach i dtuaisceart na tíre.<ref>AU 866.4</ref> Sa bhliain 868, tugadh aghaidh arís ar Aodh ag comhaontas a chéilí comhraic Éireannacha agus na nGael-Lochlannach. De réir Annála Uladh, chloígh sé Uí Néill Bhreá, na Laigin, agus slua mór de Ghaill i gcath ag ''Cell Ua nDaigri''.<ref>AU 868.4</ref> Maraíodh Flann Bhreá sa chathair úd. Deirtear gur ollbua battle é seo ar na Gael-Lochlannaigh. Bhíodh Amhlaoibh and Íomhar an-ghníomhaíocht agus láidir fós in Éirinn ina ainneoin sna blianta ina dhiaidh. Mar sin is fearr a rá gur bua a bhí ann ar Uí Neíll an Deiscirt agus na Laigin. Sa bhliain 870, agus arís 874, rinne Aodh ionsaí eile sna Laigin isteach, le tacaíocht a chomhghuaillí nua, Cearbhall Osraí.<ref>AU 868.4, 870.2, 874.3</ref> Fuair Aodh bás ar an 20ú Samhain 879, ag [[Droim Ineasclainn]]<ref>''[https://archive.org/stream/historyofkilsara00lesl#page/n211/mode/2up History of Kilsaran]''</ref> i gcríocha Chonaille. Ina thásc, tugadh an teideal "rí na Teamhrach" (''rex Temorie'') dó, cé go bhfuil san ann sna hannála ar a nglaoitear ''airdri Gaidhel'' air.<ref>AU 879.1</ref> Adhlacadh é i n[[Ard Mhacha]], sin nó Droim Ineasclainn.<ref>''[https://archive.org/stream/historyofkilsara00lesl#page/170/mode/2up History of Kilsaran]''</ref> ==Foinsí== * {{ cite web | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/index.html | teideal = Annála Uladh, imleabhar 1 | dátarochtana = 10ú Feabhra 2007 | foilsitheoir = [[Corpus of Electronic Texts]] }} * {{ cite web | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/index.html | teideal = Annála Easpacha na hÉireann | dátarochtana = 10ú Feabhra 2007 | foilsitheoir = [[Corpus of Electronic Texts]] }} * [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], ''Irish Kings and High-Kings.'' Batsford, Londain, 1973. {{ISBN|0-7134-5882-8}} * {{ cite web | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50072 | teideal = Áed mac Néill (d. 879) | dátarochtana = 15ú Feabhra 2007 | sloinne = Hudson | ainm = Benjamin T. | bliain = 2004 | work = Oxford Dictionary of National Biography | foilsitheoir = Oxford University Press }} * {{ cite web | url = http://www.ucc.ie/celt/Vikings%20in%20Scotland%20and%20Ireland.pdf | teideal = The Vikings in Scotland and Ireland in the Ninth Century | dátarochtana = 10ú Feabhra 2007 | sloinne = Ó Corrain | ainm = Donnchad | work = Peritia, iml. 12 | foilsitheoir = [[Corpus of Electronic Texts]] }} * Ó Cróinín, Dáibhí, ''Early Medieval Ireland: 400–1200.'' Longman, Londain, 1995. {{ISBN|0-582-01565-0}} ==Tagairtí== {{reflist|2}} {{s-start}} {{s-bef||before=[[Máel Dúin mac Áeda]]}} {{s-ttl|title=[[Kings of Ailech|King of Ailech]] |years=c. 855 – 879}} {{s-aft|after=[[Murchad mac Máele Dúin]]}} {{s-end}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:9ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe Ailigh]] 45fi3pctpxc4hgtygkhak3j0jxmu4mh 0 95016 1331263 1299699 2026-11-02T05:49:25Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331263 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe na Mumhan|Rí na Mumhan]] d'[[Eoghanacht Ghleanndamhnach]] ba ea '''Cairbre Crom mac Criomhthainn''' ({{lang-sga|'Coirpre Cromm mac Crimthainn'}}) (bás 577<ref>gach dáta as ''The Chronology of the Irish Annals'' le Daniel P. McCarthy</ref>). Bhí a chlann bunaithe thart ar [[Gleannúir|Ghleannúir]], [[Contae Chorcaí]]. [[Crimthann Srem mac Echado|Criomhthann Sreamh mac Eachadha]] (bás c. 542) ba ea a athair.<ref>Byrne, Table 13</ref> Is doiléir é croineolaíocht ríthe na Mumhan sa 6ú haois. I n[[Annála Tiarnaigh]], luaitear Cairbre mar rí don bhliain, ach ansin, rí eile, [[Cormac mac Ailealla]],<ref>gan bheith measctha le rí na Mumhan den 8ú haois, ''[[Cormac mac Ailello]]''</ref> don bhliain 545.<ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 542.3, 545.2</ref><ref>luaitear Cormac ag [[Seathrún Céitinn]], a deir gurbh [[Uí Liatháin|Ui Liatháin]] é, lch. 55</ref> Feictear Cairbre arís ina thásc don bhliain 577, tar éis réimis 17 bliain.<ref>AT 577.3</ref> Más fíor, bheadh sé i réim idir 560 agus 577. Feictear é fosta i ríliostaí le fáil i [[Sioncronachtaí Laud]], sa [[Leabhar Laighneach]] agus sa sága ''[[Senchas Fagbála Caisil|Seanchas Fála Chaisil]]''.<ref>Tugtar réimeas 22 bliain dó sna [[Sioncronachtaí Laud]].</ref> Sa bhliain 572, tharla Cath ''Feimin'', maigh idir Caisil agus Cluain Meala. Chloígh Cairbre [[Colmán mac Diarmato|Colmán Beag]] mac Diarmada (bás 585) agus maraíodh fir na Mí.<ref>AT 572.1</ref><ref>[[Annála Uladh]], AU 573.1</ref> Tá dán ann sa Dinnseanchas maidir le [[Loch Ceann]] a insíonn toradh an chatha:<ref>[[Dinnseanchas]] Aoi, iml 4, dán 72.</ref> :''Loch Cend :''mairg doimir fora bruach; :''dolin Cairpri do chinnu é :''condad cru<ref>[http://dil.ie/13163 1 crú] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010224358/http://dil.ie/13163 |date=2020-10-10 }}, fuil, ar eDIL</ref> é sis isuas. :Loch Ceann :mairg bádóir ar a bruach; :líon Cairbre le cinn é :go fuil é síos is suas. Bhí beirt mhac aige, [[Feidlimid mac Coirpri Chruimm|Feilimí mac Cairbre Chroim]], luaite mar rí na Mumhan, agus [[Áed Fland Cathrach|Aodh Flann Cathrach]], sinsear ríthe Gleanndamhnaigh. Bhunaigh sé a ardeaglais ag [[Cluain, Contae Chorcaí|Cluain]], agus ba é Naomh [[Colmán Chluana]] an chéad easpag ann.<ref>Seathrún Céitinn, lch. 75</ref> Phós a bhaintreach, ''Cumman'', [[Feidlimid mac Tigernaig|Feilimí mac Tiarnaigh]], rí Mumhan.<ref>Byrne, lch. 206</ref> ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]], ''Part 1'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A] ** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/ G100002] ** [[Leabhar Laighneach]], Imleabhar 1, ''Rig Lagen'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ G800011A] ** [[Sioncronachtaí Laud]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G105005/ G105005] ** [[Seathrún Céitinn]], [[Foras Feasa ar Éirinn]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/ G100054] * [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], ''Irish Kings and High-Kings'', {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * ''[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120608093514/http://www.cs.tcd.ie/misc/kronos/chronology/synchronisms/annals-chron.htm |date=2012-06-08 }}'' le McCarthy. ==Naisc sheachtracha== * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cairbre Crom mac Criomhthainn}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Eoghanachta]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] t8mef4ptqkt41e7cgktqpa3y7ab6ufr 0 95074 1331280 1238224 2026-11-02T07:31:17Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331280 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe na Mumhan|Rí na Mumhan]] de chuid rítheaghlach na n[[Eoghanachta|Eoghanacht]] ba ea '''Ceann Faoladh Ó Macthiarna''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Cenn Fáelad hua Mugthigirn'''<ref>[http://dil.ie/31223 ? macthigern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011160659/http://dil.ie/31223 |date=2020-10-11 }}, mac tiarna; [http://dil.ie/32675 mug, mog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723023306/http://dil.ie/32675 |date=2019-07-23 }}, mogh, daor, sclábhaí; ar eDIL</ref>) (bás 872). Bhí sé i gcoróin ón mbliain 861 go 872. Rinneadh abb [[Imleach, Contae Thiobraid Árann|Imligh]], príomheaglais na nEoghanacht, de ón mbliain 851, áit a tháinig sé i gcomharbacht ar iar-rí Mumhan, [[Ólchobar mac Cináeda|Ólchúr mac Cinnéide]] (bás 851). ==Eoghanacht Áine== I dtosach, measadh gur bhall d'[[Eoghanacht Oirthir Cliach]], sliochtach 5ú ghlúin de Chormac Sriabhdhearg, deartháir [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghasa Scannail mhic Criomhthainn]] (bás 582), rí Mumhan.<ref>Byrne, Tábla 13</ref> De réir taighde an lae inniu ámh, is níos dóichí é gur bhall d'[[Eoghanacht Áine]] é, sliochtach 6ú ghlúin de descendant of [[Garbán mac Éndai|Gharbhán mac Éanna]] (fl. 596), rí Mumhan.<ref>Byrne, corrigenda, lch. xxv-xxvi</ref> Luaitear é an i [[Sioncronachtaí Laud]] mar bhall den chlann seo. Bunaithe ag [[Cnoc Áine]] i gceachtar [[Cliú|Chliú]] (oirthear Luimnigh), gar d'Imleach, a bhí an chlann. Bhí a uncail ''Rechtibrae mac Mugthigirn'' (bás 819) ina abb Imligh ón mbliain 787 go 819, agus a sheanathair Macthiarna mac Ceallaigh (''Mugthigern mac Cellaig'') (bás 785) ina abb [[Inis Cealtra]], [[Loch Deirgeirt]]. B'fhéidir é gurbh é Murchadh é ainm a athar. ==Rí na Mumhan== Tháinig Ceann Faoladh i gcoróin sa bhliain 861, tar éis idir-ríochta dhá bhliain.<ref>[[Annála Inis Faithlinn]], AI 861.1</ref> The high king, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (bás 862) de [[Clann Cholmáin|Chlann Cholmáin]] had reduced Munster to complete submission sa bhliain 858 agus scaradh na h[[Osraí]] ón Mhúnadh sa bhliain 859. Ghabh na Lochlannaigh ansin rí na Mumhan, [[Máel Gualae mac Donngaile|Maol Guala mac Donnghaile]] (bás 859), agus d'imrigh siad a bhás air le clocha. Sa bhliain 860, áfach, chuaigh fir na Mumhan i dteannta leis an Ardrí ar feachtas i gcoinne Uí Néill an Tuaiscirt.<ref>[[Annála Uladh]], AU 860.1</ref> ==Imeachtaí a réimis== Bhí na Lochlannaigh gníomhach fós le linn na tréimhse seo. Sa bhliain 866, rinne Lochlannaigh ar Luimneach faoi cheannas Tomrair creach ar [[Cluain Fearta|Chluain Fearta]], ach cloíodh í. Chuaigh Tomrar ar mire agus d'éag sé ar [[Oileán Mhanann]].<ref>AI 866.1</ref><ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], FA 337, FA 341</ref> Rinne na [[Ciarraí]] ruathar ar a arm, chur suas chun na farraige iad agus chloígh siad iad.<ref>FA 341</ref> Sa bhliain 866 fosta, rinne Lochlannaigh as Corcaigh, i gceannas Gnímh Chinnsiolaigh (''Gním Cinnsiolaigh''), ionsaí ar ''Fir Maige Fén'' as [[Mainistir Fhear Maí]]. Tháinig na [[Déise]], ámh i gcomhréir leis na bhFir, agus chloígh siad na Lochlannaigh. Theith Gníomh i ndún isteach, agus d'iarr sé cosaint ar Cheann Faoladh, ach dhiúltaigh sé é. Tarraingíodh é as a thearmann amach agus maraíodh é.<ref>FA 342</ref> Sa bhliain 871, rinne rí cumhachtach na nOsraí, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnghaile]], ionsaí ar an Mumhain chomh fada siar thar Shliabh Luachra.<ref>FA 399</ref> ==Bás== Instear go bhfuair Ceann Faoladh bás sa bhliain 872 tar éis tréimhse fhada breoiteachta.<ref>AU 872.3</ref> Rinneadh abb Imligh dá mac Eoghan (bás 890) was sa mbliain 887. ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Inis Faithlinn]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Annála Easpacha na hÉireann]] * Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Dublin: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} ==Naisc sheachtracha== * [http://celt.ucc.ie/ CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cenn Faelad Hua Mugthigirn}} [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] 6vze5cqvjp5zjvpe0ai5ksxe7tfrwrn 0 95491 1331250 1299690 2026-11-02T03:35:14Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331250 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe na Laighean|Rí na Laighean]] de rítheaghlach [[Uí Dhúnlainge]] ba ea '''Bran Buta mac Conaill'''<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/mut mut] &rarr; [https://www.teanglann.ie/ga/fgb/buta buta² 3.], puntán, balcaire, ar teanglann.ie FGB</ref> ({{lang-sga|'Bran Mut mac Conaill'}}<ref>[http://dil.ie/32888 ? mut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126012208/https://dil.ie/32888 |date=2025-01-26 }}, gearr?, ar eDIL</ref>) (bás [[693]]). [[Fáelán mac Colmáin]] (bás [[666]]), iar-rí, ba ea a seanathair.<ref>Francis J.Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'', Tábla 9</ref> Bhí sé i gcoróin ón mbliain [[680]] go dtí [[693]]. De réir an tsága '[[Bóramha]]', insítear go ndearna an tArdrí, [[Fínsnechta Fledach|Fíonsneachta Fleách]] (bás [[695]]) de [[Síl nÁedo Sláine|Shíol Aodha Sláine]] feachtas in aghaidh fir na Laigean, nuair a dhiaidh iadsan an buanna a íoc. Bhailigh Bran arm Laighneach, ach chuir sé [[Naomh Moling]] (bás [[697]]), abb Fhearna, chun idirbheartaíocht a dhéanamh. Bhuail Moling bob ar Fhíonsneachta insan bóramha a loghadh.<ref>Dan M.Wiley [http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Boroma.htm Boroma] {{ webarchive | url = https://web.archive.org/web/20080507075306/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Boroma.htm | date = 7ú Bealtaine 2008 }}, ''The Cycles of the Kings''</ref> Bhí Bran pósta le hAlmaith ní Bhlathmhac de [[Cenél Loairn|Chineál Loairn]] den [[Dál Riata]]. Bhí mac amháin acu, [[Murchad mac Brain Mut|Murchadh<!-- mac Brain Bhuta-->]] (bás [[727]]), rí Laigean. ==Féach freisin== * [[Ríthe na Laighean]] ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** [[Leabhar Laighneach]], ''Rig Lagen'' * Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * Wiley, Dan M., [https://web.archive.org/web/20080507075306/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Boroma.html ''The Cycles of the Kings''] ==Naisc sheachtracha== * [http://celt.ucc.ie/ CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bran Mut mac Conaill}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na Laighean]] [[Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge]] nacexbyvz69cbabhvaa3ie2zjtas0n1 0 95509 1331322 1299955 2026-11-02T11:37:35Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331322 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} __NOTOC__ [[Ríthe na Laighean|Rí na Laighean]] de rítheaghlach [[Uí Chinnsealaigh]] ba ea '''Crannmhaol Anbhoilg mac Rónáin''' ({{lang-sga|'Crundmáel Erbuilc mac Rónáin'}}<ref>[http://dil.ie/1641 airbolg] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ar eDIL</ref><ref>[http://dil.ie/1581 air-] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313231511/http://www.dil.ie/1581 |date=2022-03-13 }}, an- (mír threise), ar eDIL</ref> (bás 656). [[Rónán mac Colmáin]] (bás 625), iar-rí de Síol Chormaic ba ea a athair.<ref>Francis J.Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'', Tábla 10.</ref> Ní fios go cruinn cathain a tháinig sé i gcoróin, nó sa Laighin nó Uí Chinnsealaigh. Is í an fhadhb na nach fios cé hé a athair: nó Rónán mac Colmáin, rí Laigean; nó Rónán mac Colmáin Már, rí [[Uí Dhúnlainge]]. Maraíodh a chomhainmneach, ''[[Crundmáel Bolg Luatha]] mac Áedo'', rí Uí Chinnsealaigh, ag ''Cath Duma Aichir'' sa bhliain 628 ag [[Fáelán mac Colmáin|Faolán mac Colmáin]] (bás 666) Uí Dhúnlainge, a ndearnadh rí Laigean de sa bhliain 634.<ref>[[Annála Uladh]], AU 628.1</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 630.1</ref> D'éirigh Crannmhaol Anbhoilg ina rí Uí Chinnsealaigh sa bhliain 647 tar éis bhás ''Colggen Boilg Luatha meic Crundmáele''.<ref>Tugtar réimeas ceithre bliana do Chrannmhaol sa [[Leabhar Laighneach]].</ref> Tugtar sa [[Leabhar Laighneach]] réimeas 30 bliain d'Fhaolán, agus is amhlaidh dá bharr gur idirshliocht é a thásc sna hannála don bhliain 666. Is níos dóichí é go bhfuair sé bás roimh an mbliain 656, nuair a thugtar do [[Crundmáel Erbuilc|Chrannmhaol Arbhoilg]] ina thásc an teideal rí Laigean.<ref name="Byrne151"/> I n[[Annála Uladh]], glaoitear rí Laigean air, acu ní ghlaoitear ach rí Laigean Theas i n[[Annála Tiarnaigh]].<ref>AU 656.4</ref><ref>AT 655.3</ref> Sinsear ba ea a mac [[Áed Rón|Aodh Rón]] den dream ceannaireacht Uí Dhróna, agus sinsear na rá a mhac Fiachra den rí Laigen níos deireanaí, [[Áed mac Colggen|Aodh mac Colgan]] (bás 738). Lena bhean chéile [[Faílend ingen Suibne|Faoileann ní Shuibhne]] desna Déise Mumhan, bhí iníon Eithne aige a phós [[Failbe mac Domnaill|Failbhe mac Domhnaill]] [[Uí Bhairrche]].<ref>T.M.Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 93</ref> Tháinig a dheartháir [[Cummascach mac Rónáin|Cumascach]] i gcomharbacht air mar rí Uí Chinnsealaigh.<ref>Tugtar réimeas 16 bliain dó sa Leabhar Laighneach mar rí Uí Chinnsealaigh.</ref> ==Féach freisin== * [[Ríthe na Laighean]] ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** [[Leabhar Laighneach]], ''Rig Lagen'' agus ''Rig Hua Cendselaig'' * Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * Charles-Edwards, T. M. (2000), ''Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36395-0}} ==Naisc sheachtracha== * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Crundmáel Erbuilc}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine as Contae Cheatharlach]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na Laighean]] [[Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh]] 7b8xs42xjihs0gy0xwgtszn55x0pxvp 0 96162 1331307 1242197 2026-11-02T10:15:16Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331307 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe Bhreá|Rí Bhreá]] de rítheaghlach [[Síl nÁedo Sláine]], géag d'[[Uí Néill an Deiscirt]], ba ea '''Conall Laogh Breá mac Aodha Sláine''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Conall Laeg Breg mac Áedo Sláine'''<ref>[http://dil.ie/29291/ ladg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109162843/http://dil.ie/29291 |date=2021-01-09 }}, ''laeg'', laogh, sneachta, ar eDIL</ref>) (bás 612). An tArdrí [[Áed Sláine]] mac Diarmada (bás 604) ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 604 go dtí 612. Ní thugtar an teideal ''rig Brega'' dó sna hannála, ach feictear é sa dara háit i ndán na ríthe ''Síl Aeda Sláne Na Sleg'', caomhnaithe sa [[Leabhar Laighneach]].<ref>Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: "Síl Aeda Sláne Na Sleg"</ref> Bhí [[Suibne mac Colmáin]] (bás 600) maraithe go fealltach ag a uncail, Aodh athair Conaill, a maraíodh féin i mbun catha ag [[Conall Guthbinn]] mac Suibhne (bás 635), agus tharla achrann cathartha i measc Uí Néill an Deiscirt dá bharr.<ref>[[Annála Uladh]], AU 600.2, 604.2</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 598.3, 602.2</ref> Maraíodh Conall mar thoradh ag [[Óengus mac Colmáin|Aonghas mac Colmáin]] (bás 621) de [[Clann Cholmáin Bhig|Chlann Cholmáin Bhig]] i ''g[[Cath Odba]]'' sa bhliain 612.<ref>AU 612.2</ref><ref>AT 610.2</ref> ==Féach freisin== * [[Ríthe Bhreá]] ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Leabhar Laighneach]], [[Flann Mainistrech|Flann Mainistreach]]: ''Síl Aeda Sláne Na Sleg'' ==Naisc sheachtracha== * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Conall Laeg Breg}} [[Catagóir:Ríthe Bhreá]] 45s1fm79is2zfxdtamqvokbr8s86jzr 0 96165 1331302 1060311 2026-11-02T09:58:46Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331302 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe Bhreá|Rí Bhreá]] de rítheaghlach [[Síl nÁedo Sláine|Shíol Aodha Sláine]], géag d'[[Uí Néill an Deiscirt]], ba ea '''Conaing mac Conghaile''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Conaing mac Congaile''' (bás 662), ar a glaodh ''Conaing Cuirre''.<ref>[http://dil.ie/13674 cuirre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126010908/https://dil.ie/13674 |date=2025-01-26 }}, (leicne) coirre, ar eDIL</ref> [[Congal mac Áedo Sláine|Conghal mac Aodha Sláine]] (bás 634), iar-rí, ba ea a athair.<ref>T.M. Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', aguisín II</ref> Bhí sé i réim ón mbliain 634 go dtí 662 i gcríocha [[Cnobha|Chnóbha]] (''Cnogba''), nó Tuaisceart Bhreá. Agus Conaing i gcoróin, bhí a uncailí, [[Diarmait mac Áedo Sláine|Diarmaid]] (bás 665) agus [[Blathmac mac Áedo Sláine|Blathmac]] (bás 665) ina gcomh-[[Ardrí na hÉireann|Ardríthe na hÉireann]]. Tuairiscítear sna hannála gur tharla cath idir Blathmac agus lucht leanúna Dhiarmada ag ''[[Cath Ogomain]]'' sa bhliain 662.<ref>[[Annála Uladh]], AU 662.2</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh ]], AT 662.4</ref> Maraíodh Conaing ag troid ar son Bhlathmaic sa chath cathartha seo. Mharaigh fosta a chomhghuaillithe, ''Ultán mac Ernaine'', taoiseach na [[Ciannachta|gCiannacht]], agus ''Cenn Fáelad mac Gerthide'', taoiseach na [[Ciannachta Arda|gCiannacht Ard]]. Uí Chonaing a glaodh ar a mhuintir a bhí ina ríthe ag Cnobha ina dhiaidh. Ríthe Bhreá fosta ba ea a mhic, [[Congalach mac Conaing Cuirre|Conghalach]] (bás 696) agus [[Irgalach mac Conaing|Iarghalach]] (bás 702). Ardrí Éireann ba ea ''[[Cináed mac Írgalaig|Cináed]]'' mac Iargalaigh]] (bás 728) (ní raibh ach Ardrí Uí Chonaing eile ina dhiaidh, [[Congalach Cnogba|Conghalach Chnobha]] sa 10ú haois). Phós a iníon, Caintigern, [[Ceallach Chualann]] (bás 715), [[ríthe na Laighean|rí Laigean]] de chlann [[Uí Mháil]]. Máthair Naomh [[Kentigerna]] ba ea í. ==Féach freisin== * [[Ríthe Bhreá]] ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Leabhar Laighneach]], [[Flann Mainistrech|Flann Mainistreach]]: ''Síl Aeda Sláne Na Sleg'' * Charles-Edwards, T. M. (2000), ''Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36395-0}} ==Naisc sheachtracha== * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Conaing Cuirre}} [[Catagóir:Ríthe Bhreá]] 93pmgr7aexjjruxi98etcjrnoz4hir6 0 96170 1331306 1080252 2026-11-02T10:09:17Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331306 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe Bhreá|Rí Bhreá]] de chlann [[Uí Chearnaigh]] as [[Loch Gabhair]] de rítheaghlach [[Síl nÁedo Sláine|Shíol Aodha Sláine]], géag d'[[Uí Néill an Deiscirt]], ba ea '''Conall Grant mac Cearnaigh''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Conall Grant mac Cernaig'''<ref>[http://dil.ie/26530 grant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226070803/https://dil.ie/26530 |date=2024-12-26 }}, ceannliath, ar eDIL</ref>) (bás [[718]]). An [[Ardrí na hÉireann|tArdrí]], [[Diarmait mac Áedo Sláine|Diarmaid mac Aodha Sláine]] (bás 665), ba ea a sheanathair.<ref>T.M. Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', Aguisín II</ref> D'éag a athair, Cearnach Sotal, de phlá sa bhliain [[664]].<ref>[[Annála Uladh]], AU 664.4</ref> Le linn na ré seo, bhíodh achrann idir na clanna tuaisceartacha de Shíol Aodha Sláine, Uí Chonaing as Cnóbha agus Síol Dlúthaigh as Fir Cúl Bhreá san áireamh, agus an chlann deisceartach Uí Chearnaigh. Bhí deartháir Chonaill, [[Niall mac Cernaig Sotal|Niall]] maraithe ag rí Bhreá Uí Chonaing, [[Írgalach mac Conaing|Iorghalach mac Conaing]] Coirre (bás [[702]]).<ref>AU 701.11</ref> Bhíodh coimhlint fosta idir na clanna le haghaidh ríogacht Bhreá. Bhí beirt eile de chuid na linne sin a mheasadh gur ríthe Bhreá iad, mar a bhí [[Amalgaid mac Congalaig|Amhalaidh mac Conghalaigh]] (bás [[718]]) Uí Chonaing, agus nia Chonaill, [[Fógartach mac Néill]] (bás [[724]]).<ref>Luaitear an triúr acu sa [[Leabhar Laighneach]], Flann Manistreach: ''Síl Aeda Sláne Na Sleg''</ref> Ráthóir ar son [[Cáin Adomnáin|Cháin Adhamhnáin]] ba ea Conall, curtha i bhfeidhm ag [[Sionad Bhiorra]] sa bhliain [[697]], ina tugadh an teideal rí Deiscirt Bhreá dó.<ref>Charles-Edwards, lch. 603</ref> Cuireadh teidil le liosta na ráthóirí sa bhliain [[727]], ach ní fheictear 'regis Deisceird Breg' i nAnnála Uladh go dtí an bhliain 751.<ref>Charles-Edwards, lch. 539</ref> Sa bhliain 712, maraíodh a nia [[Maine mac Néill]] i mbun chatha in éadan [[Flann mac Áedo|Fhlainn mhic Aodha]] (bás [[714]]) de Shíol Dlúthaigh.<ref>AU 712.6</ref> Sa bhliain 714, cuireadh a nia Fógartach as a choróin, b'fhéidir ag an Ardrí [[Fergal mac Máele Dúin|Fearghal mac Maoil Dúin]] (bás [[722]]) de [[Cenél nEógain|Chineál Eoghain]], agus d'imigh sé ar deoraíocht go dtí an Bhreatain.<ref>AU 714.5</ref><ref>Charles-Edwrads, lch. 477</ref> Is dócha gur tháinig Conall i réim ansin, agus sa bhliain [[715]], bhí sé ciontach ag dúnmharú [[Murchad Midi|Mhurchadha na Mí]], [[ríthe Uisnigh|rí Uisnigh]] de [[Clann Cholmáin|Chlann Cholmáin]], ionadaí Fhearghaile.<ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 715.3</ref> Tháinig Fógartach ar ais i gcoróin i mBreá sa bhliain 716.<ref>AU 716.3</ref> Sa bhliain 718, i g[[Cath Cheanannais]], chloígh agus mharaigh Conall Amhalaidh as Cnóbha agus a dheartháir Fearghal, i dteannta lena gcomhghuaillithe, Gormghal mac Aodha de Shíol Dlúthaigh agus Tuathal ó Faolchon de Chlann Cholmáin Bhig. Rinne an tArdrí Fearghal idirghabháil agus rinne sé Conall a maraithe dhá mhí níos deireanaí.<ref>AU 718.3</ref> Bhíodh sliochtaigh Chonaill, Síol Chonaill Ghraint bunaithe ag Calatroim, in iomaíocht le sliochtaigh a dhearthár Niall, príomhchlann Uí Chearnaigh ag Loch Gabhair, iad uile de Shíol Aodha Sláine as Deisceart Bhreá.<ref>Charles-Edwards, lch. 572</ref> Rí Dheisceart Bhreá ba ea mac Chonaill, [[Niall mac Conaill|Niall]] (bás [[778]]). Maraíodh mac eile, Ailill (bás 722) i g[[Cath Alúine]], inar chloígh muintir Uí Néill fir na [[Laigin|Laigean]].<ref>AT 722.8</ref> ==Féach freisin== * [[Ríthe Bhreá]] ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Leabhar Laighneach]], [[Flann Mainistrech|Flann Mainistreach]]: ''Síl Aeda Sláne Na Sleg'' * Charles-Edwards, T. M. (2000), ''Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36395-0}} ==Naisc sheachtracha== * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Grant, Conall}} [[Catagóir:Ríthe Bhreá]] 23bdytf5fnohs5j3nhjkzbwg1sdxus0 0 96509 1331277 1299721 2026-11-02T07:08:06Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331277 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe na nUladh|Rí Ulad]] de [[Dál nAraidi|Dhál Araí]] ba ea '''Ceann Éidigh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/éidigh éidigh¹ ''Lit.''], gránna</ref> mac Leathlobhair''' ({{lang-sga|'Cenn Étig<ref>[http://dil.ie/20860 étig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129203331/http://dil.ie/20860 |date=2021-01-29 }}, éidigh, gránna, míofar, ar eDIL</ref> mac Lethlobair'}}) (bás [[900]]). Tríochú rí Dhál Araí ba ea é. Tháinig Ceann Éidigh i gcomharbacht ar a athair [[Lethlobar mac Loingsig|Leathlobhair mac Loingsigh]] mar rí Dhál Araí sa bhliain [[873]]. Sa bhliain [[896]], tar éis bhás leath-[[ríthe Éireann|rí]] Ulad, [[Muiredach mac Eochocáin|Mhuireadhaigh mhic Eochocáin]] de Dhál Fiatach, rinneadh leath-rí Ulad de, i dteannta le ''h[[Aitíth mac Laigni]]'' de chlann [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Chobha]]. Tugtar réimeas 12 bhliain sa ríliosta sa [[Leabhar Laighneach]]. Tar éis bhás ''Aitíth'' sa bhliain [[898]],<ref>[[Annála Uladh]], AU 898.1</ref> bhí ar Cheann Éidigh an riacht a roinnt le [[Áed mac Eochocáin|hAodh]] (898-919) dheartháir Mhuireadhaigh. Fuair sé bás sa bhliain [[900]].<ref>AU 900.2</ref><ref>{{ cite book | first = Francis John | last = Byrne | author = [[Francis John Byrne]] | title = Irish Kings and High-Kings | url = https://archive.org/details/irishkingshighki00byrn_0 | passage = 287 Kings of Ulaid (Cruthin), Table 7 publisher = Courts Press History Classics | place = Baile Átha Cliath | year=2001 | isbn = 1-851-82-196-1 | }}</ref>. Bhí mac amháin ag Ceann Éidigh, [[Loingsech mac Cinn Étig|Loingseach]], rí Ulad 925-932. == Foinsí == * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Inis Faithlinn]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100004/ G100004] ** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/ G100002] ** [[Annála Uladh]], cuid 1, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A] ** [[Annála na gCeithre Máistrí]], cuid 1, [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ G800011A] * [[Leabhar Laighneach]], ''Rig Ulad'', ''Rig Dail Araide'' [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ G800011A] * {{ ouvrage|prénom=Francis John|nom=Byrne|auteur=[[Francis John Byrne]]|titre=Irish Kings and High-Kings|langue=en|éditeur=Courts Press History Classics|lieu=Dublin|année=2001|isbn=1-851-82-196-1 }} * {{ ouvrage |auteur= T.W Moody, F.X. Martin, F.J. Byrne|langue=en|titre=A New History of Ireland IX Maps, Genealogies, Lists. A companion to Irish History part II |éditeur= Oxford University Press |lieu= Oxford |année=2011 |isbn= 9780199593064| passage=133 Genealogical Tables. Table n°7 Kings of Ulster (Cruthin) to 972 }} == Naisc sheachtracha == * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ceann Éidigh mac Leathlobhair}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:9ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe Dhál Araí]] [[Catagóir:Ríthe na nUladh]] li72es662hvlwoaprjznwweef1jjzmt 0 96866 1331268 1220004 2026-11-02T06:20:21Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331268 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|scrios?}} Is ball foirne é '''captaen''' na foirne ar fhoireann sacair comhlachais, ar a dtugtar an '''scipéir'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.goal.com/en/news/what-does-a-soccer-captain-do-role-responsibilities-best/1anw8pm2wttdpzuzy9jb6ajvw|teideal=What does a soccer captain do? Role, responsibilities & best-ever icons of the game {{!}} Goal.com|work=www.goal.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref> uaireanta, a roghnaítear le bheith mar cheannaire ar an bpáirc den bhfoireann. is minic go bhfuil siad ar cheann de na baill níos sine/nó níos mó taithí sa scuad, nó imreoir atá in ann tionchar mór a imirt ar chluiche nó a bhfuil cáilíochtaí maithe ceannaireachta aige. Is gnách go n-aithnítear captaen na foirne trí chaitheamh banda múinchille<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.tc-united.com/index.php/adult-soccer/captain|teideal=Captain|dáta=2017-12-01|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-02-19|archivedate=2017-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201030403/http://www.tc-united.com/index.php/adult-soccer/captain}}</ref>. [[Íomhá:Captainarmbandfifa.jpg|mion|204x204px|Banna captaein ar a bhfuil mana [[FIFA]] “My game is fair play” (“Is é cothrom na Féinne mo chluiche”)]] == Freagrachtí == Is é an t-aon fhreagracht oifigiúil atá ar chaptaen a shonraíonn [[Dlíthe an Chluiche (Sacair)|Dlíthe an Chluiche]] ná páirt a ghlacadh i gcaitheamh na mona roimh an [[Túschic (Sacair)|túschic]] (chun foircinn a roghnú nó a tog an cead tús) agus sula ndéanfar [[Ciceanna pionóis|cic pionóis]] a ghearradh amach. Is féidir le captaein labhairt leis an [[Réiteoir (sacair)|réiteoir]] ar an bpáirc le linn an chluiche, ach ní féidir leo agóid a dhéanamh i gcoinne chinneadh réiteora<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.thefa.com/video/FA-Competitions/FA-Trophy/2011-12/York-City-1-0-Luton-Town.aspx|teideal=The website for the English football association, the Emirates FA Cup and the England football team|údar=The Football Association|language=en|work=www.thefa.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.thefa.com/GetIntoFootball/CharterStandard/Club|teideal=The website for the English football association, the Emirates FA Cup and the England football team|údar=The Football Association|language=en|work=www.thefa.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. Ag searmanas bronnta duaiseanna tar éis cluiche cosúil le cluiche ceannais comórtais cupáin, is gnách go dtugann an captaen an fhoireann suas chun a mbonn a bhailiú. Gheobhaidh an captaen aon trófaí a bhuaigh foireann agus beidh sé ar an gcéad duine a thógfaidh é. De ghnáth bíonn an captaen i gceannas ar na foirne as an seomra feistis ag tús an chluiche. Cuirtear de chúram ar chaptaen an seomra feistis a reáchtáil freisin. Meastar go gcabhróidh an captaen le meanma na foirne a threisiú agus gníomhú mar daoine slógaidh. [[Íomhá:1970 Anglo-Italian Cup - Juventus v Sheffield Weds - Coin toss.jpg|clé|mion|255x255px|Captaein [[Sheffield Wedensday F.C|Sheffield Wednesday]] agus [[Juventus Football Club|Juventus]] ag caitheann páirt sa caith bonn roimh a gcluiche i gcupán [[Angla-Iodálach 1970]].]] Féadfaidh captaein cuidiú leis an m[[Bainisteoir (sacair)|bainisteoir]] cinneadh a dhéanamh maidir leis an aon cheann déag tosaigh do chluiche áirithe. Sa pheil óige nó áineasa, is minic a ghlacann an captaen dualgais, a dhéanfaí, ar leibhéal níos airde, a tharmligean chuig an mbainisteoir. == Club == === Priomh-Captaen === De ghnáth ceaptar captaen club ar feadh séasúr. Mura bhfuil siad ar fáil nó mura roghnaítear iad le haghaidh cluiche áirithe, nó má chaithfidh siad an pháirc a fhágáil, glacfaidh leaschaptaen an chlub dualgais den chineál céanna. Is é captaen an chluiche an chéad imreoir a tóg trófaí suas má bhuaigh an fhoireann ceann, fiú mura captaen an chlub iad. Sampla maith de seo ba ea [[Sraith na Seaimpíní UEFA 1999|Cluiche Ceannais Sraith na Seaimpíní UEFA i 1999]] nuair a d’ardaigh captaen an chluiche [[Peter Schmeichel]] an trófaí do [[Manchester United]] mar cuireadh captaen an chlub [[Roy Keane]] ar fionraí<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/17860112|teideal=Suspended Terry can lift trophy|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7cb81ae21c-6c4148f30ee6-1000--schmeichel-recalls-1999-marvel/|teideal=Schmeichel recalls 1999 marvel|údar=UEFA.com|dáta=2010-03-29|language=en|work=UEFA.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. I gCluiche Ceannais [[Sraith na Seaimpíní UEFA 2012|Sraith na Seaimpíní UEFA 2012,]] d’ardaigh captaen an chluiche [[Frank Lampard]] (a bhí ina leaschaptaen) an trófaí do [[Chelsea Football Club|Chelsea]] le captaen an chlub [[John Terry]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.si.com/soccer/chelsea/news/frank-lampard-defends-john-terry-champions-league-final-kit|teideal=Frank Lampard defends John Terry wearing full kit after Champions League triumph|údar=Matt Debono|language=en|work=Sports Illustrated Chelsea FC News, Analysis and More|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>, a cuireadh ar fionraí, ach a thug [[UEFA]] cead dó<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/17860112|teideal=Suspended Terry can lift trophy|language=en-GB|work=BBC Sport|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. [[Íomhá:Real_Madrid_C.F._the_Winner_Of_The_Champions_League_in_2018_(1).jpg|mion|385x385px|[[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]], le captaen [[Sergio Ramos]] ag tógeann suas an córn tar éis ag bua an [[Champion's league 2018]]]] Féadfaidh club dhá ról ar leith a cheapadh: captaen club chun ionadaíocht a dhéanamh do na himreoirí i ról caidrimh phoiblí, agus comhfhreagraí ar an bpáirc. Bhí an dá chineál captaen seo ag Manchester United: ba é Roy Keane captaen an chlub ar an bpáirc agus uaidh ó 1997 go 2005 mar bhí sé baill rialtá san aon déag tosaigh, ach bhí a chomharba [[Gary Neville]] ina chaptaen club ainmniúil ó 2005 go 2010 ach is beag láithriú a rinne sé ar an chéad fhoireann de bharr gortuithe. Ina éagmais roghnaíodh imreoirí eile ([[Rio Ferdinand]] nó an leaschaptaen [[Ryan Giggs]]) mar chaptaen ar an bhfoireann ar an bpáirc, mar shampla sa bhliain 2008 (bhí Ferdinand mar chaptaen mar a bhí sé san aon déag tosaigh, agus Giggs ina ionadaí) agus 2009 Cluichí Ceannais [[Sraith na Seaimpíní UEFA 2009|Sraith Seaimpíní UEFA]], faoi seach. Tar éis do Neville dul ar scor i 2011, ainmníodh an tosaitheoir rialta [[Nemanja Vidić]] mar chaptaen an chlub. === Leas-Captaen === Is imreoir é leaschaptaen (nó captaen cúnta) a bhfuiltear ag súil go mbeidh sé mar chaptaen den foireann nuair nach gcuirtear captaen an chlub san áireamh san aon cheann déag tosaigh, nó más rud é, le linn cluiche, go gcuirtear an captaen in ionad nó go gcuirtear as dó. I measc na samplaí tá [[Marcello de Silva|Marcelo]] ag [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]], [[Sergio Busquets]] ag [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]], [[Thomas Müller]] ag [[Fußball-Club Bayern München|Bayern München]], [[Presnel Kimpembe]] ag [[Paris Saint-Germain F.C|Paris Saint-Germain]], [[Jorginho Filho|Jorginho]] ag Chelsea, [[Héctor Bellerín]] ag [[Arsenal Football Club|Arsenal]], [[Leonardo Bonucci]] ag [[Juventus Football Club|Juventus]], [[Kevin de Bruyne]] ag [[Manchester City Football Club|Manchester City]], [[Harry Kane]] ag [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]] agus [[Mats Hummels]] ag [[Borussia Dortmund]]. Ar an gcaoi chéanna, ainmníonn roinnt clubanna 3ú captaen, 4ú captaen, nó fiú 5ú captaen chun ról captaen a ghlacadh nuair nach bhfuil an captaen agus an leaschaptaen araon ar fáil<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.espn.co.uk/football/manchester-united/story/2588352/chris-smalling-third-captain-at-manchester-united|teideal=Smalling made Man United's third captain|dáta=2015-08-30|language=en|work=ESPN.com|dátarochtana=2021-02-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pulse.ng/sports/football/poland-vs-nigeria-super-eagles-boss-wants-his-players-to-perform-without-mikel/sjlwdnm|teideal=Super Eagles boss wants his players to perform without Mikel|dáta=2018-03-23|language=en-US|work=Pulse Nigeria|dátarochtana=2021-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416083310/https://www.pulse.ng/sports/football/poland-vs-nigeria-super-eagles-boss-wants-his-players-to-perform-without-mikel/sjlwdnm|archivedate=2021-04-16}}</ref>. I measc na samplaí tá [[Robert Lewandowski]] mar 3ú captaen do Bayern München, [[Keylor Navas]] mar 3ú captaen do Paris Saint-Germain, [[Karim Benzema]] mar 3ú captaen agus [[Raphaël Varane]] mar 4ú captaen do Real Madrid, [[Gerard Piqué]] mar 3ú captaen agus [[Sergi Roberto]] mar 4ú captaen do Barcelona, [[Virgil van Dijk]] mar 3ú captaen agus [[Georginio Wijnaldum]] mar 4ú captaen do [[Liverpool Football Club|Learpholl]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/322564-klopp-liverpool-vote-van-dijk|teideal=Klopp explains players' vote for captaincy roles|work=Liverpool FC|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>, agus [[Thiago Silva]] mar 3ú captaen, [[N'Golo Kanté|N’golo Kante]] mar 4ú captaen, agus [[Mason Mount]] mar 5ú captaen do Chelsea. == Idirnasíunta == [[Íomhá:Messi vs Nigeria 2018.jpg|mion|[[Lionel Messi|Lionel Messí]], captain [[Foireann sacair naísiunta an Airgintín|Argintin]], sa [[Corn sacair an Domhain 2018 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)|Corn an Domhain FIFA 2018]]]] I [[Corn Domhanda FIFA 1986|gCorn Domhanda FIFA 1986]], nuair a gortaíodh [[Bryan Robson]] agus nuair a fuair an leaschaptaen [[Ray Wilkins]] fionraí dhá chluiche ar chárta dearg, tháinig [[Peter Shilton]] mar chaptaen Shasana don chuid eile den chomórtas. Le linn [[Chorn Domhanda FIFA 2010]] san [[An Afraic Theas|Afraic Theas,]] bhí triúr captaen sa Ghearmáin. Bhí [[Michael Ballack]] mar chaptaen ar an bhfoireann náisiúnta ó 2004, lena n-áirítear na cáilitheoirí rathúla do Chorn an Domhain 2010, ach níor imir sé sa chomórtas deireanach mar gheall ar ghortú nóiméad deireanach. Ceapadh [[Philipp Lahm]] mar chaptaen san Afraic Theas, ach mar gheall ar bhreoiteacht a chuir as do deireadh chluiche na Gearmáine é, bhí [[Bastian Schweinsteiger]] mar chaptaen ar an bhfoireann don chluiche sin a bhí sa chluiche sa tríú háit. Dúirt Lahm in agallamh go bhfanfadh sé mar chaptaen nuair a d’fhill Ballack, ag cruthú conspóide éigin, agus mar sin shoiléirigh bainisteoir na foirne [[Oliver Bierhoff]] an scéal ag rá "Is é Philipp Lahm captaen Chorn an Domhain agus is é Michael Ballack an captaen fós"<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.spiegel.de/international/germany/fight-for-the-captaincy-a-power-struggle-on-the-german-national-team-a-704913.html|teideal=Fight for the Captaincy: A Power Struggle on the German National Team?|údar=DER SPIEGEL|language=en|work=www.spiegel.de|dátarochtana=2021-02-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.spiegel.de/international/world/the-world-from-berlin-the-team-is-winning-hearts-beyond-germany-s-borders-a-704743.html|teideal=The World from Berlin: The Team Is 'Winning Hearts Beyond Germany's Borders'|údar=DER SPIEGEL|language=en|work=www.spiegel.de|dátarochtana=2021-02-19}}</ref>. D’fhan Lahm mar chaptaen go dtí go ndeachaigh sé ar scor, mar níor glaodh Ballack ar an bhfoireann náisiúnta riamh arís. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Imreoirí sacair|*]] [[Catagóir:Sacar]] jk7owcsno3cjqn1vanm81v2eqta7oss 0 96931 1331228 1299533 2026-11-02T00:53:25Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331228 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe Thír Eoghain|Rí Thír Eoghain]] ag [[Tulach Óg]] den 12ú haois ba ea '''Aodh an Macaomh Tóinleasc''' ([[Meán-Ghaeilge]]: '''Áed in Macáem Tóinlesc'''<ref>[http://dil.ie/31183 tón Compds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220312204735/http://www.dil.ie/31183 |date=2022-03-12 }}, buachaill leisciúil, ar eDIL</ref>) mac Muircheartaigh Ó Néill (bás 1177). Ba eisean an chéad dá chlann a raibh ról suntasach aige i saol polaitíochta thuaisceart na tíre, tar éis bhás [[Tír Eoghain (ríocht)|rí Thír Eoghain]] agus [[Ardrí na hÉireann|Ardrí Éireann]], [[Muirchertach Mac Lochlainn]]. Le tacú Dhonnchadha Uí Chearbhaill, rí na [[ríthe Oiriall|Oiriall]], d'éirigh Aodh ina rí Thír Eoghain, cé go raibh air cumhacht a roinnt le ríthe [[Mhic Lochlainn]]. Choinnigh sé greim ar a ríogacht go pointe éigin óir gur ghéill sé do [[Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruairí Ó Conchúir]], rí cumhachtach na gConnacht. I dteannta leis siúd, bhí Aodh ar an bhfód in aghaidh [[ionradh na Normannach ar Éirinn]]. == Luathshaol == Deirtear gur mhac é Aodh le huasal darbh ainm Muircheartach<!-- ??? , a d'imigh gan tásc ná tuairisc san 11ú haois, ach--> a maíodh sa 13ú haois gur de shliocht Uí Néill é.<ref name=LMT-130>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 130</ref> Deirtear go ndeachaigh Aodh ar altramas i measc chlann [[Uí Thoirtre]] na [[Oirialla|nOiriall]], raibh ó thuaidh de [[Loch nEathach]].<ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 129</ref><ref>MacCotter, ''Medieval Ireland'', lch. 232</ref> Insítear sa ''[[Leabhar Eoghanach]]'' den 16ú haois go raibh cónaí aige le clann Uí Flainn, taoiseach Uí Thoirtre, ach tá fianaise ann go raibh sé le clann níos ísle Uí hUrthuile.<ref name=LMT-129>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 129</ref> Sa bhliain 1160, maraíodh Muircheartach i g[[Cath Magh Lughad]], dá mb'fhíor buailte go soineanta ag Lochlann Mac Lochlainn, gaol rí Thír Eoghain [[Ardrí na hÉireann|Ardrí Éireann]], [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]].<ref>Ó Doibhlin, "Ceart Uí Néill", lch. 331</ref> Bhí Lochlann Mac Lochlainn i mbun éirí amach ag Domhnall Ó Gairmleadhaigh agus [[Cineál Eoghain#Cenél Maín|Cineál Mhaoin]] (dream lonnaithe gar do [[an Srath Bán|Srath Bán]]) a chur faoi chois.<ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 129, Cenél Maín idir suite idir [[Caisleán na Finne]] agus [[An Baile Nua, Contae Thír Eoghain|An Baile Nua]]"</ref> Maraíodh Lochlann Mac Lochlainn in éiric an ghnímh seo ag mac Mhuircheartaigh — nó Aodh féin nó deartháir leis.<ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 129</ref><ref>AU 1160.6</ref> Is doiléir é toradh an dúnmharaithe seo, ach sa bhliain 1166, i ndiaidh dalladh [[ríthe na nUladh|rí Ulad]], [[Eochaidh mac Duinn Sléibhe]], b'éigean do Mhic Lochlainn dul i ngleic le héirí amach na nOiriall, [[Bréifne]] agus deisceart Thír Eoghain fiú.<ref>Duffy, "Mac Lochlainn [Ua Lochlainn], Muirchertach"</ref><ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 130</ref> Tréigeadh Muircheartach Mac Lochlainn ag an gcuid is mó dá ghaiscígh, agus maraíodh é.<ref>Duffy, "Mac Lochlainn [Ua Lochlainn], Muirchertach"</ref><ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 130</ref><ref>AU 1166.10</ref> De réir [[Leabhar Mhic Cárthaigh]], chuaigh ansin [[Donnchad Ua Cerbaill|Donnchadh Ó Cearbhaill]] na nOiriall, athair altrama Eochadha dallta agus údar bhás Mhuircheartaigh, chuig Magh Iomchláir (gar do [[Dún Geanainn|Dhún Geanainn]] agus rinneadh rí Thír Eoghain d'Aodh.<ref name="LMT-130"/> == Ríogacht == Mhaígh Aodh, nó a sliochtaigh, gurbh é príomhionadaí Uí Néill Thír Eoghain, a mhaígh gurbh é [[Ardrí na hÉireann|Ardrí Éireann]] den 10ú haois, [[Niall Glúndub|Niall Glúndubh]], é a sinsear.<ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", ll. 127&ndash;28</ref> Le breis is céad bliain, idir 1053 agus 1166, bhí siad sáraithe ag muintir [[Mhic Lochlainn]], lonnaithe ar [[Inis Eoghain]], a rianaigh a nginealach ó deartháir Néill, [[Domnall mac Áeda|Domnall Dabaill]].<ref>Duffy, "Mac Lochlainn [Ua Lochlainn], Muirchertach"</ref><ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", ll. 127&ndash;28</ref> Mar thoradh cheannas Mhic Lochlainn, d'imigh Uí Néill agus a lárionad Tulach Óg as radharc óna foinsí.<ref name=LMT-129/> Go deimhin, tá ceannairí [[Uí Bhriain]] taifeadta sa ríogacht Tulaigh Óig ag deireadh na 1070í, b'fhéidir agus Mhic Lochlainn ag iarraidh tionchar Uí Néill ann a bhriseadh.<ref name=LMT-129/> Mar thoradh, ní fios go cruinn bhunúis Aodha, ní cathain a ghlac seisean nwí a sliochtaigh an sloinne Ó Néill, nó an raibh sé de ceart acu. Rinne Aodh tús le ceannas Mhic Lochlainn i dTír Eoghain a bhriseadh. Deirtear gur tugadh a leasainm ''in Macáem Tóinlesc'' dó óir gur dhiúltaigh sé seasamh i láthair Mhuircheartaigh, ardrí Mhic Lochlainn, agus é siúd ar chuairt ar athair altrama Aodha.<ref name=LMT-129/> Tar éis dó féin a fhógairt mar rí, bhí ar Aodh fós mic Mhuirchertaigh a chloí, ina measc an damhna, [[Niall Mac Lochlainn]].<ref name=LMT-130/> Sa bhliain 1167, tháinig an tArdrí nua, [[Ruaidrí Ua Conchobair|Ruairí Ó Conchúir]], i gceannas slua i dTír Eoghain isteach, agus roinn sé an ríocht ina dá leath, Niall taobh ó thuaidh de [[Sliabh gCallann|Shliabh gCallann]] agus Aodh raibh ó dheas de.<ref>Flanagan, "Ua Conchobair, Ruaidrí"</ref><ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 130</ref> Thug an bheirt leath-ríthe gialla do Ruairí ansin. An bhliain dár gcionn, i dteannta le h[[abb Dhoire]], thug an bheirt fhear cuairt ar Ruairí ag [[Áth Luain]] agus glacadhar bronntanais.<ref>Flanagan, "Ua Conchobair, Ruaidrí"</ref><ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", ll. 130&ndash;31</ref> As 1169 ar aghaidh, tháinig na [[ionradh na Normannach|hAngla-Normannaigh]] go hÉirinn, ag baint de smacht Ruairí ar a chuid críoch.<ref>Flanagan, "Ua Conchobair, Ruaidrí"</ref> De réir ''[[Chanson de Dermot et du Comte]]'', tháinig Aodh sa bhliain 1174 le slua 3000 fearr ag tacú le Ruairí ag a léigear [[Baile Átha Troim|Átha Troim]], ag an am i gceannas [[Hugh de Lacy]].<ref name="LMT-131"/> Is dócha go raibh Aodh i réim i dTír Eoghain ón mbliain 1170 go dtí 1174 ar a laghad, ach bhí sé curtha as ag am a bháis.<ref>Simms, "Ó Néill, Aodh".</ref> Insítear i [[Leabhar Mhic Carthaigh]] go deimhin go raibh Aidhm ina rí Thír Eoghain agus na nUladh uile sa bhliain 1171.<ref name=LMT-131>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 131</ref> Más fíor áfach, tá sé taifeadta go raibh idir Niall (bás 1176) agus a dheartháireacha Conchúr (bás 1170) agus Maol Seachlainn (bás 1185) ina éilitheoirí ar an ríoghacht sna 1170í.<ref>Moody, Martin and Byrne, ''Map, Genealogies and Lists'', lch. 195</ref><ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 131</ref> Maraíodh Aodh sa bhliain 1177 ag Maol Seachlainn Mac Lochlainn.<ref name=LMT-131/> Insítear i n[[Annála Uladh]] gurbh rí Chineál Eoghain agus rídhamhna Éireann uile é Aodh.<ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", lch. 131</ref><ref>AU 1177.3</ref> I reith bhliain a bháis, bhí an Angla-Normannach [[John de Courcy]] ag cloí na tíre taobh thoir den [[an Bhanna|Bhanna]].<ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", ll. 131&ndash;32</ref> I ndiaidh scór bliain coimhlinte, bhí [[Áed Méith|Aodh Méith]] mac Aodha in ann ríogacht Tír Eoghain a glacadh agus le tríocha bliain a bheith i réim.<ref>Moody, Martin, Byrne, ''Map, Genealogies and Lists'', ll. 140, 211&ndash;13</ref><ref>Simms, "Late Medieval Tír Eoghain", ll. 132&ndash;35; Simms, "Ó Néill, Aodh"</ref> == Foinsí == * {{citation |url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html |title=The Annals of Ulster, AD 431&ndash;1201 |access-date=24 May 2011 |year=2003 |publisher=CELT: Corpus of Electronic Texts }} * {{citation |url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/header.html |title=Mac Carthaigh's Book, AD 1114&ndash;1437 |access-date=24 May 2011 |year=2003 |publisher=CELT: Corpus of Electronic Texts }} * {{ODNBweb|last= Duffy | first = Seán | id=39262| title=Mac Lochlainn (Ua Lochlainn), Muirchertach (d. 1166), high-king of Ireland}} * {{ODNBweb|last= Flanagan | first = M. T. | id=20522 | title=Ua Conchobair, Ruaidrí (Rory O'Connor) (c.1116–1198), high-king of Ireland}} * {{citation | last = MacCotter | first = Paul | title = Medieval Ireland : Territorial, Political and Economic Divisions | publisher = Four Courts Press | place= Dublin | year = 2008 | isbn = 978-1-84682-098-4 }} * {{citation | editor-last= Moody |editor-first= T. W. | editor2-last = Martin | editor2-first = F. X. | editor3-last = Byrne | editor3-first = F. J. | title= Maps, Genealogies, Lists: A Companion to Irish History, Part II |year= 1984 |publisher= Oxford University Press |series= New History of Ireland: Volume XI |location=Oxford |isbn=0-19-821745-5 }} * {{citation | last = Ó Doibhlin | first = Éamon | title = Ceart Uí Néill: A Discussion and Translation of the Document | journal = Seanchas Ardmhacha: Journal of the Armagh Diocesan Historical Society | jstor = 29740775 | publisher = Cumann Seanchais Ard Mhacha/ Armagh Diocesan Historical Society | volume = 5 | pages = 324&ndash;58 | year = 1970 | issue = 2 | doi = 10.2307/29740775 | issn =0488-0196}} * {{citation |last= Simms |first= Katherine |contribution= Late Medieval Tír Eoghain: The Kingdom of 'the Great Ó Néill' |editor-last= Dillon |editor-first= Charles | editor2-last = Jeffries | editor2-first = Henry A. | title= Tyrone: History & Society | series = Interdisciplinary Essays on the History of an Irish county (William Nolan, series editor) |publisher= Geography Publications |location= Dublin |year= 2000 |isbn= 0-906602-71-8 |pages=55–84 }} * {{ODNBweb|last= Simms |first= Katherine | author-link = | id=20774 | title=Ó Néill, Aodh (Hugh O'Neill, Aodh Méith) (d. 1230), king of Tír Eoghain}} == Naisc sheachtracha == * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Aodh an Macaomh Tóinleasc}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 12ú haois]] [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe Ailigh]] 4v4ssl28o1xx2e632uvkwua9cbob26a 0 97149 1331238 1269098 2026-11-02T01:53:26Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331238 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ Cnuasach nathanna teagaisc is ea '''Uacht Mhorainn''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Audacht<ref>[http://dil.ie/827 aidacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127080028/http://www.dil.ie/827 |date=2021-11-27 }}, uacht, tiomna, ar eDIL</ref> Morainn'''), a théann siar de réir fianaise teangan go dtí an 7ú nó 8ú haois. Deirtear gur scríobhadh í ag an mbreitheamh seanscéalach Morann mar threoir dá mhac altrama, an [[ríthe Éireann|rí]] ''[[Feradach Find Fechtnach]]''. Is é ''[[fír flathemon]]'' an t-alt is suntasaí le fáil ann.<ref name="HB">Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' lch.&nbsp;889.</ref><ref>[[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', lch.&nbsp;32&nbsp;f.</ref> Dár leis an sean-nós, bhíodh [[torc]] á chaitheamh ag Morann thart timpeall a mhuineáil, a d'éiríodh níos teinne agus bréagbhreith á thabhairt aige. De réir leagain eile, chaitheadh an cosantóir an torc, agus dhéanadh ansin an breith arbh é ciontach nó nárbh é.<ref>Bernhard Maier: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', lch.&nbsp;237.</ref> Prós rithimeach é méadracht na n-abairtí, le han-úsáid uama.<!-- Eine Auswahl: :''Er soll die Wahrheit hochhalten, sie wird ihn hochhalten.'' :''Er soll die Wahrheit schützen, sie wird ihn schützen:'' :''Der wahre Herrscher nimmt von niemandem, niemand nimmt von ihm.'' :''Der unwahrhafte Herrscher schlägt, wird geschlagen, verletzt, wird verletzt, zermalmt, wird zermalmt.'' :''Jeder Herrscher, der nicht in wahrhafter Gerechtigkeit herrscht, soll sterben, wird sterben, soll abtreten, wird abtreten; was er errichtet, zerstört er.''<ref>Wolfgang Meid: ''Die Kelten,'' ll.&nbsp;162&nbsp;f.</ref>--> == Foinsí == * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur''. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * [[Wolfgang Meid]]: ''Die Kelten.'' [[Reclams Universal-Bibliothek]], Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3. == Féach freisin == * ''[[Aithech fortha]] * ''[[De duodecim abusivis saeculi]] * ''[[Fír flathemon]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:An Féineachas]] kr5f2qdijnhn2gqnu9na7w4fhu5m1u0 0 97199 1331202 1305269 2026-11-01T21:11:50Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331202 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Cornell University Library digitization (IA cu31924029424797).pdf|mion]] Dán [[Sean-Ghaeilge]] le [[Dallán Forgaill]], scríofa c. AD 600, is ea '''Amhra Choilm Chille''' ('''Amra<ref>[http://dil.ie/3201 amrae (d)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916164944/http://dil.ie/3201 |date=2021-09-16 }}, amhra, adhmholadh, ar eDIL</ref> Choluim Chille'''). Faightear leagan de caomhnaithe i [[Lebor na hUidre|Leabhar na hUidhre]]. == Ábhar == Adhmholadh ar bhunaitheoir mhainistreach, [[Colm Cille]] is an dán. Déantar trácht fosta ar rí Alt Clut in ''[[Hen Ogledd]]'' (An Seantuaisceart), [[Rhydderch Hael]]. De réir an bhéaloidis, cumadh an t-amhra ag Dallán Forgaill, ar cheann desna filí is suntasaí den 6ú/7ú haois, a mheastar. Óir gur an-shean é an dán, le teanga agus meadaracht ársa ann, déantar dá bharr neart deacrachtaí agus scoláirí ag iarraidh é a thuiscint. Cuirtear éagsúlacht sa meadaracht, le rím agus gan, chomh maith le h[[uaim]]:<ref>Wolfgang Meid, ''Die Kelten.'' lch. 165.</ref> :''ro ánic íath<ref>[http://dil.ie/27115 íath] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114110143/http://dil.ie/27115 |date=2019-11-14 }}, iath, cluain, talamh, tír, ar eDIL</ref> nád adaig<ref>[http://dil.ie/256 1 adaig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815190716/http://www.dil.ie/256 |date=2021-08-15 }}, oíche, ar eDIL</ref> aiccestar'' :tháinig i dtír, oíche nach bhfeictear == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Dallán Forgaill]] * [[Cló na nOileán]] == Foinsí == * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * [[Wolfgang Meid]]: ''Die Kelten''. Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3. == Naisc sheachtracha == * Westley Follett, [http://books.google.at/books?id=aVBd84nYuPYC&pg=PA37&dq=Amra+Choluim+Chille&hl=de&ei=40RQTaarCobMswaJtcXoBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CFUQ6AEwBQ#v=onepage&q=Amra%20Choluim%20Chille&f=false ''Amra Choluim Chille''] in ''Céli Dé in Ireland: monastic writing and identity in the early Middle Ages.'' Boydell Press, 2006 * S.N.Tranter, H.L.C.Tristram, [http://books.google.at/books?id=7VxNFSKgsjoC&pg=PA129&dq=Amra+Choluim+Chille&hl=de&ei=40RQTaarCobMswaJtcXoBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CFoQ6AEwBg#v=onepage&q=Amra%20Choluim%20Chille&f=false ''Amra Choluim Chille''] in ''Early Irish literature: media and communication.'' Gunter Narr Verlag, 1989 * [http://www.ucc.ie/celt/published/G301900/text003.html Lebor na hUidre] ar [[Corpus of Electronic Texts]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Lebor na hUidre]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] 839esqyoh04lsdllwfzrijqyv7x084r 0 97202 1331300 1313943 2026-11-02T09:52:01Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331300 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Coimpeart Mhongáin agus Grá Duibhe Lacha ag Mongán''' nó b'fhéidir '''Searc Dhuibhe Lacha do Mhongán'''<ref>grá mar ainm briathartha, searc mar ainmfhocal; Máire Ní Mhaonaigh, “Mongán’s metamorphosis", achoimre le feiceáil ar [https://codecs.vanhamel.nl/Compert_Mongáin_ocus_Serc_Duibe_Lacha_do_Mongán CODECS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408112214/https://www.vanhamel.nl/codecs/Compert_Mong%C3%A1in_ocus_Serc_Duibe_Lacha_do_Mong%C3%A1n |date=2019-04-08 }}</ref><ref>féach fosta [http://dil.ie/37233 serc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210106031503/http://dil.ie/37233 |date=2021-01-06 }} ar eDIL</ref> ([[Sean-Ghaeilge]] '''Compert Mongáin ocus serc<ref>[http://dil.ie/37233 serc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210106031503/http://dil.ie/37233 |date=2021-01-06 }}: grá; ainm briathartha de 'caraid'; le ginideach cuspóirigh de ghnáth, agus gníomhú le LA nó DO; nó sa teanga níos déanaí, cuspóir curtha in úil le DO</ref> Duibe Lacha do Mongán'''). Caomhnaítear an scéal as [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge Mhoch]] i lámhscríbhinn de chuid na 15ú haoise. Meastar ámh go raibh bunleagan le fáil as Sean-Ghaeilge sa saothar anois caillte, [[Cín Dromma Snechtai]].<ref name="HB">Helmut Birkhan, ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' lch.&nbsp;871.</ref> == Mongán == Rí stairiúil de chuid na 7ú haoise ba ea Mongán. Tar éis a bháis, scríobhadh roinnt finscéalta faoi. Feictear é mar mac dia na mara, [[Manannán mac Lir]] na [[Túatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]], a cuireadh fáilte roimhe sna [[Síd]]e. Bhí ar a chumas a chló a athrú i riocht ainmhithe. Is achoimre níos déanaí den desna seanscéalta úd é ''Compert Mongáin''.<ref>Bernhard Maier, ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', ll.&nbsp;236&nbsp;ff.</ref> Feictear Mongán i leagan eile scéal mar mhac athshaolaithe [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn mhic Cumhaill]].<ref name="HB" /> Feictear é mar mhionphearsa in ''[[De chophur in da muccida]]''. Insítear leagan de scéal ghiniúint Mhongáin in ''[[Immram Brain]]''. == Scéal == Cuidíonn [[Manannán mac Lir]] le rí [[Fíachna Finn]] agus mar chúiteamh éilíonn sé oíche lena bhean chéile, Cáintigearn. Tagann sé chuici i riocht an rí agus gineann sé Mongán léi. Tar éis trí lá, fuadaíonn a athair é, fásann sé san [[alltar]] agus foghlaimíonn sé na healaíona draíochta.<ref name="HB" /> Ar an oíche chéanna ar a rugadh Mongán, rugadh fosta Dubh Lacha. Titeann siad i ngrá agus pósann siad a chéile. Mar rí [[Ulaid|Ulad]] ámh, tugann Mongán gealltanas meargánta, agus tá air a bhean a ghéilleadh do rí na [[Laigin|Laigean]]. Ní féidir leis bheith gan í, áfach. Baineann sé leas as na cumais draíochta a d'fhoghlaim sé le Manannán agus fuair sé í ar ais arís. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] == Foinsí == * [[Helmut Birkhan]], ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * Ní Mhaonaigh, Máire, “Mongán’s metamorphosis: Compert Mongáin ocus Serce Duibe Lacha do Mongán, a later Mongán tale”, in: Edmonds, Fiona agus Paul Russell (eag.), ''Tome: studies in medieval Celtic history and law in honour of Thomas Charles-Edwards, Studies in Celtic History'' 31, Woodbridge: Boydell Press, 2011. 207–216. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Compert|Mongán]] j2ahurhls4xirbbgj3substfhvjgcyv 0 97347 1331288 1206320 2026-11-02T08:15:59Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331288 wikitext text/x-wiki Dream atá lonnaithe i g[[Connacht]] na meánaoise ba ea '''Ciarraí Aoi''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ciarraige Aí'''). == Stair == Bhíodh ceithre ghéag na [[Ciarraige|gCiarraí]] ann suite i gcúige [[Connachta|Connacht]], atá aithne orthu. * ''[[Ciarraige Óic Bethra]]'', suite i ríocht [[Aidne]] ([[Contae na Gaillimhe]]), i dteannta le dhá dhream eile siar tháinig [[Uí Fhiachrach]] sa 6ú haois. * Ciarraige Aoi, [[Ciarraige Airtig|Ciarraí Airtigh]] agus [[Ciarraige Locha na nÁirne|Ciarraí Locha na nAirní]], suite ó thuaidh, in aice a chéile in oirthear [[Contae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]] agus iarthar [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]]. Meastar go raibh tuath abhainn acu téimh thrácht chun cinn [[Uí Bhriúin]] sna 8ú agus 9ú haoiseanna. Meastar gurbh iad Ciarraí Aoi, lonnaithe ar [[Maigh Aoí]], an dream is suntasaí acu. Bhíodh príomhráth ársa an chúige, [[Ráth Cruachan]], suite laistigh a gcuid críoch.<ref>[[Nollaig Ó Muraíle]], 2000, lch.&nbsp;165</ref><!-- :''"The most notable of the latter are Ciarraige Aí, also called Ciarraige Maige Aí, who obviously derive their designation from the great central plain of Roscommon, Mag nAí, in which the ancient 'capital' of Connacht, Cruachu, stood. Their settlement in contiguity to such a significant royal site must surely bespeak their possessing a considerable status at some stage just over the historical horizon. They first appear in the annals towards the close of the eighth century when, in 796, the [[Annála Uladh]] record the death of Duinechaid ua Daire, whom it describes as 'dux Ciarraide'; this is expanded by the Ceithre Máistrí to 'tighearna Ciarraighe Aí' and the latter also tells of the death in the same year of Fogartach mac Cathail who is termed 'tighearna Maighe Aí' ... The title used by the Ceithre Máistrí ('tiarna Mag nAí') is indicative of the struggle for control of this crucial territory between the Ciarraige of the area and the rising dynastic power of the [[Uí Bhriúin]]."--> == Tagairtí sna hAnnála == * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 791.11, 12: ''Fogartach, mac Cathail, tigherna Maighe Aí & Duineachaidh ua Daire, tigherna Ciarraighe Aí d'écc. * [[Annála Uladh|AU]] 796.5: ''M. Forggusa rí H. m-Briuin, Duinechaidh h-oa Daire dux Ciarraide, mortui sunt. * ACM 845.10: ''Condmhach, mac Cethernaigh, lethtoísech Ciarraighe, d'écc. * ACM 997.9: ''Slóichcedh la Mael Seachlainn i c-Connachtaibh, co ro indir, no loiscc Magh Ai, & co ro farccbhaidh mac tigherna Ciarraighe leó. * [[Annála Connacht|AC]] 1315.13: :''Imtusa<ref>[http://dil.ie/28188 imthús (d)] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, iomthúsa, maidir le, i dtaobh, ar eDIL</ref> Maelruanaig Meic Diarmata ... ro aircestur o Sinaind co Caraid, ait a rabatur oirechta na Tri Ciarraigi .i. Ciarraigi Iartharach & Ciarraigi Moigi Ai & Ciarraigi Artig cona n-ellaigib uli & cona n-indilib :Iomthúsa Maolrúnaigh Mhic Dhiarmada, ... rinne sé creach ón Sionainn go Caraidh, áit a raibh oireacht na '''dTrí Chiarraí''', .i. Ciarraí Iartharach, Ciarraí Mhaigh Aoi agus Ciarraí Airtigh, lena n-eallaí agus a n-innilí uile == Foinsí == * ''Mayo Places: Their Names and Origins'', [[Nollaig Ó Muraíle]], 1985 * ''The Carneys of Connacht'', Nollaig Ó Muraíle, in ''Sages, Saints and Storytellers: Celtic Studies in Honour of Professor James Carney'', ll.&nbsp;342–357, eag. Ó Corráin, Breatnach and McCone, Maynooth, 1989. {{ISBN|1-870684-07-9}}. * ''Some Early Connacht Population Groups'', Nollaig Ó Muraíle, in ''Seachas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of [[Francis J. Byrne]]'', eag. Alfred P. Smyth, [[Four Courts Press]], Baile Átha Cliath, ll.&nbsp;161–177, 2000. {{ISBN|1-85182-489-8}}. == Naisc sheachtracha == * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/connacht.htm#cai Connacht] le Denis Walsh * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100011/index.html Annála Connacht], G100011 ar [[Corpus of Electronic Texts]] * ''[https://www.vanhamel.nl/codecs/Dinnshenchas_of_Mag_nA%C3%AD Dinnshenchas of Mag nAí]{{Dead link|date=Eanáir 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' ar CODECS == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ciarraige Ai}} [[Catagóir:Connacht]] l76qb9wt4xhpxb1ixh8jcqgfb14ryw2 0 97349 1331289 1206322 2026-11-02T08:16:01Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331289 wikitext text/x-wiki Géag den dream [[Ciarraige|Chiarraí]] ba ea '''Ciarraí Locha na nAirní''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ciarraighe Locha na nÁirne'''), lonnaithe i gcúige [[Connachta|Chonnacht]], i lár oirthear [[Contae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]] an lae inniu. == Stair == Meastar go raibh tuath amháin tráth ag trí Chiarraí na gConnacht&nbsp;– [[Ciarraige Aí|Ciarraí Aoi]], [[Ciarraige Airtig|Ciarraí Airtigh]] and Ciarraí Locha na nAirní&nbsp;– a scaradh le teacht chun cinn [[Uí Briúin|Uí Bhriuin]] sna 8ú agus 9ú haoiseanna. Bhí Ciarraí Locha na nAirní suite sa [[barúntacht|bharúntacht]] den ainm [[Coistealaigh]] in oirthear Chontae Mhaigh Eo. == Sliochtaigh == Faoin 12ú haois déag, bhí an sloinne [[Ó Céirín]] glactha agus príomh-rítheaghlach Chiarraí Locha na nAirne.<ref>Michael C. O'Laughlin, "The Book of Irish Families, Great & Small'', lch. 164.</ref> Lonnaigh géag amháin acu i g[[Contae an Chláir]] sa 15ú haois. Tá géag eile le fáil i g[[Contae Chiarraí]].<ref>Michael C. O'Laughlin, "Families of Co. Kerry, Ireland", lch. 87</ref> == Tagairtí sna hAnnála == * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 1155.10: ''Fiacha, mac Cethernaigh Uí Cheirín, tigherna Ciarraighe Locha na n-Airne, d'écc. * [[Annála Loch Cé|ALC]] 1210.14: ''Donnchadh Cairprech .H. Briain ... co Loch na n-Airne I Ciarraighe, & do ronsad crecha mora annsin * ACM 1224.14: ''Mathghamhain mac Cethernaigh Uí Cérin tighearna Ciarraighe Locha na n-Airneadh d'écc. * ACM 1266.6: ''Mathgamain mac Ceithernaigh Uí Ceirín tighearna Ciarraighe do marbadh la Gallaibh * [[Annála Connacht|AC]] 1315.13: :''Imtusa<ref>[http://dil.ie/28188 imthús (d)] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, iomthúsa, maidir le, i dtaobh, ar eDIL</ref> Maelruanaig Meic Diarmata ... ro aircestur o Sinaind co Caraid, ait a rabatur oirechta na Tri Ciarraigi .i. Ciarraigi Iartharach & Ciarraigi Moigi Ai & Ciarraigi Artig cona n-ellaigib uli & cona n-indilib :Iomthúsa Maolrúnaigh Mhic Dhiarmada, ... rinne sé creach ón Sionainn go Caraidh, áit a raibh oireacht na '''dTrí Chiarraí''', .i. Ciarraí Iartharach, Ciarraí Mhaigh Aoi agus Ciarraí Airtigh, lena n-eallaí agus a n-innilí uile * AC 1316.3: ''atrochair ann Ruaidri h. Conchobair ri Condacht ... & Cormac Mac Cethernaig ri Ciarraigi == Naisc sheachtracha== *[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/connacht.htm#cai Connacht] le Denis Walsh * Ginealach [http://www.libraryireland.com/Pedigrees1/Cairns-Heremon.php Cairns] == Foinsí == * ''Mayo Places: Their Names and Origins'', [[Nollaig Ó Muraíle]], 1985 * ''The Carneys of Connacht'', Nollaig Ó Muraíle, in ''Sages, Saints and Storytellers: Celtic Studies in Honour of Professor James Carney'', pp.&nbsp;342–357, ed. Ó Corráin, Breatnach and McCone, Maynooth, 1989. {{ISBN|1-870684-07-9}}. * ''Some Early Connacht Population Groups'', Nollaig Ó Muraíle, in ''Seachas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of [[Francis J. Byrne]]'', ed. Alfred P. Smyth, [[Four Courts Press]], Dublin, pp.&nbsp;161–177, 2000. {{ISBN|1-85182-489-8}}. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ciarraige Locha Na Nairne}} [[Catagóir:Connacht]] csgfk3fdc6kfh8ym02sdj59ys2gp35e 0 97350 1331287 1314266 2026-11-02T08:15:57Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331287 wikitext text/x-wiki Dream ársa lonnaithe i g[[Connachta]] na [[meánaois]]e ba ea '''Ciarraí Airtigh''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ciarraige Airtig'''). == Stair == Ar cheann de thrí ghéag [[Ciarraige|Chiarraí]] ba ea Ciarraí Airtigh, suite in aice a chéile i lár na g[[Connacht]], mar a bhí [[Ciarraige Aí|Ciarraí Aoi]], Ciarraí Airtigh agus [[Ciarraige Locha na nÁirne|Ciarraí Locha na nAirní]]. Meastar go raibh tuath aontaithe acu siar scaradh é le teacht chun cinn [[Uí Briúin]] sna 8ú agus 9ú haoiseanna. Cé gur éiginnte iad, déantar trácht orthu sna saothair Phádraig, i [[Lebor Gabála Érenn|Leabhar Gabhála Éireann]], sna naomh-sheanchais agus i n-[[annála Éireann]]. Meastar ámh raibh ach tionchar bheag acu ar stair na gConnacht.<ref>[[Nollaig Ó Muraíle]], 2000, lch. 168</ref> Bhí a gcuid críoch suite thart timpeall [[Tigh Baoithín]] ([[Loch Glinne]] inniu), i mbarúntacht [[Dún Gar]], ach sínte amach thar pharóistí cóngaracha in-iar thuaisceart Ros Comáin, san áireamh [[An Caisleán Mór, Contae Ros Comáin|An Caisleán Mór]], [[Cill Cholmáin, Contae Ros Comáin|Cill Cholmáin]] agus [[Cill na Manach, Contae Ros Comáin|Cill na Manach]]. == Tagairtí sna hAnnála == * [[Annála Connacht|AC]] 1315.13 : :''Imtusa<ref>[http://dil.ie/28188 imthús (d)] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, iomthúsa, maidir le, i dtaobh, ar eDIL</ref> Maelruanaig Meic Diarmata ... ro aircestur o Sinaind co Caraid, ait a rabatur oirechta na Tri Ciarraigi .i. Ciarraigi Iartharach & Ciarraigi Moigi Ai & Ciarraigi Artig cona n-ellaigib uli & cona n-indilib :Iomthúsa Maolrúnaigh Mhic Dhiarmada, ... rinne sé creach ón Sionainn go Caraidh, áit a raibh oireacht na '''dTrí Chiarraí''', .i. Ciarraí Iartharach, Ciarraí Mhaigh Aoi agus Ciarraí Airtigh, lena n-eallaí agus a n-innilí uile == Naisc sheachtracha == * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/connacht.htm#cai Connacht] le Denis Walsh * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100011/ Annála Chonnacht] ar [[Corpus of Electronic Texts]] == Foinsí == * ''Mayo Places: Their Names and Origins'', [[Nollaig Ó Muraíle]], 1985 * ''The Carneys of Connacht'', Nollaig Ó Muraíle, in ''Sages, Saints and Storytellers: Celtic Studies in Honour of Professor James Carney'', pp. 342–357, ed. Ó Corráin, Breatnach and McCone, Maynooth, 1989. {{ISBN|1-870684-07-9}}. * ''Some Early Connacht Population Groups'', Nollaig Ó Muraíle, in ''Seachas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of [[Francis J. Byrne]]'', ed. Alfred P. Smyth, [[Four Courts Press]], Dublin, pp. 161–177, 2000. {{ISBN|1-85182-489-8}}. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ciarraige Airtech}} [[Catagóir:Connachta]] fllwj3axqgeagfu7044etsza0uascpz 0 97370 1331181 1299496 2026-11-01T19:43:19Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331181 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} __NOTOC__ [[Ríthe na gConnacht|Rí na gConnacht]] de chlann [[Uí Fhiachrach]] ba ea '''Ailill Ionbhanna''' ({{lang-sga|'Ailill Inbanna'}} mac Eógain (died 549<ref>Daniel P. McCarthy, ''The Chronology of the Irish Annals'', </ref>) [[Eógan Bél]], a maraíodh sa bhliain 542 ag [[Uí Néill an Tuaiscirt]], ba ea a athair.<ref>Francis J. Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'', Tábla 18</ref> D'fhéadfadh é gur bhfuil ciall 'bríomhar' ag a leasainm ''Inbanda''.<ref>[http://dil.ie/28236 inbanna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410202754/http://dil.ie/28236 |date=2021-04-10 }}, banúil, baineanda, ar eDIL</ref> Lean fíoch a athar le hUí Néill an Tuaiscirt. Maraíodh é féin, i dteannta lena dheartháir Aodh Fortúil (''Áed Fortobol''<ref>[http://dil.ie/24001 fortobol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410202754/http://dil.ie/24001 |date=2021-04-10 }}, ''fortamail'', fortúil, láidir, ar eDIL</ref>), i g[[Cath Cúl Conaire]], [[Ceara]], [[Contae Mhaigh Eo]], ag Fearghas agus Domhnall mic [[Muircheartach mac Muireadhaigh|Muircheartaigh mhic Mhuireadhaigh]] de [[Cenél nEógain|Chineál Eoghain]]. Creideann Byrne ámh nach fíor san, agus gur maraíodh é le fírinne ag a ghaoil, [[Fir Chera|Fir Cheara]] Uí Fhiachrach, óir gur tharla an cath laistigh a gcríocha.<ref>Byrne, lch. 244</ref> == Féach freisin == * [[Ríthe na gConnacht]] == Foinsí == * [[Annála Tiarnaigh]] * [[Annála Uladh ]] * T. M. Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'' * [[Francis John Byrne]], ''Irish Kings and High-Kings'' * Daniel P. McCarthy, ''The Chronology of the Irish Annals'' == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ailill Inbanda}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na gConnacht]] [[Catagóir:Uí Fhiachrach]] nvzdwqrd16dyivywk9mckd8u7vignbs 0 97575 1331229 1299432 2026-11-02T00:56:03Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331229 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} __NOTOC__ [[Ríthe na gConnacht|Rí na gConnacht]] de chlann [[Uí Briúin|UI Bhriúin]] ba ea '''Aodh mac Conchúir''' ({{lang-sga|'Áed mac Conchobair'}}) (bás 888). [[Conchobar mac Taidg Móir|Conchúir mac Taidhg Mhóir]] (bás 882), ba ea a athair. Bhí sé an chéad de thriúr dheartháireacha as a chéile a ndearnadh ríthe Chonnacht díobh.<ref>Francis J. Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'', Tábla 20</ref> [[Síl Muiredaig|Síol Muireadhaigh]] ba ea a mhuintir. Bhí sé i réim ón mbliain 882 go dtí 888. Le linn réimeas Aodha, bhí coimhlint leis na [[Lochlannaigh]]. Sa bhliain 887, chloígh na Connachta na Lochlannaigh as [[Luimneach]].<ref>[[Chronicum Scotorum]], CS 887</ref> Sa bhliain 888, maraíodh Aidhm i g[[Cath na nOilithreach]] (''Cath ind ailithir''<ref>[http://dil.ie/1031 ailithir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428193207/http://dil.ie/1031 |date=2021-04-28 }}, oilithreach, eachtrannach, ar eDIL</ref>), inar cloíodh an [[Ardrí na hÉireann|tArdrí]],[[Flann Sinna|Flann Sionna]] (bás 916) ag Lochlannaigh [[Ríocht Dhuibhlinne|Átha Cliath]].<ref>[[Annála Uladh]], AU 888.5</ref> == Foinsí == * [[Annála Uladh]] * [[Chronicum Scotorum]] * Byrne, Francis John (2001), ''Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Aodh mac Conchúir}} [[Catagóir:9ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na gConnacht]] [[Catagóir:Uí Bhriúin]] q0ufw6wwawwbr7u45tddp5i3ayz7rle 0 97649 1331281 1249022 2026-11-02T07:34:47Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331281 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|thumb|Luath-dhreamanna pobail agus ríochtaí in Éirinn, c. 800]] [[Tríocha céad]] sna [[Connachta]] in Éirinn na [[meánaois]]e ba ea '''Cenél Áeda na hEchtge'''<ref>[http://dil.ie/19558 Echtge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508135856/http://dil.ie/19558 |date=2021-05-08 }} ar eDIL</ref>, ainmnithe as géag d'[[Uí Fiachrach Aidne]], iad féin ainmnithe as Aodh, uncail [[Guaire Aidne mac Colmáin]] (bás 663), [[ríthe na gConnacht|rí Chonnacht]]. Bhíodh ann na paróistí [[An Bheitheach]], [[Cill Bheaganta]], [[Cill Mhic Dhuach]], [[Cill Tartan]] agus [[Cill Tómais]] ([[Tobar Pheadair]]). Cruthaíodh as an tuath an chuid theas den [[barúntacht|bharúntacht]], [[Cill Tartan, Barúntacht|Cill Tartan]]. Bhíodh an dá chlann, [[Uí Sheachnasaigh]] agus [[Uí Chathail]], i gceannas sa cheantar, go dtí gur díbríodh Uí Chathail Uí Sheachnasaigh. Bhí siadsan ina dtaoisigh ann go dtí 1691, agus mhair ceann na fine sa cheantar roimh meath na clainne san 18ú haois. [[Cenél Guaire]] is ea tríocha céad eile sa cheantar, ainmnithe as Guaire Aidne. Tá an focal Eachtach caomhnaithe sa logainm [[Sliabh Eachtaí]], atá in aice láimhe. == Tiarnaí Cenél Áeda == * [[Melaghlin Reagh Ua Seachnasaigh]], bás 1179 * [[Gilla na Naemh Crom Ó Seachnasaigh]], bás 1224 * [[Diarmaid Ó Seachnasaigh]], roimh 1533-tar éis 1544 * [[Ruaidhrí Gilla Dubh Ó Seachnasaigh]], roimh 1567-1569 * [[Diarmaid Riabach Ó Seachnasaigh]], 1569–1573 * [[Liam Ó Seachnasaigh]] * [[Dermot Ó Seachnasaigh]] * [[Roger Gilla Dubh Ó Seachnasaigh]] * [[Dermott Ó Seachnasaigh]] * [[Roger O'Shaughnessy|Roger O'Shaughnessey]] * [[William O'Shaughnessy]], 1673-1744 * [[Colman O'Shaughnessy]] * [[Roebuck O'Shaughnessey]] * [[Joseph O'Shaughnessey]] * [[Bartholomew O'Shaughnessey]] == Féach freisin == * [[Tríocha céad]] == Foinsí == * Paul MacCotter, ''Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions'', Four Courts Press, 2008, ll.&nbsp;144–145. {{ISBN|978-1-84682-098-4}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.logainm.ie/1166726.aspx Sliabh Eachtaí], logainm.ie * [http://aughty.org/gaeilge.htm aughty.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507203324/http://aughty.org/gaeilge.htm |date=2021-05-07 }} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cenel Aeda Na Hechtge}} [[Catagóir:Uí Fhiachrach]] eub6risxolb1p8oad4hvvbye3zb8kel 0 97781 1331283 1238820 2026-11-02T08:06:54Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331283 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} An rí deireanach de mhuintir ''[[Senchineoil]]'' as ''[[Cóiced Ól nÉchmacht]]'', .i. [[cúige Chonnacht]] an lae inniu, ba ea '''Cian d'Fhir Bholg''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Cían d'Fhearaibh Bolg'''). == Stair == Meastar gurbh [[Fir Bholg|Fhir Bholg]] miotasacha iad an [[Senchineoil|Seanchineál]]. Mhol [[T. F. O'Rahilly]] gur spreagadh na Fir Bholg ag na ''h[[Iverni]]'' agus na ''[[Laigin]]'' stairiúla. Ní ghlactar seo go forleathan i measc scoláireachta Éireannaí, ámh, toisc nach bhfuil nasc nó ceangal idir na dreamanna úd sa chorpas ar marthain, cé is moite de tuairimíocht teangan. B'fhéidir é go raibh gaol acu leis na ''[[Fir Domnann]]'', lonnaithe i g[[cúige Chonnacht]]. Díbríodh na Fir Bholg Chonnacht as a n-áit dúchais ag Clann Chuáin agus muintir na [[Gaeil|nGaoidhil]]. Agus a rí [[Áengus mac Umor|Aonghas mac Úmhóir]] i gceannas, chuaigh siad ar deoraíocht go dtí [[Cuan na Gaillimhe]] agus [[Oileáin Árann]]. De réir seanscéil, thóg Aonghas an dún ar [[Inis Mór]], mar atá [[Dún Aonghasa]], ainmnithe as fós. Tharla na heachtraí seo sa dara haois RC, dar le hÓ Rahilly. Lonnaigh Conall Caol mac Aonghasa lena mhuintir i ríocht [[Aidne|Aidhne]]. == Greallan agus Uí Mhaine == Bhunaigh an misinéir Críostaí, Naomh [[Grellan|Greallan]], a chill ag [[Cill Chluaine, Contae na Gaillimhe|Cill Chluaine]] (gar do [[Béal Átha na Sluaighe|Bhéal Átha na Sluaighe]]) ar Mhaigh Sheanchineáil. Deirtear gur fhreastail Cían ar an naomh ann. Ag an am seo, d'ionsaigh géag [[Oirialla|Oiriall]] faoi cheannas ''Eochadha Ferdaghiall'', i dteannta lena mhac [[Máine Mór]] agus a gharmhic Amhalaidh agus [[Breasal mac Maine Mhóir]]. De réir [[Leabhar Uí Mhaine]]: :''Do ghluaisiodar na glan-shluaigh sin go h-obann,<ref>[http://dil.ie/33378 2 obann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523153731/http://dil.ie/33378 |date=2021-05-23 }}, tobann, gasta, ar eDIL</ref> arrachta, 'na g-catha coirighthe, co na d-taintib agus tredaib, o Chlochar mac Daimhin go Druim Clasach, ris a n-abarthar Tir Maine, itir Loch Ri agus Suca. Ro airgeadar an tír, agus ro chuirsiod teachta uatha go Cian, .i. tigerna an tire, go Mag Seinchineoil, agus ro innisiodar aicme Cholla dá Chrioch do bheith acc cuinge<ref>[http://dil.ie/13614 1 cuingid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523162040/http://dil.ie/13614 |date=2021-05-23 }}, éilimh, ar eDIL</ref> cíosa agus criche fair; agus ro h-eaglaigheadh Cian ris na h-iomráitibh sin. Ro thinoil a throm shluaicch, agus ro b'é a lion, .i. deic cet ar fichit, ac a raibi scciath, agus cloideamh, agus cathbarr :Gluaiseadar na glan-sluaite sin go tobann, arrachtais, ina gcathláin cóirithe, lena táinte agus tréada, ó Chlochar Mac Daimhin chuig Druim Clasach, ar a nglaoitear Tír Mhaine uirthi, idir Loch Rí agus an tSuca. D'argadar an tír, agus chuireadar teachta uathu go Cian, .i. tiarna na tíre, chuig Maigh Sheanchineáil, agus d'insíodar leis, go raibh aicme Cholla dá Chríoch tagtha chun cíosanna agus críocha a éilimh air; agus bhí eagla ar Chian roimh an iomrá seo. Thionóil sé a throm-sluaite, agus ba é a líon, .i. deich gcéad ar fichid, ag a raibh sciath agus claíomh agus cafarr. Luann Mac Fhirbhisigh rann ar an airm: :''Aoinfhear as gach lios amach<br> as eadh do thigeadh le Cian<br> a Maigh Sencheneiol, ni breug<br> dech cceud are fhichit ceud sgiath. :Aon fhear as gach lios amach<br> is ea a chuaigh le Cían<br> as Maigh Sheanchineál, ní bréag<br> deich gcéad agus fiche céad sciath. == Sos cogaidh == Chun troid agus doirteadh fola eile a chosc, shocraigh Greallan sos cogaidh idir Cuan agus na hOirialla. D'ullmhaigh Cian fleadh chun é seo a cheiliúradh, ach ghabh sé Amhalaidh mar ghiall ann. Bhí sé ar intinn ag Cian trí Amhalaidh iachall a chur ar Mháine Mór cúlú. Bhí caidreamh collaí ag Amhalaidh le bean chéile le gaiscíoch Chéin, a mharaigh é. Chinn Cian ansin ionsaí gan coinne a dhéanamh ar na hOirialla. Tháinig Greallan ar an eolas faoi arm na bhFear Bolg, rud a chuir i sáinn é ó gach taobh, agus é ina ráthóir an sos cogaidh. :''O 't-chonairc Greallan o dhorus a reclera na h-armo con mor shochraide sin, sinidh an da dhóid do chum an Duileamhain, iar n-a imdhearccadh ar eagla a slánaiccheachta do mhilleadh, agus fuair a itghe<ref>[http://dil.ie/29148 itge, itche] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523221638/http://dil.ie/29148 |date=2021-05-23 }}, impí,</ref> ó Dia, gur boccadh an magh mor sin fo chosaib Chéin co n-a mhuintir, go n-dearnadh cuthaidhe<ref>?</ref> agus criathrach de, gur sluicceadh Cian co n-a mhuinntir tres na feartaibh sin: conadh Mag Liac ainm an mhuighe sin ó dhoilgios<ref>[http://dil.ie/17831 doilge (b)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523221637/http://dil.ie/17831 |date=2021-05-23 }}, cumha, lean, ar eDIL</ref> na laochraidhe d'a n-dioghbail<ref>[http://dil.ie/16621 dingbáil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210524075747/http://dil.ie/16621 |date=2021-05-24 }} ('n' in easnamh?), diongbháil (Lit.), ruaigeadh, ar eDIL</ref> do'n naomh-chléireach. :Ó dhoras a chille, chonaic Greallan na hairm, agus na mór-shochraidí, shín sé a dhá dhóid chun Dúileamhan (Dé), agus é imdheargadh ar eagla a slánaíocht a mhilleadh, agus fuair sé impí ó Dhia, gur bogadh an magh mór sin faoi chosa Chéin agus a mhuintir, go ndearnadh ''coreaí'' agus criathrach de, gur slogadh Cuan agus a mhuintir trí na fearta sin; agus Magh Liach ainm na má sin ó chumha na laochraí a dhiongbháil don naomh-chléireach. == Toradh == Rinneadh naomh phátrún Uí Mhaine de Ghreallan. Ní fheictear na Seanchineál ach go hannamh sna téacsanna atá ar marthain. Ní léir é an ionann iad agus na [[Soghain]], nó an Fir Bholg iad dís. Scríobh Mac Firbhisigh nach raibh eolas ar bith ann faoi Chian agus a mhuintir óir gur mheasc siad le chéile leis an gclann Mhíle.<!-- cad as? Leabhar na nGinealach? :''"Although this Cian was notable at that time, there is scarcely any little thing known of the flower of his kindred because of the intermingling of the family of the Collas with it until now. Thus it was with many more of their septs in Ireland, who were exterminated, whether it was something else or their ill-will towards Clann Mhilidh that [caused] God to will their punishment. However, although they have gone, I do not forbear to remember every band of them which is brought to my attention in poem or in book."--> Deir go raibh cónaí orthu i dtuaisceart Uí Mhaine, agus i dteannta sin go raibh cúig ghéag suite ó bhruach thoir [[Loch Coirib]] go dtí [[an tSuca]], chomh maith le cheantar eile i g[[Contae an Chláir]] taobh leo. == Foinsí == * [[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology'', [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1946 (athchló 2003) * [[Francis John Byrne]], ''Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath (1971; 2003) Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]], ''Leabhar Genealach. The Great Book of Irish Genealogies'', (ed. [[Nollaig Ó Muraíle]]), Baile Átha Cliath, De Burca, 2003–2004 * [[Gerard Madden]], ''History of the O'Maddens of Hy-Many'', 2004. {{ISBN|0-9529511-7-7}}. * Joseph Mannion, ''The Life, Legends and Legacy of Saint [[Caireall mac Curnáin|Kerrill]]: A Fifth-Century East Galway Evangelist'', 2004. {{ISBN|0-9547698-1-3}} * &mdash;, ''The [[Senchineoil]] and the Soghain: Differentiating between the pre-Celtic and early Celtic Tribes of Central East Galway'', Journal of the [[Galway Archaeological and Historical Society]], Imleabhar 58, ll.&nbsp;165–170, 2006. * ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ The Tribes and Customs of Hy-Many]'', [[Corpus of Electronic Texts]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cian Dfhearaibh Bolg}} [[Catagóir:Fir Bolg]] hhk3cq1fwx9sgtdnzs3ozbqi20hs3ko 0 97928 1331298 1250025 2026-11-02T09:39:45Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331298 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne|Rí Uí Fhiachrach Aidhne]] ba ea '''Comhaltán Ua Cléirigh''', (beo 964). Insítear i n[[Annála na gCeithre Máistrí]]:<ref>[[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 964.7</ref> :''Maidhm ria<ref>[http://dil.ie/34869 6 ré, ría (d)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104234222/http://dil.ie/34869 |date=2021-01-04 }}, 'maidhm ré/ria (buaiteoir) for (cailliúnaí)', ar eDIL</ref> c-Comhaltán ua Clérigh .i. tighearna Ua Fiachrach Aidhne, & ria Maol Sechlainn, mac Arcdai, for Fherghal ua Ruairc, du i farcabhtha<ref>[http://dil.ie/22337 fo-ácaib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604225441/http://dil.ie/22337 |date=2021-06-04 }}, caill, ar eDIL</ref> secht céd im Toichleach ua n-Gadhra, tighearna Luighne Deisceirt. Luathbhall de chlann [[Uí Chléirigh]] ba ea Comhaltán. B'fhéidir gurbh é [[Eoghan Ua Cléirigh]], easpag Chonnacht, a dheartháir, a d'éag sa bhliain 967. Bhí mac aige darb ainm [[Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh|Giolla Cheallaigh]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{s-start}} {{s-bef | roimh = [[Flann Ua Cléirigh]]}} {{s-ttl | teideal = [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne|Rí Uí Fhiachrach Aidhne]] | bliain = beo 964}} {{s-aft | tar éis = [[Mac Comhaltáin Ua Cléirigh]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Cleirigh, Comhaltan Ua}} [[Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne]] hco8e5dobe0b7mhi7astse9okpcxl91 0 98298 1331207 1080959 2026-11-01T22:04:28Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331207 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} __NOTOC__ [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe|Rí Uí Fhiachrach Mhuaidhe]] ba ea ''' An Cosnamhaigh<ref>[http://dil.ie/12619 cosnamaid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713093329/http://dil.ie/12619 |date=2021-07-13 }}, cosantóir ar eDIL</ref> Ua Dubhda ''' (bás 1162). [[Dubh Easa bean Uí Dhubhda|Dubh Easa ]] (bás 1190) ba ea a bhean chéile. == Lua annál == * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 1162.27: ''An Cosnamhaigh Ua Dubhda, tigherna Ua n-Amhalgadha do mharbhadh lá a derbhfhine. == Foinsí == * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005B/ Annála na gCeithre Máistrí] * [[Hubert T. Knox]] (1908), ''The History of Mayo'', lch. 379. * [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Leabhar na nGinealach]], ''Genealach Ua fFiachrach Muaidhe'', 263.8 (ll. 596-97), 264.5 (ll. 598-99), eag. [[Nollaig Ó Muraíle]], 2004-05, De Burca, Baile Átha Cliath. == Tagairtí == {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Ruaidhrí Mear Ua Dubhda]] | teideal = [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe|rí Uí Fhiachrach Mhuaidhe]] | tar éis = [[Taichleach Ua Dubhda]] | bliain = ?–1162 | }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Dubhda, An Cosnmhaidh Ua}} [[Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]] 6s3sknugbsplsjhxxvas4nb1idfvetj 0 98375 1331271 1249001 2026-11-02T06:37:52Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331271 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} __NOTOC__ Naoú rí déag [[Ríthe Uí Mhaine|Uí Mhaine]] ba ea''' Cathal Maenmaighe''' (bás 745). Is dócha gur ainmníodh Cathal as [[Trícha Máenmaige]]. Le linn a réimis, tharla na heachtraí a leanas i g[[cúige Chonnacht]] agus i [[Éire|nÉirinn]]: * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 739.6: ''Ro chuir in mhuir míol mór i t-tír i c-coicceadh Uladh, i m-Boirche do shunnradh... * ACM 742.5: ''Comman ind Rois, & ba h-abb Cluana Mic Nois esidhe, ba fer lán do rath Dé é bheos, & a écc. * ACM 743.10: :''At-ces co forréil<ref>[http://dil.ie/23868 forréil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725135839/http://dil.ie/23868 |date=2021-07-25 }}, infheicthe, follasach, ar eDIL</ref> loingius isin aer cona b-foirnibh isin m-bliadhain-si. :'' Chonacthas go follasach loingeas insan aer lena bhfoirne insan mbliainse * ACM 744.7: ''[[Cluain Fearta|Cluain Ferta Brenainn]] do losccadh. == Foinsí == * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]'' * [[Francis John Byrne]], ''Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * [[Gerard Madden]], ''History of the O'Maddens of Hy-Many'', 2004. {{ISBN|0-9529511-7-7}}. * [[Joseph Mannion]], ''The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist'', 2004. {{ISBN|0-9547698-1-3}} * Denis Walsh, [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/uimaine.htm Uí Mhaine] * Dan P. McCarthy, [http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120608093514/http://www.cs.tcd.ie/misc/kronos/chronology/synchronisms/annals-chron.htm |date=2012-06-08 }}, eagrán athbhreithnithe, [[Coláiste na Tríonóide]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{s-start}} {{s-bef | roimh = [[Dluthach mac Fithcheallaigh]]}} {{s-ttl | teideal = [[Ríthe Uí Mhaine|Rí Uí Mhaine]] | bliain = 738–745}} {{s-aft | tar éis = [[Ailill ua Daimine]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Cathal Maenmaighe}} [[Catagóir:Ríthe Uí Mhaine]] 5a859hyn7e0ey34tmp71pwpdo7nhptz 0 98397 1331272 1248983 2026-11-02T06:43:01Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331272 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} __NOTOC__ Naoú rí is fiche [[Ríthe Uí Mhaine|Uí Mhaine]] ba ea '''Cathal mac Ailealla ''' (834 &ndash; 844). Bhí Cathal i gcoróin faoin mbliain 834 ach ní deirtear cá fad a bhí sé i réim, nó ar tháinig sé go díreach i gcomharbacht ar [[Cathal mac Murchadha|Chathal mac Murchadha]]. Le linn a ré, bhíodh ruathair á dhéanamh go rialta ag na [[Lochlannaigh]] ar an [[Sionainn]], go háirithe ar [[Cluain Mhic Nóis|Chluain Mhic Nóis]]. Rinne siad ruathair in éadan Uí Mhaine féin:<ref>ACM 843.13</ref> :''Slóighedh la Tuirgheis, tigherna Gall for Loch Ribh, co ro airccseat Connachta & Midhe, & ro loiscseat Cluain Mic Nóis cona derthaighibh, & Cluain Fearta Brénainn, Tir Dá Ghlas, Lothra, & cealla iomdha archena. Ní raibh Cathal féin in aghaidh ruathar ar Chluain Mhic Nóis. Insítear i n[[Annála na gCeithre Máistrí]]:<ref>ACM 834.13</ref> :''Sárucchadh<ref>[http://dil.ie/36218 sárugud] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727211901/http://dil.ie/36218 |date=2021-07-27 }}, sáraigh, ar eDIL</ref> Cluana Mic Nóis do Cathal, mac Ailella, tigherna Ua Maine, for Fhlann, mac Flaithbhertaigh, d'Uíbh Forggo, prioir a Mumhain, con do-tard<ref>[http://dil.ie/17216 do-beir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016201340/http://dil.ie/17216 |date=2021-10-16 }}, beir, ar eDIL</ref> isin Sionainn, co n-dorchair.<ref>[http://dil.ie/18533 1 do-tuit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411140656/http://dil.ie/18533 |date=2020-04-11 }}, thit, maraithe</ref> Insítear fosta go ndearna Cathal ruathar fánach in éadan na [[Mumhain|Mumhan]]:<ref>ACM 834.14</ref> :''Maidhm ria c-Cathal, mac Ailealla, for Fedhlimidh, mac Criomhthainn, ri Caisil, h-i Maigh n-Í, bhail in ro marbhait sochaidhe. Feictear tásc Cathail sna hannála gan sonraí.<ref>ACM 844.8</ref> Ní fheictear muintir ar bith leis i [[Leabhar Uí Mhaine]]. == Foinsí == * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]'' * [[Francis John Byrne]], ''Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * [[Gerard Madden]], ''History of the O'Maddens of Hy-Many'', 2004. {{ISBN|0-9529511-7-7}}. * [[Joseph Mannion]], ''The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist'', 2004. {{ISBN|0-9547698-1-3}} * Denis Walsh, [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/uimaine.htm Uí Mhaine] * Dan P. McCarthy, [http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120608093514/http://www.cs.tcd.ie/misc/kronos/chronology/synchronisms/annals-chron.htm |date=2012-06-08 }}, eagrán athbhreithnithe, [[Coláiste na Tríonóide]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Cathal mac Murchadha]] | teideal = [[Ríthe Uí Mhaine|Rí Uí Mhaine]] | tar éis = [[Mughrón mac Sochlacháin]] | bliain = 834&ndash;844 | }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Cathal mac Murchadh}} [[Catagóir:Ríthe Uí Mhaine]][[Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]] 4sbdtzkgrtkqqxm2hgyn74bm5lqbo6x 0 98451 1331230 1302932 2026-11-02T00:58:46Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331230 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ochtú rí is fiche [[Ríthe Uí Mhaine|Uí Mhaine]] agus cúigiú [[Ceann na Fine]] ba ea ''' Aodh Ó Ceallaigh ''' (bás 1134). == Cúlra == Maraon le roinnt ríthe Uí Mhaine eile den linn seo, is doiléir é réimeas Aodha. Dar le [[John O'Donovan (scoláire)|John O'Donovan]], tá mearbhall staire ann, agus b'fhéidir gur tógadh ginealach amháin mar ríliosta. Ní fios go cruinn a áit sna ginealaigh, rud a chuireann cíor thuathail na ríochta in úil tar éis réimis fhada na ríthe, [[Tadg Mór Ua Cellaigh]] (986-1014) agus a mhac, [[Concobar mac Taidg Ua Cellaigh]] (1014-1030). Glaoitear ''Aed mac maic Taidhg h-Úi Cellaig'' air, ach ní fios go cruinn cé hé an Tadhg atá i gceist. == Stádas Uí Mhaine == Faoina 1130í, bhí an ríocht faoi ghéillsine [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair|Toirdhealbhaigh Uí Chonchúir]], rí na [[Connachta|gConnacht]]. Tharla [[Cath Chaille Cobhtaigh]] sa bhliain 1131, le linn réimeas Aodha. Insítear sna hannála:<ref>ACM 1131.13</ref> :''Maidhm Chaille Cobhtaigh for Shíol Muiredhaigh ria n-Uachtar Connacht iarna t-techt for crech isin Mumhain, co t-tarla tria meraithne<ref>[http://dil.ie/31981 mer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802220136/http://dil.ie/31981 |date=2021-08-02 }}, ''Compounds (b)'', ar eDIL</ref> etorra co f-farcsat a n-gabhála. :Maidhm Chaille Cobhthaigh ar Shíol Mhuireadhaigh ag Uachtar Chonnacht [.i. Uí Mhaine], an chéad a tháinig chun creiche insan Mumhain, tharla de thaisme eatarthu, fágadh a ngabhála. <!-- tagairt?.. A great slaughter of the Uí Chonchúir was made here by the Uí Cheallaigh and again in 1135.--> == Cogadh 1132 == Sa bhliain 1132, tharla i [[Trícha Máenmaige|Maonmhagh]], an chuid is sia siar den ríocht:<ref>ACM 1132.8</ref> :''Creach Maonmaighe la Conchobhar Ua m-Briain co rug bú iomdha lais. B'fhéidir é go raibh Aodh i láthair ag Abhaill Cheithearnaigh agus é ina ghéillsineach:<ref>ACM 1133.14</ref> :''Comhdhál la Toirrdhealbhach Ua Concobhair, & lá Conchobar Ua m-Briain co maithibh cleireach Connacht & Mumhan oc Abhaill Cethernaigh, & síth bliadhna do dhénamh eatorra. : Comhdháil idir Toirdhealbhach Ó Conchúir agus Conchúr Ó Briain, agus taoisigh chléireach na gConnacht agus na Mumhan ag Abhaill Cheithearnaigh, agus suíochán bhliana do dhéanamh eatarthu. == Bás == Fuair Aodh bás an bhliain chéanna is [[Muireadhach Ua Flaithbheartaigh]], rí [[Maigh Sheola|Mhaigh Sheola]]. Ní fios an raibh ceangal éigin idir bás na beirte: mar thoradh ruathar Uí Bhriain; aighneas comharbachta dispute; ní eile. == Foinsí == * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]'' * [[Francis John Byrne]], ''Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * [[Gerard Madden]], ''History of the O'Maddens of Hy-Many'', 2004. {{ISBN|0-9529511-7-7}}. * [[Joseph Mannion]], ''The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist'', 2004. {{ISBN|0-9547698-1-3}} * Denis Walsh, [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/uimaine.htm Uí Mhaine] * Dan P. McCarthy, [http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120608093514/http://www.cs.tcd.ie/misc/kronos/chronology/synchronisms/annals-chron.htm |date=2012-06-08 }}, eagrán athbhreithnithe, [[Coláiste na Tríonóide]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Dunchadh Ua Cellaigh]] | teideal = [[Ríthe Uí Mhaine|Rí Uí Mhaine]] | tar éis = [[Diarmaid Ua Madadháin]] | bliain = ?&ndash;1134 | }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Cellaigh, Aed Ua}} [[Catagóir:Ríthe Uí Mhaine]] 1lf74gmyigzy74i7273hmku8sbn8wqj 0 98456 1331309 1302938 2026-11-02T10:23:35Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331309 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Daicheadú [[Ríthe Uí Mhaine|rí Uí Mhaine]] agus seachtú [[Ceann na Fine]] ba ea ''' Conchúr Maonmhaighe Ó Ceallaigh ''' ([[Meán-Ghaeilge]] ''' Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh''') (bás 1180). == Stair == De réir a leasainm, bhí sé ar altramas i Maonmhaighe agus é óg. Deirtear sna ginealaigh gur mac é Conchur le Diarmaid. Ní fios go cruinn a shinsearacht, an mac nó garmhac é le [[Tadhg Mór Ua Cellaigh|Tadhg Mór]], a maraíodh ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014, ní b'fhéidir mac nó garmhac le [[Tadhg Ua Cellaigh|Thadhg Ó Ceallaigh]], a fuadaíodh ag arm na Mumhan sa bhliain 1145. Aontaíonn gach foinse go raibh Conchúr i réim le daichead bliain, agus mar fíor, tháinig sé i gcomharbacht ar Thadhg Ó Ceallaigh am éigin tar éis dó a fuadaíodh. Agus éis gcoróin, tháinig neamhspleáchas gairid [[Síol Anmchadha|Shíol Anmchadha]] chun deiridh, teoranta i ndiaidh seo ina dtuath féin. == Saothair eaglasta == Rinne Conchúr cill a thógáil ag [[Cluain Mhic Nóis]] sa bhliain 1167.<ref>ACM 1167.19</ref> Dar le [[John O'Donovan (scholar)|John O'Donovan]], deirtear i roinnt ginealach gur thóg sé dhá chill déag i gcríocha ''[[Trícha Máenmaige|Maonmhaighe]]''. == Cath na gConchúr == Mar thoradh meath ar chumhacht [[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruairí Uí Chonchúir]], tharla aighneas cathartha sna Connachta ón mbliain 1177 ar aghaidh. Rinne [[Uí Mhaine]] iarracht leas a bhaint as na cúrsaí seo, a tháinig chun críche le [[Cath na gConchúr]], a tharla b'fhéidir i Máenmaige sa bhliain 1180.<ref>ACM 1180.6</ref> Ba é [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair|Conchúr Mhaonmhaighe mac Ruaidri]] a bhuaigh. Insíonn na Ceithre Máistrí gur maraíodh: :''Concobhor Ua Ceallaigh, Tadhg a mhac, a dherbhrathair Diarmaid, & Maoil Seachlainn mac Diarmada Ui Cheallaigh, & mac Taidhg Ui Concobhair (.i. Tadhg). == Sliochtaigh == Seo a leanas ríthe Uí Mhaine de shliocht Conchúir: * [[Domnall Mór Ua Cellaigh]], bás 1121 * [[Conchobar Ó Cellaigh]], bás 1268 * [[Donnchad Muimnech Ó Cellaigh]], bás 1307 * [[Gilbert Ó Cellaigh]], bás 1322 * [[Tadhg Ó Cellaigh]], bás 1316 * [[Tadhg Óg Ó Cellaigh]], bás 1340 * [[Tadhg Ruadh Ó Cellaigh]], bás 1410 == Tagairtí sna hannála == Ní fheictear Conchúr agus Uí Mhaine ach go hannamh sna [[annála Éireann|hannála]], rud a chuireann in úil stádas íseal na ríochta laistigh de chúige Chonnacht. Seo a leanas roinnt iontráil: * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM 1145.17]]: '' Fir Mumhan do thocht slóighedh i c-Connachtaibh, & rugsat Ua Ceallaigh .i. Tadhg mac Conchobhair, tigherna Ua Maine, leó, & ro mharbhsat Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh * ACM 1147.14: '' Maidhm Atha Luain for Dhomhnall mac Toirrdhealbhaigh Uí Chonchobhair, & for Uibh Maine ria f-Feraibh Teathbha... * ACM 1155.23: '' Creach Maighe Find lá Feraibh Teathbha, go ro oirgset dream do Uibh Máine. * M1163.9: :''Coinnmhedh<ref>[http://dil.ie/10367 coinnmed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804095211/http://dil.ie/10367 |date=2021-08-04 }}, ar eDIL; [https://www.teanglann.ie/ga/fgb/coinmheadh coinmheadh] ar teanglann.ie; buannacht</ref> ríogh-dhamhna lá Niall, mac Muirchertaigh Uí Lachlainn la mac rígh Ereann ... Do-choidh iar sin dar Ath Luain h-i c-Connachtaibh da fichet décc a líon & do-ronsat a c-coinnmheadh for Uibh Maine, & ro marbait uile lá Conchobhar Ua Ceallaigh & la Concobhar Maonmhaighe, & lá h-Uibh Máine tria fheill & mheabhail cénmóthát<ref>[http://dil.ie/8621 cenmothá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804095210/http://dil.ie/8621 |date=2021-08-04 }}, seachas, cé is moite de, ar eDIL</ref> sceolunga<ref>[http://dil.ie/36433 sceolang, sciulang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804095212/http://dil.ie/36433 |date=2021-08-04 }}, scéalaí, marthanóir (catha), ar eDIL</ref> & lucht eludha, & ro gabhadh Niall, mac Muirchertaigh Uí Lochlainn, & ro h-iodhnaicedh slán é dia thigh ... :Coinnmheadh rídhamhna ag Niall mac [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartaigh Uí Lochlainn]], mac rí Éireann ... Chuaigh sé i ndiaidh sin thar Áth Luain i gConnachta le dhá fhichid déag agus rinne coinmheadh ar Uíbh Mhaine agus maraíodh uile ag Conchúr Ó Ceallaigh, [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair|Chonchúr Maonmhaighe Ó Conchúir]] agus Uíbh Mhaine trí fheall agus trí mhearbhall, seachas marthanóirí catha agus lucht éalaithe; agus gabhadh Niall Muircheartaigh Ui Lochlainn, agus tionlacadh slán é chuig a thigh ... * ACM 1167.19: '' Teampall do dénam i c-Cluain Mic Nóis i n-ionadh an dearthaighe lá Conchobhar Ua c-Ceallaigh, & lá h-Uíbh Maine. * ACM 1170.22: '' ... Creach lá h-Uibh Maine a n-Urmhumhain ... Ro h-indreadh Urmhumha leó don chur-sin, & ro scaoilset clár-droichet Cille Da Lua. == Foinsí == * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Annála Tiarnaigh]] ** ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]'' * [[Francis John Byrne]], ''Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * [[Gerard Madden]], ''History of the O'Maddens of Hy-Many'', 2004. {{ISBN|0-9529511-7-7}}. * [[Joseph Mannion]], ''The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist'', 2004. {{ISBN|0-9547698-1-3}} * Denis Walsh, [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/uimaine.htm Uí Mhaine] * Dan P. McCarthy, [http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120608093514/http://www.cs.tcd.ie/misc/kronos/chronology/synchronisms/annals-chron.htm |date=2012-06-08 }}, eagrán athbhreithnithe, [[Coláiste na Tríonóide]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Tadg Ua Cellaigh]]| teideal = [[Ríthe Uí Mhaine|Rí Uí Mhaine]] | tar éis = [[Murchad Ua Cellaigh]] | bliain = c. 1145&ndash;1180 | }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Cellaigh, Conchobar Maenmaige Ua}} [[Catagóir:Ríthe Uí Mhaine]] j3p8ghvl54o4yxtmupaneqa9ef9502t 0 98632 1331310 1315071 2026-11-02T10:31:17Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331310 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe na gConnacht|Rí na gConnacht]] ba ea '''Chonchúr Maonmhaighe Ó Conchúir''' ([[Meán-Ghaeilge]]: '''Conchobar Maenmaige Ua Conchobair'''). [[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruairí Ó Conchúir]], [[Ardrí na hÉireann]], ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 1183 go dtí 1189. Ceannaire míleata ba ea é agus sheas sé in aghaidh [[ionradh na Normannach ar Éirinn]]. == Luathshaol == Rugadh a bhuafhocal do Chonchúr as a cheantar altramais, [[Trícha Máenmaige|Tríocha Maonmhaighe]]. An mac is sine as ochtar le Ruairí ba ea Chonchúr, de réir dealraimh. Feictear Conchúr don chéad uair sna hannála sa bhliain 1163<ref>[[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 1163.9</ref> agus a athair cheana ina rí Chonnacht. Agus an rídhamhna, Niall mac Muircheartaigh Ó Lochlainn, mac an Ardrí, ar coinnmheadh in [[Uí Mhaine|Uíbh Mhaine]], trí fheall agus meabhail maraíodh 'uile' ag Conchúr Ó Ceallaigh agus Concobhar Maonmhaighe. Gabhadh Niall ámh, agus tugadh shán chuid a thigh. == Cogaidh Normannacha agus Éireannacha == Feictear Conchúr ansin i n[[Annála Uladh]] sa bhliain 1174:<ref>[[Annála Uladh]], AU 1174.5</ref> :''Cath Durluis la<ref>''cath ... la ... for'', [buadh] cath ... ag ... ar</ref> Domnall h-Ua m-Briain & la Conchobur Maenmhaighi for muinntir Mic na Perisi<ref>[http://dil.ie/34253 peirise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210811184410/http://dil.ie/34253 |date=2021-08-11 }}, banimpire, ar eDIL</ref> .i., righ Saxan. Insítear i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] go raibh Conchúr ann ar ndóigh ag [[Cath na gConchúr]], ainmnithe as féin agus [[Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh|Conchúr Mhaonmhaighe Ó Ceallaigh]], i nUíbh Mhaine sa bhliain 1180. Sa bhliain 1184,<ref>ACM 1184.4</ref> maraíodh [[ríthe na Mí|rí na Mí]], Art Ó Maoil Seachlainn, go freagrach ag Diarmaid mac Toirrdhealbhaigh Ó Briain, faoi threoir na Gall. Bhíodh clann Uí Mhaoil Seachlainn tacaithe ag Ruairí he had annexed the lands to Connacht, agus thug Chonchúr tacú le chomharba Airt, Maol Seachlainn Beag. Rinne na fir úd amais ar caisleáin na nGall, agus maraíodh go léir acu. Sa bhliain 1185,<ref>ACM 1185.7</ref> tharla cogadh cathartha idir Ruairí agus triúr rídhamhnaí na gConnacht Ruairí, eatarthu féin. Mac le Conchúr, [[Cathal Carragh Ua Conchobair|Cathal Carrach]], ba ea duine amháin acu, agus Conchúr mac Cormaic Ó Conchúir agus [[Cathal Crobhdhearg Ua Conchobhair|Cathal Crobhdhearg Ó Conchúir]] an bheirt eile. Cé go ndearnadh Ruairí agus a mhac suíocháin leis na rídhamhnaí, is amhlaidh de réir eachtraí na bliana bhliain dár gcionn go raibh Conchúr cailleadh na foighne lena athair. Le chéile arís, dhóigh Conchúr agus Cathal Carrach [[Cill Dalua]] i dTuamhain, maraon cealla eile agus tithe, agus thugadar seoda agus meoin an cheantair leo.<ref>ACM 1185.9</ref> San eachtra seo, bhí comhghuaillithe Normannacha ag Conchúr, a tháinig chomh fada is as [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]], agus thug Ruairí trí mhíle bó dóibh mar chúiteamh. == Rí na gConnacht == Faoi dheireadh sa bhliain 1186,<ref>ACM 1186.5</ref> tharla cogadh idir athair agus mac, agus ''Connachtaigh do mhilleadh etorra''. Cuireadh an ruaig ar Ruairí chuig an Mumhain, ach sa deireadh, a bhuí le comhairle Shíol Muireadhaigh, tugadh cead do Ruairí filleadh abhaile agus bronnadh [[trícha cét|tríocha céad]] d'fhearann air. Láithreach bonn, thosaigh Conchúr a riail a dhainiú, agus mharaigh sé [[Murchadh Ó Ceallaigh]].<ref>ACM 1186.7</ref> An bhliain dár gcionn,<ref>ACM 1187.6</ref> chuaigh ar ais go dtí cúige Laigean le Maol Seachnaill Beag Ó Maoil Seachlainn, agus dhóigh sé caisleán [[Cill Áir|Chill Áir]], ''co na terna<ref>[https://dil.ie/40566 térnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313004349/http://www.dil.ie/40566 |date=2022-03-13 }}, téarnamh, éalú, ar eDIL</ref> sgeolanga uatha gan marbhadh'' (nár théarnaigh/éalaigh scéalaí uatha gan mharú). Dhá bhliain i ndiaidh sin,<ref>ACM 1188.8</ref> rinne [[John de Courcy]] (''Iohn Do Cuirt'') ionsaí ar na Chonnachta, i dteannta le Conchúr mac Cormaic. Ghríosaigh Conchúr taoisigh na gConnacht, agus tháinig a chol ceathrar, [[Domhnall Mór Ó Briain]], [[Ríthe na Tuadhmhumhan|rí Thuamhan]], chun cuidiú leis. Ní raibh na Normannach in ann fanacht in aon áit amháin, ''uair na ro leiccsiott Connachtaigh nias sia dia t-tír iad'' (óir nach ligfeadh na Connachta níos sia trína dtír iad). Agus na Gaill camptha ag [[Baile Easa Dara]],<ref>ACM 1188.8</ref> chruinnigh [[Ríthe Thír Chonaill|rí Thír Chonaill]] a airm chun cosc a chur orthu éalú ó thuaidh. Bhí na Gaill ag cúlú thar an g[[An Corrshliabh]], nuair ''Do-beartsad Connachtaigh & Fir Mumhan ammus<ref>[http://dil.ie/3180 ammus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812063034/http://dil.ie/3180 |date=2021-08-12 }}, amas, ionsaí, ar eDIL</ref> forra. Marbhaid sochaidhe mhóir dhibh. Fáccbhaid na Goill an tir ar eccin'' (rinne na Connachta agus fir Mumhan amas/ionsaí orthu. Maraíodh sochaí mhór díobh. D'fhág na Gaill an tír ansin). == Dúnmharú == Ní raibh Conchúr in ann tairbhe a bhaint as an eachtra seo out gur maraíodh é i g[[Clann Chonnmhaigh]] sa bhliain 1189<ref>ACM 1189.8</ref> Tugtar an teideal ''airdri Connacht eittir Gallaibh & Ghaoidealaibh'', do ina thásc. Ba iad na marfóirí ná Maghnus mac Flainn Ó Fiannachta, Aodh mac Briain (a chol ceathar), Muircheartach mac Cathail mhic Diarmada agus Giolla na Naomh Ó Maoilmhichíl desna Tuatha. Deirtear gurbh iad siúd ''druing dia mhuintir fein & dia oirecht.''<!-- tagairt? , though the real culprit seems to have been that other contender for the ríogacht na gConnacht, Chonchúr mac Cormaic.--> == Chomharbaí agus muintir == Tháinig Ruairí ar ais i gcoróin,<ref>ACM 1189.8, ACM 1191.1</ref> cé acu le seal gairid. D'éirigh sé ansin ina mhanach ag [[Conga]].<ref>ACM 1198.2</ref> Maraíodh Conchúr mac Cormaic ag Cathal Carrach níos déanaí sa bhliain úd, mar dhíoltas ar bhád a athar. Rinneadh rí Chonnacht de Chathal, cé go bhfreasúra, roimh a bhás sa bhliain 1202.<ref>AU 1202.8</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1202.5</ref> Ba é uncail Chonchúir, Cathal Crobhdhearg, a tháinig chun cinn i ndeireadh na dála. Seo a leanas páistí Chonchúir eile: * [[Mathghamhain mac Conchobair Maenmaige Ua Conchobair|Mathún]] maraithe sa bhliain 1196.<ref>ACM 1196.9</ref> * ''[[Muirchertach Tethbhach]]'' maraithe sa bhliain 1204.<ref>AU 1204.5</ref> * [[Donnchadh mac Conchobair Maenmaige Ua Conchobair|Donnchadh]] maraithe sa bhliain 1207.<ref>ACM 1207.1</ref> * [[Tadhg mac Conchobair Maenmaige Ua Conchobair|Tadhg]] beo sa bhliain 1210.<ref>ACM 1210.6</ref> * [[Mael Seachlainn mac Conchobar Maenmaige Ua Conchobair|Maol Seachnaill]], maraithe sa bhliain 1219.<ref>ACM 1219.2</ref> * [[Aodh mac Conchobar Maenmaige Ua Conchobair|Aodh]] déag sa bhliain 1224 ''ag toidhecht ó Ierusalém, & ó Sruth Iordanén dó. == Craobh Ghinealaigh == {{familytree/start}} {{familytree | | |TOI| |TOI=[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair|Toirdhealbhach]]||}} {{familytree | | | |||}} {{familytree | |RUA| |CAT|RUA=[[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruairí]]|CAT=[[Cathal Crobhdhearg Ua Conchobhair|Cathal Crobhdhearg]]}} {{familytree | | | |||}} {{familytree | |CON| |TOI| |AOD| |DIA|CON='''Conchúr'''|TOI=Toirdhealbhach|AOD=Aodh|DIA=Diarmaid}} {{familytree | | | |||}} {{familytree | |CAT| |MAT| |TAD| |MUI| |DON| |AOD| |MAO| |CAT=Cathal|MAT=Mathún|TAD=Tadhg|MUI=Muircheartach|DON=Donnchadh|AOD=Aodh|MAO=Maol Seachnaill}} {{familytree | | | |||}} {{familytree | |MAO | |MAO=Maol Seachnaill||}} {{familytree/end}} Toirdelbach | |______________ | | | | Ruaidhri Cathal Crobdearg | |______________________________________________ | | | | | | | | '''Conchobar''' Toirdhealbhach Aodh Diarmait | |______________________________________________________________ | | | | | | | | | | | | | | Cathal ... | | Maelsechlainn == Foinsí == * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A, iml. 1] ** [[Annála na gCeithre Máistrí]][http://www.ucc.ie/celt/published/G100005B/ G100005B, iml. 2] ** [[Annála Connacht|Annála Chonnacht]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100011/ G100011] * O'Byrne, Emmet, ''War, Politics and the Irish of Lenister 1156–1606'', 2004. == Tagairtí == {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruaidrí Ua Conchobhair]] | teideal = [[Ríthe na gConnacht|Rí na gConnacht]] | tar éis = [[Cathal Carragh Ua Conchobair|Cathal Carrach Ua Conchobair]] | bliain = 1183–1189 | }} {{s-end}} {{Ríocht na gConnacht}} {{DEFAULTSORT:Ua Conchobair, Conchobar Maenmaige}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe na gConnacht]] [[Catagóir:Uí Bhriúin]] 052o24f39o9jfvx5p57zkar32qbjsvh 0 98984 1331201 1207316 2026-11-01T21:06:01Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331201 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]], [[staraí]] agus [[cléireach]] Éireannach ba ea '''Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh''', bás 1138. == Beatha == Insítear ina thásc i n[[Annála Tiarnaigh]]:<ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 1138.7</ref> :''Amlaim Mor mac Firbisigh, [[ollamh Éireann|ollam]] [[Uí Fiachrach|O Fiachrach]] uile re senchus & re filidhecht, & sái clerigh co m-bethaigthib<ref>[http://dil.ie/5783 bethaigid (b)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914223007/http://dil.ie/5783 |date=2021-09-14 }}, beathaigh tacaigh, ar eDIL</ref> ecailsi imda,<ref>[http://dil.ie/27433 imdae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914224508/http://dil.ie/27433 |date=2021-09-14 }}, iomdha, iomaí, ar eDIL</ref> & togha do [[Conga Fheichín|Cunga]], & a ec and iar m-buaidh<ref>[http://dil.ie/7221 1 búaid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201217041520/http://dil.ie/7221 |date=2020-12-17 }}, bua, ar eDIL</ref> ongtha & aithrige. Is suntasach é na ceirdeanna staraí agus file seo i dteannta le post cléireach ó thaobh bhunús na dteaghlach léannta in Éirinn Gaelach na meánaoise déanaí. Seachas Amlaoimh, áfach, is beag fianaise atá ann i gcomhair saol eaglasta Chlann Fhir Bhisigh roimh a dteacht chun cinn mar saoithe traidisiúnta.<ref>[[Nollaig Ó Muraíle]], 1996, lch.&nbsp;2</ref> Dar lena shliochtach comhthaobhach, [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]] (bás 1671), bhí beirt deartháireacha ag Amhlaoibh: Giolla Pádraig, sinsear Chlann Fhir Bhisigh agus Dubhaltaigh féin; agus Lachtna, sinsear a deirtear Uí Lachtna sna Connachta. Bhí mainistir Chonga bunaithe ag [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], rí na [[Connachta|gConnacht]] (1088–1156), am éigin timpeall na bliana 1130, tar éis di bheith deimhniú ina [[cathaoir easpaig]] ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111. [[Agaistínigh]] ba ea na manaigh inti. Ionsaíodh agus dódh í sna blianta 1114, 1135 agus 1137. == Féach freisin == * [[Uí Fiachrach Muaide]] * [[Tír Fhiachrach]] * [[Uí Dhubhda]] == Foinsí == * [[Nollaig Ó Muraíle]], ''The Celebrated Antiquary'', An Sagart, [[Maynooth]], 1996; athchló 2003. {{ISBN|1-903896-05-3}}; {{ISSN|0790-8806}}. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Fir Bhisigh, Amhlaoibh Mor Mac}} [[Catagóir:Básanna i 1138]] [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Ginealas Éireannach]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha]] [[Catagóir:Staraithe Éireannacha]] appljo0ccu4i5koxi1x7azwlwplbmyw 0 99402 1331308 1293598 2026-11-02T10:15:22Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331308 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe Dhál Riada|Rí Dhál Riada]] san [[Albain]] agus oirthuaisceart Éireann ba ea '''Conall mac Comgaill''' ón mbliain c. 558 go dtí 574. [[Comgall mac Domangairt]] ba ea a athair. Deirtear gur bhronn sé [[Oileán Í]] ar Naomh [[Colm Cille]]. Sa [[Duan Albanach]], deirtear go raibh sé ina rí gan freasúra. Tuairiscítear i n[[Annála Uladh]] sin bhliain 568 go ndeachaigh sé ar sluaíocht le [[Colmán mac Diarmato|Colmán Beag mac Diarmada]] d'[[Uí Néill an Deiscirt]] in ''Iardoaman'' isteach.<ref>[[Annála Uladh]], AU 568.1</ref> I n[[Annála na gCeithre Máistrí]] tá iontráil níos faide a deir:<ref>[[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 565.3</ref> :'' Murchobhlach la Colman m-Becc, mac Diarmata, mic Fergusa Cerrbheoil, & la Conall, mac Comhgaill, toiseach Dal Riada h-i [[Saoil|Seil]], & i n-[[Ìle|Ile]], co t-tardsat<ref>[http://dil.ie/17216 do-beir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016201340/http://dil.ie/17216 |date=2021-10-16 }} ar eDIL</ref> edála iomdha eistibh. :''... agus rug éadálacha iomaí libh. Deirtear sa [[Seanchas Fear Alban]] go raibh seachtar mac ag Conall: ''Loingsech, Nechtan, Artan, Tuathan, Tutio'' agus ''Coirpe''. Deirtear ámh go raibh [[Connad Cerr]] ina mac Chonaill, agus tuairiscítear bás Dúnchadha mhic Conaill i nAnnála Uladh agus i n[[Annála Tiarnaigh]], i gceannas ar arm mhic [[Gabrán mac Domangairt|Gabráin]]" i g[[Cinn Tíre]]. == Foinsí == * [[Alan Orr Anderson|Anderson, Alan Orr]], ''Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286'', imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. {{ISBN|1-871615-03-8}} * [[John Bannerman (staraí)|Bannerman, John]], ''Studies in the History of Dalriada.'' Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. {{ISBN|0-7011-2040-1}} == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts]] == Tagairtí == {{reflist}} {{s-start}} {{s-bef |roimh=[[Gabrán mac Domangairt]]}} {{s-ttl |teideal = [[Ríthe Dhál Riada|rí Dhál Riada]] |bliain = 558&ndash;574}} {{s-aft |tar éis = [[Áedán mac Gabráin]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Conall mac Comgaill}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Category:Ríthe Dhál Riada]] 4tpfv561dw90tr1pddlvkjin8x604ac 0 99434 1331303 1299936 2026-11-02T10:01:31Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331303 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe Dhál Riada|Rí Dhál Riada]] san [[Albain]] agus oirthuaisceart Éireann ba ea '''Conall Crannomhna''' ({{lang-sga|'Conall Crandomna'}}<ref>[http://dil.ie/33838 omna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426170034/http://dil.ie/33838 |date=2021-04-26 }}, omhna, stoc crainn, crann, dair, ar eDIL</ref>) ón mbliain c. 650 go dtí 660. Deirtear i [[Seanchas Fear Alban]] gurbh é [[Eochaid Buide]] a athair agus dá bharr, ba bhall de [[Cenél nGabráin]] é. Dar leis an [[Duan Albanach]], tháinig sé i gcomharbacht ar [[Ferchar mac Connaid]] de [[Cenél Comgaill]], nach raibh scartha fós ó chineál Ghabhráin. Bhí sé ina leath-rí le [[Dúnchad mac Conaing]] go dtí an bhliain 654, agus i ndiaidh sin ina rí aonair. B'fhéidir é go ndearnadh ríthe Dhál Riada sa mhic, [[Máel Dúin mac Conaill|Maol Dúin]] agus [[Domhnall Donn]]. Tuairiscítear a thásc i n[[Annála Uladh]] Dúin bhliain 660.<ref>[[Annála Uladh]], AU 660.3</ref> Is dúchas é gur tháinig a nia, [[Domangart mac Domnaill]], i gcomharbacht air. == Foinsí == * [[Alan Orr Anderson|Anderson, Alan Orr]], ''Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286'', imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. {{ISBN|1-871615-03-8}} * [[John Bannerman (staraí)|Bannerman, John]], ''Studies in the History of Dalriada.'' Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. {{ISBN|0-7011-2040-1}} == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts]] **[http://www.ucc.ie/celt/published/G00001A/index.html Annála Uladh] **[http://www.ucc.ie/celt/online/G100028/text002.html Duan Albanach] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Conall Crannomhna}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ríthe Dhál Riada]] 4hsred9gjrchxr31qcmtlwpkne8p8qe 0 100541 1331231 1318162 2026-11-02T01:13:03Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331231 wikitext text/x-wiki Tionól ársa na n[[Gaeil]] ba ea '''aonach''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''óenach'''<ref name='eDIL />), eagraithe tar éis bhás [[rí]], [[banríon]]a, nó [[draoi]] nó [[gaiscíoch|gaiscígh]] mór le rá, mar chuid de nósanna sinsearachta.<ref name=Nally2008 /> I dteannta le siamsa a bheith ann, bhuaileadh ríthe agus daoine uaisle agus [[sos cogaidh]] i réim eatarthu. Bhí trí chuspóir ag an aonach: urraim a thabhairt don duine marbh, dlíthe [[an Féineachas|an Fhéineachais]] a chur i bhfeidhm, agus [[cluichí sochraide]] a eagrú. Mhaireadh an urraim idir lá amháin agus trí lá, ag brath ar tábhacht an duine. Chantai caointe darb ainm [[gubha]],<ref name=guba /> agus chumadh draoithe amhráin lom láithreach darb ainm [[ceapóg]]a<ref name=cepoc /> in ómós na marbh. Dhóití an duine ansin ar [[breocharn]]. Cuireadh ansin an t[[Ollamh Éireann]] dlíthe i bhfeidhm trí bhaird agus draoithe, agus lastaí tine mhór. Tharlaítí ansin [[Cúiteach Fuatha]] (airgid cróchair),<ref name=cuitech /><ref name=fuat /> cluichí aithne agus coirp i dteannta le margadh mór. Bhí [[Aonach Thailtean]] an t-aonach is tábhachtaí a bhí ann, eagraithe faoi choimirce an [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]] agus clann [[Uí Néill]]. Dar le scríbhneoirí meánaoiseacha, bunaíodh é sa ré [[réamhstair]]e, agus mhair sé go dtí 1770. Luaitear é i n-[[annála Éireann]] má bhí achrann nó aighneas ag an aonach, nó má theip ar an ardrí é a eagrú. Chuir [[Saorstát Éireann]] [[Aonach Tailteann (Saorstát Éireann)|athléiriú na gcluichí]] ar siúl idir na blianta 1924 agus 1932. I measc aonach tábhachtach eile, bhí: * [[Tlachta (bandraoi)|Tlachta]], mí na [[Samhain|Samhna]] * [[Carman]], [[Contae Loch Garman]] * [[Uisneach]], mí na [[Bealtaine]] * Raigne, [[Osraí]]. Ní raibh nasc ag gach aonach le féilí págánacha. Ainmníodh Aonach Cholmáin, eagraithe is dócha ag [[Lainn Eala]], as Naomh [[Colmán Eala]]. == Féach freisin == * [[An tAonach (idirdhealú)]]: logainm coitianta in Éirinn == Foinsí == * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=Londain |year=1973 |isbn=0713458828 }} * {{citation |last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |location=Cambridge |isbn=0521363950}} * {{citation |last=MacKillop |first=James |title=Oxford Dictionary of Celtic Mythology |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1998 |isbn=0198609671}} * {{citation |last=Ó Cróinín |first=Dáibhí |title=Early Medieval Ireland 400–1200 |year=1995 |series=Longman History of Ireland |publisher=Longman |location=Londain |isbn=0582015650}} == Naisc sheachtracha == * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The Aonac Tailteann and the Tailteann Games Their History and Ancient Associations] ar archive.org * Lennon, John, [https://cdn.poyntzpass.co.uk/Fairs_and_Assemblies_in_Ireland.pdf ''Fairs and Assemblies in Ireland''] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=eDIL>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/33513 | teideal = 1 oenach | foilsitheoir = eDIL | work = [[Baile Átha Cliath]] | bliain = 1913–1976 | dátarochtana = 2024-10-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20240530233607/https://dil.ie/33513 | archivedate = 2024-05-30}}</ref> <ref name=Nally2008>{{cite book|author=T. H. Nally|title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games Their History and Ancient Associations|url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC|access-date=31ú Iúil 2012|year= 2008|publisher=Jesson Press|isbn=978-1409781899}}</ref> <ref name=guba>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/26768 | teideal = guba | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 12 Meitheamh 2026 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20250820170811/https://dil.ie/26768 | archivedate = 20 Lúnasa 2025}}</ref> <ref name=cepoc>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/8718 | teideal = cepóc | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 12 Meitheamh 2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name=cuitech>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/13726 | teideal = 2 cúitech | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 12 Meitheamh 2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name=fuat>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/24702 | teideal = 1 fúat | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 12 Meitheamh 2026 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20250103221622/https://dil.ie/24702 | archivedate = 3 Eanáir 2025}}</ref> }} [[Catagóir:an tSean-Éire]] [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] 2i86jw9d8uaucddz5erdfazvbentfgz 0 101753 1331324 1254210 2026-11-02T11:45:41Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331324 wikitext text/x-wiki Tuath Gaelach i g[[cúige Laighean]] taobh ó dheas den [[an Life|Life]] ba ea '''Cuala''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Cualu''') agus [[Sléibhte Chill Mhantáin]] cuimsithe ann.<ref>{{cite encyclopedia |article=Cualu, Cuala, Cualann |last1=MacKillop |first1=James |title=A dictionary of Celtic mythology |date=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191726552 |chapter-url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198609674.001.0001/acref-9780198609674-e-1264 |access-date=17 September 2018}}</ref> == Stair == Déanann [[James MacKillop]] nasc idir Fir Chualann agus na [[Cauci]] le feiceáil ar léarscáil [[Tolamaes]].<ref>{{cite encyclopedia |article=Cualu, Cuala, Cualann |last1=MacKillop |first1=James |encyclopedia=A dictionary of Celtic mythology |date=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191726552 |chapter-url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095651920}}</ref> Mhol [[T. F. O'Rahilly]] an nasc céanna sa bhliain 1946.<ref>T. F. O'Rahilly, ''Early Irish History and Mythology'', ll. 24-27, [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] (1946, 1984)</ref> [[Íomhá:South-East Leinster in the 16th Century (Confiscation in Irish history).png|mion|180px|Léarscáil d'oirdheisceart na hÉireann sa 16ú haois. Feictear 'Fercullen' san oirthuaisceart.]] Bhí críocha Chualann suite idir [[an tInbhear Mór]] agus [[an Life]] agus iad ar comh-achar le deoise [[Gleann Dá Loch|Ghleann Dá Loch]].<ref name="Hogan1937">{{lua idirlín |teideal=Onomasticon Goedelicum (C) |url=http://publish.ucc.ie/doi/locus/C |website=Documents of Ireland foilsitheoir = [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]] |dátarochtana=17ú Meán Fómhair 2018 |archivedate=2020-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201117043552/http://publish.ucc.ie/doi/locus/C }}</ref> D’áitigh Henry Morris, de réir scéil san [[An Féineachas|Fhéineachais]], go raibh cónaí ar Fhir Chualann níos faide ó thuaidh,<ref>{{cite journal |last1=Dillon |first1=Myles |title=Stories from the Law-Tracts |journal= [[Ériu (iriseán)|Ériu]] |date=1932 |volume=11 |pages=42–65 : 50 |jstor=30008086 }}</ref> i [[Ríthe Bhreá|mBreá]] timpeall na [[Teamhair|Teamhrach]], go dtí gur chuir na [[Ciannachta]] an ruaig orthu tar éis [[Cath Chríonna|Chath Chríonna]].<ref name="jstor25513885">{{cite journal |last1=Morris |first1=Henry |title=Ancient Cualu: Where Was It? |journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland |date=1937 |volume=7 |issue=2 |pages=280–283 |jstor=25513885}}</ref> I ''[[Lebor Gabála Érenn|Leabhar Gabhála Éireann]]'', mac le [[Breogán]] ba ea Cuala. Bhunaigh a dheartháireacha trí thuath ó thuaidh: Breá, [[Conaille Muirtheimne]] agus [[Leithinis Chuaille|Cuaille]].<ref>{{cite journal |last1=Townsend |first1=E. R. |title=The Sons of Bregon |jstor=25510712 |journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland |date=1950 |volume=80 |issue=1 |pages=77–89 }}</ref> Iníon le Conán, rí Chualuann, ba ea [[Medb Lethderg|Maebh Leathdhearg]] sna seanscéalta.<ref name="jstor25513885"/> I measc [[ríthe na Laighean]] d'Fhir Chualann, bhí [[Crimthann mac Áedo|Criomhthann mac Aodha]] Cualann<ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 636.2</ref><ref>Charles-Edwards 2006, [https://books.google.ie/books?id=k-zb0polW4wC&pg=PA138 lch. 138, n.5]</ref> (bás 633) agus [[Cellach Cualann|Ceallach Chualann]] (bás 715). Fuair Tuathal mac Criomthainn, rí Chualann, bás sa bhliain 778.<ref>[[Annála Uladh]], AU 778.7</ref><ref>Charles-Edwards 2006, [https://books.google.ie/books?id=k-zb0polW4wC&pg=PA243 lch. 243]</ref> Le linn na Normannach, tuath nua Lú ba ea "Fir Chualann" agus í suite i dtuaisceart Chill Mhantáin i gcríocha [[Uí Thuathail]]. Bunaíodh [[Eastát Chúirt an Phaoraigh]] ar na críocha sin.<ref>{{cite journal |last1=Price |first1=Liam |author-link1=Liam Price |title=Powerscourt and the Territory of Fercullen |journal=The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland |date=1953 |jstor=25510868 |volume=83 |issue=2 |pages=117–132 }}</ref> == Nósanna == De réir téacsanna éagsúla, bhí ceart ag [[Ardrí na hÉireann]]<ref>{{cite journal |last=Ó Máille |first=Tomás |title=Medb Chruachna |journal=[[Zeitschrift für celtische Philologie]] |date=1928 |pages=129–146 : 145 |volume=17 |doi=10.1515/zcph.1928.17.1.129|s2cid=202160774 }}</ref> nó ag rí na Laighean ar "leann Chualann".<ref>{{cite journal |last1=Dillon |first1=Myles |title=The Taboos of the Kings of Ireland |jstor=25506011 |journal=Proceedings of the Royal Irish Academy, Section C: Archaeology, Celtic Studies, History, Linguistics, Literature |date=1951 |volume=54 |pages=1–36 : 13}}</ref> Téann [[Slighe Cualann|Slí Chualann]] chuig [[Cnoc na Teamhrach]], ag trasnú na Life ag [[Áth Cliath]]. Is sliabh suntasach i dtuaisceart Chill Mhatáin é [[Ó Cualann]].<ref>féach [https://dil.ie/33366 3 ó] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526210339/https://dil.ie/33366 |date=2022-05-26 }} ar eDIL</ref><ref name="Tempan">{{lua idirlín |last1=Tempan |first1=Paul |teideal = Irish Hill and Mountain Names |url=http://www.mountaineering.ie/_files/Paul%20Tempan%20Irish%20Mountain%20Placenames%20-%20Feb%202012.pdf |website=mountaineering.ie |dátarochtana = 17ú Meán Fómhair 2018 |dáta = Feabhra 2012}}</ref>. Le linn [[athbheochan na Gaeilge]], mhol [[Conradh na Gaeilge]] go dtabharfaí Cuala ar dheisceart Átha Cliath agus ar thuaisceart Chill Mhantáin.<ref name="Hogan1937"/> Ceapadh an t-ainm Brí Cualann do [[Bré|Bhré]], ach dhiúltaigh [[An Coimisiún Logainmneacha]] dó.<ref>{{lua idirlín |teideal = Bré/Bray |url=https://www.logainm.ie/en/16662 |website=Logainm.ie |dátarochtana = 17ú Meán Fómhair 2018}}</ref>. Is club [[Cumann Lúthchleas Gael|CHumann Lúthchleas Gael]] é [[Cuala CLG]] agus é suite i n[[Deilginis]]. Clóphreas príobháideach ba ea [[Cuala Press]] agus é bunaithe ag deirfiúracha [[W. B. Yeats]]. Is ann a d'fhoilsigh siad saothair leis féin agus lena chairde. Grúpa [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|cheoil traidisiúnta]] ba ea [[Ceoltóirí Chualann]]. Bhunaigh an cumadóir [[Seán Ó Riada]] é sna 1960í agus d’ainmnigh as a cheantar dúchais é. == Foinsí == * {{cite book |last1=Charles-Edwards |first1=T. M. |title=The Chronicle of Ireland: Introduction, text |date=2006 |publisher=Liverpool University Press |isbn=9780853239598 |url=https://books.google.com/books?id=k-zb0polW4wC |access-date=20 September 2018}} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cúige Laighean]] i8j8fky9zw14ars0f7m7dws3ya4iq1s 0 102281 1331270 1220945 2026-11-02T06:32:40Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331270 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} <!-- | Size = 27cm x 19cm }}--> [[Saltair]] na [[Cló na nOileán|nOileán]] den 6ú haois (roimh 561) is ea '''Cathach Cholm Cille'''.<ref name="on12">O'Neill (2014), lch. 12</ref> Is é an lámhscríbhinn Éireannach is sine atá ar mharthain, agus an dara saltair [[Laidin]] na nDaoine is sine ar domhan.<ref name=McN>{{cite book | last=McNamara | first=Martin | title=The Psalms in the Early Irish Church | url=https://archive.org/details/psalmsinearlyiri0000mcna | publisher=Continuum International Publishing Group | year=2000 | isbn=9781850759256| page=[https://archive.org/details/psalmsinearlyiri0000mcna/page/8 8] }}</ref> Téann [[cumhdach]] na saltrach siar go dtí an 11ú haois, athghlanta sna 14ú agus 16ú haoiseanna. <!-- [[Íomhá:The Cathach, f.48r.jpg|mion|180px|Fóilió 48r as an gCathach]]--> Bhíodh an saltair i seilbh chlann [[Uí Dhomhnaill]], rítheaghlach [[Tír Chonaill|Thír Chonaill]], mar chosantóir catha.<ref name="St80" /> Rugadh an Cathach go dtí an mór-roinn i ndiaidh [[Conradh Luimnigh]] sa bhliain 1691 agus níor fhill ar ais go dtí 1813. Osclaíodh an cumhdach an bhliain sin, agus fuarthas arís an lámhscríbhinn agus drochbhail uirthi. Rinneadh athchóiriú mór uirthi sa bhliain 1982 nuair a ceanglaíodh arís na leathanaigh ar mharthain agus cuireadh ar [[párpháipéar]] iad.<ref name="on12" /> Níl ann ámh ach 58 leathanach as 110 ó dhúchas.<ref name="on12" /> Caomhnaítear an lámhscríbhinn inniu i n[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (ARÉ LS 12 R 33) i mBaile Átha Cliath agus an cumhdach i n[[Ard-Mhúsaem na hÉireann]]. <!-- == Stair == '' An Cathach was used as a rallying cry and protector in battle. It was said to protect and guarantee victory in war to the Donegal leaders. Before a battle, it was customary for a chosen monk or holy man (usually attached to Uí Rabhartaigh, and someone who was sinless) to wear the Cathach in its cumhdach around his neck and then walk three times around the troops [[Uí Dhomhnaill]].<ref name="St80">Stokes (2011), lch. 80</ref> '' As a chief Uí Dhomhnaill, the manuscript was inherited by Brigadier-General [[Daniel O'Donnell (Irish Brigade)|Daniel O'Donnell]] (1666–1735), and was regarded by him, in accordance with its traditional history, as a talisman of victory if carried into battle by any of the [[Cineál Chonaill]]. He served [[Séamas II agus VII|Séamas II Éireann]] and then in the French [[Briogáid Éireannach na Fraince]]. He placed it in a silver case and deposited it for safety in a Belgian monastery, leaving instructions in his will that it was to be given up to whoever could prove himself chief of the O'Donnells. Through an Irish abbot it was restored to Sir Neale O'Donnell, [[O'Donnell baronets|2nd Baronet]], of Newport House, [[Contae Mhaigh Eo]], in 1802.<ref name="j187">Joynt (1917), lch. 187</ref> His son, Sir Richard Annesley, entrusted the relic to the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] in 1842.<ref name="j187" /> The leaves were stuck together until separated at the [[British Museum]] sa bhliain 1920; the manuscript was further restored sna blianta 1980&ndash;81.<ref name="Ria" />--> == Cur síos == === Lámhscríbhinn === [[Íomhá:The Cathach, f.19r.jpg|mion|180px|'' Fóilió 19r, note the abraded and stained edges caused by impact damage as the pages moved against the cumdach, which was not large enough to hold them flat in place.<ref name="pm" />]] Moltar go dtéann an lámhscríbhinn siar go dtí 560–600. Tá 58 fóilió ann atá ar marthain; bheadh 110 fóilió ann go hiomlán. Tá na leathanaigh 27&nbsp;cm x 19, ar tomhas.<ref name="Ria">"[https://www.ria.ie/cathach-psalter-st-columba The Cathach / The Psalter of St Columba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411104558/https://www.ria.ie/cathach-psalter-st-columba |date=2016-04-11 }}", [[Acadamh Ríoga na hÉireann]]</ref> Is beag an maisiú atá ann seachas ar túslitir gach sailm, déanta le líne thiubh dhubh, níos mó ná na téacs eile, maisithe le patrúin trumpa bíse agus guilloché. Go minic tá poncanna ina dtimpeall, le limistéir bhána [[Rubia|madair]], bándearga agus rua.<!-- The art historian [[Françoise Henry]] described the initial as "an essential landmark in the history of insular illumination", and speculated that the now lost front page "would have been invaluable for our knowledge of Irish illumination".--><ref name="h61">Henry (1965), lch. 61</ref> Tar éis na dtúslitreacha, tá sraithe litreacha ag éirí níos lú go dtí méid an ghnáththéacs.<ref name="hb7">Herity; Breen (2002), lch. 7</ref><ref name="dh20">De Hamel (1986), p. 20</ref> Scríobhadh an Cathach an scríobhaí amháin, le litreacha cruinne agus [[seiríf]] Laidine ar na scríoba ingearacha.<ref name="hb5">Herity; Breen (2002), lch. 5</ref><!-- According to the historian and [[Calligraphy|calligraphier]] Timothy O'Neill, the scribe employed an edged rather than pointed quill, which he held at a flat angle "to produce thick downstrokes and thin horizontals".--><ref name="on12" /><ref name="hb7" /> <gallery widths="180" heights="180" perrow="3"> Íomhá:The Cathach, f.35r (detail).jpg|fóilió 35r Íomhá:The Cathach, f.26r (detail).jpg|fóilió 26r Íomhá:The Cathach, f.43v (detail).jpg|fóilió 43v </gallery> === Téacs === Tá ann sna leathanaigh atá ar marthain sailm 30 go 105, scríofa as leagan [[Versio Gallicana|Gaillise]] den Vulgáid, le rúibric nó ceannscríbhinn léirmhíniúcháin roimh gach ceann acu. De réir sean-nóis, scríobhadh an leabhar le [[Colm Cille]] (bás 597).<ref name="hb1">Herity; Breen (2002), lch. 1</ref> === Cumhdach === [[Íomhá:Shrine of the Cathach.jpg|mion|180px|Cumhdach an Chathaigh, [[Ard-Mhúsaem na hÉireann]], NMI R2835]] Tá ann sa chumhdach na bosca adhmaid dronuilleogach ar insí, clúdaithe le plátaí cré-umha agus órúchán airgid, le feistithe gloine agus criostail. 21.6 cm ar fad, 18.4 cm ar leithead agus 5.3 cm ar doimhne atá ann.<ref name="j186" /> Roimhe sin, the is amhlaidh go gcaomhnaítear an lámhscríbhinn i "tíag"<ref name="m8">Michelli (1996), lch. 8</ref><ref>[https://dil.ie/40670 tíag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220624181907/https://dil.ie/40670 |date=2022-06-24 }}, tiachóg, geois, ar eDIL</ref> leathair, cosúil le [[Breac Maodhóg]] den 9ú haois. Rinneadh an cumhdach i dtrí chéim. Tosaíodh an obair i g[[Ceanannas]] i seilbh Uí Dhomhnaill idir na blianta 1062 agus 1098.<ref name="j186">Joynt (1917), lch. 186</ref> Cuireadh [[repoussé]] órúcháin nua idir na blianta 1350 agus 1375, le [[Críost faoi Ghlóir]] ina shuí, flanked ag radharc céasta ar dheis agus naomh (is léir Colm Cille) ar chlé.<ref>Wallace; Ó Floinn (2002), ll. 233, 269</ref><ref>Stokes (2011), lch. 79</ref> Deisíodh é sa 16ú haois,<ref name="pm" /> agus arís sa bhliain 1723 fair chúram Daniel Uí Dhomhnaill agus é i bPáras.<ref name="j187">Joynt (1917), lch. 187</ref> Clann Mhic Robhartaigh as [[Baile Mhic Robhartaigh]], [[Contae Dhún na nGall]], a bhí ina cosantóir oidhre an chumhdaigh. Maraíodh duine acu sa bhliain 1497 nuair a gabhadh an cumhdach. Caomhnaítear anois é i n[[Ard-Mhúsaem na hÉireann]].<ref name="pm">Mullarkey (2021)</ref> ==== Taobhphainéil ==== [[Íomhá:Shrine of the Cathach short side(a).jpg|mion|clé|180px|Taobh gearr]] [[Íomhá:Shrine of the Cathach long side(a).jpg|mion|clé|180px|Taobh fada íochtair]] Ar na taobhanna fada, tá maisiúcháin ainmhí tradisiúnta chomh maith le gréasa teibí. Ar na taobhanna gearra, tá patrúin níos galánta faoi thionchar an stíl Ringerike d'[[ealaín Lochlannach]].<ref name="pm" /> ==== Inscríbhinní ==== Tá ar an gcumhdach roinnt inscríbhinní, cé go bhfuil dochar déanta ar na litreacha anseo is ansiúd, tá mí-litrithe agus giorrúcháin ann, agus rinneadh athruithe níos déanaí.<ref name="m12">Michelli (1996), lch. 12</ref> Tá ann síniú a ghabha óir, ''Sitric Mac Meic Aeda'', a deir go ndearna sé an cumhdach faoi ord Dhomhnaill Mhic Robartaigh (bás 1094) "comharba Cheanannais”,<ref name="m14">Michelli (1996), lch. 14</ref> agus é faoi choimisiún Chathbairr Uí Dhomhnaill.<ref name="m10">Michelli (1996), lch. 10</ref><ref name="Ria" /> :Oroit do Chathbarr Ua Domnaill lasindernad in cumtaohsa 7 do Sittriuc Mac Meic Aeda dorigne 7 do Domnall Mac Robartaig comarba Cenansa lasindernad :Oráid do Cathbharr Ó Domhnaill a ndearnadh an cumhdachsa agus do Shitric Mac Mhic Aodha a rinne agus do Dhomhnall Mac Robartaigh, comharba Cheanannais, a ndearnadh.<ref name="hb10">Herity; Breen (2002), lch. 10</ref> <!-- '' Nothing is known of Sitric outside of a record that his father worked as a craftsman at Kells. Given the number of misspellings and lack of consistency in the script, it has been suggested that Sitric was illiterate and was simply transcribed a script given to him.<ref name="m21">Michelli (1996), lch. 21</ref>--> == Féach freisin == * ''[[Springmount Bog Tablets]]'', saltair den 7ú haois scríofa ar táibléid chéarach adhmaid * [[Saltair an Fheadáin Mhóir]] den 9ú haois, aimsithe i bportach móna sa bhliain 2006 == Foinsí == * "[https://www.donegalcoco.ie/media/donegalcountyc/heritage/pdfs/AUDIT%20OF%20COLUMBAN%20HERITAGE%20mid%20res.pdf Audit of Columban Heritage]", le Neil Jackman agus Dr. Conor Ryan, Samhain 2018 [f]. * De Hamel, Christopher. ''A History of Illuminated Manuscripts''. Boston: David R. Godine, 1986. * [[Françoise Henry|Henry, Françoise]]. ''Irish Art in the Early Christian Period to 800 A D''. Methuen, 1965 * Herity, Michael; Breen, Aidan. "The Cathach of Colum Cille: An Introduction". Baile Átha Cliath: Acadamh Ríoga na hÉireann, 2002. ISBN 978-1-8740-4597-7 * Joynt, M. "The Cathach of St. Columba". ''The Irish Church Quarterly'', iml. 10, ui. 39, Iúil 1917. JSTOR 30067688 * Lucas, Anthony. "The Social Role of Relics and Reliquaries in Ancient Ireland". ''The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland'', iml. 116, 1986. JSTOR 25508904 * [[Rachel Moss (staraí ealaín)|Moss, Rachel]]. ''Medieval c. 400—c. 1600: Art and Architecture of Ireland''. Londain: Yale University Press, 2014. ISBN 978-03-001-7919-4 * Mitchell, Perette. "The Inscriptions on Pre-Norman Irish Reliquaries". ''Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature'', iml. 96C, ui. 1, 1996. JSTOR 25516156 * Mullarkey, Paul. "[https://www.youtube.com/watch?v=A7KfvWA6Zo0 Colmcille 1500 Lecture Series: The many phases of the shrine of the Cathach]". Ard-Mhúsaem na hÉireann, 10ú Samhain 2021 * O'Neill, Timothy. "[https://www.youtube.com/watch?v=EvhO8wBFIEk The Cathach, Colum Cille and the foundation of the manuscript tradition]". ARÉ, 6ú Nollaig 2021 * O'Neill, Timothy. ''The Irish Hand: Scribes and Their Manuscripts From the Earliest Times''. Corcaigh: Cork University Press, 2014. ISBN 978-1-7820-5092-6 * [[Margaret Stokes|Stokes, Margaret]], ''Early Christian Art in Ireland'', 1887, 2004 photo-reprint, Kessinger Publishing, ISBN 0-7661-8676-8, ISBN 978-0-7661-8676-7 * Stokes, Roy. ''A Bibliographical Companion''. Scarecrow Press, 2011. ISBN 978-1-4617-3662-2 * Wallace, Patrick; [[Raghnall Ó Floinn|Ó Floinn, Raghnal]]. ''Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities''. Baile Átha Cliath: Ard-Mhúsaem na hÉireann, 2002. ISBN 978-0-7171-2829-7 == Naisc sheachtrach == * [https://www.ria.ie/cathach-psalter-st-columba The Cathach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411104558/https://www.ria.ie/cathach-psalter-st-columba |date=2016-04-11 }} : RIA MS 12 R 33 c. A.D. 560-600 == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha]] agp1wfasnsghspd655oj4turrbr05gh 0 102308 1331203 1295671 2026-11-01T21:19:01Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331203 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Baile fearainn in [[Iorras Aithneach]], [[Contae na Gaillimhe]] idir [[Cill Chiaráin]] agus [[Carna]] is ea '''An Aird Mhóir'''.<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/18387|title=An Aird Mhóir/Ardmore {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/18387|teideal=An Aird Mhóir/Ardmore — logainm.ie|datarochtana=2022-06-20|teanga=ga}}</ref> Tá clú agus cáil ar an áit as an gceol traidisiúnta agus as an amhránaíocht sean-nóis. Shocraigh an scéalaí mór le rá [[Éamon a Búrc]] síos san Aird Mhóir nuair a d'fhill ar Éirinn ag deireadh na 19ú haois.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=14|teideal=DE BÚRC, Éamon (1866–1942) — ainm.ie|datarochtana=2022-06-20|teanga=ga}}</ref> Is de bhunadh na hAirde Móire é an t-iarSheanadóir [[Trevor Ó Clochartaigh]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tugann-iris-iorras-aithneach-ardu-croi-do-na-daoine/|teideal=Tugann iris Iorras Aithneach ardú croí do na daoine|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=2020-12-29|dátarochtana=2022-06-20}}</ref> Tógadh Cé na hAirde Móire timpeall 1880<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.buildingsofireland.ie/buildings-search/building/30407708/ardmore-quay-ardmore-moyrus-ph-galway|teideal=Ardmore Quay, ARDMORE (MOYRUS PH), GALWAY — Buildings of Ireland|datarochtana=2022-07-14|dátarochtana=2022-07-14|archivedate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220714181055/https://www.buildingsofireland.ie/buildings-search/building/30407708/ardmore-quay-ardmore-moyrus-ph-galway}}</ref>, agus tugtar “Trá na hAille” ar an trá ó thuaidh den ché.<ref name="robinson86">{{Cite book|author=Tim Robinson|title=Connemara, Part 1: Introduction and Gazetteer|publisher=Folding Landscapes|year=1990|language=Béarla|pages=86|author-link=Tim Robinson}}</ref> Luaigh an cartagrafaí [[Tim Robinson]] roinnt logainmneacha eile sa mbaile fearainn seo ar léarscáil Chonamara a d'fhoilsigh sé sa bhliain 1990:<ref name="robinson8687">{{Cite book|author=Tim Robinson|title=Connemara, Part 1: Introduction and Gazetteer|publisher=Folding Landscapes|year=1990|language=Béarla|pages=86–87|author-link=Tim Robinson}}</ref> * Aill na bhFreangach: aill thart ar cheathrú míle ó dheas den ché * Na Treana * Scailp na gCat * Cuan an Chaithlín * [[Loch na Sáinneach]]: loch beag ar an teorainn le [[Caladh Mhaínse]] * [[Loch na Buaile Bige]]: loch beag taobh thoir theas de Loch na Sáinneach [[File:County Galway - Ardmore Quay - 20180907133059.jpg|clé|thumb|Cé na hAirde Móire]] == Naisc Sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20250222041408/https://molsceal.ie/trendail/alt/?CID=6215704191001 Físeán: Amhrán na hAirde Móire] * [https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21058009/ Agallamh ar RTÉ le Máirtín Ó Flatharta as an Aird Mhór] * [https://www.duchas.ie/ga/cbes/4591083 Bailiúchán na Scol: “Árd Mhór”] * [https://www.cula4.com/ga/feach/player/?pid=5853475490001&teideal=%C3%81r%20Sc%C3%A9al&series=%C3%81r%20Sc%C3%A9al&dlft=20 Cúla 4 ag Scoil Náisiúnta na hAirde Móire]{{Dead link|date=Meán Fómhair 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://digital.library.nuigalway.ie/islandora/object/nuigalway%3A2512 Bailiúchán Digiteach OÉ Gaillimh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161215173303/https://digital.library.nuigalway.ie/islandora/object/nuigalway%3A2512 |date=2016-12-15 }} == Féach Freisin == * [[An Aird Mhór|An Aird Mhór (idirdhealú)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Aird Mhoir, An}} 2jw9rb410r9yucy72lc6edksl7za6c7 0 102328 1331305 1081509 2026-11-02T10:06:43Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331305 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe na Mumhan|Rí Mumhan]] a mheastar ba ea ''' Conall Eachluath ''' (359–434).<ref>{{cite book |last=MacNamara |first=Nottidge Charles |title=The story of an Irish sept : their character & struggle to maintain their lands in Clare |date=1896 |publisher=J.M. Dent |location=Londain |url=https://archive.org/details/storyanirishsep00macngoog/page/n92/mode/2up |page=66/67 |accessdate=26ú Meán Fómhair 2015}}</ref><ref>[[Tadhg Ó Donnchadha]], [[An Leabhar Muimhneach]], 1900, ll. [https://archive.org/details/leabharmuimhneac01odon/page/82 82-85]</ref> Sinsear [[Dál gCais|Dhál Chais]] ba ea é trína mhac [[Tál Cas]]. <!-- tuilleadh le haistriú ==Life<ref>Pedigrees of the MacNamara Family, Robert W. Twigge, 1908, page 11,12</ref>== Conall was the son of [[Lugaid Mend]] and was the foster-son and trusted friend of the Ard-ri [[Crimthann mac Fidaig]], and before his death the monarch had exerted himself to obtain Conall’s future election to the throne of Mumha after Lugaid menn. This interference with the rule of succession was highly displeasing to the descendants of Eoghan, and they represented that [[Conall Corc]], grandson of Ailill Flann beg, was the rightful successor to Lugaid. Conall eachluath, being a just man, thereupon consented willingly to refer the matter of the election to the judgment of an assembly of the chieftains of Leth-Mogha. They accordingly met together, and by them it was decided that Conall Core was entitled to the sovranty according to the rule established by Ailill Olom, the common ancestor of both candidates[sic] ; seeing that Lugaid menn was of the race of Cormac Cas, and at his death it would be the turn of one of Eoghan’s descendants to rule over the province. The assembly moreover ordered hostages to be delivered to Conall eachluath to insure to him, or his next heir, the peaceful accession to the sovranty of Mumha immediately after Conall Core. This arrangement, whereby the will of Ailill Olom was confirmed and ratified, proved satisfactory to both claimants, and was duly executed, Conall eachluath peacefully succeeding Conall Corc. Crimthan had such implicit confidence in Connal that he handed over to his care the many hostages he had taken, because, we are told, he felt that he could “ rely on the integrity of a prince who delivered up the possession of a crown that he was able to defend, for no other reason but because he had no right to it” In a poem contained in the “ Psalter of Cashel,” referring to Crimthan, it is said that:— ''Numerous captives be in triumph led And hostages, the bonds of true submission,''<br /> ''These pledges and the prisoners of his wars He trusted in the hands of the brave Connal:''<br /> ''Than whom a prince of more integrity And stricter justice never wore a crown;''<br /> ''This prince for arms and martial skill renowned.''<br /> ''Enlarged the bounds of his command, and ruled With equity the countries he had won.''<ref>{{cite book|last1=MacNamara|first1=Nottidge Charles|title=The story of an Irish sept : their character & struggle to maintain their lands in Clare|date=1896|publisher=J.M. Dent|location=London, England|url=https://archive.org/details/storyanirishsep00macngoog/page/n92/mode/2up|page=66/67|accessdate=26 September 2015}} {{Pd-notice}}</ref> During his reign the men of Connachta made strenuous efforts to recover the territory beyond the Sinainn conquered by Lugaid menn; and Enna, in order that his forces might be free to oppose such attempts, was constrained to effect a compromise with the race of Eoghan. It was therefore agreed between them that the Dal-gCais and their posterity should rest content with their patrimonial inheritance of Tuadh-Mumha, and should surrender any claims over Des-Mumha to which they might become entitled when elected to rule over the whole province. The permanent hereditary possession of Des-Mumha, by this agreement, became vested in the Eoghanachta. The alternate right of succession to the supremacy of Mumha was however retained, but from this time forward, with few exceptions, was monoplised by the elder branch.--> == Muintir== Coirpthe iníon ''[[Eochaid Mugmedon|Eochach Mugmedóin]]'', [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]] ba ea a bhean chéile. Bhí triúr mac acu, [[Tál Cas]], ''Énna Airctech''<ref>[https://dil.ie/1788 2 aircthech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622081835/https://dil.ie/1788 |date=2022-06-22 }}, creachadóir (ach féach freisin [https://dil.ie/1787 1 aircthech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261013100657/https://dil.ie/1787 |date=2026-10-13 }}, airgtheach, tionscnach), ar eDIL</ref> agus ''Énna Téith''; agus iníon amháin, Cóemfhind bean chéile ''[[Torna Éices]]''.<ref>Bart Jaski, 'The (legendary) rise of Dál Cais', in: Seán Duffy (eag.), Medieval Dublin XVI: Proceedings of Clontarf 1014–2014 (Baile Átha Cliath, 2017). 15–61.</ref> Tháinig idir Éanna Airgtheach agus [[Tál Cas|Cas]] i gcomharbacht air in am trátha.<ref>Twigge, lch. 12</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Dál gCais]] ayborw0vten1rllvhx4w2yw67anwh2l 0 113422 1331177 1319898 2026-11-01T19:26:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331177 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Comharghrúpa ealaíon Gaeilge is ea '''[[AerachAiteachGaelach]]''' (AAG<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.cuirt.ie/whats-on/aerachaiteachgaelach/|teideal=AerachAiteachGaelach|dáta=2022-02-23|language=|work=www.cuirt.ie|dátarochtana=2024-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240316003320/https://www.cuirt.ie/whats-on/aerachaiteachgaelach/|archivedate=2022-03-25}}</ref>) agus breis agus 120 ealaíontóir aiteach ann,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/ceardlann-scribhneoireachta-aag-i-mbeal-feirste-tickets-874025161787|teideal=Ceardlann Scríbhneoireachta AAG i mBéal Feirste|údar=AerachAiteachGaelach|work=Eventbrite|dátarochtana=29 Márta 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240329231824/https://www.eventbrite.ie/e/ceardlann-scribhneoireachta-aag-i-mbeal-feirste-tickets-874025161787|archivedate=29 Márta 2024}}</ref> idir scríbhneoirí, cheoltóirí, dhrámadóirí, ghrianghrafadóirí, thaibheoirí [[Drag|draig]] agus ealaíontóirí físe agus fuaime.<ref name=":11">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2023/0302/1359617-pobal-lgbtq-agus-an-ghaeilge/|teideal=Pobal LGBTQ agus an Ghaeilge|dáta=02 Márta 2023|dátarochtana=18 Márta 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230428095203/https://www.rte.ie/gaeilge/2023/0302/1359617-pobal-lgbtq-agus-an-ghaeilge/|archivedate=03 Márta 2023}}</ref> Chuir na filí [[Ciara Ní É]] agus [[Eoin Mc Evoy]] an grúpa ar bun ag tús 2020 in [[Amharclann na Mainistreach]], Baile Átha Cliath<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://comhar.ie/iris/83/6/fianaise-an-chlaochlaithe/|teideal=Fianaise an chlaochlaithe|údar=[[Eoin Mc Evoy]] ⁊ [[Stiofán Ó Briain]]|dáta=06-2023|year=2023|month=Meitheamh|language=|work=[[Comhar]]|pages=11-13|dátarochtana=2024-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230529161610/https://comhar.ie/iris/83/6/fianaise-an-chlaochlaithe/|archivedate=29-05-2023|foionscadailsitheoir=}}</ref> agus is iad an bheirt chéanna atá ag comhstiúradh an ghrúpa faoi láthair.<ref name=":34">{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/coiste2024|teideal=Coiste nua AAG ceaptha ag Oireachtas na Samhna|dáta=6 Samhain 2023|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=25 Márta 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240325215615/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/coiste2024|archivedate=25 Márta 2024}}</ref> Eagraíonn an grúpa ceardlanna idirghníomhacha le scríbhneoirí éagsúla.<ref name=":35">{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/seisiuin-scribhneoireachta|teideal=Seisiún Míosúil Scríbhneoireachta|dáta=08 Eanáir 2024|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=29 Márta 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240329211649/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/seisiuin-scribhneoireachta|archivedate=29 Márta 2024}}</ref> Fuair siad maoiniú ó [[Foras na Gaeilge|Fhoras na Gaeilge]] trí Scéim na Litríochta. Is é [[Stiofán Ó Briain]] Comhordaitheoir Ceardlann AerachAiteachGaelach.<ref name=":34" /> [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|alt=Radharc oíche ar aghaidh fhoirgnimh dhá sraith le doras mór gloine ag oscailt amach ar an sráid. Tá daoine ina suí thuas staighre agus ag seasamh thart thíos staighre ag fanacht ar dhráma.|mion|[[Amharclann na Mainistreach]], an áit a gaireadh AAG le chéile den chéid uair]] == Cúlra ⁊ fís == Is í fís AAG ná "deiseanna forbartha, gréasán tacaíochta agus ardán a chur ar fáil d’ealaíontóirí LADTAIÉ+ na Gaeilge le gur féidir leo cur leis an ionadaíocht a dhéantar ar scéalta aiteacha i litríocht agus ealaíona na Gaeilge."<ref name=":2" /> Is mian leo freisin "a dheimhniú arís don phobal aiteach ginearálta gur féidir bheith istigh a bheith acu i bpobal na Gaeilge".<ref name=":2" /> Dar le [[Sam Ó Fearraigh]], duine de scríbhneoirí ''[[Grindr, Saghdar, agus Cher|Grindr, Saghdar agus Cher]]'', tá gá le hAAG toisc "go mbíonn muid ag titim idir an dá stól i gcónaí"<ref name=":1" />: <blockquote>"Mionlach laistigh de mhionlach atá ionainn. I saol an [[An Béarla|Bhéarla]] samhlaítear an Ghaeilge - agus tá mé ag labhairt mar fhear Ghaeltachta - leis an seansaol, leis an saol traidisiúnta Caitliceach. Fiú san saol aerach agus aiteach, shílfeá go mbeadh daoine iontach leathanaigeanta [ach] bíonn claontaí áirithe ag daoine agus déanann siad talamh slán de nach bhfuil áit ag daoine aiteacha i saol na Gaeilge. Domhsa go pearsanta, bhí mé páirteach i gcúpla ócáid roimhe seo agus bím mar chineál ‘token Gael’, mar dhea, ag na hócáidí aeracha; agus b’fhéidir mar ‘token aerachán’ ag na hócáidí Gaelacha."<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/tuarascail/2023/05/08/mionlach-laistigh-de-mhionlach-ata-ionainn/|teideal=‘Mionlach laistigh de mhionlach atá ionainn’|údar=[[Éanna Ó Caollaí]]|údarlink=|dáta=08 Bealtaine 2023|language=|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2024-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230508000624/https://www.irishtimes.com/tuarascail/2023/05/08/mionlach-laistigh-de-mhionlach-ata-ionainn/|archivedate=08 Bealtaine 2023}}</ref></blockquote> Luann siad an tábhacht a bhaineann le healaíontóirí aiteacha eile atá "tar éis cur le litríocht agus filíocht aiteach na Gaeilge" leis na blianta" cheana féin, mar shampla [[Mícheál Ó Conghaile|Micheál Ó Conghaile]] a scríobh ''[[Sna Fir (úrscéal)|Sna Fir]]'' in 1999. San úrscéal sin faoi [[Conamara|Chonamarach]] óg aerach, déanann an príomhcharachtar trua den easpa scéalta faoi dhaoine dá leithéid féin atá le léamh aige.<ref name=":2" /> {{Cquote |Thuigfinn ansin gur bhain an litríocht liom féin go díreach, go mba chuid díom féin agus de mo chúlra féin í, go mba dhaoine mar mé féin a bhí sna carachtair a mbeadh orm aistí a scríobh fúthu. Gur roinn muid na mothúcháin chéanna i leith an ghrá… Ach níor roinn. Cá raibh fáil agamsa i litríocht na Gaeilge ar bheirt fhear agus iad ag spallaíocht le chéile ag tórramh nó oíche airneáin nó lá pátrúin, ag titim i ngrá lena chéile agus ag gáire go hard. Nó dul amach mar lánúin, fiú ar an gcúlráid, ní áirím ag caitheamh saol fada sona sásta le chéile: ‘Mhair siad go sona sásta as sin amach. Má tá bréag ann, bíodh.’ Cá raibh siad?<ref name=":2" /> |author=[[Micheál Ó Conghaile]]}} == Tionscadail == === An Drámaíocht === Tá le maíomh ag lucht na n-amharclann in AAG gur "i réimse na drámaíochta is mó atá an grúpa tar éis bláthú" agus "os cionn 1,500 duine tar éis freastal" ar na drámaí atá curtha i láthair acu go dtí seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://waterford-news.ie/sponsored/gr%C3%A1-don-ghaeilge-agus-gliondar-aiteach-i-gcomharghr%C3%BApa-aerachaiteachgaelach_arid-18033.html|teideal=Grá Don Ghaeilge agus Gliondar Aiteach i gComharghrúpa AerachAiteachGaelach|údar=[[Eoin McEvoy]]|dáta=28 Bealtaine 2024|work=Waterford News & Star|dátarochtana=10 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240610002025/https://waterford-news.ie/sponsored/gr%C3%A1-don-ghaeilge-agus-gliondar-aiteach-i-gcomharghr%C3%BApa-aerachaiteachgaelach_arid-18033.html|archivedate=10 Meitheamh 2024}}</ref> Is léiriúcháin de chuid AAG iad ''Idir Mise agus Craiceann do Chluaise'', ''[[Grindr, Saghdar, agus Cher|Grindr, Saghdar agus Cher]]'', agus ''[[An Chos Eile (dráma)|An Chos Eile]]'' (le [[Seán Mac Dhonnagáin]]).<ref name=":2" /><ref name=":10">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2023/1127/1418680-drama-nua-gaelach-aiteach-ar-siul-i-mbac-an-chos-eile/|teideal=Dráma nua Gaelach, Aiteach ar siúl i mBÁC: An Chos Eile|dáta=27 Samhain 2023|work=RTÉ|dátarochtana=19 Márta|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240317032747/https://www.rte.ie/gaeilge/2023/1127/1418680-drama-nua-gaelach-aiteach-ar-siul-i-mbac-an-chos-eile/|archivedate=14 Márta 2024}}</ref> === An Bál Aiteach === Eagraíonn [[Queercal Comhrá Bhaile Átha Cliath|Queercal Comhrá]] BhÁC agus AAG an Bál Aiteach as lámha a chéile i g[[Club Chonradh na Gaeilge|Club an Chonartha]] do [[Bród Átha Cliath|Bhród BhÁC]] gach bliain ó 2022 i leith, oíche a áirítear mar "an t-imeacht is galánta agus is glioscarnaí sa mbliain do phobal LADTAIÉ+ na Gaeilge."<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/bal-aiteach-2024|teideal=Bál Aiteach 2024|dáta=26 Aibreán 2024|language=|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=10 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240501112547/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/bal-aiteach-2024|archivedate=01 Bealtaine 2024}}</ref> Is é bunús na mbál aiteach ná oícheanta ceiliúrtha a bhíodh ar siúl in [[Harlem]] sna 1980í ina dtiocfadh daoine ón b[[Daoine gorma|pobal gorm/dubh]] agus an pobal Meiriceánach Laidineach i láthair "le dul in iomaíocht i gcoinne a chéile i gcatagóirí éagsúla agus iad gléasta de réir téama ar leith. [...] Tá an spraoi lárnach sna himeachtaí pobail seo agus tá leigheas iontu freisin do dhaoine aiteacha a d’fhulaing go ciúin ar feadh na mblianta."<ref name=":2" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/an-bal-aiteach-ar-siul-i-bac-amarach/|teideal=‘An Bál Aiteach’ ar siúl i BÁC amárach|údar=[[Seán Ó Dubhchon]]|dáta=17 Meitheamh 2024|dátarochtana=10 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220929203829/https://nos.ie/cultur/an-bal-aiteach-ar-siul-i-bac-amarach/|archivedate=29 Meán Fómhair 2022}}</ref> Luaitear tábhacht faoi leith leo do phobal aiteach na Gaeilge nó is annamh go bhféadfá "tagairtí a dhéanamh do [[RuPaul's Drag Race|Ru Pual]] agus [[Ros na Rún]] san anáil chéanna agus go dtuigfí go hiomlán duit."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2024/0605/1453032-an-bal-aiteach/|teideal=Bál Bródúil, beárbaiciú, beor, bronnadh duaiseanna - buail isteach!|dáta=8 Meitheamh 2024|work=[[RTÉ]]|dátarochtana=10 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240608171917/https://www.rte.ie/gaeilge/2024/0605/1453032-an-bal-aiteach/|archivedate=08 Meitheamh 2024}}</ref> Bhí Bál Aiteach 2024 ar siúl ar 22 Meitheamh agus ba iad na téamaí i mbliana ná "ExtravaGeansaí", "Dathanna an Chøntae", "Drag Caoineadh", agus "TG Leathair".<ref name=":3" /> D'eagraigh an dá ghrúpa chéanna cóisir ag an gceann eile den bhliain freisin in 2023, An Gala Aiteach i Mí na Nollag.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/gala-aiteach-2023|teideal=An Gala Aiteach|dáta=05 Nollaig 2023|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=10 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240426185435/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/gala-aiteach-2023|archivedate=26 Aibreán 2024}}</ref> === Greann === Craoladh "Cluiche Snatch" mar chuid de Bhród 2021 ar leathanach YouTube AAG i gcomhar leis an Queercal Comhrá.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2021/0623/1230867-snatch-game-as-gaeilge-do-bhrod-2021/|teideal=Snatch Game as Gaeilge do Bhród 2021|dáta=23 Meitheamh 2021|work=[[RTÉ]]|dátarochtana=11 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240322224155/https://www.rte.ie/gaeilge/2021/0623/1230867-snatch-game-as-gaeilge-do-bhrod-2021/|archivedate=23 Meitheamh 2021}}</ref> Bhí cead ag iarrthóirí nach raibh bainteach le ceachtar eagraíocht páirt a ghlacadh ann ach cur isteach air roimh ré.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/ardan/rannphairtithe-a-lorg-don-chead-chluiche-snatch-i-ngaeilge/|teideal=Rannpháirtithe á lorg don chéad ‘Chluiche Snatch’ i nGaeilge|dáta=31 Márta 2021|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=11 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411031410/https://nos.ie/cultur/ardan/rannphairtithe-a-lorg-don-chead-chluiche-snatch-i-ngaeilge/|archivedate=11 Aibreán 2021}}</ref> Is éard a bhí ann ná cluiche tobchumadóireachta grinn "ina ngléasann na rannpháirtithe mar charachtair cháiliúla agus ina bhfreagraíonn siad ceisteanna éadroma seafóideacha líon-an-bhearna."<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/cluichesnatch|teideal=Seó grinn: Cluiche Snatch 2021|dáta=26 Meitheamh 2021|language=|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=11 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240318010751/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/cluichesnatch|archivedate=03 Márta 2024}}</ref> Bhí sé bunaithe ar mhír mhór den tsraith cháiliúil ''[[RuPaul's Drag Race|Ru Paul's Drag Race]]'', a dhéanann scigaithris aiteach den seó cluichí Meiriceánach ''The Match Show''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://gcn.ie/cluiche-snatch-irish-language-seeks-participants/|teideal=Irish language Snatch Game event Cluiche Snatch seeks participants|údar=Ethan Moser|dáta=30 Márta 2021|work=[[GCN]]|dátarochtana=1 Aibreán 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210330200034/https://gcn.ie/cluiche-snatch-irish-language-seeks-participants/|archivedate=30 Márta 2021}}</ref> Ar na hiomaitheoirí bhí [[Dean Farrell]] a rinne scigaithris de [[Cré na Cille#Carachtair|Chaitríona Pháidín]] ó ''[[Cré na Cille|Chré na Cille]]'', [[Eoin P. Ó Murchú]] a chuir [[Fionn mac Cumhaill]] i láthair mar mhac léinn ó [[Coláiste Eoin|Choláiste Eoin]], [[Jade Pepper]] agus í mar Cruella de Vil, [[Kitty Ní Houlihán]] mar [[Nadine Coyle]], agus [[Rút Ní Theimhneáin]] faoi chló Kim Kardashian.<ref name=":6" /> [[Kevin Johnston]] a léirigh an seó agus bhí sé ina moltóir freisin. [[Hugh Mac Giolla Chearra|"Hugh Paul" Mac Giolla Chearra]] a chuir i láthair é, bhí [[Hilary Bowen-Walsh]] ina moltóir, Eoin Mc Evoy a bhí ina eagarthóir air, agus thug Ciara Ní É agus [[Seán Grennan]] comhairle agus ceisteanna faoi seach.<ref name=":6" /> Thuil an clár ard-mholadh ó [[Antoin Beag Ó Colla]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21978947/|teideal=Tús Áite: Mír na Meán|dáta=07 Iúil 2021|language=|work=[[RTÉ]]|dátarochtana=11 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240318013543/https://podcast.rasset.ie/podcasts/audio/2021/0707/20210707_rteraidion-tusaite-tsitemrnam_c21978947_21978953_232_.mp3|archivedate=18 Márta 2024}}</ref> Eisíodh baisc [https://giphy.com/channel/QueercalComhra gifeanna] ó Chluiche Snatch 2021 le n-úsáid ar na meáin sóisialta.<ref name=":6" /> === Féilte === Is minic baill d'AAG ag eagrú imeachtaí [[Bród aerach|Bród]] ag [[Féile na Gealaí]], an fhéile champála cheoil a bhíonn ar bun i Mí an Mheithimh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/tri-ainmniuchan-faighte-ag-grupai-gaeilge-do-na-galas/|teideal=Ainmniúchán do na GALAS faighte ag trí ghrúpa Gaeilge|údar=[[Seán Ó Dubhchon]]|dáta=04 Meán Fómhair 2023|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=10 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231004062013/https://nos.ie/cultur/tri-ainmniuchan-faighte-ag-grupai-gaeilge-do-na-galas/|archivedate=04 Deireadh Fómhair 2023}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/feile-na-gealai-scoth-an-cheoil-agus-na-sluaite-gael-ag-damhsa/41754636.html|teideal=Féile na Gealaí: Scoth an cheoil agus na sluaite Gael ag damhsa|údar=[[Caoimhe Ní Chathail]]|dáta=15 Meitheamh 2022|work=Irish Independent ([[Seachtain]])|dátarochtana=10 Meitheamh 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240603224917/https://www.independent.ie/seachtain/feile-na-gealai-scoth-an-cheoil-agus-na-sluaite-gael-ag-damhsa/41754636.html|archivedate=03 Meitheamh 2024}}</ref> [[Íomhá:Cape Clear Island.jpg|alt=Cuan ar lá maith. Roinnt tithe le feiceáil agus maolchnoic os cionn an chuain.|mion|An tInbhear, [[Cléire]]]] === Tionscadal Cónaitheachta 2024 ar Oileán Chléire === I mí na Nollag 2023, d'fhógair AAG comhfhiontar idir iad féin agus [[Meitheal Chléire|Mheitheal Chléire]] chun sparánachtaí cónaitheachta a chur ar fáil d'ealaíontóirí le tabhairt fúthu ar [[Cléire|Oileán Chléire]] ar feadh 10 lá agus obair ealaíona idir lámha acu trí Ghaeilge. Bhí sé i gceist go gcuiridís torthaí a saothair i láthair mhuintir an oileáin ag deireadh na tréimhse sin.<ref name=":32">{{Lua idirlín|url=https://baclegaeilge.ie/events/sceim-conaitheachta-aag-ar-oilean-chleire-2024-spriocdhata-ar-iarratais/|teideal=Scéim Cónaitheachta AAG ar Oileán Chléire 2024 – Spriocdháta ar Iarratais|work=BÁC le Gaeilge|dátarochtana=29 Márta 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240329204249/https://baclegaeilge.ie/events/sceim-conaitheachta-aag-ar-oilean-chleire-2024-spriocdhata-ar-iarratais/|archivedate=29 Márta 2024}}</ref> Ghlac siad inspioráid ó [[An tAfra-Thodhchaíochas|Afra-Thodhchaíochas]] leithéidí [[N.K. Jemisin]], [[Octavia E. Butler]], [[Jean-Michel Basquiat]] agus [[Ellen Gallagher]] agus téama an tionscadail á roghnú acu: [[An Todhchaíochas Gaelach#Tionscadal comhpháirteach AerachAiteachGaelach|An Todhchaíochas Gaelach]].<ref name=":31">{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/sceim-conaitheachta-aag-2024|teideal=Scéim Cónaitheachta AAG ar Oiléan Chléire 2024|dáta=05 Nollaig 2023|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=25 Márta 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240325222917/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/sceim-conaitheachta-aag-2024|archivedate=25 Márta 2024}}</ref> {{Cquote |Is iomaí duine a chreideann nach bhfuil aon todhchaí amach roimh an nGaeilge ach oiread. Tuigimidne a labhraíonn í go mbeidh, áfach, fad is beo dúinn féin agus fad is beo dár n-ealaín. Ach cén todhchaí í sin? Cén chuma atá uirthi? Conas is féidir leis an ealaín an todhchaí sin a shamhlú, a léiriú, a fhíorú?<ref name=":31" /> |author=AAG}}Fógraíodh buaiteoirí na sparánachtaí i Mí Feabhra 2024 agus chuaigh na healaíontóirí i isteach ar Oileán Chléire i Mí an Mhárta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/buaiteoir-na-spranachta-cnaitheachta-i-gclire-2024|teideal=Buaiteoirí na spáranachtaí cónaitheachta i gCléire 2024|dáta=19 Feabhra 2024|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=25 Márta 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240325235435/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/buaiteoir-na-spranachta-cnaitheachta-i-gclire-2024|archivedate=25 Márta 2024}}</ref> === Meitheal Téarmaíochta agus Aistriúcháin === Chuir AAG glaoch ar léiriú spéise amach i Mí an Mhárta, iad ag iarraidh grúpa daoine a chur le chéile "le focail a bhailiú agus a chumadh, paimfléid eolais a aistriú agus a scaipeadh, agus an Ghaeilge a aitiú ar bhealach comhintinneach." Ar na téamaí a luadh leis tá "caint na sráide/béal an phobail, meabhairshláinte, il-leannánachas, salachar cainte, teoiric na haiteachta, acmhainní téarmaíochta agus cúrsaí LADTAIÉ+".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/meitheal-tearmaiochta|teideal=Meitheal LADTA+ Téarmaíochta agus Aistriúcháin|dáta=05 Márta 2024|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=29 Márta 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240329214351/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/meitheal-tearmaiochta|archivedate=29 Márta 2024}}</ref> ===Foilseacháin=== Cuireadh tús le h[[Iris|irisín]] nua sa bhliain 2024 ''[[An Gairdín (irisín)|An Gairdín]]'' faoi eagarthóireacht [[Conall Ó Duibhir|Chonaill Uí Dhuibhir]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/oichescealaiochta2024|teideal=Oíche Scéalaíochta in MoLI|dáta=3 Nollaig 2024|work=[[AerachAiteachGaelach]]|dátarochtana=2025-06-30}}</ref> == Gradaim == "Ainmníodh an dráma ''Grindr, Saghdar agus Cher'' i dtrí chatagóir i ngradaim IDGTF 2023, an chéad bhliain ar léiríodh dráma iomlán i nGaeilge mar chuid den fhéile." Is iad sin Gradam [[Oscar Wilde]] (feabhas scríbhneoireachta), Gradam [[Doric Wilson]] (idirphlé idir chultúir leis an amharclannaíocht) agus Gradam [[Eva Gore-Booth]] (feabhas aisteoireachta i ról baineann; Ciara Ní É a ainmníodh).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/gradaim-idgtf23|teideal=Trí ainmniúchán d’AAG ag Gradaim an International Dublin Gay Theatre Festival 2023|dáta=14 Bealtaine 2023|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240323183843/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/gradaim-idgtf23|archivedate=23 Márta 2024|accessyear=2024}}</ref> Sa bhliain 2023, roghnaíodh AAG mar bhuaiteoir i gcatagóir na Gaeilge i nGradaim na nDea-Chúiseanna, comórtas a reáchtálann an Crannchur Náisiúnta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://online.flippingbook.com/view/56421978/86/#zoom=true|teideal=Pride Magazine 2024|work=FlippingBook|dátarochtana=2025-01-18|archivedate=2025-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250119123313/https://online.flippingbook.com/view/56421978/86/#zoom=true}}</ref> An bhliain chéanna, ghnóthaigh AAG duais eile i gcatagóir na nEalaíon agus na Siamsaíochta i ngradaim náisiúnta LADTA na n[[GALAS]], "éacht d'eagraíocht Ghaeilge agus iad san iomaíocht le grúpaí agus taibheoirí sa dá theanga ó cheann ceann na tíre"<ref name=":30">{{Lua idirlín|url=https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/bua-galas2023|teideal=Bua ag AAG sna GALAS|dáta=8 Deireadh Fómhair 2023|work=AerachAiteachGaelach|dátarochtana=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240325214526/https://www.aerachaiteachgaelach.net/nuacht/bua-galas2023|archivedate=25 Márta 2024|accessyear=2024}}</ref> Ghnóthaigh ''An Chos Eile'' le [[Seán Mac Donnagáin]] duais i gComórtais Liteartha [[Oireachtas na Gaeilge|an Oireachtais]] sa chatagóir Dráma Aonghnímh in 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.antoireachtas.ie/comortais-liteartha/buaiteoiri-chomortais-liteartha-2023.html|teideal=Comórtais Liteartha don Scríbhneoir Fásta|work=[[Oireachtas na Gaeilge|An tOireachtas]]|dátarochtana=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231128132223/https://www.antoireachtas.ie/comortais-liteartha/buaiteoiri-chomortais-liteartha-2023.html|archivedate=28 Samhain 2023|accessyear=2024}}</ref> == Féach freisin == * [[An Gairdín (irisín)|''An Gairdín'' (irisín)]] * [[An Todhchaíochas Gaelach]] * [[REIC]] * [[Gaeilgeoirí Aeracha Aontaithe]] (GAA) * [[Queercal Comhrá Bhaile Átha Cliath]] * [[Na Gaeil Aeracha]] * [[Aeracha Uladh]] * [[Bród na Gaeltachta]] * [[Aontas na Scríbhneoirí Gaeilge]] == Léitheoireacht bhreise == * [[Éadaoin Ní Mhuircheartaigh|Ní Mhuircheartaigh, Éadaoin]], [[Róisín Ní Ghairbhí|Ní Ghairbhí, Róisín]], agus [[Pádraig Ó Liatháin|Ó Liatháin, Pádraig]] (eag.) (2021) ''[https://clo.ie/ga/leabhair/o-chleamairi-go-ceamarai Ó Chleamairí go Ceamaraí: Drámaíocht agus Taibhealaíona na Gaeilge faoi chaibidil]''. Baile Átha Cliath: [[Cló Léann na Gaeilge]]. [xxx + 342 lch] * [[Seán Mac Risteaird|Mac Risteaird, Seán]] (eag.) (2023) ‘[https://comhar.ie/iris/83/6/ Móreagrán Aiteach]’. ''[[Comhar]]'', 83 (06). == Naisc sheachtracha == * [https://www.aerachaiteachgaelach.net/feilire Imeachtaí le teacht] * [https://www.eventbrite.ie/o/aerachaiteachgaelach-59614892423 Ticéid] * [https://www.instagram.com/aerachaiteachgaelach/ Leathanach Instagram AAG] * [https://www.youtube.com/aerachaiteachgaelach Cainéal YouTube AAG] * [https://www.youtube.com/watch?v=cCpQGpWS3aY Cluiche Snatch 2021] * [https://meoneile.ie/pobal/an-tabhacht-a-bhaineann-le-filiocht-aiteacha-le-ciara-ni-e Mír ar AAG] ó [[Meon Eile|''Mheon Eile'']] * [https://web.archive.org/web/20240426185431/https://molsceal.ie/siamsaiocht/alt/?CID=6331875443112 Mír ar ''Ghrindr, Saghdar agus Cher''] le [[Molscéal]] * Ailt in [[GCN]], eagrán [https://magazine.gcn.ie/articles/194635?article=9-1 362], [https://magazine.gcn.ie/magazine/reader/248828/10?pageNumber=11 378], [https://magazine.gcn.ie/magazine/reader/255036/35?pageNumber=35 380] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:AerachAiteachGaelach| ]] [[Catagóir:Grúpaí ealaíon]] [[Catagóir:Grúpaí Gaeilge]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]] [[Catagóir:Litríocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Na hEalaíona in Éirinn]] [[Catagóir:Comhlachtaí drámaíochta Gaeilge]] [[Catagóir:Comhlachtaí drámaíochta Éireannacha]] [[Catagóir:Drámaíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Amharclannaíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge]] [[Catagóir:Meáin na Gaeilge]] [[Catagóir:Scannánaíocht]] [[Catagóir:Gluaiseachtaí ealaíne]] [[Catagóir:Amharcealaíontóirí]] [[Catagóir:Taibhealaíontóirí]] [[Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh]] [[Catagóir:Comharghrúpaí]] [[Catagóir:LADT|*]] [[Catagóir:Cultúr LADT|*]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Stair lucht LADT in Éirinn]] [[Catagóir:Drag ⁊ Ceabairé na Gaeilge|*]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2020]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] 39unmrga1070iwa8zmmkgzznb7eihdu 0 116419 1331173 1314830 2026-11-01T19:14:04Z LametinoWiki 23199 1331173 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Olltoghchán na hÉireann, 2024'''<ref>i mBéarla, ''Irish General Election 2024''</ref> ar an 29 Samhain 2024 i [[Poblacht na hÉireann|bPoblacht na hÉireann]], chun an 34ú [[Dáil Éireann]] a thoghadh. Dhearbhaigh an [[Taoiseach]] [[Síomón Ó hEarchaí|Síomón Ó hEarchai]] ar an 6 Deireadh Fómhair 2024 ar RTÉ go n-iarrfadh sé ar [[Uachtarán na hÉireann]] [[Mícheál D. Ó hUigínn]] an 33ú Dáil a scor chun olltoghchán a reáchtáil ar an 29 Samhain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Dáil Éireann le scor arú amárach, olltoghchán ar an 29 Samhain'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1106/1479513-dail-eireann-le-scor-aru-amarach-olltoghchan-ar-an-29-samhain/|date=2024-11-06|language=ga-IE|author=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/olltoghchan-le-gairm-de-haoine-don-29-samhain/|teideal=Olltoghchán le gairm Dé hAoine don 29 Samhain|dáta=2024-11-06|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-11-07}}</ref> Bhí tús oifigiúil curtha leis an bhfeachtas olltoghchánaíochta i 43 dáilcheantar an Stáit ar an 8 Deireadh Fómhair.<ref>De réir Airteagal 13.2.1 de [[Bunreacht na hÉireann|Bhunreacht na hÉireann]], tá iallach ar an Taoiseach iarraidh ar an Uachtarán an Dáil a scor sular féidir olltoghchán a ghairm.</ref> Toghadh 173 ceann de na 174 suíochán atá i nDáil Éireann le buachan, gach suíochán seachas suíochán an iar-[[Ceann Comhairle|Chinn Chomhairle]].<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Dáil Éireann scortha, olltoghchán ar an 29 Samhain|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1108/1479798-dail-eireann-scortha-olltoghchan-ar-an-29-samhain/|date=2024-11-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:2024 Irish general election.svg|clé|mion|Torthaí]] [[Íomhá:Simon Harris - 9th April 2024 10.jpg|clé|mion|Taoiseach [[Síomón Ó hEarchaí]] (Aib. 2024)]] [[Íomhá:Micheál Martin, December 2022.jpg|clé|mion|Tánaiste [[Mícheál Ó Máirtín]], [[Fianna Fáil|FF]], Nollaig 2022]] [[Íomhá:Mary Lou McDonald - 9 April 2024 49.jpg|clé|mion|Ceannaire an Fhreasúra [[Máire Laoise Mhic Dhomhnaill]], [[Sinn Féin|SF]], 9 Aibreán 2024]] [[Íomhá:Dail constituencies overview 2024.svg|clé|mion|Na [[Dáilcheantair]]]] == Cúlra == Is i mí Feabhra 2020 a bhí an t-olltoghchán roimhe sin, [[Olltoghchán na hÉireann, 2020]]. Idir theacht agus imeacht idir dhá linn, áfach, d'athraigh an líon suíochán a bhí ag roinnt de na páirtithe faoin am a scoireadh an 33ú Dáil (160 TD in iomlán) in 2024:<ref name=":0" /> * '''Páirtithe an Chomhrialtais, 2020-2024''' (in 2024) ''-'' [[Fianna Fáil]] 35; [[Fine Gael]] 32; [[Comhaontas Glas]] 12;<ref name=":0" /> * '''An Freasúra''' - [[Sinn Féin]] 33; [[Na Daonlathaithe Sóisialta (Éire)|Daonlathaithe Sóisialta]] 6; [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Lucht Oibre]] 6; Dlúthpháirtíocht-[[Pobal seachas Brabús]] 5; [[Aontú]] 1; [[Éire Neamhspleách]] 3; [[Ceart chun Athraithe]] 1; Neamhspleáigh 19; Ceann Comhairle 1; Eile 6. D'éirigh cuid mhaith de na Teachtaí Dála a toghadh in 2020 as; i gcás Fhine Gael, níos mó ná a leath acu – 18 den 33 – ní raibh siad san iomaíocht in 2024 ar chúinsí éagsúla, cúinsí pearsanta ina measc.<ref name=":0" /> == Dáilcheantair == 174 suíochán atá sa 34ú Dáil, i gcomórtas leis an 160 suíochán a bhí sa 33ú Dáil, agus 14 Teachta breise ag suí i dTeach Laighean agus ceithre [[Dáilcheantair|Dháilcheantar]] breise in 2024. Bhí Fine Gall ina mbíodh cúig shuíochán roinnte idir dhá Dháilcheantar trí shuíochán, [[Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)|Fine Gall Thoir]] agus [[Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)|Fine Gall Thiar]]. Ar an gcaoi chéanna bhí contae [[Contae Thiobraid Árann|Thiobraid Árann]], roinnte idir [[Tiobraid Árann Theas (Dáilcheantar)|Tiobraid Árann Theas]] agus [[Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)|Tiobraid Árann Thuaidh]]. Bhíodh [[Laois (Dáilcheantar)|Laois]]-[[Uíbh Fhailí (Dáilcheantar)|Uíbh Fhailí]] ina Dháilcheantar amháin le cúig shuíochán go dtí 2020. Ach in Olltoghchán 2024, bhí [[Laois (Dáilcheantar)|Laois]] as féin agus [[Uíbh Fhailí (Dáilcheantar)|Uíbh Fhailí]] as féin, agus trí shuíochán an ceann le líonadh sa dá chontae. Cruthaíodh Dáilcheantar nua ceithre shuíochán in 2024 chomh maith ar a dtugtar [[Cill Mhantáin-Loch Garman (Dáilcheantar)|Cill Mhantáin-Loch Garman]]. Bhí cuid de Dheisceart Chill Mhantáin curtha le cuid de Thuaisceart Loch Garman. D'fhág sin gur Dáilcheantar ceithre shuíochán atá sna Dáilcheantair ar a dtugtar Loch Garman agus Cill Mhantáin.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seans-ag-fianna-fail-suiochan-a-fhail-ar-ais-i-lu/|teideal=Seans ag Fianna Fáil suíochán a fháil ar ais i Lú|údar=[[Donncha Ó hÉallaithe]]|dáta=13 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-14}}</ref> == Feachtas == Feachtas toghchánaíochta trí seachtaine a bhí i gceist. Ar an lá deireanach sa Dáil ar an 7 Deireadh Fómhair, mar bhéim scoir, tharraing páirtithe an fhreasúra aird ar chuid de na mórcheisteanna a bheas faoi iomrá le linn an fheachtais – tithíocht, na seirbhísí sláinte agus an costas maireachtála ina measc. Rinneadh tagairt chomh maith don nós atá ann, má tá, airgead a chaitheamh go rábach ar thograí neamhphráinneacha, fearacht an fhoscadáin rothar i d[[Teach Laighean]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An 33ú Dáil ina suí den uair dheiridh agus olltoghchán chugainn|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1107/1479589-an-33u-dail-ina-sui-den-uair-dheiridh-agus-olltoghchan-chugainn/|date=2024-11-07|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt an Taoiseach agus an toghchán á fhógairt aige go raibh sé de cheart ag an bpobal dea-riar agus díograis a fháil ón rialtas. Tarraingíonn caint dá leithéid aird ar chumas an rialtais agus airgead an stáit á chaitheamh, agus ar chaiteachas lochtach, go háirithe. Ach níor chabhraigh an €336,000 a caitheadh ar phálás na rothar i dTeach Laighean,<ref>airgead a chaitheamh go rábach ar thograí neamhphráinneacha, fearacht an fhoscadáin rothar i d[[Teach Laighean]].</ref> ná an droch-chonradh a ceadaíodh i gcomhair [[Ospidéal Náisiúnta na Leanaí]] le cás an rialtais a bhí ag dul as oifig.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aitiulacht-aontacht-agus-amhras-failte-go-dti-olltoghchan-2024/|teideal=Áitiúlacht, aontacht agus amhras – fáilte go dtí Olltoghchán 2024|údar=[[Cathal Mac Coille]]|dáta=9 Samhain 2024|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-11-10}}</ref> Sheol na páirtithe polaitiúla a bhforógraí toghchánaíochta ar an 11-18 Samhain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Páirtithe polaitiúla ag seoladh a bhforógraí toghcháin inniu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1111/1480291-pairtithe-polaitiula-ag-seoladh-a-bhforograi-toghchain-inniu/|date=2024-11-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/geallta-ag-fianna-fail-curaimi-na-gaeilge-agus-na-gaeltachta-a-leagan-ar-roinn-rialtais-nua/|teideal=Geallta ag Fianna Fáil cúraimí na Gaeilge agus na Gaeltachta a leagan ar roinn rialtais nua|dáta=2024-11-11|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leantar leis an bhfeachtas toghchánaíochta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1113/1480669-leantar-leis-an-bhfeachtas-toghchanaiochta/|date=2024-11-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cursai-saor-in-aisce-sna-colaisti-samhraidh-agus-e26-milliun-breise-do-tg4-a-moladh-ag-pobal-seachas-brabus/|teideal=Cúrsaí saor in aisce sna coláistí samhraidh agus €26 milliún breise do TG4 á mholadh ag Pobal seachas Brabús|údar=[[Pádraic Ó Ciardha]]|dáta=15 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-15}}</ref> Chomh déanach le dhá lá roimh an toghchán, tugadh suntas don chaoi nach raibh leagan Gaeilge iomlán dá bhforógra foilsithe ag páirtí ar bith.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=27-11-2024|title=Cén páirtí atá in ann an Gaelvóta a mhealladh... déan suas d'intinn anois|journal=[[Seachtain]]|url=https://m.independent.ie/seachtain/olltoghchan-lacann-gach-pairti-leis-an-mholadh-don-oideachas-lan-ghaeilge/a1048180932.html|pages=lch 4}}</ref> Chuir [[Conradh na Gaeilge]] feachtas [[GaelVóta#Olltoghchán 2024 ó dheas|#GaelVóta]] ar siúl chun éileamh ar iarrthóirí gealltanais dochta a thabhairt i dtaobh tacaíochta don [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] agus don [[An Ghaeltacht|Ghaeltacht]]. Thug na páirtithe éagsúla [[GaelVóta#Gealltanais|cuid mhaith gealltanais]] ina dtaobh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/feachtas/feachtaisreatha/gaelv%C3%B3ta2024.html|teideal=#GaelVóta 2024 - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|údar=[[Conradh na Gaeilge]]|work=cnag.ie|dátarochtana=2024-11-22|archivedate=2024-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241121151719/https://cnag.ie/ga/feachtas/feachtaisreatha/gaelv%C3%B3ta2024.html}}</ref> Cuireadh an feachtas [[TINTEÁN (feachtas)|TINTEÁN]] ar bun chun cur ar shúile na n-iarrthóirí go bhfuil an géarchéim tithíochta ag cur inmharthanacht na Gaeilge sa Ghaeltacht féin i mbaol agus chun cumhachtaí soiléire a éileamh d'[[Údarás na Gaeltachta]], i measc éilimh eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/nuacht/1898-seoladh-tinte%C3%A1n-feachtas-nua-ag-dul-i-ngleic-leis-an-ng%C3%A9arch%C3%A9im-tith%C3%ADochta-sa-ghaeltacht.html|teideal=Seoladh TINTEÁN: Feachtas Nua ag Dul i nGleic leis an nGéarchéim Tithíochta sa Ghaeltacht - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|dáta=12 Samhain 2024|work=[[Conradh na Gaeilge|cnag.ie]]|dátarochtana=2024-11-24}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/tuarascail/2024/11/04/meadu-suntasach-ar-fhograiocht-tri-ghaeilge-ach-ceisteanna-maidir-le-caighdeain/|teideal=€14.2m caite ar fhógraíocht trí Ghaeilge in 2023|údar=[[Éanna Ó Caollaí]]|dáta=04-11-2-24|language=|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2024-11-24}}</ref> == Torthaí an toghcháin == Bhuaigh an dá mhórpháirtí traidisiúnta, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]], 48 suíochán agus 38 suíochán faoi seach (38 agus 35 in 2020). Bhí toghchán rathúil ag Fianna Fáil go háirithe le 48 suíochán, méadú suntasach ón olltoghchán in 2020. D'fhág an 86 suíochán a bhí ag Fianna Fáil agus Fine Gael i bhfoisceacht dhá shuíochán de mhóramh Dála, 88.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-bheo-failte-romhaibh-go-dti-tuairisc-bheo-faoi-olltoghchan-2024/|teideal=TUAIRISC BHEO: Na suíocháin go léir sa 34ú Dáil líonta, Fianna Fáil ar an bpáirtí is mó|dáta=2024-12-02|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-02}}</ref> Bhí idir mhaith agus olc sna torthaí ó thaobh Shinn Féin de.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/7-nollaig-2024-an-cl%C3%A1r/id1525428808?i=1000679593630|teideal=Nuacht Mhall, An Clár|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=7 Nollaig 2024|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2024-12-08}}</ref> Bhí Sinn Féin sa dara háit, le 39 suíochán (37 in 2020), beagnach gob ar ghob le Fine Gael an uair seo arís. Cé go raibh méadú ar an líon Teachtaí Dála a bhí acu, laghdaigh a sciar den vóta 24.5% i 2020 go dtí 19% in 2024 Bhí borradh mór faoi pháirtithe beaga An Lucht Oibre, 11 (6 in 2020) agus Daonlathaithe Sóisialta, 11 (6 in 2020). Bhí liúradh faighte ag Comhaontas Glas; ní bhfuair siad ach suíochán amháin, ceann [[Roderic O’Gorman|Roderic O'Gorman]] (12 suíochán in 2020)''.<ref name=":2" />'' Trí shuíochán a bhí ag [[Pobal seachas Brabús]] agus [[Dlúthpháirtíocht (páirtí polaitíochta)|Dlúthpháirtíocht]] (5 in 2020), ceithre cinn ag [[Independent Ireland]] agus dhá shuíochán ag [[Aontú]] (suíochán amháin in 2020). 16 neamhspleách a toghadh (19 in 2020) agus toghadh i nDún na Gall an t-aon duine amháin ó [[Cúiteamh 100%|Chúiteamh 100%]]. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Toghcháin don 34ú Dáil – 29 Samhain 2024 | colspan="11" |[[File:Dáil Éireann after 2024 GE.svg]] |- |- style="text-align:right; background-color:#E9E9E9; text-align:center" ! rowspan="2" colspan="1"|Páirtí ! rowspan="2"|Ceannaire ! colspan="3"|Vótaí Céad-Rogha ! colspan="5"|Suíocháin |- style="text-align:right; background-color:#E9E9E9; text-align:center" ! data-sort-type="number"| Vótaí {{efn|group=results|Tá páirtithe i dteideal maoinithe phoiblí i gcomhréir lena vóta céadrogha (nuair a éiríonn leo 2% den vóta céadrogha ar a laghad a bhaint amach).<ref>{{Cite web |teideal=Electoral Act 1997 |url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/1997/act/25/enacted/en/print#partiii |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725162448/https://www.irishstatutebook.ie/eli/1997/act/25/enacted/en/print|archive-date=25 July 2024|access-date=27 November 2024|website=electronic Irish Statute Book (eISB) |page=Part III |language=en |no-pp=y}}</ref>}} ! data-sort-type="number"| Vótaí (%) ! data-sort-type="number"| Athrú (%) <ref name="Cands"> {{cite web|url=https://www.rte.ie/news/election-24/2024/1116/1481337-over-680-candidates-to-contest-election-24/|teideal=Over 680 candidates contesting Election 24 as nominations close|work=[[RTÉ News]]|date=19 November 2024|access-date=16 November 2024}}</ref> ! data-sort-type="number"| Iarrthóirí ! data-sort-type="number"| Suíocháin buaite i [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|2020]] ! data-sort-type="number"| Suíocháin ag lánscor an 33ú Dáil ! data-sort-type="number"| Iarrthóirí tofa ! data-sort-type="number"| Athrú |- | [[Fianna Fáil]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Martin" |[[Mícheál Ó Máirtín]] |481,417 |21.86 |{{decrease}}0.32 |82 |38{{efn|group=results|name="cc2"|[[Seán Ó Fearghaíl]] (FF) san áireamh, tofa go uathoibríoch [[Cill Dara Theas (Dáilcheantar)|Cill Dara Theas]] mar [[Ceann Comhairle]] ag dul as oifig, faoi Art. 16.6 den bunreacht agus an Electoral Act 1992.<ref name="web.archive.org">{{cite Irish legislation|year=1992|number=23|section=36|name=Electoral Act 1992|stitle=Re-election of outgoing Chairman of Dáil |access-date=19 November 2024|archive-date=11 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240611091339/https://www.irishstatutebook.ie/eli/1992/act/23/section/36/enacted/en/html}}</ref>}} |36 |48{{efn|group=results|name="cc2"}} |{{increase}} 10 |- | [[Sinn Féin]] | style="text-align:left;" data-sort-value="McDonald" |[[Máire Laoise Mhic Dhomhnaill]] |418,627 |19.01 |{{decrease}}5.52 |71 |37 |33 |39 |{{increase}} 2 |- | [[Fine Gael]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Harris"|[[Síomón Ó hEarchaí]] |458,134 |20.80 |{{decrease}}0.06 |80 |35 |32 |38 |{{increase}} 3 |- | [[Na Daonlathaithe Sóisialta (Éire)]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Cairns"|[[Holly Cairns]] |106,028 |4.81 |{{increase}}1.91 |26 |6 |6 |11 |{{increase}} 5 |- | [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Bacik"|[[Ivana Bacik]] |102,457 |4.65 |{{increase}}0.27 |32 |6 |6 |11 |{{increase}} 5 |- | [[Independent Ireland]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Collinsm"|[[Michael Collins (polaiteoir)|Michael Collins]] |78,276 |3.55 |''Nua'' |28 |''Nua'' |3 |4 |''Nua'' |- | [[Pobal seachas Brabús/Dlúthpháirtíocht]]{{efn|group=results|name="PSPD"|Chuaigh [[Pobal seachas Brabús]] agus [[Dlúthpháirtíocht]] san iomaíoch san toghchán seo mar [[Pobal seachas Brabús/Dlúthpháirtíocht]]. Bhí 33 iarrthóirí ag Pobal seachas Brábús, agus 9 ag Dlúthpháirtíocht. Bhí forógraí éagsúla acu.}}<br/>{{small|•[[Pobal seachas Brabús]]<br/>•[[Dlúthpháirtíocht (páirtí polaitíochta)|Dlúthpháirtíocht]]}} | style="text-align:left;" data-sort-value="-"|''comhcheannaireacht''<br/>{{small|•[[Risteard Buíd Bairéid]]<br/>•''comhcheannaireacht''}} |62,481<br/>{{small|49,344<br/>13,137}} |2.84<br/>{{small|2.24<br/>0.60}} |{{increase}}0.21<br/>{{small|{{increase}}0.40<br/>{{increase}}0.01}} |42<br/>{{small|33<br/>9}} |5<br/>{{small|4<br/>1}} |5<br/>{{small|4<br/>1}} |3<br/>{{small|2<br/>1}} |{{decrease}}2<br/><small>{{decrease}}2<br/>{{steady}}</small> |- | [[Aontú]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Tóibín"|[[Peadar Tóibín]] |86,134 |3.91 |{{increase}}2.01 |43 |1 |1 |2 |{{increase}} 1 |- | [[Comhaontas Glas]] | style="text-align:left;" data-sort-value="OGorman" |[[Roderic O'Gorman]] |66,911 |3.04 |{{decrease}}4.09 |43 |12 |12 |1 |{{decrease}} 11 |- | [[100% Redress]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Devine" |Tomás Devine |6,862 |0.31 |''Nua'' |1 |''Nua'' |0 |1 |''Nua'' |- | [[Éire Amach: Cumann na Saoirse]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Kelly"|[[Hermann Kelly]] |14,838 |0.67 |{{increase}}0.42 |16 |0 |0 |0 |{{steady}} |- |[[The Irish People]]{{efn|group=parties|name=NationalAlliance|Cuid den [[National Alliance]]}} | style="text-align:left;" data-sort-value="Cahill"|Anthony Cahill |7,626 |0.35 |''Nua'' |21 |''Nua'' |0 |0 |''Nua'' |- | [[An Páirtí Náisiúnta]]{{efn|group=parties|name=NationalAlliance|Cuid den [[National Alliance]]}} | style="text-align:left;" data-sort-value="Disputed"|''Faoi dhíospóid'' |6,511 |0.30 |{{increase}}0.08 |9 |0 |0 |0 |{{steady}} |- | [[Neamhspleáigh i dtreo Athrú]] | style="text-align:left;" data-sort-value="-"|''Gan ceannaire'' |5,166 |0.23 |{{decrease}}0.15 |3 |1 |0 |0 |{{decrease}} 1 |- | [[Ireland First]]{{efn|group=parties|name=NationalAlliance|Cuid den [[National Alliance]]}} | style="text-align:left;" data-sort-value="Blighe" |[[Derek Blighe]] |3,339 |0.15 |''Nua'' |2 |''Nua'' |0 |0 |''Nua'' |- | [[Right to Change]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Collinsj" |[[Joan Collins (polaiteoir)|Joan Collins]] |2,907 |0.13 |''Nua'' |1 |''Nua'' |1 |0 |''Nua'' |- | [[Liberty Republic]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Gilroy"|[[Ben Gilroy]] |1,936 |0.09 |''Nua'' |6 |''Nua'' |0 |0 |''Nua'' |- | [[Party for Animal Welfare]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Furlong"|Darren Furlong |884 |0.04 |''Nua'' |3 |''Nua'' |0 |0 |''Nua'' |- | [[Rabharta]] | style="text-align:left;" data-sort-value="Bogue"|[[Lorna Bogue]] |626 |0.03 |''Nua'' |3 |''Nua'' |0 |0 |''Nua'' |- | [[Centre Party of Ireland]]{{efn|group=results|Renua tráth.}} | style="text-align:left;" data-sort-value="Kelly"| Andrew Kelly |548 |0.02 |{{decrease}}0.23 |3 |0 |0 |0 |{{steady}} |- | Neamhspleách{{efn|group=ge20|[[Séamus Healy]] san áireamh a bhí mar baill de [[Workers and Unemployed Action]] ach a seas mar neamhspleách san toghchán seo.<ref>{{Cite web |url=https://tipperaryreturningofficer.com/index.php/17-secondary-articles/57-nominations-tipperary-south-2 |title=Notice of Poll – Tipperary South 2024 |last= |first= |date= |website= |publisher= |access-date=3 December 2024 |quote= |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=13 Aibreán 2025 |archivedate=4 Nollaig 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241204011503/https://tipperaryreturningofficer.com/index.php/17-secondary-articles/57-nominations-tipperary-south-2 }}</ref>}} | style="text-align:centre;" |— |290,746 |13.20 |{{increase}}1.00 |171 |19 |20 |16 |{{decrease}} 3 |- | Folamh | style="text-align:centre;" |— | style="text-align:centre;" |— | style="text-align:centre;" |— | style="text-align:centre;" |— | style="text-align:centre;" |— | style="text-align:centre;" |— | 5 | style="text-align:centre;" |— | style="text-align:centre;" |— |- class="sortbottom" | colspan=3 | Iomlán bailí | 2,202,454 |99.3 | rowspan=2 colspan=6 | |- | colspan=3 | Vótaí lofa | 15,843 | 0.7 |- class="sortbottom" style="font-weight:bold; background:rgb(232,232,232);" | colspan=3 | Iomlán | 2,218,295 | 100 | — | 686 | 160 | 160 | 174{{efn|group=results|name="cc2"}} | {{increase}}14 |- | colspan=3 | Lucht vótála/Líon daoine a vótáil | 3,689,896 | 60.12 | {{decrease}} 2.59 | colspan=5 | |- | colspan=11 |Foinse: [https://www.rte.ie/news/election-24/results/#/national RTÉ News] |} {{notelist|group=results|}} == 34ú Dáil Éireann == Tar éis an toghcháin cuireadh tús le cainteanna maidir le comhrialtas Fiann Fáil-Fine Gael a fhoirmiú, aon uair amháin eile. Ar an 18 Nollaig 2024 a shuífeadh an 34ú Dáil Éireann den chéad uair. Bhí 14 suíochán breise le líonadh in 2024, a fhágann go bhfuil 174 suíochán sa Dáil. Fágann sin go bhfuil 87 Teachta Dála ar a laghad ag teastáil don mhóramh le rialtas a chur le chéile agus Taoiseach a thoghadh.<ref>Ar ndóigh d’fhéadfadh rialtas mionlaigh teacht i gcumhacht ach socrú a bheith déanta le roinnt Teachtaí Dála neamhspleácha agus/nó le páirtí nó páirtithe eile.</ref><ref name=":1" /> {{Main|An 34ú Dáil}}{{Main|Rialtas an 34ú Dáil}} == 27ú Seanad Éireann == Tá na toghcháin ar siúl go dtí maidin 29/01/2025 chun baisc nua [[Seanadóir|Seanadóirí]] a thoghadh. Is tríd an bpost a chaitear na vótaí seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nui.ie/elections/seanadelection2025/candidatesprofiles_2025.asp|teideal=NUI Seanad Election 2025 Candidate Profiles|údar=[[Ollscoil na hÉireann]]|language=en-IE|work=www.nui.ie|dátarochtana=2025-01-08}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/seanad/candidates/|teideal=Candidates - Seanad Electoral Register - Trinity College Dublin|údar=[[Ollscoil Átha Cliath|Ollscoil Bhaile Átha Cliath]]|language=en-IE|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2025-01-08}}</ref> Níl Gaeilge ach ag cuid de na hiarrthóirí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/roinnt-gaeilgeoiri-san-iomaiocht-don-seanad-agus-tus-a-chur-leis-an-votail/|teideal=Roinnt Gaeilgeoirí san iomaíocht don Seanad agus tús á chur leis an vótáil|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2025-01-15|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-01-17}}</ref> Is é seo an babhta deireanach nach bhfuil guth i dToghdais na nOllscoileanna ach amháin ag céimithe de chuid [[Ollscoil na hÉireann]] ([[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|COBÁC]], [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|COC]], [[Ollscoil na Gaillimhe|OG]], [[Ollscoil Mhaigh Nuad|OMN]]) agus [[Ollscoil Átha Cliath|Ollscoil Bhaile Átha Cliath]] ([[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|CnaT]]). As 1 Meitheamh 2025 amach, ní bheidh iontu ach an t-aon toghlach Ardoideachais amháin, agus beidh céimithe ó níos mó forais i dteideal vóta a chaitheamh ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://seanadvoter.ie/indexIR.shtml|teideal=SeanadVoter.ie|údar=[[Ollscoil na hÉireann]]|language=ga|work=seanadvoter.ie|dátarochtana=2025-01-08}}</ref> == Fíricí fánacha == * [[An Mhí Thiar (Dáilcheantar)|An Mhí Thiar]] an chéad dháilcheantar leis an gcomhaireamh iomlán a chríochnú * [[An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)|Cabhán-Muineachán]] ba dheireanaí leis an gcomhaireamh céadrogha * [[Albert Dolan]] (FF) tofa ar a bhreithlá i n[[Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)|Gaillimh Thoir]], 26 bliain d'aois, an TD is óige (Biniáimin) * [[Rose Conway-Walsh|Rose Conway Walsh]] (SF), an chéad bhean riamh le bheith ar cheann an chomhairimh i [[Maigh Eo (Dáilcheantar)|Maigh Eo]] * [[Jennifer Carroll MacNeill|Jennifer Carroll McNeill]] (FG), an chéad iarrthóir a toghadh don 34ú Dáil * Bhí [[Holly Cairns]], Ceannaire na nDaonlathaithe Sóisialta, tofa i gCorcaigh, agus thug sí páiste ar an saol ar an lá céanna, Aoine 29 Samhain 2024.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Staitisticí suntasacha faoi Vóta 2024|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1201/1484045-staitistici-suntasacha-faoi-vota-2024/|date=2024-12-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Rialtas an 34ú Dáil]] * [[:Catagóir:Baill den 34ú Dáil|Baill den 34ú Dáil]] * [[An 34ú Dáil]] * [[:Catagóir:Dáilcheantair|Dáilcheantair]] * [[GaelVóta|#GaelVóta]] * [[TINTEÁN (feachtas)|TINTEÁN]] * [[Toghcháin áitiúla na hÉireann, 2024]] * [[Toghchán Pharlaimint na hEorpa, 2024|Toghcháin Eorpacha, 2024]] * [[Olltoghchán na hÉireann, 2020]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Olltoghchán na hÉireann, 2024| ]] [[Catagóir:Olltoghcháin in Éirinn]] [[Catagóir:2024]] [[Catagóir:34ú Dáil]] 49urs2prwagw369e47u2wi96uoto6w2 0 116617 1331225 1294172 2026-11-02T00:34:12Z LametinoWiki 23199 1331225 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=Verona Murphy at the Sitting of the 34th Dáil on 18 December 2024 (cropped).jpg|v_p18_caption=Murphy (2024)}} Is polaiteoir agus [[Teachta Dála]], ina ball den Ghrúpa Réigiúnach Neamhspleách, as [[Contae Loch Garman]] í '''Verona Uí Mhurchú''',<ref>{{Cite web-en|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/2021/5/eng/initiated/b0521d.pdf|title=An Bille um Cheartas Coiriúil (Cionta Gadaíochta agus Calaoise) (Leasú) (Peataí), 2021|author=[[Oireachtas]]|date=27 Eanáir, 2021}}</ref> nó '''''Verona Murphy''''' (a rugadh sa bhliain [[1971|1971]]). Ceapadh í mar [[Ceann Comhairle|Cheann Comhairle]] Dháil Éireann ar an 18 Nollaig 2024. Níl aon eagla uirthi roimh chonspóid. [[Íomhá:Verona Murphy, Dec 2024 - (54185823872) (cropped).jpg|clé|mion|2024|293x293px]] == Gairm == D'fhás Murphy suas [[An Ghráinseach, Contae Loch Garman (San Séamas agus Dún Bróithe)|sa Ghráinseach]], Loch Garman. Cúlra [[Fine Gael|Fhine Gael]] atá aici agus tá gréasán tacaíochta láidir aici sa ''Wexford Independent Alliance''. Is minic a chloistear í ar na meáin náisiúnta. Nuair a bhí an pobalóir [[Mick Wallace]] i  bParlaimint na hEorpa le linn 2019-2024, bhí bratach an neamhspleáigh i Loch Garman ardaithe ag Murphy, agus toghadh í gan mórán dua in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|Olltoghchán 2020]] agus arís in [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/coinneoidh-verona-murphy-a-suiochan-in-ainneoin-mick-wallace-a-bheith-sa-ras/|teideal=Coinneoidh Verona Murphy a suíochán in ainneoin Mick Wallace a bheith sa rás|údar=Donncha Ó hÉallaithe|dáta=17 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-18}}</ref> Toghadh Murphy ina Ceann Comhairle ar an 18 Nollaig 2024, an chéad bhean leis an ngradam sin a fháil. Tháinig an ceapachán conspóid. * Thug Fianna Fáil agus Fine Gael tacaíocht do Murphy mar chuid den idirbheartaíocht atá ar siúl acu leis an nGrúpa Réigiúnach Neamhspleách faoi chomhrialtas a bhunú, gníomh a mhaígh [[Seán Ó Fearghaíl]] (Fianna Fáileach agus ina Cheann Comhairle sa Dáil ó 2016 go dtí 2024) agus daoine eile a rinne mír mhargántaíochta de ról tábhachtach<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/verona-murphy-tofa-ina-ceann-comhairle-sa-dail-an-chead-bhean-riamh-sa-rol/|teideal=Verona Murphy tofa ina Ceann Comhairle sa Dáil, an chéad bhean riamh sa ról|dáta=2024-12-18|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-18}}</ref>. Bhí díomá air, a dúirt sé, nach raibh ceannasaíocht an pháirtí ag tacú leis an uair seo. Dlúthchuid den mhargáil faoi bhunú an chéad rialtais eile, áfach, ab ea an cinneadh a rinne ceannaire Fhianna Fáil Micheál Martin tacú le Verona Murphy in áit Sheáin Uí Fhearghaíl.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Verona Murphy tofa ina Ceann Comhairle sa 34ú Dáil Éireann|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1218/1487128-verona-murphy-tofa-ina-ceann-comhairle-sa-34u-dail-eireann/|date=2024-12-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> * Ní cainteoir Gaeilge í Verona Murphy. Cainteoirí líofa Gaeilge iad na hiarrthóirí Seán Ó Fearghaíl agus [[Aengus Ó Snodaigh]] agus dúirt siad roimh an vóta gur chóir go mbeadh Gaeilge ag an té a cheapfaí sa phost.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceim-ar-chul-a-bheadh-ann-ceann-comhairle-gan-ghaeilge-a-thoghadh-aengus-o-snodaigh/|teideal=‘Céim ar chúl a bheadh ann Ceann Comhairle gan Ghaeilge a thoghadh’ – Aengus Ó Snodaigh|dáta=2024-12-18|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-18}}</ref> * Bhí tuarastal an Cheann Comhairle - €255,000 in 2024 - níos airde ná an €243,895 a íoctar leis an Taoiseach. [[Íomhá:Verona Murphy - 22 January 2025 (54280070977) (cropped).jpg|clé|mion|an Ceann Comhairle sa Dáil, 22 Eanáir 2025.|295x295px]] === 34ú Dáil === Bhí cúrsaí ina gcíor thuathail sa [[An 34ú Dáil|34ú Dáil]] go minic agus Murphy i mbun. Tharraing na cearta labhartha sa Dáil conspóid.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceachtanna-le-foghlaim-ar-gach-taobh-sa-dail/|teideal=Ceachtanna le foghlaim ar gach taobh sa Dáil|údar=Cathal Mac Coille|dáta=25 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-26}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-dail-curtha-ar-athla-agus-i-ina-cior-thuathail-ag-conspoid-na-gceart-cainte/|teideal=An Dáil curtha ar athlá agus í ina cíor thuathail ag conspóid na gceart cainte|dáta=2025-03-25|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-25}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Moladh an Rialtais maidir le cearta labhartha rite sa Dáil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0325/1503887-moladh-an-rialtais-maidir-le-cearta-labharta-rite-sa-dail/|date=2025-03-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sinn Féin ag éileamh ar an gCeann Comhairle éirí as a post|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0326/1504161-sinn-fein-ag-eileamh-ar-an-gceann-comhairle-eiri-as-a-post/|date=2025-03-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Main|An 34ú Dáil}} == Gaeilge == Cáineadh an cinneadh Verona Murphy a ainmniú le bheith ina Ceann Comhairle toisc gan aon Ghaeilge a bheith aici, rud a bhí riachtanach don phost dar lena réamhtheachtaí.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gealltanas-an-cheann-comhairle-gaeilge-a-fhoghlaim-fos-i-bhfeidhm-ach-ni-fios-cen-plean-ata-aici/|teideal=Gealltanas an Cheann Comhairle Gaeilge a fhoghlaim ‘fós i bhfeidhm’, ach ní fios cén plean atá aici|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-14}}</ref> Dúirt Murphy sular ceapadh í mar Cheann Comhairle go gcuirfeadh sí feabhas ar a cuid Gaeilge agus dheimhnigh sí go raibh sé i gceist aici go mbeadh leibhéal líofachta aici a bheadh “ag teacht” lena ról. I mí Feabhra 2025, bhí easpa líofachta Gaeilge an Cheann Comhairle i mbéal an phobail mar gheall ar achrann a tarraingíodh sa Dáil nuair a dúirt an Taoiseach Micheál Martin gur “ag insint bréaga” a bhí ceannaire Shinn Féin Mary Lou McDonald; bhí leas bainte aige as easpa Gaeilge an Cheann Comhairle agus as an teanga féin chun McDonald a mhaslú.<ref name=":0" /> == Féach freisin == *[[Loch Garman (Dáilcheantar)]] *[[:Catagóir:Loch Garman (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i nDáilcheantar Loch Garman]] *[[An 34ú Dáil]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}}{{DEFAULTSORT:Murphy, Verona}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Loch Garman (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Cinn Chomhairle]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] qthdg4cwuor0juybhi8tx9v2ns6mb8k 0 116714 1331159 1249136 2026-11-01T18:10:14Z Xqbot 3926 Bota: Ag socrú atreoraithe dúbailte ó [[Richard O'Donoghue]] go [[Risteárd Ó Donnchadha]] 1331159 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Risteárd Ó Donnchadha]] gq5jojuchl2dyugbhga3i8yjtoftl3d 0 117329 1331213 1307841 2026-11-01T23:35:35Z ~2026-58214-42 78484 /* */ 1331213 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Toghadh an '''[[An 34ú Dáil|34ú Dáil]]''' ar an 29 Samhain 2024 le linn [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán na]] [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|hÉireann 2024]]. Chas an Dáil den chéad uair ar an 18 Nollaig 2024. Tar éis an toghcháin cuireadh tús le cainteanna maidir le comhrialtas Fiann Fáil-Fine Gael a fhoirmiú, aon uair amháin eile. == An Dáil == Ar an 18 Nollaig 2024 tháinig an 34ú Dáil Éireann le chéile den chéad uair. Bhí 14 suíochán breise le líonadh in 2024, a fhágann go raibh 174 suíochán ann in iomlán.[[Íomhá:Dáil Éireann after 2024 GE.svg|mion|Miondealú an 33ú Dála. Tá páirtithe an rialtais [[Fianna Fáil]] (gléghlas), [[Fine Gael]] (gorm) ar dheis; na neamhspleáigh i lár; agus páirtithe an fhreasúra ar chlé (Sinn Féin, glas dorcha).|220x220px]]Bhuaigh an dá mhórpháirtí traidisiúnta, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]], 48 suíochán agus 38 suíochán faoi seach. D'fhág an 86 suíochán a bhí ag Fianna Fáil agus Fine Gael i bhfoisceacht dhá shuíochán de mhóramh Dála, 88.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-bheo-failte-romhaibh-go-dti-tuairisc-bheo-faoi-olltoghchan-2024/|teideal=TUAIRISC BHEO: Na suíocháin go léir sa 34ú Dáil líonta, Fianna Fáil ar an bpáirtí is mó|dáta=2024-12-02|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-02}}</ref> Bhí trí ghrúpa teicniúil aitheanta ag an g[[Ceann Comhairle]] sa 34ú [[Dáil]] de réir mar a leanas. * An Grúpa Teicniúil Neamhspleách (''Independent Technical Group'')<ref>[[Peadar Tóibín]] (Aontú), [[Paul Lawless]] (Aontú), [[Paul Gogarty]] agus [[Independent Ireland]]</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Aontú TDs leave Regional Independent Dáil grouping|url=https://www.rte.ie/news/2025/0122/1492332-aontu-regional-technical-group/|date=2025-01-22|language=en|author=RTÉ News / Harry Manning}}</ref> * An Grúpa Teicniúil um Neamhspleáigh agus Páirtithe (''Independent and Parties Technical Group'')<ref>[[Pobal seachas Brabús|Pobal roimh brabús,]] [[Comhaontas Glas|Na Glasaigh]], agus TDanna eile ar chlé</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://m.independent.ie/irish-news/just-three-female-ministers-appointed-as-micheal-martin-names-cabinet-for-34th-dail/a581856884.html|teideal=Just three female ministers appointed as Micheál Martin names Cabinet for 34th Dáil|dáta=2025-01-23|language=en|work=Irish Independent|dátarochtana=2025-01-27}}</ref> * An Grúpa Teicniúil Réigiúnach (''Regional Technical Group''). Ar scaradh an Grúpa Réigiúnach sa 34ú Dáil – cuid acu sa rialtas,<ref>Is iad na Teachtaí Neamhspleácha ón nGrúpa Réigiúnach sa rialtas ná [[Seán Canney]], [[Noel Grealish]], [[Marian Harkin]], [[Michael Healy-Rae]] agus [[Kevin Moran (polaiteoir)|Kevin 'Boxer' Moran]]. </ref> an chuid eile ag tacú leis an rialtas ach gan aon phost acu ann<ref>Bhí ceathrar Teachtaí eile sa Ghrúpa Réigiúnach nach raibh sa rialtas – [[Michael Lowry]], [[Danny Healy-Rae]], [[Barry Heneghan]] agus [[Gillian Toole]] </ref> agus bhí siadsan ag iarraidh I mí Eanáir 2025 ar an Teachta Neamhspleách [[Carol Nolan]] dul i bpáirt leo le grúpa teicniúil a bhunú.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Neamhspleáigh ón nGrúpa Réigiúnach ag iarraidh cearta freasúra|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0117/1491394-neamhspleaigh-on-ngrupa-reigiunach-ag-iarraidh-cearta-freasura/|date=2025-01-17|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>D'iarr siad ar an mbeirt Teachtaí a bhí ag [[Aontú]] dul i bpáirt leo ach chuaigh Aontú leis an Grúpa Teicniúil um Neamhspleáigh agus Páirtithe</ref> [[Íomhá:Verona Murphy, Dec 2024 - (54185823872) (cropped).jpg|mion|Tharraing an [[Ceann Comhairle|Ceann Comhairle,]] [[Verona Murphy|Verona Murphy,]] conspóid|293x293px]] == Rannpháirtíocht == Rinne Micheál Martin rogha a tharraing conspóid nuair nár thug sé post mar aire rialtais d’oiread agus bean amháin sa bhreis. Ní raibh ach triúr banairí sa [[Rialtas an 34ú Dáil]] ([[Norma Foley]] ó Fhianna Fáil, agus [[Helen McEntee]] agus [[Jennifer Carroll MacNeill]] ó Fhine Gael). Ní raibh [[Máire de Buitléir]] (an príomhaoire) nó [[Niamh Smyth]] ainmnithe mar airí rialtais ag [[Mícheál Ó Máirtín]].<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceachtanna-le-foghlaim-ar-gach-taobh-sa-dail/|teideal=Ceachtanna le foghlaim ar gach taobh sa Dáil|údar=Cathal Mac Coille|dáta=25 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-26}}</ref> Chuaigh rannpháirtíocht na mban sa rialtas ag an leibhéal is sinsearaí ar gcúl – bhí ceathrar banairí sa [[Rialtas an 33ú Dáil]]. B'é an Teachta Dála [[Dara Calleary]] an t-aon duine den chúigear déag airí sinsearacha nua gurb as cúige Chonnacht nó cúige Uladh dóibh. == Conspóid Verona Murphy == Ceapadh [[Verona Murphy]] mar Cheann Comhairle tar éis di a bheith sáite san idirbheartaíocht le grúpa réigiúnach na neamhspleách nuair a bhí an Rialtas á chur le chéile. Bhí an freasúra go láidir den tuairim gur socrú polaitiúil a bhí sa cheapachán agus gur ionadaí rialtais a bheadh inti.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=100 lá curtha dhe sa Rialtas nua ag an Taoiseach Micheál Martin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0504/1511031-100-la-curtha-dhe-sa-rialtas-nua-ag-an-taoiseach-micheal-martin/|date=2025-05-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí Eanáir, d'iarr roinnt Teachtaí Dála Neamhspleácha ón nGrúpa Réigiúnach cearta labhartha freasúra a bheith acu i nDáil Éireann in ainneoin Teachtaí Dála eile ón ngrúpa sin a bheith sa rialtas ag an am céanna.<ref>De réir rialacha Dháil Éireann, is féidir le cúigear Teachtaí Dála, nó níos mó, teacht le chéile mar ghrúpa teicniúil, mar a thugtar air, a fhad is gur sa fhreasúra atá siad.</ref> An craiceann is a luach a bhí na Neamhspleáigh a éileamh, dar le Sinn Féin ag an am.<ref name=":0" /> Tharla ruaille buaille sa Dáil agus cuireadh an Dáil ar atráth cheithre uaire agus cuireadh bac ar thoghadh an Taoisigh agus an rialtais. Bhí an freasúra ag cur in aghaidh léiriú an Cheann Comhairle ar Bhuan-Orduithe na Dála (go dtí gur athraigh sí é). Sheas fhreasúra seasamh le chéile ; ní raibh comhtharraingt dá leithéid eatarthu le feiceáil roimh an olltoghchán.<ref name=":1" /> Tar éis an chlampair sa Dáil ar an 22 Eanáir, rialaigh [[Verona Murphy|Murphy]] nach mbeadh sciar d’am cainte an fhreasúra ag an ngrúpa Teachtaí neamhspleácha a bhí páirteach i mbunú an rialtais. Bhí an socrú sin ag teacht salach go hiomlán ar chinneadh a d’fhógair sí roimhe sin gur Tadhg an dá Thaobhachas a bheadh i gceist le cead cainte a bheith ag baill an ghrúpa nach bhfuil post sa rialtas nua acu. Ar an 25 Márta 2025, bhí cúrsaí ina gcíor thuathail uair amháin eile sa Dáil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-dail-curtha-ar-athla-agus-i-ina-cior-thuathail-ag-conspoid-na-gceart-cainte/|teideal=An Dáil curtha ar athlá agus í ina cíor thuathail ag conspóid na gceart cainte|dáta=2025-03-25|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-03-25}}</ref> Faoi dheireadh vótáil an Dáil glacadh le moladh an Rialtais cearta labhartha a thabhairt do Theachtaí Dála Neamhspleácha ón nGrúpa Réigiúnach a thacaíonn leis an Rialtas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Moladh an Rialtais maidir le cearta labhartha rite sa Dáil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0325/1503887-moladh-an-rialtais-maidir-le-cearta-labharta-rite-sa-dail/|date=2025-03-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúirt an Taoiseach nach raibh san aighneas ach an ruidín soip i gcomórtas leis an gcogadh trádála domhanda a bhí ar na bacáin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sinn Féin ag éileamh ar an gCeann Comhairle éirí as a post|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0326/1504161-sinn-fein-ag-eileamh-ar-an-gceann-comhairle-eiri-as-a-post/|date=2025-03-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Reachtaíocht == Chuir an cíor thuathail timpeall Verona Murphy moill mhór ar obair na Dála, agus reachtaíocht chinniúnach ar na bacáin.<ref name=":2" /> * Bhí leasú suntasach beartaithe ag an Aire Dlí agus Cirt, [[Jim O'Callaghan|Jim O’Callaghan]], ar phróiseas tearmainn an stáit, sa Bhille um Chosaint Idirnáisiúnta 2025. * Bhí an Bille um Chríocha Faoi Fhorghabhái curtha i leith an Rialtais arís agus arís eile ag an bhfreasúra agus ag grúpaí dlúthpháirtíochta leis an bPalaistín, go bhfuil siad ag cúlú ón ngealltanas a rinne siad roimh an olltoghchán go gcuirfí an Bille chun cinn chomh luath agus is féidir. == An Ghaeilge == Bhí an 34ú Dáil breac le Gaeilgeoirí, iad suite ar bhinsí an fhreasúra agus ar bhinsí an rialtais araon. Agus is minic a raibh siad ag sárú ar chéile ó dhá thaobh an tseomra le linn díospóireachtaí. I mí Feabhra, bheartaigh an Taoiseach iompú ar an nGaeilge chun sonc a thabhairt do cheannaire Shinn Féin, [[Máire Laoise Mhic Dhomhnaill]]. "Tá an Teachta Dála ag insint bréaga (sic) arís!" a d’fhógair sé in ard a ghutha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seanta-ag-an-taoiseach-gur-chuir-se-telling-lies-i-leith-cheannaire-sf-nuair-a-duirt-se-go-raibh-si-ag-insint-breaga/|teideal=Séanta ag an Taoiseach gur chuir sé ‘telling lies’ i leith cheannaire SF nuair a dúirt sé go raibh sí ag ‘insint bréaga’|dáta=2025-02-19|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-05-05}}</ref> [[Íomhá:Yantar research vessel 04.jpg|mion|220x220px|Is long spiaireachta de chuid na Rúise í an [[An Yantar (long)|Yantar]], in ann cur isteach ar cháblaí fomhuirí. Chonacthas an long i Muir Éireann i mí na Samhna 2024]] Bhí cur chuige an rialtais go dtí seo i leith na Gaeilge agus na Gaeltachta cáinte ag eagraíochtaí teanga. Tugadh faomhadh don Chreat Pleanála Náisiúnta Athbhreithnithe sa Dáil i mí Aibreáin 2025, doiciméad ina raibh beagnach 200 leathanach. Bhí trí alt ann ina luaitear an Ghaeilge agus Ghaeltacht. Bhí an Plean dall ar chúrsaí tithíochta sa Ghaeltacht. [[Íomhá:Irish fuel protests in Dublin - 10 April 2026 35.jpg|mion|220x220px]] [[Íomhá:The_"Thun_Gemini",_Belfast_(September_2018)_-_geograph.org.uk_-_5911750.jpg|mion|220x220px|An tancaeir "Thun Gemini"; ní raibh sí in ann a lastas a dhíluchtú ag lárionaid dáileacháin ola Circle K i nGaillimh. Bhí an taincéir ar ancaire i gCuan na Gaillimhe agus sé mhilliún líotar ola ar bord aici, breosla nach rabhthas ábalta a thabhairt i dtír ag calafort na Gaillimhe.]] == Neodracht == Agus an Rúis ag gríosú chun cogaíochta, bhí ceist na [[Neodracht na hÉireann|neodrachta]] ina hábhar teasaí ar urlár na Dála. Bhí an Rialtas den tuairim go raibh sé thar am ag Éirinn cur lenár gcumas míleata, i bhfianaise an [[Ionradh na Rúise ar an Úcráin|chogaidh san Úcráin]], na [[Cogaíocht hibrideach|cogaíochta hibridí]] agus leochaileacht na hÉireann. {{Príomhalt|An Yantar (long)}} == Conspóidí == I mí Aibreáin 2026 eagraíodh [[Aighneas an bhreosla 2026|agóidí ar fud na hÉireann i gcoinne an chostais breosla]] a bhí ag ardú.<ref>I mBéarla, ''2026 Irish fuel protests''</ref> Ar an 14 Aibreán 2026, bhí rún muiníne faoi na hagóidí breosla buaite ag an Rialtas ach d'éirigh Michael Healy-Rae as mar Aire Stáit. <ref>{{Lua idirlín|teideal=Rún muiníne faoi na hagóidí breosla buaite ag an Rialtas ach Michael Healy-Rae ag éirí as mar Aire Stáit|url=https://tuairisc.ie/run-muinine-faoi-na-hagoidi-breosla-buaite-ag-an-rialtas-ach-michael-healy-rae-ag-eiri-as-mar-aire-stait/|work=Tuairisc.ie|dáta=2026-04-14|dátarochtana=2026-04-14|language=ga-IE}}</ref> {{Príomhalt|Aighneas an bhreosla 2026}} == Féach freisin == * [[Olltoghchán na hÉireann, 2024]] * [[Rialtas an 34ú Dáil]] * [[:Catagóir:Baill den 34ú Dáil|Baill den 34ú Dáil]] * [[An 33ú Dáil]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:34ú Dáil, An}} [[Catagóir:Dáil Éireann]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:34ú Dáil]] [[Catagóir:2025]] ab4njf299drhbehvh7nykpti3o8lksu 0 117579 1331172 1272193 2026-11-01T19:08:58Z LametinoWiki 23199 leagan 1331172 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}Ar an 23 Eanáir 2025, fuair [[Mícheál Ó Máirtín]] séala a oifige ó [[Uachtarán na hÉireann]] [[Mícheál D. Ó hUigínn]] tar éis don [[Dáil Éireann|Dáil]] vótáil i bhfabhar é a cheapadh ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] don dara uair. Sular caitheadh aon vóta, fágadh faoin duine is óige i bpáirtí parlaiminte [[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]], [[Albert Dolan]], Mícheál Ó Máirtín a mholadh mar Thaoiseach. 95 [[Teachta Dála]] a vótáil ar a shon agus 76 a vótáil ina aghaidh. (Mhol an Teachta Dála [[Mairéad Farrell (polaiteoir)|Mairéad Farrell]] ó [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ceannaire a páirtí féin [[Máire Laoise Mhic Dhomhnaill]] don phost),<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0123/1492424-comhaireacht-nua-fogartha-ag-micheal-martin/|teideal=Comhaireacht nua fógartha ag Micheál Martin|údar=Nuacht RTÉ|dáta=23 Eanáir 2025|language=ga-IE}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/airi-an-chomhrialtais-nua-ainmnithe-ag-an-taoiseach-priomhchuram-na-gaeltachta-ar-dhara-calleary/|teideal=Airí an chomhrialtais nua ainmnithe ag an Taoiseach, príomhchúram na Gaeltachta ar Dhara Calleary|údar=tuairisc.ie|dáta=23 Eanáir 2025}}</ref> Beidh Ó Máirtín ina Thaoiseach go dtí mí na Samhna 2027 nuair a thiocfaidh ceannaire Fhine Gael agus an [[Tánaiste]] nua [[Síomón Ó hEarchaí]] i gcomharbacht air.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=tuairisc.ie|date=23 Eanáir 2025|url=https://tuairisc.ie/micheal-martin-tofa-ina-thaoiseach-den-dara-huair/|title=Micheál Martin tofa ina Thaoiseach den dara huair}}</ref> [[Íomhá:Micheál Martin - 9th April 2024 03.jpg|clé|mion|Mícheál Ó Máirtín ar dheis, Síomón Ó hEarchai ar chlé]] == An Chomhaireacht i mí Eanáir 2025 == Taoiseach – [[Mícheál Ó Máirtín]] Tánaiste, Aire Gnóthaí Eachtracha agus Trádála, Aire Cosanta – [[Síomón Ó hEarchaí]] Aire Caiteachais Phoiblí, Bonneagair, Seirbhísí Poiblí, Athchóirithe agus Digitithe – [[Jack Chambers]] Aire Dlí agus Cirt, Gnóthaí Baile agus Imirce – [[Jim O'Callaghan]] Aire Coimirce Sóisialaí, Aire Gnóthaí Tuaithe, Pobail agus na Gaeltachta – [[Dara Calleary]] Aire Tithíochta, Rialtais Áitiúil agus Oidhreachta – [[Séamus de Brún]] Aire Aeráide, Comhshaoil agus Fuinnimh, Aire Iompair – [[Darragh Ó Briain]] Aire Breisoideachais, Ardoideachais, Taighde, Nuálaíochta agus Eolaíochta – [[James Lawless]] Aire Leanaí, Míchumais agus Comhionannais – [[Norma Foley]] Aire Airgeadais – [[Paschal Donohoe]] Aire Sláinte – [[Jennifer Carroll MacNeill]] Aire Oideachais agus Óige – [[Eiléana Nic an tSaoi]] Aire Talmhaíochta, Bia, Iascaigh agus Mara – [[Martin Heydon]] Aire Fiontar, Turasóireachta agus Fostaíochta – [[Peter Burke]] Aire Ealaíon, Meán, Cumarsáide, Cultúir agus Spóirt – [[Pádraig Ó Donnabháin]] Ceapadh [[Máire de Buitléir]] ó Fhianna Fáil mar Phríomh-Aoire an Rialtais agus ceapadh í ina hAire Stáit um meabhairshláinte freisin. Athcheapadh an t-abhcóide sinsearach [[Rossa Fanning]] ina [[Ard-Aighne na hÉireann|Ard-Aighne]]. == Rannpháirtíocht == Ochtar Airí ó Fhianna Fáil agus seachtar ó Fhine Gael a bhí sa Chomhaireacht i mí Eanáir 2025. B'é [[Peter Burke]] ó Fhine Gael an t-aon duine a bhí le leanúint den chúram a bhí air sa rialtas 2020-2024. B'é Charlie McConalogue ó Fhianna Fáil an t-aon duine ón rialtas 2020-2025 nach raibh sa Chomhaireacht nua. Bhí aon duine dhéag ó Chúige Laighean sa Chomhaireacht nua, triúr ó Chúige Mumhan agus duine amháin ó Chúige Chonnacht. (Ar chúl éaga a bhí na hUltaigh).<ref name=":0" /> B'é an Teachta Dála [[Dara Calleary]] an t-aon duine den chúigear déag airí sinsearacha nua gurb as cúige Chonnacht nó cúige Uladh dóibh. Rinne Máire de Buitléir rogha a tharraing conspóid nuair nár thug sé post mar aire rialtais d’oiread agus bean amháin sa bhreis. Ní raibh ach triúr banairí sa [[Rialtas an 34ú Dáil]] ([[Norma Foley]] ó Fhianna Fáil, agus [[Eiléana Nic an tSaoi]] agus [[Jennifer Carroll MacNeill]] ó Fhine Gael). Ní raibh [[Máire de Buitléir]] (an príomhaoire) nó [[Niamh Smyth]] ainmnithe mar airí rialtais ag Micheál Martin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceachtanna-le-foghlaim-ar-gach-taobh-sa-dail/|teideal=Ceachtanna le foghlaim ar gach taobh sa Dáil|údar=Cathal Mac Coille|dáta=25 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-26}}</ref> Chuaigh rannpháirtíocht na mban sa rialtas ag an leibhéal is sinsearaí ar gcúl – bhí ceathrar banairí sa [[Rialtas an 33ú Dáil]]. == Airí stáit == Deichniúr airí stáit a bhí ag Fianna Fáil agus ochtar a bhí ag Fine Gael. Cúigear neamhspleách a bhí ann mar chuid den socrú faoinar bunaíodh an rialtas. Bhí brú ar pháirtithe an rialtais a chinntiú go mbeadh cuid mhaith ban i measc na gceapachán i ndiaidh na conspóide faoina laghad ban a ceapadh ina n-airí sinsearacha. Seisear ban a bhí ina n-airí stáit. Tugadh cead ag triúr Mór-Airí Stáit freastal ar chruinnithe den Chomhaireacht ach ní raibh cead acu labhairt iontu. B'iad [[Hildegarde Naughton]] ó Fhine Gael agus na Teachtaí Dála Neamhspleácha ón nGrúpa Réigiúnach [[Seán Canney]] agus [[Noel Grealish]].<ref name=":0" /> * [[Diarmuid Ó Buitiméir]] (FG), an Roinn Forbartha Tuaithe agus Pobail agus Gaeltachta agus an Roinn Iompair (forbairt pobail agus carthanachtaí agus an córas iompair faoin tuath). * [[Tomás Ó Broin (An Mhí Thoir)|Tomás Ó Broin]] (FF), gnóthaí Eorpacha (post a bhí ag Byrne cheana, idir 2020-2022) * [[Niamh Smyth]] (FF) sa Roinn Fiontair * [[Jennifer Murnane-O'Connor|Jennifer Murnane O’Connor]] (FF), ina haire stáit sa Roinn Sláinte * [[Emer Higgins]] (FG) a bheidh sa Roinn Caiteachais Phoiblí * [[Charlie McConalogue]] (FF, an t-iar-aire talmhaíochta ó Dhún na nGall), Aire Spóirt, post a bhíonn á shantú ag go leor * [[Colm Ó Bróithe]] (FG)m Aire Stáit don Inimirce, agus próifíl ard ag baint léi * [[Niall Collins]] (FF ó Luimneach) athcheaptha ina aire stáit sa Roinn Dlí agus Cirt, ag plé leis an athchóiriú dlí * [[Timmy Dooley]] (FF), Roinn Talmhaíochta * [[Roibeard Ó Troithigh]] (FF) ina aire stáit do na comhair chreidmheasa agus seirbhísí airgeadais. d’éirigh sé as; I mí Lúnasa 2022 tháinig sé chun solais gur theip air leasanna maoine a fhógairt.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Robert Troy resigns from Minister of State role|url=https://www.rte.ie/news/politics/2022/0824/1318499-bacik-says-troy-showed-careless-disregard-for-rules/|date=2022-08-24|language=en|author=RTÉ news}}</ref> * [[Michael Moynihan (polaiteoir Corcaíoch)|Michael Moynihan]] (FF) ina Aire Stáit don Oideachas Speisialta * [[Alan Dillon]] (FG), an Roinn Fiontair * [[Kieran O'Donnell|Kieran O’Donnell]] (FG), an Roinn Sláinte agus Tithíochta agus cúram daoine aosta air * [[Neale Richmond]] (FG) ina aire stáit sa Roinn Gnóthaí Eachtracha agus é freagrach as an diaspora * [[John Cummins]] (FG, Port Láirge), ina aire stáit sa Roinn Tithíochta * [[Criostóir Ó Súilleabháin]] (FF), freagrach as cúrsaí dúlra, oidhreachta agus bithéagsúlachta * [[Hildegarde Naughton]] (FG), freagrach as daoine atá faoi mhíchumas. * [[Seán Canney]] (Neamhspleách), an Roinn Iompair<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/preasraitis/5d8e6-ministers-obrien-and-canney-launch-slower-speeds-safer-roads-campaign-supporting-road-safety/|teideal=Seolann na hAirí O’Brien agus Canney ‘Luasanna Níos Moille, Bóithre Níos Sábháilte’ - feachtas a thacaíonn le sábháilteacht ar bhóithre.|dáta=2025-01-30|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2025-02-02|archivedate=2025-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250202173218/https://www.gov.ie/ga/preasraitis/5d8e6-ministers-obrien-and-canney-launch-slower-speeds-safer-roads-campaign-supporting-road-safety/}}</ref> * [[Noel Grealish]] (Neamhspleách), sa Roinn Talmhaíochta * [[Marian Harkin]] (Neamhspleách), Roinn Breisoideachais * [[Kevin Moran (polaiteoir)|Kevin ‘Boxer’ Moran]] (Neamhspleách), cúram an OPW air * [[Michael Healy-Rae]] (Neamhspleách), ina aire stáit sa Roinn Talmhaíochta == Gaeilge == Bhí seachtar Gaeilgeoir i measc an chúigear déag airí sinsearacha a ceapadh i mí Eanáir 2025, seisear ó Fhianna Fáil agus duine amháin ó Fhine Gael. Is iad an seisear ó Fhianna Fáil an Taoiseach féin, Mícheál Ó Máirtín; Dara Calleary, Jim O’Callaghan; Darragh Ó Briain; Norma Foley; agus Jack Chambers. An tAire Cumarsáide Ealaíon agus Meán, Pádraig Ó Donnabháin, an t-aon duine de sheachtar airí Fhine Gael a bhfuil dóthain Gaeilge aige le hagallamh beo a dhéanamh leis na meáin Ghaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/naonur-gaeilgeoiri-ceaptha-ina-n-airi-no-ina-n-airi-stait-sa-rialtas-nua/|teideal=Naonúr Gaeilgeoirí ceaptha ina n-airí nó ina n-airí stáit sa rialtas nua|dáta=2025-01-30|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-02}}</ref> Cainteoir líofa Gaeilge é duine amháin den naonúr déag airí stáit nua a d’fhógair an Rialtas, Tomás Ó Broin ó Fhianna Fáil. Bhí roinnt Gaeilge freisin ag duine de na mórairí stáit nua, Hildegarde Naughton. Ar an aire sinsearach Dara Calleary a raibh príomhchúram na Gaeltachta. Bhí aire sinsearach don Ghaeilge i measc na n-éileamh réamhthoghchán a bhí ag Conradh na Gaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/23-aire-stait-le-ceapadh-ach-aire-sinsearach-ag-an-ngaeilge-an-geabh-seo/|teideal=23 aire stáit le ceapadh, ach dóchas ann go mbeidh an Ghaeltacht ag aire sinsearach an geábh seo|dáta=2025-01-29|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-02}}</ref> == Polasaithe == Gheall Fianna Fáil, Fine Gael agus Sinn Féin roimh an olltoghchán go dtógfaí thart ar 300,000 teach sa stát faoi 2030 dá mbeidís i mbun rialtais.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sprioc-an-rialtais-muinin-a-mhuscailt-i-spriocanna-an-rialtais/|teideal=Sprioc an rialtais – muinín a mhúscailt i spriocanna an rialtais|údar=Cathal Mac Coille|dáta=28 Meitheamh 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-06-29}}</ref><ref>Thaispeáin cuntas teach-thógála 2024 nach 40,000 teach a tógadh in 2024 (mar a bhí á thuar ag Fianna Fáil agus ag Fine Gael roimh an olltoghchán) ach beagán le cois 30,000 teach.</ref> D'éirigh polasaí inimirce an Rialtais níos déine. i gcomparáid leis an 33ú Dáil. Mar shampla, ar an 27 Feabhra 2025, díbríodh grúpa daoine ar chairteitilt chun na [[An tSeoirsia|Seoirsia]]. Bhí an eitilt seo ar an gcéad oibríocht díbeartha ó Éirinn maidir le heitiltí díbeartha. Dúirt an tAire Dlí agus Cirt, [[Jim O'Callaghan]] go raibh na Seoirsigh a díbríodh sa stát go mídhleathach. "Má tá tú ag lorg tearmainn, agus mura bhfuil tú i dteideal tearmann a fháil, níor chóir duit teacht go hÉirinn", a dúirt sé.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=32 duine as an tSeoirsia díbeartha as Éirinn ar eitleán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0228/1499453-32-duine-as-an-tseoirsia-dibeartha-as-eirinn-ar-eitlean/|date=2025-02-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Foilseoidh an rialtas pleananna i mí Iúil 2025 a léireoidh comhthuiscint go gcaithfear cur chuige forbartha an stáit a fheabhsú ó bhonn.<ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na hÉireann, 2024]] * [[:Catagóir:Baill den 34ú Dáil|Baill den 34ú Dáil]] * [[An 34ú Dáil]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Rialtas na hÉireann]] [[Catagóir:Dáil Éireann]] [[Catagóir:34ú Dáil]] 2pxuj34axo67nzjfjzll6w5o0kmwe50 0 117876 1331186 1320603 2026-11-01T19:59:15Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331186 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Idirghabháil Leighis}} Is éard is '''aireachas''' ann ná bealach chun oiliúint a chur ar an aigne díriú ar an am i láthair, chun mothú níos suaithí agus an mheabharshláinte a fheabhsú.<ref>{{Lua idirlín |url=https://op.europa.eu/ga/publication-detail/-/publication/a94fbd87-b770-11ef-91ed-01aa75ed71a1 |teideal=Multilingual dictionary of new words |dátarochtana=2025-02-13 |archivedate=2025-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250425125901/https://op.europa.eu/ga/publication-detail/-/publication/a94fbd87-b770-11ef-91ed-01aa75ed71a1 }}</ref> Eascraíonn an t-aireachas ó ghné shuntasach de thraidisiúin na [[An Hiondúchas|Hiondúch]] agus na na m[[An Búdachas|Búdaíoch]], <ref name="Karunamuni2017">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1007/s12144-017-9631-7|title=Theoretical Foundations to Guide Mindfulness Meditation: A Path to Wisdom|journal=Current Psychology|volume=38|issue=3|pages=627–646|year=2019|author=Karunamuni|first=Nandini|url=http://mindrxiv.org/mfs63/}}</ref> <ref name="VanGordon2015">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1007/s12671-014-0379-y|title=There is Only One Mindfulness: Why Science and Buddhism Need to Work Together|journal=Mindfulness|volume=6|pages=49–56|year=2014|author=Van Gordon|first=William}}</ref> agus tá sé bunaithe ar theicnící machnaimh Chan, Guān, agus teicnící machnaimh na Tibéide. {{Sfn|Wilson|2014}} Cé go bhfuil goleor sainmhínithe agus teicníochtaí aireachais ann, <ref>{{Cite book-en|author=Thompson|first=Evan|title=Why I Am Not a Buddhist|publisher=Yale University Press|year=2020|isbn=978-0-300-22655-3|location=New Haven and London|pages=120|quote=Buddhism has no single, agreed-upon traditional definition of mindfulness. Rather, Buddhism offers multiple and sometimes incompatible conceptions of mindfulness.}}</ref> déanann traidisiúin Bhúdacha cur síos ar cad is brí leis an t-aireachas, mar shampla an chaoi a n-eascraíonn agus a scoireann dearcthaí ar an am atá thart, ar an am i láthair agus ar an am atá le teacht mar impriseain chéadfacha agus [[Intinn|feiniméin mheabhracha]] . <ref name="Karunamuni2017" /> <ref name="Analayo_2003">{{Cite book-en|author=Anālayo|first=Bhikku|title=Satipaṭṭhāna, the direct path to realization|date=2003|publisher=Windhorse Publications}}</ref> <ref name="Bhikkhu Bodhi">{{Cite web-en|url=http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/waytoend.html|title=The Noble Eightfold Path|author=Bhikkhu Bodhi|publisher=Access to Insight|access-date=2009-03-16}}</ref> I measc na ndaoine aonair a chuir leis an tóir a bhí ar aireachas i gcomhthéacs nua-aimseartha an Iarthair tá Thích Nhất Hạnh, Joseph Goldstein, Herbert Benson, Jon Kabat-Zinn, agus Richard J. Davidson . <ref name="Buchholz2015">{{Luaigh foilseachán|title=Exploring the Promise of Mindfulness as Medicine|url=https://archive.org/details/sim_jama_2015-10-06_314_13/page/1327|journal=JAMA|volume=314|issue=13|pages=1327–1329|date=October 2015|pmid=26441167|doi=10.1001/jama.2015.7023}}</ref> <ref name="Harrington2015">{{Luaigh foilseachán|title=When mindfulness is therapy: Ethical qualms, historical perspectives|journal=The American Psychologist|volume=70|issue=7|pages=621–631|date=October 2015|pmid=26436312|doi=10.1037/a0039460|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:25757884|quote=Mindfulness, the argument goes, was never supposed to be about weight loss, better sex, helping children perform better in school, helping employees be more productive in the workplace, or even improving the functioning of anxious, depressed people. It was never supposed to be a merchandized commodity to be bought and sold.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210220174512/https://dash.harvard.edu/handle/1/25757884 |date=2021-02-20 }}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Aireachas| ]] [[Catagóir:Aireachas (An Búdachas)]] [[Catagóir:Aireachas (síceolaíocht)]] [[Catagóir:Gluaiseacht aireachais|*]] [[Catagóir:Machnaimh]] [[Catagóir:Idirghabhálacha intinne-colainne]] k2i56drc7z1wg8ujd4axiy4v7iu8k9n 0 118171 1331293 1260052 2026-11-02T09:08:09Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331293 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Tá '''Coill Bhearna''' suite ar imeall thiar [[Cathair na Gaillimhe|Chathair na Gaillimhe]]. Ag Coill Bhearna atá an teorainn ar an taobh thiar den chathair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nuacht an Iarthair: Caillteanas mór an bád an Iúda Naofa|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/nuacht-gaeltachta/2015/0121/674553-nuacht-an-iarthair-caillteanas-mor-an-bad-an-iuda-naofa/|date=2015-01-21|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Is foraois [[Planda duillsilteach|dhuillsilteach]] í. Tá tobar naofa anseo; deirtear gur lig [[Naomh Éanna]] a scíth anseo ar feadh oíche sular thaisteal sé go hOileáin Árann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://connemara.ie/listing/silver-strand/|teideal=Silver Strand -Trá na gCeann Bearna|údar=connemara.ie|language=ga-IE|work=Connemara & the Islands|dátarochtana=2025-03-14}}</ref> === Caomhnú === Is Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta í an choill. Deir Cairde Choill Bhearna go bhfuil na crainnte i mbaol. Mhaígh na Cairde in 2022 go raibh sú á bhaint as crainnte sa choill.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.molsceal.ie/cuige-chonnacht/alt/?CID=6302085353001|teideal=Sú á bhaint as crainnte i gCoill Bhearna|údar=Molscéal|dáta=2022|language=ga-IE|work=Molscéal|dátarochtana=2025-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250314111738/https://www.molsceal.ie/cuige-chonnacht/alt/?CID=6302085353001|archivedate=2025-03-14}}</ref> === Eachtraí === Bhí lomscrios déanta ar na crainn ársa ansin ag [[Stoirm Éowyn]] ag deireadh mhí Eanáir 2025. Leagadh crainn, ag blocáil an chosáin siúil in áiteanna. Bhí comhartha lasmuigh den bhealach isteach sa gcoill ina fógraíodh an choill dúnta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cén leigheas atá ann do Choill Bhearna|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0311/1501568-cen-leigheas-ata-ann-do-choill-bhearna/|date=2025-03-11|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin   == * [[Stoirm Éowyn]] * [[Trá na gCeann, Bearna]] * [[Bearna]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Gaillimh]] [[Catagóir:Foraoisí]] ry11aa8xjjoi4o9l4ks9osmba2tvqyr 0 118655 1331285 1307229 2026-11-02T08:11:14Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331285 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Teleworking - P060782-830743.jpg|mion]] Is éard is '''cianobair''' ann (nó '''obair ó chian''', '''ríomhoibriú''' nó '''teilea-obair''') ná socrú ina ndéanann an fostaí cuid de a chuid oibre ó áit eile seachas dul chuig ionad oibre d’fhostóra. == Obair ó chian == Is éard atá i gceist le cianobair ná nuair a bhíonn d’fhostaí ag obair: * sa bhaile ar bhonn lánaimseartha nó páirtaimseartha nó * sa bhaile cuid den am agus sa ghnáthionad oibre an chuid eile den am.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.revenue.ie/ga/employing-people/employee-expenses/remote-working/index.aspx|teideal=Cianobair|language=ga|work=www.revenue.ie|dátarochtana=2025-04-13}}</ref> Is éard atá i gceist le cianobair ná: * logáil isteach ó chian ar ríomhaire oibre * ríomhphost, sonraí nó comhaid a sheoladh ó chian nó * smaointe, táirgí agus seirbhísí a fhorbairt ó chian. Tá an fostaí fós ag obair ar na huaireanta agus na dualgais chéanna is dá mbeifeá go fisiciúil san ionad oibre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/employment/employment-rights-and-conditions/contracts-of-employment/ceart-cian-oibriu-a-iarraidh/|teideal=An ceart cianoibriú a iarraidh|údar=Citizensinformation.ie|language=ga|work=www.citizensinformation.ie|dátarochtana=2025-04-13}}</ref> Ní bhaineann na socruithe (ar revenue.ie mar shampla) le fostaithe a thugann obair abhaile taobh amuigh de ghnáthuaireanta oibre.<ref name=":0" /> == In Éirinn == Tá sé de cheart ag gach fostaí sna 26 chontae cianobair nó obair sholúbtha a iarraidh faoin Acht um Chothromaíocht Oibre agus Forálacha Ilghnéitheacha 2023. Tá iachall ar fhostóir tabhairt go dáiríre faoi iarratas den sórt sin, a riachtanais féin agus riachtanais an fhostaí (agus cód cleachtais an Choimisiúin um Chaidreamh san Áit Oibre a thugann éifeacht don Acht) ach níl aon oibleagáid ann é a dheonú. Is é fírinne an scéil nach bhfuil aon duine ag obair ó chian gan comhoibriú a bhfostóra.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/04/tiogair-gan-fiacla-an-tacht-cianoibre/|teideal=Tíogair gan fiacla an tAcht Cianoibre|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2025-04-11|language=ga-IE|foilsitheoir=An Páipéar|dátarochtana=2025-04-13}}</ref> == Féach freisin == * [[Saothair dhaonna|Obair]] == Naisc sheachtracha == * [https://www.irishstatutebook.ie/eli/2023/act/8/enacted/en/html Acht um Chomhardú Saoil agus Saothair 2023] (Work Life Balance and Miscellaneous Provisions Act 2023) * [https://web.archive.org/web/20250404080530/https://www.workplacerelations.ie/en/what_you_should_know/codes_practice/code-of-practice-for-employers-and-employees-right-to-request-flexible-working-and-right-to-request-remote-working/request%20flexible%20working%20and%20right%20to%20request%20remote%20working.html Cód Cleachtais d’Fhostóirí agus d’Fhostaithe ar an gCeart chun Iarratas Solúbtha a fháil ón gCoimisiún um Chaidreamh san Áit Oibre (WRC) a léamh. Oibriú agus an Ceart chun Oibriú Cian-Iarr a Iarraidh.] / workplacerelations.ie == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cianobair]] [[Catagóir:Obair]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] k3s5778wgc54v5exar1zx7s1w46rbwl 0 119220 1331255 1308837 2026-11-02T04:12:54Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331255 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Is luaththéacs [[An Féineachas|dlíthiúil Éireannach]] ar dhliteanas i leith gortaithe agus/nó díobhála é '''Breitheanna Neamhbheartaithe''' ([[An tSean-Ghaeilge|Seán-Gaeilge]] '''''Bretha Étgid'''''.<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/20825 étge(d)] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) Níl sé caomhnaithe ach go heaspach. Tá sé scríofa i stíl chomhdhlúite, ach más fíor, tá sé inár bpríomhfhoinse i leith luathdhlí tionóiscí na hÉireann. Tá clú agus cáil ar phíosa maidir le [[Píoca|phíoca]], as an léargas luachmhar a thugann sé ar shaol na mban i sochaí mheánaoiseach na hÉireann. Is ón 8ú haois é an dréacht. == Lámhscríbhinní == Tá seacht lámhscríbhinn ann den dréacht ''Bretha Étgid'', neamhiomlán gach ceann acu. Ní chaomhnaítear an téacs go leanúnach ach i lámhscríbhinn amháin, [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], MS 23 P 3); sna cinn eile uile, ní faightear iontu ach sleachta gortaithe, mar shampla [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]].<ref name=Breatnach>{{cite book |last=Breatnach |first=Liam |title=A Companion to the ''Corpus Iuris Hibernici'' |series=Early Irish Law Series |volume=5 |location=Baile Átha Cliath |publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |date=2005}}</ref>{{rp|178-180}}<ref name=Binchy>{{cite book |last=Binchy |first=D. A. |date=1943 |title=The Linguistic and Historical Value of the Irish Law Tracts |series=Sir John Rhys Memorial Lecture |publisher=British Academy |location=London |url=https://archive.org/details/linguistichistor00bincuoft}}</ref>{{Rp|28-29}} == Ábhair == Pléitear sa dréacht ''Bretha Étgid'' na cásanna gortaithe nó dúnbhásaithe nach bhfuil dliteanas ar an déantóir ciona. Is é an phríomhfhoinse 'sagainne ar dhlí tionóisce san Fhéineachas.<ref name=KellyGuide>{{cite book |last=Kelly |first=Fergus |title=A Guide to Early Irish Law |series=Early Irish Law Series |volume=3 |location=Dublin |publisher=Institute for Advanced Studies |date=1988 }}</ref>{{rp|272}} Dar le Neil McLeod is on 8ú haois é.<ref>{{cite book |last=McLeod |first=Neil |title=Bloodshed and compensation in ancient Ireland |publisher=Centre for Irish Studies |location=Perth, W.A. |date=1999 |url=https://researchportal.murdoch.edu.au/esploro/outputs/other/Bloodshed-and-compensation-in-ancient-Ireland/991005544878607891}}</ref>{{rp|5}} Ag tús an téacs féin, pléitear an focal ''{{lang|sga|éitged}}'' (neamhbheartaithe, gan rún). Ina dhiadh sin, tá sraith altanna a thosaíonn leis na focail ''{{lang|sga|a maic ara feiser}}''<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/35431 ro-finnadar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250905135107/https://dil.ie/35431 |date=2025-09-05 }}</ref> (a mhic, chun go raibh a fhios agat), is dócha rí ag múineadh a mhic. Ansin tá sraith a thosaíonn leis an bhfocal ''{{lang|sga|blaí}}''<ref>eDIL s.v. [http://dil.ie/6034 1 blaí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250515165059/https://dil.ie/6034 |date=2025-05-15 }}</ref> (díolúine), ag lua cásanna nach bhfuil an déantóir freagrach as gortú éigin. Tar éis sin, faightear altanna le rialacha éagsúla, maraon le sliocht cumtha i bhfoirm ceisteanna agus freagraí.<ref name=Breatnach/>{{Rp|180-181}}<ref name=Qiu>{{cite book |last=Qiu |first=Fangzhe |chapter=Law, law-books and tradition in early medieval Ireland |editor1-first=Thom |editor1-last=Gobbitt |title=Law, book, culture in the Middle Ages |location=Leiden, Boston |publisher=Brill |date=2021 |pages=126–146 |doi=10.1163/9789004448650_007 |isbn=978-90-04-44834-6 }}</ref>{{Rp|139-140}} Is an-ghiorraisc é an téacs. Mar shampla, maítear ann ''Blaí ord indeoin'' (díolúine ord (casúr) inneoin), le brí, níl gabhar faoi dhliteanas má ghortaíonn sé duine a raibh ina cheárta go neamhchúramach.<ref name=KellyGuide/>{{Rp|149}}<ref>[https://www.ucd.ie/icsf/en/t4media/The%20use%20of%20poetic%20forms%20-%20Nanterre_QIU.pdf The use of poetic forms in early Irish legal writing], "Gnomic prose", Fangzhe Qiu, School of Irish, Celtic Studies and Folklore, UCD, 2024</ref> Pléitear [[píoca]] (andúil neamhghnách) i mná torracha sa ''Bretha Étgid'', a thugann léargas uathúil ar shaoil bhan i nÉirinn meánaoiseach. Dar leis an téacs, níl dliteanas ar bhean le píoca a ghoideann cuid áirithe bia, le teorainneacha éagsúla ag braith ar an ghoidtear an bia óna fear chéile nó eachtrannach; gur cion é muna an fear píoca a mhná; agus gur cion é muna n-insíonn an bhean dá fear faoina píoca. Tugtar mar bhonn cirt gurbh fhéidir dochar a dhéanamh don leanbh dá séanfaí bia air.<ref>{{cite book |last=Eska |first=Charlene M. |title=Cáin Lánamna: An Old Irish Tract on Marriage and Divorce Law |url=https://archive.org/details/cinlnamnaoldiris0000eska |publisher=Brill |location=Leiden, Boston |date=2010}}</ref>{{rp|2, 18-19}}<ref>{{cite book |chapter=Early medieval law, c. 700–1200 |editor1-first=Angela |editor1-last=Bourke |editor2-first=Siobhán |editor2-last=Kilfeather |editor3-first=Maria |editor3-last=Luddy |title=The Field Day anthology of Irish writing, vol. IV: Irish women's writing and traditions |location=Cork |publisher=Cork University Press |date=2002 |pages=6–44 }}</ref>{{rp|33-34}} Chuir eagarthóir níos déanaí réamhrá leath-stairiúil leis an téacs. Luaitear ann [[Cormac mac Airt]] mar údar na sleachta ''{{lang|sga|blaí}}'' agus ''{{lang|sga|a maic ara feiser}}'', agus [[Cenn Fáelad]] an chuid eile.<ref name=Qiu/>{{Rp|140}} == Stair == Toisc go bhfuil an téacs de ''Bretha Étgid'' a mhaireann chomh heaspach sin, is deacair é a rá an raibh ábhair as dréachtaí dlí eile ann ó thús, nó ar cuireadh an iad ag eagarthóirí níos déanaí.<ref name=Breatnach/>{{Rp|182}}Dar le [[Charlene Eska]], is an-dheacair é ''[[Muirbretha]]'' go formhór caillte a réitigh as ''Bretha Étgid'' mar a mhaireann.<ref name=Eska>{{cite book |last=Eska |first=Charlene M. |title=Lost and Found in Early Irish Law: ''Aidbred'', Heptad 64, and ''Muirbretha'' |publisher=Brill |location=Leiden / Boston |series=Medieval Law and its Practice |volume=36 |date=2022 }}{{Rp|43}} Mhol Binchy go raibh an scoil ''Nemed'' (suite b'fhéidir i gCúige [[An Mhumhain|Mumhan]]) laistiar de ''Bretha Étgid'', chomh maith le the new dréachtaí dlí ''[[Uraicecht Becc]]'', ''[[Cóic Conara Fugill]]'', agus ''[[Early Irish law#Bretha Nemed Toísech and Bretha Nemed Déidenach|Bretha Nemed]]''.<ref name=KellyGuide/>{{Rp|247}} Bhí sé fosta den tuairim go raibh ábhair pagánacha let feiceáil i saothair na scoile. Cáineadh an smaoineamh seo ámh ag [[Donnchadh Ó Corráin]], Liam Breatnach agus Aidan Breen.<ref>{{cite journal |last=Kelly |first=Fergus |year=1992 |title=Early Irish law: The present state of research |journal=[[Études Celtiques]] |volume=29 |pages=15–23|doi=10.3406/ecelt.1992.1987}}</ref>{{Rp|22}} == Tuilleadh le léamh == * {{cite book |date=1873 |title=Ancient Laws of Ireland |volume=3 |publisher=Stationery Office |location=Baile Átha Cliath}} [https://archive.org/details/ancientlaws03hancuoft/page/82 ll. 82-547] ("Book of Aicill" as Béarla). * "[https://mural.maynoothuniversity.ie/id/eprint/5663/1/NH-Brehon-Law.pdf?utm_source=perplexity The Lost Legal System]: Pre-Common Law Ireland and the Brehon Law", Dr Noelle Higgins, Lecturer, School of Law and Government, Dublin City University, Ireland. == Tagairtí == {{reflist}} {{Dlí luath na hÉireann}} <!--{{Síol-ie}}--> {{DEFAULTSORT:Bretha Etgid}} [[Catagóir:An Féineachas]] rdqm2h3jzrbpt5pt0xmuhf6z5fm3z8i 0 119261 1331222 1267080 2026-11-02T00:15:33Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331222 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Is téacs dlí de chuid [[An Féineachas|an Fhéineachais]] caomhnaithe ach go heaspach é '''Ain-fhuigheall''' (nó ''Ainbhreith'') ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Anfuigell'''''<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/25584 gell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250522092300/https://dil.ie/25584 |date=2025-05-22 }}, [https://dil.ie/22730 fo-gella] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250521193302/https://dil.ie/22730 |date=2025-05-21 }}, [https://dil.ie/24781 fuigell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250517181345/https://dil.ie/24781 |date=2025-05-17 }}, [https://dil.ie/3609 anfuigell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250523003136/https://dil.ie/3609 |date=2025-05-23 }}</ref>) ina bpléitear le cásanna atá deacair nó dodhéanta a réiteach.<ref name=Eska/>{{rp|5}} [[Íomhá:Anfuigell in Trinity College, Dublin ms 1387, p. 8a1.jpg|thumb|Sliocht as ''Anfuigell'' an plé le maoin daoine maraithe i mbun catha ([[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|Coláiste na Tríonóide]] MS 1387).<ref name=Eska/>{{rp|xiii}}]] == Lámhscríbhinní == Ní mhaireann cóip iomlán ar bith den ''Anfuigell'', níl ach sleachta caomhnaithe i lámhscríbhinní éagsúla. Mar shampla, faighte trí sliocht i [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]] preserves three quotes from ''Anfuigell''. Some excerpts belonging to ''[[Aidbred]]'' were previously mis-allocated to ''Anfuigell''. Tá na blúirí den ''Anfuigell'' a mhaireann foilsithe le léargais ag [[Charlene Eska]], roinnte i n-ocht gcuid is caoga.<ref name=Eska/>{{rp|47-56}} <ref name=Breatnach/>{{rp|164}} == Teideal == Tugadh an teideal ó ''[[incipit]]'' an téacs: ''{{lang|sga|Anfuigell breath brangaire catha}}'', .i. Ainfhuigheall breithimh, gairm fiagh chun catha.<ref name=Breatnach>{{cite book |last=Breatnach |first=Liam |title=A Companion to the ''Corpus Iuris Hibernici'' |series=Early Irish Law Series |volume=5 |location=Baile Átha Cliath|publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |date=2005 }}</ref>{{rp|164}} <ref>{{cite journal |last=Gwynn |first=E.J. |title=Miscellanea |journal=Ériu |volume=9 |date=1923 |pages=27–30 |url=https://archive.org/details/eriu_1921_9_part-1/page/27 }}</ref>{{rp|29}} Is ionainn ''anfuigell'' agus ain-[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/fuigheall fhuigeall] nó "gan bhreith(iúnas)".<ref name=Eska/>{{rp|5}} == Ábhair == Pléitear ''Anfuigell'' le cásanna neamhghnácha atá deacair nó dodhéanta a réiteach, ábhar ag a bhfuil nasc aige le ''[[Gúbretha Caratniad]]'' agus ''[[Recholl Breth]]''. I roinnt cásanna, nach bhfuil an breitheamh in ann a réiteach, meastar gur míchuí é an cás fiú a thabhairt os comhair na cúirte. De bharr easpa ábhar sna blúirí a mhaireann, is deacair é a rá, conas a cuireadh an téacs le chéile. Molann Eska go raibh creatlach chomhráiteach ann mar atá in ''Gúbretha Caratniad.''<ref name=Eska/>{{rp|6-7}} Tugann ''Anfuigell'' léargas ar sochaí na nGael sa mheánaois. San alt maidir le sochraidí mar shampla, feictear fianaise an-luath ar nós [[An Chaointeoireacht|na Caointeoireachta]].<ref name=Eska>{{cite book |last=Eska |first=Charlene M. |title=A Raven's Battle-Cry: The Limits of Judgment in the Medieval Irish Legal Tract ''Anfuigell'' |publisher=Brill |location=Leiden / Boston |series=Medieval Law and its Practice |volume=27 |date=2019 }}</ref>{{rp|9}} Faightear ann in ''Anfuigell'' forálacha maidir le conarthaí déanta ar meisce agus gortuithe fulaingthe ag sochraidí.<ref name=Eska/>{{rp|5, 31}} I ndá lámhscríbhinn a mhaireann, tá réamhrá leath-stairiúil [[Meán-Ghaeilge]] curtha leis an téacs leagtha amach i bhfoirm ''[[accessus ad auctores]]'', ar nós a leithéid i dtéacs dlí eile, ''[[Cáin Ḟuithirbe]]'': * áit: ''Fuithrime Cormaic'', i.e., [[Teach Mhucrois]]) * am: ''[[Finghin mac Cathail|Finguine mac Cú-cen-máthair]])'' * údar: Cumain * cúis: níor thuig sé rialú éigin Dar le Fangzhe Qiu, is é an ''Cumain'' seo ná ''[[Cumméne Fota]]'', easpag den 7ú-haois.<ref>{{cite book |last=Qiu |first=Fangzhe |title=Narratives in early Irish law tracts |type=PhD |url=https://cora.ucc.ie/items/5d7f28aa-680d-4952-a455-bb892087b784 |publisher=[[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]] |date=2014 }}</ref>{{rp|241}} Tá meascán d' foinsí teangan sa téacs a mhaireann, agus dá bharr, tá sé deachair date a chur leis. Molann Eska dátaí idir an dara leath den 8ú haois tríd an 9ú haois.<ref name=Eska/>{{rp|2}} == Tuilleadh le léamh == * {{cite journal |first=Charlene M. |last=Eska |title=A medieval Irish legal commentary on wakes and funerals from ''Anfuigell'' 'Wrong judgment' |journal=North American Journal of Celtic Studies |volume=1 |issue=1 |date=2017 |pages=27–44 |doi=10.2307/nortamerceltstud.1.1.0027 }} * {{cite book |last=Eska |first=Charlene M. |title=A Raven's Battle-Cry: The Limits of Judgment in the Medieval Irish Legal Tract ''Anfuigell'' |publisher=Brill |location=Leiden / Boston |series=Medieval Law and its Practice |volume=27 |date=2019 }} == Tagairtí == {{reflist}} {{Dlí luath na hÉireann}} {{Síol-ie}} [[Catagóir:An Féineachas]] djm17j3csr0c7jifoup2ztj1cok5y8c 0 119316 1331260 1267106 2026-11-02T05:12:36Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331260 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Teideal de chuid [[An Féineachas|An Fhéineachais]] ba ea '''Bóaire'''.<ref name=":0">{{Cite book |last=Kelly |first=Fergus |title=A Guide To Early Irish Law |publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |year=2016 |isbn=9781855002142 |location=Baile Átha Cliath}}</ref> In ainneoin an ainm, "saorshealbhóir" ba ea é, suite i measc na céimithe sóisialta faoi na huaisle ach os cionn na ndaor.<ref name=":0" /> Bhíodh a chuid talún féin aige, a d'fhaigheadh sé le hoidhreacht óna mhuintir, agus nach mbíodh cead aige [[aistriú (dlí réadmhaoine)|aistriú]]. De ghnáth thugadh eallach dó ag a thiarna mar chúiteamh ar a dhílseacht. De réir roinnt téacsanna, bhíodh texts give a number of different sub ranks amhail is ''ócaire''<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/33404 ócaire] {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> agus ''mruigfher'',<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/32625 mruig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208230221/https://dil.ie/32625 |date=2023-02-08 }}, brugh, áitreabh</ref> an chéim neamh-uasal is airde. D'fhéadfadh bóaire bheith ina uasal gan teideal, mar thaoiseach a mhuintire, nó ag déanamh seirbhísí áirithe, nó bheith níos saibhre faoi dhó ná gnáth-thiarna. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Dlí luath na hÉireann}} <!--{{Síol-ie}}--> {{DEFAULTSORT:Boaire}} [[Catagóir:An Féineachas]] bw9ifdskklzbp2m8vw8wuw1zmdjw5ou 0 119318 1331247 1270667 2026-11-02T03:09:05Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331247 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Is téacs dlí de chuid [[An Féineachas|An Fhéineachais]] é '''Bearradh Oireachta''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Berrad Airechta'''''<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/2280 1 airecht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250523052153/https://dil.ie/2280 |date=2025-05-23 }}</ref>), 'sé sin, Achoimre (ar nós imeachta) Cúirte nó Tionóil,<ref name=Breatnach/>{{rp|170}} <ref>{{cite book |last=Breatnach |first=Liam |title=A Companion to the ''Corpus Iuris Hibernici'' |series=Early Irish Law Series |volume=5 |location=Baile Átha Cliath|publisher=Institute for Advanced Studies |date=2005 }}</ref> ina pléitear conarthaí agus [[urraíocht]]. == Lámhscríbhinní == Níl ach lámhscríbhinn amháin de ''Berrad Airechta'' atá ar marthain, [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|Trinity College]] LS 1337. Ní dhéantar ach dhá shaothar níos déanaí lua air, gan sleachta an dís acu. Is amhlaidh nach iomlán é an lámhscríbhinn. Déanann na tráchtaireachtaí tagairtí ar chodanna de ''Berrad Airechta'' nach bhfuil ann anois; agus tugann an réamhrá le fios go raibh roinnt téacs ann roimhe:<ref name=Breatnach>{{cite book |last=Breatnach |first=Liam |title=A Companion to the ''Corpus Iuris Hibernici'' |series=Early Irish Law Series |volume=5 |location=Baile Átha Cliath |publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |date=2005 }}</ref>{{rp|169-170}} :''{{lang|sga|Atait dano<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/14616 danó, dano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250903045643/https://dil.ie/14616 |date=2025-09-03 }}</ref> rūidlesa<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/35732 rūidles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918075443/http://www.dil.ie/35732 |date=2020-09-18 }}</ref> tuaithe a Féniu}} ... :Tá fosta ruílisí [sealbha] tuaithe [daoine] [''a bhfuil go iomlán slán ó éileamh''] san Fhéineachas. Chuir [[Kuno Meyer]] (1921) in eagar an chéad leath den téacs ar marthain the first half of the surviving text agus [[Rudolf Thurneysen]] (1928) an dara leath. D'aistrigh Thurneysen (1928) an téacs go Gearmáinis, agus [[Robin Stacey]] (1994) é seo go Béarla.<ref name=Breatnach/>{{rp|170}}<ref name=StaceyBerrad>{{cite book |last=Stacey |first=Robin |chapter=''Berrad Airechta'': an Old Irish Tract on Suretyship |date=1994 |editor1-first=T. M. |editor1-last=Charles-Edwards |editor2-first=Morfydd E. |editor2-last=Owen |editor3-first=D. B. |editor3-last=Walters |title=Lawyers and Laymen |location=Cardiff |pages=210–233 }}</ref>{{rp|210}} == Ábhair == Pléitear urraíocht na nGael sa ''Berrad Airechta'', an cur síos is mionsonraithe dá leithéid sa chorpas Sean-Ghaeilge.<ref name=Stacey>{{cite book |first=Robin Chapman |last=Stacey |title=The Road to Judgment: From Custom to Court in Medieval Ireland and Wales |url=https://archive.org/details/roadtojudgmentfr0000stac |location=Philadelphia, PA |publisher=University of Pennsylvania Press |date=1994 }}</ref>{{rp|31}} I sochaí na nGael, ní raibh dualgas ar an stáit conarthaí a chur i bhfeidhm. Ina ionad sin, cheaptaí daoine chun dul in urra ar conradh. Ba chasta agus dian dtí chách iad na gnáthaimh forfheidhmithe.<ref name=KellyGuide>{{cite book |last=Kelly |first=Fergus |title=A Guide to Early Irish Law |series=Early Irish Law Series |volume=3 |location=Baile Átha Cliath |publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |date=1988}}</ref>{{rp|167}}<ref name=Stacey/>{{rp|32}} Roinneadh Thurneysen an téacs ar marthain ina 84 cuid.<ref name=StaceyBerrad/> D'eagraigh Stacey é i gcúig aicme: # sainmhínithe ar chomhaontuithe conarthacha # urra darbh ainm {{lang|sga|naidm}}<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/32930 naidm(m)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250523080017/https://dil.ie/32930 |date=2025-05-23 }}</ref> (urra "enforcing") # conas a cheanglaíodh daoine ag conarthaí # na finnéithe a bhíodh riachtanach do chonarthaí ({{lang|sga|Córus fiadnuise}}<ref name=KellyGuide/>{{rp|279, 281}}) # urraí darbh ainmneacha {{lang|sga|aitire}}<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/2810 aitire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250523080017/https://dil.ie/2810 |date=2025-05-23 }}</ref> (urra géill) agus ráth.<ref>eDIL s.v. [https://dil.ie/34836 1 ráth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250523080017/https://dil.ie/34836 |date=2025-05-23 }}</ref><ref name=Stacey/>{{rp|32}} Dar le Stacey, is téacs cumaisc é ''Berrad Airechta'', athscríofa le sraitheanna teangan éagsúla go dtí 700 AD.<ref name=Stacey/>{{rp|31}} <ref name=Stacey/>{{rp|31}} Mhol Michael A. O'Brien gur cineál lámhleabhair do bhreithiúna é ''Berrad Airechta''.<ref name=Stacey/>{{rp|53}} <!-- ''The Old Irish word {{lang|sga|berrad}} in the title is translated literally as "shearing" or "shaving" by Thurneysen and Stacey. O'Brien and [[Fearghas Ó Ceallaigh]] have argued that the {{lang|sga|berrad}} should associated with the meaning "synopsis" or "summary".<ref name=Breatnach/>{{cite book |last=Breatnach |first=Liam |title=A Companion to the ''Corpus Iuris Hibernici'' |series=Early Irish Law Series |volume=5 |location=Baile Átha Cliath|publisher=Institute for Advanced Studies |date=2005 }}</ref>{{rp|169-170}}--> == Tuilleadh le léamh == * {{cite journal |last=O'Brien |first=Michael A. |title=Varia |journal=[[Ériu]] |volume=11 |date=1932 |pages=88–89 }} *{{cite journal |last=Meyer |first=Kuno |date=1921 |title=Mitteilungen aus irischen Handschriften |journal=[[Zeitschrift für celtische Philologie]] |volume=13 |pages=19–24 |doi=10.1515/zcph.1921.13.1.3 }} (edition of the first half). * {{cite book |date=1994|last=Stacey |first=Robin |chapter=''Berrad Airechta'': an Old Irish Tract on Suretyship |editor1-first=T. M. |editor1-last=Charles-Edwards |editor2-first=Morfydd E. |editor2-last=Owen |editor3-first=D. B. |editor3-last=Walters |title=Lawyers and Laymen |location=Cardiff |pages=210–233 }} (translation into English). * {{cite book |last=Thurneysen |first=Rudolf |title=Die Bürgschaft im irischen Recht |publisher=Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschafte |location=Berlin |date=1928 |series=Philosophisch-Historische Klasse |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.31592/page/n171 |volume=2 |pages=5–32 }} (eagrán le haistriúchán Gearmáinis). == Tagairtí == {{reflist}} {{Dlí luath na hÉireann}} [[Catagóir:An Féineachas]] l09cxqlo5ljovl5cv8x4ucnhz7hnlqb 2 121281 1331167 1330996 2026-11-01T18:39:24Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1331167 wikitext text/x-wiki == Forais / Institiúidí == : '' Féach [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]] {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?valueLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q748720. OPTIONAL { ?item wdt:P488 ?p1 } OPTIONAL { ?item wdt:P1037 ?p2 } BIND(COALESCE(?p1, ?p2) AS ?value) SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga,en". } } ORDER BY (?itemLabel) | columns = number:#, P154:Lógó, label:Institiúid, P571:Bundáta, P159:Ceanncheathrú, P488:Ceannaire, P1342:Líon suíochán }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Lógó ! Institiúid ! Bundáta ! Ceanncheathrú ! Ceannaire ! Líon suíochán |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]] | [[An Chomhairle Eorpach]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-09 | ''[[:d:Q1375164|Europa building]]'' | [[António Costa]] | 27 |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Logo European Central Bank.svg|center|128px]] | [[Banc Ceannais Eorpach]] | data-sort-value="1998" | 1998-06-01 | [[Frankfurt]] | [[Christine Lagarde]] | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]] | [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]] | data-sort-value="1957" | 1957 | ''[[:d:Q1375164|Europa building]]'' | ''[[:d:Q115639092|Thérèse Blanchet]]'' | 27 |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Court of Justice of the European Union Logo SV.svg|center|128px]] | [[Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh|Cúirt Bhreithiúnais Eorpach]] | data-sort-value="1952" | 1952 | ''[[:d:Q20971786|Palais de la Cour de Justice]]'' | ''[[:d:Q917096|Koen Lenaerts]]'' | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:ECA-logo.svg|center|128px]] | [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]] | data-sort-value="1977" | 1977-10-18 | [[Lucsamburg (cathair)|Lucsamburg]] | | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:European Parliament logo.svg|center|128px]] | [[Parlaimint na hEorpa]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-25 | ''[[:d:Q2423937|Suíomh Pharlaimint na hEorpa i Strasbourg]]'' | [[Roberta Metsola|Roberta Metsola Tedesco Triccas]] | 720 |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:European Commission.svg|center|128px]] | [[an Coimisiún Eorpach]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-01 | ''[[:d:Q239|Cathair na Bruiséile]]'' | [[Ursula von der Leyen]] | 27 |} {{Wikidata list end}} == Gníomhaireachtaí == : Féach [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] ?bunDáta ?tírLabel ?lógó | columns = number:#, P154:Lógó, label:Gníomhaireacht, P17:Tír, P571:Bundáta {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?labelEn ?labelGa WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q112827555. ?item rdfs:label ?labelEn filter (lang(?labelEn) = "en"). ?item rdfs:label ?labelGa filter (lang(?labelGa) = "ga"). #OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunDáta. } #OPTIONAL { ?item wdt:P17 ?tír. } #OPTIONAL { ?item wdt:P154 ?lógó. } FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. } #SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga,en". #} } ORDER BY (?itemLabel) | columns = ?labelEn:Agency, ?labelGa:Gníomhaireacht }} {| class='wikitable sortable' ! Agency ! Gníomhaireacht |- | European Union Aviation Safety Agency | Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh |- | Translation Centre for the Bodies of the European Union | Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh |- | European Union Agency for Railways | Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh |- | European Training Foundation | an Foras Oiliúna na hEorpa |- | European Institute for Gender Equality | Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne |- | European Union Agency for Fundamental Rights | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha |- | European Chemicals Agency | Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán |- | European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh |- | European Food Safety Authority | An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia |- | European Agency for Safety and Health at Work | Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair |- | European Environment Agency | Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach |- | European Securities and Markets Authority | An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí |- | European Banking Authority | An tÚdarás Baincéireachta Eorpach |- | European Maritime Safety Agency | Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí |- | European Union Intellectual Property Office | Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpach |- | European Centre for Disease Prevention and Control | An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar |- | European Union Agency for Criminal Justice Cooperation | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil |- | European Institute of Innovation and Technology | an Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht |- | European Union Agency for Cybersecurity | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil |- | Europol | Europol |- | European Centre for the Development of Professional Training | an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna |- | European Medicines Agency | Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach |- | European Fisheries Control Agency | Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach |- | European Union Drugs Agency | Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh |- | European Union Agency for Law Enforcement Training | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí |- | European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions | Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú |- | Community Plant Variety Office | Oifig an Chomhphobail maidir le Cineálacha Plandaí |- | European Insurance and Occupational Pensions Authority | An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde |- | European Union Agency for Asylum | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann |- | European Union Agency for the Operational Management of Large-Scale IT Systems in the Area of Freedom, Security and Justice | Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais |- | Single Resolution Board | Bord Réitigh Aonair |- | European Border and Coast Guard Agency | Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta |- | European Union Agency for the Space Programme | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis |- | European Labour Authority | An tÚdarás Eorpach Saothair |- | Agency for Support for BEREC | Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC |- | Anti-Money Laundering Authority | An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid |- | EU Customs Authority | Údarás Custaim an Aontais Eorpaigh |} {{Wikidata list end}} hmlsyye5gdx4g1fbx4z31837iuddor0 0 122057 1331316 1305605 2026-11-02T11:06:26Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331316 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar |subtitol=Cur síos cuimsitheach ar chrainn agus ar thoir na hÉireann |titol=Crainn & Toir }} Is mórleabhar é '''''[[Crainn & Toir (leabhar)|Crainn & Toir]]''''' le [[Máirín Uí Chonchubhair]], a thugann léargas ar nach mór gach crann agus tor atá ag fás in [[Éire|Éirinn]]. Déanann an Chonchubharach cur síos ann ar stair an fhásra seo agus na cúinsí fáis ar a mbraitheann sé agus stair a scaipthe, chomh maith lena dtábhacht cultúrtha, litríochta, agus míochaine. Tá flúirse ghrianghraif agus léaráidí ann. [[Dingle Publishing]] a d'fhoilsigh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/eacht-dochais-agus-saothar-gra-cuntas-mhairin-ui-chonchubhair-ar-400-crann-agus-tor/|teideal=Éacht dóchais agus saothar grá – cuntas Mháirín Uí Chonchubhair ar 400 crann agus tor|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2024-03-13|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-19}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nuafhoilsithe-cuma-an-tseoidleabhair-ar-shaothar-gaeilge-nua-faoin-dulra/|teideal=NUAFHOILSITHE: Cuma an tseoidleabhair ar shaothar Gaeilge nua faoin dúlra|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2024-03-05|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-19}}</ref><ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/2024/03/18/iontas-na-gcrann-tiocfaidh-an-duilliur-agus-ansin-an-blath/|teideal=Iontas na gCrann: tiocfaidh an duilliúr agus ansin an bláth|údar=[[Éanna Ó Caollaí]]|dáta=18 Márta 2024|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2025-12-19}}</ref> Tá cur síos sa leabhar ar tuairim is 400 [[speiceas]], idir na cinn atá dúchasach in Éirinn agus na cinn atá tugtha isteach, agus a n-ainmneacha curtha i láthair i [[An Laidin|Laidin]], [[An Ghaeilge|Gaeilge]] agus [[An Béarla|Béarla]].<ref name=":2" /><ref name=":0" /> Pléitear tábhacht na bplandaí seo i gcúrsaí [[Stair na hÉireann|staire]], [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíochta]], [[Dinnseanchas|topagrafaíochta]], [[Litríocht na Gaeilge|litríochta]], [[míochaine]] agus [[Béaloideas na hÉireann|béaloidis]] chomh maith leis an [[luibheolaíocht]], [[éiceolaíocht]] agus [[geolaíocht]].<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0314/1437836-crann-agus-toir-cranai-leabhair-a-mbeidh-an-toir-uirthi/|teideal=Crainn agus Toir: cránaí leabhair a mbeidh an-tóir uirthi|údar=[[Ciarán Lenoach]]|dáta=14 Márta 2024|work=[[Nuacht RTÉ]]|dátarochtana=19 Nollaig 2025}}</ref> Tugann Uí Chonchubhair léargas ar "na hathruithe móra a bhí in Éirinn leis na mílte bliain agus na crainnte is na plandaí a tháinig is a d’imigh le hathrú aimsire is aeráide":<ref name=":0" /> <blockquote> “Chuir Éire trí mhoing agus trí mhaoláid di. Bhí crainnte móra agus fásra ar fud an oileáin ar feadh tréimhsí agus ina dhiaidh sin arís ní raibh faic ag fás. D’ardaigh an fharraige agus bádh ana-chuid de na crainnte. Bhí Éire istigh sna rudaí sin go léir agus tá a lorg le feiceáil i gcónaí ag na [[Seandálaíocht|seandálaithe]].”<ref name=":0" /> </blockquote> Tá an leabhar ina chúig roinn, le 2,000 grianghraf daite, 400 léaráid agus 60 tábla.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Áine Ní Dhonnaile]]|date=9 Nollaig 2024|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/sceal/2025/12/09/leabhair-ghaeilge-le-cur-ar-do-liosta-nollag-an-bhliain-seo/|title=Leabhair Ghaeilge le cur ar do liosta Nollag an bhliain seo|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]}}</ref> Deir an t-údar go ndearna sí iarracht "pictiúir a fháil de gach séasúr. Pictiúir de na bachlóga agus na torthaí a thagann ar na crainn. An saghas toradh a thagann ar an gcrann agus mar sin de".<ref name=":0" /> Ar 299mm ar airde, 237 ar leithead agus 764 leathanach ar fad idir chlúdach crua, maítear gurb í an leabhar is mó dar foilsíodh riamh i nGaeilge í.<ref name=":1" /> ==Scríobh an leabhair== Chaith an Chonchubharach na blianta fada ag obair ar an leabhar seo.<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-10-leabhar-gaeilge-is-fearr-a-foilsiodh-in-2024/|teideal=Na 10 leabhar Gaeilge is fearr a foilsíodh in 2024…|údar=[[Dónall Ó Braonáin]]|dáta=2024-12-17|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-19}}</ref> "Saothar saoil" a thug léirmheastóir amháin air.<ref name=":3" /> Bhí leabhar eile luibheolais scríofa aici agus is tar éis di ''[[Flóra Chorca Dhuibhne (leabhar)|Flóra Chorca Dhuibhne]]'' a chur i gcrích a rith sé léi leabhar a scríobh faoi chrainn na hÉireann, bíodh nach bhfuil mórán crann ina ceantar dúchais.<ref name=":0" /> Thug an tOllamh [[Pádraig Ó Fiannachta]] cúnamh di teacht ar na príomhfhoinsí maidir le seanscéalaíocht na n[[An Ghaeilge|Gael]] agus chabhraigh príomhoide [[Coláiste Eoin|Choláiste Eoin]], [[Finín Ó Máirtín]] leis an léamh profaí.<ref name=":0" /> Deir Uí Chonchubhair go bhfuil súil aici "ár ndualgas i leith [[Comhshaolachas|chaomhnú an dúlra]]" a chur abhaile orainn.<ref name=":1" /> Lena ais sin áfach, deir sí go bhfuil "súil agam go mbainfidh daoine súp as, an bhfuil a fhios agat? Go mbainfidh daoine taitneamh as".<ref name=":0" /> Sheol [[John McLoughlin]] an leabhar i d[[Teach an Ardmhéara|Teach an Ard-Mhéara]] i mBaile Átha Cliath ar an 14 Márta 2024.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> ==Glacadh== "Éacht dóchais agus saothar grá" a thug [[Bridget Bhreathnach]] ar an leabhar ar [[Tuairisc.ie|Tuairisc]], "agus oidhreacht álainn é do na glúnta atá le theacht".<ref name=":0" /> Dúirt freisin go bhfuil "cuma seoidleabhair" air.<ref name=":3" /> Thug [[Ciarán Lenoach]] ([[Nuacht RTÉ]]) "saothar cuidsúlach pointeáilte" agus "leabhar úimléideach" air, ag tabhairt le fios bíodh gur cur síos "cuimsitheach eolaíochtúil" é, nach bhfuil sé "tur ar aon bhealach". Thuar sé "go mbeidh tóir uirthi a fhad is a mhairfidh suim an duine ina thimpeallacht agus sa chomhshaol a bhfuil sé ag brath air!"<ref name=":1" /> Shíl [[Éanna Ó Caollaí]] (''[[The Irish Times]])'' go mbeadh sé "riachtanach do dhuine ar bith a bhfuil spéis acu sa dúlra ach beidh luach ar leith leis do scoileanna freisin."<ref name=":2" /> Níor taise dó ó thaobh dealraimh de: "Níl bealach ceart cur síos a dhéanamh ar áilleacht an leabhair seo i scríbhinn; ní thuigtear é go dtí go bhfeictear é."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/2024/07/29/samhradh-na-leabhar/|teideal=Samhradh na Leabhar|údar=[[Éanna Ó Caollaí]]|dáta=22 Iúil 2024|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2025-12-19}}</ref> "Ní minic a fhoilsítear leabhar mar é i dteanga ar bith."<ref name=":2" /> Thug [[Darragh Ó Caoimh]] (''[[Comhar]]'') "éacht taighde agus foilsitheoireachta" air, agus b'é "Leabhar na Bliana" [[Aonghus Ó hAlmhain|Aonghuis Uí Almhain]]: "Eolaíocht agus seanchas. Léaráidí agus pictiúir. Tobar feasa."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Tomaí Ó Conghaile]], [[Caitlín Nic Íomhair]], [[Brian Ó Conchubhair]], [[Éilis Neary]], [[Darragh Ó Caoimh]], [[Pól Ó Muirí]], [[Aonghus Ó hAlmhain]], [[Catherine Foley]], [[Máire Zepf]], [[Gearóidín Nic Cárthaigh]]|url=https://comhar.ie/iris/84/12/leabhair-na-bliana/|title=Leabhair na bliana|journal=[[Comhar]]|volume=84|issue=12|month=Nollaig|year=2024|pages=lgh 26–31}}</ref> "Tá fios fátha agus faisnéis chéadach maidir le crainn agus toir sa leabhar éachtach seo" dar le [[Dónall Ó Braonáin]] (Tuairisc.ie), leabhar a thugann léargas dúinn ar "thábhacht na [[Bithéagsúlacht|bithéagsúlachta]] atá in aice láimhe" agus dúirt gur fiú an praghas é.<ref name=":4" /> Bronnadh [[Gradam Uí Shúilleabháin]] ar an saothar ag [[Oireachtas na Gaeilge|Oireachtas]] na bliana 2024.<ref name=":4" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/20-leabhar-ainmnithe-do-ghradaim-leabhair-ghaeilge-na-bliana-2024/|teideal=20 leabhar ainmnithe do ghradaim ‘Leabhair Ghaeilge na Bliana’ 2024|dáta=2024-08-22|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-12-19}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.antoireachtas.ie/gradaim-foilsitheoireachta/buaiteoiri-2024.html|teideal=Buaiteoirí 2024 {{!}}{{!}} An tOireachtas|údar=[[Oireachtas na Gaeilge|An tOireachtas]]|work=www.antoireachtas.ie|dátarochtana=2025-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250115213921/https://www.antoireachtas.ie/gradaim-foilsitheoireachta/buaiteoiri-2024.html|archivedate=2025-01-15}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * Láithreán oifigiúil: [https://crainnagustoir.ie/ crainnagustoir.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251015174950/http://crainnagustoir.ie/ |date=2025-10-15 }} * Físeán le [[Molscéal]]: [https://web.archive.org/web/20251229195221/https://molsceal.ie/nua/alt/?CID=6355767542112 "Iontas na gCrann"] ==Léirmheasanna== * [[Bridget Bhreathnach|Bhreathnach, Bridget]]. (13/03/2024). [https://tuairisc.ie/eacht-dochais-agus-saothar-gra-cuntas-mhairin-ui-chonchubhair-ar-400-crann-agus-tor/ Éacht dóchais agus saothar grá – cuntas Mháirín Uí Chonchubhair ar 400 crann agus tor]. [[Tuairisc.ie]]. * [[Ciarán Lenoach|Lenoach, Ciarán]]. (14/03/2024). [https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0314/1437836-crann-agus-toir-cranai-leabhair-a-mbeidh-an-toir-uirthi/ "Crainn agus Toir: cránaí leabhair a mbeidh an-tóir uirthi"]. [[Nuacht RTÉ]]. ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Crainn agus Toir, leabhar}} [[Catagóir:Crainneolaíocht]] [[Catagóir:Luibheolaíocht]] [[Catagóir:Foraoiseacht]] [[Catagóir:Talmhaíocht in Éirinn]] [[Catagóir:Béaloideas na hÉireann]] [[Catagóir:Ciclipéidí]] [[Catagóir:Leabhair neamhfhicsin]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Leabhair eolaíochta]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2024]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí]] [[Catagóir:Leabhair Éireannacha]] [[Catagóir:Leabhair Ghaeltachta]] [[Catagóir:Leabhair Ghaeilge]] i1nj4vafk68nj5sbv6tanufn1bemiyi 0 122643 1331180 1306466 2026-11-01T19:33:28Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331180 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is finscéal Éireannach é '''anbhás''' ([[Sean-Ghaeilge]] ''aided'',<ref name=edil /> fuaimniú [að'eð]) a bhaineann le bás laoich cháiliúil, nó le bás ainmhí. Is aicme ar leith é i [[miotaseolaíocht na nGael]]. As na scéalta ''aided'' atá fós ar mharthain, is leis [[an Rúraíocht]] na seanchais as Cúige Uladh is mó atá siad bainteach. Áirítear ina measc: * [[Aided Cheit maic Mágach]] * [[Aided Cheltchair maic Uthechair]] * [[Aided Chonchobuir]] * [[Aided Chon Culainn]] * [[Aided Loegairi Buadaig]] * [[Aided Óenfhir Aífe]] Tá chomh maith '‘aided'’ amháin i measc na [[Scéalta Miotaseolaíochta]], 'sé sin: * [[Aided Chlainne Tuirenn]] agus ceann amháin i [[Scéalaíocht na Ríthe]], 'sé sin: * [[Aided Muirchertaig meic Erca]]. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=edil>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/866 | teideal = aided | foilsitheoir = [[EDIL]] | dátarochtana = 26-01-2026 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20231118161033/https://dil.ie/866 | archivedate = 2023-11-18}}</ref>}} {{Aided}} {{Síol-miotas}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] brsvx4nog30lmo9snbqivc70qvia5fe 0 122645 1331299 1305464 2026-11-02T09:46:44Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331299 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is cineál scéil i [[miotaseolaíocht na nGael]] é '''coimpeart''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''compert'''<ref name=edil />) a bhaineann le “giniúint”, a dhéanann cur síos ar breith laochra clúiteacha. Mar [[remscéla|réamhscéal]] don ''[[Táin Bó Cuailgne]]'' sa [[an Rúraíocht|Rúraíocht]], tá ''[[Compert Con Culainn]]'', a insíonn conas a gineadh an laoch [[Cú Chulainn]]. I measc ''coimpearthaí'' eile tá: *''[[Compert Conchobuir]]'' *''[[Compert Mongáin]] ocus serc Duibe Lacha do Mongán'' == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=edil>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/11611 | teideal = compert (b) | foilsitheoir = [[EDIL]] | dátarochtana = 26-01-2026 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20251205034727/https://dil.ie/11611 | archivedate = 2025-12-05}}</ref> }} {{Síol-miotas}} [[Catagóir:Compert| ]] skfkg2sj5062frvaalgua1fg7d35s21 0 122652 1331192 1305468 2026-11-01T20:22:02Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331192 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], is cineál finscéil é '''athadh''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''aithed'''<ref name=edil />, éalú).<ref name=oup2004 /><ref name=mhra1966 /> Sampla d’aithed is ea an scéal faoi [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne|Ghráinne agus Dhiarmaid]]. Bean chéile ceannaire na bhFiann ba í Gráinne. Chaith sí geasa ar a nia Diarmaid, rud a chuir iachall air teitheadh léi isteach sna coillte, áit ar éirigh an bheirt acu ina leannáin. Deirtear gur chuidigh an scéal seo le forbairt an mhiotais, [[Triostan agus Iosóil]]. Cuireann scéalta eile, cosúil le scéal Ghinéivere, leis an timthriall rómánsúil a bhaineann le heachtraí [[Rí Artúr|Rí Artúir]]. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=edil>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/2614 | teideal = 1 aithed | foilsitheoir = [[EDIL]] | dátarochtana = 27-01-2026 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20251021045140/https://dil.ie/2614 | archivedate = 2025-10-21}}</ref> <ref name=oup2004>Dizionario di mitologia celtica - Oxford University Press 2004</ref> <ref name=mhra1966>''The Modern Language Review'', Mary Brockington - Iml. 91, Uimh. 2 (Aib., 1996), ll. 281-30. Pubbl. ''Modern Humanities Research Association''</ref> }} {{Síol-miotas}} [[Catagóir:Aithed| ]] jl1kehjlvjrcx9iy3e4617nwgzgv8v0 0 123044 1331194 1328727 2026-11-01T20:34:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331194 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Scannán is ea '''''Aliens''''' (1986). == Carachtair == * [[Sigourney Weaver]] mar [[Ellen Ripley]] – an duine a tháinig slán ó ionsaí eachtrannach ar a long, an ''Nostromo''<ref>{{cite web|last=Goodman|first=Walter|url=https://www.nytimes.com/1986/07/18/movies/film-sigourney-weaver-in-aliens.html|teideal=Film: Sigourney Weaver In ''Aliens''|dáta=July 18, 1986|website= [[The New York Times]]|url-status=live|url-access=limited}}</ref> * [[Michael Biehn]] mar [[Dwayne Hicks]] – corparáil sna Colonial Marines<ref name="RemarEmpire">{{cite web|url=https://empireonline.com/features/aliens-colonial-marines-profiles/2.asp|teideal=''Aliens'': The Colonial Marines|website=[[Empire (magazine)|Empire]]|dátarochtana=2026-02-12|archivedate=2012-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312075023/https://www.empireonline.com/features/aliens-colonial-marines-profiles/2.asp}}</ref> * [[Paul Reiser]] mar Carter J. Burke – ionadaí de chuid Weyland-Yutani Corporation<ref name="RemarEmpire"/> * [[Lance Henriksen]] mar [[Bishop (Aliens)|Bishop]] – android ar bord an ''Sulaco''<ref>{{cite web|url=http://www.empireonline.com/features/aliens-colonial-marines-profiles/3.asp|teideal=''Aliens'': The Colonial Marines|website=[[Empire (magazine)|Empire]]|dáta=October 22, 2020 }}</ref> * Carrie Henn{{Anchor|Carrie Henn}} mar [[Newt Jorden|Rebecca "Newt" Jorden]] – cailín óg sa choilíneacht ar LV-426<ref>{{cite web|last=Williams|first=Stephanie|teideal=''Aliens'': Newt Is More Than Someone To Be Saved|url=https://www.syfy.com/syfywire/aliens-newt-is-more-than-someone-to-be-saved|website=[[Syfy]]|dáta=February 25, 2020|url-status=live}}</ref> * [[Bill Paxton]] mar [[Hudson (Aliens)|Hudson]] – saighdiúir príobháideach de chuid na Colonial Marine atá lán le bród ach scaoll<ref name="ScreenRantCast">{{cite web|last=Witherow|first=Tim|teideal=Where Are They Now? The Cast Of ''Aliens''|url=https://screenrant.com/where-are-they-now-aliens-cast/|website=[[Screen Rant]]|dáta=April 22, 2016|dátarochtana=Feabhra 12, 2026|archivedate=Feabhra 26, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190226084457/https://screenrant.com/where-are-they-now-aliens-cast/}}</ref><ref>{{cite web|last=Collis|first=Clark|teideal=Bill Paxton Talks ''Alien'' Reboot: 'You've Got To Have Hudson!'|url=https://ew.com/article/2015/05/19/bill-paxton-aliens-reboot|website=[[Entertainment Weekly]]|dáta=May 19, 2015|url-status=live}}</ref> * [[William Hope (aisteoir)|William Hope]] mar Gorman – [[oifigeach ceannais]] gan taithí na Marines<ref name="ScreenRantCast"/><ref>{{cite web|url=http://www.empireonline.com/features/aliens-colonial-marines-profiles/4.asp|teideal=''Aliens'': The Colonial Marines|website=[[Empire (magazine)|Empire]]|dáta=October 22, 2020}}</ref> * [[Ricco Ross]] mar Frost – saighdiúir príobháideach sna Colonial Marines<ref name="ScreenRantCast"/> * [[Al Matthews (aisteoir)|Al Matthews]] mar Apone – sáirsint socair na Marines<ref>{{cite web|last=Bartlett|first=Rhett|teideal=Al Matthews, Cigar-Chomping Sgt. Apone In ''Aliens'', Dies at 75|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/al-matthews-dead-cigar-chomping-sgt-apone-aliens-dies-at-75-1146419/|website=[[The Hollywood Reporter]]|dáta=September 24, 2018}}</ref><ref>{{cite web|last=Plunkett|first=Luke|teideal=RIP Al Matthews: As Sgt. Apone, He Fought To The End In ''Aliens''|url=https://www.cnet.com/culture/entertainment/al-matthews-who-played-sgt-apone-in-aliens-has-died-at-75/|website=[[CNET]]|dáta=September 24, 2018}}</ref> I measc fhoireann na Colonial Marine tá na saighdiúirí príobháideacha Vasquez ([[Jenette Goldstein]]), Drake ([[Mark Rolston]]), Spunkmeyer ([[Daniel Kash]]),<ref name="ScreenRantCast"/> Crowe ([[Tip Tipping]]), agus Wierzbowski ([[Trevor Steedman]]),<ref name="BFIOverall">{{cite web|teideal=''Aliens'' (1986)|url=https://www.bfi.org.uk/film/f6770cd5-0ccb-5c65-be26-b5a920c05edf/aliens|website=[[British Film Institute]]|dáta=October 19, 2020}}</ref> agus na coirpéil Dietrich (Cynthia Dale Scott) agus Ferro ([[Colette Hiller]]). Chomh maith leis an bpríomhfhoireann aisteoirí, tá [[Paul Maxwell]] mar Van Leuwen (ball den bhord atá ag athbhreithniú inniúlacht Ripley) agus Barbara Coles mar an coilíneach atá faoi chlúdach clúdaithe a maraítear nuair a phléascann eachtrannach as a cliabh i ''Aliens''.<ref name="BFIOverall"/><ref>{{cite web|first=Matt|last=Winston|teideal=''Aliens'' – Chestburster Behind-the-scenes With Film Director And Fx Designer Stephen Norrington|url=https://www.stanwinstonschool.com/blog/aliens-chestburster-mechanism-behind-the-scenes|website=[[Stan Winston School of Character Arts]]|dáta=September 5, 2013}}</ref> Léiríonn Carl Toop agus [[Eddie Powell]] laochra eachtrannach.<ref name="BFIOverall"/><ref>{{cite web|last=Martin|first=Michileen|url=https://www.looper.com/798842/alien-actors-you-may-not-know-passed-away|teideal=''Alien'' Actors You May Not Know Passed Away|dáta=August 24, 1986|website= [[Looper (website)|Looper]]|dáta=October 27, 2020|url-access=limited}}</ref> Athchóiríodh roinnt radharcanna a baineadh as leagan amharclainne ''Aliens'' in eisiúintí ina dhiaidh sin.<ref>{{cite web|last=Beresford|first=Jack|teideal=20 Deleted Scenes From The Alien Movies That Changed Everything|url=https://screenrant.com/alien-movies-best-deleted-scenes-franchise-changed-everything/|website=[[Screen Rant]]|dáta=May 14, 2017|dáta=October 19, 2020}}</ref> I measc na gcreidiúintí breise do na radharcanna seo tá athair Newt, Russ Jorden ([[Jay Benedict]]),<ref>{{cite web|first=Josh|last=Weiss|teideal=Jay Benedict, ''Aliens'' And ''Dark Knight Rises'' Actor, Dies at 68 From Coronavirus Complications|url=https://www.syfy.com/syfywire/jay-benedict-dies-aliens-dark-knight-rises|website=[[Syfy]]|dáta=April 7, 2020}}</ref><ref>{{cite web|teideal=''Aliens'' Actor Jay Benedict Dies After Contracting Covid-19|url=https://calgaryherald.com/entertainment/movies/aliens-actor-jay-benedict-dies-after-contracting-covid-19/wcm/cc8a5b63-4d9a-41a1-868a-15b1a346b9e9/|website=[[Calgary Herald]]|agency=[[World Entertainment News Network]]|dáta=April 6, 2020|dátarochtana=Feabhra 12, 2026|archivedate=Samhain 21, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201121144255/https://calgaryherald.com/entertainment/movies/aliens-actor-jay-benedict-dies-after-contracting-covid-19/wcm/cc8a5b63-4d9a-41a1-868a-15b1a346b9e9/}}</ref> agus a máthair Anne (Holly de Jong).{{sfn|Gallardo|Smith|2004|p=68}}<ref>{{cite web|last=Miska|first=Brad|teideal=Neca Steals 'Alien' Day Showcase With Newt Action Figure!|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3388872/neca-steals-alien-day-showcase-newt-action-figure/|website=[[Bloody Disgusting]]|dáta=May 10, 2019}}</ref> Imríonn deartháir Henn, Christopher, a deartháir Timmy,<ref>{{cite web|first=Mark|last=Pickavance|teideal=Whatever Happened To Carrie Henn?|url=https://www.denofgeek.com/movies/whatever-happened-to-carrie-henn/|website=[[Den of Geek]]|dáta=August 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web|last=Patrizio|first=Andy|teideal=''Aliens'' – Collector's Widescreen Edition DVD Review|url=http://www.ign.com/articles/2003/11/11/aliens-collectors-widescreen-edition?page=2|website=[[IGN]]|dáta=November 11, 2003}}</ref> Imríonn [[Mac McDonald]] riarthóir an choilíneachta Al Simpson,<ref>{{cite web|first=Andrew|last=Ellard|teideal=Mr Flibble Talks To... Mac MacDonald|url=https://www.reddwarf.co.uk/features/interviews/mac-mcdonald|website=[[Red Dwarf]]|dáta=December 1, 2000|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260302134352/https://reddwarf.co.uk/features/interviews/mac-mcdonald/|archivedate=Márta 2, 2026|dátarochtana=Feabhra 12, 2026}}</ref><ref>{{cite web|last=Leane|first=Rob|teideal=''River Of Pain'': What It Adds to the Story Of ''Aliens''|url=https://www.denofgeek.com/culture/river-of-pain-what-it-adds-to-the-story-of-aliens|website=[[Den of Geek]]|dáta=May 8, 2017}}</ref> agus déanann máthair Weaver, [[Elizabeth Inglis]], cuma bheag mar iníon scothaosta Ripley, Amanda.<ref>{{cite web|first=Lauren|last=Oldershaw|teideal=History: Colchester Is Not Alien To A-lister Sigourney Weaver...Her Actress Mum Was Born Here|url=https://www.gazette-news.co.uk/news/15010972.history-colchester-is-not-alien-to-a-lister-sigourney-weaverher-actress-mum-was-born-here/|website=[[Daily Gazette (Colchester)|Daily Gazette]]|dáta=January 9, 2017}}</ref> == Naisc sheachtracha == * {{cite journal|first=Joe|last=Abbott|title=They Came from Beyond the Center: Ideology and Political Textuality in the Radical Science Fiction Films of James Cameron|journal=Literature/Film Quarterly|publisher=[[Salisbury University]]|location=[[Salisbury, Maryland]]|volume=22|issue=1|pages=21–27|date=1994|jstor=43796613|url= https://www.jstor.org/stable/43796613|access-date=November 19, 2020 }} * {{cite journal|first=Richard John|last=Ascárate|title=Latino Images in Film: Stereotypes, Subversion, and Resistance|journal=[[Film Quarterly]]|publisher=[[University of California Press]]|location=[[Berkeley, California]]|volume=57|issue=2|pages=57–58|date=Winter 2004|doi=10.1525/fq.2004.57.2.57|jstor=10.1525/fq.2004.57.2.57|url= https://www.jstor.org/stable/10.1525/fq.2004.57.2.57|access-date=November 19, 2020|issn=0015-1386|url-access=subscription }} * {{cite journal|first=Jeffrey A.|last=Brown|title=Gender and the Action Heroine: Hardbodies and the "Point of No Return"|journal=[[Journal of Cinema and Media Studies]]|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|volume=35|issue=3|pages=52–71|date=Spring 1996|doi=10.2307/1225765|jstor=1225765|url= https://www.jstor.org/stable/1225765|access-date=November 19, 2020|url-access=subscription }} * {{cite magazine|last=Drennan|first=K.M.|date= January 1988|title=Bill Paxton The Howling Commando|magazine=[[Starlog]]|publisher= Starlog Group, Inc.|location=[[New York City]]|url=https://archive.org/details/starlog_magazine-126/page/n21/mode/2up|access-date=October 31, 2020 }} * {{cite book|last1=Foster|first1=Alan Dean|author-link=Alan Dean Foster|date= 1986|title=''Aliens''|url=https://archive.org/details/aliensnovelizat000fost/mode/2up|publisher=[[Warner Books]]|location=[[New York City]]|isbn=9780446301398}} * {{cite book|last1=Gallardo|first1=Ximena|last2=Smith|first2=Jason|date= 2004|title=Alien Woman: The Making of Lt. Ellen Ripley|url=https://archive.org/details/alienwomanmaking0000gall|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|location=[[London]], United Kingdom|isbn=9780826415707}} * {{cite journal|first2=Matthew|last2=Weise|first1=Henry|last1=Jenkins|title=Short Controlled Bursts: Affect and Aliens|journal=[[Journal of Cinema and Media Studies]]|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|volume=48|issue=3|pages=111–116|date=Spring 2009|jstor=20484481|url=https://www.jstor.org/stable/20484481|access-date=November 19, 2020 }} * {{cite magazine|last=Lowry|first=Brian|date= February 1987|title=Jenette Goldstein Adios, "''Aliens''"|magazine=[[Starlog]]|publisher= Starlog Group, Inc.|location=[[New York City]]|url=https://archive.org/details/starlog_magazine-115/page/n35/mode/2up|access-date=October 31, 2020 }} * {{cite book|last=Luckhurst|first=Roger|author-link=Roger Luckhurst|date= October 2014|title=BFI Classics: Alien|url=https://archive.org/details/alien0000luck|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|location=[[London]], United Kingdom|isbn=9-7818-4457-7880}} * {{cite journal|first=LeiLani|last=Nishime|title=The Mulatto Cyborg: Imagining a Multiracial Future|journal=[[Journal of Cinema and Media Studies]]|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|volume=44|issue=2|pages=34–49|date=Winter 2005|doi=10.1353/cj.2005.0011|jstor=3661093|url=https://www.jstor.org/stable/3661093|access-date=November 19, 2020|url-access=subscription }} * {{cite journal|first2=Susan|last2=Yunis|first1=Tammy|last1=Ostrander|title=Tales your Mother Never told You: "''Aliens''" and the Horrors of Motherhood|journal=[[Journal of the Fantastic in the Arts]]|publisher=[[Idaho State University]]|location=[[Pocatello, Idaho]]|volume=14|issue=1|pages=68–76|date=Spring 2003|jstor=43321455|url=https://www.jstor.org/stable/43321455|access-date=November 19, 2020 }} * {{cite journal|first=Lorrie|last=Palmer|title=Review: Alien Woman: The Making of Lt. Ellen Ripley by Ximena Gallardo C. and C. Jason Smith|journal=[[Journal of the Fantastic in the Arts]]|publisher=[[Idaho State University]]|location=[[Pocatello, Idaho]]|volume=16|issue=4|pages=385–389|date=Winter 2006|jstor=43310272|url=https://www.jstor.org/stable/43310272|access-date=November 19, 2020 }} * {{cite magazine|last=Pirani|first=Adam|date= June 1986|title=Gale Ann Hurd Bringing Up "''Aliens''"|magazine=[[Starlog]]|publisher= Starlog Group, Inc.|location=[[New York City]]|url=https://archive.org/details/starlog_magazine-107/page/n9/mode/2up|access-date=October 31, 2020 }} * {{cite book|last=Schneider|first=Steven Jay|title=[[1001 Movies You Must See Before You Die]]|chapter=1980s|date=2013|publisher=[[Murdoch Books]] Pty Limited|location=[[Boston]], [[Massachusetts]]|isbn=978-0-7641-6613-6}} * {{cite magazine|last=Shay|first=Don|title=''Aliens''|magazine=[[Cinefex]]|location=[[Riverdale, California]]|issue=27|date=August 1986|url=https://cinefex.com/backissues/issue27.htm|access-date=February 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918044820/https://www.cinefex.com/backissues/issue27.htm|archive-date=September 18, 2021|url-status=dead|issn=}} * {{cite magazine|magazine=[[Daily Variety]]|title=The Baddest of Them All (Fox advertisement)|page=8|date=October 6, 1992|location=[[New York City]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|ref={{SfnRef|Variety|1992}}}} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Alien}} [[Catagóir:Scannáin Béarla]] [[Catagóir:Scannáin 1986|Alien]] [[Catagóir:Alien]] l5t0qiiojvj6rikmxc0t3x2v8dlby95 0 123072 1331193 1299194 2026-11-01T20:32:52Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331193 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} Scannán is ea '''''Alien: Covenent''''' (2017). == Carachtair == * [[Michael Fassbender]] mar [[David 8]] agus [[Walter One]], dhá android shintéiseacha. Is samhail níos sine é David a bhí ina bhall criú ar an long scriosta ''[[Prometheus (scannán 2012)|Prometheus]]'', agus is samhail níos nuaí é Walter a dhéanann monatóireacht ar an ''Covenant''.<ref name=Sep2015Deadline>{{cite news|last1=Fleming|first1=Mike Jr.|teideal=Ridley Scott On 'The Martian' And Why ''Star Wars'' And ''2001'' Send Him To Space With ''Alien'': Toronto Q&A|url=https://deadline.com/2015/09/ridley-scott-the-martian-star-wars-2001-alien-blade-runner-prometheus-toronto-film-festival-1201522484|website=[[Deadline Hollywood]]|publisher=[[Penske Media Corporation|Penske Business Media, LLC]]|dáta=12 Meán Fómhair, 2015|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20220922195614/https://deadline.com/2015/09/ridley-scott-the-martian-star-wars-2001-alien-blade-runner-prometheus-toronto-film-festival-1201522484/|cartlann-dáta=22 Meán Fómhair, 2022|url-status=live}}</ref> * [[Katherine Waterston]] mar Daniels "Danny", príomhfheidhmeannach [[terraforming]] don mhisean ''Covenant'' agus bean chéile chaptaen na loinge, Jacob Branson. Is í an tríú ceannasaí í i ndiaidh Branson agus Oram. Dúirt Waterston go raibh sí an-eolach ar na comparáidí a bhí le déanamh idir í féin agus [[Ellen Ripley]] le [[Sigourney Weaver]], ach gur thriail sí gan smaoineamh rómhór air agus í ag scannánú ar eagla go mbeadh imeaglú uirthi.<ref>{{cite news|url=http://www.indiewire.com/2017/03/alien-covenant-ridley-scott-katherine-waterston-danny-mcbride-sxsw-2017-1201792922/|teideal=''Alien: Covenant'': Pléann Ridley Scott agus Katherine Waterston an Príomhcharachtar Baineann is Nuaí sa Sraith – Féach|údar=Chris O'Falt|obair=[[IndieWire]]|dáta=13 Márta, 2017|dáta-rochtana=14 Márta, 2017|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20210925013425/https://www.indiewire.com/2017/03/alien-covenant-ridley-scott-katherine-waterston-danny-mcbride-sxsw-2017-1201792922/|cartlann-dáta=25 Meán Fómhair, 2021|url-status=live}}</ref> * [[Billy Crudup]] mar Christopher "Chris" Oram, céad-oifigeach an ''Covenant'' (captaen ag an am) agus fear céile Karine. Is [[Críostaíocht|fear creidimh]] é Oram.<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/film/reviews/alien-covenant-review-1202409157/|work=[[Variety (iris)|Variety]]|teideal=Léirmheas Scannáin: ''Alien: Covenant''|last=Debruge|first=Peter|accessdate=4 Márta, 2025|dáta=6 Bealtaine, 2017}}</ref> * [[Danny McBride]] mar Tennessee – príomhphíolóta an ''Covenant'' agus fear céile Maggie. * [[Demián Bichir]] mar Dan Lope – ceann an aonaid slándála ar bord an ''Covenant'' agus fear céile Tom Hallett.<ref name="screenrant">{{Cite news|url=https://screenrant.com/alien-covenant-character-guide|teideal=Treoir Carachtar ''Alien: Covenant'' – Buail leis na hÍospartaigh Nua|first=Hannah| last=Shaw-Williams|dáta=3 Márta, 2017|dáta-rochtana=6 Meán Fómhair, 2022|foilsitheoir=[[Screen Rant]]|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20200725025634/https://screenrant.com/alien-covenant-character-guide/|cartlann-dáta=25 Iúil, 2020|url-status=live}}</ref> * [[Carmen Ejogo]] mar Karine Oram – bitheolaí an ''Covenant'' agus bean chéile Chris. * [[Jussie Smollett]] mar Ricks – loingseoir an ''Covenant'' agus fear céile Upworth.<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2016/film/news/alien-covenant-jussie-smollett-empire-1201714894/|teideal=Ridley Scott's ''Alien: Covenant'' Réaltaí ''Empire'' Jussie Smollett|céad=Dave|last=McNary|dáta=25 Feabhra, 2016|dáta-rochtana=5 Meán Fómhair, 2022|foilsitheoir=[[Variety (iris)|Variety]]|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20220905003938/https://variety.com/2016/film/news/alien-covenant-jussie-smollett-empire-1201714894/|cartlann-dáta=5 Meán Fómhair, 2022|url-status=live}}</ref> * [[Callie Hernandez]] mar Upworth – oifigeach cumarsáide an ''Chovenant'' agus bean chéile Ricks; tá oiliúint [[paraimhíochaine]] aici freisin.<ref>{{cite web|url=https://www.yahoo.com/entertainment/alien-covenant-spoilers-cast-shocking-twists-deaths-120943164.html|teideal=''Alien: Covenant'' Spoilers: The Facilits on Those Shocking Twists and Deaths|first=Ethan|last=Alter|dáta=23 Bealtaine, 2017|publisher=[[Yahoo!|Yahoo! Siamsaíocht]]}}</ref> * [[Amy Seimetz]] mar Maggie Faris – píolóta an tuirlingthe agus bean chéile Tennessee.<ref>{{cite news|url=https://moviepilot.com/p/first-look-james-franco-alient-covenant-crew/4211801|teideal=An Chéad Amharc ar James Franco & Foireann ''Alien: Covenant'' ag Scaoileadh Leid Mhór|first=Jack|last=Carr|dáta=21 Feabhra, 2017|rochtain-dáta=28 Feabhra, 2017|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20170222204147/https://moviepilot.com/p/first-look-james-franco-alient-covenant-crew/4211801|cartlann-dáta=22 Feabhra, 2017|url-status=marbh|dátarochtana=2026-02-12|archivedate=2017-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222204147/https://moviepilot.com/p/first-look-james-franco-alient-covenant-crew/4211801}}</ref> * [[Nathaniel Dean]] mar Tom Hallett – ball den aonad slándála agus fear céile Lope.<ref name="screenrant" /> * [[Alexander England]] mar Ankor – ball den aonad slándála. * [[Benjamin Rigby]] mar Ledward – ball den aonad slándála. * [[Uli Latukefu]] mar Cole – ball den aonad slándála. * [[Tess Haubrich]] mar Sarah Rosenthal – ball den fhoireann slándála aonad.<ref>{{cite web|url=https://www.dailytelegraph.com.au/newslocal/manly-daily/aliencovenant-star-tess-haubrich-has-finally-joined-instagram-but-isnt-a-fan-of-oversharing/news-story/4f873e7cde589e93aff3e4d7ba4b27e1|teideal=Tá réalta ''Alien: Covenant'', Tess Haubrich, tar éis dul isteach in Instagram faoi dheireadh ach níl sí ina lucht leanúna den ró-roinnt|first=Sarah|last=Swain|dáta=30 Meitheamh, 2017|publisher=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Teileagraf]]}}</ref> eictear roinnt aisteoirí i róil gan chreidiúint. Athchluíonn [[Guy Pearce]] a ról mar Peter Weyland, bunaitheoir agus POF trilliúnaire Weyland Corporation (an Weyland-Yutani Corporation i scéalta "níos déanaí") a fuair bás go gairid roimh scrios an ''Prometheus''.<ref>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2017/03/alien-covenant-guy-pearce-ridley-scott-original-alien-1201791119/|teideal=Deir réalta ''Alien: Covenant'', Guy Pearce, go dtéann an scannán ar ais go bunús scannáin 'Alien' Ridley Scott|first=Kate|last=Erbland| dáta= 7 Márta, 2017|dáta-rochtana=27 Meán Fómhair, 2022|foilsitheoir=[[IndieWire]]|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20220927003332/https://www.indiewire.com/2017/03/alien-covenant-guy-pearce-ridley-scott-original-alien-1201791119/|cartlann-dáta=27 Meán Fómhair, 2022|url-status=live}}</ref> Feictear [[James Franco]] ar an scáileán i ngrianghraif agus i bhfíseán mar Jacob Branson, captaen bunaidh an ''Covenant'' agus fear céile éagtha Daniels; Feictear é freisin i radhairc scriosta agus i réamhrá gearr cur chun cinn do ''Covenant''.<ref>{{cite web |last=Anderton |first=Ethan |teideal=''Alien: Covenant'' Cuireann James Franco leis an bhFoireann |url=http://www.slashfilm.com/james-franco-in-alien-covenant |work=[[/Film]] |dáta=9 Nollaig, 2016}}</ref> [[Noomi Rapace]], a d'imir an seandálaí Dr. Elizabeth Shaw i ''Prometheus'', le feiceáil i réamhrá gearr cur chun cinn do ''Covenant'' a suiteadh sa tréimhse idir an dá scannán, ach nach bhfuil aisteoireacht inti sa ghearrthóg deiridh den scannán féin, cé go gcloistear a guth ón bpláinéad go luath sa scannán agus go bhfeictear a híomhá agus a guth níos déanaí.<ref>{{cite web|url=https://screencrush.com/noomi-rapace-unlocked-interview/|teideal=Noomi Rapace ar ''Unlocked'', Ag imirt Septuplets, agus Cén Fáth nach raibh sí i ''Alien: Covenant''|first=E. Oliver|deireanach=Whitney|dáta=31 Lúnasa, 2017|dáta-rochtana=27 Meán Fómhair, 2022|foilsitheoir=ScreenCrush|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20220928171604/https://screencrush.com/noomi-rapace-unlocked-interview/|cartlann-dáta=28 Meán Fómhair, 2022|stádas-url=beo}}</ref><ref>{{cite web|url=https://time.com/4747303/alien-covenant-elizabeth-shaw/|teideal=Conas a Láimhseálann ''Alien: Covenant'' Carachtar Prometheus Noomi Rapace, Elizabeth Shaw|céadainm=Eliana|deireanach=Dockerman|dáta=19 Bealtaine, 2017|dáta-rochtana=27 Meán Fómhair, 2022|foilsitheoir=[[Time (iris)|TIME]]|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20220930050934/https://time.com/4747303/alien-covenant-elizabeth-shaw/|cartlann-dáta=30 Meán Fómhair, 2022|url-status=live|dátarochtana=2026-02-12|archivedate=2022-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220930050934/https://time.com/4747303/alien-covenant-elizabeth-shaw/}}</ref> I measc na bpáirteanna creidiúnaithe eile tá [[Lorelei King]] mar ghlór ríomhaire an ''Covenant'' [[MU / TH / UR|"Mother"]].<ref>{{cite web|url=https://www.cineworld.co.uk/static/en/uk/blog/interview-with-notting-hill-actress-lorelei-king|teideal=Agallamh: Pléann an t-aisteoir Lorelei King ó Notting Hill 20ú bliain an scannáin comóradh|céad=Sean|sloinne=Wilson|dáta=14 Feabhra, 2019|dáta-rochtana=27 Meán Fómhair, 2022|foilsitheoir=[[Cineworld]]|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20220929171526/https://www.cineworld.co.uk/static/en/uk/blog/interview-with-notting-hill-actress-lorelei-king|cartlann-dáta=29 Meán Fómhair, 2022|url-status=beo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220929171526/https://www.cineworld.co.uk/static/en/uk/blog/interview-with-notting-hill-actress-lorelei-king|archivedate=2022-09-29|dátarochtana=2026-02-12}}</ref> Tugtar creidiúint do Goran D. Kleut i ndá ról, mar neomorph agus mar xenomorph araon, agus creidtear gur neomorfach é [[Andrew Crawford (damhsóir)|Andrew Crawford]].<ref>{{cite news|last=Maddox|first=Gary|url=http://www.smh.com.au/entertainment/movies/ridley-scott-promises-a-return-to-alienstyle-horror-in-alien-covenant-20170222-guj8wk.html|teideal=Geallann Ridley Scott filleadh ar uafás stíl Alien in ''Alien: Covenant''|nuachtán=[[The Sydney Morning Herald]]|dáta=3 Márta, 2017|dáta-rochtana=21 Aibreán, 2017|cartlann-url=https://web.archive.org/web/20220922200114/https://www.smh.com.au/entertainment/movies/ridley-scott-promises-a-return-to-alienstyle-horror-in-alien-covenant-20170223-guj8wk.html|cartlann-dáta=22 Meán Fómhair, 2022|url-status=beo}}</ref> == Naisc sheachtracha == * {{official website|url=https://www.20thcenturystudios.com/movies/alien-covenant|name=Official website (UK)}} == Tagairtí == {{reflist}} {{Alien}} [[Catagóir:Scannáin Béarla]] [[Catagóir:Scannáin 2017|Alien]] [[Catagóir:Alien]] cjvqit6z9q62w46oc5cmyd1abuywe2x 0 125562 1331269 1310855 2026-11-02T06:27:06Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331269 wikitext text/x-wiki Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Cath Almhaine''' nó ''Cath Alúine'' (MeánGhaeilge: '''Cath Almaine'''). Insítear conas ar cloíodh muintir [[Uí Néill]] ag [[Laigin|na Laighin]] sa chath is fíochmhaire ar tharla i nÉirinn go nuige sin.<ref name=iso /> == Achoimre == Tháinig [[Fearghal mac Maoil Dúin]] (rí [[Leath Choinn]] / [[ríthe Ailigh|Ailigh]]) in éineacht le [[Donn Bó]] chun an [[bóramha]] a bhaint de Laighin, acu thug a fhir eolais ámh ar strae é, go Cluain Dobhail<ref name=dilDobail /> i [[Cnoc Alúine|nAlmhain]]. Thug siad drochíde don chill agus do chlamh (lobhar) ann, iad uile seachas Cú Bhreatan mac Aonghusa, rí Fear Rois. D'iarr Fearghal ansin ar Dhonn Bó ceol a sheinm dó ach dhiúltaigh sé. Sheinn ua Maighlinne ina ionad. Tháinig Uí Néill agus na Laighin ansin in aghaidh a chéile agus tugadh eatarthu an cath is fíochmhaire a tharla in Éirinn riamh. Mharaigh Fearghas ag Aodh, rí dheisceart Laighean. Thit freisin Donn Bó agus gabhadh ua Maighlinne, ach ligeadh a bheo le Cú Bhreatan. D'iarr [[Murchad mac Brain Mut|Murchadh mac Brain]], rí Laighean, ar duine dá shlua dul amach agus ceann a thabhairt chuige ó pháirc an áir. Chuaigh Baothghalach agus fuair sé ceann Dhonn Bó, a cuireadh ar cuaille. Rinne sé ceol chomh bhinn sin go raibh an slua uile ag caoineadh. Fuair Baothghalach ansin corp Dhonn Bó agus chuir sé le chéile chun tuar {{h|Colm Cille}} a chomhlíonadh. Tharla an Cath i ngan fhios do [[Cathal mac Finguine]] (rí [[Leath Mhogha]] / [[ríthe na Mumhan|na Mumhan]]). Rinne na Laighin comhairle chun ceann Fhearghail a thabhairt dó, agus rinne Cathal é a adhlacadh. Bhronn Cathal ansin ceannas Uí Néill ar Fhlaitheartach mac Aodha. Sa deireadh, tharla caith eile idir Chathal agus na Laigin. Fuair Cathal an lámh in uachtar ag Cath Éile. == Foinsí == === Lámhscríbhinní === Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> * Bibliothèque Royale 5301–20. Leabaithe i n[[Annála Easpacha na hÉireann]]. * [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|LCnaT]], [[Leabhar Buí Leacáin]] ([https://www.isos.dias.ie/ga/TCD/TCD_MS_1318.html ISOS]) * [[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]], [[Leabhar Fhear Maí]]. Easpach. ([https://www.isos.dias.ie/ga/RIA/RIA_MS_23_E_29.html ISOS]) * [[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]], LS D iv 2. Tús ar iarraidh. ([https://www.isos.dias.ie/ga/RIA/RIA_MS_D_iv_2.html ISOS]) === Annála === Déantar trácht ar Chath Almhaine, pearsana agus imeachtaí, i n[[Annála na gCeithre Máistrí]], [[Annála Uladh]] agus [[Annála Inis Faithlinn]].<ref name=isoBackground /> === Eagráin agus aistriúchán === * {{cite book | first = Whitley | last = Stokes | authorlink = Whitley Stokes | title = The Battle of Allen | location = | publisher = Revue Celtique, 24 | year = 1903 | pages = 44-67, 446}} * {{cite book | url = https://iso.ucc.ie/Cath-almaine/Cath-almaine-index.html | first = Pádraig | last = Ó Riain | authorlink = Pádraig Ó Riain | title = Cath Almaine | location = Baile Átha Cliath | publisher = [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] | year = 1978 | pages = 1-31}} * {{cite book | first = Seán | last = Ó Donnabháin | authorlink = Seán Ó Donnabháin| title = Annals of Ireland: Three Fragments | location = Baile Átha Cliath | publisher = The Irish Archaeological and Celtic Society | year = 1860 | pages = 32-51}} * {{cite book | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/text009.html | first = J. N. | last = Radner | authorlink = J. N. Radner | title = Fragmentary Annals of Ireland | location = Baile Átha Cliath | publisher = [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] | year = 1978 | pages = 66-80}} * {{cite book | first = Tomás | last = Ó Floinn | authorlink = Tomás Ó Floinn | title = Scéalaíocht na Ríthe | location = Baile Átha Cliath | publisher = Sáirséal agus Dill | year = 1956 | pages = 211-220}} * {{cite book | first = Eoghan | last = Ó Comhraí | authorlink = Eoghan Ó Comhraí | title = On the Manners and Customs of the Ancient Irish, Iml. 2, 3 | location = Londain | publisher = Williams and Norgate | year = 1873 | pages = 389-391}} == Naisc sheachtracha == * [https://iso.ucc.ie/Cath-almaine/Cath-almaine-index.html Cath Almaine] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/Cath_Almaine Cath Almaine] ar CODECS == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Cath-almaine/Cath-almaine-index.html | teideal = Cath Almaine | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 22-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Cath-almaine/Cath-almaine-sources.html | teideal = Cath Almaine - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 22-04-2026}}</ref> <ref name=isoBackground>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Cath-almaine/Cath-almaine-background.html | teideal = Cath Almaine - Background | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 22-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = Cath Almaine | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 22-04-2026}}</ref> <ref name=dilDobail>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/17201 | teideal = Dobail | foilsitheoir = dil.ie | dátarochtana = 23-04-2026 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20260428024449/https://dil.ie/17201 | archivedate = 2026-04-28}}</ref> }} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 375g52u3b8bwrw9o73flt6zusiot7kd 0 126903 1331190 1318541 2026-11-01T20:09:49Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331190 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is campa samhraidh é '''[[Aistear na nGael]]''' do dhéagóirí na [[An Ghaeltacht|Gaeltachta]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/236871-2/|teideal=Cinneadh le déanamh faoi mhaoiniú coláiste Gaeltachta do chainteoirí dúchais óga|údar=[[Méabh Ní Thuathaláin]]|dáta=2023-08-29|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-06-25}}</ref> Murab ionann agus na [[An Ghaeltacht#Coláistí samhraidh|coláistí samhraidh]] d'fhoghlaimeoirí na teanga, ní bhíonn ranganna i gceist ach imeachtaí, turais, spórt, damhsaí agus cluichí.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://molsceal.ie/toradh/alt/?CID=6377418337112|teideal=Aistear na nGael|dáta=26 Lúnasa 2025|work=[[Molscéal]]|dátarochtana=2026-06-25}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aistear-na-ngael-cursa-do-dheagoiri-gaeltachta-le-reachtail-aris/|teideal=‘Aistear na nGael’ – cúrsa do dhéagóirí Gaeltachta le reáchtáil arís|dáta=2024-05-17|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-06-25}}</ref> Maireann sé ar feadh seachtaine amháin agus faigheann na déagóirí lóistín agus béilí le mhná tí aitheanta.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/campa-samhraidh-do-dheagoiri-gaeltachta-na-tire-le-reachtail-i-gceantar-na-noilean/|teideal=Campa samhraidh do dhéagóirí Gaeltachta na tíre le reáchtáil i gCeantar na nOileán|dáta=2024-06-12|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-06-25}}</ref> == Stair == Is iad [[Coláiste Chorca Dhuibhne|Coláiste]] [[Corca Dhuibhne|Chorca Dhuibhne]] a d'eagraigh Aistear na nGael den chéad uair i 2023.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aistear-na-ngael-cursa-do-dheagoiri-gaeltachta-le-reachtail-aris/|teideal=‘Aistear na nGael’ – cúrsa do dhéagóirí Gaeltachta le reáchtáil arís|dáta=2024-05-17|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-06-25}}</ref> Fuair an cúrsa ainmniúchán ag [[Gradaim na Gaeltachta|Gradaim an Údaráis]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tograi-gaeltachta-o-dhun-na-ngall-ciarrai-gaillimh-agus-maigh-eo-ainmnithe-do-ghradaim-nua/|teideal=Tograí Gaeltachta ó Dhún na nGall, Ciarraí, Gaillimh agus Maigh Eo ainmnithe do ghradaim nua|dáta=2023-11-14|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-06-25}}</ref> Bhí 36 déagóir as ceantracha Gaeltachta na gceithre Cúige páirteach ann<ref name=":0" /> agus tháinig fás ar an líon sin sna blianta dar lean.<ref name=":1" /> Socraítear cá háit a reáchtálfar Aistear na nGael gach bliain le chomórtas a eagraíonn an t[[Údarás na Gaeltachta|Údarás]].<ref name=":2" /> Is é [[Coláiste na nOileán]] i d[[Tír an Fhia]] i n[[Garmna]] a bhí buach i 2024,<ref name=":3" /> 2025,<ref name=":1" /> agus 2026.<ref>{{Lua idirlín|url=https://colaistenanoilean.ie/courses/aistear-na-ngael/|teideal=Aistear na nGael|work=[[Coláiste na nOileán]]|dátarochtana=2026-06-25}}</ref> ==Nascanna amach== * [https://colaistenanoilean.ie/courses/aistear-na-ngael/ Suíomh oifigiúil (Lúnasa 2026)] * Mír de chuid [[Molscéal|Mholscéal]]: [https://web.archive.org/web/20260625023228/https://molsceal.ie/toradh/alt/?CID=6377418337112&search=Aistear%20na%20nGael Aistear na nGael] * Mír de chuid ''[[Saol Ó Dheas]]'' ([[RTÉ Raidió na Gaeltachta|RnaG]]): [https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22422963/][https://podcast.rasset.ie/podcasts/audio/2024/0813/20240813_rteraidion-ansaolodheas-sibalnshea_c22422963_22422970_232_.mp3] ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Coláistí Samhraidh Gaeltachta|*]] [[Catagóir:Cultúr na Gaeltachta]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2023]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] {{síol}} bf69ii13mwqcnze4pltqgzmn7qpczpb 0 126911 1331232 1319258 2026-11-02T01:15:50Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331232 wikitext text/x-wiki Imeacht mór as [[réamhstair na hÉireann]] ba ea '''Aonach Thailtean''' bunaithe ar [[cluichí sochraide]]. == Seandálaíocht == Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair == Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]] i g[[Contae na Mí]].<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí sa mheánaois, rinneadh an t-aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. Rinneadh fosta "[[ceangal na lámh]]", póstaí tástála [[an Féineachas|an Fhéineachais]] a bhí dlisteanach go dtí an 13ú haois.<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht == [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> Le maoiniú ón [[Dara Dáil]],<ref name=oir22 /> eagraíodh na chéad chluichí sa bhliain 1924, agus arís sa bhliain 1928. Agus [[an Spealadh Mór]] agus an [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]] ar siúl, níor chomh ba iad na cluichí sa bhliain 1932, agus níor eagraigh ainm chluichí eile.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> Faoi réir an ''Irish Secondary Schools Athletic Association'', eagraíodh ón mbliain 1963 craobhchomórtais náisiúnta darbh ainm "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> Glaoitear fós "Tailteann Games" ar Chraobhchomórtais na gCuigí Scoile seachtaine ag [[Athletics Ireland]].<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /><ref name=athleticsireland2025 /> Tá comórtas na [[an Ghaeltacht|nGaeltachtaí]] ann freisin darb ainm Cluichí Thailtean .<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin == * [[Cluichí Ársa Oilimpeacha]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál == * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc<ref name=toirmeasc /> la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí == * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha == * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date = 25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status = dead | archivedate = 25 Deireadh Fómhair 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf }}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team | date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017 | archive-date=1 Lúnasa 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170801233602/http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | url-status=dead }}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007/> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=toirmeasc>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/Toirmeasc | teideal = toirmeasc¹ | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 27-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] snoq5k59divi8q4jwlb1yngegyj8gam 0 127671 1331187 1331139 2026-11-01T20:01:23Z Unknown artist 32980 /* Cairt Scórála */ 1331187 wikitext text/x-wiki {{Bosca comórtas ceoil |ainm_cláir = [[Strictly Come Dancing]] |sraith = 24 |tír = [[An Ríocht Aontaithe]] |céad_chraoladh = 19 Meán Fómhair 2026 |craoladh_deireanach = 19 Nollaig 2026 |breithiúna = [[Craig Revel Horwood]]<br>[[Motsi Mabuse]]<br>[[Shirley Ballas]]<br>[[Anton Du Beke]] |óstaigh = [[Emma Willis]]<br>[[Josh Widdecombe]]<br>[[Johannes Radebe]] |craoltóir = [[BBC One]] |buaiteoir = |as = |amhrán = |seánra = |seo_caite = Strictly Come Dancing (sraith 23) |seo_chugainn = |bliain = 2026 }} Is comórtas damhsa teilifíse é '''''[[Strictly Come Dancing]]''''', a thosaigh sa [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] sa bhliain 2004. Tá sé ar [[BBC One]]. Cuireadh tús leis an bhfichiú sraith ar 19 Meán Fómhair 2026, agus chríochnóidh sí i mí na 19 Nollag 2026. Is iad [[Shirley Ballas]], [[Craig Revel Horwood]], [[Motsi Mabuse]] agus [[Anton du Beke]] na breithimh don sraith seo. ==Cúplaí== {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; font-size:95%;" |- ! Duine cáiliúil ! Gairmí ! Toradh |- |[[Chris Appleton]] |[[Amy Dowden]] |style="background:#f4c7b8;"|Seachtain 1<br>{{small|4 Deireadh Fómhair 2026}} |- |[[Melanie Walters]] |[[Aljaž Škorjanec]] |style="background:#f4c7b8;"|Seachtain 2<br>{{small|11 Deireadh Fómhair 2026}} |- |[[Sarah Storey]] |[[Julian Caillon]] |style="background:#f4c7b8;"|Seachtain 3<br>{{small|18 Deireadh Fómhair 2026}} |- |[[Shaun Wright-Phillips]] |[[Alexis Warr]] |style="background:#f4c7b8;"|Seachtain 4<br>{{small|25 Deireadh Fómhair 2026}} |- |[[Lawrence Robb]] |[[Jowita Przystał]] |style="background:#f4c7b8;"|Seachtain 5<br>{{small|1 Samhain 2026}} |- |[[Bethany Antonia]] |[[Nancy Xu]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Cach Mercer]] |[[Maddie Ingoldsby]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Dani Dyer]] |[[Nikita Kuzmin]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Delta Goodrem]] |[[Kai Widdrington]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Graeme Hall]] |[[Lauren Oakley]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Jamie Winstone]] |[[Carlos Gu]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[John Nellis]] |[[Katya Jones]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Lacey Turner]] |[[Vito Coppola]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Tabby Stoecker]] |[[Mark Karmalita]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Will Best]] |[[Dianne Buswell]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |} == Cairt Scórála == {| class="wikitable sortable" style="margin: auto; text-align: center" |- !Cúpla !Áit !1 !2 !1+2 !3 !4 !5 !6 !7 |- |<div style="float:left;">Bethany & Nancy | |26 |27 |53 |bgcolor=lightgreen|27 |bgcolor=lightblue|27 |25 |bgcolor=lightblue|30 | |- |<div style="float:left;">Cach & Maddie | |20 |29 |49 |31 |{{green|'''34'''}} |bgcolor=lightgreen|24 |33 | |- |<div style="float:left;">Dani & Nikita | |22 |23 |45 |27 |25 |bgcolor=lightgreen|31 |32 | |- |<div style="float:left;">Delta & Kai | |29 |30 |{{green|'''59'''}} |{{green|'''33'''}} |— |34 |33 | |- |<div style="float:left;">Graeme & Lauren | |24 |{{green|'''31'''}} |55 |bgcolor=lightgreen|25 |28 |31 |{{red|''25''}} | |- |<div style="float:left;">Jamie & Carlos | |21 |21 |bgcolor=lightblue|42 |28 |{{green|'''34'''}} |bgcolor=lightblue|25 |bgcolor=lightblue|27 | |- |<div style="float:left;">John & Katya | |{{green|'''31'''}} |23 |54 |20 |29 |32 |35 | |- |<div style="float:left;">Lacey & Vito | |27 |28 |55 |26 |bgcolor=lightgreen|29 |28 |{{green|'''36'''}} | |- |<div style="float:left;">Tabby & Mark | |22 |28 |50 |31 |bgcolor=lightgreen|29 |{{green|'''37'''}} |{{red|''25''}} | |- |<div style="float:left;">Will & Dianne | |18 |19 |bgcolor=lightgreen|37 |25 |31 |31 |32 | |- |<div style="float:left;">Lawrence & Jowita |11 |20 |19 |bgcolor=lightgreen|39 |20 |30 |19 |bgcolor=orange|26 |bgcolor=darkgrey| |- |<div style="float:left;">Shaun & Alexis |12 |{{red|''15''}} |25 |40 |bgcolor=lightblue|{{red|''15''}} |28 |bgcolor=orange|{{red|''17''}} |colspan=2 bgcolor=darkgrey| |- |<div style="float:left;">Sarah & Julian |13 |{{red|''15''}} |24 |39 |20 |bgcolor=orange|{{red|''21''}} |colspan=3 bgcolor=darkgrey| |- |<div style="float:left;">Melanie & Aljaž |14 |{{red|''15''}} |{{red|''15''}} |{{red|''30''}} |bgcolor=orange|17 |colspan=4 bgcolor=darkgrey| |- |<div style="float:left;">Chris & Amy |15 |16 |17 |bgcolor=orange|33 |colspan=5 bgcolor=darkgrey| |} == Tagairtí == {{reflist}} {{Strictly Come Dancing}} [[Catagóir:Strictly Come Dancing]] [[Catagóir:2026 séasúir teilifíse]] hem60eikp8tecm21gp40z29d2gwe96w 0 128454 1331244 1329169 2026-11-02T02:46:13Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 6 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1331244 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold;" | ''Bart Bash'' |- ! Forbróir | TeleSTOP |- ! Foilsitheoir | TeleSTOP |- ! Eisithe | [[19 Meitheamh]] [[2025]] (alfa) |- ! Inneall | [[Godot (inneall cluiche)|Godot]] |- ! Ardáin | [[Brabhsálaí gréasáin]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[Linux]] |- ! Seánra | Cluiche ócáideach, cluiche fisice |- ! Mód | Imreoir aonair |- ! Modh ionchuir | Luchóg, [[scáileán tadhaill]] |} Is '''''Bart Bash''''' [[físchluiche]] neamhspleách é a chruthaigh agus a d'fhorbair '''TeleSTOP'''. Eisíodh leagan alfa den chluiche ar an [[19 Meitheamh]] [[2025]].<ref name="release">{{Lua idirlín|url=https://browsercraft.com/game/bart-bash--1|teideal=Bart Bash — Web Browser Game|work=Browser Craft|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> Is cluiche [[HTML5]] d'imreoir aonair é atá déanta leis an inneall [[Godot (inneall cluiche)|Godot]]. Tá sé ar fáil i mbrabhsálaí gréasáin agus tá leaganacha in-íoslódáilte ann do [[Microsoft Windows|Windows]] agus [[Linux]].<ref name="itch">{{Lua idirlín|url=https://telestop.itch.io/bartbash|teideal=Bart Bash|údar=TeleSTOP|work=itch.io|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref><ref name="download">{{Lua idirlín|url=https://bartbash.com/download|teideal=Bart Bash 0.07 Download|údar=TeleSTOP|work=Bart Bash|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> Tá an cluiche bunaithe ar fhigiúirí ar a dtugtar "Barts". Roghnaíonn an t-imreoir roinnt Bartanna agus scaoiltear ceann acu anuas ar pháirc ina bhfuil Bartanna eile. Méadaíonn an scór agus an t-iolraitheoir nuair a bhuaileann an Bart atá ag titim Bartanna eile.<ref name="itch" /> == Imirt == Ag tús babhta, is féidir leis an imreoir suas le sé Bhart a roghnú. Roghnaíonn an cluiche ceann acu go randamach le scaoileadh anuas agus déantar Bartanna bónais de na cinn eile. Roghnaíonn an t-imreoir ansin an áit ina scaoilfear an Bart trí úsáid a bhaint as an luchóg nó as scáileán tadhaill.<ref name="itch" /> Nuair a thiteann an Bart, is féidir leis Bartanna eile atá sa pháirc a bhualadh. Tugann na himbhuailtí seo pointí don imreoir agus is féidir leo an t-iolraitheoir a mhéadú. Tá luachanna éagsúla ag Bartanna éagsúla. Molann suíomh oifigiúil an chluiche Bartanna ar nós ''SuperCopper'' agus ''SuperGold'' a bhualadh chun scór níos airde a fháil, agus tugann sé le fios go bhfuil ''Dirt Bart'' níos lú luachmhar.<ref name="official">{{Lua idirlín|url=https://bartbash.com/|teideal=Bart Bash|údar=TeleSTOP|work=Bart Bash|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> Tar éis babhta, is féidir leis an imreoir dul chuig an siopa sa chluiche agus "BartPaint" a cheannach. Úsáidtear an phéint chun Bartanna a uasghrádú agus a n-iolraitheoirí a athrú.<ref name="demo">{{Lua idirlín|url=https://bartbash.com/demo|teideal=Bart Bash Demo|údar=TeleSTOP|work=Bart Bash|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> Tá "Bart Gems" le fáil freisin. Is féidir na seoda seo a úsáid chun earraí sa siopa a cheannach. Sa leagan 0.07, mar shampla, cuireadh an ''BarterBringer'' leis an siopa ar chostas 15 Bart Gem. Athraíonn an t-earra seo Bart roghnaithe ina ''Electric Bart''.<ref name="update">{{Lua idirlín|url=https://bartbash.com/update|teideal=0.07 is almost here!|údar=TeleSTOP|work=Bart Bash|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Bartanna == Tá cineálacha éagsúla Bart sa chluiche agus bíonn éifeachtaí nó luachanna éagsúla acu. De réir Vicí ''Bart Bash'', bhí na Bartanna seo a leanas sa chluiche idir an fhréamhshamhail agus leagan 0.06: ''Regular Bart'', ''Dirt Bart'', ''Gem Bart'', ''Bonus Bart'', ''Fake Copper Bart'', ''Fake Gold Bart'', ''Copper Bart'', ''Gold Bart'', ''SuperGold Bart'' agus ''SuperCopper Bart''.<ref name="barts">{{Lua idirlín|url=https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=Barts|teideal=Barts|work=Bart Bash Wiki|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260705191806/https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=Barts|archivedate=2026-07-05}}</ref> Cuireadh ''Silver Bart'' leis i leagan 0.065. Cuireadh ''Boom Bart'', ''Electric Bart'' agus ''Cherry Bart'' leis i leagan 0.07.<ref name="barts" /> Tá cumas speisialta ag ''Cherry Bart'': nuair a úsáidtear é, is féidir dhá Bhart a scaoileadh in ionad ceann amháin.<ref name="update" /> Is féidir leis an ''Electric Bart'' a fhuinneamh a aistriú chuig Bartanna eile atá timpeall air.<ref name="update" /> == Modhanna == Tá roinnt modhanna éagsúla le fáil i ''Bart Bash''. Áirítear ''Regular Mode'', ''Forever Bash Mode'', ''Evil Mode'', ''Heaven Mode'', ''Idtblinlcodyn8 Mode'', ''Dud Mode'', ''Sopranos Mode'' agus ''Summer Mode'' orthu.<ref name="modes">{{Lua idirlín|url=https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=Modes|teideal=Modes|work=Bart Bash Wiki|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260705190718/https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=Modes|archivedate=2026-07-05}}</ref> === Regular Mode === Is é ''Regular Mode'' gnáthmhodh an chluiche. Sa mhodh seo roghnaíonn an t-imreoir na Bartanna agus déanann sé iarracht scór agus iolraitheoir chomh hard agus is féidir a bhaint amach. === Forever Bash Mode === Tá ''Forever Bash Mode'' cosúil leis an ngnáthmhodh, ach ní thosaítear babhta nua tar éis an tríú titim. Ina áit sin is féidir leis an imreoir leanúint ar aghaidh chomh fada agus is mian leis.<ref name="forever">{{Lua idirlín|url=https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=Forever_bash_mode|teideal=Forever bash mode|work=Bart Bash Wiki|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bhí an mód seo ar fáil faoin leagan 0.065.<ref name="forever" /> === Evil Mode === Cuireadh ''Evil Mode'' leis mar mhodh níos deacra. Ní féidir ach trí Bhart a roghnú in aghaidh seal sa mhodh seo, i gcomparáid le sé cinn sa ghnáthmhodh. Bíonn níos lú Bartanna sa pháirc agus bíonn an domhantarraingt níos láidre, rud a fhágann go dtiteann na Bartanna níos tapúla.<ref name="evil">{{Lua idirlín|url=https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=Evil_Mode|teideal=Evil Mode|work=Bart Bash Wiki|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dheimhnigh TeleSTOP freisin gur cuireadh ''Evil Mode'' leis mar chuid den nuashonrú 0.07.<ref name="update" /> === Heaven Mode === Is leagan níos éasca den ghnáthmhodh é ''Heaven Mode''. Bíonn an domhantarraingt níos laige agus bíonn níos mó Bartanna sa pháirc, rud a fhágann gur féidir scóir níos airde a bhaint amach.<ref name="heaven">{{Lua idirlín|url=https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=Heaven_Mode|teideal=Heaven Mode|work=Bart Bash Wiki|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cuireadh an mód leis in éineacht le ''Evil Mode'' sa nuashonrú 0.07.<ref name="update" /> === Idtblinlcodyn8 Mode === Cuireadh ''Idtblinlcodyn8 Mode'' leis mar cheann de na modhanna nua i dtréimhse leagan 0.07.<ref name="update" /> === Sopranos Mode === Tá córas ar leith ar a dtugtar "Respect" i ''Sopranos Mode''. Méadaíonn an méadar Respect nuair a bhuaileann an t-imreoir Bartanna níos neamhchoitianta, ar nós ''SuperCopper Bart'' nó ''SuperGold Bart''.<ref name="sopranos">{{Lua idirlín|url=https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=Sopranos_Mode|teideal=Sopranos Mode|work=Bart Bash Wiki|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Is féidir cuid den Respect a úsáid ar ghníomhartha speisialta. Cosnaíonn "Favour" 3% den mhéadar agus ligeann sé don imreoir trí Bhart a athrú ina ''SuperCopper Barts''. Cosnaíonn gníomh eile, "Take a Shot", 1% agus athraíonn sé an domhantarraingt sa chluiche.<ref name="sopranos" /> === Summer Mode === Cuireadh ''Summer Mode'' leis i leagan 0.072. Tá cúlra trá sa mhodh agus cuirtear ''Watermelon'' leis mar ghné imeartha.<ref name="summer">{{Lua idirlín|url=https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=Summer_Mode|teideal=Summer Mode|work=Bart Bash Wiki|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> De réir Vicí ''Bart Bash'', tugadh 0.0725 ar leagan 0.072 freisin agus ba iad ''Summer Mode'' agus ''Sopranos Mode'' an dá phríomh-mhodh nua a cuireadh leis sa nuashonrú.<ref name="version072">{{Lua idirlín|url=https://wiki.bartbash.com/wiki/index.php?title=0.072|teideal=0.072|work=Bart Bash Wiki|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}} {{Dead link|date=Samhain 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Forbairt == Chruthaigh agus d'fhorbair TeleSTOP ''Bart Bash''. Tugann leathanach creidiúintí oifigiúil an chluiche TeleSTOP mar chruthaitheoir agus mar fhorbróir an chluiche.<ref name="credits">{{Lua idirlín|url=https://bartbash.com/credits|teideal=Bart Bash Credits|údar=TeleSTOP|work=Bart Bash|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> Tá an cluiche déanta leis an inneall Godot agus tá an leagan gréasáin bunaithe ar HTML5. Liostaíonn leathanach itch.io an cluiche mar thionscadal atá fós á fhorbairt, agus cuireann sé síos air mar chluiche 2T, ócáideach agus bunaithe ar fhisic d'imreoir aonair.<ref name="itch" /> Tá dáta 19 Meitheamh 2025 tugtha don leagan alfa ag bunachair sonraí cluichí ar nós Browser Craft agus Backloggd.<ref name="release" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://backloggd.com/games/bart-bash--1/|teideal=Bart Bash|work=Backloggd|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> Faoin leagan 0.07 bhí leaganacha in-íoslódáilte ar fáil do Windows 64-giotán, Windows 32-giotán agus Linux 64-giotán.<ref name="download" /> I measc na ngnéithe a cuireadh leis i leagan 0.07 bhí ''Cherry Bart'', ''Evil Mode'', ''Heaven Mode'', ''Idtblinlcodyn8 Mode'', an ''BarterBringer'' agus roinnt athruithe eile ar an gcluiche.<ref name="update" /> == Leagan Nintendo 3DS == Chruthaigh an forbróir '''JereM''' leagan de ''Bart Bash'' don [[Nintendo 3DS]]. Déanann Universal-DB cur síos air mar "demake" den chluiche agus liostaítear [[28 Meitheamh]] [[2025]] mar dháta cruthaithe an tionscadail.<ref name="universal">{{Lua idirlín|url=https://db.universal-team.net/3ds/bart-bash|teideal=Bart Bash|work=Universal-DB|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> Rinneadh an leagan 3DS a ríomhchlárú in [[C++]], agus úsáideadh sócmhainní ó shuíomh oifigiúil ''Bart Bash'' ann.<ref name="gamebrew">{{Lua idirlín|url=https://www.gamebrew.org/wiki/Bart_Bash_3DS|teideal=Bart Bash 3DS|work=GameBrew|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> Sa leagan seo, roghnaíonn an t-imreoir idir Bart amháin agus sé Bhart leis an stíleas ar an scáileán íochtair. Brúitear an cnaipe A chun an titim a ullmhú agus ansin roghnaítear suíomh an Bhart ar an scáileán tadhaill.<ref name="gamebrew" /> Tá péint chopair agus péint óir ar fáil sa leagan 3DS freisin agus is féidir iad a cheannach le seoda a fhaightear ó ''Gem Barts''.<ref name="gamebrew" /> Faoi mhí na Samhna 2025 bhí leagan 1.67 den athchruthú 3DS ar fáil.<ref name="universal" /> == Ceol == Tá ceol le roinnt cumadóirí agus cruthaitheoirí in ''Bart Bash''. De réir na gcreidiúintí oifigiúla, is le '''Stock Image of a Cat''' an píosa "Bash", is le '''Zboon''' "Bart Bashing Machine", agus is le '''ERYNV''' "Eternal Bashing".<ref name="credits" /> Chum TeleSTOP ceol an roghchláir módanna. Tugtar creidiúint do "Jonny" as píosa a úsáidtear sa roghchlár cóid, agus tugtar creidiúint do [[Kevin MacLeod]] as an gcuid eile den cheol.<ref name="credits" /> == Ainm == Ní hé cluiche TeleSTOP an chéad fhíschluiche darbh ainm ''Bart Bash''. Foilsíodh cluiche eile den ainm céanna in 2013. Tugann Speedrun.com an bhliain 2013 don chluiche sin, agus tugann foinsí eile Jacob Lenard mar chruthaitheoir air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.speedrun.com/bart_bash|teideal=Bart Bash|work=Speedrun.com|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://shorts404.itch.io/klug-klubber|teideal=Klug Klubber|údar=Shorts404|work=itch.io|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> Deir suíomh oifigiúil chluiche TeleSTOP go raibh an forbróir ar an eolas faoin gcluiche ó 2013 nuair a roghnaíodh an t-ainm, ach gur cinneadh an t-ainm ''Bart Bash'' a choinneáil.<ref name="official" /> Is cluiche éagsúil ar fad é an ''Bart Bash'' ó 2013. Is é príomhaidhm an chluiche sin ná Bartanna a chliceáil, agus tá sé liostaithe mar chluiche ríomhaire a rinneadh le [[GameMaker]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.speedrun.com/bart_bash|teideal=Bart Bash|work=Speedrun.com|teanga=en|dátarochtana=22 Meán Fómhair 2026}}</ref> == Naisc sheachtracha == * {{Lua idirlín|url=https://bartbash.com/|teideal=Suíomh oifigiúil Bart Bash|teanga=en}} * {{Lua idirlín|url=https://telestop.itch.io/bartbash|teideal=Bart Bash ar itch.io|teanga=en}} * {{Lua idirlín|url=https://wiki.bartbash.com/|teideal=Bart Bash Wiki|teanga=en}} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Físchluichí]] [[Catagóir:Físchluichí 2025]] [[Catagóir:Físchluichí neamhspleácha]] [[Catagóir:Cluichí Windows]] [[Catagóir:Cluichí Linux]] [[Catagóir:Cluichí brabhsálaí]] gvt58h892cd45gd745z10nnsvnl3di4 0 128749 1331152 2026-11-01T17:54:07Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Louise O'Reilly]] go [[Laoise Ní Raghallaigh]]: Leagan Gaeilge 1331152 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Laoise Ní Raghallaigh]] dtwp4s1xzuknusdmflydypsbwa2hxth 0 128750 1331155 2026-11-01T17:59:05Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Seán Crowe]] go [[Seán Mac Concradha]]: Leagan Gaeilge 1331155 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Seán Mac Concradha]] pcpv1fk3ysey23kkjmnie59hmq4yw86 0 128751 1331158 2026-11-01T18:05:49Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Richard O'Donoghue]] go [[Risteárd Ó Donnchadha]] 1331158 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Risteárd Ó Donnchadha]] gq5jojuchl2dyugbhga3i8yjtoftl3d 0 128752 1331162 2026-11-01T18:11:53Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Willie O'Dea]] go [[Liam Ó Deághaidh]] 1331162 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Liam Ó Deághaidh]] np4ozo2x2rdvfrwxlm17wurq2ciko3b 0 128753 1331165 2026-11-01T18:19:50Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Darragh O'Brien]] go [[Darragh Ó Briain]] 1331165 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Darragh Ó Briain]] 60ife7q2kyh904ce5gj5ufcctu4olq0 0 128754 1331170 2026-11-01T18:48:44Z LametinoWiki 23199 Bhog LametinoWiki an leathanach [[Joe McHugh]] go [[Seosamh Mac Aodha]]: Leagan Gaeilge 1331170 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Seosamh Mac Aodha]] 8k18k069dkjmnce2dg3dtqh108092ox 0 128755 1331211 2026-11-01T23:28:06Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Íomhá:Mallow, Former sugar beet processing factory - geograph.org.uk - 264519.jpg|mion|220px|An mhonarcha i [[Mala]], Contae Chorcaí, inar próiseáladh biatas siúcra go dtí 2006. Ba le Comhlucht Siúicre Éireann í, comhlacht stáit a príobháidíodh sa bhliain 1991.]] [[Íomhá:Sign-1040224, Leixlip, Co. Kildare, Ireland.jpg|mion|220x220px|Príobháidíodh [[Telecom Éireann]] idir 1995 agus 1999. Cuireadh an comhlacht nua, Eir (Teileachumarsáid)|Eir...' 1331211 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Mallow, Former sugar beet processing factory - geograph.org.uk - 264519.jpg|mion|220px|An mhonarcha i [[Mala]], Contae Chorcaí, inar próiseáladh biatas siúcra go dtí 2006. Ba le Comhlucht Siúicre Éireann í, comhlacht stáit a príobháidíodh sa bhliain 1991.]] [[Íomhá:Sign-1040224, Leixlip, Co. Kildare, Ireland.jpg|mion|220x220px|Príobháidíodh [[Telecom Éireann]] idir 1995 agus 1999. Cuireadh an comhlacht nua, [[Eir (Teileachumarsáid)|Eircom]], ar an stocmhargadh an 8 Iúil 1999. ]] [[Íomhá:Aer Lingus Logo (1965 - 1981).jpg|mion|220x220px|Nuair a cuireadh [[Aer Lingus]] ar an stocmhargadh sa bhliain 2006, choinnigh an stát 28% de na scaireanna; dhíol sé an chuid a bhí fós aige le [[International Airlines Group]] (British Airways agus Iberia) in 2015.<ref name=":1" />]] Is éard is '''príobháidiú'''<ref>Béarla: ''privatisation'' nó ''privatization''.</ref> ann ná obair, seirbhís nó maoin a bhí faoi chúram an stáit nó ina sheilbh a aistriú chuig an earnáil phríobháideach, agus an próiseas trína ndéantar an t-aistriú sin.<ref name="Ciste168">{{Luaigh foilseachán|title=Ciste Cúrsaí Reatha|author=Jim O'Donnell agus Seán de Fréine|publisher=An Foras Riaracháin|location=Baile Átha Cliath|date=1992|isbn=1-872002-46-3|pages=168}}</ref> Is é an cineál príobháidithe is coitianta ná comhlacht atá faoi úinéireacht an stáit a dhíol le hinfheisteoirí príobháideacha, go minic trí scaireanna a chur ar díol ar an [[Stocmhalartán|stocmhargadh]]. Ach is féidir le stát seirbhísí poiblí a thabhairt amach ar conradh do chomhlachtaí príobháideacha freisin — bailiú cánach, soláthar uisce nó bainistiú príosún, mar shampla.<ref name="enPriv">{{Luaigh foilseachán|title=Privatization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Privatization|journal=Wikipedia|date=2026-10-21}}</ref> Is é a mhalairt ar fad an náisiúnú, nuair a ghlacann an stát seilbh ar ghnó príobháideach. == Sanasaíocht == Is ón aidiacht ''príobháideach'' a thagann an téarma Gaeilge. Síolraíonn an aidiacht sin ón bhfocal [[An Laidin|Laidine]] ''privatus'', a chiallaíonn 'scartha', is é sin, scartha ó dhaoine eile.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ciste Cúrsaí Reatha|author=Jim O'Donnell agus Seán de Fréine|publisher=An Foras Riaracháin|location=Baile Átha Cliath|date=1992|isbn=1-872002-46-3|pages=165}}</ref> Bhí an focal [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]] ''Privatisierung'' in úsáid ón naoú haois déag ar a laghad, agus is in 1923 a tháinig an focal Béarla chun solais den chéad uair, in aistriúchán ó Ghearmáinis. Ach níor tháinig an téarma i mbéal an phobail go dtí deireadh na 1970idí, nuair a ghlac rialtas [[Margaret Thatcher]] sa Bhreatain leis mar chuid dá pholasaí eacnamaíochta.<ref name="enPriv" /> == Stair == Téann stair an phríobháidithe siar go dtí an tSean-Ghréig, nuair a thugadh na rialtais beagnach gach cúram ar conradh don earnáil phríobháideach. I bPoblacht na Róimhe, ba iad daoine aonair agus comhlachtaí príobháideacha a chuireadh formhór na seirbhísí ar fáil — bailiú cánach, soláthar don arm agus tógáil foirgneamh, mar shampla.<ref name="enPriv" /> Is i [[Gearmáin na Naitsithe|nGearmáin na Naitsithe]], idir 1933 agus 1937, a rinneadh an chéad mhórphríobháidiú ar mhaoin stáit: díoladh scaireanna a bhí ag an stát i gcomhlachtaí cruach, mianadóireachta, baincéireachta agus loingseoireachta. Ach is sna 1980idí, faoi rialtas Thatcher sa Bhreatain agus faoi [[Ronald Reagan]] sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], a scaip an príobháidiú ar fud an domhain. Díoladh British Telecom in 1984 agus British Gas sa bhliain 1986. Faoi chomharba Thatcher, [[John Major]], príobháidíodh British Rail i lár na 1990idí. Cháin daoine áirithe an polasaí, fiú i measc na gCoimeádach: dúirt an t-iar-Phríomh-Aire [[Arailt MacMhaolain]] gur ionann é agus earraí luachmhara an teaghlaigh a dhíol.<ref>Béarla: ''selling the family silver''.</ref><ref name="enPriv" /> Sa bhliain 1988, cheadaigh [[Míchail Gorbaitseov]] príobháidiú san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] mar chuid dá pholasaí ''[[Peireastráice]]'', agus príobháidíodh cuid mhór de gheilleagar an stáit sna blianta ina dhiaidh sin, de réir mar a bhí an tAontas ag titim as a chéile. Sna 1990idí, tar éis titim an chumannachais, príobháidíodh go leor de na comhlachtaí stáit sa [[An Rúis|Rúis]], in oirthear na hEorpa agus i [[Lár na hEorpa]].<ref name="enPriv" /> Tharla príobháidiú forleathan i [[Meiriceá Laidineach]] sna 1980idí agus sna 1990idí freisin, go háirithe i gcás seirbhísí uisce, iompair agus teileachumarsáide. Cé go dtugann eacnamaithe measúnú fabhrach air de ghnáth, léiríonn pobalbhreitheanna agus agóidí go bhfuil cuid mhór den phobal sna tíortha sin míshásta leis.<ref name="enPriv" /> == Príobháidiú in Éirinn == Tugann ''Ciste Cúrsaí Reatha'' (1992) Comhlucht Siúicre Éireann mar shampla den chineál príobháidithe ina ndíoltar an gnó go hiomlán.<ref name="Ciste168" /> Rith an tOireachtas acht sa bhliain 1991 a phríobháidigh an comhlacht, agus tugadh Greencore air. Cuireadh 55% de na scaireanna ar díol ar Stocmhalartán na hÉireann an bhliain chéanna, agus tá beagnach gach scair i lámha príobháideacha anois. Dhún Greencore an mhonarcha siúcra dheireanach a bhí aige, i Mala, in 2006.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Greencore|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Greencore|journal=Wikipedia|date=2026-10-21}}</ref> Príobháidíodh [[Telecom Éireann]] idir 1995 agus 1999. Cuireadh an comhlacht nua, [[Eir (Teileachumarsáid)|Eircom]], ar an stocmhargadh an 8 Iúil 1999. Cheannaigh thart ar 500,000 infheisteoir beag scaireanna, ach thit an praghas go tapa, agus chaill go leor acu airgead.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Eir (telecommunications)|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eir_(telecommunications)|journal=Wikipedia|date=2026-10-21}}</ref> Nuair a cuireadh [[Aer Lingus]] ar an stocmhargadh sa bhliain 2006, choinnigh an stát 28% de na scaireanna; dhíol sé an chuid a bhí fós aige le [[International Airlines Group]] (British Airways agus Iberia) in 2015.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Aer Lingus|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Aer_Lingus|journal=Wikipedia|date=2026-10-21}}</ref> == Cineálacha príobháidithe == Déanann ''Ciste Cúrsaí Reatha'' idirdhealú idir dhá chineál príobháidithe: * Sa chéad chineál, fostaíonn gníomhaireacht stáit comhlacht príobháideach chun obair a dhéanamh ar a son, ach fanann an fhreagracht ar an ngníomhaireacht. * Sa dara cineál, díoltar an gnó go hiomlán le comhlacht príobháideach, nó le comhlacht a bhfuil a scaireanna á dtrádáil ar an stocmhalartán. Tugtar ''dínáisiúnú'' ar an dara cineál sin freisin.<ref name="Ciste168" /> Is minic a dhíoltar comhlacht stáit trína scaireanna a chur ar díol ar an stocmhargadh, mar a tharla le hEircom agus le hAer Lingus. Sa [[An tSeicslóvaic|tSeicslóvaic]] agus sa Rúis sna 1990idí, áfach, tugadh dearbháin do na saoránaigh, saor in aisce nó ar phraghas íseal, agus d'fhéadfaidís iad a mhalartú ar scaireanna sna comhlachtaí a bhí á ndíol.<ref name="enPriv" /> == Argóintí ar a shon agus ina choinne == Is minic a bhíonn an príobháidiú tarraingteach do rialtas atá gann ar airgead, mar go gcuireann díol comhlachtaí stáit airgead breise sa státchiste. Is féidir leis costais oibriúcháin an rialtais a laghdú freisin, nó cur le héifeachtúlacht eagraíochta.<ref name="Ciste168" /> Ar an taobh eile, cuireann na [[Sóisialachas|sóisialaithe]] i gcoinne an phríobháidithe ar chúiseanna idé-eolaíochta: b'fhearr leo go ndéanfadh an stát an oiread oibre agus is féidir. Is féidir cur ina choinne ar chúiseanna teicniúla freisin — mar shampla, go ndíoltar acmhainní stáit faoina luach.<ref name="Ciste168" /> Áitíonn daoine eile gur cheart seirbhísí bunúsacha, mar shampla soláthar uisce, a choinneáil i lámha an stáit, mar go bhféadfadh comhlacht príobháideach éirí as an tseirbhís a chur ar fáil i gceantair nach bhfuil brabús le baint astu.<ref name="enPriv" /> == Féach freisin == * [[Geilleagar margaidh]] * [[An Nualiobrálachas]] * [[Caipitleachas]] * [[Sóisialachas]] * [[Stocmhalartán]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Priobhaidiu}} [[Catagóir:Príobháidiú]] [[Catagóir:Eacnamaíocht]] [[Catagóir:Earnáil phoiblí]] [[Catagóir:Polaitíocht]] mnzwu171ef9zows4zwp6hdzxp7svtq3 14 128756 1331212 2026-11-01T23:28:50Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Eacnamaíocht]] [[Catagóir:Earnáil phoiblí]] [[Catagóir:Polaitíocht]]' 1331212 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eacnamaíocht]] [[Catagóir:Earnáil phoiblí]] [[Catagóir:Polaitíocht]] q55885knmb7mvby5aotvlxhrzrxxrt4