Vikipetã
gnwiki
https://gn.wikipedia.org/wiki/Kuatia_%C3%91epyr%C5%A9ha
MediaWiki 1.47.0-wmf.9
first-letter
Medio
Mba'echĩchĩ
Myangekõi
Puruhára
Puruhára myangekõi
Vikipetã
Vikipetã myangekõi
Ta'ãnga
Ta'ãnga myangekõi
MediaWiki
MediaWiki myangekõi
Tembiecharã
Tembiecharã myangekõi
Pytyvõ
Pytyvõ myangekõi
Ñemohenda
Ñemohenda myangekõi
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Chína Tetarã Retã
0
4786
137972
130326
2026-07-03T04:40:51Z
HyBoxwood
23174
[[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]]
137972
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_País
| nombre_oficial = 中華人民共和國<br />中华人民共和国<br />''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''<br />China Tekoha Tetã
| nombre_común = China Tekoha Tetã
| de = de la
| imagen_bandera = Flag of the People's Republic of China.svg
| imagen_escudo = 中華人民共和國國徽.svg
| imagen_escudo_tamaño = 120px
| símbolos =
| imagen_mapa = China in its region (claimed hatched).svg
| imagen_mapa_tamaño = 290px
| himno_nacional = [[La Marcha de los Voluntarios|Yìyǒngjūn Jìnxíngqú]]'' (''La Marcha de los Voluntarios'')
| capital = [[Pekĩ]]
| capital_población = 17.430.000 ([[2008]])
| capital_coor_fmt =
| capital_coor = 36_55_N_116_23_E_ 36°55′ N 116°23′ E
| ciudad_principal = [[Changái]]
| idiomas_oficiales = [[Chinañe'ẽ]]
| gobierno = [[Tavakuairetã]] [[Ñemoirũrape|socialista]] [[Aty ojokuaikuaáva peteĩnte|peteĩ atýre]]
| dirigentes_títulos = [[Presidente de la República Popular China|Presidente]]<br /> [[Primer Ministro del Consejo de Estado de la República Popular China|Primer Ministro]]
| dirigentes_nombres = [[Xi Jinping]]<br /> [[Li Qiang]]
| fundación = [[Independencia]]
| fundación_hitos = <br /> • Declarada
| fundación_fechas = Establecimiento de la<br />República Popular<br /> [[1 jasypa]] [[1949]]gua
| superficie = 9.640.821/9.672.018(km^2)
| superficie_puesto = 4
| superficie_agua = 2,82%<sup>[2]</sup>
| fronteras = 22,117 [[kilómetro|km]]
| costas = 14.500 km
| población = 1.339.724.852 ([[2010]] est.)
| población_puesto = 1
| población_densidad = 140
| PIB_nominal = US$ 4.421.619 millones
| PIB_nominal_año = 2008
| PIB_nominal_puesto = 4
| PIB_nominal_per_cápita = US$ 3.189 (2008)
| PIB = US$ 9.984.062 millones<sup>[2]</sup>
| PIB_año = 2006
| PIB_puesto = 2
| PIB_per_cápita = US$ 7.598 (2006) ([[Lista de países por PIB (PPA) per cápita|88º]])<sup>2</sup>
| IDH = 0,777
| IDH_año = 2007
| IDH_puesto = 81
| IDH_categoría = <font color="#ffcc00">Medio</font>
| moneda = [[Renminbi]]<sup>[2]</sup> (元, <code>[[ISO 4217|CNY]]</code>)
| gentilicio = Chino, -na
| horario = [[Tiempo Coordinado Universal|UTC]] +8
| horario_verano =
| cctld = .cn<sup>[2]</sup>
| código_telefónico = +86<sup>[2]</sup>
| prefijo_radiofónico = 3HA-3UZ
| código_ISO = 156 / CHN / CN
| miembro_de = [[ONU]], [[APEC]]
| notas =
}}
{{otros usos|Taiuã|tavakuairetã|pe tetarã retã}}
'''Chína Tetarã Retã''' ([[chinañe'ẽ]]me: 中华人民共和国 ha oje'eháicha: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''), térã hérante '''Chína''' ([[chinañe'ẽ]]me: 中国 ha oje'eháicha: ''Zhōngguó''), ha'e niko [[tetã|tetã hekosãsóva]] ojejuhúva [[Kuarahyresẽ Asia|Ásia kuarahyresẽ pehẽnguéme]]. Ko tetã hína upe [[Tetãnguéra rysýi ava hetakuére|hetavéva tetãygua]] orekóva, oiko amo 1.400 sua tapicha ko tetã yvýpe.<ref>{{cita noticia |título=China supera a EE.UU. y ya es primera economía mundial |url=http://www.eleconomista.es/internacional/noticias/6142651/10/14/China-pasa-a-ser-la-primera-potencia-mundial-mientras-Espana-sigue-desinflandose.html#Kku8uTOQfHuk9xbf |editorial=El Economista |fecha=8 de octubre de 2014 |fechaacceso=9 de octubre de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |nombre=Pablo|apellidos=Pardo |título=EL FMI declara a China la mayor economía del mundo |url=http://www.elmundo.es/economia/2014/10/08/54354d27268e3ee9448b4581.html |editorial=El Mundo |fecha=8 de octubre de 2014 |fechaacceso=9 de octubre de 2014}}</ref> Chína Tetarã Retã rekuái [[Aty ojokuaikuaáva peteĩnte|peteĩ atýre]] mante iñesãmbyhymbyre, ku aty héra [[Chína aty ojokuaikuaáva amoño'ỹtekuarekópe|''Partido Comunista'']] ha hetã rekuái oĩ itavusúpe, táva [[Pekĩ]].
Ijyvy oñemohenda upéicha: [[Chína retãvorenguéra|mokõipa mokõi tetãvore]], [[Chína retãvore hekosãsovakuéra|po tetãvore hekosãsóva]], irundy táva tetã rekuái oisãmbyhýva —Pekĩ, [[Tianjin]], [[Changái]] ha [[Chongqing]]— ha [[tetãvore iñesãmbyhy ikoéva|mokõi tetãvore iñesãmbyhy ikoéva]] —[[Hong Kong]] ha [[Macao]]—.<ref name="Ref_a">{{Cita web |url=http://en.wikisource.org/wiki/Sino-British_Joint_Declaration |título=Sino-British Joint Declaration |año=1984 |obra=Wikisource |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref> Upéicha avei, ojerure [[tetãvore Taiuã (Chína Tetarã Retã)|tetãvore Taiuã]] rehe, he'ígui oĩ va'erã ipoguýpe, oĩva katu [[Taiuã|Tavakuairetã Chína]] ipoguýpe.<ref>{{Cita web |url=http://history.cultural-china.com/en/34History7320.html |título=Chinese Civil War |obra=Cultural-China.com |cita=To this day, since no armistice or peace treaty has ever been signed, there is controversy as to whether the Civil War has legally ended. |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130912132339/http://history.cultural-china.com/en/34History7320.html |fechaarchivo=12 de septiembre de 2013 }}</ref> Oiko aja upe [[Ñorairõ Ro'y]], [[Tetã peteĩ reko Soviétiko|URSS]] ha [[Tetãvore Joapykuéra]] oñorairõvo, oñemboheroite ko tetã «'''China Tetarã'''» oje'e hag̃ua Chína Tetarã Retã ha «''China Nacionalista''» oje'e hag̃ua [[Taiuã|Tavakuairetã Chína]]. Ojeipuru avei herarã ambuéva '''Chína yvyrusugua''', '''''China comunista''''' ha '''Chína pytã''' oje'e hag̃ua Chína Tetarã Retã.
Ijyvy apekue niko 9 596 960 km²,<ref name="superficie">{{Cita web |url=http://www.oratlas.com/libro-mundial/china/geografia |título=China - Geografía - Libro Mundial de Hechos |autor=CIA |fechaacceso=28 de febrero de 2017}}</ref> upéicha Chína niko pe tetã tuichavéva mbohapyha, [[Rrúsia]] ha [[Kanatã]] ituichavénte. Ko tetã ijerére ojejuhu parundy tetã ambuéva, yvate gotyo [[Rrúsia]] ha [[Mongólia]] ojejuhu; yvate kuarahyreike niko [[Kasahitã]] ha [[Kirigitã]]; kuarahyreike gotyo oĩ [[Tajikitã]] ha [[Ahyganitã]]; tetã [[Pakistán]], [[Índia]] ha [[Nepal]] ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu; ñemby gotyo oĩ [[Vutã]], [[Miama]], [[para Sa'yju]], [[Yvate Koréa]] ha [[Laos]]; ñemby kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu [[para Ñemby Chína]]; kuarahyresẽ niko [[para Kuarahyresẽ Chína]] ha yvate kuarahyresẽ ngotyo tetã [[Yvate Koréa]] ojejuhu. Chína yvy apekue ituicha ha ijysaja opaichagua, ijyvy niko oñemuasãigui tave'ỹ [[Góvi]] ha [[Taklamakán]] guive, yvate gotyo ojejuhúva, umi ka'aguy guasu peve, ñemby gotyo ojejuhúva. Yvytyrysýi [[Himaláia]], [[yvytyrysýi Karakórum|Karakórum]], [[yvytyrysýi Pamir|Pamir]] ha [[Tian Shan]] oĩ ko tetã ha [[Ñemby Asia|Ñemby]]-[[Mbyte Ásia]] mbytépe. [[Ysyry Yangtze]] ha [[ysyry Sa'yju]], [[Ysyrykuéra rysýi pukukuére|umi ipukuvéva mbohapyha ha poteĩha]] Yvýpe, [[Tívete]] guive oisyrýva. Chína y rembe'y pukukue niko 14 500 km omohembe'ýva [[paraguasu Py'aguapy]] rehe,<ref name="superficie" /> upépe ojejuhu [[para Sa'yju]], [[para Bohai]], ha umi mokõi yguasu [[para Kuarahyresẽ Chína|Kuarahyresẽ Chína]] ha [[para Ñemby Chína|Ñemby Chína]].
[[Chína rembiasakue]], tavarandu ha avano'õ, umíva ymaguareve apytépe niko oĩva ha oñepyrũ [[ysyry Sa'yju|ysyry Sa'yju rembe'ýpe]]. Su ary ha su ary aja, mburuvicha guasu ñemoñare oisãmbyhy Chína avano'õre, umi mburuvicha guasu ñemoñare hérava ''dinastía'' térã [[ñemoñanga|ñemoñanga ojokuáiva]]. Ñemoñanga peteĩha oisãmbyhy rae Chínare niko [[ñemoñanga Xia]] amo 2000 Kirito mboyve. Ary 221 Kirito mboyve guive, pe [[ñemoñanga Qin]] omoĩvo ipoguýpe heta tetã ambuéva ha ojapo [[Chína mburuvi]], ko tetã apekue oñembotuicha, oñemopehẽ ha ojoaju jey jey. [[Tavakuairetã Chína (1912-1949)|Tavakuairetã Chína]] omosẽ [[ñemoñanga Qing]], mburuvicha guasu ñemoñare pahague, ary 1911-me ha oisãmbyhy Chínare 1949 peve. [[Hapõ mburuvi]] oñehundi [[Ñorairõ Guasu Mokõiha|Ñorairõ Guasu Mokõihápe]] ha omosẽ rire iñorairõhára aty Chínagui, upe [[aty ojokuaikuaáva]] ohekáva [[amoño'ỹtekuareko]] (''partido comunista'') oñemoĩ [[Chína retãygua ñorairõ]]re ha ojapo ko Chína Tetarã Retã táva Pekĩme ára 1 jasypa 1949-pe. Aty ojokuaikuaáva [[Kuomintang]], oisãmbyhy akue Tavakuairetã Chínare, ova akue arã [[Taipéi]] távape, ha upe guive oisãmbyhýnte [[Taiuã]]re ha ypa'ũnguéra ambuéva Taiuã jerére.
Oiko guive viru remimono'õ myatyrõ 1978-pe, Chína niko pe tetã ipirapire ñemono'õ oñemboheta pya'evéva, upéicha hína ko'ãga Chína niko tetã oñemuvéva ha ojoguavéva mba'ekuéra tetã ambuévagui.<ref name="ChinaBiggestTrader">{{Cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/finance/economics/9860518/China-trade-now-bigger-than-US.html |título=China trade now bigger than US |obra=Daily Telegraph |fecha=10 de febrero de 2013 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés|apellidos= White |nombre= Garry}}</ref> Chína ipu'akaite orekógui ñorairõhára aty mbarete, oĩva umi mbaretevéva apytépe ha hetavéva ohepyme'ẽ omomba'apo hag̃ua iñorairõhára aty.<ref name="ChineseNukes">{{Cita web |url=http://www.defense.gov/pubs/2013_China_Report_FINAL.pdf |título=Military and Security Developments Involving the People’s Republic of China 2013 |editorial=US Secretary of Defense |formato=PDF |año=2013 |fechaacceso=22 de agosto de 2013 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130807190931/http://www.defense.gov/pubs/2013_China_Report_FINAL.pdf |fechaarchivo=7 de agosto de 2013 }}</ref> Ko tetã oike [[ONU]] atýpe ary 1971-me, oike avei heta aty mba'eguasúva, [[BRICS]] ha [[G20]] techapyrãme. Ojehechakuaa Chína ipu'akaiteha ha oñemomba'eheta pya'iteha.<ref>{{Cita web |url=http://www.bbc.co.uk/blogs/worldtonight/2012/03/china_a_military_giant_in_the.html |título=China: a military giant in the making? |obra=BBC.co.uk |fecha=9 de marzo de 2012 |idioma=inglés |fechaacceso=14 de enero de 2014|apellidos= Lustig |nombre= Robin}}</ref>{{harvnp|Bergsten|Gill|Lardy|Mitchell|2006|p= 224|sp=sí}}<ref name="ChinaFuture">{{Cita web |url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |título=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |obra=BBC.co.uk |fecha=19 de octubre de 2012 |idioma=inglés |fechaacceso=14 de enero de 2014|apellidos= Jacques |nombre= Martin}}</ref>
== Héra ypy ==
Ko ñe'ẽngue «Chína» ou [[peysiañe'ẽ|peysiañe'ẽgui]] ''Cin'' (چین), ha upe niko [[sánskrito]] ñe'ẽgui ''Cīna'' (चीन).<ref name="AmHer">{{Cita web |url= http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |título= China |editor= Houghton-Mifflin |fecha=2000 |obra= The American Heritage Dictionary of the English Language |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref> Ojehecha ko ñe'ẽngue ojeipuru rae ary 1516-pe, upe kuatiañe'ẽ ohai [[Duarte Barbosa]], karai [[Poytuga]] retãygua.<ref>{{cita enciclopedia|título= China|enciclopedia=Oxford English Dictionary|año= 1989|isbn= 0-19-957315-8|idioma= inglés}}</ref> Oñeimo'ã ko ñe'ẽngue Chína ou [[ñemoñanga Qin]] réragui (ojehaíva iñe'ẽme 秦 ha oje'éva "''Chin''").<ref>{{Cita web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=China&allowed_in_frame=0 |título=China |obra=Online Etymology Dictionary |idioma=inglés |fechaacceso=14 de enero de 2014|apellidos= Harper |nombre= Douglas |fecha=2001}}</ref>
Ko tetã réra tee niko Chína Tetarã Retã (ojehaíva iñe'ẽme "中华人民共和国" ha oje'e "''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''"), umi ñemoñaga ha tetã rekuái ambuéva katu heta omoambue ko tetã réra. [[Chinañe'ẽ]] oipuru hetã réra ko ñe'ẽngue "Zhongguó" (ojehaíva "中国"), ko ñe'ẽngue niko ou ''zhong'' —he'iséva "mbyte"—, ha ''guó'' —he'iséva "tetã"— ha oipuru avei hikuái ko ñe'ẽngue "Zhonghuá" (ojehaíva "中华"). Ko ñe'ẽngue ''zhongguó'' ymaite guive ojeipuru ha ojehecha heta kuatiañe'ẽ ymaguarépe,<ref>{{Cita web |url= https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%B0%9A%E6%9B%B8/%E6%A2%93%E6%9D%90 |título=《尚書•梓材》 |cita=「皇天既付中國民越厥疆土于先王」 |idioma=chino |fechaacceso=14 de enero de 2014 |obra= [[Wikisource]]}}</ref> oipuru hikuái ohechaukaségui hetã niko yvy mbytépe oĩhague ha ikoéva umi tetã ambuévagui. Ndaha'éi Chína retãyguakuéra mante ohecha hetã oĩ gua'u Yvy mbytépe ha oipurúva ko ñe'ẽ "mbyte" he'i hag̃ua hetã ikoeitéva, heta tetã ambuéva oipuru avei upéicha herarã.{{harvnp|Wilkinson|2000|p= 132|sp=sí}}
== Marandeko ==
=== Marandeko-mboyve ===
Umi mba'e ohechaukáva [[tekoypykuaaty]] rehegua ohechauka umi yvypóra ypykue oikóva Chína-pe og̃uahẽ hague upe tetãme ojapo 2,25 sua ary rupi.<ref>{{cita publicación |autor1=Ciochon, Russell |autor2=Larick, Roy |editor=[[Archaeological Institute of America]] |año=2000 |título=Early Homo erectus Tools in China |publicación=[[Archaeology]] |volumen=53 |número=1 |url=http://www.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |idioma=inglés |fechaacceso=14 de enero de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130115200255/https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |fechaarchivo=15 de enero de 2013 |deadurl=no}}</ref> Peteĩ itakua oĩva [[Zhoukoudian]]-pe —hi'aguĩva ko'ãgagua Pekín-gui— oguereko umi fósil ojejapóva ary 680 000 ha 780 000 ary Kirito mboyve<ref name="autogenerated198">{{Cita publicación |doi=10.1038/nature07741 |año=2009| mes=marzo |autor=Shen, G.; Gao, X.; Gao, B.; Granger, De |título=Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volumen=458 |número=7235 |páginas=198-200 |issn=0028-0836 |pmid=19279636 |publicación=[[Nature]] |bibcode=2009Natur.458..198S }}</ref> ha ha'e pe ojeheróva kuimba'e Pekín pegua, peteĩ ''subespecie'' [[Homo erectus]]-pegua oikova'ekue yva ñembyatýgui ha [[mymba]] jejukágui, oiporúva tata ha tembiporu itágui ijapopyre.<ref>{{Cita web |obra=ChinaMuseums.com |url=http://www.chinamuseums.com/beijing_man.htm |título=Beijing Man Site Museum |idioma=inglés |fechaacceso=14 de enero de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20080511010643/http://www.chinamuseums.com/beijing_man.htm |fechaarchivo= 11 de mayo de 2008 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |título=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian |obra=Unesco.org |editor=[[Unesco]] |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131204135350/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |fechaarchivo=4 de diciembre de 2013 |deadurl=no }}</ref> Peteĩ yvypóra retekue rembyre, ary 18 000-11 000 Kirito mboyve, ojejuhu upe kuimba'e Pekín rendaguépe voi.<ref>{{Cita web |url=http://whc.unesco.org/es/list/449 |título=Sitio del hombre de Pekín en Zhukudian |obra=Unesco.org |editor=[[Unesco]] |fechaacceso=14 de enero de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210711152429/http://whc.unesco.org/es/list/449 |fechaarchivo=11 de julio de 2021 |deadurl=no }}</ref> Pe mba'ekuaarã ypykue ohechaukáva peteĩ [[Yvypóra|yvypóra javeguaitereiha]] China-pe ojejuhu [[Liujiang]]-pe ([[Guangxi]]), ojejuhuhápe peteĩ akãrague oje'éva ojapo hague 67 000 ary rupi. Ha katu, oĩ gueteri jeikovai mba'éichapa ojejapo ojekuaa hag̃ua mboýpa ary umi Liujiang yvypóra retekue rembyre, ko'ýte oñembojojávo ambue yvypóra retekue ojoguáva hese, ha'eháicha pe ojejuhúva [[Minatogawa]]-pe, amo [[ypa'ũ Okinawa|Okinawa ypa'ũme]].<ref>{{cita web |obra=Personal.une.edu.au |título=Liujiang |editor=Universidad de Nueva Inglaterra (Australia) |url=http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Liujiang.html |idioma=inglés |fechaacceso=14 de enero de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20111122044130/http://www-personal.une.edu.au/%7Epbrown3/Liujiang.html |fechaarchivo=22 de noviembre de 2011 }}</ref><ref>{{Cita web |obra=The Free Library |url=http://www.thefreelibrary.com/Skull+may+complicate+human-origins+debate.+(Chinese+Roots)-a096417261 |título=Skull may complicate human-origins debate. (Chinese Roots) |autor=Bower, B. |idioma=inglés |fechaacceso=14 de enero de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110430050819/https://www.thefreelibrary.com/Skull+may+complicate+human-origins+debate.+(Chinese+Roots)-a096417261 |fechaarchivo=30 de abril 2011 |deadurl=no }}</ref> Oĩ tembikuaatyhára he'íva ojapoha amo 5000 ary oiko guive yvypóra Chínape ohaikuaamíva.<ref>{{Cita web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23257700 |título=China axes 'show ancient writing' |obra=BBC.co.uk |editor=[[BBC]] |fecha=11 de julio de 2013 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20170906154844/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-23257700 |fechaarchivo=6 de septiembre 2017 |deadurl=no }}</ref>
=== Umi ñemoñanga ypykue ===
[[File:Liu Ding.jpg|thumb|Peteĩ ''Ding'', japepo kuarepotígui ijapopyre ojeipuru va'ekue jeroviapy ñembo'épe, ojejapo va'ekue [[Shang ñemoñanga]] ára pukukue pahápe (sa'ary XVIII-XI Kirito mboyve)]]
[[File:Classical Gardens of Suzhou-111935.jpg|thumb|left|Suzhou ka'aguy ymaguare]]
[[Xia ñemoñanga]] ha'e va'ekue tetã ñemoñanga peteĩha,<ref>{{cita web |url=https://sites.psu.edu/chinaportfolio/history/ |título=Exploring China. History |fechaacceso=12 de marzo de 2022 |editor=[[Universidad Estatal de Pensilvania]] |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20190407123352/http://sites.psu.edu/chinaportfolio/history/ |fechaarchivo=7 de abril de 2019 |deadurl=no }}</ref> jepémo ndojejuhúi gueteri mba'eveichagua mba'ekuaarã añetegua oĩhague, ojeguereko kuatiahaipyre añoite.<ref>{{Cita web |editor=[[Junta de Castilla y León]] |url=http://www.artehistoria.jcyl.es/civilizaciones/contextos/2827.htm |título=Las dinastías Xia y Shang (China) |fechaacceso= 14 de enero de 2014 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120724070625/http://www.artehistoria.jcyl.es/civilizaciones/contextos/2827.htm |fechaarchivo= 24 de julio de 2012 }}</ref>
Ko'ã mba'e oje'éva umi kuatia yma guarépe, oje'e ikatuha ko ñemoñanga oisãmbyhy kuri ary 2205 rupi Kirito ou mboyve. Xia ñemoñanga mboyve, jajuhu peteĩ mombe'upy he'íva oiko ndaje y guasu oñuvãmba ha ára pukukue Mbohapy Karai Guasu mba'éva: [[Fuxi|Fu Xi]], [[Mburuvicha Sa'yju|Huang Di]] ha [[Shen Nong]]. Umi ára oñemopyenda mboyve [[Xia ñemoñanga]], tetã ñesãmbyhy oñemopyenda oisãmbyhymívo umi Xia ha upéi oisãmbyhymi umi [[Chi You]], upéicha oiko jey ha jey.
Peteĩha ñemoñanga chína ohejáva mombe'upy añetegua ha'e [[Shang ñemoñanga]],{{harvnp|Ceinos|2006|p=43|sp=sí}}{{harvnp|Pletcher|2011|p=35|sp=sí}} oisãmbyhymi hikuái oisãmbyhyháicha umi mburuvicha guasu [[Ára Mbytegua]] pegua, oisãmbyhy [[ysyry Sa'yju]] rembe'ýpe sa'ary XVII ha XI pukukue Kirito mboyve.<ref name="SHN">{{cita Harvard|Ceinos|2006|p=44|sp=sí}}</ref>{{harvnp|Fowler|Fowler|2008|p=17|sp=sí}} Jepémo peteĩha Shang oisãmbyhy ñemby gotyo tetãvore [[Shandong]]-pe, peteĩ ka'aguy guasu upe jave,<ref name="SHN"/> ohupyty hikuái pokatu tuichavéva umi tekoha oiméva kuarahyresẽ tetãme, umi ojeheróva ''yi'', hendivekuéra ojokupyty porã.<ref name="SHN"/> Pe [[Tang (mburuvicha)|mburuvicha Tang]], ojehechávo mburuvicha guasu ikatupyrýva ha hekoporãva ramo, omosẽ [[Shang ñemoñanga]] upe tetãvoregui ha omopyenda imburuvicha guasu itavusu [[Erligang]]-pe.<ref>{{cita Harvard |Ceinos|2006|p=45|sp=sí}}</ref>
Pe [[Chinañe'ẽ]] jehai itujavéva ojejuhúva ko'ágã meve ha'e peteĩ ''oráculo'' ojejapóva [[kangue]] rehe Shang ñemoñangágui,<ref>{{cita enciclopedia |url=http://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904#v=onepage&q&f=false |página=904 |nombre=Pam |apellidos=Hollister |título=Zhengzhou |enciclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor=Schellinger, Paul E.; Salkin, Robert M. |editorial=Fitzroy Dearborn Publishers |año=1996 |idioma= inglés}}</ref> ikatu jahecha hese tai ymaguaréva ko Chinañe'ẽ ko'ãgagua ypykuéva.{{harvnp|Keith|2013|p=4|sp=sí}} Shang-kuéra ndaipu'akái [[Zhou-kuéra]] rehe, upéicha omoheñói hikuái [[Zhou ñemoñanga]], oisãmbyhýva sa'ary XII guive V peve Kirito mboyve, mbeguekatúpe ipu'aka oĩnteva itavusúpe oñemosarambívo opaichagua karai guasu oisãmbyhýva apytépe, upéva peve ipahápe, osẽ umi Zhou retã ikangykuégui heta tetã hekosãsóva oñorairõmbáva ojuehe upe ára pukukue hérava [[Umi Arapoty ha Araroguekúi]] aja. Sa'ary 5 ha 3 mbytépe Kirito mboyve, oñemopyenda [[Tetãnguéra oñorairõva]] ára pukukue, tetã Chína ko'ãgagua oñemboja'órõguare 7 tetãvore hekosãsóvape, peteĩteĩva oguereko mburuvicha guasu, sãmbyhyhára ha ñorairõhára aty tee.{{harvnp|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=587-649|sp=sí}}
=== Chína Mburuvi ===
{{AP|Chína Mburuvi}}
[[File:Terracotta pmorgan.jpg|thumb|left|Algunos de los cientos de [[Guerreros de Terracota]], creados durante la [[dinastía Qin]]]]
Umi Tetãnguéra Oñorairõva opa ary 221 Kirito mboyve, pe tetã Qin ipu'akárõguare ambue 6 mburuvichakuéra rehe, omoheñóivo peteĩha tetã tee peteĩchagua chíno. [[Qin Shi Huang]] oikuaauka ha'eha peteĩha mburuvicha guasu (始皇帝) ha omoñepyrũ ombopyahu Chína tuichakue javeve, ojehechakuaáva [[Chinañe'ẽ]] taikuéra oñemopeteĩ, upéicha avei oiko umi mba'era'ã rehe ha pareha avei. Pe [[Qin ñemoñanga]] ho'a Shi Huang Di omano rire, umi tekome'ẽre ohoséva omotenonde rire peteĩ ñepu'ã.<ref>{{Cita libro |apellidos=Lewis |nombre=Mark Edward |título=The Early Chinese Empires: Qin and Han |editorial=Belknap Press |ubicación=Londres |año=2010 |oclc=723627895 |idioma=inglés}}</ref>
Ko'ãva [[Han ñemoñanga]] oisãmbyhy 206 Kirito mboyve guive 220 Kirito rire peve ha omoheñói peteĩ [[Etnia Han|arandupy Han teéva]] tavayguakuéra apytépe opytáva ko'ãga peve. Han-kuéra ombotuichave hetã yvy apekue tuicha ñorairõ rupive ñemby gotyo [[Koréa yvyapy|Koréape]], amo [[Vienã]]me, [[Mongólia]]-pe ha [[Mbyte Ásia|Mbyte Ásiape]], ha omopyenda [[Aopo'i Rape]], ombojoajúva chupekuéra umi Eurásia retã ambuévare. Mbeguekatúpe Chínagui oiko upe aja tetã poguasu tuichavéva ko yvy ape ári.<ref>{{Cita libro |apellido1=Dahlman |nombre1=Carl J. |apellido2=Aubert |nombre2=Jean Eric |título=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century |url=http://eric.ed.gov/?id=ED460052 |editorial= World Bank Publications |oclc=7354476189}}</ref> [[Konfúsio rape]] oiko mburuvi remimo'ã tee ramo. Jepémo oheja hikuái pe ''legalismo'' ([[Qin ñemoñanga]] remimo'ã tee he'íva oñesãmbyhy va'erã tetã tekome'ẽnte rehe ha jerovia'ỹre) umi tetã remimoĩmbyre ''legalista'' opyta gueteri tetã ñesãmbyhy pyendápe.<ref>{{Cita libro |apellido1=Walton |nombre1=Linda |apellido2=Goucher |nombre2=Candice Lee |título=World History: Journeys from Past to Present |volumen=Volumen 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://books.google.cl/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |editorial=Routledge |año=2013 |oclc=854977028}}</ref>
[[File:Chinesische-mauer.jpg|thumb|[[Mongoraha Guasu Chinagua]], omopu'ãva opáichagua ñemoñanga 200 ary pukukue omboyke hag̃ua umi pytagua ondyryséva Chínare.]]
Ho'a rire umi Han, oñepyrũ pe ára pukukue isarambipáva ojekuaáva [[Mbohapy Tavetã]] ramo.<ref>{{Cita libro |apellidos=Whiting |nombre=Marvin C. |título=Imperial Chinese Military History |editorial=Universe |oclc=59006956}}</ref> Pe joaju mbykymi [[Jin ñemoñanga (266-420)|Jin ñemoñanga]] rehegua oñehundi umi "po pytagua" ñemopu'ã rupive. Ary 581 jave ko tetã oñembojoaju [[Sui ñemoñanga]] poguýpe, hákatu ndaipu'akáigui [[Goguryeo-Sui ñorairõ]]me (598-614) omoñepyrũ ho'a.<ref>{{Cita libro |apellido=Graff |nombre=David Andrew |título=Medieval Chinese warfare |editorial=Routledge |año=2007 |oclc=978432516}}</ref>
[[Tang ñemoñanga]] ha [[Song ñemoñanga]] ndive oñepyrũ peteĩ ára pukukue iporãitereíva Chína [[virurekokuaa]], mba'aporekokuaa ha arandupýpe g̃uarã. Oiko rire pe ñorairõ umi tuyko kuéra rehe, oguereko jey ipoguýpe umi [[Xiyu|Tetãvore Kuarahyreikegua]] ha oipe'a jey pe Aopo'i Rape, hákatu oñehundi hikuái pe [[An Lushan ñemopu'ã]] rupive, sa'ary VIII jave.
Ary 907-pe, China yvate gotyo, umi [[Kitãnguéra|Kitã]] omoheñói [[Liao ñemoñanga]] ary 1125 peve, upérõ oity [[Yurchen]] rupive, omoheñóiva [[Jin ñemoñanga (1115-1234)|Jin ñemoñanga]] pe yvy apekue oñemomba'éva hikuái. Ho'a rire Liao ñemoñanga ary 1125-pe, heta Kitãnguéra oho kuarahyreike gotyo omoheñóihápe hikuái Tetã Kara-Kitan, ipahápe oñehundi [[Gengis Kan]] rupive ary 1218-pe.
[[File:China - Song Dynasty-es.svg|thumb|Yvy apekue umi ñemoñanga [[Song ñemoñanga|Song]], [[Liao ñemoñanga|Liao]] ha [[Mburuvi tangut|Xi]] mba'éva ary 1111 jave.]]
[[Song ñemoñanga]] ha'e peteĩha tetã ñesãmbyhy ko yvy ape ári oipurúva [[pirapire|kuatia viru]] ha peteĩha Chína rekuái oguerekóva peteĩ aty ñorairõha mbarete yguasúpe oipytyvõva ñemuha yguasu rupi. Sa'ary X ha XI mbytépe, hetave umi tetãygua ha mokõi jey okakuaa hetakue oguahẽkuévo 100 sua, péva oñembotuichave [[arro]] ñemitỹ rupi tetã mbytépe ha ñemby gotyo. [[Konfúsio rape]] avei oñemoingove jey, ombohováivo [[Vúda rape]] oñemotenondéva Tang oisãmbyhy aja, upéicha avei okakuaa jey [[tembiapoporã]] ha [[arandupykuaaty]]. Hákatu, naimbaretéiva umi iñangarekohára ha umi [[Yurchen]] oñorairõ hese, upéicha omoheñói hikuái pe [[in ñemoñanga (1115-1234)|Jin ñemoñanga]].
Ary 1127-pe Mburuvicha guasu [[Song Huizong]] ha itavusu ojejapyhy [[Jin-Song ñorairõ]] aja, upéicha iñemoñanga hembýva ova va'erã ñemby gotyo.<ref>{{Cita libro |apellidos=Adshead |nombre=S. A. M. |título=T'ang China: The Rise of the East in World History |editorial=Palgrave Macmillan |ubicación=Nueva York |oclc=762087278}}</ref><ref>{{Cita libro |título=China: Five Thousand Years of History and Civilization |autor1=Lang Ye |autor2=Zhenggang Fei |autor3=Tianyou Wang |editorial=City University of HK Press |año=2007 |oclc=1142373741}}</ref>
Sa'ary XIII jave ondyry Chína rehe pe [[Mongólia Mburuvi]]. Ary 1271-pe mburuvicha mongol [[Kublai Khan]] omoheñói [[Yuan ñemoñanga]]. Yuan-kuéra ipu'aka pe hembýva Song ñemoñangágui ary 1279. Mongol-kuéra ondyry mboyve Chína rehe tetãyguakuéra hetakue ha'e 120 sua, oñemboguejyve 60 sua-pe ojepapa jeývo ary 1300 jave.<ref>{{Cita libro|apellidos=Ho, Ping-ti |título=An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China |editorial=Universidad de Chicago |año=1967 |ubicación=Chicago |oclc=31151671}}</ref> [[Zhū Yuánzhāng|Zhu Yuanzhang]] ipu'aka Yuan rehe ha omoheñói [[Ming ñemoñanga]] ary 1368 jave. Ming ñemoñanga poguýpe ojehasa ambue ára pukukue iporãitereíva, omoheñóivo ygarata aty tuichavéva yvy ape ári upe jave. Ko'ã aja, [[Zheng He]] oñepyrũ oho ko yvy ape ári ohecha hag̃ua, og̃uahẽvo umi tenda mombyry [[Áfrika]]-icha.<ref>{{Cita noticia |apellidos=Rice |nombre=Xan |título=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=http://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |autor=Rice, Xan |periódico=[[The Guardian]] |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130915154627/https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |fechaarchivo=15 de septiembre de 2013}}</ref> Umi ary peteĩha tetã rekuáipe, itavusu oñemoambue [[Nanjing]]-gui [[Pekĩ]]-me. Oñembotuichave rupi ''[[capitalismo]]'' ou umi karai arandu [[Wang Yangming]]-icha, otakýva tetã rekuái rehe ha ombotuichave ''Neoconfucianismo'' umi temimo'ã ha'eháicha "[[yvypóra reko peteĩ]]" ha "[[avano'õ ñembojoja]]".<ref>{{Cita libro |título= Wang Yangming (1472—1529) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |editorial=Internet Encyclopedia of Philosophy}}</ref>
[[File:Portuguese Agora F14.png|miniaturadeimagen|left|Presencia portuguesa en China desde el {{siglo|XVI||s}} hasta 1999_ Pupura_Asentamientos .Rosa_ Territorios aliados (China Ming) Amarillo _Fábricas, Cortes reales. Rojo_Expediciones terrestres del {{siglo|XVII||s}} contra manchúes.]]
Ary 1644-pe, Pekĩ ojejapyhy peteĩ joaju ombohováiva tetãre omotenondéva [[Li Zicheng]]. Mburuvicha paha [[Ming ñamoñanga|Ming]], [[Chongzhen]], [[ojejuka]] ho'ávo upe táva. Pe [[Qing ñemoñanga]] [[manchu]] oñembojoaju Ming ñemoñanga ruvicháre [[Wu Sangui]] ha omboguejy mburuvicha guasúgui [[Shun ñemoñanga]], oipyhývo ipoguýpe upe mburuvi.<ref>{{Cita web |url= http://www.docin.com/p-378667223.html |título= «论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系» |fechaacceso=13 de diciembre de 2015}}</ref>
=== Poytuga ===
Ary 1513 guive karai [[Jorge Álvares]] rupive, [[Poytuga]] oike Chínape peteĩha jey<ref>{{Cita web|url=https://nenotavaiconta.wordpress.com/2013/11/04/historia-500-anos-da-chegada-de-jorge-alvares/|título=HISTÓRIA – 500 ANOS DA CHEGADA DE JORGE ÁLVARES}}</ref> oñeha'ãmbávo ojapo ikolóniarã 40 ary pukukue Chína rembe'ýpe ha ypa'ũnguérape, upéicha oñorairõ hikuái yguasu rupive ha Chína mburuvi ñorairõharakuéra ojuka heta kolóno Poytuga pegua. Oñemohenda rire Poytuga retãyguakuéra [[Hapõ]]me<ref>{{Cita web|url=http://www.icm.gov.mo/rc/viewer/30017/1666|título=ALGUNS ASPECTOS DA INFLUÊNCIA PORTUGUESA NO JAPÃO, 1542-1640}}</ref> oñepyrũ hikuái ombojoaju Hapõ ha [[Índia]], ha upéicha ombojoaju avei Chína umi tetã ambuévare ko yvy ape ári. Ary 1554 jave, Chína Mburuvípe hi'ã porã<ref>{{Cita web|url=https://www.revistamacau.com/rm2020/2014/10/08/prisioneiros-do-imperio-celeste-o-desastre-da-primeira-embaixada-portuguesa-na-china-1517-1524/|título=Prisioneiros do Império Celeste: O desastre da primeira embaixada portuguesa na China (1517-1524)}}</ref> toñemopu'ã ygarupa Poytuga mba'éva, upéicha oheja hikuái tomopu'ã Poytuga ygarupa omosẽ rire umi piráta yguasúgui. Oiko [[Makáo|Makáogui]] peteĩ kolónia Poytuga pegua 445 ary aja.<ref>{{Cita web|url=https://www.infopedia.pt/$integracao-de-hong-kong-e-macau-na-china|título=Integração de Hong Kong e Macau na China}}</ref>
[[File:Qing Empire circa 1820 es.svg|thumb|El imperio de la [[dinastía Qing]] en 1820, máxima extensión territorial que ha tenido China en su historia.]]
Oiko rupi apañuái Ming ñemoñangáme ha hesuita-kuéra oĩ Ming róga guasúpe,<ref>{{Cita web|url=https://books.google.pt/books?id=mt-6CgAAQBAJ&pg=PA136&lpg=PA136&dq=Tianqi++Ming+Emperor+Portuguese&source=bl&ots=QCsdQrELDG&sig=ACfU3U1tMd92whLRZHYRmklGJipXPIQMBw&hl=pt-PT&sa=X&ved=2ahUKEwj126jc1aDrAhWDQkEAHWkNAPs4KBDoATAFegQICRAB#v=onepage&q=Tianqi%20%20Ming%20Emperor%20Portuguese&f=false|título=History Of Mathematical Sciences: Portugal And East Asia Iv – Europe And China}}</ref> Mburuvicha Tianqui (1621-1627) ha upéi Mburuvicha Chongzhen (1628-1644) umi manchu ondyrypa mboyve ha omoñepyrũ mboyve Quing ñemoñanga, heta jey ohenói hikuái ñepytyvõ ñorairõhára<ref>{{Cita web|url=https://books.google.pt/books/about/Rodrigues_the_Interpreter.html?id=w3jZAAAAMAAJ&redir_esc=y|título=Rodrigues the Interpreter: An Early Jesuit in Japan and China}}</ref>, kuimba'ekuéra ha mboka (ko'ýte kañõ ha mba'e ñorairõrã) umi Poytuga retãyguágui Makáo pegua.<ref>{{Cita web|url=https://books.google.pt/books?id=dHLbB2OVYQYC&pg=PA241&lpg=PA241&dq=Pedro+Cordeiro+e+Ant%C3%B3nio+Rodrigues+do+Campo+China+Ming+war&source=bl&ots=wxHW_6W6CS&sig=ACfU3U0C0Q_AvpEl_p6Q3mXYrQ537M1VnQ&hl=pt-PT&sa=X&ved=2ahUKEwjOr8OZ1aDrAhXGh1wKHekXDPIQ6AEwAnoECAkQAQ#v=onepage&q=Pedro%20Cordeiro%20e%20Ant%C3%B3nio%20Rodrigues%20do%20Campo%20China%20Ming%20war&f=false|título=Statecraft and Intellectual Renewal in Late Ming China: The Cross-Cultural}}</ref> Ko'ãva ha'eva'ekue ombokatupyry haguã aty ñorairõhára chíno térã ojokuái haguã aty ñorairõhára rehe hesuita-kuéra ndive oikuaa porãva Chinañe'ẽ.<ref>{{Cita web|url=https://books.google.pt/books?id=gnDfBQAAQBAJ&pg=PT228&lpg=PT228&dq=Tianqi++Ming+Emperor+Portuguese&source=bl&ots=16N2GWHG-t&sig=ACfU3U0quKBOuLqpr02W5jkdzzIVflwKdA&hl=pt-PT&sa=X&ved=2ahUKEwj126jc1aDrAhWDQkEAHWkNAPs4KBDoATAHegQIChAB#v=onepage&q=Tianqi%20%20Ming%20Emperor%20Portuguese&f=false|título=Chinese and Indian Warfare - From the Classical Age to 1870}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://books.google.pt/books?id=WRaoAgAAQBAJ&pg=PA288&lpg=PA288&dq=songshan+BATTLE+MING+CHINA+PORTUGUESE&source=bl&ots=nj9aswOwdB&sig=ACfU3U2vphyCQ3CkFBuGZdq4VhJX0zN2QQ&hl=pt-PT&sa=X&ved=2ahUKEwjf_srpx6DrAhVKVhoKHbjUBFkQ6AEwD3oECAcQAQ#v=onepage&q=songshan%20BATTLE%20MING%20CHINA%20PORTUGUESE&f=false|título=The Military Collapse of China's Ming Dynasty, 1618-44}}</ref>
Upe rire, ho'a rire [[Pekĩ]] ary 1644-pe ha ojejuka rire [[Ming ñemoñanga]] mburuvicha paha, hembireko ha kuñamburuvicha, ko'ãga hérava "Helena" ha ambue tapichakuéra mburuvicha Ming rogayguakuéra oñemongarai [[Hesu rape|Hesu rapére]] 1648-pe.<ref>{{Cita web|url=https://www.cairn.info/revue-de-litterature-comparee-2011-1-page-30.htm#|título=On the Story of the Jesuits' Action in the Southern Ming Dynasty}}</ref>
=== Mburuvi paha ===
[[File:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|400px|Una pintura del siglo XIX que muestra la [[rebelión Taiping]] (1850-1864)]]
Pe [[Qing ñemoñanga]], oisãmbyhýva ary 1644 guive ary 1912 peve, ha'e China retã paha. Sa'ary XIX-pe, [[Qing ñemoñanga]] ombohovái va'erãkuri Kuarahyreikegua ''[[imperialismo]]'' mokõive [[Ñorairõ Ópio rehegua]] (1839-1842 ha 1856-1860) [[Tavetã Joaju]] rehe. Ojeity tetã Europagua rehe, Chína oiko va'erã umi kuatia jekupytyha hekope'ỹva poguýpe, opaga va'erã tepyme'ẽ ñorairõre ha ome'ẽ ygarupa [[Hong Kong]] umi Vyretañaguápe.{{harvnp|Embree|Gluck|1997|p= 597|sp= sí}}
Pe [[Ñorairõ peteĩha Chína-Hapõ]] (1894-1895) omboyke Qing pu'aka [[Koréa yvyapy|Koréagui]], ome'ẽvo avei ypa'ũ [[Taiuã|Taiwán]] Hapõ poguýpe.<ref>{{Cita web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |título=Sino-Japanese War (1894-1895) |obra=[[Encyclopaedia Britannica]] |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref>
Oñemokangy haguére Qing ñemoñanga ombohetave apañuãi tetã ryepýpe. Ára 1850 ha 1860 mbytépe, ñorairõ ojekuaáva [[Taiping Ñemopu'ã]] ramo ohundi China ñemby gotyo, ambue ñemopu'ã ha'eháicha [[Ñorairõ Punti-Hakka]] (1855-1867), [[Nian Ñemopu'ã (1851-1868)]], [[Miao Ñemopu'ã]] (1854-1873), [[Panthay Ñemopu'ã]] (1856-1873) ha [[Dungan Ñemopu'ã]] (1862-1877) ojapo sarambi tetã tuichakue javeve.
Oñepyrũ sa'ary XIX jave pe [[Chína jerova]] guasu. Hetaite umi oheja hetã ha ova ambue tetãme pe ñorairõ rupive ha mba'e vai ha'éva pe ñembyahýi guasu oiko va'ekue Chína yvatevogua (1876-1879), omanórõguare 9 ha 13 sua tapicha.<ref>{{Cita web |url= http://www.fao.org/docrep/U8480E/U8480E05.htm |título= Dimensions of need – People and populations at risk |autor= Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura |fecha=1995 |obra= FAO.org |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref>
Ary 1898-pe, [[Mburuvicha Guangxu]] ojapo tetã ñemyatyrõrã omopyendávo peteĩ tetã rekuái [[porokuái peteĩme|oporokuái peteĩme]] léi guasu rupive, hákatu omosẽ chupe pe Kuñamburuvicha [[Ci Xi]], peteĩ ''[[Golpe de Estado|golpe de estado]]''-pe, jepémo omoheñói avei tembiapo omyatyrõséva tetãme, oikuaaukáva ''telégrafo'' ha ''ferrocarril'' ha omboykéva umi mba'e ymaguare guive ojejapóva ha'eháicha kuña py jejokua.<ref>Antón, J. (2014, 3 de mayo) «[http://cultura.elpais.com/cultura/2014/05/03/actualidad/1399142375_498809.html Reivindicación de la implacable emperatriz-dragón china]», El País.</ref><ref>Chang, J. (2014) [[Ci Xi]], ''La Emperatriz. La concubina que creó la China moderna'', trad. de María Luisa Rodríguez Tapia. Madrid: Taurus.</ref>
Pe [[Bóxers ñemopu'ã]] ary 1899-1901 jave, peteĩ ñemopu'ã guasu ombotovéva pytagua mbaretekue tetãme, omokangyve Qing ñesãmbyhy. Ipahápe [[Xinhai ñemopu'ã]] ary 1911-pe omohu'ã Qing ñemoñanga ha upéicha opa mburuvi, upe guive omoheñói [[Tavakuairetã Chína (1912-1949)|Tavakuairetã Chína]].
=== Tavakuairetã Chína ===
[[File:Sun Yat-sen and Chiang Kai-shek.jpg|thumb|[[Sun Yat-sen]], el padre de la China moderna (sentado a la derecha), y [[Chiang Kai-shek]], posterior [[presidente de la República de China]] (hoy Taiwán)]]
Ára 1 jasyteĩ 1912 jave oñemopyenda pe Tavakuairetã Chína, karai [[Sun Yat-sen]], [[Kuomintang]] rendota (KMT térã ''Partido Nacionalista'') ojupi imburuvicha ''interino'' ramo.{{harvnp|Tamura|1997|p=146|sp= sí}}
Jepémo oheja va'erãkuri tetã ñesãmbyhy ojupi hag̃ua [[Yuan Shikai]], peteĩ ruvicha ñorairõhára yma Qing ñemoñangágui, ha'e ojejapo hese ary 1915 jave [[Chína Mburuvi (1915-1916)|Chína Mburuvichavete]] ramo. Tuichaitégui ombohovái hese umi tetãygua ha oñemoĩgui avei hese ijaty ñorairõhára, oheja va'erã tetã ñesãmbyhy ha omopyenda jey pe tavakuairetã.{{harvnp|Haw|2006|p= 143|sp= sí}}
Yuan Shikai omano rire ary 1916-pe, Chína oñemboja'o jokuaikuaápe. Tetã sãmbyhy oĩva Pekĩme ojehechakuaa umi tetã ambuéva renondépe, hákatu ndaipokatúi tetã ryepýpe; umi tetãvore rendota katu oisãmbyhykuaa tetãre.{{harvnp|Elleman|2001|p= 459|sp= sí}}{{harvnp|Hutchings|2003|p=459|sp=sí}}
Ary 1920 pahápe, Kuomintang, omyakãva [[Chiang Kai-shek]], ikatu ombojoaju jey tetã ipoguýpe mba'e ñorairõrã ha jekupytyrã iñarandúva rupive, ojekuaáva téra "[[Jeheka Yvatevogua]]" ramo.{{harvnp|Zarrow|2005|p= 230|sp=sí}}{{harvnp|Leutner|2002|p= 129|sp= sí}}
Omomýi hikuái itavusu táva [[Nankín]]-pe ha oñeha'ãmba toiko hag̃ua Chínagui peteĩ tetã [[Jekopytyjoja|jekopytyjojápe]].{{harvnp|Tien|1972|pp= 60-72|sp= sí}}{{harvnp|Zhao|2000|p= 43|sp= sí}}
Oñepyrũ guive [[Chína retãygua ñorairõ]] ary 1927 jave, umi Kuomintang oñorairõ [[Amoño'ỹtekuareko|komunísta]] rehe, jepémo ombohasyve ko ñorairõ tuichaite oñepyrũ rire ñorairõ [[Hapõ Mburuvi]] rehe.{{harvnp|Apter|1994|p= 198|sp=sí}}
[[Ñorairõ mokõiha Chína-Hapõ]] (1937-1945), [[Ñorairõ Guasu Mokõiha]] mba'éva, ombopy'aguapy umi komunísta ha umi Kuomintang, ojoaju hikuái oñorairõkuévo Hapõ rehe. Ondyrývo Chínare hetaite [[Ñorairõ angaipa Hapõ Mburuvi ojapova'ekue|ñorairõ angaipa]] ojapova'ekue Hapõ ñorairõharakuéra umi Chína retãygua rehe; ipahápe, amo 20 sua Chína retãygua omano.<ref>{{Cita web |url= http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |título= Nuclear Power: The End of the War Against Japan |autor= BBC History |obra= BBC.co.uk |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref>
Techapyrãme, táva Nankín añoite, Hapõ [[Nankín jejuka heta|ojuka]] amo 200 000 tekove.<ref>{{Cita web |url= http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |título= Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities) |autor= Tribunal Militar Internacional del Lejano Oriente |fecha=noviembre de 1948 |obra= iBiblio.org |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref>
Hapõ oñeme'ẽ Chína rehe ary 1945 jave. Taiuã, ha [[Pirakutuhára Ypa'ũnguéra]], oike Tavakuairetã Chína poguýpe. Jepémo Chína ipu'aka va'ekue, oñembyai pe ñorairõ rupive ha oñemboguejypa pirapire. Kuomintang ha komunista-kuéra oñorairõ jey.<ref>{{cita enciclopedia|enciclopedia=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|año=1991|editorial=M.E. Sharpe|página=3|url=http://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3#v=onepage&q&f=false |nombre=Hung-mao |apellidos=Tien |nombre-editor= Harvey |apellido-editor=Feldman|idioma= inglés}}</ref>
=== Chína Tetarã Retã ===
[[File:Mao proclaiming establishment of PRC.jpg|thumb|[[Mao Zedong]] proclama la creación de la República Popular China el 1 de octubre de 1949]]
Ñembohovái tuichaitéva [[Chína retãygua ñorairõ]] rehegua opa 1949 jave, pe [[Chína aty ojokuaikuaáva amoño'ỹtekuarekópe|''Partido Comunista'']] oñemomba'ekuévo tetã tuichakue yvyrusúpe rehe ha Kuomintang oho [[Taiuã]] ypa'ũme, upéicha Tavakuairetã Chína poguýpe oĩnte Taiuã, [[Hainan]] ha umi ypa'ũ ijerére. [[Mao Zedong]], ''Partido Comunista'' ruvicha, ojapo ko Chína Tetarã Retã ára 1 jasypa 1949-pe.<ref>{{Cita web |autor= Instituto Internacional Ucla |url= http://www.marxists.org/reference/archive/mao/selected-works/volume-5/mswv5_01.htm |título= East Asian Studies |obra= Interdepartmental Programs |idioma=inglés |fechaacceso=27 de noviembre de 2011}}</ref>
Ko Chína Tetarã Retã héra mokõi va'ekue: ''Chína komunísta'' ha ''Chína Pytã''.<ref>{{cita Harvard |Smith|Davis|2005|p=6|sp=sí}}</ref>
Ary 1950 jave, oñemomba'e hikuái Hainan rehe ha oipe'a Tavakuairetã Chína poguýgui.<ref>{{Cita web |url=http://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&sjid=skwMAAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |título=Red Capture of Hainan Island |obra=The Tuscaloosa News |editorial=Google News Archive |fecha=9 de mayo de 1950 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref>
Ary 1950 jave ondyry avei [[Tíbet]] rehe, pe aty ñorairõhára tivetáno ikangy ha ndaipu'akái, amo ary 1913 jave [[Thubten Gyatso|Dalái Lama]] he'i Tíbet isãso hague.<ref>{{Cita web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |título=The Tibetans |editorial=University of Southern California |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés |formato=PDF |title=Archive copy |accessdate=2022-09-16 |archivedate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |fechaarchivo=2013-10-16 }}</ref>
<ref>{{Cita web |url=http://www.tibetjustice.org/materials/tibet/tibet1.html
|título= Proclamación emitida por el Dalai Lama XIII (1913) |editorial=Tibet Justice Center |fechaacceso=14 de mayo de 2014 |idioma=inglés |formato=PDF}}</ref>
Mao Zedong omokyre'ỹ Chína retãygua hetakue okakuaa hag̃ua, upéicha haimete oñembohetave mokõi jey 550 sua-gui hetave 900 sua-pe upe ára pukukue oisãmbyhývape, ohóva 1976 peve.<ref>{{cita Harvard |Holmes|2008|p=185|sp=sí}}</ref>
Jepémo, ko aponde'a virurekokuaápe ha avano'õme guarã, ojeheróva [[Jeguata Guasu Tenonderã]], ojapo [[Chína ñembyahýi guasu|ñembyahýi guasu]] omanórõguare 45 sua tapicha.<ref name="Akbar2010">{{Cita web |obra= The Independent |título= Mao's Great Leap Forward killed 45 million in four years |url= http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/maos-great-leap-forward-killed-45-million-in-four-years-2081630.html |idioma=inglés |fechaacceso=27 de noviembre de 2011 |fecha=17 de septiembre de 2010|apellidos= Akbar |nombre= Arifa}}</ref>
Upe jave, Chína ojuka haimete mokõi sua okára ruvicha, he'i hesekuéra «ombohovái pe ''ñemopu'ã''».{{harvnp|Busky|2002|p=11|sp=sí}}
Ary 1966-pe, Mao ha iñirũnguéra omoñepyrũ "[[Arandupy Ñepu'ã|Arandupy Ñemopu'ã]]", oguerúva hendive peteĩ ára pukukue umi tetãre ombohováiva ojehekárõguare, upéicha oho Mao omano meve. Ko Arandupy Ñemopu'ã, heñói va'ekue umi ohekáva pokatu apytépe ''Partido Comunista'' ryepýpe ha kyhyje [[Joaty Soviétiko]]-gui, ogueru tuicha sarambi Chína avano'õme.<ref name="REV">{{Cita web |obra= Arte Historia.jcyl.es |url= http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contextos/3242.htm |título= La Revolución Cultural China |fechaacceso= 27 de noviembre de 2011 |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20111117175557/http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contextos/3242.htm |fechaarchivo= 17 de noviembre de 2011 }}</ref>
Jasypa 1971 jave Chína Tetarã Retã omyengovia Tavakuairetã Chínape [[ONU]] atyguasúpe.{{harvnp|Kao|1988|p= 188|sp=sí}}
Upe ary rire, chíno-kuéra ha soviétiko-kuéra ojeipe'avévo, Mao ha [[Zhou Enlai]] oñembyaty [[Richard Nixon]] ndive omoheñói haguã joaju jekupytyrã [[Tetãvore Joapykuéra]] ndive peteĩha jey.<ref name="REV"/>
Omano rire Mao ary 1976 jave, [[Deng Xiaoping]] ojupi tetã ruvicha ramo ha ojapo heta virurekokuaa ñemyatyrõ.<ref name="DNG">{{Cita web |obra= Biografías y vidas |url= http://www.biografiasyvidas.com/biografia/d/deng.htm |título= Deng Xiaoping|fechaacceso=27 de noviembre de 2011}}</ref>
Upe rire, ''Partido Comunista'' oheja rei Chína retãyguakuéra ha noisãmbyhyvéi mbaretépe hekove rehe.<ref name="PCC">{{Cita web |autor= Publo en línea |url= http://spanish.peopledaily.com.cn/32001/67038/index.html |título= 85 años del Partido Comunista de China|fechaacceso=27 de noviembre de 2011}}</ref>
Upéicha virurekokuaa iñambue ha ojehecha ypykatu ojeheróva «[[ñemoirũrape Chína rekópe]]».<ref name="Ref_e">{{Cita web |obra= Monthly Revieww Press |url= http://monthlyreview.org/press/books/pb1234/ |título= China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle |idioma=inglés |fechaacceso=27 de noviembre de 2011 |autor= Hart-Landsber, Martin; Burkett, Paul}}</ref>
Chína Tetarã Retã ojapo iléi guasurã ára 4 jasypakõi 1982-me. Ary 1989-pe, Chína oñorairõ vaígui umi temimbo'ekuéra oho va'ekue okarusu Tian'anmen-me ombohovái hag̃ua tetã sãmbyhýre, tetãnguéra okondena ha omoĩ tepyme'ẽ Chína rehe.<ref>{{Cita web |título=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73#.UpeNH_lciaU |autor=Oficina Nacional de Investigación Asiática |obra=NBR.org |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73#.UpeNH_lciaU |fechaarchivo=4 de abril de 2014 }}</ref>
Tendota [[Jiang Zemin]] ha [[Sãmbyhyhára Tenondegua|sãmbyhyhára tenondegua]] [[Zhu Rongji]] oisãmbyhy Chínare 1990 arykuéra pukukuévo. Oĩvove hikuái tetã renondépe, virurekokuaa iñakãrapu'ã porã ha ojehecha amo 150 sua okára naimboriahuvéi, PIB okakuaa ary ha ary amo 11,2 %.<ref name="Ref_h">{{Cita web |url= http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-07/11/content_244499.htm |título= Nation bucks trend of global poverty |fecha=11 de julio de 2003 |obra= China Daily |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref><ref name="Ref_i">{{Cita web |url= http://english.people.com.cn/english/200003/01/eng20000301X115.html |título= China's Average Economic Growth in 90s Ranked 1st in World |fecha=1 de marzo de 2000 |obra= People's Daily |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref>
Tetã iñakãrapu'ã porãite ha okakuaa pya'e oisãmbyhývo [[Hu Jintao]] sa'ary XXI ñepyrũme. Ha katu tetã pya'e okakuaa haguére avei oguereko [[Tekohatyai|mba'e vai]] tekoha ijyvýpe,<ref>{{Cita web |url=http://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html# |título=China's Environmental Crisis |obra=[[New York Times]] |fecha=26 de agosto de 2007 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés |autor= Carter, Shan; Cox, Amanda; Burgess, Joe; Aigner, Erin}}</ref><ref name="Ref_j">{{Cita web |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4913622.stm |título= China worried over pace of growth|apellidos= Griffiths |nombre=Daniel |fecha=16 de abril de 2006 |obra= BBC.co.uk |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref> ha avano'õ oñepyrũ ojerure tetã sãmbyhy tomba'apo porãve.<ref name="Ref_k">{{Cita web |url= http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166_0_3_0 |título= China: Migrants, Students, Taiwan |autor= Ni, Ching-Ching |fecha=enero de 2006 |obra= Migration UC Davis.edu |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref><ref name="Ref_l">{{Cita web |url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |título= In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|apellidos= Cody |nombre= Edward |fecha=28 de enero de 2006 |obra= The Washington Post |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref>
Chína retãyguakuéra rekove oñemoporã pya'e ohasáramo jepe pe [[virurekokuaa ñembotapykue 2008-2013]] rupive, hákatu tetã oñesãmbyhy gueteri itavusúpe añónte.<ref>{{Cita web |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html |título=''Frontline'': ''The Tank Man'' transcript |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés |fecha=11 de abril de 2006 |obra=Frontline |editorial=PBS }}</ref>
Ary 2013 jave, [[Xi Jinping]] ojupi tetã ruvicha ramo ha [[Li Keqiang]] ojupi [[Sãmbyhyhára Tenondegua|sãmbyhyhára tenondegua]] ramo.<ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{Cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html |título=Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party |obra=The Daily Telegraph |fecha=15 de noviembre de 2012 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés |autor= Moore, Malcolm; Phillips, Tom}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.stuff.co.nz/world/asia/7912682/New-China-leadership-tipped-to-be-all-male |título=New China leadership tipped to be all male |obra=Stuff.co.nz |fecha=6 de noviembre de 2012 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref>
Ha'ekuéra ojapo heta virurekokuaa ñemyatyrõ ombopya'eve hag̃ua Chína akãrapu'ã,<ref name="BBC19July2013a">{{Cita web |url=http://www.bbc.co.uk/news/business-23377060 |título=China frees up bank lending rates |obra=BBC.co.uk |fecha=19 de julio de 2013 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés |autor= BBC News}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.telegraph.co.uk/finance/china-business/10198410/China-eyes-fresh-stimulus-as-economy-stalls-sets-7pc-growth-floor.html |título=China eyes fresh stimulus as economy stalls, sets 7pc growth floor |obra=Daily Telegraph |fecha=23 de julio de 2013 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés|apellidos= Evans-Pritchard |nombre=Ambrose}}</ref> imbeguemígui ojupi hikuái mboyve tetã sãmbyhýpe.<ref>{{Cita web |url=http://blogs.ft.com/gavyndavies/2012/11/25/the-decade-of-xi-jinping/#axzz2DQ0Yc2jM |título=The decade of Xi Jinping |obra=[[Financial Times]] |fecha=25 de noviembre de 2012 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés|suscripción= sí}}</ref><ref name="9Dec2012">{{Cita web |url=http://www.bbc.co.uk/news/business-20657311 |título=China sees both industrial output and retail sales rise |obra=BBC.co.uk |autor= BBC News |fecha=9 de diciembre de 2012 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.bbc.co.uk/news/business-23251089 |título=China's exports and imports decline |obra=BBC.co.uk |autor= BBC News |fecha=10 de julio de 2013 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.bbc.co.uk/news/business-23486466 |título=China orders government debt audit |obra=BBC.co.uk |autor= BBC News |fecha=29 de julio de 2013 |fechaacceso=14 de enero de 2014 |idioma=inglés}}</ref>
Xi ñesãmbyhy omoambue avei ka'irãi omoporãve hag̃ua tekojoja ha omoambue pe tembiapoukapy he'íva ñemoñare imemby peteĩete va'erã, ani hetave. Ára 14 jasypakõi 2013-pe oiko Chínagui pe tetã mbohapyha, [[Tetãvore Joapykuéra]] ha [[Joaty Soviétiko]] ykére, ogueraháva mba'ekuéra [[Jasy|jasýpe]], pe aponde'a hérava [[Chang'e 3]] rupive oipurúva ''[[robot]]'' hérava [[Yutu]].<ref>{{Cita web |url=http://sociedad.elpais.com/sociedad/2013/12/15/actualidad/1387141873_722028.html |título=El robot chino ‘Yutu’ rueda por el suelo de la Luna |fechaacceso=16 de diciembre de 2013 |obra= El País}}</ref>
Ary 2019 pahápe, táva [[Wuhan]]-pe oñepyrũ [[koronavíru]] mba'e pyahu, ome'ẽva pe mba'asy vai hérava [[COVID-19]], upe guive oñepyrũ pe [[COVID-19 ñemosarambi guasu]].
== Yvy apekue ñemohenda ==
<div class="thumb tright"><div class="thumbinner image" style="width:352px;"><div id=imgborder style="width:350px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:80%">
{{Sobrepuesto/anotación|60|100|[[Sinkiang]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|200|80|[[Mongolia Interior|Mong. Interior]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|285|50|[[Heilongjiang]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|285|75|[[Jilin]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|275|95|[[Liaoning]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|80|170|[[Región autónoma del Tíbet|Tíbet]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|115|140|[[Qinghai]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|165|145|[[Gansu]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|180|125|[[Ningxia]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|182|160|[[Shaanxi]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|210|140|[[Shanxi]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|240|125|[[Hebei]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|240|105|[[Pekín]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|255|118|[[Tianjin]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|250|140|[[Shandong]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|220|155|[[Henan]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|155|180|[[Sichuan]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|185|190|[[Chongqing]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|220|175|[[Hubei]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|250|170|[[Anhui]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|270|155|[[Jiangsu]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|148|225|[[Yunnan]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|180|215|[[Guizhou]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|215|205|[[Hunan]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|245|195|[[Jiangxi]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|280|190|[[Zhejiang]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|290|175|[[Shanghái]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|195|235|[[Guangxi]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|240|230|[[provincia de Cantón|Cantón]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|265|210|[[Fujian]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|240|250|[[Macao]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|250|242|[[Hong Kong]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|215|265|[[Hainan]]}}
{{Sobrepuesto/anotación|285|220|''[[tetãvore Taiuã (Chína Tetarã Retã)|Taiuã]]''}}
<imagemap>File:Map of PRC without province names.svg|350px|Mapa mudo del nivel provincial de China
rect 0 0 05 5 [[Chína]]
desc bottom-right</imagemap>
</div imgborder>Chína retãvore 23 hína, 5 tetãvore hekosãsóva ha mokõi tetãvore iñesãmbyhy ikoéva.</div thumbinner></div thumb tright>
Chína yvy apekue oñemohenda [[Chína retãvorenguéra|mokõipa mokõi tetãvore]] rupive, upéicha avei, he'i oĩ va'erã ipoguýpe upe Chína ombohéra [[tetãvore Taiuã (Chína Tetarã Retã)|tetãvore Taiuã]] ha ojerure hese, oĩva katu ko'ãga [[Taiuã|Tavakuairetã Chína]] ipoguýpe ha ndaipóri Chína rekuái upépe.
Ijyvy apekuépe oĩ avei [[Chína retãvore hekosãsovakuéra|po tetãvore hekosãsóva]], umíva niko [[Sinkiang]], [[Mongolia Interior]], [[Tíbet]], [[Ningxia]] ha [[Guangxi]]), tetãvore rekuái mbaretevéva ha ikatu oiporavo mba'e ambuéva iñesãmbyhyrã oikógui ijapekuépe tetã ypykuekuéra ambuéva, tavarandu ha avano'õ ambuéva ndaha'éi Chína tavarandu ha avano'õicha.
Ojekuaa avei oĩha irundy táva tetã rekuái oisãmbyhýva —[[Pekĩ]], [[Tianjin]], [[Changái]] ha [[Chongqing]]— ha [[tetãvore iñesãmbyhy ikoéva|mokõi tetãvore iñesãmbyhy ikoéva]] —[[Hong Kong]] ha [[Macao]]— umíva ikatu oiporavo porãve iñesãmbyhyrã.<ref name="Ref_a"/>
== Mandu'apy ==
{{listaref|3}}
== Joajuha ==
{{commonscat|China|China}}
{{Asia}}
[[Ñemohenda:Chína Tetarã Retã|*]]
fwfv3iwpxsfhagth1kfydr9azvfpfma
Sa ro'y XXIX
0
18022
137971
2026-07-02T16:18:06Z
~2026-37782-84
23170
Kuatiarogue ipyahúva: '''Saro'y XXIX''' (Anno Domini) ha'éta sa'ary IX ary milenio mbohapyha arapapaha gregoriano-pe. Oñepyrũta [[1 jasyporundy]] ary 2801-pe, ha oñemohu’ãta [[31 jasyporundy]] ary 2900-pe. == Acontecimientos Tembiasakue rehegua == *15 jasypoapy ary 2801 -pe: 800 ary ojejapo hague Vikipetã. *28 jasyrundy ary 2802 -pe: 800 ary heñói hague Kelsey Briggs. *11 jasypoapy ary 2805: 800 ary heñói hague Riley Ann Sawyers. *10 jasyporundy ary 2809 -pe: omboty 1000 ary…
137971
wikitext
text/x-wiki
'''Saro'y XXIX''' (Anno Domini) ha'éta sa'ary IX ary milenio mbohapyha arapapaha gregoriano-pe. Oñepyrũta [[1 jasyporundy]] ary 2801-pe, ha oñemohu’ãta [[31 jasyporundy]] ary 2900-pe.
== Acontecimientos Tembiasakue rehegua ==
*15 jasypoapy ary 2801 -pe: 800 ary ojejapo hague Vikipetã.
*28 jasyrundy ary 2802 -pe: 800 ary heñói hague Kelsey Briggs.
*11 jasypoapy ary 2805: 800 ary heñói hague Riley Ann Sawyers.
*10 jasyporundy ary 2809 -pe: omboty 1000 ary Ecuador isãso hague (Primera Junta Gobernante Autónoma de Quito).
*19 jasyrundy ary 2810: 1000 ary Venezuela isãso hague.
*13 jasyrundy ary 2812 -pe: 1293 ary Catherine de' Medici heñói hague.
*30 jasypoteĩ ary 2814: 814 ary heñói hague Asunta Basterra.
*24 jasypokõi ary 2819: 1000 ary heñói hague reina Victoria Reino Unido-gua.
*28 jasypoteĩ ary 2821: 1000 ary Independencia Perú.
*27 jasypoteĩ ary 2821: 1000 ary México Independencia.
*1 jasyporundy ary 2851 -pe: 1000 ary omano hague Mary Shelley.
*6 jasyporundy ary 2859 -pe: 1000 ary heñói hague Elias Disney.
*12 jasyrundy ary 2861 -pe: 1000 ary oñepyrû hague Guerra Civil Americana.
*2881: 1000 ary heñói hague Albus Dumbledore.
*11 jasypoapy ary 2885: 880 ary heñói hague Riley Ann Sawyers.
*13 jasyrundy ary 2885 -pe: 1000 ary Pieter Sjoerds Gerbrandy.
*8 jasypokõi ary 2886: 1000 ary oñemopyenda hague Coca-Cola.
*14 jasyporundy ary 2888 -pe: 1000 ary osẽ hague ta'angambyry Roundhay Garden Scene.
*8 jasyrundy ary 2888 -pe: 1000 ary heñói hague Herbert Arthur Disney.
*31 jasypoapy ary 2889 -pe: 1000 ary oñeinaugura hague Torre Eiffel, táva París, Francia-pe.
*19 jasypoapy ary 2892: 893 ary heñói hague Gabby Petito.
*24 jasyporundy ary 2893 -pe: 1000 ary heñói hague Roy O. Disney.
*6 jasyporundy ary 2895: 1000 ary heñói hague Alberto Uriburu.
*18 jasyrundy ary 2897 -pe: 1000 ary heñói hague Herbert Sorrell.
*15 jasyporundy ary 2899 -pe: 1000 ary heñói hague Lillian Disney (omano ary 1997).
*4 jasyrundy ary 2900 -pe: 1000 ary heñói hague Isabel Bowes-Lyon.
*30 jasypoteĩ ary 2900 -pe: Ojegueromandu'a 900 ary heñói hague [[Asunta Basterra]].
svtyd37yj5gaj92kl3fny6acxyzkqha