Vikipetã
gnwiki
https://gn.wikipedia.org/wiki/Kuatia_%C3%91epyr%C5%A9ha
MediaWiki 1.47.0-wmf.11
first-letter
Medio
Mba'echĩchĩ
Myangekõi
Puruhára
Puruhára myangekõi
Vikipetã
Vikipetã myangekõi
Ta'ãnga
Ta'ãnga myangekõi
MediaWiki
MediaWiki myangekõi
Tembiecharã
Tembiecharã myangekõi
Pytyvõ
Pytyvõ myangekõi
Ñemohenda
Ñemohenda myangekõi
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Kuarahyresẽ Timor
0
12995
137998
128279
2026-07-19T21:52:33Z
~2026-40342-56
23265
Ombopyahu área Timor Oriental según fuente ipyahuvéva, población ndive
137998
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
| nombre_oficial = República Democrática de Timor Oriental<br />{{small|{{lang|pt|''República Democrática de Timor-Leste''}}<br>{{lang|tdt|''Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e''}}}}
| nombre_común = Timor Oriental
| de = de
| imagen_bandera = Flag of East Timor.svg
| imagen_escudo = Coat of arms of East Timor.svg
| imagen_escudo_tamaño = 120px
| símbolos =
| imagen_mapa = Timor Leste (orthographic projection).svg
| lema_nacional = ''Unidade, Acção, Progresso''<br />([[Poytugañe'ẽ]]me: «Unidad, acción, progreso»)
| himno_nacional = ''Pátria''<br/>([[Poytugañe'ẽ]]me: «Tetã») <center>[[File:East Timorese national anthem.wav]]</center>
| archivo_himno_nacional =
| capital = [[Ndíli]]
| capital_población = 168{{esd}}000 ([[2013]])
| capital_coor_fmt =
| capital_coor = 8_34_S_125_34_E_ 8°34′ S 125°34′ E
| ciudad_más_poblada= [[Ndíli]]
| idiomas_oficiales = [[Poytugañe'ẽ]] ha [[Idioma tetun|tetun]]
| gobierno = [[República]] [[semipresidencialismo|semipresidencialista]]
| título_líder1 = [[Presidente de Timor Oriental|Presidente]]
| nombre_líder1 = [[José Ramos-Horta]]
| título_líder2 = [[Primer Ministro de Timor Oriental|Primer ministro]]
| nombre_líder2 = [[Taur Matan Ruak]]
| fundación = [[Independencia]]
| fundación_hitos = • Declaración<br /><br/> • Fin de la ocupación [[indonesia]]
| fundación_fechas = de [[Poytuga]]<br />[[28 de noviembre]] de [[1975]]<br />[[20 de mayo]] de [[2002]]
| superficie = 15 007<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.easttimorgovernment.com/geography.htm|title=East Timor Geography|website=www.easttimorgovernment.com}}</ref>
| superficie_puesto = 159
| superficie_agua = Imichĩete
| fronteras = 253 [[kilómetro|km]]<ref name=superficie />
| costas = 706 km<ref name=superficie />
| población = 1434991
| población_año = [[2013]] est.
| población_puesto = 151
| población_densidad= 71,45
| PIB = 2234 sua [[dólar|US$]]
| PIB_año = 2014
| PIB_puesto = 164
| PIB_per_cápita = 5479 [[dólar|US$]]<ref name="TWB"/>
| IDH = {{decreciente}} 0,625
| IDH_año = 2017
| IDH_puesto = 132
| IDH_categoría = <span style="color:#ffcc00">'''Mbyte'''</span>
| moneda = [[Dólar]] {{infobox ref|1}} ($, <code>[[ISO 4217|USD]]</code>)
| gentilicio = Timorense<ref name="DPD">{{Cita web |url=http://lema.rae.es/dpd/?key=Timor%20Oriental |título=Timor Oriental |fechaacceso=30 de agosto de 2010 |autor=Real Academia Española |enlaceautor=Real Academia Española |año=2005 |obra=[[Diccionario panhispánico de dudas]] |editorial=Madrid: Santillana}}</ref>
| horario = [[UTC]] + 9
| horario_verano = Ndorekói
| cctld = [[.tl]]
| código_telefónico = 670
| prefijo_radiofónico = 4WA-4WZ
| código_ISO = 626 / TLS / TL
| matrícula_coche = TL
| matrícula_avión =
| miembro_de = [[ONU]], [[Comunidad de Países de Lengua Portuguesa|CPLP]], [[Unión Latina|UL]], [[Grupo de los 77|G-77]]
| nota1 = Timor Oriental utiliza los billetes del dólar estadounidense, pero posee sus propias monedas fraccionarias de la divisa [[América del Norte|norteamericana]], los [[Centavos de dólar de Timor Oriental]].
}}
'''Kuarahyresẽ Timor''', héra tee hína '''Tavakuairetã Jekopytyjojáva Kuarahyresẽ Timor''' ([[Poytugañe'ẽ]]me: ''República Democrática de Timor-Leste''; [[tétũ ñe'ẽ]]me: ''Republika Demokrátika Timor Lorosa'e'') ha'e peteĩ [[Tetã|tetã hekosãsóva]] ojejuhúva [[Ásia]] ipehẽngue [[Ñembykuarahyresẽ Asia|ñemby kuarahyresẽyguápe]].<ref name="cia">{{Cita web |apellido=CIA |título=East and Southeast Asia:Timor-Leste |obra=The World Factbook |editorial=Washington, DC: Central Intelligence Agency |fecha=29 de noviembre de 2012 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html |title=Archive copy |accessdate=2020-12-14 |archivedate=2018-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html |fechaarchivo=2018-01-28 |fechaacceso=2020-12-14 }}</ref> Ijyvy apekue oñuvã ypa'ũ [[Timor]] pehẽngue kuarahyresẽygua, umi mokõi ypa'ũmi [[Atauro]] ha [[ypa'ũ Jako|Jako]], ha upe yvy pehẽnguemi héra [[Oecusse]] (''Oecussi-Ambeno''), ijerepáre [[Indonésia]] pehẽngue Timor ypa'ũgui. Ijapekue ohupyty amo 15 007 km²<ref name=superficie />, oikohápe amove 1 400 000 tetãygua
Kuarahyresẽ Timor yvy pehẽngue ko'ãgagua ha'e akue peteĩ [[Poytuga]] kolónia saro'y XVI guive ha oñembohéra Timor Poytuga pegua. Ko kolónia isãso 1975-pe, hákatu ohasa rire arami Indonésia oñembojára hese ha oiko chugui Indonésia retãvore papaha 27. Ary 1999-pe, [[ONU]] ojapo rire upépe porandu guasu umi Timor retãyguápe, [[Indonésia]] osẽ Timor yvýgui, ONU oisãmbyhy ha oñangareko ko tetãre 2002 peve, ha upe rire, ára 20 jasypo 2002-me, oiko Kuarahyresẽ Timor-gui tetã hekosãsóva peteĩha saro'y XXI-me. Isãso rire, oike [[ONU]] atýpe ha upe Tetãnguéra Oñe'ẽva Poytugañe'ẽ Atyvetépe. Hi'ariete, Kuarahyresẽ Timor ha'e peteĩ umi mokõi tetã apytépe ijerovia mba'eguasuvéva ha'e [[Tupãrape Oparupigua|katóliko jerovia]] (upe ambuéva niko [[Filipína]]).
Kuarahyresẽ Timor iviru remimono'õ naiporãitéi ha ndaivaietéi.<ref>{{Cita web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Low_income |título=World Bank Country Groups |editorial=Web.worldbank.org}}</ref> Ary 2014 aja, ko tetã PIB ''per cápita'' ha'e akue 5 479 dólar he'iháicha Viruróga Yvoragua.<ref name="TWB">[http://data.worldbank.org/country/timor-leste?display=graph Report World Bank]</ref> Amo 40 % opaite Kuarahyresẽ Timor retãygua hetakuégui orekónte 1,25 dólar oikove hag̃ua ára ha ára,<ref>{{Cita web |título=Timor Leste: Human Development Indicators |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/TLS.html |obra=International Human Development Indicators |editorial=Programa de Desarrollo de las Naciones Unidas |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120627173552/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/TLS.html |fechaarchivo=27 de junio de 2012 }}</ref> ha amo mbyte opaite tetãyguágui noñe'ẽkuaái.<ref name="cia" /> Upéicha avei, Kuarahyresẽ Timor ohasa asy gueteri [[Indonésia]] oñembojáragui hese heta ára jave, heta tetã remimoĩmbyre oñembyai ha amove 100.000 tekove omano. Ojehecha ramo jepe mbeguehápe oñemoporãha [[yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha]] ko tetãme, oñeimo'ã avei iviru remimono'õ okakuaataha..<ref>{{Cita web |url=http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/01/06/now-portugals-colonies-are-performing-much-better-than-portugal |título=Now Portugal's former colonies are performing much better than Portugal |editorial=Washingtonpost.com}}</ref> Kuarahyresẽ Timor añónte upe Ásia retã iñe'ẽ teéva ha'e niko [[Poytugañe'ẽ]] ha [[tétũ ñe'ẽ]].
== Mandu'apy ==
{{Listaref|2}}
== Joajuha ==
{{commonscat|East Timor|Timor Oriental}}
* [http://www.mappery.com/maps/East-Timor-Relief-Map.jpg Yvyra'anga] (Poytugañe'ẽme)
* [http://www.timor-leste.gov.tl Kuarahyresẽ Timor rekuái] (Poytugañe'ẽme, ingleñe'ẽme ha tétũ ñe'ẽme)
{{Asia}}
[[Ñemohenda:Kuarahyresẽ Timor| ]]
l6r2h5s2uiz539zj4wv8ydo43airc17
137999
137998
2026-07-19T21:53:48Z
~2026-40342-56
23265
137999
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
| nombre_oficial = República Democrática de Timor Oriental<br />{{small|{{lang|pt|''República Democrática de Timor-Leste''}}<br>{{lang|tdt|''Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e''}}}}
| nombre_común = Timor Oriental
| de = de
| imagen_bandera = Flag of East Timor.svg
| imagen_escudo = Coat of arms of East Timor.svg
| imagen_escudo_tamaño = 120px
| símbolos =
| imagen_mapa = Timor Leste (orthographic projection).svg
| lema_nacional = ''Unidade, Acção, Progresso''<br />([[Poytugañe'ẽ]]me: «Unidad, acción, progreso»)
| himno_nacional = ''Pátria''<br/>([[Poytugañe'ẽ]]me: «Tetã») <center>[[File:East Timorese national anthem.wav]]</center>
| archivo_himno_nacional =
| capital = [[Ndíli]]
| capital_población = 168{{esd}}000 ([[2013]])
| capital_coor_fmt =
| capital_coor = 8_34_S_125_34_E_ 8°34′ S 125°34′ E
| ciudad_más_poblada= [[Ndíli]]
| idiomas_oficiales = [[Poytugañe'ẽ]] ha [[Idioma tetun|tetun]]
| gobierno = [[República]] [[semipresidencialismo|semipresidencialista]]
| título_líder1 = [[Presidente de Timor Oriental|Presidente]]
| nombre_líder1 = [[José Ramos-Horta]]
| título_líder2 = [[Primer Ministro de Timor Oriental|Primer ministro]]
| nombre_líder2 = [[Taur Matan Ruak]]
| fundación = [[Independencia]]
| fundación_hitos = • Declaración<br /><br/> • Fin de la ocupación [[indonesia]]
| fundación_fechas = de [[Poytuga]]<br />[[28 de noviembre]] de [[1975]]<br />[[20 de mayo]] de [[2002]]
| superficie = 15 007<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.easttimorgovernment.com/geography.htm|title=East Timor Geography|website=www.easttimorgovernment.com}}</ref>
| superficie_puesto = 159
| superficie_agua = Imichĩete
| fronteras = 253 [[kilómetro|km]]<ref name=superficie />
| costas = 706 km<ref name=superficie />
| población = 1434991
| población_año = [[2013]] est.
| población_puesto = 151
| población_densidad= 71,45
| PIB = 2234 sua [[dólar|US$]]
| PIB_año = 2014
| PIB_puesto = 164
| PIB_per_cápita = 5479 [[dólar|US$]]<ref name="TWB"/>
| IDH = {{decreciente}} 0,625
| IDH_año = 2017
| IDH_puesto = 132
| IDH_categoría = <span style="color:#ffcc00">'''Mbyte'''</span>
| moneda = [[Dólar]] {{infobox ref|1}} ($, <code>[[ISO 4217|USD]]</code>)
| gentilicio = Timorense<ref name="DPD">{{Cita web |url=http://lema.rae.es/dpd/?key=Timor%20Oriental |título=Timor Oriental |fechaacceso=30 de agosto de 2010 |autor=Real Academia Española |enlaceautor=Real Academia Española |año=2005 |obra=[[Diccionario panhispánico de dudas]] |editorial=Madrid: Santillana}}</ref>
| horario = [[UTC]] + 9
| horario_verano = Ndorekói
| cctld = [[.tl]]
| código_telefónico = 670
| prefijo_radiofónico = 4WA-4WZ
| código_ISO = 626 / TLS / TL
| matrícula_coche = TL
| matrícula_avión =
| miembro_de = [[ONU]], [[Comunidad de Países de Lengua Portuguesa|CPLP]], [[Unión Latina|UL]], [[Grupo de los 77|G-77]]
| nota1 = Timor Oriental utiliza los billetes del dólar estadounidense, pero posee sus propias monedas fraccionarias de la divisa [[América del Norte|norteamericana]], los [[Centavos de dólar de Timor Oriental]].
}}
'''Kuarahyresẽ Timor''', héra tee hína '''Tavakuairetã Jekopytyjojáva Kuarahyresẽ Timor''' ([[Poytugañe'ẽ]]me: ''República Democrática de Timor-Leste''; [[tétũ ñe'ẽ]]me: ''Republika Demokrátika Timor Lorosa'e'') ha'e peteĩ [[Tetã|tetã hekosãsóva]] ojejuhúva [[Ásia]] ipehẽngue [[Ñembykuarahyresẽ Asia|ñemby kuarahyresẽyguápe]].<ref name="cia">{{Cita web |apellido=CIA |título=East and Southeast Asia:Timor-Leste |obra=The World Factbook |editorial=Washington, DC: Central Intelligence Agency |fecha=29 de noviembre de 2012 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html |title=Archive copy |accessdate=2020-12-14 |archivedate=2018-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html |fechaarchivo=2018-01-28 |fechaacceso=2020-12-14 }}</ref> Ijyvy apekue oñuvã ypa'ũ [[Timor]] pehẽngue kuarahyresẽygua, umi mokõi ypa'ũmi [[Atauro]] ha [[ypa'ũ Jako|Jako]], ha upe yvy pehẽnguemi héra [[Oecusse]] (''Oecussi-Ambeno''), ijerepáre [[Indonésia]] pehẽngue Timor ypa'ũgui. Ijapekue ohupyty amo 15 007 km²<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.easttimorgovernment.com/geography.htm|title=East Timor Geography|website=www.easttimorgovernment.com}}</ref>, oikohápe amove 1 400 000 tetãygua
Kuarahyresẽ Timor yvy pehẽngue ko'ãgagua ha'e akue peteĩ [[Poytuga]] kolónia saro'y XVI guive ha oñembohéra Timor Poytuga pegua. Ko kolónia isãso 1975-pe, hákatu ohasa rire arami Indonésia oñembojára hese ha oiko chugui Indonésia retãvore papaha 27. Ary 1999-pe, [[ONU]] ojapo rire upépe porandu guasu umi Timor retãyguápe, [[Indonésia]] osẽ Timor yvýgui, ONU oisãmbyhy ha oñangareko ko tetãre 2002 peve, ha upe rire, ára 20 jasypo 2002-me, oiko Kuarahyresẽ Timor-gui tetã hekosãsóva peteĩha saro'y XXI-me. Isãso rire, oike [[ONU]] atýpe ha upe Tetãnguéra Oñe'ẽva Poytugañe'ẽ Atyvetépe. Hi'ariete, Kuarahyresẽ Timor ha'e peteĩ umi mokõi tetã apytépe ijerovia mba'eguasuvéva ha'e [[Tupãrape Oparupigua|katóliko jerovia]] (upe ambuéva niko [[Filipína]]).
Kuarahyresẽ Timor iviru remimono'õ naiporãitéi ha ndaivaietéi.<ref>{{Cita web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Low_income |título=World Bank Country Groups |editorial=Web.worldbank.org}}</ref> Ary 2014 aja, ko tetã PIB ''per cápita'' ha'e akue 5 479 dólar he'iháicha Viruróga Yvoragua.<ref name="TWB">[http://data.worldbank.org/country/timor-leste?display=graph Report World Bank]</ref> Amo 40 % opaite Kuarahyresẽ Timor retãygua hetakuégui orekónte 1,25 dólar oikove hag̃ua ára ha ára,<ref>{{Cita web |título=Timor Leste: Human Development Indicators |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/TLS.html |obra=International Human Development Indicators |editorial=Programa de Desarrollo de las Naciones Unidas |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120627173552/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/TLS.html |fechaarchivo=27 de junio de 2012 }}</ref> ha amo mbyte opaite tetãyguágui noñe'ẽkuaái.<ref name="cia" /> Upéicha avei, Kuarahyresẽ Timor ohasa asy gueteri [[Indonésia]] oñembojáragui hese heta ára jave, heta tetã remimoĩmbyre oñembyai ha amove 100.000 tekove omano. Ojehecha ramo jepe mbeguehápe oñemoporãha [[yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha]] ko tetãme, oñeimo'ã avei iviru remimono'õ okakuaataha..<ref>{{Cita web |url=http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/01/06/now-portugals-colonies-are-performing-much-better-than-portugal |título=Now Portugal's former colonies are performing much better than Portugal |editorial=Washingtonpost.com}}</ref> Kuarahyresẽ Timor añónte upe Ásia retã iñe'ẽ teéva ha'e niko [[Poytugañe'ẽ]] ha [[tétũ ñe'ẽ]].
== Mandu'apy ==
{{Listaref|2}}
== Joajuha ==
{{commonscat|East Timor|Timor Oriental}}
* [http://www.mappery.com/maps/East-Timor-Relief-Map.jpg Yvyra'anga] (Poytugañe'ẽme)
* [http://www.timor-leste.gov.tl Kuarahyresẽ Timor rekuái] (Poytugañe'ẽme, ingleñe'ẽme ha tétũ ñe'ẽme)
{{Asia}}
[[Ñemohenda:Kuarahyresẽ Timor| ]]
r601sr8ia4ma3oe70x6dwa1076oja7t
138000
137999
2026-07-19T21:54:21Z
~2026-40342-56
23265
138000
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
| nombre_oficial = República Democrática de Timor Oriental<br />{{small|{{lang|pt|''República Democrática de Timor-Leste''}}<br>{{lang|tdt|''Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e''}}}}
| nombre_común = Timor Oriental
| de = de
| imagen_bandera = Flag of East Timor.svg
| imagen_escudo = Coat of arms of East Timor.svg
| imagen_escudo_tamaño = 120px
| símbolos =
| imagen_mapa = Timor Leste (orthographic projection).svg
| lema_nacional = ''Unidade, Acção, Progresso''<br />([[Poytugañe'ẽ]]me: «Unidad, acción, progreso»)
| himno_nacional = ''Pátria''<br/>([[Poytugañe'ẽ]]me: «Tetã») <center>[[File:East Timorese national anthem.wav]]</center>
| archivo_himno_nacional =
| capital = [[Ndíli]]
| capital_población = 168{{esd}}000 ([[2013]])
| capital_coor_fmt =
| capital_coor = 8_34_S_125_34_E_ 8°34′ S 125°34′ E
| ciudad_más_poblada= [[Ndíli]]
| idiomas_oficiales = [[Poytugañe'ẽ]] ha [[Idioma tetun|tetun]]
| gobierno = [[República]] [[semipresidencialismo|semipresidencialista]]
| título_líder1 = [[Presidente de Timor Oriental|Presidente]]
| nombre_líder1 = [[José Ramos-Horta]]
| título_líder2 = [[Primer Ministro de Timor Oriental|Primer ministro]]
| nombre_líder2 = [[Taur Matan Ruak]]
| fundación = [[Independencia]]
| fundación_hitos = • Declaración<br /><br/> • Fin de la ocupación [[indonesia]]
| fundación_fechas = de [[Poytuga]]<br />[[28 de noviembre]] de [[1975]]<br />[[20 de mayo]] de [[2002]]
| superficie = 15 007<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.easttimorgovernment.com/geography.htm|title=East Timor Geography|website=www.easttimorgovernment.com}}</ref>
| superficie_puesto = 159
| superficie_agua = Imichĩete
| fronteras = 253 [[kilómetro|km]]<ref name=superficie />
| costas = 706 km<ref name=superficie />
| población = 1434991
| población_año = [[2013]] est.
| población_puesto = 151
| población_densidad= 71,45
| PIB = 2234 sua [[dólar|US$]]
| PIB_año = 2014
| PIB_puesto = 164
| PIB_per_cápita = 5479 [[dólar|US$]]<ref name="TWB"/>
| IDH = {{decreciente}} 0,625
| IDH_año = 2017
| IDH_puesto = 132
| IDH_categoría = <span style="color:#ffcc00">'''Mbyte'''</span>
| moneda = [[Dólar]] {{infobox ref|1}} ($, <code>[[ISO 4217|USD]]</code>)
| gentilicio = Timorense<ref name="DPD">{{Cita web |url=http://lema.rae.es/dpd/?key=Timor%20Oriental |título=Timor Oriental |fechaacceso=30 de agosto de 2010 |autor=Real Academia Española |enlaceautor=Real Academia Española |año=2005 |obra=[[Diccionario panhispánico de dudas]] |editorial=Madrid: Santillana}}</ref>
| horario = [[UTC]] + 9
| horario_verano = Ndorekói
| cctld = [[.tl]]
| código_telefónico = 670
| prefijo_radiofónico = 4WA-4WZ
| código_ISO = 626 / TLS / TL
| matrícula_coche = TL
| matrícula_avión =
| miembro_de = [[ONU]], [[Comunidad de Países de Lengua Portuguesa|CPLP]], [[Unión Latina|UL]], [[Grupo de los 77|G-77]]
| nota1 = Timor Oriental utiliza los billetes del dólar estadounidense, pero posee sus propias monedas fraccionarias de la divisa [[América del Norte|norteamericana]], los [[Centavos de dólar de Timor Oriental]].
}}
'''Kuarahyresẽ Timor''', héra tee hína '''Tavakuairetã Jekopytyjojáva Kuarahyresẽ Timor''' ([[Poytugañe'ẽ]]me: ''República Democrática de Timor-Leste''; [[tétũ ñe'ẽ]]me: ''Republika Demokrátika Timor Lorosa'e'') ha'e peteĩ [[Tetã|tetã hekosãsóva]] ojejuhúva [[Ásia]] ipehẽngue [[Ñembykuarahyresẽ Asia|ñemby kuarahyresẽyguápe]].<ref name="cia">{{Cita web |apellido=CIA |título=East and Southeast Asia:Timor-Leste |obra=The World Factbook |editorial=Washington, DC: Central Intelligence Agency |fecha=29 de noviembre de 2012 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html |title=Archive copy |accessdate=2020-12-14 |archivedate=2018-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html |fechaarchivo=2018-01-28 |fechaacceso=2020-12-14 }}</ref> Ijyvy apekue oñuvã ypa'ũ [[Timor]] pehẽngue kuarahyresẽygua, umi mokõi ypa'ũmi [[Atauro]] ha [[ypa'ũ Jako|Jako]], ha upe yvy pehẽnguemi héra [[Oecusse]] (''Oecussi-Ambeno''), ijerepáre [[Indonésia]] pehẽngue Timor ypa'ũgui. Ijapekue ohupyty amo 15 007 km²,<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.easttimorgovernment.com/geography.htm|title=East Timor Geography|website=www.easttimorgovernment.com}}</ref> oikohápe amove 1 400 000 tetãygua
Kuarahyresẽ Timor yvy pehẽngue ko'ãgagua ha'e akue peteĩ [[Poytuga]] kolónia saro'y XVI guive ha oñembohéra Timor Poytuga pegua. Ko kolónia isãso 1975-pe, hákatu ohasa rire arami Indonésia oñembojára hese ha oiko chugui Indonésia retãvore papaha 27. Ary 1999-pe, [[ONU]] ojapo rire upépe porandu guasu umi Timor retãyguápe, [[Indonésia]] osẽ Timor yvýgui, ONU oisãmbyhy ha oñangareko ko tetãre 2002 peve, ha upe rire, ára 20 jasypo 2002-me, oiko Kuarahyresẽ Timor-gui tetã hekosãsóva peteĩha saro'y XXI-me. Isãso rire, oike [[ONU]] atýpe ha upe Tetãnguéra Oñe'ẽva Poytugañe'ẽ Atyvetépe. Hi'ariete, Kuarahyresẽ Timor ha'e peteĩ umi mokõi tetã apytépe ijerovia mba'eguasuvéva ha'e [[Tupãrape Oparupigua|katóliko jerovia]] (upe ambuéva niko [[Filipína]]).
Kuarahyresẽ Timor iviru remimono'õ naiporãitéi ha ndaivaietéi.<ref>{{Cita web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Low_income |título=World Bank Country Groups |editorial=Web.worldbank.org}}</ref> Ary 2014 aja, ko tetã PIB ''per cápita'' ha'e akue 5 479 dólar he'iháicha Viruróga Yvoragua.<ref name="TWB">[http://data.worldbank.org/country/timor-leste?display=graph Report World Bank]</ref> Amo 40 % opaite Kuarahyresẽ Timor retãygua hetakuégui orekónte 1,25 dólar oikove hag̃ua ára ha ára,<ref>{{Cita web |título=Timor Leste: Human Development Indicators |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/TLS.html |obra=International Human Development Indicators |editorial=Programa de Desarrollo de las Naciones Unidas |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20120627173552/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/TLS.html |fechaarchivo=27 de junio de 2012 }}</ref> ha amo mbyte opaite tetãyguágui noñe'ẽkuaái.<ref name="cia" /> Upéicha avei, Kuarahyresẽ Timor ohasa asy gueteri [[Indonésia]] oñembojáragui hese heta ára jave, heta tetã remimoĩmbyre oñembyai ha amove 100.000 tekove omano. Ojehecha ramo jepe mbeguehápe oñemoporãha [[yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha]] ko tetãme, oñeimo'ã avei iviru remimono'õ okakuaataha..<ref>{{Cita web |url=http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/01/06/now-portugals-colonies-are-performing-much-better-than-portugal |título=Now Portugal's former colonies are performing much better than Portugal |editorial=Washingtonpost.com}}</ref> Kuarahyresẽ Timor añónte upe Ásia retã iñe'ẽ teéva ha'e niko [[Poytugañe'ẽ]] ha [[tétũ ñe'ẽ]].
== Mandu'apy ==
{{Listaref|2}}
== Joajuha ==
{{commonscat|East Timor|Timor Oriental}}
* [http://www.mappery.com/maps/East-Timor-Relief-Map.jpg Yvyra'anga] (Poytugañe'ẽme)
* [http://www.timor-leste.gov.tl Kuarahyresẽ Timor rekuái] (Poytugañe'ẽme, ingleñe'ẽme ha tétũ ñe'ẽme)
{{Asia}}
[[Ñemohenda:Kuarahyresẽ Timor| ]]
kd25clnbxz289194v8mgpddtfcnz1y9