Vikipetã
gnwiki
https://gn.wikipedia.org/wiki/Kuatia_%C3%91epyr%C5%A9ha
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Medio
Mba'echĩchĩ
Myangekõi
Puruhára
Puruhára myangekõi
Vikipetã
Vikipetã myangekõi
Ta'ãnga
Ta'ãnga myangekõi
MediaWiki
MediaWiki myangekõi
Tembiecharã
Tembiecharã myangekõi
Pytyvõ
Pytyvõ myangekõi
Ñemohenda
Ñemohenda myangekõi
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Paraguái
0
1090
138528
137858
2026-11-07T05:10:38Z
Rafael Rodríguez Marín
20811
138528
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
|nombre_oficial = Tavakuairetã Paraguái
|nombre_común = Paraguái
|imagen_bandera = Flag of Paraguay.svg
|imagen_escudo = Coat of arms of Paraguay.svg
|imagen_mapa = Paraguay (orthographic projection).svg
|lema_nacional = [[Py'aguapy]] ha [[tekojoja]]
|himno_nacional = ''[[Tetã Paraguái Momorãhéi]]''
|archivo_himno_nacional = Paraguay National Anthem.ogg
|capital = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|capital_población = 524 190 ava ([[2017]])
|capital_coor = 25_16_S_57_40_W_ 25°16′ S 57°40′ O
|ciudad_más_poblada = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|idioma_oficial = [[Karaiñe'ẽ|Karaiñeꞌẽ]] ha [[avañe'ẽ|avañeꞌẽ]]
|gobierno = [[Mburuvicharape|Tetã mburuvicha rape]]
|título_líder1 = [[Tendota Paraguáigua|Tendota]]
|nombre_líder1 = [[Santiago Peña]]
|título_líder2 = Ombuekoviáva
|nombre_líder2 = [[Antonio Barrios]]
|fundación = [[Paraguái Retã Ára Sãso|Sãso]]
|fundación_hitos = • [[Jasypo ñemongu'e guasu 1811 pegua|Ñemonguꞌe guasu]] <br> • Oñemoañete <br> <br> • Jekuaaukapyre
|fundación_fechas = [[Epáña|España]]<nowiki/>-gui <br> [[15 jasypo]] ary [[1811]] <br> [[25 jasypateĩ]] ary [[1842]] <br> [[10 jasyporundy]] ary [[1880]]
|superficie = 406 752
|superficie_puesto = 60
|superficie_agua = 2,6 %
|fronteras = 3798 [[kilómetro|km]]
|costas = 0 [[kilómetro|km]]
|población = 6 109 903
|población_año = 2022
|población_notas =
|población_puesto = 106
|población_densidad = 15,02
|PIB_nominal = [[Dólar|USD]] 38 287 sua
|PIB_nominal_año = 2018
|PIB_nominal_puesto = 94
|PIB_nominal_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5 905
|PIB = [[Dólar|USD]] 97 779 sua
|PIB_año = 2018
|PIB_puesto = 94
|PIB_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5207
|IDH = {{creciente}} 0,728
|IDH_puesto = 103
|IDH_año = 2020
|IDH_categoría = <span style="color:#00cc00">'''Yvate'''<span>
|moneda = [[Guarani (viru)|Guarani]] ([[File:Parag-guarani-G.svg|8px|símbolo del guaraní]]; <code>PYG</code>)
|gentilicio = Paraguaigua
|horario = [[UTC|UTC−4]]
|horario_verano = [[UTC|UTC−3]]
|cctld = [[.py]]
|matrícula_avión = <code>ZP<code>
|matrícula_coche = <code>PY<code>
|código_telefónico = 595
|prefijo_radiofónico = <code>ZPA-ZPZ<code>
|código_ISO = 600 / PRY / PY
|miembro_de = [[ONU]], [[URUPABOL]], [[Grupo_de_los_77|G77]], [[OEA]], [[Unión de Naciones Suramericanas|Unasur]], [[Mercosur|Ñemby Ñemuha]], [[w:es:Organización de Estados Iberoamericanos para la Educación, la Ciencia y la Cultura|OEI]], [[Grupo de Río]], [[Unesco]], [[Unión Latina]], [[Interpol]], [[Corporación Andina de Fomento|CAF]], [[Organización de Aviación Civil Internacional|OACI]], [[Banco Interamericano de Desarrollo|BID]], [[Banco del Sur]], [[Asociación Latinoamericana de Integración|ALADI]], [[Organización Latinoamericana de Energía|OLADE]], [[Comunidad de Estados Latinoamericanos y Caribeños|CELAC]], [[Grupo de Lima]] ha [[Sistema Económico Latinoamericano y del Caribe|SELA]].
| web = [http://www.presidencia.gov.py/ www.presidencia.gov.py]
| nota1 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB Nominal]]<ref name="BM PIB">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf | título = GDP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota2 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial Población]]<ref name="Población">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/POP.pdf | título = POP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota3 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB PPA]]<ref name="BM PIB PPA">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf | título = GDP PPP | formato = [[PDF]]|idioma=inglés}}.</ref>
}}
'''Paraguái''' (karaiñe'ẽme: ''Paraguay''), héra tee '''Tavakuairetã Paraguái''', tetã oĩva [[Ñemby Amérika]] mbytéme. Omohembe'y [[Volívia|Bolivia]] noréste, [[Pindoráma|Brasil]] nórte avei noréste ha [[Arahentína|Argentina]] súpe avei sudoéstepe gotyo. Paraguái osẽ [[Paraguasu Atlántiko|paraguasu Atlántico]] [[Parana-Paraguay Yrape]] rupi. Paraguái oñesambyhy [[Mburuvicharape|tetã mburuvicha rapé]]<nowiki/>me ha oguereko papokõi tetãvore. [[Paraguay]] ha'e itavusu ha táva tuichavéva.
Ava [[guarani]] oikoraka'e kuarahyresẽ Paraguáipe peteĩ suary jave karaikuéra [[Epáña|España]]-megua g̃uahẽ mboyve 1524 jave. Táva Paraguay oñemopu'ã 1537 jave ''Gobernación del Río de la Plata'' tavusu peteĩháramo [[Epáña Mburuvi|España mburuví]]<nowiki/>pe. Saary <small>XVII</small> jave, Paraguái [[Tekoha jesuita|tekoha ''jesuita'']]-kuéra mbyte, upépe ypykuéra oike [[Hesu rape|Jesús rapé]]<nowiki/>pe ha ohechakuaa [[Európa]] arandupy. ''[[Hesu Irũ Aty|Jesuita]]''-kuéra ñemosẽ España yvýgui rire 1767 jave, oiko Paraguáigui ''colonia'' imba'eguasúva. Ñemosãso España-gui rire saary <small>XIX</small> jave, Paraguái rekuaikuéra oporokuái po atãme. Ko ára opa [[Ñorairõ Guasu|Ñorairõ Guasú]]<nowiki/>pe (1864–1870), omanohaguépe haimete 50 % ijava ha ome'ẽ asy 25–33 % ijyvy ape. Saary <small>XX</small> jave, Paraguái oikejevy ambue ñorairõme: [[Cháko Ñorairõ|Cháko ñorairõ]], Bolivia rehe. Upéi, heta tekuái ''militar'' ojopyru ha opa [[Alfredo Stroessner]] rekuái ndive opytava'ekue 35 ary ha ho'a 1989 jave ''golpe de Estado'' rupive. Kóva omoñepyrũ Paraguái jekopytyjoja ára ag̃agua.
Paraguái tetã oñemotenondéva, oĩ [[Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha|YÑR]] (''IDH'') ñemoĩha 99-hápe ha oguereko ''PPP'' (''PIB per cápita'') tuichave pokõiha Ñemby Amérikape. 2024 jave, Paraguái [[Virurekokuaa|viru reko]] okakuaaiterei, oñemuvéva [[so'o]], [[sóha]], [[apo]], ha [[jogapo]]. Paraguái tetã oñemuvéva ha omomyivéva [[y rendyry]]; [[yjoko Itaipu]] [[Ysyry Parana|ysyry Paraná]]<nowiki/>re, Brasil ykére, y rendyry yjoko tuichave mbohapyha arapýpe. Paraguái omoheñói [[Ñemby Ñemuha]] (''Mercosur''), [[Naciones Unidas]], [[Amérika Tetãita Atyvusu|OEA]], ha [[Lima Atýra]]. Táva [[Luque]]-pe, [[Paraguay Guasú]]<nowiki/>pe, opyta [[Conmebol]] sambyhyha.
Haimete opa Paraguái ava, 6 sua, huguyjopara (''mestizos''), ha guarani arandupy oiko atã; 90 % oñe'ẽ [[avañe'ẽ]], guarani ñe'ẽpehẽ, ha avei [[Epañañe’ẽ|karaiñe'ẽ]], kóva he'ise ko tetã oñeñe'ẽvehápe iñe'ẽ ypy [[Amérika Latína]]-pe. Paraguái tetã ovy'avéva arapýpe 2014 jave, he'i ''Positive Experience Index''.
== Tenda réra ypykue ==
Avañe'ẽme, ''Paraguái'' ou España ñe'ẽgui ''Paraguay'' (oje'e jojáva). Ne'ĩra ndojekuaaporãi moõguápa ou téra ''Paraguay''. Oje'e jepi ou avañe'ẽgui ''paragua'' «paragua; tague akãngora» ha ''y'' «y». Oje'e avei ou ava [[Pajaguá|pajagua]] réragui, oje'égui ysyry Paraguái rerakue niko ''Pajagua-y''. Avei oĩ he'íva ou ''para'' «para; yguasu», ''gua'' «-gua; ypy», ha ''y'' «y, ysyry»-gui, upéicha ''Paraguay'' «ysyry omoheñóiva paraguasu».
== Marandeko ==
=== Ára Colón mboyve ===
Paraguái mokõi yvyrenda, Cháko ha Paranaygua, okakuaa oñondive'ỹre ha oñorairõ jepi voi. Kuarahyresẽ Paraguái ypykuéra peteĩha héra ''kaingang'', Brasil-pegua, japihára ha ñemitỹhára (''cazadores-recolectores''). Haimete 1000 ary rire, [[ysyry Xingú]]-gui [[Amasónia|Amazonia]]-me oje'ói Paraguái renda ag̃agua meve oguerúvo kapi ñemitỹ, [[ñai'ũpo]], ha hekoha rekuái ñemohenda jetu'uve.
Ava guarani omosẽ ha «omboguarani» umi oikova'ekue upépe ha'ekuéra hetavégui ha oguerekógui arandupy ''[[neolítico]],'' oñemitỹ kapípe (''roza'') ha upéicha ikatu omongaru ava retakue okakuaaitevéva ha oikotevẽ yvyve. Umi ava ndaha'éiva guarani opytáva niko [[Aché|ache]], oñe'ẽma katu ningo avañe'ẽ ([[acheñe'ẽ]]) ha oiko mombyry ka'aguýpe.
Ava guarani he'iraka'e ha'ekuéra ava atýra peteĩ, ha katu iguara reko oiko atãvéva, umíva tavapy atýra oime aguĩva, oguerekóva iñarandupy, ha ojoajúva'ekue mburuvicha pópe oñorairõ hag̃ua. He'ihaguéicha arandupykuaahára Branislava Susnik, upe guára ''cario'' opytava'ekue Paraguay, [[Tetãvore Sentral|tetãvore Central]], ha [[tetãvore Paraguari]] renda ag̃aguáme, [[Tevikuary|ysyry Tevikuary]] peve. Cháko ñupysópe oĩ hetaite ava atýra omono'õva [[yvope]] ha ojapíva [[ñandu guasu]].
Ava [[guaikuru]] ipu'akavéva, ava atýra ováva ha oñorairõitéva. Ava [[mbaja]] katu iñarõvéva, ha'ekuéra oje'ói [[tetãvore Presidente Hayes]] peve, ysyry Paraguay rembe'ýpe, oho ysyry mboypýri ombyai guarani tavapy ogueraha ikuña, hembiguái ha hembi'u. Ava [[pajagua]] niko guaikuru avei, oñemyasãimba ha sa'imíramo jepe, ojapokuaa yga ha opirakutu. Cháko mbytépe oĩ ava [[maskoy]], ''enlhet'' ha ''enxet.'' Opyta guaikuru ha [[maka]] rendague jerére, táva [[Filadélfia|Filadelfia]] ha [[Loma Plata]] réra iñe'ẽme ''Lhaapangkalvok'' ha ''Paeklhap'e''.
Oimeraẽ ava guarani, peteĩ saary España karaikuéra g̃uahẽ mboyve, ova Cháko yvate gotyo ha opyta [[Inka Mburuvi|Mburuvi inka]] rembe'ýpe ohupyty itaju ha itatĩ jeguaka táva inka-gui, ko'ág̃a héra [[Ava Guarani|ava]] ha [[tapiete]].
Ava guarani tavapy g̃uahẽ mboyve ojekuaa oñombohasa imba'e tavetã [[Andes]]-pegua ndive, omonguatiahaguéicha [[Alejo García]]. Oĩ tape hérava ''[[Tape Aviru]]'' oúva [[ypa'ũ Santa Catarina]] guive Andes tape atýra peve, upe guio ohasa kuarepoti, ao, ere eréva. Alejo García he'i ko tape ohasa Paraguái guio, ndaipóri katu techaukaha ''arqueológico'' omoañete hag̃ua.
=== ''Colonia'' ára ===
==== Saary <small>XVI</small> ====
Ko saary jave, España mburuvi oñembotuichaseve. Juan Díaz de Solís reka ndoikoiva'ekue [[La Plata|ysyry de la Plata]] peve rire, ojevy España-pe, peteĩ ygarata oñembyai katu Brasil rembe'ýpe ha hi'ári oĩ hekahára Alejo García; umi guarani ypa'ũ Santa Catarina-pe oipytyvõ chupe.
Upévo, heta tavapy guarani oñepyrũma oje'ói kuarahyreike gotyo omonda ava ''andino''-gui ikuarepoti ha ijao oñembohasaraka'éva Tape Aviru rupi. García oñe'ẽkuaáma avañe'ẽ ha ojerovia ypykuérare rire, oisãmbyhy guata puku 2000 ypykuéra reheve Mburuvi inka peve 1533 jave. García ava atýra ohupyty oipe'a itatĩ, umi ypykuéra katu oguasuapi hese ha ijavevére.
== Taꞌanga ==
<gallery>
Image:Central Hidroeléctrica Yacyreta - panoramio.jpg|[[Jasyretã Apipe]]
Image:Atardecer en la Reserva Mbatoví Paraguay.jpg|[[Eco Reserva Mbatovi]], Paraguái
Image:Viaducto_CDE.png|[[Ciudad del Este|Táva Kuarahyresẽme]]
Image:ParaguayChaco_Cattleranch3_PdeHayes.JPG|[[Cháko Paraguái]]
Image:Salto_Monday_Paraguay.jpg|[[Chororo Monday]]
Image:Chipa 131450.jpg|Chipa Paraguái
Image:Amanecer_en_las_Dunas_de_San_Cosme_y_Damián.jpg|San Cosme y Damián, Itapúa, Paraguái
Image:Basilica_von_Caacupé.jpg|[[Ka'akupe|Kaꞌakupe]]
Image:Salto_cristal_-_yvykui_-_paraguay_-_2005-04-23.jpg|''Salto Cristal''
Image:Marianela_vista_general.jpg|[[Atyra]]
Image:Panorámica_cerro_Ñemby.jpg|Cerro Ñemby
Image:Pedro_Juan_Caballero36.png|''Polka Paraguaya''
Image:Costanera de Pilar - panoramio (1).jpg|[[Pilar]]
Image:Termo_paraguayo.jpg|[[Terere]]
Image:Hinchas_paraguayos_en_final_de_Copa_América_2011.jpg|[[:es:Selección de fútbol de Paraguay|Vakapipopo]] Paraguái
Image:Clock_tower_-_Jesuit_Reduction_of_Trinidad_-_Paraguay.JPG|[[Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad]]
Image:Asunción Paraguay.jpg|[[Paraguay]]
</gallery>
== Yvyapekuaa ==
Ysyry guasu:
* [[Parana]]
* [[Ysyry Paraguái]]
* [[Monday]]
* [[Tevikuary]]
* [[Ysyry Akidavan|Akidavan]]
* [[Apa]]
* [[Ypane]]
* [[Araguay]]
* [[Akaray]]
Ynoꞌõ guasu oĩ [[yno'õ Ypakarai|Ynoꞌõ Ypakarai]].
* [[Tetãvore Paraguái|Paraguái retãvore]]
== Ava ==
Paraguái pépe ningo oĩ 6,109,903 tetãygua ([[Ary 2022 Paraguái Jepapa|Ary 2022 Jepapá]]<nowiki/>icha).
* [[Paraguay|Táva Paraguáipe]].
== Yvyrupa Ñemohenda ==
{{AP|Paraguái yvy ñemboja'o}}Paraguái haꞌe [[Ehtádo peteĩgua]] oñehaꞌãva [[mombyteꞌive]], omopyendáva Léi Guasu ha leikuéra. Ehtádo ñemohenda [[jokuaikuaa|jokuái]] ha [[Sãmbyhykuaa|sãmbyhy]]<nowiki/>peguápe guarã, tetã yvyrupa oñembojaꞌo [[tetãvore]] ha [[Dihtríto (Paraguái)|dihtríto]]<nowiki/>pe.<ref>http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Ctítulo=Manual. Oñeñongatu avei https://web.archive.org/web/20130514025040/http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Cfechaarchivo=14<nowiki/>pe.</ref>
Paraguái 17 (diesisiéte) retãvore omopyenda tetã mbojaꞌo jokuaikuaagua ha sãmbyhykuaagua peteĩháicha. [[Yvyvore Kuarahyresẽ]] ojoapy ''katórse'' umíva apytégui ha [[Cháko Paraguáigua|Yvyvore Kuarahyreike]] ''mbohapy''. Koꞌãvape oñembojoapy tavusu [[Paraguay]], haꞌéva dihtríto, hakatu [[Ary 2022 Paraguái Jepapa|jepapá]]<nowiki/>pe guarã ojehecha tetãvoréramo. Avei, ko tetã oguereko 263 (dohsiénto sesénta i treh) munisípio<ref>[https://www.catastro.gov.py/public/967e7c_ESTUDIO%20DE%20L%C3%8DMITES%20DISTRITALES%20DE%20LA%20REP%C3%9ABLICA%20DEL%20PARAGUAY.pdf SERVICIO NACIONAL DE CATASTRO DE PARAGUAY. Revision SEM1-2023]</ref> ojoja dihtritokuéra ndive, umíva apytépe Paraguay.<ref name="MANUALCENSISTA">{{Cite web|url=http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf}}</ref> Koꞌãva omoheñói tetãvore peteĩteĩ retãvoreꞌi – ndahaꞌéiramo Paraguay, hekosãsóva oimeraẽ tetãvorégui – ha oñembojaꞌo upéi táva ha okarapegua yvyraꞌãme.<ref name="MANUALCENSISTA" />
[[Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba'e|Áño 1992 Léi Guasu Retãmegua]] ohechauka tetãvore ha dihtritokuéra jokuái, sãmbyhy ha apoukapegua [[ojehe rekuái]] (autonomía), mbaꞌepota rekuáipe guarã, ha [[ojehegua puꞌaka]] (autarkía) ombyaty hag̃ua ha oinverti iporuha.<ref>[http://m.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/judicial/corte-suprema-ratifica-autonomia-de-comuna-para-inspeccion-vehicular-426400.html%7Ctítulo=Corte Suprema ratifica autonomía de comuna para inspección vehicular]. [[ABC Color]]. Ojejuhu 11 jasypokõi 2012.</ref><div align="center">
{| class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="2" style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" width="600"
| colspan="4" align="center" bgcolor="black" style="background:#black; color:white;" | ''' Tetã guypeguáva Paraguáipe'''
|-
| colspan="4" align="center" |[[Ta'ãnga:Tetã Paraguái Yvyꞌanga (tuichave).jpg|miniaturadeimagen|603x603px|Tetã Paraguái ha Hetãvore Yvyꞌanga.]]
{| class="wikitable sortable" cellpadding="0" cellspacing="2" style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px" width="700"
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Tetãvore'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Tavusu'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Aperaꞌã (km²)'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Avaitakue ([[Ary 2022 Paraguái Jepapa|Ary 2022 Jepapa]])'''
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Asunción.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Asunción.svg|borde|20x20px]] [[Paraguay|Tetãtavusu Dihtríto]]
|[[Paraguay]]
| align="right" |117
| align="right" |<span style="display:none">0</span>462 241
|-
|[[Ta'ãnga:Bandera_Departamental_Concepción.jpg|vínculo=Archivo:Bandera_Departamental_Concepción.jpg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Konsepsiõ|Konseusion]]
|[[Konsepsiõ (Paraguái)|Konseusion]]
| align="right" |18 051
| align="right" |<span style="display:none">0</span>206 181
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_San_Pedro.JPG|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_San_Pedro.JPG|borde|20x20px]] [[Tetãvore San Pedro|San Pédro]]
|[[Ykuamandyju|Ykuamandiju]]
| align="right" |20 002
| align="right" |<span style="display:none">0</span>355 175
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Cordillera,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Cordillera,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Cordillera|Kordilléra]]
|[[Ka'akupe|Kaꞌakupe]]
| align="right" |4 948
| align="right" |<span style="display:none">0</span>268 037
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Guairá_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Guairá_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Guaira|Guaira]]
|[[Villarrika|Villarríka]]
| align="right" |3 846
| align="right" |<span style="display:none">0</span>179 555
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Caaguazú_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Caaguazú_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
|[[Coronel Oviedo|Koronel Oviedo]]
| align="right" |11 474
| align="right" |<span style="display:none">0</span>431 519
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Caazapá_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Caazapá_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ka'asapa|Kaꞌasapa]]
|[[Ka'asapa|Kaꞌasapa]]
| align="right" |9 496
| align="right" |<span style="display:none">0</span>139 479
|-
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_Itapua.png|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Itapua.png|borde|20x20px]] [[Itapúa]]
|[[Enkarnasiõ|Enkarnasion]]
| align="right" |16 525
| align="right" |<span style="display:none">0</span>449 642
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Misiones,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Misiones,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Misiónes|Misióneh]]
|[[San Huã Vautísta|San Huã Mbautíhta]]
| align="right" |9 556
| align="right" |<span style="display:none">0</span>111 142
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Paraguarí_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Paraguarí_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Paraguari|Paraguari]]
|[[Paraguari]]
| align="right" |8 705
| align="right" |<span style="display:none">0</span>200 472
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Alto_Paraná_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraná_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Alto Parana|Parana Hiꞌ]]<nowiki/>[[Tetãvore Alto Parana|arigua]]
|[[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
| align="right" |14 895
| align="right" |<span style="display:none">0</span>763 702
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Central_Department,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Central_Department,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Sentral|Mbytegua (Sentral)]]
|[[Aregua]]
| align="right" |2 465
| align="right" |<span style="display:none">0</span>1 883 927
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_Ñeembucú.jpg|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Ñeembucú.jpg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ñe'ẽmbuku|Ñeꞌ]]<nowiki/>[[Tetãvore Ñe'ẽmbuku|ẽmbuku]]
|[[Pilar]]
| align="right" |12 147
| align="right" |<span style="display:none">0</span>76 719
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Amambay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Amambay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Amambái|Amambái]]
|[[Pedro Huã Kavallero (Paraguái)|Pedro Juan Caballero]]
| align="right" |12 933
| align="right" |<span style="display:none">0</span>179 412
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Canindeyú_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Canindeyú_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Kanindeju|Kanindeju]]
|[[Salto del Guaira|Sálto del Guaira]]
| align="right" |14 667
| align="right" |<span style="display:none">0</span>191 114
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Presidente_Hayes_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Presidente_Hayes_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Presidente Hayes|Tetãruvicha Hayes]]
|[[Villa Hayes|Vílla Hayes]]
| align="right" |72 907
| align="right" |<span style="display:none">0</span>123 313
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Alto_Paraguay_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraguay_Department.svg|borde|20x20px]] [[Yvate Paraguái Tetãvore|Paraguái Hiꞌ]]<nowiki/>[[Yvate Paraguái Tetãvore|arigua]]
|[[Fuerte Olimpo|Fuérte Olímpo]]
| align="right" |82 349
| align="right" |<span style="display:none">0</span>17 195
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Boquerón_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Boquerón_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Vokerón|Vokeron]]
|[[Hĩladelhĩa|Filadélfia]]
| align="right" |91 669
| align="right" |<span style="display:none">0</span>71 078
|-
| colspan="2" |'''Opaite'''
| align="right" |'''406 752'''
| align="right" |'''<span style="display:none">0</span>6 109 903'''
|}
|}
</div>
== Paraguái táva tenondeguakuéra ==
Ko tysýi ohechauka mokõipa táva tenondegua paraguaipegua, ary 2021.<ref name="3218.0">{{cite web |url=https://www.ine.gov.py/assets/documento/0d37cC1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20nacional%20estimada%20y%20proyectada,%20seg%C3%BAn%20sexo,%20departamento,%20y%20distrito,%202000-2025.xlsx |title=Proyección de la población por sexo y edad, según distrito. Revisión 2015 |publisher=INE |date=2015 |access-date=7 December 2021 |archive-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211013053633/https://www.ine.gov.py/assets/documento/0d37cC1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20nacional%20estimada%20y%20proyectada,%20seg%C3%BAn%20sexo,%20departamento,%20y%20distrito,%202000-2025.xlsx |url-status=live }}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyeccion%20Distrital.pdf|título=Proyección Distrital DGEEC|sitioweb=Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos|fechaacceso=21 de julio de 2020|idioma=es|title=Archive copy|accessdate=2022-01-21|archivedate=2015-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016011537/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyeccion%20Distrital.pdf}}</ref>
{| class="wikitable" border=1 cellpadding="3" align="center"
|- bgcolor="#E6E6FA"
! <center>'''Ñemohenda'''</center>
! <center>'''Táva'''</center>
! <center>'''Tetãvore'''</center>
! <center>'''Avaitakue (2021)'''</center>
! rowspan=23 | {{Navbar|Ciudades Paraguayas|plain=1}}
<br />[[File:Asunción_Business_Center.jpg|border|150px|Gran Asunción]]<br />1- [[Paraguay]]
<br />[[File:Centro_ciudad_del_este.jpg|border|150px|Ciudad del Este]]<br />2-[[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
<br />[[File:Encarnación_skyline_from_Posadas.jpg|border|180px|Encarnación]]<br />3- [[Encarnación|Enkarnasion]]
<br />[[File:Hotel_Bourbon-Conmebol_(costado).JPG|border|150px|Lúke]]<br />4- [[Lúke]]
|-
| width="50px" | 1º
| width="200px" | [[Paraguay]]
| width="150px" | [[Tetãtavusu Dihtríto]] – [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| width="150px"; align="right" | 521 101
|-
| 2º
| [[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
| [[Alto Paraná|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 306 679
|-
| 3º
| [[Encarnación|Enkarnasion]]
| [[Itapúa]]
| align="right" | 230 000
|-
| 4º
| [[Lúke]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 286 053
|-
| 5º
| [[San Lorenzo|San Lorénso]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 260 171
|-
| 6º
| [[Kapi'atã|Kapiꞌatã]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 245 013
|-
| 7º
| [[Lambare]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 185 524
|-
| 8º
| [[Fernando de la Mora (Paraguái)|Fernando de la Mora]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 183 390
|-
| 9º
| [[Limpio|Límpio]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 155 465
|-
| 10º
| [[Ñemby (táva)|Ñemby]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 148 579
|-
| 11º
| [[Ka'aguasu (táva)|Kaꞌaguasu]]
| [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
| align="right" | 127 328
|-
| 12º
| [[Coronel Oviedo|Koronel Oviedo]]
| [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
| align="right" | 125 893
|-
| 13º
| [[Pedro Juan Caballero (Paraguái)|Pedro Juan Caballero]]
| [[Amambái]]
| align="right" | 123 784
|-
| 14º
| [[Ytaygua]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 115 140
|-
| 15º
| [[Mariano Roque Alonso]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 107 800
|-
| 16º
| [[Presidente Franco|Tetãruvicha Franco]]
| [[Alto Parana|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 107 687
|-
| 17º
| [[Mínga Guasu]]
| [[Alto Parana|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 93 969
|-
| 18º
| [[Concepción (Paraguái)|Konseusion]]
| [[Tetãvore Concepción|Konseusion]]
| align="right" | 88 559
|-
| 19º
| [[Ita (táva)|Ita]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 83 610
|-
| 20º
| [[Villa Elisa|Vílla Elisa]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 82 491
|-
|}
== Manduꞌapy ==
{{Listaref|2}}
{{Paraguái}}
{{Ñembyamérika}}
[[Ñemohenda:Paraguái| ]]
2wets62x13qp961mht6x5r8r9a2kol2
138530
138528
2026-11-07T05:20:13Z
Rafael Rodríguez Marín
20811
138530
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
|nombre_oficial = Tavakuairetã Paraguái
|nombre_común = Paraguái
|imagen_bandera = Flag of Paraguay.svg
|imagen_escudo = Coat of arms of Paraguay.svg
|imagen_mapa = Paraguay (orthographic projection).svg
|lema_nacional = [[Py'aguapy]] ha [[tekojoja]]
|himno_nacional = ''[[Tetã Paraguái Momorãhéi]]''
|archivo_himno_nacional = Paraguay National Anthem.ogg
|capital = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|capital_población = 524 190 ava ([[2017]])
|capital_coor = 25_16_S_57_40_W_ 25°16′ S 57°40′ O
|ciudad_más_poblada = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|idioma_oficial = [[Karaiñe'ẽ|Karaiñeꞌẽ]] ha [[avañe'ẽ|avañeꞌẽ]]
|gobierno = [[Mburuvicharape|Tetã mburuvicha rape]]
|título_líder1 = [[Tendota]]
|nombre_líder1 = [[Pedro Alliana]]
|título_líder2 = Ombuekoviáva
|nombre_líder2 = [[Antonio Barrios]]
|fundación = [[Paraguái Retã Ára Sãso|Sãso]]
|fundación_hitos = • [[Jasypo ñemongu'e guasu 1811 pegua|Ñemonguꞌe guasu]] <br> • Oñemoañete <br> <br> • Jekuaaukapyre
|fundación_fechas = [[Epáña|España]]<nowiki/>-gui <br> [[15 jasypo]] ary [[1811]] <br> [[25 jasypateĩ]] ary [[1842]] <br> [[10 jasyporundy]] ary [[1880]]
|superficie = 406 752
|superficie_puesto = 60
|superficie_agua = 2,6 %
|fronteras = 3798 [[kilómetro|km]]
|costas = 0 [[kilómetro|km]]
|población = 6 109 903
|población_año = 2022
|población_notas =
|población_puesto = 106
|población_densidad = 15,02
|PIB_nominal = [[Dólar|USD]] 38 287 sua
|PIB_nominal_año = 2018
|PIB_nominal_puesto = 94
|PIB_nominal_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5 905
|PIB = [[Dólar|USD]] 97 779 sua
|PIB_año = 2018
|PIB_puesto = 94
|PIB_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5207
|IDH = {{creciente}} 0,728
|IDH_puesto = 103
|IDH_año = 2020
|IDH_categoría = <span style="color:#00cc00">'''Yvate'''<span>
|moneda = [[Guarani (viru)|Guarani]] ([[File:Parag-guarani-G.svg|8px|símbolo del guaraní]]; <code>PYG</code>)
|gentilicio = Paraguaigua
|horario = [[UTC|UTC−4]]
|horario_verano = [[UTC|UTC−3]]
|cctld = [[.py]]
|matrícula_avión = <code>ZP<code>
|matrícula_coche = <code>PY<code>
|código_telefónico = 595
|prefijo_radiofónico = <code>ZPA-ZPZ<code>
|código_ISO = 600 / PRY / PY
|miembro_de = [[ONU]], [[URUPABOL]], [[Grupo_de_los_77|G77]], [[OEA]], [[Unión de Naciones Suramericanas|Unasur]], [[Mercosur|Ñemby Ñemuha]], [[w:es:Organización de Estados Iberoamericanos para la Educación, la Ciencia y la Cultura|OEI]], [[Grupo de Río]], [[Unesco]], [[Unión Latina]], [[Interpol]], [[Corporación Andina de Fomento|CAF]], [[Organización de Aviación Civil Internacional|OACI]], [[Banco Interamericano de Desarrollo|BID]], [[Banco del Sur]], [[Asociación Latinoamericana de Integración|ALADI]], [[Organización Latinoamericana de Energía|OLADE]], [[Comunidad de Estados Latinoamericanos y Caribeños|CELAC]], [[Grupo de Lima]] ha [[Sistema Económico Latinoamericano y del Caribe|SELA]].
| web = [http://www.presidencia.gov.py/ www.presidencia.gov.py]
| nota1 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB Nominal]]<ref name="BM PIB">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf | título = GDP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota2 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial Población]]<ref name="Población">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/POP.pdf | título = POP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota3 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB PPA]]<ref name="BM PIB PPA">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf | título = GDP PPP | formato = [[PDF]]|idioma=inglés}}.</ref>
}}
'''Paraguái''' (karaiñe'ẽme: ''Paraguay''), héra tee '''Tavakuairetã Paraguái''', tetã oĩva [[Ñemby Amérika]] mbytéme. Omohembe'y [[Volívia|Bolivia]] noréste, [[Pindoráma|Brasil]] nórte avei noréste ha [[Arahentína|Argentina]] súpe avei sudoéstepe gotyo. Paraguái osẽ [[Paraguasu Atlántiko|paraguasu Atlántico]] [[Parana-Paraguay Yrape]] rupi. Paraguái oñesambyhy [[Mburuvicharape|tetã mburuvicha rapé]]<nowiki/>me ha oguereko papokõi tetãvore. [[Paraguay]] ha'e itavusu ha táva tuichavéva.
Ava [[guarani]] oikoraka'e kuarahyresẽ Paraguáipe peteĩ suary jave karaikuéra [[Epáña|España]]-megua g̃uahẽ mboyve 1524 jave. Táva Paraguay oñemopu'ã 1537 jave ''Gobernación del Río de la Plata'' tavusu peteĩháramo [[Epáña Mburuvi|España mburuví]]<nowiki/>pe. Saary <small>XVII</small> jave, Paraguái [[Tekoha jesuita|tekoha ''jesuita'']]-kuéra mbyte, upépe ypykuéra oike [[Hesu rape|Jesús rapé]]<nowiki/>pe ha ohechakuaa [[Európa]] arandupy. ''[[Hesu Irũ Aty|Jesuita]]''-kuéra ñemosẽ España yvýgui rire 1767 jave, oiko Paraguáigui ''colonia'' imba'eguasúva. Ñemosãso España-gui rire saary <small>XIX</small> jave, Paraguái rekuaikuéra oporokuái po atãme. Ko ára opa [[Ñorairõ Guasu|Ñorairõ Guasú]]<nowiki/>pe (1864–1870), omanohaguépe haimete 50 % ijava ha ome'ẽ asy 25–33 % ijyvy ape. Saary <small>XX</small> jave, Paraguái oikejevy ambue ñorairõme: [[Cháko Ñorairõ|Cháko ñorairõ]], Bolivia rehe. Upéi, heta tekuái ''militar'' ojopyru ha opa [[Alfredo Stroessner]] rekuái ndive opytava'ekue 35 ary ha ho'a 1989 jave ''golpe de Estado'' rupive. Kóva omoñepyrũ Paraguái jekopytyjoja ára ag̃agua.
Paraguái tetã oñemotenondéva, oĩ [[Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha|YÑR]] (''IDH'') ñemoĩha 99-hápe ha oguereko ''PPP'' (''PIB per cápita'') tuichave pokõiha Ñemby Amérikape. 2024 jave, Paraguái [[Virurekokuaa|viru reko]] okakuaaiterei, oñemuvéva [[so'o]], [[sóha]], [[apo]], ha [[jogapo]]. Paraguái tetã oñemuvéva ha omomyivéva [[y rendyry]]; [[yjoko Itaipu]] [[Ysyry Parana|ysyry Paraná]]<nowiki/>re, Brasil ykére, y rendyry yjoko tuichave mbohapyha arapýpe. Paraguái omoheñói [[Ñemby Ñemuha]] (''Mercosur''), [[Naciones Unidas]], [[Amérika Tetãita Atyvusu|OEA]], ha [[Lima Atýra]]. Táva [[Luque]]-pe, [[Paraguay Guasú]]<nowiki/>pe, opyta [[Conmebol]] sambyhyha.
Haimete opa Paraguái ava, 6 sua, huguyjopara (''mestizos''), ha guarani arandupy oiko atã; 90 % oñe'ẽ [[avañe'ẽ]], guarani ñe'ẽpehẽ, ha avei [[Epañañe’ẽ|karaiñe'ẽ]], kóva he'ise ko tetã oñeñe'ẽvehápe iñe'ẽ ypy [[Amérika Latína]]-pe. Paraguái tetã ovy'avéva arapýpe 2014 jave, he'i ''Positive Experience Index''.
== Tenda réra ypykue ==
Avañe'ẽme, ''Paraguái'' ou España ñe'ẽgui ''Paraguay'' (oje'e jojáva). Ne'ĩra ndojekuaaporãi moõguápa ou téra ''Paraguay''. Oje'e jepi ou avañe'ẽgui ''paragua'' «paragua; tague akãngora» ha ''y'' «y». Oje'e avei ou ava [[Pajaguá|pajagua]] réragui, oje'égui ysyry Paraguái rerakue niko ''Pajagua-y''. Avei oĩ he'íva ou ''para'' «para; yguasu», ''gua'' «-gua; ypy», ha ''y'' «y, ysyry»-gui, upéicha ''Paraguay'' «ysyry omoheñóiva paraguasu».
== Marandeko ==
=== Ára Colón mboyve ===
Paraguái mokõi yvyrenda, Cháko ha Paranaygua, okakuaa oñondive'ỹre ha oñorairõ jepi voi. Kuarahyresẽ Paraguái ypykuéra peteĩha héra ''kaingang'', Brasil-pegua, japihára ha ñemitỹhára (''cazadores-recolectores''). Haimete 1000 ary rire, [[ysyry Xingú]]-gui [[Amasónia|Amazonia]]-me oje'ói Paraguái renda ag̃agua meve oguerúvo kapi ñemitỹ, [[ñai'ũpo]], ha hekoha rekuái ñemohenda jetu'uve.
Ava guarani omosẽ ha «omboguarani» umi oikova'ekue upépe ha'ekuéra hetavégui ha oguerekógui arandupy ''[[neolítico]],'' oñemitỹ kapípe (''roza'') ha upéicha ikatu omongaru ava retakue okakuaaitevéva ha oikotevẽ yvyve. Umi ava ndaha'éiva guarani opytáva niko [[Aché|ache]], oñe'ẽma katu ningo avañe'ẽ ([[acheñe'ẽ]]) ha oiko mombyry ka'aguýpe.
Ava guarani he'iraka'e ha'ekuéra ava atýra peteĩ, ha katu iguara reko oiko atãvéva, umíva tavapy atýra oime aguĩva, oguerekóva iñarandupy, ha ojoajúva'ekue mburuvicha pópe oñorairõ hag̃ua. He'ihaguéicha arandupykuaahára Branislava Susnik, upe guára ''cario'' opytava'ekue Paraguay, [[Tetãvore Sentral|tetãvore Central]], ha [[tetãvore Paraguari]] renda ag̃aguáme, [[Tevikuary|ysyry Tevikuary]] peve. Cháko ñupysópe oĩ hetaite ava atýra omono'õva [[yvope]] ha ojapíva [[ñandu guasu]].
Ava [[guaikuru]] ipu'akavéva, ava atýra ováva ha oñorairõitéva. Ava [[mbaja]] katu iñarõvéva, ha'ekuéra oje'ói [[tetãvore Presidente Hayes]] peve, ysyry Paraguay rembe'ýpe, oho ysyry mboypýri ombyai guarani tavapy ogueraha ikuña, hembiguái ha hembi'u. Ava [[pajagua]] niko guaikuru avei, oñemyasãimba ha sa'imíramo jepe, ojapokuaa yga ha opirakutu. Cháko mbytépe oĩ ava [[maskoy]], ''enlhet'' ha ''enxet.'' Opyta guaikuru ha [[maka]] rendague jerére, táva [[Filadélfia|Filadelfia]] ha [[Loma Plata]] réra iñe'ẽme ''Lhaapangkalvok'' ha ''Paeklhap'e''.
Oimeraẽ ava guarani, peteĩ saary España karaikuéra g̃uahẽ mboyve, ova Cháko yvate gotyo ha opyta [[Inka Mburuvi|Mburuvi inka]] rembe'ýpe ohupyty itaju ha itatĩ jeguaka táva inka-gui, ko'ág̃a héra [[Ava Guarani|ava]] ha [[tapiete]].
Ava guarani tavapy g̃uahẽ mboyve ojekuaa oñombohasa imba'e tavetã [[Andes]]-pegua ndive, omonguatiahaguéicha [[Alejo García]]. Oĩ tape hérava ''[[Tape Aviru]]'' oúva [[ypa'ũ Santa Catarina]] guive Andes tape atýra peve, upe guio ohasa kuarepoti, ao, ere eréva. Alejo García he'i ko tape ohasa Paraguái guio, ndaipóri katu techaukaha ''arqueológico'' omoañete hag̃ua.
=== ''Colonia'' ára ===
==== Saary <small>XVI</small> ====
Ko saary jave, España mburuvi oñembotuichaseve. Juan Díaz de Solís reka ndoikoiva'ekue [[La Plata|ysyry de la Plata]] peve rire, ojevy España-pe, peteĩ ygarata oñembyai katu Brasil rembe'ýpe ha hi'ári oĩ hekahára Alejo García; umi guarani ypa'ũ Santa Catarina-pe oipytyvõ chupe.
Upévo, heta tavapy guarani oñepyrũma oje'ói kuarahyreike gotyo omonda ava ''andino''-gui ikuarepoti ha ijao oñembohasaraka'éva Tape Aviru rupi. García oñe'ẽkuaáma avañe'ẽ ha ojerovia ypykuérare rire, oisãmbyhy guata puku 2000 ypykuéra reheve Mburuvi inka peve 1533 jave. García ava atýra ohupyty oipe'a itatĩ, umi ypykuéra katu oguasuapi hese ha ijavevére.
== Taꞌanga ==
<gallery>
Image:Central Hidroeléctrica Yacyreta - panoramio.jpg|[[Jasyretã Apipe]]
Image:Atardecer en la Reserva Mbatoví Paraguay.jpg|[[Eco Reserva Mbatovi]], Paraguái
Image:Viaducto_CDE.png|[[Ciudad del Este|Táva Kuarahyresẽme]]
Image:ParaguayChaco_Cattleranch3_PdeHayes.JPG|[[Cháko Paraguái]]
Image:Salto_Monday_Paraguay.jpg|[[Chororo Monday]]
Image:Chipa 131450.jpg|Chipa Paraguái
Image:Amanecer_en_las_Dunas_de_San_Cosme_y_Damián.jpg|San Cosme y Damián, Itapúa, Paraguái
Image:Basilica_von_Caacupé.jpg|[[Ka'akupe|Kaꞌakupe]]
Image:Salto_cristal_-_yvykui_-_paraguay_-_2005-04-23.jpg|''Salto Cristal''
Image:Marianela_vista_general.jpg|[[Atyra]]
Image:Panorámica_cerro_Ñemby.jpg|Cerro Ñemby
Image:Pedro_Juan_Caballero36.png|''Polka Paraguaya''
Image:Costanera de Pilar - panoramio (1).jpg|[[Pilar]]
Image:Termo_paraguayo.jpg|[[Terere]]
Image:Hinchas_paraguayos_en_final_de_Copa_América_2011.jpg|[[:es:Selección de fútbol de Paraguay|Vakapipopo]] Paraguái
Image:Clock_tower_-_Jesuit_Reduction_of_Trinidad_-_Paraguay.JPG|[[Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad]]
Image:Asunción Paraguay.jpg|[[Paraguay]]
</gallery>
== Yvyapekuaa ==
Ysyry guasu:
* [[Parana]]
* [[Ysyry Paraguái]]
* [[Monday]]
* [[Tevikuary]]
* [[Ysyry Akidavan|Akidavan]]
* [[Apa]]
* [[Ypane]]
* [[Araguay]]
* [[Akaray]]
Ynoꞌõ guasu oĩ [[yno'õ Ypakarai|Ynoꞌõ Ypakarai]].
* [[Tetãvore Paraguái|Paraguái retãvore]]
== Ava ==
Paraguái pépe ningo oĩ 6,109,903 tetãygua ([[Ary 2022 Paraguái Jepapa|Ary 2022 Jepapá]]<nowiki/>icha).
* [[Paraguay|Táva Paraguáipe]].
== Yvyrupa Ñemohenda ==
{{AP|Paraguái yvy ñemboja'o}}Paraguái haꞌe [[Ehtádo peteĩgua]] oñehaꞌãva [[mombyteꞌive]], omopyendáva Léi Guasu ha leikuéra. Ehtádo ñemohenda [[jokuaikuaa|jokuái]] ha [[Sãmbyhykuaa|sãmbyhy]]<nowiki/>peguápe guarã, tetã yvyrupa oñembojaꞌo [[tetãvore]] ha [[Dihtríto (Paraguái)|dihtríto]]<nowiki/>pe.<ref>http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Ctítulo=Manual. Oñeñongatu avei https://web.archive.org/web/20130514025040/http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Cfechaarchivo=14<nowiki/>pe.</ref>
Paraguái 17 (diesisiéte) retãvore omopyenda tetã mbojaꞌo jokuaikuaagua ha sãmbyhykuaagua peteĩháicha. [[Yvyvore Kuarahyresẽ]] ojoapy ''katórse'' umíva apytégui ha [[Cháko Paraguáigua|Yvyvore Kuarahyreike]] ''mbohapy''. Koꞌãvape oñembojoapy tavusu [[Paraguay]], haꞌéva dihtríto, hakatu [[Ary 2022 Paraguái Jepapa|jepapá]]<nowiki/>pe guarã ojehecha tetãvoréramo. Avei, ko tetã oguereko 263 (dohsiénto sesénta i treh) munisípio<ref>[https://www.catastro.gov.py/public/967e7c_ESTUDIO%20DE%20L%C3%8DMITES%20DISTRITALES%20DE%20LA%20REP%C3%9ABLICA%20DEL%20PARAGUAY.pdf SERVICIO NACIONAL DE CATASTRO DE PARAGUAY. Revision SEM1-2023]</ref> ojoja dihtritokuéra ndive, umíva apytépe Paraguay.<ref name="MANUALCENSISTA">{{Cite web|url=http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf}}</ref> Koꞌãva omoheñói tetãvore peteĩteĩ retãvoreꞌi – ndahaꞌéiramo Paraguay, hekosãsóva oimeraẽ tetãvorégui – ha oñembojaꞌo upéi táva ha okarapegua yvyraꞌãme.<ref name="MANUALCENSISTA" />
[[Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba'e|Áño 1992 Léi Guasu Retãmegua]] ohechauka tetãvore ha dihtritokuéra jokuái, sãmbyhy ha apoukapegua [[ojehe rekuái]] (autonomía), mbaꞌepota rekuáipe guarã, ha [[ojehegua puꞌaka]] (autarkía) ombyaty hag̃ua ha oinverti iporuha.<ref>[http://m.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/judicial/corte-suprema-ratifica-autonomia-de-comuna-para-inspeccion-vehicular-426400.html%7Ctítulo=Corte Suprema ratifica autonomía de comuna para inspección vehicular]. [[ABC Color]]. Ojejuhu 11 jasypokõi 2012.</ref><div align="center">
{| class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="2" style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" width="600"
| colspan="4" align="center" bgcolor="black" style="background:#black; color:white;" | ''' Tetã guypeguáva Paraguáipe'''
|-
| colspan="4" align="center" |[[Ta'ãnga:Tetã Paraguái Yvyꞌanga (tuichave).jpg|miniaturadeimagen|603x603px|Tetã Paraguái ha Hetãvore Yvyꞌanga.]]
{| class="wikitable sortable" cellpadding="0" cellspacing="2" style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:3px" width="700"
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Tetãvore'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Tavusu'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Aperaꞌã (km²)'''
| align="center" style="background:#e9e9e9;" |'''Avaitakue ([[Ary 2022 Paraguái Jepapa|Ary 2022 Jepapa]])'''
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Asunción.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Asunción.svg|borde|20x20px]] [[Paraguay|Tetãtavusu Dihtríto]]
|[[Paraguay]]
| align="right" |117
| align="right" |<span style="display:none">0</span>462 241
|-
|[[Ta'ãnga:Bandera_Departamental_Concepción.jpg|vínculo=Archivo:Bandera_Departamental_Concepción.jpg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Konsepsiõ|Konseusion]]
|[[Konsepsiõ (Paraguái)|Konseusion]]
| align="right" |18 051
| align="right" |<span style="display:none">0</span>206 181
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_San_Pedro.JPG|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_San_Pedro.JPG|borde|20x20px]] [[Tetãvore San Pedro|San Pédro]]
|[[Ykuamandyju|Ykuamandiju]]
| align="right" |20 002
| align="right" |<span style="display:none">0</span>355 175
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Cordillera,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Cordillera,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Cordillera|Kordilléra]]
|[[Ka'akupe|Kaꞌakupe]]
| align="right" |4 948
| align="right" |<span style="display:none">0</span>268 037
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Guairá_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Guairá_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Guaira|Guaira]]
|[[Villarrika|Villarríka]]
| align="right" |3 846
| align="right" |<span style="display:none">0</span>179 555
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Caaguazú_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Caaguazú_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
|[[Coronel Oviedo|Koronel Oviedo]]
| align="right" |11 474
| align="right" |<span style="display:none">0</span>431 519
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Caazapá_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Caazapá_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ka'asapa|Kaꞌasapa]]
|[[Ka'asapa|Kaꞌasapa]]
| align="right" |9 496
| align="right" |<span style="display:none">0</span>139 479
|-
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_Itapua.png|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Itapua.png|borde|20x20px]] [[Itapúa]]
|[[Enkarnasiõ|Enkarnasion]]
| align="right" |16 525
| align="right" |<span style="display:none">0</span>449 642
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Misiones,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Misiones,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Misiónes|Misióneh]]
|[[San Huã Vautísta|San Huã Mbautíhta]]
| align="right" |9 556
| align="right" |<span style="display:none">0</span>111 142
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Paraguarí_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Paraguarí_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Paraguari|Paraguari]]
|[[Paraguari]]
| align="right" |8 705
| align="right" |<span style="display:none">0</span>200 472
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Alto_Paraná_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraná_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Alto Parana|Parana Hiꞌ]]<nowiki/>[[Tetãvore Alto Parana|arigua]]
|[[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
| align="right" |14 895
| align="right" |<span style="display:none">0</span>763 702
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Central_Department,_Paraguay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Central_Department,_Paraguay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Sentral|Mbytegua (Sentral)]]
|[[Aregua]]
| align="right" |2 465
| align="right" |<span style="display:none">0</span>1 883 927
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Bandera_del_Departamento_de_Ñeembucú.jpg|vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Ñeembucú.jpg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Ñe'ẽmbuku|Ñeꞌ]]<nowiki/>[[Tetãvore Ñe'ẽmbuku|ẽmbuku]]
|[[Pilar]]
| align="right" |12 147
| align="right" |<span style="display:none">0</span>76 719
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Amambay.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Amambay.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Amambái|Amambái]]
|[[Pedro Huã Kavallero (Paraguái)|Pedro Juan Caballero]]
| align="right" |12 933
| align="right" |<span style="display:none">0</span>179 412
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Canindeyú_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Canindeyú_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Kanindeju|Kanindeju]]
|[[Salto del Guaira|Sálto del Guaira]]
| align="right" |14 667
| align="right" |<span style="display:none">0</span>191 114
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Presidente_Hayes_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Presidente_Hayes_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Presidente Hayes|Tetãruvicha Hayes]]
|[[Villa Hayes|Vílla Hayes]]
| align="right" |72 907
| align="right" |<span style="display:none">0</span>123 313
|- bgcolor="#f0f0f0"
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Alto_Paraguay_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraguay_Department.svg|borde|20x20px]] [[Yvate Paraguái Tetãvore|Paraguái Hiꞌ]]<nowiki/>[[Yvate Paraguái Tetãvore|arigua]]
|[[Fuerte Olimpo|Fuérte Olímpo]]
| align="right" |82 349
| align="right" |<span style="display:none">0</span>17 195
|-
|[[Ta'ãnga:Flag_of_Boquerón_Department.svg|vínculo=Archivo:Flag_of_Boquerón_Department.svg|borde|20x20px]] [[Tetãvore Vokerón|Vokeron]]
|[[Hĩladelhĩa|Filadélfia]]
| align="right" |91 669
| align="right" |<span style="display:none">0</span>71 078
|-
| colspan="2" |'''Opaite'''
| align="right" |'''406 752'''
| align="right" |'''<span style="display:none">0</span>6 109 903'''
|}
|}
</div>
== Paraguái táva tenondeguakuéra ==
Ko tysýi ohechauka mokõipa táva tenondegua paraguaipegua, ary 2021.<ref name="3218.0">{{cite web |url=https://www.ine.gov.py/assets/documento/0d37cC1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20nacional%20estimada%20y%20proyectada,%20seg%C3%BAn%20sexo,%20departamento,%20y%20distrito,%202000-2025.xlsx |title=Proyección de la población por sexo y edad, según distrito. Revisión 2015 |publisher=INE |date=2015 |access-date=7 December 2021 |archive-date=13 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211013053633/https://www.ine.gov.py/assets/documento/0d37cC1.%20Paraguay.%20Poblaci%C3%B3n%20nacional%20estimada%20y%20proyectada,%20seg%C3%BAn%20sexo,%20departamento,%20y%20distrito,%202000-2025.xlsx |url-status=live }}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyeccion%20Distrital.pdf|título=Proyección Distrital DGEEC|sitioweb=Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos|fechaacceso=21 de julio de 2020|idioma=es|title=Archive copy|accessdate=2022-01-21|archivedate=2015-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016011537/http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Proyeccion%20Distrital.pdf}}</ref>
{| class="wikitable" border=1 cellpadding="3" align="center"
|- bgcolor="#E6E6FA"
! <center>'''Ñemohenda'''</center>
! <center>'''Táva'''</center>
! <center>'''Tetãvore'''</center>
! <center>'''Avaitakue (2021)'''</center>
! rowspan=23 | {{Navbar|Ciudades Paraguayas|plain=1}}
<br />[[File:Asunción_Business_Center.jpg|border|150px|Gran Asunción]]<br />1- [[Paraguay]]
<br />[[File:Centro_ciudad_del_este.jpg|border|150px|Ciudad del Este]]<br />2-[[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
<br />[[File:Encarnación_skyline_from_Posadas.jpg|border|180px|Encarnación]]<br />3- [[Encarnación|Enkarnasion]]
<br />[[File:Hotel_Bourbon-Conmebol_(costado).JPG|border|150px|Lúke]]<br />4- [[Lúke]]
|-
| width="50px" | 1º
| width="200px" | [[Paraguay]]
| width="150px" | [[Tetãtavusu Dihtríto]] – [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| width="150px"; align="right" | 521 101
|-
| 2º
| [[Ciudad del Este|Siuda del Éhte]]
| [[Alto Paraná|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 306 679
|-
| 3º
| [[Encarnación|Enkarnasion]]
| [[Itapúa]]
| align="right" | 230 000
|-
| 4º
| [[Lúke]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 286 053
|-
| 5º
| [[San Lorenzo|San Lorénso]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 260 171
|-
| 6º
| [[Kapi'atã|Kapiꞌatã]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 245 013
|-
| 7º
| [[Lambare]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 185 524
|-
| 8º
| [[Fernando de la Mora (Paraguái)|Fernando de la Mora]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 183 390
|-
| 9º
| [[Limpio|Límpio]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 155 465
|-
| 10º
| [[Ñemby (táva)|Ñemby]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 148 579
|-
| 11º
| [[Ka'aguasu (táva)|Kaꞌaguasu]]
| [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
| align="right" | 127 328
|-
| 12º
| [[Coronel Oviedo|Koronel Oviedo]]
| [[Tetãvore Ka'aguasu|Kaꞌaguasu]]
| align="right" | 125 893
|-
| 13º
| [[Pedro Juan Caballero (Paraguái)|Pedro Juan Caballero]]
| [[Amambái]]
| align="right" | 123 784
|-
| 14º
| [[Ytaygua]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 115 140
|-
| 15º
| [[Mariano Roque Alonso]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 107 800
|-
| 16º
| [[Presidente Franco|Tetãruvicha Franco]]
| [[Alto Parana|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 107 687
|-
| 17º
| [[Mínga Guasu]]
| [[Alto Parana|Parana Hiꞌarigua]]
| align="right" | 93 969
|-
| 18º
| [[Concepción (Paraguái)|Konseusion]]
| [[Tetãvore Concepción|Konseusion]]
| align="right" | 88 559
|-
| 19º
| [[Ita (táva)|Ita]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 83 610
|-
| 20º
| [[Villa Elisa|Vílla Elisa]]
| [[Tetãvore Central|Mbytegua (Sentral)]]
| align="right" | 82 491
|-
|}
== Manduꞌapy ==
{{Listaref|2}}
{{Paraguái}}
{{Ñembyamérika}}
[[Ñemohenda:Paraguái| ]]
k6ocg9wa9z5vg4wib0rjegyp20d7z9y
138534
138530
2026-11-07T09:01:34Z
Rafael Rodríguez Marín
20811
138534
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de país
|nombre_oficial = Tavakuairetã Paraguái
|nombre_común = Paraguái
|imagen_bandera = Flag of Paraguay.svg
|imagen_escudo = Coat of arms of Paraguay.svg
|imagen_mapa = Paraguay (orthographic projection).svg
|lema_nacional = [[Py'aguapy]] ha [[tekojoja]]
|himno_nacional = ''[[Tetã Paraguái Momorãhéi]]''
|archivo_himno_nacional = Paraguay National Anthem.ogg
|capital = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|capital_población = 524 190 ava ([[2017]])
|capital_coor = 25_16_S_57_40_W_ 25°16′ S 57°40′ O
|ciudad_más_poblada = [[Paraguay]] [[File:Escudo de Asunción (Paraguay).svg|right|20px]]
|idioma_oficial = [[Karaiñe'ẽ|Karaiñeꞌẽ]] ha [[avañe'ẽ|avañeꞌẽ]]
|gobierno = [[Mburuvicharape|Tetã mburuvicha rape]]
|título_líder1 = [[Tendota]]
|nombre_líder1 = [[Pedro Alliana]]
|título_líder2 = Ombuekoviáva
|nombre_líder2 = [[Antonio Barrios]]
|fundación = [[Paraguái Retã Ára Sãso|Sãso]]
|fundación_hitos = • [[Jasypo ñemongu'e guasu 1811 pegua|Ñemonguꞌe guasu]] <br> • Oñemoañete <br> <br> • Jekuaaukapyre
|fundación_fechas = [[Epáña|España]]<nowiki/>-gui <br> [[15 jasypo]] ary [[1811]] <br> [[25 jasypateĩ]] ary [[1842]] <br> [[10 jasyporundy]] ary [[1880]]
|superficie = 406 752
|superficie_puesto = 60
|superficie_agua = 2,6 %
|fronteras = 3798 [[kilómetro|km]]
|costas = 0 [[kilómetro|km]]
|población = 6 109 903
|población_año = 2022
|población_notas =
|población_puesto = 106
|población_densidad = 15,02
|PIB_nominal = [[Dólar|USD]] 38 287 sua
|PIB_nominal_año = 2018
|PIB_nominal_puesto = 94
|PIB_nominal_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5 905
|PIB = [[Dólar|USD]] 97 779 sua
|PIB_año = 2018
|PIB_puesto = 94
|PIB_per_cápita = [[Dólar|USD]] 5207
|IDH = {{creciente}} 0,728
|IDH_puesto = 103
|IDH_año = 2020
|IDH_categoría = <span style="color:#00cc00">'''Yvate'''<span>
|moneda = [[Guarani (viru)|Guarani]] ([[File:Parag-guarani-G.svg|8px|símbolo del guaraní]]; <code>PYG</code>)
|gentilicio = Paraguaigua
|horario = [[UTC|UTC−4]]
|horario_verano = [[UTC|UTC−3]]
|cctld = [[.py]]
|matrícula_avión = <code>ZP<code>
|matrícula_coche = <code>PY<code>
|código_telefónico = 595
|prefijo_radiofónico = <code>ZPA-ZPZ<code>
|código_ISO = 600 / PRY / PY
|miembro_de = [[ONU]], [[URUPABOL]], [[Grupo_de_los_77|G77]], [[OEA]], [[Unión de Naciones Suramericanas|Unasur]], [[Mercosur|Ñemby Ñemuha]], [[w:es:Organización de Estados Iberoamericanos para la Educación, la Ciencia y la Cultura|OEI]], [[Grupo de Río]], [[Unesco]], [[Unión Latina]], [[Interpol]], [[Corporación Andina de Fomento|CAF]], [[Organización de Aviación Civil Internacional|OACI]], [[Banco Interamericano de Desarrollo|BID]], [[Banco del Sur]], [[Asociación Latinoamericana de Integración|ALADI]], [[Organización Latinoamericana de Energía|OLADE]], [[Comunidad de Estados Latinoamericanos y Caribeños|CELAC]], [[Grupo de Lima]] ha [[Sistema Económico Latinoamericano y del Caribe|SELA]].
| web = [http://www.presidencia.gov.py/ www.presidencia.gov.py]
| nota1 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB Nominal]]<ref name="BM PIB">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf | título = GDP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota2 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial Población]]<ref name="Población">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/POP.pdf | título = POP | formato = [[PDF]]}}.</ref>
| nota3 = Fuente: [[Banco Mundial|Banco Mundial PIB PPA]]<ref name="BM PIB PPA">{{Citation | editorial = World Bank | url = http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf | título = GDP PPP | formato = [[PDF]]|idioma=inglés}}.</ref>
}}
'''Paraguái''' (karaiñe'ẽme: ''Paraguay''), héra teéva '''Tavakuairetã Paraguái''', tetã oĩva [[Ñemby Amérika]] mbytépe. Omohembe'y [[Volívia|''Bolivia'']] ''noreste'', [[Pindoráma|''Brasil'']] yvate ha ''noreste'', ha [[Arahentína|''Argentina'']] ñembýme ha ''suroeste'' gotyo. Paraguái osẽ [[Paraguasu Atlántiko|paraguasu ''Atlántico'']] [[Parana-Paraguay Yrape|''Parana-Paraguay'' Yrape]] rupi. Paraguái oñesambyhy [[Mburuvicharape|tetã mburuvicha rapé]]<nowiki/>pe ha oguereko papokõi tetãvore. [[Paraguay]] itavusu ha táva tuichavéva.
Ava [[guarani]] oikoraka'e kuarahyresẽ Paraguáipe peteĩ suary jave karaikuéra [[Epáña|''España'']]-megua g̃uahẽ mboyve 1524 jave. Táva Paraguay oñemopu'ã 1537 jave ''Gobernación del Río de la Plata'' tavusu peteĩháramo [[Epáña Mburuvi|España mburuví]]<nowiki/>pe. Saary <small>XVII</small> jave, Paraguái [[Tekoha jesuita|tekoha ''jesuita'']]-kuéra mbyte, upépe ypykuéra oike [[Hesu rape|Hesu rapé]]<nowiki/>pe ha ohechakuaa [[Európa|''Europa'']] arandupy. ''[[Hesu Irũ Aty|Jesuita]]''-kuéra ñemosẽ ''España'' yvýgui rire 1767 jave, oiko Paraguáigui ''colonia'' imba'eguasúva. Ñemosãso ''España''-gui rire saary <small>XIX</small> jave, Paraguái rekuaikuéra oporokuái po atãme. Ko ára opa [[Ñorairõ Guasu|Ñorairõ Guasú]]<nowiki/>pe (1864–1870), omanohaguépe haimete 50 % ijava ha ome'ẽ asy 25–33 % ijyvy ape. Saary <small>XX</small> jave, Paraguái oikejevy ambue ñorairõme: [[Cháko Ñorairõ|Cháko ñorairõ]], Bolivia rehe. Upéi, heta tekuái ''militar'' ojopyru ha opa [[Alfredo Stroessner]] rekuái ndive opytava'ekue 35 ary ha ho'a 1989 jave ''golpe de Estado'' rupive. Kóva omoñepyrũ Paraguái jekopytyjoja ára ag̃agua.
Paraguái tetã oñemotenondéva, oĩ [[Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha|YÑR]] (''IDH'') ñemoĩha 99-hápe ha oguereko ''PPP'' (''PIB per cápita'') tuichave pokõiha Ñemby Amérikape. 2024 jave, Paraguái [[Virurekokuaa|viru reko]] okakuaaiterei, oñemuvéva [[so'o]], [[sóha]], [[apo]], ha [[jogapo]]. Paraguái tetã oñemuvéva ha omomyivéva [[y rendyry]]; [[yjoko Itaipu]] [[Ysyry Parana|ysyry Paraná]]<nowiki/>re, ''Brasil'' ykére, y rendyry yjoko tuichave mbohapyha arapýpe. Paraguái omoheñói [[Ñemby Ñemuha]] (''Mercosur''), ''[[Naciones Unidas]]'', [[Amérika Tetãita Atyvusu|OEA]], ha [[Lima Atýra]]. Táva ''[[Luque]]''-pe, [[Paraguay Guasú]]<nowiki/>pe, opyta ''[[Conmebol]]'' sambyhyha.
Haimete opa Paraguái ava, 6 sua, huguyjopara (''mestizos''), ha guarani arandupy oiko atã; 90 % oñe'ẽ [[avañe'ẽ]], guarani ñe'ẽpehẽ, ha avei [[Epañañe’ẽ|karaiñe'ẽ]], kóva he'ise ko tetã oñeñe'ẽvehápe iñe'ẽ ypy [[Amérika Latína|''América Latina'']]-pe. Paraguái tetã ovy'avéva arapýpe 2014 jave, he'i ''Positive Experience Index''.
== Tenda réra ypykue ==
Avañe'ẽme, ''Paraguái'' ou ''España'' ñe'ẽgui «''Paraguay''» (oje'e jojáva). Neĩra ndojekuaaporãi moõguápa ou téra «''Paraguay''». Oje'e jepi ou avañe'ẽgui ''paragua'' «paragua; tague akãngora» ha ''y'' «y». Oje'e avei ou ava [[Pajaguá|pajagua]] réragui, oje'égui ysyry Paraguái rerakue niko ''Pajagua-y''. Avei oĩ he'íva ou ''para'' «para; yguasu», ''gua'' «-gua; ypy», ha ''y'' «y, ysyry»-gui, upéicha ''Paraguay'' «ysyry omoheñóiva paraguasu».
== Tembiasakue ==
{{AP|Paraguái rembiasakue}}
=== Ára Colón mboyve ===
Paraguái mokõi yvyrenda, Cháko ha Paranaygua, okakuaa oñondive'ỹre ha oñorairõ jepi voi. Kuarahyresẽ Paraguái ypykuéra peteĩha héra ''kaingang'', ''Brasil''-pegua, japihára ha ñemitỹhára (''cazadores-recolectores''). Haimete 1000 ary rire, [[ysyry Xingú|ysyry ''Xingú'']]-gui [[Amasónia|''Amazonía'']]-me oje'ói Paraguái renda ag̃agua meve oguerúvo kapi ñemitỹ, [[ñai'ũpo]], ha hekoha rekuái ñemohenda jetu'uve.
Ava guarani omosẽ ha «omboguarani» umi oikova'ekue upépe ha'ekuéra hetavégui ha oguerekógui arandupy ''[[neolítico]],'' oñemitỹ kapípe (''roza'') ha upéicha ikatu omongaru ava retakue okakuaaitevéva ha oikotevẽ yvyve. Umi ava ndaha'éiva guarani opytáva niko [[Aché|ache]], oñe'ẽma katu ningo avañe'ẽ ([[acheñe'ẽ]]) ha oiko mombyry ka'aguýpe.
Ava guarani he'iraka'e ha'ekuéra ava atýra peteĩ, ha katu iguara reko oiko atãvéva, umíva tavapy atýra oime aguĩva, oguerekóva iñarandupy, ha ojoajúva'ekue mburuvicha pópe oñorairõ hag̃ua. He'ihaguéicha arandupykuaahára Branislava Susnik, upe guára ''cario'' opytava'ekue Paraguay, [[Tetãvore Sentral|tetãvore ''Central'']], ha [[tetãvore Paraguari]] renda ag̃aguáme, [[Tevikuary|ysyry Tevikuary]] peve. Cháko ñupysópe oĩ hetaite ava atýra omono'õva [[yvope]] ha ojapíva [[ñandu guasu]].
Ava [[guaikuru]] ipu'akavéva, ava atýra ováva ha oñorairõitéva. Ava [[mbaja]] katu iñarõvéva, ha'ekuéra oje'ói [[tetãvore Presidente Hayes|tetãvore ''Presidente Hayes'']] peve, ysyry Paraguay rembe'ýpe, oho ysyry mboypýri ombyai guarani tavapy ogueraha ikuña, hembiguái ha hembi'u. Ava [[pajagua]] niko guaikuru avei, oñemyasãimba ha sa'imíramo jepe, ojapokuaa yga ha opirakutu. Cháko mbytépe oĩ ava [[maskoy|''maskoy'']], ''enlhet'' ha ''enxet.'' Opyta guaikuru ha [[maka]] rendague jerére, táva [[Filadélfia|''Filadelfia'']] ha ''[[Loma Plata]]'' réra iñe'ẽme ''Lhaapangkalvok'' ha ''Paeklhap'e''.
Oimeraẽ ava guarani, peteĩ saary ''España'' karaikuéra g̃uahẽ mboyve, ova Cháko yvate gotyo ha opyta [[Inka Mburuvi|''inca'' mburuvi]] rembe'ýpe ohupyty itaju ha itatĩ jeguaka táva inka-gui, ko'ág̃a héra [[Ava Guarani|ava]] ha [[tapiete]].
Ava guarani tavapy g̃uahẽ mboyve ojekuaa oñombohasa imba'e tavetã ''[[Andes]]''-pegua ndive, omonguatiahaguéicha [[Alejo García]]. Oĩ tape hérava ''[[Tape Aviru]]'' oúva [[ypa'ũ Santa Catarina|ypa'ũ ''Santa Catarina'']] guive ''Andes'' rape atýra peve, upe guivo ohasa kuarepoti, ao, ere eréva. Alejo García he'i ko tape ohasa Paraguái guio, ndaipóri katu techaukaha ''arqueológico'' omoañete hag̃ua.
=== ''Colonia'' ára ===
==== Saary <small>XVI</small> ====
Ko saary jave, ''España'' mburuvi oñembotuichaseve. Juan Díaz de Solís reka ndoikoiva'ekue [[La Plata|ysyry ''de la Plata'']] peve rire, ojevy ''España''-me, peteĩ ygarata oñembyai katu Brasil rembe'ýpe ha hi'ári oĩ hekahára Alejo García; umi guarani ypa'ũ ''Santa Catarina''-pe oipytyvõ chupe.
Upévo, heta tavapy guarani oñepyrũma oje'ói kuarahyreike gotyo omonda ava ''andino''-gui ikuarepoti ha ijao oñembohasaraka'éva Tape Aviru rupi. García oñe'ẽkuaáma avañe'ẽ ha ojerovia ypykuérare rire, oisãmbyhy guata puku 2000 ypykuéra reheve ''inca'' mburuvi peve 1533 jave. García ava atýra ohupyty oipe'a itatĩ, umi ypykuéra katu oguasuapi hese ha ijavevére.
n8ca3oeypqxqtp1tmtshnypm5p9fi5c
Paraguái mburuvichakuéra
0
4960
138529
136271
2026-11-07T05:13:21Z
Rafael Rodríguez Marín
20811
138529
wikitext
text/x-wiki
'''Mburuvicha''' térã '''tendota''' ha'e tetã myakãhára. [[Karaiñe'ẽ]]me oje'e chupe ''presidente'', térã mburuvicha.
Ñe'ẽ "''presidente''", oje'ehaicha karaiñe'ẽme ou latín ñe'ēgui avei: praesidere, "sentarse al frente"; [[avañe'ẽ]]me: "oguapýva tenondete".
Tendota niko peteĩ aty hápe oje'e upe tapicha omotenondéva upe aty, péicha jajuhu; ''presidente la asamblea general, presidente del Congreso, presidente la cooperativa'', ha ambueve.
Ha ikatu opavavénte he'i presidente umi tendotakuérape. Presidente kuéra omotenonde tetã Poder Ejecutivo ruvicha ramo. Ko ñemohenda ojeipuru ypy Estados Unidos léi guasu pe ha ikatu ko'ag̃a g̃uarã opa tetãmema ojeguereko peteĩ Presidente, ha kuña ramo ikatu oje'e chupe Presidenta.
Opavave tetãnguéra ha'éva Estado Repúblicava rupi presidenterã ojehupi vóto rupive ha omanda 5 térã hetave ary pukukue aja.
[[Paraguái]] rendota ha'e hína karai [[Pedro Alliana]], ipokatúva ko tetã tuichakue javeve. Ojupi 6 jasypateĩ 2026.
== Paraguái Mburuvichakuéra ==
* {{leyenda|#fcc|[[Partido Colorado (Paraguay)|Partido Colorado (ANR)]]|border=1px solid #AAAAAA|vertical=0}}
* {{leyenda|#cef|[[Partido Liberal Radical Auténtico|Partido Liberal (PL/PLRA)]]|border=1px solid #AAAAAA|vertical=0}}
* {{leyenda|#ffe1e1|[[Alianza Patriótica para el Cambio|Alianza Patriótica para el Cambio (APC)]]|border=1px solid #AAAAAA|vertical=0}}
* {{leyenda|#cccccc|[[Militar]]|border=1px solid #AAAAAA|vertical=0}}
* {{leyenda|#ffddaa|Sin Partido|border=1px solid #AAAAAA|vertical=0}}
{| class="wikitable" style="font-size:90%; line-height:normal"
|- style="text-align:center; background:#e6e9ff;"
! width="50px" |Papapy!! width="80px" |Imagen!! width="150px" |Tendota!! width="150px" |Ñepyrũ!! width="150px" |Paha!! width="" |Pu'aka Mombe'uanga!! width="30px" |Partido político
|- style="background:#ffddaa"
| align="center" |1||[[Ta'ãnga:Carlos Antonio López.jpg|80px]]||'''[[Kalo Toni López]]'''|| align="center" |13 jasyapy 1844|| align="center" |10 jasyporundy 1862||Leiguasuha.|| align="center" |Ndoguerekói
|- style="background:#ffddaa"
| align="center" |2||[[Ta'ãnga:Solano Lopez 1867.png|80px]]||'''[[Francisco Solano López|Chiko Solano López]]'''|| align="center" |10 jasyporundy 1862|| align="center" |15 jasypoapy 1869||Provisional: 10 jasyporundy - 16 jasypa 1862.<br />Leiguasuha: 16 jasypa 1862 - 15 jasypoapy 1869.|| align="center" |Ndoguerekói
|- style="background:#ffddaa"
| ||[[Ta'ãnga:Carlos Loizaga.jpg|89x89px]][[Ta'ãnga:José Díaz de Bedoya.jpg|90x90px]]||'''Junta Gobierno (Triunvirato):<br />* [[Cirilo Antonio Rivarola]]<br />* [[Carlos Loizaga|Kalo Loizaga]]<br />* [[José Díaz Bedoya|Hose Díaz Bedoya]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1869|| align="center" |31 jasypoapy 1870||De facto, las fuerzas ocupación establecen el triunvirato.|| align="center" |Ndoguerekói
|- style="background:#ffddaa"
| align="center" |3||[[Ta'ãnga:Dr. Facundo Machain. 1875.jpg|112x112px]]||'''[[Facundo Machaín]]'''|| align="center" |31 jasypoapy 1870|| align="center" |1 jasyporundy 1870||Provisional.|| align="center" |Ndoguerekói
|- style="background:#ffddaa"
| align="center" |4||[[Ta'ãnga:Cirilo Antonio Rivarola Acosta.jpg|120x120px]]||'''[[Cirilo Antonio Rivarola|Cirilo Toni Rivarola]]'''|| align="center" |1 jasyporundy 1870|| align="center" |18 jasypakõi 1871||De facto, provisional: 1 jasyporundy - 25 jasypateĩ 1870.<br />Leiguasuha: 25 jasypateĩ 1870 - 18 jasypakõi 1871.|| align="center" |Ndoguerekói
|- style="background:#ffddaa"
| align="center" |5||[[Ta'ãnga:Salvador Jovellanos.jpg|101x101px]]||'''[[Salvador Jovellanos]]'''|| align="center" |18 jasypakõi 1871|| align="center" |25 jasypateĩ 1874||Leiguasuha.|| align="center" |Ndoguerekói
|- style="background:#ffddaa"
| align="center" |6||[[Ta'ãnga:Juan B. Gill.jpg|121x121px]]||'''[[Juan Bautista Gill|Chuã Bautista Gill]]'''|| align="center" |25 jasypateĩ 1874|| align="center" |12 jasyrundy 1877||Leiguasuha.|| align="center" |Ndoguerekói
|- style="background:#ffddaa"
| align="center" |7||[[Ta'ãnga:Higinio Uriarte 1888.jpg|98x98px]]||'''[[Higinio Uriarte]]'''|| align="center" |12 jasyrundy 1877|| align="center" |25 jasypateĩ 1878||Provisional.|| align="center" |Ndoguerekói
|- style="background:#ffddaa"
| align="center" |8||[[Ta'ãnga:Cándido Bareiro.jpg|128x128px]]||'''[[Cándido Bareiro]]'''|| align="center" |25 jasypateĩ 1878|| align="center" |4 jasyporundy 1880||Leiguasuha.|| align="center" |Ndoguerekói
|- style="background:#ffddaa;"
| align="center" |9||[[Ta'ãnga:Bernardino Caballero.jpg|113x113px]]||'''[[Bernardino Caballero]]'''|| align="center" |4 jasyporundy 1880|| align="center" |25 jasypateĩ 1886||De facto, provisional: 4 jasyporundy 1880 - 25 jasypateĩ 1882.<br />Leiguasuha: 25 jasypateĩ 1882 - 25 jasypateĩ 1886.|| align="center" | Ndoguerekói<ref>La ANR o Partido Colorado se Fundara en 1887, Un año después del término del mandato Bernardino Caballero</ref>
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |10||[[Ta'ãnga:Patricio Escobar Cáceres Retrato Presidencial.jpg|116x116px]]||'''[[Patricio Escobar|Pati Escobar]]'''|| align="center" |25 jasypateĩ 1886|| align="center" |25 jasypateĩ 1890||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |11||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Juan Gualberto González|Chuã Gualberto González]]'''|| align="center" |25 jasypateĩ 1890|| align="center" |9 jasypoteĩ 1894||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |12||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Marcos Antonio Morínigo|Marcos Toni Morínigo]]'''|| align="center" |9 jasypoteĩ 1894|| align="center" |25 jasypateĩ 1894||Provisional.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |13|| ||'''[[Juan Bautista Egusquiza|Chuã Bautista Egusquiza]]'''|| align="center" |25 jasypateĩ 1894|| align="center" |25 jasypateĩ 1898||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |14||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Emilio Aceval]]'''|| align="center" |25 jasypateĩ 1898|| align="center" |9 jasyteĩ 1902||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |15||[[Ta'ãnga:Hector Carvallo.jpg|80px]]||'''[[Andrés Héctor Carvallo]]'''|| align="center" |9 jasyteĩ 1902|| align="center" |25 jasypateĩ 1902||Provisional.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |16||[[Ta'ãnga:Juan AEscurra.jpg|80px]]||'''[[Juan Antonio Escurra|Chuã Toni Escurra]]'''|| align="center" |25 jasypateĩ 1902|| align="center" |19 jasypakõi 1904||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#cef;"
| align="center" |17||[[Ta'ãnga:Juan Baustista Gaona.jpg|80px]]||'''[[Juan Bautista Gaona|Chuã Bautista Gaona]]'''|| align="center" |19 jasypakõi 1904|| align="center" |9 jasypakõi 1905||De facto, provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |18||[[Ta'ãnga:CECILIO BAEZ.jpg|80px]]||'''[[Cecilio Báez]]'''|| align="center" |9 jasypakõi 1905|| align="center" |25 jasypateĩ 1906||Provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |19||[[Ta'ãnga:General BenignoFerreira7.jpg|80px]]||'''[[Benigno Ferreira]]'''|| align="center" |25 jasypateĩ 1906|| align="center" |4 jasypokõi 1908||Leiguasuha.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |20||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Emiliano González Navero|Emiliano Gõsa Navero]]'''|| align="center" |4 jasypokõi 1908|| align="center" |25 jasypateĩ 1910||De facto, provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |21||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Manuel Gondra|Mangury Gondra]]'''|| align="center" |25 jasypateĩ 1910|| align="center" |17 jasyteĩ 1911||Leiguasuha.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |22||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Albino Jara]]'''|| align="center" |17 jasyteĩ 1911|| align="center" |5 jasypokõi 1911||Provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |23||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Liberato Marcial Rojas|Live Marcial Rojas]]'''|| align="center" |5 jasypokõi 1911|| align="center" |28 jasykõi 1912||Provisional. Renunció a causa un golpe Estado el 14 jasyteĩ 1912, pero fue restituido el 17 del corriente.|| align="center" |PL
|- style="background:#ffddaa"
| ||[[Ta'ãnga:Alfredo Aponte.jpg|80px]][[Ta'ãnga:Mario Uscher.jpg|80px]][[Ta'ãnga:Marcos Caballero Codas.jpg|80px]]||'''[[Golpe Estado 1912 (Paraguay)|Junta Gobierno (Triunvirato)]]:<br />* Alfredo Aponte<br />* Mario Uscher<br />* Marcos Caballero Codas'''|| align="center" |14 jasyteĩ 1912|| align="center" |17 jasyteĩ 1912||Triunvirato establecido facto.|| align="center" |Junta Gobierno
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |24||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Pedro Pablo Peña|Peru Pali Peña]]'''|| align="center" |28 jasykõi 1912|| align="center" |22 jasyapy 1912||Provisional.|| align="center" |ANR
|- style="background:#cef;"
| align="center" |25||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Emiliano González Navero|Emiliano Gõsa Navero]]'''|| align="center" |22 jasyapy 1912|| align="center" |15 jasypoapy 1912||De facto, provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |26||[[Ta'ãnga:Schaerer.jpg|80px]]||'''[[Eduardo Schaerer|Rua Schaerer]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1912|| align="center" |15 jasypoapy 1916||Leiguasuha.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |27||[[Ta'ãnga:Manuel Franco.jpg|80px]]||'''[[Manuel Franco|Mangury Franco]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1916|| align="center" |5 jasypoteĩ 1919||Leiguasuha.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |28||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[José Pedro Montero|Hose Peru Montero]]'''|| align="center" |5 jasypoteĩ 1919|| align="center" |15 jasypoapy 1920||Provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |29||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Manuel Gondra|Mangury Gondra]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1920|| align="center" |29 jasypa 1921||Leiguasuha.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |30||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Félix Paiva]]'''|| align="center" |29 jasypa 1921|| align="center" |7 jasypateĩ 1921||Provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |31||[[Ta'ãnga:EUSEBIO AYALA.jpg|80px]]||'''[[Eusebio Ayala]]'''|| align="center" |7 jasypateĩ 1921|| align="center" |12 jasyrundy 1923||Provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |32||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Eligio Ayala]]'''|| align="center" |12 jasyrundy 1923|| align="center" |17 jasyapy 1924||Provisional.|| align="center" |PL / renunció al PL<ref>ver: http://es.wikipedia.org/wiki/Renuncia_de_Eligio_Ayala</ref>
|- style="background:#cef;"
| align="center" |33||[[Ta'ãnga:LUIS RIART.jpg|80px]]||'''[[Luis Alberto Riart]]'''|| align="center" |17 jasyapy 1924|| align="center" |15 jasypoapy 1924||Provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |34||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Eligio Ayala]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1924|| align="center" |15 jasypoapy 1928||Leiguasuha.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |35||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[José Patricio Guggiari]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1928|| align="center" |15 jasypoapy 1932||Leiguasuha. Renunció al cargo para comparecer a un juicio político entre jasypa 1931 y jasyteĩ 1932, luego fue restituido en el poder.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |36||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Emiliano González Navero]]'''|| align="center" |25 jasypa 1931|| align="center" |27 jasyteĩ 1932||Provisional.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |37||[[Ta'ãnga:EUSEBIO AYALA.jpg|80px]]||'''[[Eusebio Ayala]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1932|| align="center" |17 jasykõi 1936||Leiguasuha.|| align="center" |PL
|- style="background:#cccccc"
| align="center" |38||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Rafael Franco]]'''|| align="center" |17 jasykõi 1936|| align="center" |13 jasypoapy 1937||De facto.|| align="center" |Ndoguerekói/Milíko
|- style="background:#cef;"
| align="center" |39||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Félix Paiva]]'''|| align="center" |16 jasypoapy 1937|| align="center" |15 jasypoapy 1939||Provisional: 16 jasypoapy - 11 jasypa 1937.<br />Leiguasuha: 11 jasypa 1937 - 15 jasypoapy 1939.|| align="center" |PL
|- style="background:#cef;"
| align="center" |40||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[José Félix Estigarribia|Hose Félix Estigarribia]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1939|| align="center" |7 jasyporundy 1940||Leiguasuha: 15 jasypoapy 1939 - 18 jasykõi 1940<br />De facto: 18 jasykõi - 7 jasyporundy 1940.|| align="center" |PL
|- style="background:#cccccc"
| align="center" |41|| ||'''[[Higinio Morínigo]]'''|| align="center" |7 jasyporundy 1940|| align="center" |3 jasypoteĩ 1948||Provisional: 7 jasyporundy 1940 - 15 jasypoapy 1943.<br />Leiguasuha: 15 jasypoapy 1943 - 3 jasypoteĩ 1948.|| align="center" |Ndoguerekói/Milíko
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |42||[[Ta'ãnga:Drfrutospresidentedelarca thumb.jpg|80px]]||'''[[Juan Manuel Frutos|Chuã Mangury Frutos]]'''|| align="center" |3 jasypoteĩ 1948|| align="center" |15 jasypoapy 1948||De facto, provisional.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |43||[[Ta'ãnga:Juan natalicio gonzalez.jpg|80px]]||'''[[Juan Natalicio González|Chuã Natalicio González]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1948|| align="center" |30 jasyteĩ 1949||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |44||[[Ta'ãnga:Raimundo Rolón Villasanti.jpg|80px]]||'''[[Raimundo Rolón]]'''|| align="center" |30 jasyteĩ 1949|| align="center" |26 jasykõi 1949||De facto.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |45||[[Ta'ãnga:Felipe Molas López.jpg|80px]]||'''[[Felipe Molas López]]'''|| align="center" |26 jasykõi 1949|| align="center" |11 jasyporundy 1949||De facto, provisional.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |46||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Federico Chaves]]'''|| align="center" |11 jasyporundy 1949|| align="center" |4 jasypo 1954||De facto, provisional: 11 jasyporundy 1949 - 15 jasypoapy 1953<br />Leiguasuha: 15 jasypoapy 1953 - 4 jasypo 1954.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| || ||Poder vacante|| align="center" |4 jasypo 1954|| align="center" |8 jasypo 1954||A raíz del golpe Estado del 4 jasypo, la Junta Gobierno del Partido Colorado inicia una sesión 4 días y designa a Tomás Romero Pereira presidente provisional.<ref>{{cita web|url=http://www.portalguarani.com/obras_autores_detalles.php?id_obras=9703|título=Los Presidentes del Paraguay (1954-2005)|autor=Roberto Paredes|editor=Editorial Servilibro|fecha=2005|fechaacceso=13-10-11}}</ref>|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |47||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Tomás Romero Pereira|Sume Romero Pereira]]'''|| align="center" |8 jasypo 1954|| align="center" |15 jasypoapy 1954||De facto, provisional.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |48||[[Ta'ãnga:Alfredo Stroessner at desk (cropped).jpg|80px]]||'''[[Alfredo Stroessner]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1954|| align="center" |3 jasykõi 1989||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |49||[[Ta'ãnga:Andrés Rodríguez Pedotti.png|80px]]||'''[[Andrés Rodríguez Pedotti]]'''|| align="center" |3 jasykõi 1989|| align="center" |15 jasypoapy 1993||De facto, provisional: 3 jasykõi 1989 - 15 jasypo 1989<br />Leiguasuha: 15 jasypo 1989 - 15 jasypoapy 1993.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |50||[[Ta'ãnga:Wasmosy 1990 (cropped).jpg|80px]]||'''[[Juan Carlos Wasmosy|Chuã Kalo Wasmosy]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1993|| align="center" |15 jasypoapy 1998||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |51||[[Ta'ãnga:falta.svg|80px]]||'''[[Raúl Cubas Grau]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 1998|| align="center" |28 jasyapy 1999||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |52||[[Ta'ãnga:Gonzalez Macchi 2003.jpg|80px]]||'''[[Luis González Macchi|Luis Gõsa Macchi]]'''|| align="center" |28 jasyapy 1999|| align="center" |15 jasypoapy 2003||Leiguasuha, provisional.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |53||[[Ta'ãnga:Duarte Frutos.jpg|80px]]||'''[[Nicanor Duarte Frutos|Kano Duarte Frutos]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 2003|| align="center" |15 jasypoapy 2008||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#ffe1e1"
| align="center" |54||[[Ta'ãnga:Fernando Lugo Mendez Py (Copyred).jpg|80px]]||'''[[Fernando Lugo]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 2008|| align="center" |22 jasypoteĩ 2012||Leiguasuha. Destituido del cargo a causa un Golpe Parlamentario.|| align="center" |APC
|- style="background:#cef;"
| align="center" |55||[[Ta'ãnga:Federico Franco.jpg|80px]]||'''[[Federico Franco]]'''|| align="center" |22 jasypoteĩ 2012|| align="center" |15 jasypoapy 2013||Leiguasuha, provisional.|| align="center" |PLRA
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |56||[[Ta'ãnga:Horacio Cartes con banda.jpg|80px]]||'''[[Horacio Cartes]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 2013|| align="center" |15 jasypoapy 2018||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |57||[[Ta'ãnga:Abdo Benítez con banda.jpg|80px]]||'''[[Mario Abdo Benítez]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 2018|| align="center" |15 jasypoay 2023||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|- style="background:#fcc;"
| align="center" |58||[[Ta'ãnga:Santiago Peña (52902504787).jpg|80px]]||'''[[Santiago Peña]]'''|| align="center" |15 jasypoapy 2023|| align="center" |Ko'ãga||Leiguasuha.|| align="center" |ANR
|}
== Mandu'a ==
<references />
{{Paraguái}}
[[Ñemohenda:Mburuvicha Paraguaigua| ]]
i5iets5pnt82v0x3jft53k4spl44vy1
Freddie Mercury
0
5666
138527
111116
2026-11-07T03:32:47Z
Lapin kuski
23965
File
138527
wikitext
text/x-wiki
[[File:FreddieMercuryNov1977.jpg|thumb|200px|Freddie Mercury, 1977-me]]
[[File:Queen 1984 0009.jpg|thumb|Mercury (1984)]]
'''Freddie Mercury''' o’a isla [[Zanzíbar]], [[Tanzania]]-pe, [[5 jasyporundy]] [[1946]]-me. Itúva Bomi ha isy Jer Bulsara, ha’ekuéra ha’e parsis-kuéra rehegua [[Gujarat]], [[India Británica]]-ygua. Herajoapy Bulsara ou táva Bulsar réragui ojeikuaaáva avei Valsad-ramo, oĩva Gujarat ñembygotyo. Freddie Mercury oiko zoroástrica jeroviapýpe ha ojerovu ha’ehaguére persa ñemoñare. Upéi Bulsara oñopehẽnguéva ova Zanzíbar-pe, péicha oñeñe’ẽmondógui itúvape ha’éva diplomático. Freddie Mercury oguereko peteĩ heindy hérava [[Kashmira]].
Ary [[1954]]-pe, oguereko jave poapy ary, oñemondo oñemoarandu hag̃ua St. Peter’s School-pe, péva ha’e peteĩ mbo’ehao kuimba’épe g̃uarãnte Pachgani-pe, naimombyrýiva [[Bombay]]-gui, [[India]]-pe. Upépe ijaty banda ''The Hectics'', ombopuhápe [[piano]]. Peteĩ iñangirũ he’i ikatupyryetereiha ohendu ha ojapojey hag̃ua tyapu piano-pe. Upépe avei oñepyrũ ojeikuaa Freddie-ramo. Mercury okakuaa India-pe, itia ha ijarýi ndive.
Oguereko jave papokõi ary ova hikuái Middlesex, [[Inglaterra]]-pe. Oñepyrũ oñemoarandu universidad West Thames-pe, mbo’esyry arte reheguápe. Upépe oñeme’ẽ chupe peteĩ kuatia’atã Diseño Gráfico rehegua, ko mba’e oipuru upéi ojapo hag̃ua ''[[Queen]]'' ra’angarã. Mercury opyta oiko Inglaterra-pe omano meve.
Jasyrundy ary [[1970]]-pe, Mercury oikuaa ypy [[Brian May]], mbaraka mbopuha ha [[Roger Taylor]] batería mbopuha, Mercury oiporavo "Queen" ijaty rerarã. Omoambuete héra "Freddie Mercury"-pe oguerekógui pokatu he’i.
Oikuaa ypy ary 1970, [[Mary Austin]]-pe, hendive oñomoirũ heta ary West Kensington-pe. Upéi oikuaa peteĩ ejecutivo, compañía Elektra Records-peguápe, ko mba’e omomombyry chupe Mary-gui, ojopoi hikuái ha opyta iñangirũteéramo ko mitãkuña. Peteĩ jey ñe’ẽjoyvýpe he’i: “heta oĩ cherayhúva, oporandúva mba’érepa namyengoviái Mray-pe, ha che ha’e upéva ndikatumo’ãi, ha’e chéve g̃uarã che rembirekóicha, che aguerovia oúva chugui añeteha” heta purahéi ojapo Mary-pe g̃uarã, "Love of My Life" ha’e pe ojeikuaavéva.
Ary [[1985]]-pe, Mercury oñomoirũ peteĩ peluquero hérava [[Jim Hutton]] ndive, poteĩ ary rire oikuaa oguerekoha [[VIH]] ha oiko Mercury ndive omano meve.
Ára [[22 jasypateĩ]]me [[1991]]-me, Mercury ohenói Jim Beach ha’éva manager, ha ojerure oñemombe’u hag̃ua ojapyhy hague [[SIDA]], mba’asy vaiete, ha ojerure opavave iñangirũ ha ipohãnoharakuérape toipytyvõnte hag̃ua chupe jahechápa ndokuerái.
Péicha [[24 jasypateĩ]] [[1991]]-me, Freddie Mercury omano, upérõ oguereko 45 ary. Kuatiápe he’i omano hague bronconeumonía-gui, ojapyhýva chupe Imba’asy VIH rapykuerére. [[Elton John]], [[David Bowie]] ha Queen atypegua oĩ upérõ. Hete oñembokusugue ha ndojeikuaái moõitépa opytu’u. Oĩ he’íva Mary Austin omosarambi hague Lago Lemán pukukue [[Suiza]]-pe, oĩháme peteĩ ha’anga mandu’arãramo, táva Montreux-pe.
Kuatiápe oheja ñe’ẽmondo, opaite mba’e oguerekóva, hóga, ha ipuraheikuéra rehegua toñeme’ẽ Mary Austin-pe, ha sa’imimi ipehẽnguekuéra ha heindy Kashmira-pe.
Mercury ohai pa purahéi oĩva álbum Greatest Hits: “Bohemian Rhapsody”, “Seven Seas of Rhye”, “Killer Queen”, “Somebody to Love”, “Good Old-Fashioned Lover Boy”, “We Are the Champions”, “Bicycle Race”, “Don't Stop Me Now”, “Crazy Little Thing Called Love” ha “Play the Game”.
Omboheko ipurahéi, péicha ojapo rockabilly, rock progresivo, heavy metal, gospel ha disco.
[[Ñemohenda:Puraheihára]]
8nyusnpnqypq4eoza2cx0gxowzjzc8r
Py'aguasu
0
8148
138532
99589
2026-11-07T07:01:06Z
Oursana
7412
-+Sandro Botticelli - Fortitudo - Uffizi.jpg
138532
wikitext
text/x-wiki
[[File:Sandro Botticelli - Fortitudo - Uffizi.jpg|thumb|Py'aguasu.]]
'''Py'aguasu''' ({{es|coraje}}) ha'e peteĩ [[temiandu]] mbarete ava ipu'aka orekova, ombohovái peteĩ mba'e [[py'amirĩ|omongyhyjeva]], ipu'akava.
{{Temiandu}}
[[Ñemohenda:Py'akyrỹi]]
g55qryd9xj8unliz8ec4y9hlmphzbfx
Gabriel García Márquez
0
8839
138526
128458
2026-11-06T23:53:18Z
Lapin kuski
23965
138526
wikitext
text/x-wiki
[[File:Gabriel Garcia Marquez 1984.jpg|thumb|200px|Gabriel García Márquez (1984)]]
'''Gabriel García Márquez''' niko heñoi’akue [[Aracataca]], [[Magdalena tetãpehẽ]], [[Kolómbia]] retãme; ára [[6 jasyapy]] ary [[1927]]-pe. Héra teete niko Gabriel José de la Concordia García Márquez ha ojehero Gabo. Itúva herava’ekue Gabriel Eligio García ha isýkatu Luisa Santiaga Márquez Iguarán.
Oñemoarandu’ypýkuri [[Barranquilla]]-pe, ohai’ypyhaguépei ñe’ẽpoty tenondegua pukarãmeméva. Oike mitãrusumbo’ehaópe ary [[1940]] guive Hesuita kuérambo’ehaópe, hérava ''San José'', upépe omyasãi’ypýkuri [[iñe'ẽpoty]] Kuatiapyre ''Juventud''-pe. Omohu’ã upeñemoarandu [[Bogotá]]-pe. Ary [[1947]]-pe oñemoarandu’ypýkuri tekomo’ãhararã Universidad Nacional de Colombia-pe. Haihára rekooñemombareteve ipype ha péicha ára [[13 jasyporundy]] ary [[1947]]-pe Kuatiahaipyre ''El Espectador'' omoherakuãimombe’u peteĩha: ''La tercera resignación''. Ary [[1948]]-pe oikókuri aipo “Bogotazo” ojejukávo [[Jorge Eliécer Gaitán]]. Mbo’ehaovusu oñembotýkuri upehaguéreha García Márquez ova Universidad de Cartagena-pe, oñepyrûhaguépe hembiapo marandumyasãihárarõ ''El Universal''-pe. Ary [[1950]]-pe oheja iñemoarandu tekomo’ãhára rehegua ha omba’apóma marandu myasãihárõ ha ohojey Barranquilla-pe, omba’apohaguépe Kuatiahaipyre ''El Heraldo''-pe.
Ary [[1958]]-pe, Gabriel García Márquez ombojoaju hekove Mercedes Barcha rehe, hese ndaje omendasékuri 13 ary oreko guive. Hendiveoguerekókuri mokõi ñemoñare: Rodrigo ha Gonzalo. García Márquez oikojepékuri avei [[Nueva York]], [[París]], Bogota, [[Cartagena de Indias]] ha [[México]]-pe, ha’éva pe táva oiko areve haguépe. García Márquez niko [[Fidel Castro]] angirũetékuri.
Universidad de Nueva York niko ohechakuaávo hekove ha hembiapokue ojapókuri chugui [[Tembikuaajára Haikuaa|Tembikuaajára Haikuaá]]pe. Oñeme’ẽjepékuri chupe heta jopói ha jehechakuaa umíva apytépe, ary [[1982]]-pe, [[Nobel Ñe'ẽporãhaipyre rehe]]gua.
Hembiapoitaapytépe, ko’ãva ha’e umi ojehecharamovéva: “La hojarasca”, “Cien años de soledad”, “La increibe y triste historia de la cándida Eréndira y su abuela desalmada”, “El amor en los tiempos de cólera”, “Memoria de mis putas tristes”, “El coronel no tiene quien le escriba”, “La mala hora”, “El otoño del patriarca” ha “Yo no vengo a decir un discurso”.
Gabriel García Márquez omanókuri ára [[17 jasyrundy]] ary [[2014]]-pe, táva México DF-pe.
== Oiméramo ohenóiva ne rokẽme ==
<poem><i>
Oiméramo ohenóiva ne rokẽme, kuñami che angirũ,
ha oĩramo otytýiva nde ruguýpe py’aguapy’ỹre
ha hakã hi’ypáva, oryrýivo,
Aipóva hína pete ña’ẽ henyhẽvatekokatúgui.
Oiméramo ohenóiva ne rokẽme
Ha gueterei hemby ndéve pa’ũreñemoporã hag̃ua
Ha peteĩ rósape ijapaitérõ jasyrundy
Ha pe rósa rupive ára oñehẽ tuguýgui.
Oiméramo ohenóiva ne rokẽme peteĩ pyhareve
Pykasu ha itapu ryapúgui henyhẽva
Ha rejeroviárõ gueteri py’arasy hañe’ẽpotýre.
Oiméramo tekove ha’e mba’e añeteguaha ñe’ẽjoja oikovérõ.
Oiméramo ohenóiva ne rokẽme ha netyre’ỹ
Eipe’a, upéva hína mborayhu, kuñami che angirũ.
</poem></i>
== Joaju ==
*[http://www.youtube.com/watch?v=04wdfrld5bs Ehendu ñe’ẽpoty ''SI ALGUIEN LLAMA A TU PUERTA'', karai GABRIEL GARCÍA MÁRQUEZ mba’e]
*[http://www.youtube.com/watch?v=dDCz8iiNLAQ Ehendu karai GABRIEL GARCÍA MÁRQUEZ-pe]
*[http://es.scribd.com/doc/154769739/Garcia-Marquez-Cien-anos-de-soledad-pdf Emoñe’ẽ ''CIEN AÑOS DESOLEDAD'']
*[http://es.scribd.com/doc/71823301/La-increible-y-triste-historia-de-la-candida-Erendira-y-de-su-abuela-desalmada Emoñe’ẽ ''LA INCREIBLE Y TRISTE HISTORIA DE LA CÁNDIDA ERÉNDIRA Y SU ABUELA DESALMADA'']
*[http://es.scribd.com/doc/155982753/Memoria-de-mis-putas-tristes-pdf Emoñe’ẽ ''MEMORIA DE MIS PUTAS TRISTES'']
== *** ==
* [https://web.archive.org/web/20151017213654/http://cafehistoria.ning.com/profiles/blogs/gabriel-garc-a-m-rquez-rehe-mandu-a-guaran-me] Ohai: David Galeano Olivera
{{DEFAULTSORT:Marquez}}
[[Ñemohenda:Ñe'ẽpapára]]
if0dkrsxwc1a3uuqg8tanr40y40ixzn
Sarambi polítika Paraguáipe áño 2026
0
18048
138523
2026-11-06T19:39:22Z
DiegoRO
14894
Creado al traducir la página «[[:es:Special:Redirect/revision/176178450|Crisis política en Paraguay de 2026]]»
138523
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de evento|nombre=Crisis política y financiera en Paraguay de 2026|parte_de=|imagen=Reunião com Senhor Santiago Peña, Presidente Eleito do Paraguai.jpg|pie_de_imagen=El presidente de la República, Santiago Peña, presentó su renuncia al cargo ante la crisis ocasionada por la resolución de Ueno Bank, el banco con más clientes del país. La dimisión fue rechazada por el Senado y se inició el proceso de juicio político.|estado=''En curso''|tipo=Crisis política y financiera|país={{PAR}}|fecha_de_inicio=3 de noviembre de 2026|fecha_de_fin=|causa=* Resolución de disolución de la entidad bancaria [[Ueno Bank]] por malas prácticas.|heridos=9 (8 manifestantes y 1 policía de la [[Policía Nacional de Paraguay]])|arrestados=125 (94 liberados entre el martes y miércoles)|resultado=* Renuncia del presidente de la República [[Santiago Peña]] y del Banco Central.
* Rechazo del Senado a la dimisión e imposición a Peña a un proceso de juicio político.
* Orden de detención de exdirectivos de Ueno Bank y otros actores.
* Bloqueo del acceso de ahorristas a sus fondos.
* Intermitencia en otras entidades bancarias.
* Empleados afectados por la suspensión de actividades tanto en Paraguay como en la Argentina
* Deterioro de la confianza macroeconómica y aumento de la incertidumbre financiera.|anterior=}}
<references></references>
'''Sarambi polítika ha virugua Paraguáipe Áno 2026,''' ojekuaáva avei '''Sarambi Ueno Bank''', oñeꞌẽ peteĩ jehu rehe orekóva apopyre jave [[Paraguái mburuvichakuéra|tetã ruvicha paraguái]] [[Santiago Peña]] ñemosẽ 5 noviémbrepe, Kongréso Tetãmegua ohechauka rire Peña omohundiha Ueno Bank, vánko tuichavéva tetãme, imbaꞌerepy virugua desviasion ojehecháva rupive. Péva omoheñóiva jeike jejokóvo Banco Central del Paraguay (BCP) rehe.
Ohundi rire vánko, ñemuhára ombohapéva protesta inversion rehe ojoguáva vánko mba'apo jave, oñepyrũva 3 de noviembre tetã pukukue. <ref>{{Cite web|url=https://www.semana.com/mundo/articulo/nuevas-protestas-se-toman-paraguay-en-medio-de-pedidos-de-juicio-al-presidente-santiago-pena/202610/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://tn.com.ar/internacional/2026/11/04/crisis-bancaria-en-paraguay-pidieron-el-juicio-politico-contra-el-presidente-santiago-pena-y-la-policia-reprimio-las-protestas/}}</ref> Kongréso oevalua oikóvo juicio impeachment presidente orekóva responsabilidad quiebra ha desvío fondo público rehe. <ref>{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/santiago-pena-no-resiste-el-escandalo-de-ueno-y-renuncia-a-la-presidencia-de-paraguay}}</ref> Upévare Pedro Alliana, haꞌévaꞌekue vicepresidente, oasumi rol de presidente interino. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/05/diputados-aprueban-juicio-politico-contra-santiago-pena-pese-a-su-renuncia/}}</ref>
''Resolución'' Ueno bank SA haꞌékuri BCP rehegua ñemboty jeapo, omoñepyrũva 3 de noviembre 2026, ojejuhu rire ''solvencia'' ñembovai tuicha. Ko medida oheja pirapireꞌỹre vánko ñemuharakuéra, oimehápe opaichagua inhtitusionkuéra, ogueraháva peteĩ káso penal, ojeapresa ócho ejecutivo, ha sarambi polítika oimehápe Peña, vánco aysion rekohára áño 2025 peve.
Ko sarambi oityvyro avei [[Arahentína|Arhentína]]<nowiki/>pe, haimete mil mbaꞌapohára ojeafectáva ombaꞌapógui emprésa ojoajúva pe entida ndive; además ambue apohára hetatetãmegua ojoajúva ciertos bonos oñemeꞌẽva rehe. <ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/economia/2026/11/05/el-colapso-de-ueno-bank-de-paraguay-golpea-en-argentina-tiene-900-empleados-en-buenos-aires-no-pago-sueldos-y-hay-suspensiones/}}</ref> Péicha rupi ojupi kyhyjerã tetãme guarã, upévare ojupi pyaꞌeiterei dólar yvateamerikaygua repy. <ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/economia/2026/11/05/tras-la-crisis-politica-y-la-renuncia-de-pena-el-riesgo-pais-de-paraguay-subio-66-y-alcanzo-los-146-puntos-basicos/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rdn.com.py/2026/11/05/dolar-sube-a-g-6-500-en-medio-de-la-crisis-de-ueno-bank/}}</ref>
== Tapykuere ==
Oñembojoaju rire Visión Banco ndive, Banco Ueno oiko vánko orekóva ñemuhára noꞌõ tuichavéva tetãme. <ref name="fusion">{{Cite web|url=https://thelatinamericanlawyer.com/tag/ueno-bank/}}</ref> Húnio áño 2026 peve, opapa 2,94 millon ñemuhára, ombojojáva 63% rupi avaita kakuaávagui, ha haꞌe peteĩva umi irundy vánko sihtemapegua tetãme. <ref name="semestre">{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.py/negocios/2026/07/23/ueno-bank-alcanza-el-mejor-semestre-de-su-historia-y-consolida-su-impacto-en-la-inclusion-financiera-de-paraguay/}}</ref>
Avei entidad oisãmbyhy fóndo opaichagua. Péicha heꞌi ''Última Hora'' ha ambue medio de comunicación, agosto pahápe 2026 oreko haimete 4,8 billon guarani (850 millon dólar rupi) fóndo tekuaipegua, mokõiha Banco Nacional de Desarrollo rire. <ref name="fondos">{{Cite web|url=https://prensamercosur.org/2026/10/12/ueno-movio-us-146-millones-hacia-tres-empresas-vinculadas/}}</ref> ''ABC Color'' omombeꞌu ary 2024-pe upe banco ojoajúha Ueno Holding ndive, haꞌéva Santiago Peña accionista. <ref name="holding">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2024/10/24/casi-28000-jubilados-y-pensionados-del-ips-cobran-a-traves-de-ueno-bank/}}</ref>
Umi jasy ohasávape, entidad oime kuri escrutinio-pe. Bloomberg omombeꞌu umi bono orekóva oñenegosia 90 céntimos guýpe, péva escrutinio regulatorio mbytépe ha banco ombosakoꞌi medida omombarete hag̃ua capital orekóva. <ref name="bonos">{{Cite web|url=https://www.bloomberglinea.com/latinoamerica/banco-paraguayo-ueno-busca-reforzar-su-capital-en-medio-de-caida-de-bonos-y-escrutinio-regulatorio/}}</ref> ''ABC Color'' omombeꞌu umi fondo estatal ha Instituto de Previsión Social (IPS) oiméva entidápe ohasa patrimonio neto orekóva. <ref name="abc-patrimonio">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/08/20/ueno-bank-captura-otros-us-52-millones-del-estado-en-un-solo-mes/}}</ref>
Húlio 2026 jave, osẽ tesapépe "Momarandu Rivarola", ohaꞌãrõmava umi mbaꞌe vai ojapóva entidad. Ko marandu omboyke Banco Central del Paraguay voi, ha upe funcionario voi oñembohasa ambue cargo-pe. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2026/09/07/que-dice-el-informe-rivarola-sobre-ueno-bank/}}</ref>
== Vánko ''Resolución'' ha Ñembojoko ==
Ára 2 noviémbre 2026 jave, consejo directivo Banco Central del Paraguay (BCP) tenondeaty sãmbyhyha ojapouka peteĩ ñeꞌẽmente omoñepyrũvo vánko ''resolución'' jeapo, omoañete rire ''cociente de solvencia'' oguejy hague 50% guýpe pe saꞌivéva oñeikotevẽvagui. Ko apouka ojekuaauka tetãyguakuérape 3 a.m. rupi 3 noviémbre.<ref name="infobae-pena">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/03/santiago-pena-pidio-la-renuncia-del-titular-del-banco-central-de-paraguay-tras-la-crisis-del-ueno-bank/}}</ref>
Ko apoukapy ombojoko entida rehegua opavave servísio, oimehápe aplicasion móvil, tarhéta ha ñemuhára kanal. Tenondeaty BCP-gua miémbro, Liana Caballero, kuatia marandu rupive omoañete ñemboty. <ref name="infobae-pena" />
Péicha heꞌi ''Infobae'', intervención ocongela avei depósito Ministerio de Economía y Hacienda ha IPS-pe — fóndo pension tuichavéva tetãme— avei umi fóndo pension mokõitetãmegua haꞌeháicha [[Yjoko Itaipu|Itaipu]] ha [[Jasyretã Apipe|Jasyretã]] Jokoha, [[Conmebol|CONMEBOL]], ha opáichagua entida haꞌeháicha vánko, kooperatíva, entida virugua, ''corretaje'', ha emprésa privada. <ref name="congelados">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/03/escandalo-en-paraguay-por-la-intervencion-al-ueno-bank-la-entidad-que-digiria-el-actual-presidente-del-banco-central/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/ips-mef-y-cajas-de-jubilaciones-figuran-entre-los-mayores-ahorristas-de-ueno-bank}}</ref> Umi fóndo opaichagua añoite ohupyty 850 millon dólar rupi. <ref>{{Cite web|url=https://www.canal26.com/internacionales/2026/11/06/ueno-bank-habria-recibido-850-millones-de-dolares-en-fondos-publicos-de-paraguay-las-cifras-que-generan-interrogantes/}}</ref>
Ára 4 noviémbre, oñemombeꞌu servísio intermitente ambue inhtitusion viruguápe, sihtéma jeporurasaitégui heta haguére kuénta pyahu ha heta poruhára oguenohẽ haguére ipirapire.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2026/11/04/bcp-advierte-que-versiones-sobre-supuestas-nuevas-intervenciones-son-totalmente-falsas/}}</ref>
=== Tekuái ñembohovái, Kongréso ombohovái, ha manifehtasion ===
Ára 3 noviémbre, [[Paraguái mburuvichakuéra|tetã ruvicha paraguái]] [[Santiago Peña]] ojerure ogueroheja hag̃ua Banco Central del Paraguay (BCP) ruvicha ha omoherakuã, mokõive óga Kongresomegua ruvicha ndive, ''proyecto de ley'' oiporu hag̃ua Fondo de Garantía ha oñepyrũva ohepymeꞌẽ ''ahorrista''kuérape. <ref name="infobae-pena" />
Ko apoukapy oike avei mekanismorã ombojerovia hag̃ua Tetã, IPS, ha ambue fóndo pension opaichagua virurepy oñemeꞌẽ jeyha.<ref name="infobae-pena" /> Peña heꞌi kóva "peteĩ káso koꞌytegua oimehápe peteĩ entida, ndahaꞌéi sihtéma virugua tetãmegua" ha apoharekuéra oñemyesakãvaꞌerã Tekojoja renondépe. <ref name="infobae-pena" /> Péicha heꞌi agencia de noticias EFE, sarambi ogueraha ichupe omboykévo guatapuku Cumbre Iberoamericana Madrípe. <ref name="efe">{{Cite web|url=https://www.cooperativa.cl/noticias/mundo/paraguay/caos-financiero-en-paraguay-por-cierre-del-popular-ueno-bank/2026-11-04/075315.html}}</ref>
Ambue mbaꞌe, umi afectado, haꞌeháicha ''ahorrista'', ''jubilado'', empleadokue ojeapíva ha ambue, oñepyrũ oñemanifesta ñepyrũrãite tetã tavusúpe. Heta ijapytepekuéra omombeꞌu represión ojapóva fuerza policial. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/nacionales/2026/11/04/video-policia-reprime-con-gas-pimienta-y-balines-a-manifestantes-en-asuncion/}}</ref> Pyhare miérkole 4 noviémbre, ha huéve 5 noviémbre, heta manifehtasion ha ava ñemboaty oiko Kongréso Paraguáipe, tahachi sã angareko ojepytuꞌúvo ha 9 apipyre ohóvo: 8 omanifehtáva ha 1 tahachi ''antidisturbios'' Policía Nacional Paraguaya rehegua. <ref>{{Cite web|url=https://www.lavoz.com.ar/mundo/paraguay-incidentes-manifestantes-policias-frente-congreso-sesion-santiago-pena_0_7nkJ3PlbUi.html}}</ref>
=== Tembikuaareka tekojojapegua ===
BCP omotenonde denúnsia penal Fiscalía General del Estado-pe. Unidad Especializada de Delitos Económicos y Anticorrupción oipeꞌa hokẽ káso N. Káso No 89/2026, hérava "Federico Miguel Vázquez Villasanti ha ambuekuéra re: jerovia ñehundi ha ambuekuéra". Fiscal Francisco Cabrera ohechauka denúnsia orekóva 200 páhina rupi ha expediente oreko 2000 páhina rupi. Umi apopy ojehesaꞌỹijóva apytépe oime jerovia ñehundi, teko vai sarambi jaiko ha mbotavy. <ref name="detenidos">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/04/escandalo-de-ueno-bank-en-paraguay-ya-son-ocho-los-directivos-detenidos/}}</ref>
Pyhare 3 de noviembre, Policía Nacional oapresa umi ocho ejecutivo orekóva orden pendiente, ijapytépe sãmbyhyhára apoha, Miguel Vázquez, ha entida ruvicha, Juan Manuel Gustale. <ref name="detenidos" /> 4 noviémbre peve, Fiscalía ohesaꞌỹijo oĩpa hechaukaha iporãmava oimputa hag̃ua chupekuéra. <ref name="detenidos" /> Avei avogadokuéra omotenonde denúnsia mboja'opyre; peteĩva ojerure tembikuaareka ojeipyso hag̃ua BCP motenondehakuérare. <ref name="lanacion-bcp">{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.py/politica/2026/11/04/abogado-exige-que-la-investigacion-del-caso-ueno-bank-se-extienda-a-autoridades-del-bcp/}}</ref>
Fiscalía General omotenonde Tetã Ruvicha, Banco Central del Paraguay sãmbyhyharakuekuéra, ha ambue imbytépegua rovake denúnsia, upe jave Grupo Vázquez rehegua CEO ha ambue Ueno Bank sãmbyhyharakue ojegueraha ''prisión preventiva''pe. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/nacionales/2026/11/05/caso-ueno-juez-envia-a-prision-a-miguel-vazquez-y-principales-exdirectivos/}}</ref>
== Reperkusion politikapegua ==
Umi crítico Peña rehe, ijapytépe diputado opositor ha peteĩ facción disidente Partido Colorado, oapunta ojoajúha Ueno Holding ndive ha umi ''defensa pública'' orekóva vánko rehe. <ref name="abc-defensa">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/03/video-asi-defendia-santiago-pena-a-ueno-bank-antes-de-la-resolucion-del-bcp/}}</ref> Ára 4 noviémbre, umi léi apohára oñepyrũ ombyaty firma peteĩ ''juicio político'' acusasiónpe guarã Peña ha tuvichaguy Pedro Alliana rehe. Omoañete hikuái mal desempeño de trabajo, oñemopyendáva presunto conflicto de intereses, desvío fóndo IPS-gui vánkope, ha apoukapypegua ñemboguataꞌỹha. <ref name="libelo">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/04/caso-ueno-diputados-inician-firma-de-libelo-acusatorio-para-juicio-politico-contra-pena-y-alliana/}}</ref> Aty tavayguakuéra ojerure manifehtasion [[Paraguay]] ha [[Ciudad del Este|Siudad del Éhte]]<nowiki/>pe ojerurévo ''juicio político''. <ref name="uh-protesta">{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/ueno-grupo-ciudadano-convoca-a-manifestacion-para-exigir-juicio-politico-a-santiago-pena}}</ref>
Ára 5 noviémbre 2026 jave, Peña omotenonde ñemosẽ, péicha Cámara Paraguaya de Diputados omonéi ''juicio político'' jeapo hese, osuspendévo ñemosẽ osẽ meve ''juicio político'' rehegua ohejáva. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/05/diputados-aprueban-juicio-politico-contra-santiago-pena-pese-a-su-renuncia/}}</ref>
== Ehecha avei ==
* Banco Ueno
* sarambi política Paraguáipe ary 2017-pe
* sarambi política Paraguáipe ary 2012-pe
== Manduꞌapy ==
<templatestyles src="Plantilla:Control de autoridades/styles.css"></templatestyles>
[[Ñemohenda:Páginas con traducciones sin revisar]]
p75xrr9egg3c90q6s7dh1bog7yjn1h8
138524
138523
2026-11-06T19:41:58Z
DiegoRO
14894
/* Tembikuaareka tekojojapegua */
138524
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de evento|nombre=Crisis política y financiera en Paraguay de 2026|parte_de=|imagen=Reunião com Senhor Santiago Peña, Presidente Eleito do Paraguai.jpg|pie_de_imagen=El presidente de la República, Santiago Peña, presentó su renuncia al cargo ante la crisis ocasionada por la resolución de Ueno Bank, el banco con más clientes del país. La dimisión fue rechazada por el Senado y se inició el proceso de juicio político.|estado=''En curso''|tipo=Crisis política y financiera|país={{PAR}}|fecha_de_inicio=3 de noviembre de 2026|fecha_de_fin=|causa=* Resolución de disolución de la entidad bancaria [[Ueno Bank]] por malas prácticas.|heridos=9 (8 manifestantes y 1 policía de la [[Policía Nacional de Paraguay]])|arrestados=125 (94 liberados entre el martes y miércoles)|resultado=* Renuncia del presidente de la República [[Santiago Peña]] y del Banco Central.
* Rechazo del Senado a la dimisión e imposición a Peña a un proceso de juicio político.
* Orden de detención de exdirectivos de Ueno Bank y otros actores.
* Bloqueo del acceso de ahorristas a sus fondos.
* Intermitencia en otras entidades bancarias.
* Empleados afectados por la suspensión de actividades tanto en Paraguay como en la Argentina
* Deterioro de la confianza macroeconómica y aumento de la incertidumbre financiera.|anterior=}}
<references></references>
'''Sarambi polítika ha virugua Paraguáipe Áno 2026,''' ojekuaáva avei '''Sarambi Ueno Bank''', oñeꞌẽ peteĩ jehu rehe orekóva apopyre jave [[Paraguái mburuvichakuéra|tetã ruvicha paraguái]] [[Santiago Peña]] ñemosẽ 5 noviémbrepe, Kongréso Tetãmegua ohechauka rire Peña omohundiha Ueno Bank, vánko tuichavéva tetãme, imbaꞌerepy virugua desviasion ojehecháva rupive. Péva omoheñóiva jeike jejokóvo Banco Central del Paraguay (BCP) rehe.
Ohundi rire vánko, ñemuhára ombohapéva protesta inversion rehe ojoguáva vánko mba'apo jave, oñepyrũva 3 de noviembre tetã pukukue. <ref>{{Cite web|url=https://www.semana.com/mundo/articulo/nuevas-protestas-se-toman-paraguay-en-medio-de-pedidos-de-juicio-al-presidente-santiago-pena/202610/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://tn.com.ar/internacional/2026/11/04/crisis-bancaria-en-paraguay-pidieron-el-juicio-politico-contra-el-presidente-santiago-pena-y-la-policia-reprimio-las-protestas/}}</ref> Kongréso oevalua oikóvo juicio impeachment presidente orekóva responsabilidad quiebra ha desvío fondo público rehe. <ref>{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/santiago-pena-no-resiste-el-escandalo-de-ueno-y-renuncia-a-la-presidencia-de-paraguay}}</ref> Upévare Pedro Alliana, haꞌévaꞌekue vicepresidente, oasumi rol de presidente interino. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/05/diputados-aprueban-juicio-politico-contra-santiago-pena-pese-a-su-renuncia/}}</ref>
''Resolución'' Ueno bank SA haꞌékuri BCP rehegua ñemboty jeapo, omoñepyrũva 3 de noviembre 2026, ojejuhu rire ''solvencia'' ñembovai tuicha. Ko medida oheja pirapireꞌỹre vánko ñemuharakuéra, oimehápe opaichagua inhtitusionkuéra, ogueraháva peteĩ káso penal, ojeapresa ócho ejecutivo, ha sarambi polítika oimehápe Peña, vánco aysion rekohára áño 2025 peve.
Ko sarambi oityvyro avei [[Arahentína|Arhentína]]<nowiki/>pe, haimete mil mbaꞌapohára ojeafectáva ombaꞌapógui emprésa ojoajúva pe entida ndive; además ambue apohára hetatetãmegua ojoajúva ciertos bonos oñemeꞌẽva rehe. <ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/economia/2026/11/05/el-colapso-de-ueno-bank-de-paraguay-golpea-en-argentina-tiene-900-empleados-en-buenos-aires-no-pago-sueldos-y-hay-suspensiones/}}</ref> Péicha rupi ojupi kyhyjerã tetãme guarã, upévare ojupi pyaꞌeiterei dólar yvateamerikaygua repy. <ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/economia/2026/11/05/tras-la-crisis-politica-y-la-renuncia-de-pena-el-riesgo-pais-de-paraguay-subio-66-y-alcanzo-los-146-puntos-basicos/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rdn.com.py/2026/11/05/dolar-sube-a-g-6-500-en-medio-de-la-crisis-de-ueno-bank/}}</ref>
== Tapykuere ==
Oñembojoaju rire Visión Banco ndive, Banco Ueno oiko vánko orekóva ñemuhára noꞌõ tuichavéva tetãme. <ref name="fusion">{{Cite web|url=https://thelatinamericanlawyer.com/tag/ueno-bank/}}</ref> Húnio áño 2026 peve, opapa 2,94 millon ñemuhára, ombojojáva 63% rupi avaita kakuaávagui, ha haꞌe peteĩva umi irundy vánko sihtemapegua tetãme. <ref name="semestre">{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.py/negocios/2026/07/23/ueno-bank-alcanza-el-mejor-semestre-de-su-historia-y-consolida-su-impacto-en-la-inclusion-financiera-de-paraguay/}}</ref>
Avei entidad oisãmbyhy fóndo opaichagua. Péicha heꞌi ''Última Hora'' ha ambue medio de comunicación, agosto pahápe 2026 oreko haimete 4,8 billon guarani (850 millon dólar rupi) fóndo tekuaipegua, mokõiha Banco Nacional de Desarrollo rire. <ref name="fondos">{{Cite web|url=https://prensamercosur.org/2026/10/12/ueno-movio-us-146-millones-hacia-tres-empresas-vinculadas/}}</ref> ''ABC Color'' omombeꞌu ary 2024-pe upe banco ojoajúha Ueno Holding ndive, haꞌéva Santiago Peña accionista. <ref name="holding">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2024/10/24/casi-28000-jubilados-y-pensionados-del-ips-cobran-a-traves-de-ueno-bank/}}</ref>
Umi jasy ohasávape, entidad oime kuri escrutinio-pe. Bloomberg omombeꞌu umi bono orekóva oñenegosia 90 céntimos guýpe, péva escrutinio regulatorio mbytépe ha banco ombosakoꞌi medida omombarete hag̃ua capital orekóva. <ref name="bonos">{{Cite web|url=https://www.bloomberglinea.com/latinoamerica/banco-paraguayo-ueno-busca-reforzar-su-capital-en-medio-de-caida-de-bonos-y-escrutinio-regulatorio/}}</ref> ''ABC Color'' omombeꞌu umi fondo estatal ha Instituto de Previsión Social (IPS) oiméva entidápe ohasa patrimonio neto orekóva. <ref name="abc-patrimonio">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/08/20/ueno-bank-captura-otros-us-52-millones-del-estado-en-un-solo-mes/}}</ref>
Húlio 2026 jave, osẽ tesapépe "Momarandu Rivarola", ohaꞌãrõmava umi mbaꞌe vai ojapóva entidad. Ko marandu omboyke Banco Central del Paraguay voi, ha upe funcionario voi oñembohasa ambue cargo-pe. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2026/09/07/que-dice-el-informe-rivarola-sobre-ueno-bank/}}</ref>
== Vánko ''Resolución'' ha Ñembojoko ==
Ára 2 noviémbre 2026 jave, consejo directivo Banco Central del Paraguay (BCP) tenondeaty sãmbyhyha ojapouka peteĩ ñeꞌẽmente omoñepyrũvo vánko ''resolución'' jeapo, omoañete rire ''cociente de solvencia'' oguejy hague 50% guýpe pe saꞌivéva oñeikotevẽvagui. Ko apouka ojekuaauka tetãyguakuérape 3 a.m. rupi 3 noviémbre.<ref name="infobae-pena">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/03/santiago-pena-pidio-la-renuncia-del-titular-del-banco-central-de-paraguay-tras-la-crisis-del-ueno-bank/}}</ref>
Ko apoukapy ombojoko entida rehegua opavave servísio, oimehápe aplicasion móvil, tarhéta ha ñemuhára kanal. Tenondeaty BCP-gua miémbro, Liana Caballero, kuatia marandu rupive omoañete ñemboty. <ref name="infobae-pena" />
Péicha heꞌi ''Infobae'', intervención ocongela avei depósito Ministerio de Economía y Hacienda ha IPS-pe — fóndo pension tuichavéva tetãme— avei umi fóndo pension mokõitetãmegua haꞌeháicha [[Yjoko Itaipu|Itaipu]] ha [[Jasyretã Apipe|Jasyretã]] Jokoha, [[Conmebol|CONMEBOL]], ha opáichagua entida haꞌeháicha vánko, kooperatíva, entida virugua, ''corretaje'', ha emprésa privada. <ref name="congelados">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/03/escandalo-en-paraguay-por-la-intervencion-al-ueno-bank-la-entidad-que-digiria-el-actual-presidente-del-banco-central/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/ips-mef-y-cajas-de-jubilaciones-figuran-entre-los-mayores-ahorristas-de-ueno-bank}}</ref> Umi fóndo opaichagua añoite ohupyty 850 millon dólar rupi. <ref>{{Cite web|url=https://www.canal26.com/internacionales/2026/11/06/ueno-bank-habria-recibido-850-millones-de-dolares-en-fondos-publicos-de-paraguay-las-cifras-que-generan-interrogantes/}}</ref>
Ára 4 noviémbre, oñemombeꞌu servísio intermitente ambue inhtitusion viruguápe, sihtéma jeporurasaitégui heta haguére kuénta pyahu ha heta poruhára oguenohẽ haguére ipirapire.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2026/11/04/bcp-advierte-que-versiones-sobre-supuestas-nuevas-intervenciones-son-totalmente-falsas/}}</ref>
=== Tekuái ñembohovái, Kongréso ombohovái, ha manifehtasion ===
Ára 3 noviémbre, [[Paraguái mburuvichakuéra|tetã ruvicha paraguái]] [[Santiago Peña]] ojerure ogueroheja hag̃ua Banco Central del Paraguay (BCP) ruvicha ha omoherakuã, mokõive óga Kongresomegua ruvicha ndive, ''proyecto de ley'' oiporu hag̃ua Fondo de Garantía ha oñepyrũva ohepymeꞌẽ ''ahorrista''kuérape. <ref name="infobae-pena" />
Ko apoukapy oike avei mekanismorã ombojerovia hag̃ua Tetã, IPS, ha ambue fóndo pension opaichagua virurepy oñemeꞌẽ jeyha.<ref name="infobae-pena" /> Peña heꞌi kóva "peteĩ káso koꞌytegua oimehápe peteĩ entida, ndahaꞌéi sihtéma virugua tetãmegua" ha apoharekuéra oñemyesakãvaꞌerã Tekojoja renondépe. <ref name="infobae-pena" /> Péicha heꞌi agencia de noticias EFE, sarambi ogueraha ichupe omboykévo guatapuku Cumbre Iberoamericana Madrípe. <ref name="efe">{{Cite web|url=https://www.cooperativa.cl/noticias/mundo/paraguay/caos-financiero-en-paraguay-por-cierre-del-popular-ueno-bank/2026-11-04/075315.html}}</ref>
Ambue mbaꞌe, umi afectado, haꞌeháicha ''ahorrista'', ''jubilado'', empleadokue ojeapíva ha ambue, oñepyrũ oñemanifesta ñepyrũrãite tetã tavusúpe. Heta ijapytepekuéra omombeꞌu represión ojapóva fuerza policial. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/nacionales/2026/11/04/video-policia-reprime-con-gas-pimienta-y-balines-a-manifestantes-en-asuncion/}}</ref> Pyhare miérkole 4 noviémbre, ha huéve 5 noviémbre, heta manifehtasion ha ava ñemboaty oiko Kongréso Paraguáipe, tahachi sã angareko ojepytuꞌúvo ha 9 apipyre ohóvo: 8 omanifehtáva ha 1 tahachi ''antidisturbios'' Policía Nacional Paraguaya rehegua. <ref>{{Cite web|url=https://www.lavoz.com.ar/mundo/paraguay-incidentes-manifestantes-policias-frente-congreso-sesion-santiago-pena_0_7nkJ3PlbUi.html}}</ref>
=== Tembikuaareka tekojojapegua ===
BCP omotenonde denúnsia penal Fiscalía General del Estado-pe. Unidad Especializada de Delitos Económicos y Anticorrupción oipeꞌa hokẽ káso N. Káso No 89/2026, hérava "Federico Miguel Vázquez Villasanti ha ambuekuéra re: jerovia ñehundi ha ambuekuéra". Fiscal Francisco Cabrera ohechauka denúnsia orekóva 200 páhina rupi ha expediente oreko 2000 páhina rupi. Umi apopy ojehesaꞌỹijóva apytépe oime jerovia ñehundi, teko vai, sarambi jaiko ha mbotavy. <ref name="detenidos">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/04/escandalo-de-ueno-bank-en-paraguay-ya-son-ocho-los-directivos-detenidos/}}</ref>
Pyhare 3 de noviembre, Policía Nacional oapresa umi ocho ejecutivo orekóva orden pendiente, ijapytépe sãmbyhyhára apoha, Miguel Vázquez, ha entida ruvicha, Juan Manuel Gustale. <ref name="detenidos" /> 4 noviémbre peve, Fiscalía ohesaꞌỹijo oĩpa hechaukaha iporãmava oimputa hag̃ua chupekuéra. <ref name="detenidos" /> Avei avogadokuéra omotenonde denúnsia mboja'opyre; peteĩva ojerure tembikuaareka ojeipyso hag̃ua BCP motenondehakuérare. <ref name="lanacion-bcp">{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.py/politica/2026/11/04/abogado-exige-que-la-investigacion-del-caso-ueno-bank-se-extienda-a-autoridades-del-bcp/}}</ref>
Fiscalía General omotenonde Tetã Ruvicha, Banco Central del Paraguay sãmbyhyharakuekuéra, ha ambue imbytépegua rovake denúnsia, upe jave Grupo Vázquez rehegua CEO ha ambue Ueno Bank sãmbyhyharakue ojegueraha ''prisión preventiva''pe. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/nacionales/2026/11/05/caso-ueno-juez-envia-a-prision-a-miguel-vazquez-y-principales-exdirectivos/}}</ref>
== Reperkusion politikapegua ==
C''rítico''kuéra Peña rehe, ijapytépe ''diputado opositor'' ha peteĩ ''facción disidente'' Partido Colorado, oapunta ojoajúha Ueno Holding ndive ha umi ''defensa pública'' orekóva vánko rehe. <ref name="abc-defensa">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/03/video-asi-defendia-santiago-pena-a-ueno-bank-antes-de-la-resolucion-del-bcp/}}</ref> Ára 4 noviémbre, umi léi apohára oñepyrũ ombyaty firma peteĩ ''juicio político'' acusasiónpe guarã Peña ha tuvichaguy Pedro Alliana rehe. Omoañete hikuái mal desempeño de trabajo, oñemopyendáva presunto conflicto de intereses, desvío fóndo IPS-gui vánkope, ha apoukapypegua ñemboguataꞌỹha. <ref name="libelo">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/04/caso-ueno-diputados-inician-firma-de-libelo-acusatorio-para-juicio-politico-contra-pena-y-alliana/}}</ref> Aty tavayguakuéra ojerure manifehtasion [[Paraguay]] ha [[Ciudad del Este|Siudad del Éhte]]<nowiki/>pe ojerurévo ''juicio político''. <ref name="uh-protesta">{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/ueno-grupo-ciudadano-convoca-a-manifestacion-para-exigir-juicio-politico-a-santiago-pena}}</ref>
Ára 5 noviémbre 2026 jave, Peña omotenonde ñemosẽ, péicha Cámara Paraguaya de Diputados omonéi ''juicio político'' jeapo hese, osuspendévo ñemosẽ osẽ meve ''juicio político'' rehegua ohejáva. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/05/diputados-aprueban-juicio-politico-contra-santiago-pena-pese-a-su-renuncia/}}</ref>
== Ehecha avei ==
* Banco Ueno
* sarambi política Paraguáipe ary 2017-pe
* sarambi política Paraguáipe ary 2012-pe
== Manduꞌapy ==
<templatestyles src="Plantilla:Control de autoridades/styles.css"></templatestyles>
[[Ñemohenda:Páginas con traducciones sin revisar]]
nie8jrm9lq08rnf63fqw8a5m2nkv352
138525
138524
2026-11-06T19:46:45Z
DiegoRO
14894
/* Tekuái ñembohovái, Kongréso ombohovái, ha manifehtasion */
138525
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de evento|nombre=Crisis política y financiera en Paraguay de 2026|parte_de=|imagen=Reunião com Senhor Santiago Peña, Presidente Eleito do Paraguai.jpg|pie_de_imagen=El presidente de la República, Santiago Peña, presentó su renuncia al cargo ante la crisis ocasionada por la resolución de Ueno Bank, el banco con más clientes del país. La dimisión fue rechazada por el Senado y se inició el proceso de juicio político.|estado=''En curso''|tipo=Crisis política y financiera|país={{PAR}}|fecha_de_inicio=3 de noviembre de 2026|fecha_de_fin=|causa=* Resolución de disolución de la entidad bancaria [[Ueno Bank]] por malas prácticas.|heridos=9 (8 manifestantes y 1 policía de la [[Policía Nacional de Paraguay]])|arrestados=125 (94 liberados entre el martes y miércoles)|resultado=* Renuncia del presidente de la República [[Santiago Peña]] y del Banco Central.
* Rechazo del Senado a la dimisión e imposición a Peña a un proceso de juicio político.
* Orden de detención de exdirectivos de Ueno Bank y otros actores.
* Bloqueo del acceso de ahorristas a sus fondos.
* Intermitencia en otras entidades bancarias.
* Empleados afectados por la suspensión de actividades tanto en Paraguay como en la Argentina
* Deterioro de la confianza macroeconómica y aumento de la incertidumbre financiera.|anterior=}}
<references></references>
'''Sarambi polítika ha virugua Paraguáipe Áno 2026,''' ojekuaáva avei '''Sarambi Ueno Bank''', oñeꞌẽ peteĩ jehu rehe orekóva apopyre jave [[Paraguái mburuvichakuéra|tetã ruvicha paraguái]] [[Santiago Peña]] ñemosẽ 5 noviémbrepe, Kongréso Tetãmegua ohechauka rire Peña omohundiha Ueno Bank, vánko tuichavéva tetãme, imbaꞌerepy virugua desviasion ojehecháva rupive. Péva omoheñóiva jeike jejokóvo Banco Central del Paraguay (BCP) rehe.
Ohundi rire vánko, ñemuhára ombohapéva protesta inversion rehe ojoguáva vánko mba'apo jave, oñepyrũva 3 de noviembre tetã pukukue. <ref>{{Cite web|url=https://www.semana.com/mundo/articulo/nuevas-protestas-se-toman-paraguay-en-medio-de-pedidos-de-juicio-al-presidente-santiago-pena/202610/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://tn.com.ar/internacional/2026/11/04/crisis-bancaria-en-paraguay-pidieron-el-juicio-politico-contra-el-presidente-santiago-pena-y-la-policia-reprimio-las-protestas/}}</ref> Kongréso oevalua oikóvo juicio impeachment presidente orekóva responsabilidad quiebra ha desvío fondo público rehe. <ref>{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/santiago-pena-no-resiste-el-escandalo-de-ueno-y-renuncia-a-la-presidencia-de-paraguay}}</ref> Upévare Pedro Alliana, haꞌévaꞌekue vicepresidente, oasumi rol de presidente interino. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/05/diputados-aprueban-juicio-politico-contra-santiago-pena-pese-a-su-renuncia/}}</ref>
''Resolución'' Ueno bank SA haꞌékuri BCP rehegua ñemboty jeapo, omoñepyrũva 3 noviémbre 2026, ojejuhu rire ''solvencia'' ñembovai tuicha. Ko medida oheja pirapireꞌỹre vánko ñemuharakuéra, oimehápe opaichagua inhtitusionkuéra, ogueraháva peteĩ káso penapegua, ojeapresa ócho ejecutivo, ha sarambi polítika oimehápe Peña, vánco aysion rekohára áño 2025 peve.
Ko sarambi oityvyro avei [[Arahentína|Arhentína]]<nowiki/>pe, haimete mil mbaꞌapohára ojeafectáva ombaꞌapógui emprésa ojoajúva pe entida ndive; además ambue apohára hetatetãmegua ojoajúva ciertos bonos oñemeꞌẽva rehe. <ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/economia/2026/11/05/el-colapso-de-ueno-bank-de-paraguay-golpea-en-argentina-tiene-900-empleados-en-buenos-aires-no-pago-sueldos-y-hay-suspensiones/}}</ref> Péicha rupi ojupi kyhyjerã tetãme guarã, upévare ojupi pyaꞌeiterei dólar yvateamerikaygua repy. <ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/economia/2026/11/05/tras-la-crisis-politica-y-la-renuncia-de-pena-el-riesgo-pais-de-paraguay-subio-66-y-alcanzo-los-146-puntos-basicos/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rdn.com.py/2026/11/05/dolar-sube-a-g-6-500-en-medio-de-la-crisis-de-ueno-bank/}}</ref>
== Tapykuere ==
Oñembojoaju rire Visión Banco ndive, Banco Ueno oiko vánko orekóva ñemuhára noꞌõ tuichavéva tetãme. <ref name="fusion">{{Cite web|url=https://thelatinamericanlawyer.com/tag/ueno-bank/}}</ref> Húnio áño 2026 peve, opapa 2,94 millon ñemuhára, ombojojáva 63% rupi avaita kakuaávagui, ha haꞌe peteĩva umi irundy vánko sihtemapegua tetãme. <ref name="semestre">{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.py/negocios/2026/07/23/ueno-bank-alcanza-el-mejor-semestre-de-su-historia-y-consolida-su-impacto-en-la-inclusion-financiera-de-paraguay/}}</ref>
Avei entidad oisãmbyhy fóndo opaichagua. Péicha heꞌi ''Última Hora'' ha ambue medio de comunicación, agosto pahápe 2026 oreko haimete 4,8 billon guarani (850 millon dólar rupi) fóndo tekuaipegua, mokõiha Banco Nacional de Desarrollo rire. <ref name="fondos">{{Cite web|url=https://prensamercosur.org/2026/10/12/ueno-movio-us-146-millones-hacia-tres-empresas-vinculadas/}}</ref> ''ABC Color'' omombeꞌu ary 2024-pe upe banco ojoajúha Ueno Holding ndive, haꞌéva Santiago Peña accionista. <ref name="holding">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2024/10/24/casi-28000-jubilados-y-pensionados-del-ips-cobran-a-traves-de-ueno-bank/}}</ref>
Umi jasy ohasávape, entidad oime kuri escrutinio-pe. Bloomberg omombeꞌu umi bono orekóva oñenegosia 90 céntimos guýpe, péva escrutinio regulatorio mbytépe ha banco ombosakoꞌi medida omombarete hag̃ua capital orekóva. <ref name="bonos">{{Cite web|url=https://www.bloomberglinea.com/latinoamerica/banco-paraguayo-ueno-busca-reforzar-su-capital-en-medio-de-caida-de-bonos-y-escrutinio-regulatorio/}}</ref> ''ABC Color'' omombeꞌu umi fondo estatal ha Instituto de Previsión Social (IPS) oiméva entidápe ohasa patrimonio neto orekóva. <ref name="abc-patrimonio">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/08/20/ueno-bank-captura-otros-us-52-millones-del-estado-en-un-solo-mes/}}</ref>
Húlio 2026 jave, osẽ tesapépe "Momarandu Rivarola", ohaꞌãrõmava umi mbaꞌe vai ojapóva entidad. Ko marandu omboyke Banco Central del Paraguay voi, ha upe mbaꞌapohára voi oñembohasa ambue tendápe. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2026/09/07/que-dice-el-informe-rivarola-sobre-ueno-bank/}}</ref>
== Vánko ''Resolución'' ha Ñembojoko ==
Ára 2 noviémbre 2026 jave, consejo directivo Banco Central del Paraguay (BCP) tenondeaty sãmbyhyha ojapouka peteĩ ñeꞌẽmente omoñepyrũvo vánko ''resolución'' jeapo, omoañete rire ''cociente de solvencia'' oguejy hague 50% guýpe pe saꞌivéva oñeikotevẽvagui. Ko apouka ojekuaauka tetãyguakuérape 3 a.m. rupi 3 noviémbre.<ref name="infobae-pena">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/03/santiago-pena-pidio-la-renuncia-del-titular-del-banco-central-de-paraguay-tras-la-crisis-del-ueno-bank/}}</ref>
Ko apoukapy ombojoko entida rehegua opavave servísio, oimehápe aplicasion móvil, tarhéta ha ñemuhára kanal. Tenondeaty BCP-gua miémbro, Liana Caballero, kuatia marandu rupive omoañete ñemboty. <ref name="infobae-pena" />
Péicha heꞌi ''Infobae'', intervención ocongela avei depósito Ministerio de Economía y Hacienda ha IPS-pe — fóndo pension tuichavéva tetãme— avei umi fóndo pension mokõitetãmegua haꞌeháicha [[Yjoko Itaipu|Itaipu]] ha [[Jasyretã Apipe|Jasyretã]] Jokoha, [[Conmebol|CONMEBOL]], ha opáichagua entida haꞌeháicha vánko, kooperatíva, entida virugua, ''corretaje'', ha emprésa privada. <ref name="congelados">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/03/escandalo-en-paraguay-por-la-intervencion-al-ueno-bank-la-entidad-que-digiria-el-actual-presidente-del-banco-central/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/ips-mef-y-cajas-de-jubilaciones-figuran-entre-los-mayores-ahorristas-de-ueno-bank}}</ref> Umi fóndo opaichagua añoite ohupyty 850 millon dólar rupi. <ref>{{Cite web|url=https://www.canal26.com/internacionales/2026/11/06/ueno-bank-habria-recibido-850-millones-de-dolares-en-fondos-publicos-de-paraguay-las-cifras-que-generan-interrogantes/}}</ref>
Ára 4 noviémbre, oñemombeꞌu servísio intermitente ambue inhtitusion viruguápe, sihtéma jeporurasaitégui heta haguére kuénta pyahu ha heta poruhára oguenohẽ haguére ipirapire.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2026/11/04/bcp-advierte-que-versiones-sobre-supuestas-nuevas-intervenciones-son-totalmente-falsas/}}</ref>
=== Tekuái ombohovaiha, Kongréso ombohovaiha, ha manifehtasion ===
Ára 3 noviémbre, [[Paraguái mburuvichakuéra|tetã ruvicha paraguái]] [[Santiago Peña]] ojerure ogueroheja hag̃ua Banco Central del Paraguay (BCP) ruvicha ha omoherakuã, mokõive óga Kongresomegua ruvicha ndive, ''proyecto de ley'' oiporu hag̃ua Fondo de Garantía ha oñepyrũva ohepymeꞌẽ ''ahorrista''kuérape. <ref name="infobae-pena" />
Ko apoukapy oike avei mekanismorã ombojerovia hag̃ua Tetã, IPS, ha ambue fóndo pension opaichagua virurepy oñemeꞌẽ jeyha.<ref name="infobae-pena" /> Peña heꞌi kóva "peteĩ káso koꞌytegua oimehápe peteĩ entida, ndahaꞌéi sihtéma virugua tetãmegua" ha apoharekuéra oñemyesakãvaꞌerã Tekojoja renondépe. <ref name="infobae-pena" /> Péicha heꞌi agencia de noticias EFE, sarambi ogueraha ichupe omboykévo guatapuku Cumbre Iberoamericana Madrípe. <ref name="efe">{{Cite web|url=https://www.cooperativa.cl/noticias/mundo/paraguay/caos-financiero-en-paraguay-por-cierre-del-popular-ueno-bank/2026-11-04/075315.html}}</ref>
Ambue mbaꞌe, umi afectado, haꞌeháicha ''ahorrista'', ''jubilado'', empleadokue ojeapíva ha ambue, oñepyrũ oñemanifesta ñepyrũrãite tetã tavusúpe. Heta ijapytepekuéra omombeꞌu represión ojapóva fuerza policial. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/nacionales/2026/11/04/video-policia-reprime-con-gas-pimienta-y-balines-a-manifestantes-en-asuncion/}}</ref> Pyhare miérkole 4 noviémbre, ha huéve 5 noviémbre, heta manifehtasion ha ava ñemboaty oiko Kongréso Paraguáipe, tahachi sã angareko ojepytuꞌúvo ha 9 apipyre ohóvo: 8 omanifehtáva ha 1 tahachi ''antidisturbios'' Policía Nacional Paraguaya rehegua. <ref>{{Cite web|url=https://www.lavoz.com.ar/mundo/paraguay-incidentes-manifestantes-policias-frente-congreso-sesion-santiago-pena_0_7nkJ3PlbUi.html}}</ref>
=== Tembikuaareka tekojojapegua ===
BCP omotenonde denúnsia penapegua Fiscalía General del Estado-pe. Unidad Especializada de Delitos Económicos y Anticorrupción oipeꞌa hokẽ káso N. Káso No 89/2026, hérava "Federico Miguel Vázquez Villasanti ha ambuekuéra re: jerovia ñehundi ha ambuekuéra". Fiscal Francisco Cabrera ohechauka denúnsia orekóva 200 páhina rupi ha expediente oreko 2000 páhina rupi. Umi apopy ojehesaꞌỹijóva apytépe oime jerovia ñehundi, teko vai, sarambi jaiko ha mbotavy. <ref name="detenidos">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/04/escandalo-de-ueno-bank-en-paraguay-ya-son-ocho-los-directivos-detenidos/}}</ref>
Pyhare 3 de noviembre, Policía Nacional oapresa umi ocho ejecutivo orekóva orden pendiente, ijapytépe sãmbyhyhára apoha, Miguel Vázquez, ha entida ruvicha, Juan Manuel Gustale. <ref name="detenidos" /> 4 noviémbre peve, Fiscalía ohesaꞌỹijo oĩpa hechaukaha iporãmava oimputa hag̃ua chupekuéra. <ref name="detenidos" /> Avei avogadokuéra omotenonde denúnsia mboja'opyre; peteĩva ojerure tembikuaareka ojeipyso hag̃ua BCP motenondehakuérare. <ref name="lanacion-bcp">{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.py/politica/2026/11/04/abogado-exige-que-la-investigacion-del-caso-ueno-bank-se-extienda-a-autoridades-del-bcp/}}</ref>
Fiscalía General omotenonde Tetã Ruvicha, Banco Central del Paraguay sãmbyhyharakuekuéra, ha ambue imbytépegua rovake denúnsia, upe jave Grupo Vázquez rehegua CEO ha ambue Ueno Bank sãmbyhyharakue ojegueraha ''prisión preventiva''pe. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/nacionales/2026/11/05/caso-ueno-juez-envia-a-prision-a-miguel-vazquez-y-principales-exdirectivos/}}</ref>
== Reperkusion politikapegua ==
C''rítico''kuéra Peña rehe, ijapytépe ''diputado opositor'' ha peteĩ ''facción disidente'' Partido Colorado, oapunta ojoajúha Ueno Holding ndive ha umi ''defensa pública'' orekóva vánko rehe. <ref name="abc-defensa">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/03/video-asi-defendia-santiago-pena-a-ueno-bank-antes-de-la-resolucion-del-bcp/}}</ref> Ára 4 noviémbre, umi léi apohára oñepyrũ ombyaty fírma peteĩ ''juicio político'' akusasiónpe guarã Peña ha tuvichaguy Pedro Alliana rehe. Omoañete hikuái mba'apo ñemboguata vai, oñemopyendáva ''presunto conflicto de intereses'', fóndo jedesvia IPS-gui vánkope, ha apoukapypegua ñemboguataꞌỹha. <ref name="libelo">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/04/caso-ueno-diputados-inician-firma-de-libelo-acusatorio-para-juicio-politico-contra-pena-y-alliana/}}</ref> Aty tavayguakuéra ojerure manifehtasion [[Paraguay]] ha [[Ciudad del Este|Siudad del Éhte]]<nowiki/>pe ojerurévo ''juicio político''. <ref name="uh-protesta">{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/ueno-grupo-ciudadano-convoca-a-manifestacion-para-exigir-juicio-politico-a-santiago-pena}}</ref>
Ára 5 noviémbre 2026 jave, Peña omotenonde ñemosẽ, péicha Cámara Paraguaya de Diputados omonéi ''juicio político'' jeapo hese, osuspendévo ñemosẽ osẽ meve ''juicio político'' rehegua ohejáva. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/05/diputados-aprueban-juicio-politico-contra-santiago-pena-pese-a-su-renuncia/}}</ref>
== Ehecha avei ==
* Banco Ueno
* Sarambi política Paraguáipe áño 2017-pe
* Sarambi política Paraguáipe áño 2012-pe
== Manduꞌapy ==
<templatestyles src="Plantilla:Control de autoridades/styles.css"></templatestyles>
[[Ñemohenda:Páginas con traducciones sin revisar]]
pp4dm8so1o1z5vkzaekrm0zs9aywt4f
138535
138525
2026-11-07T11:37:50Z
DiegoRO
14894
138535
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de evento|nombre=Crisis política y financiera en Paraguay de 2026|parte_de=|imagen=Reunião com Senhor Santiago Peña, Presidente Eleito do Paraguai.jpg|pie_de_imagen=El presidente de la República, Santiago Peña, presentó su renuncia al cargo ante la crisis ocasionada por la resolución de Ueno Bank, el banco con más clientes del país. La dimisión fue rechazada por el Senado y se inició el proceso de juicio político.|estado=''En curso''|tipo=Crisis política y financiera|país={{PAR}}|fecha_de_inicio=3 de noviembre de 2026|fecha_de_fin=|causa=* Resolución de disolución de la entidad bancaria [[Ueno Bank]] por malas prácticas.|heridos=9 (8 manifestantes y 1 policía de la [[Policía Nacional de Paraguay]])|arrestados=125 (94 liberados entre el martes y miércoles)|resultado=* Renuncia del presidente de la República [[Santiago Peña]] y del Banco Central.
* Rechazo del Senado a la dimisión e imposición a Peña a un proceso de juicio político.
* Orden de detención de exdirectivos de Ueno Bank y otros actores.
* Bloqueo del acceso de ahorristas a sus fondos.
* Intermitencia en otras entidades bancarias.
* Empleados afectados por la suspensión de actividades tanto en Paraguay como en la Argentina
* Deterioro de la confianza macroeconómica y aumento de la incertidumbre financiera.|anterior=}}
<references></references>
'''Sarambi polítika ha virugua Paraguáipe Áno 2026,''' ojekuaáva avei '''Sarambi Ueno Bank''', oñeꞌẽ peteĩ jehu rehe orekóva apopyre jave [[Paraguái mburuvichakuéra|tetã ruvicha paraguái]] [[Santiago Peña]] ñemosẽ 5 noviémbrepe, Kongréso Tetãmegua ohechauka rire Peña omohundiha Ueno Bank, vánko tuichavéva tetãme, imbaꞌerepy virugua desviasion ojehecháva rupive. Péva omoheñóiva jeike jejokóvo Banco Central del Paraguay (BCP) rehe.
Ohundi rire vánko, joguahára ombohapéva protéhta inversion rehe ojoguáva vánko mba'apo jave, oñepyrũva 3 de noviembre tetã pukukue. <ref>{{Cite web|url=https://www.semana.com/mundo/articulo/nuevas-protestas-se-toman-paraguay-en-medio-de-pedidos-de-juicio-al-presidente-santiago-pena/202610/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://tn.com.ar/internacional/2026/11/04/crisis-bancaria-en-paraguay-pidieron-el-juicio-politico-contra-el-presidente-santiago-pena-y-la-policia-reprimio-las-protestas/}}</ref> Kongréso omoĩ tesa renondépe oikóvo <nowiki>''juicio político''</nowiki> tetã ruvicha orekóva ipoguýpe ñehundi ha fóndo opaichagua jedehvia rehe. <ref>{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/santiago-pena-no-resiste-el-escandalo-de-ueno-y-renuncia-a-la-presidencia-de-paraguay}}</ref> Upévare Pedro Alliana, haꞌévaꞌekue vicepresidente, oasumi rol de presidente interino. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/05/diputados-aprueban-juicio-politico-contra-santiago-pena-pese-a-su-renuncia/}}</ref>
''Resolución'' Ueno bank SA haꞌékuri BCP rehegua ñemboty jeapo, omoñepyrũva 3 noviémbre 2026, ojejuhu rire ''solvencia'' ñembovai tuicha. Ko medida oheja pirapireꞌỹre vánko joguaharakuéra, oimehápe opaichagua inhtitusionkuéra, ogueraháva peteĩ káso penapegua, ojeapresa ócho ejecutivo, ha sarambi polítika oimehápe Peña, vánco aysion rekohára áño 2025 peve.
Ko sarambi oityvyro avei [[Arahentína|Arhentína]]<nowiki/>pe, haimete mil mbaꞌapohára ojeafectáva ombaꞌapógui emprésa ojoajúva pe entida ndive; además ambue apohára hetatetãmegua ojoajúva ciertos bonos oñemeꞌẽva rehe. <ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/economia/2026/11/05/el-colapso-de-ueno-bank-de-paraguay-golpea-en-argentina-tiene-900-empleados-en-buenos-aires-no-pago-sueldos-y-hay-suspensiones/}}</ref> Péicha rupi ojupi kyhyjerã tetãme guarã, upévare ojupi pyaꞌeiterei dólar yvateamerikaygua repy. <ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/economia/2026/11/05/tras-la-crisis-politica-y-la-renuncia-de-pena-el-riesgo-pais-de-paraguay-subio-66-y-alcanzo-los-146-puntos-basicos/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rdn.com.py/2026/11/05/dolar-sube-a-g-6-500-en-medio-de-la-crisis-de-ueno-bank/}}</ref>
== Tapykuere ==
Oñembojoaju rire Visión Banco ndive, Banco Ueno oiko vánko orekóva joguahára noꞌõ tuichavéva tetãme. <ref name="fusion">{{Cite web|url=https://thelatinamericanlawyer.com/tag/ueno-bank/}}</ref> Húnio áño 2026 peve, opapa 2,94 millon joguahára, ombojojáva 63% rupi avaita kakuaávagui, ha haꞌe peteĩva umi irundy vánko sihtemapegua tetãme. <ref name="semestre">{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.py/negocios/2026/07/23/ueno-bank-alcanza-el-mejor-semestre-de-su-historia-y-consolida-su-impacto-en-la-inclusion-financiera-de-paraguay/}}</ref>
Avei entidad oisãmbyhy fóndo opaichagua. Péicha heꞌi ''Última Hora'' ha ambue medio de comunicación, agosto pahápe 2026 oreko haimete 4,8 billon guarani (850 millon dólar rupi) fóndo tekuaipegua, mokõiha Banco Nacional de Desarrollo rire. <ref name="fondos">{{Cite web|url=https://prensamercosur.org/2026/10/12/ueno-movio-us-146-millones-hacia-tres-empresas-vinculadas/}}</ref> ''ABC Color'' omombeꞌu ary 2024-pe upe banco ojoajúha Ueno Holding ndive, haꞌéva Santiago Peña accionista. <ref name="holding">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2024/10/24/casi-28000-jubilados-y-pensionados-del-ips-cobran-a-traves-de-ueno-bank/}}</ref>
Umi jasy ohasávape, entidad oime kuri escrutinio-pe. Bloomberg omombeꞌu umi bono orekóva oñenegosia 90 céntimos guýpe, péva escrutinio regulatorio mbytépe ha banco ombosakoꞌi medida omombarete hag̃ua capital orekóva. <ref name="bonos">{{Cite web|url=https://www.bloomberglinea.com/latinoamerica/banco-paraguayo-ueno-busca-reforzar-su-capital-en-medio-de-caida-de-bonos-y-escrutinio-regulatorio/}}</ref> ''ABC Color'' omombeꞌu umi fóndo tekuaipegua ha Instituto de Previsión Social (IPS) oiméva entidápe ohasa patrimonio neto orekóva. <ref name="abc-patrimonio">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/08/20/ueno-bank-captura-otros-us-52-millones-del-estado-en-un-solo-mes/}}</ref>
Húlio 2026 jave, osẽ tesapépe "Momarandu Rivarola", ohaꞌãrõmava umi mbaꞌe vai ojapóva entidad. Ko marandu omboyke Banco Central del Paraguay voi, ha upe mbaꞌapohára voi oñembohasa ambue tendápe. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2026/09/07/que-dice-el-informe-rivarola-sobre-ueno-bank/}}</ref>
== Vánko ''Resolución'' ha Ñembojoko ==
Ára 2 noviémbre 2026 jave, Banco Central del Paraguay (BCP) tenondeaty sãmbyhyha ojapouka peteĩ ñeꞌẽmente omoñepyrũvo vánko ''resolución'' jeapo, omoañete rire ''cociente de solvencia'' oguejy hague 50% guýpe pe saꞌivéva oñeikotevẽvagui. Ko apouka ojekuaauka tetãyguakuérape 3 a.m. rupi 3 noviémbre.<ref name="infobae-pena">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/03/santiago-pena-pidio-la-renuncia-del-titular-del-banco-central-de-paraguay-tras-la-crisis-del-ueno-bank/}}</ref>
Ko apoukapy ombojoko entida rehegua opavave servísio, oimehápe aplikasion móvil, tarhéta ha joguahára ndivegua kanal. Tenondeaty BCP-gua miémbro, Liana Caballero, kuatia marandu rupive omoañete ñemboty. <ref name="infobae-pena" />
Péicha heꞌi ''Infobae'', intervención ocongela avei depósito Ministerio de Economía y Hacienda ha IPS-pe — fóndo pension tuichavéva tetãme— avei umi fóndo pension mokõitetãmegua haꞌeháicha [[Yjoko Itaipu|Itaipu]] ha [[Jasyretã Apipe|Jasyretã]] Jokoha, [[Conmebol|CONMEBOL]], ha opáichagua entida haꞌeháicha vánko, kooperatíva, entida virugua, ''corretaje'', ha emprésa privada. <ref name="congelados">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/03/escandalo-en-paraguay-por-la-intervencion-al-ueno-bank-la-entidad-que-digiria-el-actual-presidente-del-banco-central/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/ips-mef-y-cajas-de-jubilaciones-figuran-entre-los-mayores-ahorristas-de-ueno-bank}}</ref> Umi fóndo opaichagua añoite ohupyty 850 millon dólar rupi. <ref>{{Cite web|url=https://www.canal26.com/internacionales/2026/11/06/ueno-bank-habria-recibido-850-millones-de-dolares-en-fondos-publicos-de-paraguay-las-cifras-que-generan-interrogantes/}}</ref>
Ára 4 noviémbre, oñemombeꞌu servísio intermitente ambue inhtitusion viruguápe, sihtéma jeporurasaitégui heta haguére kuénta pyahu ha heta poruhára oguenohẽ haguére ipirapire.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/economia/2026/11/04/bcp-advierte-que-versiones-sobre-supuestas-nuevas-intervenciones-son-totalmente-falsas/}}</ref>
=== Tekuái ombohovaiha, Kongréso ombohovaiha, ha manifehtasion ===
Ára 3 noviémbre, [[Paraguái mburuvichakuéra|tetã ruvicha paraguái]] [[Santiago Peña]] ojerure ogueroheja hag̃ua Banco Central del Paraguay (BCP) ruvicha ha omoherakuã, mokõive óga Kongresomegua ruvicha ndive, ''proyecto de ley'' oiporu hag̃ua Fondo de Garantía ha oñepyrũva ohepymeꞌẽ ''ahorrista''kuérape. <ref name="infobae-pena" />
Ko apoukapy oike avei mekanismorã ombojerovia hag̃ua Tetã, IPS, ha ambue fóndo pension opaichagua virurepy oñemeꞌẽ jeyha.<ref name="infobae-pena" /> Peña heꞌi kóva "peteĩ káso koꞌytegua oimehápe peteĩ entida, ndahaꞌéi sihtéma virugua tetãmegua" ha apoharekuéra oñemyesakãvaꞌerã Tekojoja renondépe. <ref name="infobae-pena" /> Péicha heꞌi ahéndia marandu EFE, sarambi ogueraha ichupe omboykévo guatapuku Cumbre Iberoamericana Madrípe. <ref name="efe">{{Cite web|url=https://www.cooperativa.cl/noticias/mundo/paraguay/caos-financiero-en-paraguay-por-cierre-del-popular-ueno-bank/2026-11-04/075315.html}}</ref>
Ambue mbaꞌe, umi afectado, haꞌeháicha ''ahorrista'', ''jubilado'', empleadokue ojeapíva ha ambue, oñepyrũ oñemanifesta ñepyrũrãite tetã tavusúpe. Heta ijapytepekuéra omombeꞌu nupã mbojevyha ojapóva mbarete tahachi. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/nacionales/2026/11/04/video-policia-reprime-con-gas-pimienta-y-balines-a-manifestantes-en-asuncion/}}</ref> Pyhare miérkole 4 noviémbre, ha huéve 5 noviémbre, heta manifehtasion ha ava ñemboaty oiko Kongréso Paraguáipe, tahachi sã angareko ojepytuꞌúvo ha 9 apipyre ohóvo: 8 omanifehtáva ha 1 tahachi ''antidisturbios'' Policía Nacional Paraguaya rehegua. <ref>{{Cite web|url=https://www.lavoz.com.ar/mundo/paraguay-incidentes-manifestantes-policias-frente-congreso-sesion-santiago-pena_0_7nkJ3PlbUi.html}}</ref>
=== Tembikuaareka tekojojapegua ===
BCP omotenonde denúnsia penapegua Fiscalía General del Estado-pe. Unidad Especializada de Delitos Económicos y Anticorrupción oipeꞌa hokẽ káso N. Káso No 89/2026, hérava "Federico Miguel Vázquez Villasanti ha ambuekuéra re: jerovia ñehundi ha ambuekuéra". Fihkal Francisco Cabrera ohechauka denúnsia orekóva 200 páhina rupi ha expediente oreko 2000 páhina rupi. Umi apopy ojehesaꞌỹijóva apytépe oime jerovia ñehundi, teko vai, sarambi jaiko ha mbotavy. <ref name="detenidos">{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2026/11/04/escandalo-de-ueno-bank-en-paraguay-ya-son-ocho-los-directivos-detenidos/}}</ref>
Pyhare 3 de noviembre, Policía Nacional oapresa umi ócho mboguatahára orekóva <nowiki>''orden pendiente''</nowiki>, ijapytépe sãmbyhyhára apoha, Miguel Vázquez, ha entida ruvicha, Juan Manuel Gustale. <ref name="detenidos" /> 4 noviémbre peve, Fiscalía ohesaꞌỹijo oĩpa hechaukaha iporãmava oimputa hag̃ua chupekuéra. <ref name="detenidos" /> Avei avogadokuéra omotenonde denúnsia mboja'opyre; peteĩva ojerure tembikuaareka ojeipyso hag̃ua BCP motenondehakuérare. <ref name="lanacion-bcp">{{Cite web|url=https://www.lanacion.com.py/politica/2026/11/04/abogado-exige-que-la-investigacion-del-caso-ueno-bank-se-extienda-a-autoridades-del-bcp/}}</ref>
Fiscalía General omotenonde Tetã Ruvicha, Banco Central del Paraguay sãmbyhyharakuekuéra, ha ambue imbytépegua rovake denúnsia, upe jave Grupo Vázquez rehegua CEO ha ambue Ueno Bank sãmbyhyharakue ojegueraha ''prisión preventiva''pe. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/nacionales/2026/11/05/caso-ueno-juez-envia-a-prision-a-miguel-vazquez-y-principales-exdirectivos/}}</ref>
== Reperkusion politikapegua ==
C''rítico''kuéra Peña rehe, ijapytépe ''diputado opositor'' ha peteĩ ''facción disidente'' Partido Colorado, oapunta ojoajúha Ueno Holding ndive ha umi ''defensa pública'' orekóva vánko rehe. <ref name="abc-defensa">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/03/video-asi-defendia-santiago-pena-a-ueno-bank-antes-de-la-resolucion-del-bcp/}}</ref> Ára 4 noviémbre, umi léi apohára oñepyrũ ombyaty fírma peteĩ ''juicio político'' akusasiónpe guarã Peña ha tuvichaguy Pedro Alliana rehe. Omoañete hikuái mba'apo ñemboguata vai, oñemopyendáva ''presunto conflicto de intereses'', fóndo ojedehviáva IPS-gui vánkope, ha apoukapypegua ñemboguataꞌỹha. <ref name="libelo">{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/04/caso-ueno-diputados-inician-firma-de-libelo-acusatorio-para-juicio-politico-contra-pena-y-alliana/}}</ref> Aty tavayguakuéra ojerure manifehtasion [[Paraguay]] ha [[Ciudad del Este|Siudad del Éhte]]<nowiki/>pe ojerurévo ''juicio político''. <ref name="uh-protesta">{{Cite web|url=https://www.ultimahora.com/ueno-grupo-ciudadano-convoca-a-manifestacion-para-exigir-juicio-politico-a-santiago-pena}}</ref>
Ára 5 noviémbre 2026 jave, Peña omotenonde ñemosẽ, péicha Cámara Paraguaya de Diputados omonéi ''juicio político'' jeapo hese, osuspendévo ñemosẽ osẽ meve ''juicio político'' rehegua ohejáva. <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/politica/2026/11/05/diputados-aprueban-juicio-politico-contra-santiago-pena-pese-a-su-renuncia/}}</ref>
== Ehecha avei ==
* Banco Ueno
* Sarambi política Paraguáipe áño 2017-pe
* Sarambi política Paraguáipe áño 2012-pe
== Manduꞌapy ==
<templatestyles src="Plantilla:Control de autoridades/styles.css"></templatestyles>
[[Ñemohenda:Páginas con traducciones sin revisar]]
h7qufsih9hsybuxt5k64qbsju5r0wd8
Paraguái rembiasakue
0
18049
138531
2026-11-07T06:00:07Z
Rafael Rodríguez Marín
20811
Kuatiarogue ipyahúva: '''Paraguái rembiasakue''' ojepyso heta arapa'ũ pukukue javeve, ava rekoha ypyguare peteĩhaite guive ko'ág̃a meve. Ko'ã arapa'ũ ikatu ñamboja'o mbohapy pehẽnguéme: ára España térã colonia mboyve, ojehuhaguépe Europa ñemomba'ehára ñeg̃uahẽ; España ñemomba'e térã «colonia», España mburuvi pu'aka asy guive ñemosãso peve; ha tavakuairetã ára, ñemosãso guive ko'ára peve. == Ára España mboyve == == España ñemomba'e ha colonia == ==…
138531
wikitext
text/x-wiki
'''Paraguái rembiasakue''' ojepyso heta arapa'ũ pukukue javeve, ava rekoha ypyguare peteĩhaite guive ko'ág̃a meve. Ko'ã arapa'ũ ikatu ñamboja'o mbohapy pehẽnguéme: ára España térã colonia mboyve, ojehuhaguépe Europa ñemomba'ehára ñeg̃uahẽ; España ñemomba'e térã «colonia», España mburuvi pu'aka asy guive ñemosãso peve; ha tavakuairetã ára, ñemosãso guive ko'ára peve.
== Ára España mboyve ==
== España ñemomba'e ha colonia ==
== Ñemosãso ==
== Rodríguez de Francia rekuái ==
== Carlos Antonio López ha Francisco Solano López rekuái ==
== Ñorairõ Guasu ==
== Ñemopu'ãjevy ha tekuái guyryry ==
== Cháko Ñorairõ ==
== Alfredo Stroessner rekuái ==
== Jekopytyjojápe jehasa ==
== Koʼág̃a ==
ng7x9n1smzq82b0ukna9urzl81meduj
138533
138531
2026-11-07T08:46:09Z
Rafael Rodríguez Marín
20811
138533
wikitext
text/x-wiki
'''Paraguái rembiasakue''' ojepyso heta arapa'ũ pukukue javeve, ava rekoha ypyguare peteĩhaite guive ko'ág̃a meve. Ko'ã arapa'ũ ikatu ñamboja'o mbohapy pehẽnguéme: ára ''[[España]]'' térã ''colonia'' mboyve, ojehuhaguépe [[Európa|''Europa'']] ñemomba'ehára ñeg̃uahẽ; ''España'' ñemomba'e térã «''colonia''», [[Epáña Mburuvi|''España'' mburuvi]] pu'aka asy guive ñemosãso peve; ha tavakuairetã ára, ñemosãso guive ko'ára peve.
== Ára ''España'' mboyve ==
Ára ''España'' mboyve (karaiñe'ẽme, «''era precolombina''») oñe'ẽ umi yvypóra rembiasakue rehe oikoraka'e [[Paraguái]] ag̃agua yvýpe ''Europa''-ygua ñemomba'e mboyve. Ko'ápe, «Paraguái» he'ise yvy pehẽngue ha nde'iséi «Paraguái retã» neĩra noñemopu'ãiva'ekuégui tetã ha ndaipórigui yvypóra atýra jojaha upe yvy pukukue opytava'ekue. Opaichagua oĩraka'e yvypóra atýra iñe'ẽ ha heko ndive. Isarambipa Paraguái retã ag̃agua rembe'y mboypýri. Ndaipórigui jehaipyre precolombino ypykuéra omombe'uhápe hekokue, jaikuaáva heseguakuéra ou hembyre ''arqueológico''-gui. Ojepuru avei [[Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa|ñe'ẽkuaa]] resa'ỹijo, arandukaaty ha kuatia ''colonial'', umi kuatia katu ohai ''Europa''-yguáva ha jajesarekoasyva'erã: omono'õmbarei hetaichagua yvypóra atýra ndojojáiva térã omombe'u iñarandupykuéra ñemomba'e ha [[Hesu rape]] ñema'ẽ guive.<ref>{{Cita libro
|apellido=Melià
|nombre=Bartomeu
|capítulo=Mundo indígena y Estado paraguayo
|título=El reto del futuro: Asumiendo el legado del Bicentenario
|editor=Diego Abente Brun y Dionisio Borda
|editorial=Ministerio de Hacienda de la República del Paraguay
|ubicación=Asunción
|año=2011
|páginas=299-356
|url=https://www.mef.gov.py/sites/default/files/2024-07/pub018_0.pdf
|idioma=es
}}</ref>
== ''España'' ñemomba'e ha colonia ==
== Ñemosãso ==
== Rodríguez de Francia rekuái ==
== Carlos Antonio López ha Francisco Solano López rekuái ==
== Ñorairõ Guasu ==
== Ñeakãrapu'ã ha tekuái guyryry ==
== Cháko Ñorairõ ==
== Alfredo Stroessner rekuái ==
== Jekopytyjojápe jehasa ==
== Koʼág̃a ==
6yq8wllr5nj2sekmtuif93sj6iyi0ej