Wikipiidiya
gurwiki
https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure
MediaWiki 1.46.0-wmf.26
first-letter
Miidiya
Zure
Tɔgum
Tuntuna
Tuntuna tɔgum
Wikipiidiya
Wikipiidiya tɔgum
Faali
Faali tɔgum
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki tɔgum
Tɛmpileti
Tɛmpileti tɔgum
Suŋerɛ
Suŋerɛ tɔgum
Buuri buuri
Buuri buuri tɔgum
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Talking drum
0
3466
22967
22966
2026-05-04T20:14:44Z
Akoleko Atayinɛ
752
22967
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
== History Tuumsum ==
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Nyiŋa Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
et0mikjfw4iwsixw1aunmuqqt7g6qym
22968
22967
2026-05-04T20:16:05Z
Akoleko Atayinɛ
752
22968
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
== History Tuumsum ==
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Nyiŋa Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
ixrjdncww0cd8knybt0xfjrpetv3d2z
22969
22968
2026-05-04T20:16:48Z
Akoleko Atayinɛ
752
22969
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5]
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
== History Tuumsum ==
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Nyiŋa Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
jsegdnpkrv64iwpzwep3rsq87r4mnqx
22970
22969
2026-05-04T20:18:14Z
Akoleko Atayinɛ
752
22970
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5]
Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ, 'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
== History Tuumsum ==
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Nyiŋa Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
qdn9f43eruqke9cupwynv1loudk6emg
22971
22970
2026-05-04T20:20:23Z
Akoleko Atayinɛ
752
22971
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5]
Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ, 'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
== Tuusum ==
Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la. Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11]
Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa.
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Nyiŋa Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
6kmlsja1jazdofpuizy5u2iupq2dxav
22972
22971
2026-05-04T20:24:32Z
Akoleko Atayinɛ
752
22972
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5]
Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ, 'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
== Tuusum ==
Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la. Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11]
Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa.
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
<references />
== Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) ==
ow4hy14suht5v9veigyf2gjz5fod2q1
22973
22972
2026-05-05T06:06:18Z
Akoleko Atayinɛ
752
22973
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5]
Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ, 'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]]
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
== Tuusum ==
Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la. Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11]
Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa.
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
<references />
== Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) ==
ny335kizgjcc1hs20cc96p13fpzg8sd
22974
22973
2026-05-05T06:08:38Z
Akoleko Atayinɛ
752
22974
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5]
Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ, 'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]]
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]]
|}
== Tuusum ==
Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la. Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11]
Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa.
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
<references />
== Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) ==
fu0qwn0pt6lkp1yz5ggzvmmx7lg3xlq
22975
22974
2026-05-05T06:09:51Z
Akoleko Atayinɛ
752
22975
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5]
Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ, 'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]]
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
== Tuusum ==
Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la. Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11]
Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa.
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
<references />
== Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) ==
ny335kizgjcc1hs20cc96p13fpzg8sd
22976
22975
2026-05-05T06:10:42Z
Akoleko Atayinɛ
752
22976
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5]
Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ, 'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]]
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
[[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]]
== Tuusum ==
Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la. Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11]
Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa.
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
<references />
== Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) ==
bwtqg3iq4pss4nk3tqicqdsiwcwzl03
22977
22976
2026-05-05T06:12:30Z
Akoleko Atayinɛ
752
22977
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la.
Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>.
Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5]
Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ, 'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]]
== Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan ==
{| class="wikitable"
!Language
!Name
|-
|Akan languages (Fante, Twi, Baoule)
|Dondo, Odondo
|-
|Bambara, Bozo, Dyula
|Tamanin
|-
|Dagbani, Gurunsi, Moore
|Lunna, Donno
|-
|Efik
|Obodom
|-
|Fulani
|Mbaggu, Baggel
|-
|Hausa
|Kalangu, Dan Kar'bi
|-
|Songhai
|Doodo
|-
|Serer, Wolof, Mandinka
|Tama, Tamma
|-
|Yoruba
|Dùndún, Gángan
|}
[[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]]
== Tuusum ==
Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la. Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11]
Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa.[[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]]
== Ba ŋmi'iri luŋa se'em ==
== Ba maale luŋa se'em ==
== Ŋmi'iri buuri buuri ==
== Kelum bisɛ kalam pa'asɛ ==
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
== Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) ==
•(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>.
•(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012)
•(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
•(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
•"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.
== Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) ==
[[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]]
<references />
== Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) ==
5y0pkd0r96g55p6pe2pyozf8tut96v9