Wikipiidiya gurwiki https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Miidiya Zure Tɔgum Tuntuna Tuntuna tɔgum Wikipiidiya Wikipiidiya tɔgum Faali Faali tɔgum MiidiyaWiki MiidiyaWiki tɔgum Tɛmpileti Tɛmpileti tɔgum Suŋerɛ Suŋerɛ tɔgum Buuri buuri Buuri buuri tɔgum TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Talking drum 0 3466 22978 22977 2026-05-05T19:39:53Z Akoleko Atayinɛ 752 22978 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. Serer nɛreba[[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == 10qudbyfqrhqkp47u3cdh0uxj2dyg62 22979 22978 2026-05-05T19:40:56Z Akoleko Atayinɛ 752 22979 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. Serer nɛreba La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6][[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == i2w80omarxjucnjrcvd7pdb93q2b1bp 22980 22979 2026-05-05T19:42:23Z Akoleko Atayinɛ 752 22980 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. Serer nɛreba La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12][[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == ry5u05mftwanbubh5fywspdh0fstblv 22981 22980 2026-05-05T19:43:26Z Akoleko Atayinɛ 752 22981 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. Serer nɛreba La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama.[[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == ian1wdfo8xhi1tqdp10h0tgmcius93b 22982 22981 2026-05-05T19:49:36Z Akoleko Atayinɛ 752 22982 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16].[[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == jwnuzncskdxatoo4ibfikxbvlqfeefm 22983 22982 2026-05-05T19:53:23Z Akoleko Atayinɛ 752 22983 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16].[[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == gh2du6zl46azonkthoic0w1gx4wl9tc 22984 22983 2026-05-05T19:59:47Z Akoleko Atayinɛ 752 22984 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == qz276dm477s8jht6huwcok9ks2mwste 22985 22984 2026-05-06T09:15:30Z Akoleko Atayinɛ 752 22985 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. Yoruba Nɛreba == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == ea9vi42h7htpy9ojz2wdpte6gib6cx2 22986 22985 2026-05-06T09:15:59Z Akoleko Atayinɛ 752 22986 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == qzgimuk2hfouwvsqw5nxdflw6nmu3pk 22987 22986 2026-05-06T09:16:46Z Akoleko Atayinɛ 752 22987 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == fc05ru3wnrsjvnqa7dxdhhl3kly3yzo 22988 22987 2026-05-06T09:17:33Z Akoleko Atayinɛ 752 22988 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == rfilzl814f8w9n1jppqn9tgxkll7qao 22989 22988 2026-05-06T09:18:24Z Akoleko Atayinɛ 752 22989 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == jovsnj8b6w60a9fuc4lxhsh02pq4ubf 22990 22989 2026-05-06T09:19:04Z Akoleko Atayinɛ 752 22990 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == 4f35636lh40bvvw5opb2uln7ig9kpoc 22991 22990 2026-05-06T09:24:05Z Akoleko Atayinɛ 752 22991 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia tile maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba]] drummers: The nearest holds [[omele ako]] and [[batá]], the other two hold dùndúns.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna buuri buuri yetɔgum puan == {| class="wikitable" !Language !Name |- |Akan languages (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore |Lunna, Donno |- |Efik |Obodom |- |Fulani |Mbaggu, Baggel |- |Hausa |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka |Tama, Tamma |- |Yoruba |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Gangan]] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Batá]] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Wooden frames of talking drums]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == == Ba maale luŋa se'em == == Ŋmi'iri buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. ofph83i3784xpvpxq8y8gz8dgemp9g0