Wikipiidiya gurwiki https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Miidiya Zure Tɔgum Tuntuna Tuntuna tɔgum Wikipiidiya Wikipiidiya tɔgum Faali Faali tɔgum MiidiyaWiki MiidiyaWiki tɔgum Tɛmpileti Tɛmpileti tɔgum Suŋerɛ Suŋerɛ tɔgum Buuri buuri Buuri buuri tɔgum TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Talking drum 0 3466 23015 23014 2026-05-09T16:07:59Z Akoleko Atayinɛ 752 23015 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 7q5nx4kycfvcn2o8opq6t6tjvy1fs4n 23016 23015 2026-05-09T16:08:41Z Akoleko Atayinɛ 752 23016 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25] == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 5b71z3b7nk1wa4ieebcb4t0ib4y3ujr 23017 23016 2026-05-09T16:09:20Z Akoleko Atayinɛ 752 23017 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 7wg72j4e7xo00xgj364glo9mlxik74z 23018 23017 2026-05-09T16:10:08Z Akoleko Atayinɛ 752 23018 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. tpsh8h7doanfynvvhshh4nida8l684r 23019 23018 2026-05-09T16:10:54Z Akoleko Atayinɛ 752 23019 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. ji4p1nuxvfu0o9exjbjvbs6tubm6v6u 23020 23019 2026-05-09T16:11:40Z Akoleko Atayinɛ 752 23020 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.[27] == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 0fvt1btxxf0juyb641cl1cpnk9tq5kb 23021 23020 2026-05-09T16:12:22Z Akoleko Atayinɛ 752 23021 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.[27]. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,[28] luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. bzy9ael6gncc6ag3kvt9so6mw1zicno 23022 23021 2026-05-09T16:13:12Z Akoleko Atayinɛ 752 23022 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.[27]. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,[28] luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 4nawgxrfe0biourbs2o7b0vngwzkwqp 23023 23022 2026-05-09T16:14:07Z Akoleko Atayinɛ 752 23023 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)[4].Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.[5] Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.[7] Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.[6] Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.[27]. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,[28] luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 3t19u5h23o4y983tdwd9c671hrjg16z 23024 23023 2026-05-09T16:24:07Z Akoleko Atayinɛ 752 23024 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria [9][10] n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan[11] Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).[6] lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.[27]. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,[28] luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 6y9ly8ivgs1416i4k66tw34nxe5g7ip 23025 23024 2026-05-09T16:38:52Z Akoleko Atayinɛ 752 Added references 23025 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.[9] Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama.[12]. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.[15]. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.[15][16]. '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.[27]. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,[28] luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 9vmx710975qfvr0bgcusrjtdaei874b 23026 23025 2026-05-09T16:43:45Z Akoleko Atayinɛ 752 23026 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |Akan tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi Ghana la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna Ghana. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.[17]. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la [18] Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima [19]. Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.[27]. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,[28] luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. lb03jkyr9s2xfoulru3nbesjs2glq9i 23027 23026 2026-05-09T16:50:03Z Akoleko Atayinɛ 752 23027 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "[20] Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.[21][22] Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.[23] Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.[24]. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.[4].A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".[25]. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma.[26]. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.[27]. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,[28] luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 4mu7wt5yknrwlg7l9909556g068idv9 23028 23027 2026-05-09T17:23:22Z Akoleko Atayinɛ 752 23028 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 9lhdznm4y5o7q4nhztwt53v5s2gusqw 23053 23028 2026-05-10T08:27:22Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Ba maale luŋa se'em */ 23053 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan.   == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 9ofu8edu4ghfnanu3qhc0i3lperokdz 23054 23053 2026-05-10T08:28:00Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Ba maale luŋa se'em */ 23054 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. ce9ti1xlgp9t076hbbqgem0vmbg2mi6 23055 23054 2026-05-10T08:28:48Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Ba maale luŋa se'em */ 23055 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. ev73ruy2rzfm6spb4b8pfc4gcmt5pq1 23056 23055 2026-05-10T08:29:35Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Ba maale luŋa se'em */ 23056 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuri == == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 70seq5phd6iex2jwy7hcwwwu7xcj1a5 23057 23056 2026-05-10T10:06:37Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Luŋa ŋmi'a buuri buuri */ 23057 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri == Luŋa ŋmi'a la ka voole ze'eti la ka maalegɔ puan la nɛreba la yetɔgum n naam se'em.  Playing styles are closely linked with the drum's construction and the tonal qualities of each language. Luŋa ŋmi'a voole boi la yima yima magesɛ wuu Fulani la zi'an woo ti ba tɔgera Mande luŋa ŋmi'a boi la kayima la basɛba lunsi ŋmi'a. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. iv6nmawkpobt9hrlbdhhzp6slwiet43 23058 23057 2026-05-10T10:07:14Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri */ 23058 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri == Luŋa ŋmi'a la ka voole ze'eti la ka maalegɔ puan la nɛreba la yetɔgum n naam se'em.  Playing styles are closely linked with the drum's construction and the tonal qualities of each language. Luŋa ŋmi'a voole boi la yima yima magesɛ wuu Fulani la zi'an woo ti ba tɔgera Mande luŋa ŋmi'a boi la kayima la basɛba lunsi ŋmi'a. Luŋa n ŋmi'iri se'em bɔna Senegal, Gambia, western Mali, la Guinea malema puan de la ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Ba tari luŋa wa mɛ ŋmi'ira tɔges 'Mbalax' zaaleŋa tɔgum bɔna Senegal.[29] == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 1sh0gx9nu6ovj6f4k9yiwgegs96qajk 23059 23058 2026-05-10T10:07:59Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri */ 23059 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri == Luŋa ŋmi'a la ka voole ze'eti la ka maalegɔ puan la nɛreba la yetɔgum n naam se'em.  Playing styles are closely linked with the drum's construction and the tonal qualities of each language. Luŋa ŋmi'a voole boi la yima yima magesɛ wuu Fulani la zi'an woo ti ba tɔgera Mande luŋa ŋmi'a boi la kayima la basɛba lunsi ŋmi'a. Luŋa n ŋmi'iri se'em bɔna Senegal, Gambia, western Mali, la Guinea malema puan de la ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Ba tari luŋa wa mɛ ŋmi'ira tɔges 'Mbalax' zaaleŋa tɔgum bɔna Senegal.[29] Fu san bisera Mali, Burkina Faso la Ghana, tara paara Niger, western-Chad, la Nigeria so'olum puan, amaa Fulani la sɛba n tɔgeri Mande yetɔgum ka pa'asɛ bini.  ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgesa yetɔgum kara hali sɛba bɔkerɛ n tɔi. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 33t12x276v85i5998ec5913pc3x5l3r 23060 23059 2026-05-10T10:08:35Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri */ 23060 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri == Luŋa ŋmi'a la ka voole ze'eti la ka maalegɔ puan la nɛreba la yetɔgum n naam se'em.  Playing styles are closely linked with the drum's construction and the tonal qualities of each language. Luŋa ŋmi'a voole boi la yima yima magesɛ wuu Fulani la zi'an woo ti ba tɔgera Mande luŋa ŋmi'a boi la kayima la basɛba lunsi ŋmi'a. Luŋa n ŋmi'iri se'em bɔna Senegal, Gambia, western Mali, la Guinea malema puan de la ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Ba tari luŋa wa mɛ ŋmi'ira tɔges 'Mbalax' zaaleŋa tɔgum bɔna Senegal.[29] Fu san bisera Mali, Burkina Faso la Ghana, tara paara Niger, western-Chad, la Nigeria so'olum puan, amaa Fulani la sɛba n tɔgeri Mande yetɔgum ka pa'asɛ bini.  ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgesa yetɔgum kara hali sɛba bɔkerɛ n tɔi.Fu san kelum bisɛ Niger–Congo yetɔgum duma teebule la puan, fu wan bɔkɛ sɛla woo suŋa suŋa magesɛ wuu Fuji yuuma n de Yoruba buuri bɔna Nigeria. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. e9qkp7dmsu4uojdvzbh2khfghwl6k31 23061 23060 2026-05-10T10:09:21Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri */ 23061 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri == Luŋa ŋmi'a la ka voole ze'eti la ka maalegɔ puan la nɛreba la yetɔgum n naam se'em.  Playing styles are closely linked with the drum's construction and the tonal qualities of each language. Luŋa ŋmi'a voole boi la yima yima magesɛ wuu Fulani la zi'an woo ti ba tɔgera Mande luŋa ŋmi'a boi la kayima la basɛba lunsi ŋmi'a. Luŋa n ŋmi'iri se'em bɔna Senegal, Gambia, western Mali, la Guinea malema puan de la ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Ba tari luŋa wa mɛ ŋmi'ira tɔges 'Mbalax' zaaleŋa tɔgum bɔna Senegal.[29] Fu san bisera Mali, Burkina Faso la Ghana, tara paara Niger, western-Chad, la Nigeria so'olum puan, amaa Fulani la sɛba n tɔgeri Mande yetɔgum ka pa'asɛ bini.  ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgesa yetɔgum kara hali sɛba bɔkerɛ n tɔi.Fu san kelum bisɛ Niger–Congo yetɔgum duma teebule la puan, fu wan bɔkɛ sɛla woo suŋa suŋa magesɛ wuu Fuji yuuma n de Yoruba buuri bɔna Nigeria. Buuri basɛba puan, nɛra woo ni tara la luŋa yu'urɛ ti ba duma tara ti la dɛna sɔɔleŋa bo'ora nɛreba basɛba. Magesɛ wuu Bulu n boi Cameroon tari yu'ura n ani wuu "Fu san pugum yɛ lɔgesuma, nɔŋerɛ ti tu ɛɛra" bii " Sagirekatɛ la ka tari bia, yire sagirega la ka tari bia". == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. j0gg6bxiqrxc0y4cw5dtga1du2ylsxb 23062 23061 2026-05-10T10:10:51Z Akoleko Atayinɛ 752 /* Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri */ 23062 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri == Luŋa ŋmi'a la ka voole ze'eti la ka maalegɔ puan la nɛreba la yetɔgum n naam se'em.  Playing styles are closely linked with the drum's construction and the tonal qualities of each language. Luŋa ŋmi'a voole boi la yima yima magesɛ wuu Fulani la zi'an woo ti ba tɔgera Mande luŋa ŋmi'a boi la kayima la basɛba lunsi ŋmi'a. Luŋa n ŋmi'iri se'em bɔna Senegal, Gambia, western Mali, la Guinea malema puan de la ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Ba tari luŋa wa mɛ ŋmi'ira tɔges 'Mbalax' zaaleŋa tɔgum bɔna Senegal.[29] Fu san bisera Mali, Burkina Faso la Ghana, tara paara Niger, western-Chad, la Nigeria so'olum puan, amaa Fulani la sɛba n tɔgeri Mande yetɔgum ka pa'asɛ bini.  ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgesa yetɔgum kara hali sɛba bɔkerɛ n tɔi.Fu san kelum bisɛ Niger–Congo yetɔgum duma teebule la puan, fu wan bɔkɛ sɛla woo suŋa suŋa magesɛ wuu Fuji yuuma n de Yoruba buuri bɔna Nigeria. Buuri basɛba puan, nɛra woo ni tara la luŋa yu'urɛ ti ba duma tara ti la dɛna sɔɔleŋa bo'ora nɛreba basɛba. Magesɛ wuu Bulu n boi Cameroon tari yu'ura n ani wuu "Fu san pugum yɛ lɔgesuma, nɔŋerɛ ti tu ɛɛra" bii " Sagirekatɛ la ka tari bia, yire sagirega la ka tari bia".Lunŋmi'ireba nyaa ni tara luŋa la ŋmi'ira yi'ira nɛreba la yu'ura.[30]. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 69vfhdx1xub9a8pes59zqaiuy8pqz3a 23063 23062 2026-05-10T10:21:28Z Akoleko Atayinɛ 752 23063 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri == [[File:WIKI LOVES AFRICA 2016 HYPERFOCALSTUDIOS.jpg|thumb| Lunŋmi'ireba n zɛ bɔbeyinɛ]] Luŋa ŋmi'a la ka voole ze'eti la ka maalegɔ puan la nɛreba la yetɔgum n naam se'em.  Playing styles are closely linked with the drum's construction and the tonal qualities of each language. Luŋa ŋmi'a voole boi la yima yima magesɛ wuu Fulani la zi'an woo ti ba tɔgera Mande luŋa ŋmi'a boi la kayima la basɛba lunsi ŋmi'a. Luŋa n ŋmi'iri se'em bɔna Senegal, Gambia, western Mali, la Guinea malema puan de la ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Ba tari luŋa wa mɛ ŋmi'ira tɔges 'Mbalax' zaaleŋa tɔgum bɔna Senegal.[29] Fu san bisera Mali, Burkina Faso la Ghana, tara paara Niger, western-Chad, la Nigeria so'olum puan, amaa Fulani la sɛba n tɔgeri Mande yetɔgum ka pa'asɛ bini.  ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgesa yetɔgum kara hali sɛba bɔkerɛ n tɔi.Fu san kelum bisɛ Niger–Congo yetɔgum duma teebule la puan, fu wan bɔkɛ sɛla woo suŋa suŋa magesɛ wuu Fuji yuuma n de Yoruba buuri bɔna Nigeria. Buuri basɛba puan, nɛra woo ni tara la luŋa yu'urɛ ti ba duma tara ti la dɛna sɔɔleŋa bo'ora nɛreba basɛba. Magesɛ wuu Bulu n boi Cameroon tari yu'ura n ani wuu "Fu san pugum yɛ lɔgesuma, nɔŋerɛ ti tu ɛɛra" bii " Sagirekatɛ la ka tari bia, yire sagirega la ka tari bia".Lunŋmi'ireba nyaa ni tara luŋa la ŋmi'ira yi'ira nɛreba la yu'ura.[30]. == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. 8jifwisp97wq0bfo9au7klfkep9mqil 23064 23063 2026-05-10T10:28:20Z Akoleko Atayinɛ 752 Added references 23064 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri == [[File:WIKI LOVES AFRICA 2016 HYPERFOCALSTUDIOS.jpg|thumb| Lunŋmi'ireba n zɛ bɔbeyinɛ]] Luŋa ŋmi'a la ka voole ze'eti la ka maalegɔ puan la nɛreba la yetɔgum n naam se'em.  Playing styles are closely linked with the drum's construction and the tonal qualities of each language. Luŋa ŋmi'a voole boi la yima yima magesɛ wuu Fulani la zi'an woo ti ba tɔgera Mande luŋa ŋmi'a boi la kayima la basɛba lunsi ŋmi'a. Luŋa n ŋmi'iri se'em bɔna Senegal, Gambia, western Mali, la Guinea malema puan de la ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Ba tari luŋa wa mɛ ŋmi'ira tɔges 'Mbalax' zaaleŋa tɔgum bɔna Senegal.<ref>https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000051499</ref> Fu san bisera Mali, Burkina Faso la Ghana, tara paara Niger, western-Chad, la Nigeria so'olum puan, amaa Fulani la sɛba n tɔgeri Mande yetɔgum ka pa'asɛ bini.  ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgesa yetɔgum kara hali sɛba bɔkerɛ n tɔi.Fu san kelum bisɛ Niger–Congo yetɔgum duma teebule la puan, fu wan bɔkɛ sɛla woo suŋa suŋa magesɛ wuu Fuji yuuma n de Yoruba buuri bɔna Nigeria. Buuri basɛba puan, nɛra woo ni tara la luŋa yu'urɛ ti ba duma tara ti la dɛna sɔɔleŋa bo'ora nɛreba basɛba. Magesɛ wuu Bulu n boi Cameroon tari yu'ura n ani wuu "Fu san pugum yɛ lɔgesuma, nɔŋerɛ ti tu ɛɛra" bii " Sagirekatɛ la ka tari bia, yire sagirega la ka tari bia".Lunŋmi'ireba nyaa ni tara luŋa la ŋmi'ira yi'ira nɛreba la yu'ura.<ref>https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000051499</ref> == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == Video of Senegalese talking drum, known as a Tama -"Male' and the talking drum from africa" (in) Youtube == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == * Drum (communication) * Whistling languages, tonal transpositions of spoken languages == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. f84qcj3udznsoambhpmhgwbhfgzbw0n 23065 23064 2026-05-10T10:29:17Z Akoleko Atayinɛ 752 23065 wikitext text/x-wiki {{databox}} Luŋa de la de'eŋo lɔkɔ ti ba tara tia dɔɔ (tile) maala ka. Ba ni maalɛ dɔɔ la mɛ ti la tari zuto tuyi gee ti tiŋasuka la n de sia la nyaa ni tara  fole bii yoko. Luŋa wa de la de'eŋo lɔkɔ n ze'ele tuma nɛresabesi so'olum ti ba yi'ira solemiine puan ti 'West Africa' la. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti a tɔgesɛ asaala yetɔgum. Se'em n ŋmi'iri luŋa (lunŋmi'ira) la ni limesa mɛ gee gbɛkera mi'isi la ti la miina. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgera kɔɔsi yima yima la vo'osum yima yima ti la ŋwɔna la nɛresaala n tɔgeri se'em la<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa woo ni tari la zuto tuyi gee ti ba nyaa ni dikɛ mi'isi lui ba naɛ taaba kankaŋi. Ba ni pɛkɛ luŋa mɛ n boi kɛlumpaka puan gee nyaa ŋmi'ira. Se'em n ŋmi'iri luŋa la  ta'am ni gbɛkɛ bii a basɛ mi'isi la kola ti la suŋɛ ti luŋa la vo'osum la ka voole bɔna yima yima<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa wa mi'ilum la yuuntusa pia la anii n tole sa la ti lunŋmi'ireba yuum dɔla bilam tara lasebaarɛ paara nɛreba n boi satinzaarɛ n paɛ kilogiramɛ buyoobi ta paɛ bunii (solemiine puan: 6.4–8.0 km)<ref name=":1">https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref>.Sɛba duma nu'o n keŋe la luŋa ŋmi'a ta'am ni basɛ ti luŋa miŋa tɔgɛ yelebinaarɛ.Luŋa wa taaba boi Asia mɛ, amaa lunkaŋa ka tɔgeri wuu Africa luŋa la. Gee se'em ti ba yi'ira ti 'idakka' ta'am tɔgesa yuuma mɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Luŋa wa buuri buuri bunuu de la 'dùndún' n de Yoruba duma dinɛ,  'atumpan' la 'fontomfrom' n de Asante (Ashanti) duma dinɛ. Ba ta'am dikɛ lasebaarɛ paɛ satinsi n zaɛ kilogiramɛ pita la buyi (32 km). Ti lunŋmi'ireba  basɛba nyaa ni toe sooleŋa miŋa nyaa ta'asɛ tole niŋa.[[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|[[Yoruba music|Yoruba duma]] Lunŋmi'ireba: Yia daana la tari la lundaa [['omele ako']] bii [['batá']], gee ti bayi la mi tara lunya'asi 'dùndúns'.]] == Luŋa wa yu'ura bɔna yetɔgum buuri buuri puan == {| class="wikitable" !Yetɔgum !Ba yi'iri luŋa se'em |- |[[Akan language|Akan]] tɔgum (Fante, Twi, Baoule) |Dondo, Odondo |- |Bambara, Bozo, Dyula tɔgum |Tamanin |- |Dagbani, Gurunsi, Moore tɔgum |Lunna, Donno |- |Efik tɔgum |Obodom |- |Fulani tɔgum |Mbaggu, Baggel |- |Hausa tɔgum |Kalangu, Dan Kar'bi |- |Songhai tɔgum |Doodo |- |Serer, Wolof, Mandinka tɔgum |Tama, Tamma |- |Yoruba tɔgum |Dùndún, Gángan |} [[File:Gangan.jpg|thumb|Lunya'aŋa n bala 'Gangan']] == Tuusum == Luŋa de la sɛla ti nɛresabesi pugum tara ti la dabesa zaɛ.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Ba kɔ'ɔm pɔsɛ zi'an yia de la Bono n boi [[Gaana|Ghana]] la Yoruba buuri malema puan n boi Nigeria<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref><ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> n de Hausa nɛreba la.  Yoruba duma ze'ele la Nigeria la Benin gee ti Dagomba duma mi ze'ele saazuen bɔna [[Ghana]]. Bana za'a waabi n lagum pɔsɛ luŋa wa yɛla saŋa kayima puan<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref> Amaa, tu tari de'eŋo lɔgerɔ basɛba mɛ ti ba ŋwana la luŋa gee dagena luŋa. Basɛba yi'iri ba la Dunan bii Fontomfrom.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>Luŋa wa nyaa boi zi'an woo mɛ magesɛ wuu Cameroon la Chad gee tinsesi ti luŋa wa tuuma kɔ'ɔm zo'e kankaŋi de la Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa. [[File:Omele Bata drum.jpg|thumb|Luŋa dɔɔrɔ la gama 'Batá']] '''Serer nɛreba''' La boi Senegalese la Gambia duma tuusum puan mɛ ti sɛla ti ba yi'ira ti 'tama' bɔna Serer tɔgum puan de la Serer malema yuuma ti na yi'ira ti "Woong". Serer duma budibeto sɛba ti ba nan ka gbaba la. Ba yi'ira ba la "Xaat" (n boi Serer tɔgum puan).<ref>http://journal.ru.ac.za/index.php/africanmusic/article/view/223</ref>lunsɛka ti ba yi'ira ti "tama' tari la Serer duma yimpu'usegɔ yɛla n pugum bɔna gee bo Ghana na'am la.<ref>https://www.researchgate.net/publication/324828208</ref> Fu san bisa Xaat malema la puan, 'tama' pa'asɛ la yuuma de'eŋo bunaasi puan. The Serer lunsi wa basɛba de la: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Se'em ma'a ti niiŋa ni ta kaasɛ la ti Xaat la ni ga'arɛ mɛ gise ti mina n ta'am naɛ la 'tam-tam' la wa, iŋa la 'Perngel', Qiin la Tama. [[File:The talking drum wooden frame.jpg|thumb|Dɔɔrɔ sɛba ti ba tari maala luŋa]] — Henry Gravrand Tuusum puan pa'alɛ ti, tama kɔ'ɔm ana mɛ wuu Serer junjung duma solensoleba ze'ele Senegambian. Fu ku dumiŋa de la sɛla ti nɛra woo wan ta'am iŋɛ amaa la nari ti la doose la  wara sɛka n de 'Jom'.<ref name=":0">https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Yelebire wa "Jom" vuurɛ de la "na'ase" bɔna Serer yetɔgum puan.<ref name=":0" /><ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> '''Yoruba Nɛreba''' Ayangalu Ayangalu n de mina ti nɛrewoo mina ti iŋa n pɔsɛ Yoruba luŋa de'eŋo wa. Iŋa yuum ki la, ba dikɛ mɛ ti a lebege bagerɛ bii ba yuum mɛ e mɛ ti a dɛna bagerɛ bɔna 'Orishas' malema puan. Fu san paɛ Yoruba malema puan ba tari sira sakerɛ ti Ayangalu bo'ori sɛba duma woo n ŋmi'iri luŋa la sia puan inkpemesego ti ba tana ŋmi'ira suŋa suŋa. Yelebire wa "Ayan" vuurɛ de la lunŋmi'ira bɔna Yoruba yetɔgum puan. Bal n sɔi ti Yoruba yizuto ni dikɛ 'Ayan' pa'asa ba yi'ira puan la magesɛ wuu: Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande. Bala pa'alɛ ti sɛba duma to ba dikɛ yu'urɛ wa siege baduma la ni tara la sia paŋa zɛ'ɛta 'Ayangalu' zi'an.<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref>. Diime sa la, luŋa ŋmi'a yuum de la Afirika duma de'eŋo lɔkɔ kankaŋi magesɛ wuu: Mbalax yuuma n boi Senegal bii Fuji la Jùjú yuuma n boi Nigeria ti ba yi'ira ti dùndún la. Amaa, dundun boi la ayima la Mandé nɛreba dinɛ la<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Ba ŋmi'iri luŋa bɔna pɔgedire malema puan, kum laarɛ puan, la nɛreba lagesegɔ zi'an. Ba tari luŋa wa naara la Afirika de'eŋo lɔgerɔ basɛba. == Ba ŋmi'iri luŋa se'em == [[File:Iya Ilu Dundun.png|thumb |Iya Ilu, [[Yoruba people|Yoruba duma]] Luŋa.]] Lunsɛka ti ba yi'ira ka ti 'Iya Ilu' la de la Yoruba nɛreba dinɛ. Luŋa wa de la sɛla ti ba wan ta'am basɛ ti ka tɔgesa tɔgum buuri buuri. Sɛla n wan basɛ ti bala ta'am iŋɛ de la, mina daana n ŋmi'iri luŋa nari ti vɛ'ɛsa luŋa mi'isi la mɛ ti ka voole la bɔna yima yima. Ba ni pɛkɛ luŋa wa mɛ bɔna kelempa puan lem sapiresi ti la suŋera ti luŋa la tana kaasa la nari se'em. Lunŋmi'ira la ta'am basɛ ti luŋa tana yi'ira kɔdaasi la kɔnya'asi yima yima<ref>https://doi.org/10.1093%2Fgmo%2F9781561592630.article.51499</ref> Solemiisi n yuum de sɛba n yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa de la sɛla n ta'am tɔgera. Hali, luŋa ta'am tari sɔɔleŋa kiŋɛ kalam gana weefo. Roger T. Clarke, n yuum wa'am Afirika ti a wa tum Yinɛ tuuma la yuum viisɛ baŋɛ ti luŋa la mi'isi ni bɔna la yima yima gana suŋera ti luŋa kaasega la ka vo'osum bɔna yima yima "<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Afirika yetɔgum zo'e zo'e tari la kɔa limesego gana basera ti yelebire vuurɛ teera.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>Fu san bisera  Yoruba uetɔgum puan la boi bini mɛ. Amaa, Serer tɔgum puan kɔa limesego ka boi bini la 'Senegambian' yetɔgum duma la za'a gee 'Niger-Congo' yɔtɔgum za'a waabi tari kɔa limesego mɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref> Sɛla n  de pakerɛ de la, luŋa iti la ŋwani tana tɔgera gee ka mina kɔdaa la kɔnya'aŋa yima yima bɔkera?.John F. Carrington yuum gulesɛ a gɔŋɔ bɔna 1949 yuunɛ la puan pa'ala se'em ti Afirika luŋa tana dikera sɔɔleŋa paara zi'ansi n zaɛ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. A yuum yeti luŋa woo tari la budaanɛ la pɔgenɛ kɔa ka limesego puan suŋera ti voole la kina zaara.<ref name=":1" />.A yuum kelum viisɛ baŋɛ ti yelebire woo ti luŋa yi'ira ni dikɛ la yelebinaarɛ  n ka tari vuurɛ pa'asa bini [Viisegɔ lɔkɔ n nari la bɔna kalam]. '''Makerɛ''' Sɔɔleŋa san dɛna ti "kulum yire na" lunŋmi'ireba ta'am ni lerege yeti: " Basɛ ti fu nama wa'am bii lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, basɛ ti fu nama la lem na wuu ba iŋɛ se'em kiŋɛ la, dikɛ Fu nama burɛ tiŋa bii lem tinsɛka n de tu dinɛ la".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Information:_A_History,_a_Theory,_a_Flood</ref>. Yelebire diyima, magesɛ wuu "nambua" ta'am lerege dɛna ti " nambua la biswri la tiŋa nuuren bii tiŋa" gee ti "zaberɛ" ta'am dɛna ti "zaberɛ n tari namesegɔ kina na". Luŋa tɔgum dagi naana, yelebire diyina ma'a ni tara la yelebinaarɛ duma n paɛ se'em ma'a bala n sɔi ti se'em woo n zameseri luŋa ŋmi'a la ni ka dɛna tuumpika bo'ora ba duma<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Luŋa san ni tara yelebɛa zo'e zo'e bala n ni suŋera ti bɔkerɛ la dɛna naana bo'ora sɛba n kɛlesi la. Se'em ma'a ti solemiisi yuum ta baŋɛ ti luŋa ta'am tɔgera mɛ la ti luŋa ŋmi'a yuum ka le ba bɔna Afirika so'olum bala. Ba yuum sogese Carrington ti a yuum bo a puti'irɛ ti, yelebɛa sɛba n ka ba'am parɛ la, luŋa san ta yi'ira Ba, bɔkerɛ la ni tɔna mɛ. Magesɛ wuu, ba san dikɛ tɔgum bo'ora pugela, lunŋmi'ireba la daa ti'isɛ ti, ba tɔgeri bo'ora la zinnyɔgereba bii zim yuka.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref>. Wuu Finnegan n pugum yele se'em la,<ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-west-african-drums-really-talk-180978296/</ref> luŋa ka tɔgeri yeleyina ma'a. Luŋa tɔgeri zaaleŋa uɛla mɛ, yuuma, kum yuuma, tuusum yɛla, tɔgebiŋemo, dakerɛ duma, buuri na'asegɔ la malema yɛla. Fu san bisera Ashanti  bii Yoruba duma malema puan, luŋa ŋmi'a de la sɛla ti ba yuum ta'am basɛ ti la dɛna yelezuo bɔna ba malema la puan. Lunŋmi'ireba  yeleyele wuu sɛba tum la yue la yuum de la sɛba ti ba na'asa ba duma wuu naduma la. == Ba maale luŋa se'em == Luŋa woko boi la yima yima yɛsa la buuri yima yima la zuo amaa, sɛla n kɔ'ɔm dɛna buyina de la ka naaŋɔ puan. Lunsɛka ti ba yi'ira ti 'Tama' ti a dɛna Serer nɛreba luŋa la Wolof la Mandinka nɛreba mi kelum tara lunkaŋa taaba nuu. Ka woko beene de la santimita duma pia la buta (13 cm) la santimita duma bayopɔi ( 7 cm) n de luŋa la zuo. A voole gani luŋa woo mɛ. Yoruba la Dagomba nɛreba n kɔ'ɔm tara lunkara ti ba yi'ira ba ti 'Lunna' la Dùndún la. Ba woko beene paari santimita piseyi la but a ta paara pita la bunii ( 23–38 cm ). Gee ti zuo la mi woko beene paɛ santimita duma pia ta paara pia la bunii (10 and 18 cm).  Yoruba lunkara wa waabi ba ni dikɛ ba mɛ naara la lunbibesi. Ba yi'iri ba la 'Tama' bii 'Gangan' bɔna Yoruba yetɔgum puan. == Luŋa ŋmi'a buuri buuribuuri == [[File:WIKI LOVES AFRICA 2016 HYPERFOCALSTUDIOS.jpg|thumb| Lunŋmi'ireba n zɛ bɔbeyinɛ]] Luŋa ŋmi'a la ka voole ze'eti la ka maalegɔ puan la nɛreba la yetɔgum n naam se'em.  Playing styles are closely linked with the drum's construction and the tonal qualities of each language. Luŋa ŋmi'a voole boi la yima yima magesɛ wuu Fulani la zi'an woo ti ba tɔgera Mande luŋa ŋmi'a boi la kayima la basɛba lunsi ŋmi'a. Luŋa n ŋmi'iri se'em bɔna Senegal, Gambia, western Mali, la Guinea malema puan de la ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Ba tari luŋa wa mɛ ŋmi'ira tɔges 'Mbalax' zaaleŋa tɔgum bɔna Senegal.<ref>https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000051499</ref> Fu san bisera Mali, Burkina Faso la Ghana, tara paara Niger, western-Chad, la Nigeria so'olum puan, amaa Fulani la sɛba n tɔgeri Mande yetɔgum ka pa'asɛ bini.  ba ni vɛ'ɛsa  luŋa mi'isi la mɛ ŋwana kalam kalam gee tara lundoore nyaa ŋmi'ira gee pɛkɛ luŋa miŋa kankaŋi. Bala n ni basɛ ti luŋa la tana tɔgesa yetɔgum kara hali sɛba bɔkerɛ n tɔi.Fu san kelum bisɛ Niger–Congo yetɔgum duma teebule la puan, fu wan bɔkɛ sɛla woo suŋa suŋa magesɛ wuu Fuji yuuma n de Yoruba buuri bɔna Nigeria. Buuri basɛba puan, nɛra woo ni tara la luŋa yu'urɛ ti ba duma tara ti la dɛna sɔɔleŋa bo'ora nɛreba basɛba. Magesɛ wuu Bulu n boi Cameroon tari yu'ura n ani wuu "Fu san pugum yɛ lɔgesuma, nɔŋerɛ ti tu ɛɛra" bii " Sagirekatɛ la ka tari bia, yire sagirega la ka tari bia".Lunŋmi'ireba nyaa ni tara luŋa la ŋmi'ira yi'ira nɛreba la yu'ura.<ref>https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000051499</ref> == Viisegɔ gɔnɔ (lɔgerɔ) == [[Buuri Buuri: AfroCurationGhana2026]] <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ (External Links) == Video of Senegalese talking drum, known as a Tama -"Male' and the talking drum from africa" (in) Youtube == Kelum bisɛ kalam pa'asɛ == * Drum (communication) * Whistling languages, tonal transpositions of spoken languages == Nɛreba bii gɔnɔ puti'ira (Bibliography) == •(in French) Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – Pangool, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, <nowiki>ISBN 2723610551</nowiki>. •(in French) Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in Ethiopiques, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 [1] Archived 2011-09-01 at the Wayback Machine (retrieved 7 May 2012) •(in English) Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995) •(in French) Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42. •"Drum Telegraphy". TIME, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006. rzb56qvtcazktzpj0spslliqj1w8v9u Forms of Ghanaian highlife 0 3468 23029 2026-05-09T19:45:50Z Nsobila Bia 1999 N pɔsɛ la pɛgerɛ 23029 wikitext text/x-wiki == Gaana yuuma (Hailafu) buuri buuri == Gaana yuuma Hailafu pɔsɛ la 1980 sa ti nɛresabelesi dikɛ e gɛrekɛ la solemiisi yuuma n boe Amɛreka. Gaana Hailafu yuuma daa pu la butã: Adaha Fanti Osibisaaba palm-wine music. cefzfk8fxrx5n0al7a5wksbk7lx932z Shona yuuma 0 3469 23030 2026-05-09T20:32:14Z Akolpoka 244 Content created and added data box 23030 wikitext text/x-wiki {{Data box}} Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} lj5n5sgh90qrbue1dw0econi4qwxbzt 23031 23030 2026-05-09T20:32:59Z Akolpoka 244 Data box added 23031 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} s2efaqr8tme3i3m8hpj7wsokzep2a8n 23032 23031 2026-05-09T20:39:33Z Akolpoka 244 Added sub content 23032 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} The mbira is a traditional instrument of the Shona People often used in religious ceremonies. It is the most iconic Shona instrument. There are several different varieties of mbira including the mbira dzavadzimu and mbira nyunga nyunga. An Mbira dzavadzimu Shona music is well known as representative of mbira ("thumb piano") music. The performer of the "kushaura" (lead mbira part) often acts also as the lead vocalist, selecting a known melody or mbira pattern to accompany selected lyrics, usually a phrase or a few lines of text which are then commented upon improvisationally. The performer of the "kutsinira" (second mbira part) plays a pattern which interlocks with the "kushaura" in a way that creates the repeated notes which identify mbira music. The "kutsinira" part is sometimes the same part as the "kushaura", but following the kushaura one pulse behind. The mbira players are accompanied by another less active singer who plays the hosho (a rattle) and responds to the improvised lyrics of the singer and, most importantly, embellishes and complements the lead vocal melody. (Garfias 1971)[citation needed] 96dxaqfc8r1efwtqph3eechndd6mgyq 23033 23032 2026-05-09T20:40:45Z Akolpoka 244 Demesego 23033 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} s2efaqr8tme3i3m8hpj7wsokzep2a8n 23034 23033 2026-05-09T20:43:55Z Akolpoka 244 Added sub content 23034 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] jxi9dv7n39ils2hnsx1i6qgom1i3ajh 23035 23034 2026-05-09T20:45:24Z Akolpoka 244 Added sub content 23035 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego lv6ilnru17sqhxzws97kkhr5ekg7zms 23036 23035 2026-05-09T20:46:24Z Akolpoka 244 Added sub content 23036 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] t0w33cbcgdxljap7s00lrh7gzwl6b42 23037 23036 2026-05-09T20:47:16Z Akolpoka 244 Added sub content 23037 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] 5yxxanajatjrvc3e6yf1b4j0mry9k2n 23038 23037 2026-05-09T20:48:11Z Akolpoka 244 Added sub content 23038 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. awiimus879ao73fz6ziusue5s2su4j5 23039 23038 2026-05-09T20:55:20Z Akolpoka 244 Added icon 23039 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. 2zigd29qza9u0xhk86zjm0izw48xd67 23040 23039 2026-05-09T20:56:42Z Akolpoka 244 Added icon 23040 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' 2cje8y6zxbahuhjp48d3xvt4ybpnatt 23041 23040 2026-05-09T20:59:11Z Akolpoka 244 Corrected icon 23041 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} d7cvbkp3erioj82ioj70htac0fyywh1 23042 23041 2026-05-09T21:01:02Z Akolpoka 244 Sub content added and created 23042 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo rvqv5zxptfhh1mlsosd1lcwlhy83tkq 23043 23042 2026-05-09T21:02:43Z Akolpoka 244 Sub content added 23043 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo Viisegɔ Lɔgerɔ nb85qtn9itwy0l11i7h3vf62wcrf6l7 23044 23043 2026-05-09T21:06:36Z Akolpoka 244 Sub contents added and created 23044 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] Ŋmi'a Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo Viisegɔ Lɔgerɔ == Le bisɛ == * Chimurenga * Ngororombe * Marimba (Zimbabwean) * Music of Africa * Music of Zimbabwe * Shona language * Shona people * Bantu language * Zimbabwe * List of Zimbabwean musicians == Digesegɔ/ Tepemeŋo == * Nonesuch Explorer Series 79703-2, Zimbabwe: ''The African Mbira: Music of the Shona People'' (2002). Liner notes by Robert Garfias (1971). * Nonesuch Explorer Series 79704 Zimbabwe: ''The Soul of Mbira: Traditions of the Shona People'' (1973). <small>Produced by Paul Berliner</small> * Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. * Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. UWP-1001. <small>This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12-page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga-nyunga mbira music.</small> == Niŋa kaalegɔ == * * Tracey, Andrew. (1970). How to play the mbira (dza vadzimu). Roodepoort, Transvaal, South Africa: International Library of African Music. * Tracey, Hugh. (1961). The evolution of African music and its function in the present day. Johannesburg: Institute for the Study of Man in Africa. * Tracey, Hugh. (1969). The Mbira class of African Instruments in Rhodesia (1932). African Music Society Journal, 4:3, 78-95. == Yiŋa bɛɛna == * Zimbabwe Music Vibes Promoting Urban Culture * ZimFest Annual Zimbabwean Music Festival in North America * Zambuko Solomon Murungu's Shona Music Site * Mbira.org Erica Azim's site, based in Berkeley, CA * Dandemutande Shona Music site and mailing list {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Music of Africa |- !Sovereign states | * Algeria * Angola * Benin * Botswana * Burkina Faso * Burundi * Cameroon * Cape Verde * Central African Republic * Chad * Comoros * Democratic Republic of the Congo * Republic of the Congo * Djibouti * Egypt * Equatorial Guinea * Eritrea * Eswatini * Ethiopia * Gabon * The Gambia * Ghana * Guinea * Guinea-Bissau * Ivory Coast * Kenya * Lesotho * Liberia * Libya * Madagascar * Malawi * Mali * Mauritania * Mauritius * Morocco * Mozambique * Namibia * Niger * Nigeria * Rwanda * São Tomé and Príncipe * Senegal * Seychelles * Sierra Leone * Somalia * South Africa * South Sudan * Sudan * Tanzania * Togo * Tunisia * Uganda * Zambia * Zimbabwe |- !States with limited recognition | * Sahrawi Arab Democratic Republic * Somaliland |- !Dependencies and other territories | * Canary Islands / Ceuta / Melilla (Spain) * Madeira (Portugal) * Mayotte / Réunion (France) * Saint Helena / Ascension Island / Tristan da Cunha (United Kingdom) * Western Sahara |} Buuri buuri: * Music of Zimbabwe * Shona * Ethnomusicology b6lmo8xi77aayg87w088r2haldoir6l 23045 23044 2026-05-09T21:56:52Z Akolpoka 244 Created headings 23045 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} == Mbire == Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] == Ŋmi'a == Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. <nowiki/>*Mhande lusi* 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*4Dinhe lusi* 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego <nowiki/>*Chokoto lusi* (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo Viisegɔ Lɔgerɔ == Le bisɛ == * Chimurenga * Ngororombe * Marimba (Zimbabwean) * Music of Africa * Music of Zimbabwe * Shona language * Shona people * Bantu language * Zimbabwe * List of Zimbabwean musicians == Digesegɔ/ Tepemeŋo == * Nonesuch Explorer Series 79703-2, Zimbabwe: ''The African Mbira: Music of the Shona People'' (2002). Liner notes by Robert Garfias (1971). * Nonesuch Explorer Series 79704 Zimbabwe: ''The Soul of Mbira: Traditions of the Shona People'' (1973). <small>Produced by Paul Berliner</small> * Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. * Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. UWP-1001. <small>This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12-page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga-nyunga mbira music.</small> == Niŋa kaalegɔ == * * Tracey, Andrew. (1970). How to play the mbira (dza vadzimu). Roodepoort, Transvaal, South Africa: International Library of African Music. * Tracey, Hugh. (1961). The evolution of African music and its function in the present day. Johannesburg: Institute for the Study of Man in Africa. * Tracey, Hugh. (1969). The Mbira class of African Instruments in Rhodesia (1932). African Music Society Journal, 4:3, 78-95. == Yiŋa bɛɛna == * Zimbabwe Music Vibes Promoting Urban Culture * ZimFest Annual Zimbabwean Music Festival in North America * Zambuko Solomon Murungu's Shona Music Site * Mbira.org Erica Azim's site, based in Berkeley, CA * Dandemutande Shona Music site and mailing list {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Music of Africa |- !Sovereign states | * Algeria * Angola * Benin * Botswana * Burkina Faso * Burundi * Cameroon * Cape Verde * Central African Republic * Chad * Comoros * Democratic Republic of the Congo * Republic of the Congo * Djibouti * Egypt * Equatorial Guinea * Eritrea * Eswatini * Ethiopia * Gabon * The Gambia * Ghana * Guinea * Guinea-Bissau * Ivory Coast * Kenya * Lesotho * Liberia * Libya * Madagascar * Malawi * Mali * Mauritania * Mauritius * Morocco * Mozambique * Namibia * Niger * Nigeria * Rwanda * São Tomé and Príncipe * Senegal * Seychelles * Sierra Leone * Somalia * South Africa * South Sudan * Sudan * Tanzania * Togo * Tunisia * Uganda * Zambia * Zimbabwe |- !States with limited recognition | * Sahrawi Arab Democratic Republic * Somaliland |- !Dependencies and other territories | * Canary Islands / Ceuta / Melilla (Spain) * Madeira (Portugal) * Mayotte / Réunion (France) * Saint Helena / Ascension Island / Tristan da Cunha (United Kingdom) * Western Sahara |} Buuri buuri: * Music of Zimbabwe * Shona * Ethnomusicology jvcyt89bwoimknjf47987toonuxd23y 23046 23045 2026-05-09T21:58:40Z Akolpoka 244 Created headings 23046 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} == Mbire == Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] == Ŋmi'a == Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. === *Mhande lusi* === <nowiki/> 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego ==== *4Dinhe lusi* ==== 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego ===== *Chokoto lusi* ===== <nowiki/> (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego <nowiki>*</nowiki>Hosho* Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo Viisegɔ Lɔgerɔ == Le bisɛ == * Chimurenga * Ngororombe * Marimba (Zimbabwean) * Music of Africa * Music of Zimbabwe * Shona language * Shona people * Bantu language * Zimbabwe * List of Zimbabwean musicians == Digesegɔ/ Tepemeŋo == * Nonesuch Explorer Series 79703-2, Zimbabwe: ''The African Mbira: Music of the Shona People'' (2002). Liner notes by Robert Garfias (1971). * Nonesuch Explorer Series 79704 Zimbabwe: ''The Soul of Mbira: Traditions of the Shona People'' (1973). <small>Produced by Paul Berliner</small> * Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. * Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. UWP-1001. <small>This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12-page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga-nyunga mbira music.</small> == Niŋa kaalegɔ == * * Tracey, Andrew. (1970). How to play the mbira (dza vadzimu). Roodepoort, Transvaal, South Africa: International Library of African Music. * Tracey, Hugh. (1961). The evolution of African music and its function in the present day. Johannesburg: Institute for the Study of Man in Africa. * Tracey, Hugh. (1969). The Mbira class of African Instruments in Rhodesia (1932). African Music Society Journal, 4:3, 78-95. == Yiŋa bɛɛna == * Zimbabwe Music Vibes Promoting Urban Culture * ZimFest Annual Zimbabwean Music Festival in North America * Zambuko Solomon Murungu's Shona Music Site * Mbira.org Erica Azim's site, based in Berkeley, CA * Dandemutande Shona Music site and mailing list {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Music of Africa |- !Sovereign states | * Algeria * Angola * Benin * Botswana * Burkina Faso * Burundi * Cameroon * Cape Verde * Central African Republic * Chad * Comoros * Democratic Republic of the Congo * Republic of the Congo * Djibouti * Egypt * Equatorial Guinea * Eritrea * Eswatini * Ethiopia * Gabon * The Gambia * Ghana * Guinea * Guinea-Bissau * Ivory Coast * Kenya * Lesotho * Liberia * Libya * Madagascar * Malawi * Mali * Mauritania * Mauritius * Morocco * Mozambique * Namibia * Niger * Nigeria * Rwanda * São Tomé and Príncipe * Senegal * Seychelles * Sierra Leone * Somalia * South Africa * South Sudan * Sudan * Tanzania * Togo * Tunisia * Uganda * Zambia * Zimbabwe |- !States with limited recognition | * Sahrawi Arab Democratic Republic * Somaliland |- !Dependencies and other territories | * Canary Islands / Ceuta / Melilla (Spain) * Madeira (Portugal) * Mayotte / Réunion (France) * Saint Helena / Ascension Island / Tristan da Cunha (United Kingdom) * Western Sahara |} Buuri buuri: * Music of Zimbabwe * Shona * Ethnomusicology 60d71sebeqkv08l39wlk8yocoswvqi5 23047 23046 2026-05-09T21:59:25Z Akolpoka 244 Demesego 23047 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} == Mbire == Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] == Ŋmi'a == Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. === Mhande lusi === <nowiki/> 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego ==== 4Dinhe lusi ==== 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego ===== Chokoto lusi ===== <nowiki/> (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego Hosho Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] <nowiki/>*Daani Shona yuuma* Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. <nowiki/>*Zina* Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba* Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} <nowiki>*</nowiki>Shona yuuma e boi marimba* Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo Viisegɔ Lɔgerɔ == Le bisɛ == * Chimurenga * Ngororombe * Marimba (Zimbabwean) * Music of Africa * Music of Zimbabwe * Shona language * Shona people * Bantu language * Zimbabwe * List of Zimbabwean musicians == Digesegɔ/ Tepemeŋo == * Nonesuch Explorer Series 79703-2, Zimbabwe: ''The African Mbira: Music of the Shona People'' (2002). Liner notes by Robert Garfias (1971). * Nonesuch Explorer Series 79704 Zimbabwe: ''The Soul of Mbira: Traditions of the Shona People'' (1973). <small>Produced by Paul Berliner</small> * Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. * Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. UWP-1001. <small>This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12-page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga-nyunga mbira music.</small> == Niŋa kaalegɔ == * * Tracey, Andrew. (1970). How to play the mbira (dza vadzimu). Roodepoort, Transvaal, South Africa: International Library of African Music. * Tracey, Hugh. (1961). The evolution of African music and its function in the present day. Johannesburg: Institute for the Study of Man in Africa. * Tracey, Hugh. (1969). The Mbira class of African Instruments in Rhodesia (1932). African Music Society Journal, 4:3, 78-95. == Yiŋa bɛɛna == * Zimbabwe Music Vibes Promoting Urban Culture * ZimFest Annual Zimbabwean Music Festival in North America * Zambuko Solomon Murungu's Shona Music Site * Mbira.org Erica Azim's site, based in Berkeley, CA * Dandemutande Shona Music site and mailing list {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Music of Africa |- !Sovereign states | * Algeria * Angola * Benin * Botswana * Burkina Faso * Burundi * Cameroon * Cape Verde * Central African Republic * Chad * Comoros * Democratic Republic of the Congo * Republic of the Congo * Djibouti * Egypt * Equatorial Guinea * Eritrea * Eswatini * Ethiopia * Gabon * The Gambia * Ghana * Guinea * Guinea-Bissau * Ivory Coast * Kenya * Lesotho * Liberia * Libya * Madagascar * Malawi * Mali * Mauritania * Mauritius * Morocco * Mozambique * Namibia * Niger * Nigeria * Rwanda * São Tomé and Príncipe * Senegal * Seychelles * Sierra Leone * Somalia * South Africa * South Sudan * Sudan * Tanzania * Togo * Tunisia * Uganda * Zambia * Zimbabwe |- !States with limited recognition | * Sahrawi Arab Democratic Republic * Somaliland |- !Dependencies and other territories | * Canary Islands / Ceuta / Melilla (Spain) * Madeira (Portugal) * Mayotte / Réunion (France) * Saint Helena / Ascension Island / Tristan da Cunha (United Kingdom) * Western Sahara |} Buuri buuri: * Music of Zimbabwe * Shona * Ethnomusicology rfpglkpic185ymmpbtsszyieqmpo5lc 23048 23047 2026-05-09T22:03:14Z Akolpoka 244 Created headings 23048 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} == Mbire == Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] == Ŋmi'a == Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. === Mhande lusi === <nowiki/> 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego ==== 4Dinhe lusi ==== 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego ===== Chokoto lusi ===== <nowiki/> (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego == Hosho == Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] == Daani Shona yuuma == Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. == Zina == Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] == Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba == Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Shona yuuma e boi marimba == Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo Viisegɔ Lɔgerɔ == Le bisɛ == * Chimurenga * Ngororombe * Marimba (Zimbabwean) * Music of Africa * Music of Zimbabwe * Shona language * Shona people * Bantu language * Zimbabwe * List of Zimbabwean musicians == Digesegɔ/ Tepemeŋo == * Nonesuch Explorer Series 79703-2, Zimbabwe: ''The African Mbira: Music of the Shona People'' (2002). Liner notes by Robert Garfias (1971). * Nonesuch Explorer Series 79704 Zimbabwe: ''The Soul of Mbira: Traditions of the Shona People'' (1973). <small>Produced by Paul Berliner</small> * Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. * Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. UWP-1001. <small>This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12-page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga-nyunga mbira music.</small> == Niŋa kaalegɔ == * * Tracey, Andrew. (1970). How to play the mbira (dza vadzimu). Roodepoort, Transvaal, South Africa: International Library of African Music. * Tracey, Hugh. (1961). The evolution of African music and its function in the present day. Johannesburg: Institute for the Study of Man in Africa. * Tracey, Hugh. (1969). The Mbira class of African Instruments in Rhodesia (1932). African Music Society Journal, 4:3, 78-95. == Yiŋa bɛɛna == * Zimbabwe Music Vibes Promoting Urban Culture * ZimFest Annual Zimbabwean Music Festival in North America * Zambuko Solomon Murungu's Shona Music Site * Mbira.org Erica Azim's site, based in Berkeley, CA * Dandemutande Shona Music site and mailing list {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Music of Africa |- !Sovereign states | * Algeria * Angola * Benin * Botswana * Burkina Faso * Burundi * Cameroon * Cape Verde * Central African Republic * Chad * Comoros * Democratic Republic of the Congo * Republic of the Congo * Djibouti * Egypt * Equatorial Guinea * Eritrea * Eswatini * Ethiopia * Gabon * The Gambia * Ghana * Guinea * Guinea-Bissau * Ivory Coast * Kenya * Lesotho * Liberia * Libya * Madagascar * Malawi * Mali * Mauritania * Mauritius * Morocco * Mozambique * Namibia * Niger * Nigeria * Rwanda * São Tomé and Príncipe * Senegal * Seychelles * Sierra Leone * Somalia * South Africa * South Sudan * Sudan * Tanzania * Togo * Tunisia * Uganda * Zambia * Zimbabwe |- !States with limited recognition | * Sahrawi Arab Democratic Republic * Somaliland |- !Dependencies and other territories | * Canary Islands / Ceuta / Melilla (Spain) * Madeira (Portugal) * Mayotte / Réunion (France) * Saint Helena / Ascension Island / Tristan da Cunha (United Kingdom) * Western Sahara |} Buuri buuri: * Music of Zimbabwe * Shona * Ethnomusicology i1w5lsl4xg1v0o8c8opcqrxfa1868fi 23049 23048 2026-05-09T22:09:03Z Akolpoka 244 Added categories 23049 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} == Mbire == Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] == Ŋmi'a == Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. === Mhande lusi === <nowiki/> 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego ==== 4Dinhe lusi ==== 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego ===== Chokoto lusi ===== <nowiki/> (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego == Hosho == Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] == Daani Shona yuuma == Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. == Zina == Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] == Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba == Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Shona yuuma e boi marimba == Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo Viisegɔ Lɔgerɔ == Le bisɛ == * Chimurenga * Ngororombe * Marimba (Zimbabwean) * Music of Africa * Music of Zimbabwe * Shona language * Shona people * Bantu language * Zimbabwe * List of Zimbabwean musicians == Digesegɔ/ Tepemeŋo == * Nonesuch Explorer Series 79703-2, Zimbabwe: ''The African Mbira: Music of the Shona People'' (2002). Liner notes by Robert Garfias (1971). * Nonesuch Explorer Series 79704 Zimbabwe: ''The Soul of Mbira: Traditions of the Shona People'' (1973). <small>Produced by Paul Berliner</small> * Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. * Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. UWP-1001. <small>This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12-page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga-nyunga mbira music.</small> == Niŋa kaalegɔ == * * Tracey, Andrew. (1970). How to play the mbira (dza vadzimu). Roodepoort, Transvaal, South Africa: International Library of African Music. * Tracey, Hugh. (1961). The evolution of African music and its function in the present day. Johannesburg: Institute for the Study of Man in Africa. * Tracey, Hugh. (1969). The Mbira class of African Instruments in Rhodesia (1932). African Music Society Journal, 4:3, 78-95. == Yiŋa bɛɛna == * Zimbabwe Music Vibes Promoting Urban Culture * ZimFest Annual Zimbabwean Music Festival in North America * Zambuko Solomon Murungu's Shona Music Site * Mbira.org Erica Azim's site, based in Berkeley, CA * Dandemutande Shona Music site and mailing list {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Music of Africa |- !Sovereign states | * Algeria * Angola * Benin * Botswana * Burkina Faso * Burundi * Cameroon * Cape Verde * Central African Republic * Chad * Comoros * Democratic Republic of the Congo * Republic of the Congo * Djibouti * Egypt * Equatorial Guinea * Eritrea * Eswatini * Ethiopia * Gabon * The Gambia * Ghana * Guinea * Guinea-Bissau * Ivory Coast * Kenya * Lesotho * Liberia * Libya * Madagascar * Malawi * Mali * Mauritania * Mauritius * Morocco * Mozambique * Namibia * Niger * Nigeria * Rwanda * São Tomé and Príncipe * Senegal * Seychelles * Sierra Leone * Somalia * South Africa * South Sudan * Sudan * Tanzania * Togo * Tunisia * Uganda * Zambia * Zimbabwe |- !States with limited recognition | * Sahrawi Arab Democratic Republic * Somaliland |- !Dependencies and other territories | * Canary Islands / Ceuta / Melilla (Spain) * Madeira (Portugal) * Mayotte / Réunion (France) * Saint Helena / Ascension Island / Tristan da Cunha (United Kingdom) * Western Sahara |} [[Buuri buuri: AfroCuration2026]] gaxqyszwdb5wvfdfs2bgn0lo5y6ojrq 23050 23049 2026-05-09T23:13:30Z Akolpoka 244 Demesego 23050 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} == Mbire == Mbira la de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] == Ŋmi'a == Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. === Mhande lusi === <nowiki/> 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego ==== 4Dinhe lusi ==== 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego ===== Chokoto lusi ===== <nowiki/> (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego == Hosho == Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] == Daami Shona yuuma == Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. == Zina == Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] == Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba == Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Shona yuuma e boi marimba == Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo Viisegɔ Lɔgerɔ == Le bisɛ == * Chimurenga * Ngororombe * Marimba (Zimbabwean) * Music of Africa * Music of Zimbabwe * Shona language * Shona people * Bantu language * Zimbabwe * List of Zimbabwean musicians == Digesegɔ/ Tepemeŋo == * Nonesuch Explorer Series 79703-2, Zimbabwe: ''The African Mbira: Music of the Shona People'' (2002). Liner notes by Robert Garfias (1971). * Nonesuch Explorer Series 79704 Zimbabwe: ''The Soul of Mbira: Traditions of the Shona People'' (1973). <small>Produced by Paul Berliner</small> * Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. * Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. UWP-1001. <small>This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12-page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga-nyunga mbira music.</small> == Niŋa kaalegɔ == * * Tracey, Andrew. (1970). How to play the mbira (dza vadzimu). Roodepoort, Transvaal, South Africa: International Library of African Music. * Tracey, Hugh. (1961). The evolution of African music and its function in the present day. Johannesburg: Institute for the Study of Man in Africa. * Tracey, Hugh. (1969). The Mbira class of African Instruments in Rhodesia (1932). African Music Society Journal, 4:3, 78-95. == Yiŋa bɛɛna == * Zimbabwe Music Vibes Promoting Urban Culture * ZimFest Annual Zimbabwean Music Festival in North America * Zambuko Solomon Murungu's Shona Music Site * Mbira.org Erica Azim's site, based in Berkeley, CA * Dandemutande Shona Music site and mailing list {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Music of Africa |- !Sovereign states | * Algeria * Angola * Benin * Botswana * Burkina Faso * Burundi * Cameroon * Cape Verde * Central African Republic * Chad * Comoros * Democratic Republic of the Congo * Republic of the Congo * Djibouti * Egypt * Equatorial Guinea * Eritrea * Eswatini * Ethiopia * Gabon * The Gambia * Ghana * Guinea * Guinea-Bissau * Ivory Coast * Kenya * Lesotho * Liberia * Libya * Madagascar * Malawi * Mali * Mauritania * Mauritius * Morocco * Mozambique * Namibia * Niger * Nigeria * Rwanda * São Tomé and Príncipe * Senegal * Seychelles * Sierra Leone * Somalia * South Africa * South Sudan * Sudan * Tanzania * Togo * Tunisia * Uganda * Zambia * Zimbabwe |- !States with limited recognition | * Sahrawi Arab Democratic Republic * Somaliland |- !Dependencies and other territories | * Canary Islands / Ceuta / Melilla (Spain) * Madeira (Portugal) * Mayotte / Réunion (France) * Saint Helena / Ascension Island / Tristan da Cunha (United Kingdom) * Western Sahara |} [[Buuri buuri: AfroCuration2026]] lh4p4p6iuukcbrksorwmgu533tyii9m 23051 23050 2026-05-09T23:19:26Z Akolpoka 244 Demesego 23051 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} == Mbira == Yelezure lɔkɔ: Mbira '''Mbira la''' de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] == Ŋmi'a == Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. === Mhande lusi === <nowiki/> 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego ==== 4Dinhe lusi ==== 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego ===== Chokoto lusi ===== <nowiki/> (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego == Hosho == Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] == Daami Shona yuuma == Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. == Zina == Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] == Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba == Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Shona yuuma e boi marimba == Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo Viisegɔ Lɔgerɔ == Le bisɛ == * Chimurenga * Ngororombe * Marimba (Zimbabwean) * Music of Africa * Music of Zimbabwe * Shona language * Shona people * Bantu language * Zimbabwe * List of Zimbabwean musicians == Digesegɔ/ Tepemeŋo == * Nonesuch Explorer Series 79703-2, Zimbabwe: ''The African Mbira: Music of the Shona People'' (2002). Liner notes by Robert Garfias (1971). * Nonesuch Explorer Series 79704 Zimbabwe: ''The Soul of Mbira: Traditions of the Shona People'' (1973). <small>Produced by Paul Berliner</small> * Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. * Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. UWP-1001. <small>This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12-page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga-nyunga mbira music.</small> == Niŋa kaalegɔ == * * Tracey, Andrew. (1970). How to play the mbira (dza vadzimu). Roodepoort, Transvaal, South Africa: International Library of African Music. * Tracey, Hugh. (1961). The evolution of African music and its function in the present day. Johannesburg: Institute for the Study of Man in Africa. * Tracey, Hugh. (1969). The Mbira class of African Instruments in Rhodesia (1932). African Music Society Journal, 4:3, 78-95. == Yiŋa bɛɛna == * Zimbabwe Music Vibes Promoting Urban Culture * ZimFest Annual Zimbabwean Music Festival in North America * Zambuko Solomon Murungu's Shona Music Site * Mbira.org Erica Azim's site, based in Berkeley, CA * Dandemutande Shona Music site and mailing list {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Music of Africa |- !Sovereign states | * Algeria * Angola * Benin * Botswana * Burkina Faso * Burundi * Cameroon * Cape Verde * Central African Republic * Chad * Comoros * Democratic Republic of the Congo * Republic of the Congo * Djibouti * Egypt * Equatorial Guinea * Eritrea * Eswatini * Ethiopia * Gabon * The Gambia * Ghana * Guinea * Guinea-Bissau * Ivory Coast * Kenya * Lesotho * Liberia * Libya * Madagascar * Malawi * Mali * Mauritania * Mauritius * Morocco * Mozambique * Namibia * Niger * Nigeria * Rwanda * São Tomé and Príncipe * Senegal * Seychelles * Sierra Leone * Somalia * South Africa * South Sudan * Sudan * Tanzania * Togo * Tunisia * Uganda * Zambia * Zimbabwe |- !States with limited recognition | * Sahrawi Arab Democratic Republic * Somaliland |- !Dependencies and other territories | * Canary Islands / Ceuta / Melilla (Spain) * Madeira (Portugal) * Mayotte / Réunion (France) * Saint Helena / Ascension Island / Tristan da Cunha (United Kingdom) * Western Sahara |} [[Buuri buuri: AfroCuration2026]] jan3rruw2f9lgqy0peo91fr3fqkxlxc 23052 23051 2026-05-09T23:20:28Z Akolpoka 244 Added heading 23052 wikitext text/x-wiki Shona yuuma de la yuuma e de Shona nɛreba yuuma e boi Zimbabwe. Shona yuuma de la buuri la saŋa kayima yuuma kumesegɔ e boi Shona nɛreba e boi Zimbabwe, tiŋa la tinkatɛ kayima. Ka kɔ'ɔm lu' me kankaŋi la sɛɛsi puan yɛla, yɛa puan vom yɛla, la sɔlema soleŋo. Ba tari la Shona yuuma buuri zo'e zo'e ta pa'asɛ la mbira, yuuma, hosho la lusi ŋmi'a. Saŋa woo, yuum aŋa wa wan ta lagum me la wa'a, gee ti nɛreba zi'a bisera. Saŋa woo bana bayi' wa lagum pa'asɛ mɛ e boi yuuma-itegɔ puan gee ti bayi' la me kelum tara nimmu'urɛ/ tuulum e boi Shona yimpu'usegɔ tuuma puan.{} == Mbira == Yelezure lɔkɔ: Mbira '''Mbira la''' de la buuri  malema e boi Shona nɛreba zi'an ti zo'e zo'e ti ba ni tara dɛ'ɛna e boi ba buuri malema de'eno puan. Kaŋa e kɔ'ɔm dɛna Shona buuri lɔgevore. Ba kɔ'ɔm tara la mbira lɔgerɔ yima yima buuri buuri ta pa'asɛ la mbira dzavadzimu la mbira nyunga nyunga. Mbira dzavadzimu Shona yuuma la de la sɛka ti ba kɔ'ɔm mina ka suŋa suŋa ti ka ze'ele bo mbira ("thumb pina") de'eŋo. Mina e tari/ e ŋmi'iri "kushaura" (ni gura mbira bɔba kayima) zo'e zo'e ni ita mɛ le yɛ'ɛsa dɛna bii niŋa daana e limesego, ni loe/gaŋɛ yuumsɛka ti ba mina bii mbira e naɛ/doli taaba ti ka dɔla la welesego yelesum duma la, ka ni kɔ'ɔm dɛna la yelebire bii bɛɛna fii ti ba gulesɛ sɛka ti ba nyaa yuuna dɔla la ba e iŋɛ sɛla la. Mina e ni tara bii e ŋmi'iri "kutsinira" ( mbira Buyi bɔberɛ) ŋmi'ira ti la dɔla la "kushaura" iŋɛ se'em e wan ta'am maalɛ gulesegɔ  tulese/ tagesɛ ti ka ta'am ana bii baŋɛ ti la de la mbira yuuma. "kutsinira" la bɔberɛ la saŋa kasɛka ni dɛna la buyina bii "kushaura", gee san dɔla la kushaura pooren gu'a buyina. Mbira ŋmi'ira la ni dɔla me la inkpemesego yuunyuuneba fii sɛba e ni ŋmi'ira hosho (sinyagerɛ) gee sakera dɔla la yuunsi'a ti yuunyuuna la, nimmu'urɛ paa bii sɛla e ba'am pakɛ, suŋera gee naara la  yuuma la kua. (Garfias 1971) [] == Ŋmi'a == Lusi ti ba ni tara pa'asera la wa'a la gee me ta'am kelum wan tara wa'ara wa'asi buuri buuri/ yima yima. === Mhande lusi === <nowiki/> 1. Shauro- ba tari e ita la limesego 2. Tsinhiro- ti ba tara sakera limesego ==== 4Dinhe lusi ==== 1. Mbito- ti ba ita niŋa limesego 2. Mitumba miviri- ti ba tara sakera limesego ===== Chokoto lusi ===== <nowiki/> (Buna de la zuto tuyi) 1. Chimudumbana- fii, ti ba tara kimesera 2. Chigubha- katɛ, ti ba tara sakera limesego == Hosho == Lɔkɔ yelezure: Hosho (de'eŋo Lɔkɔ) Saŋa woo ba ni tara la hosho dɔla la Shona yuuma la, bunfɔɔlega e foe- yese Maranka Wanɛ ti ba dikɛ hota biiri bii sɛla e wan damena ta'am ita voole ba san bigesera ka.[] == Daami Shona yuuma == Daami sa buuri Shona yuuma yuum de la mbira dzavadzimu ti ŋmi'ira zo'e zo'e yuum ni ŋmi'ira, hosho la ngoma lusi duma. Daami Shona yuuma la ba yuum ni ŋmi'ira ka mɛ e boi sia puan malema zi'an ti ba yi'ira ka ti bira. == Zina == Ba nyaa tee daami buuri Shona yuuma la kiŋɛ la zina wa de'eno lɔgerɔ dɛna bii nasaabugum kɔlɔ la gɔbega nu'o bɔba lusi buuri buuri, de'emdɛ'ɛneba magesɛ wuu Thomas Mapfumo, Stella Chiweshe, la Oliver Mtukudzi. Yuum ana wa kelum ta pa'asɛ mɛ la Chimurenga yɛla.[] == Shona yuuma e boi Gɔbega nu'o bɔba == Shona yuuma nyɛ yu'urɛ mɛ e boi Gɔbega nu'o bɔba gee hali e boi Zuɔ nu'o bɔba bii Japan. Ba zamesɛ Shona mbira mɛ e boi British la American yunivɛsiti e boi yuuma zamesegɔ weeleŋo puan. Gulesegɔ kelum yese me pa'alɛ ti ba viisɛ tuunɛ la mɛ. United states "solemitiŋa puan, Shona yuuma e de yuuma e yese e boi Colorado, California,  Pacific Saazuo la zuɔ nu'o bɔba la zi'isi asi'a e boi Argentina, zo'e zo'e yɛsera la yuunyuuneba la suŋerɛ ta pa'asɛ la Dumisani Maraire, Ephat Mujuru, Thomas Mapfumo la Erica Azim.[] {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Shona yuuma e boi marimba == Shona marimbas de la yuum sɛka ti yuunɛ la tara vo'osum siyopɔi gee ti ba maalɛ ka la F#s gee ka pa'asɛ. Ba boi la diyima la marimbas basɛba  dɔla la ba bɛa/nink kara la di vua e boi bɛa/nini duma la puan (ti ba ta'am iŋɛ ti voole bɔna). Ba tari la marimba buuri buuri bunaasi ti ba ŋmi'ira e boi bani puan, si yu'ura de la voole daa e boi tiŋa,  tiŋasuka voole daa, voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a. Voole daa e boi tiŋa la e tari ninkara la usega gee me le dɛna bungirega, suna ti ba tara dibesi bunwogero bii kara ŋmi'ira. Tiŋasuka voole daa e le tagelɛ si kara bii aŋa puan, sɛka e tari vo'osum bunii gana voole daa e boi tiŋa. Ka me kelum tara kua e zoni saazuo gee la dibesi kara bii wogero, amaa la kɔ'ɔm ka ba'am wɔgɛ bii karegɛ bii voole daa e boi tiŋa la. Voole daa e gani za'a la voole nya'aŋa e gani za'a lagum tara la dibega ayima bii yiŋa ti ba tara ŋmi'ira ka. Voole daa e gani za'a nuurɛ zoni zɔ'ɔra la sugenuurɛ buyi, ti la zɔna saazuo zuna la voole nya'aŋa e gani za'a bunbila bii e boi tiŋa. Voole nya'aŋa e gani za'a e ŋmi'iri tilum bɔba, la voole daa e gani za'a ti la ita limesego. Voole daa e boi tiŋa latiŋasuka voole daa ŋmi'iri la zi'isi ayima la taaba, ita ti yuunɛ la vuurɛ yɛsa. Marimba yu'urɛ yese me e boi Zimbabwe sukuu duma pɔɔsin, la sukuu duma zo'e zo'e ti ba tara magesɛ wuu bani ayima. {| class="wikitable" | |This section '''needs expansion'''. You can help by adding missing information. ''(May 2008)'' |} == Yuunyuuneba == * Chartwell Dutiro * Chiwoniso Maraire * Chris Berry * Cosmas Magaya * Dumisani Maraire * Ephat Mujuru * Erica Azim * Forward Kwenda * Fabio Chivhanda * Herbert Schwamborn * James Chimombe * Oliver Mtukudzi * Stella Chiweshe * Tendayi Gahamadze * Hope Masike * Thomas Mapfumo * Jah Prayzah * Leonard Dembo == Viisegɔ Lɔgerɔ == == Le bisɛ == * Chimurenga * Ngororombe * Marimba (Zimbabwean) * Music of Africa * Music of Zimbabwe * Shona language * Shona people * Bantu language * Zimbabwe * List of Zimbabwean musicians == Digesegɔ/ Tepemeŋo == * Nonesuch Explorer Series 79703-2, Zimbabwe: ''The African Mbira: Music of the Shona People'' (2002). Liner notes by Robert Garfias (1971). * Nonesuch Explorer Series 79704 Zimbabwe: ''The Soul of Mbira: Traditions of the Shona People'' (1973). <small>Produced by Paul Berliner</small> * Musical instruments 2: (LP) Reeds (Mbira). (1972) The Music of Africa series. 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. Recorded by Hugh Tracey. Kaleidophone, KMA 2. * Mbira Music of Rhodesia, Performed by Abram Dumisani Maraire. (1972). Seattle: University of Washington Press, Ethnic Music Series. Garfias, R. (Ed.). 1 LP disc. 33<sup>1</sup>⁄<sub>3</sub> rpm. mono. 12 in. UWP-1001. <small>This disc features Maraire exclusively on Nyunga Nyunga mbira. A 12-page booklet by Maraire is included, describing the background, composition, and performance of nyunga-nyunga mbira music.</small> == Niŋa kaalegɔ == * * Tracey, Andrew. (1970). How to play the mbira (dza vadzimu). Roodepoort, Transvaal, South Africa: International Library of African Music. * Tracey, Hugh. (1961). The evolution of African music and its function in the present day. Johannesburg: Institute for the Study of Man in Africa. * Tracey, Hugh. (1969). The Mbira class of African Instruments in Rhodesia (1932). African Music Society Journal, 4:3, 78-95. == Yiŋa bɛɛna == * Zimbabwe Music Vibes Promoting Urban Culture * ZimFest Annual Zimbabwean Music Festival in North America * Zambuko Solomon Murungu's Shona Music Site * Mbira.org Erica Azim's site, based in Berkeley, CA * Dandemutande Shona Music site and mailing list {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Music of Africa |- !Sovereign states | * Algeria * Angola * Benin * Botswana * Burkina Faso * Burundi * Cameroon * Cape Verde * Central African Republic * Chad * Comoros * Democratic Republic of the Congo * Republic of the Congo * Djibouti * Egypt * Equatorial Guinea * Eritrea * Eswatini * Ethiopia * Gabon * The Gambia * Ghana * Guinea * Guinea-Bissau * Ivory Coast * Kenya * Lesotho * Liberia * Libya * Madagascar * Malawi * Mali * Mauritania * Mauritius * Morocco * Mozambique * Namibia * Niger * Nigeria * Rwanda * São Tomé and Príncipe * Senegal * Seychelles * Sierra Leone * Somalia * South Africa * South Sudan * Sudan * Tanzania * Togo * Tunisia * Uganda * Zambia * Zimbabwe |- !States with limited recognition | * Sahrawi Arab Democratic Republic * Somaliland |- !Dependencies and other territories | * Canary Islands / Ceuta / Melilla (Spain) * Madeira (Portugal) * Mayotte / Réunion (France) * Saint Helena / Ascension Island / Tristan da Cunha (United Kingdom) * Western Sahara |} [[Buuri buuri: AfroCuration2026]] 3ipoi4zk72o7p75qia7v9mr0jufvq64