Wikipiidiya
gurwiki
https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure
MediaWiki 1.47.0-wmf.8
first-letter
Miidiya
Zure
Tɔgum
Tuntuna
Tuntuna tɔgum
Wikipiidiya
Wikipiidiya tɔgum
Faali
Faali tɔgum
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki tɔgum
Tɛmpileti
Tɛmpileti tɔgum
Suŋerɛ
Suŋerɛ tɔgum
Buuri buuri
Buuri buuri tɔgum
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Highlife
0
3470
23597
23581
2026-06-28T17:42:37Z
Ayamdoo Edward
2129
23597
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Highlife''' de la [[Gaana]] yuuma buuri n ze'ele bii n pɔsɛ tinsɛba n de coastal cities ( Tinsɛba ti kulesi kaasi mũm) nanana [[Gaana]] 19th century, a yɛla woo daa kɔ'ɔn dɔla tinsɛba n boi solimipɛɛlega nu'usi ( British colony la) a ɛberɛ ze'ele la tinsɛba n kaɛ kulesi bɔba la. A kɔ'ɔn ta la sɛla n de tumam Africa Mita ( metre) la solimipɛɛlega yuuma lɔgerɔ ( Westerm instruments). Hailaifu bɔkɛ mɛ yese la jazzy horns ( jazzy iila) la kɔlegɔ ti ba dikɛ giila a yi' toŋe ka se'em kɔ'ɔm bɔna nɛŋa basɛ ti yuuma la dɛna African. Ŋwana kɔ'ɔm pɔsɛ la 2010 ba'asegɔ puan, yeli yeli woo 2018 kinana, a to'e la sɛla n de uptempo, synth-driven sound.
Highlife to'e yu'urɛ mɛ gee kɔ'ɔm yeregɛ tumam nɛresabiga tiŋa wa za'an. Cardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo n de nɛresɛba n pɔsɛ dɛ, ba za'an kɔ'ɔm yanŋɛ dɛ mɛ suŋa suŋa yese la bãm n dikɛ Africa buuri gulo/ losi naɛ( lagum) la nasaara lɔgerɔ“Native blues". Dunia zabre sɛka n pa'asɛ buyi la pooren ( After the second world War) a yu'urɛ kelum kɔ'ɔm yeregɛ mɛ bɔna Igbo nɛreba Nigeria tiŋa puan, wanna wa ta'asɛ mɛ ti ba biŋe tigere ti Igbo halifu ti de mi daa kɔ'ɔn yeregɛ ba tiŋa la za'an dɛna ba yuuma ti bo' yu'urɛ yese 1960s saŋa.
Hailaifu kelum lagum pa'asɛ la yuum sɛba yu'ura n yese bii n yeregɛ bɔ'ɔra Gaanaduma la tinpabire wa za'an pa'asɛ la Yinpu'usiba tigera la yeli suma sɛba ti saama sɛba n basɛ ba tiŋa ge bɔna Gaana yɛta. 2025, ba daa yese ka ti ka doli la buuri tuusum ge kan' ta'am kalum UNESCO n yele.
== '''History ( Tuusum)''' ==
Kɔlegɔ sɛka ti ba naam bii maalɛ lagum dɛ'ina hailaifu la naam doose la Afro-cuban guajeo. Bu nabara kɔ'ɔm naam di'isa wɔnna la 3-2 clave motif guajeo wuu la pa'ala se'em tilum wa. Lumenɛ la nabara Cuba puan dela clave n de Gaana yaaba Lɔkɔ, ge ti ba tara ka de'ena halifu.
Hailaifu ɛberɛ ze'ele la tu yuun boi solimipɛɛlega nu'usi la , la leebiko la n yuun boi West Africa so'olum dɔla yuuma buuri buuri la.
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar part ({{audio|Highlife guitar.mid|Play}}).]]
==Palm wine music==
Palm wine music, ge kelum dɛna maringa Sierra Leone tɔgum puan, de la sitali ka yima n kɔ'ɔn pɔsɛ tinsɛba n kaɛ kulesi sansɛka ti yuun yuuneba tara yuuma lɔge seto ti lɛɛbeduma tara i wa naɛ la ti buuri kɔlego la pɛkusin yuuma lɔgerɔ. Ku daa ni ŋmɛ'ira la syncopated 4/4 metre. Yuunbunɔ daa ni ŋmɛ'ira la palm-wine bars sɛba n nan ka tari paŋa bala zi'an ti sailors, dock workers, la tuntuneba ni nyuura ge kɛlɛsa yuuma . Palm-wine yuuma kɔ'ɔn tagɛlimɛ tũm la nare se'em inlands la Africanized vɛsinin tara 12/8 polyrhthms;
Subgengre kana wan de la “Native Blues". Sitali ka n yum yeregɛ tari ta ta paɛ Dũnia wa za'an zaberɛ sɛka n pa'asɛ buyi ( Second world War ii )bilam ti rekɔden la yuum goe.
Brass-band hailaifu
Hailaifu sitali se'em n ŋwɔni la Western brass bands European forts kaɛ West Africa. Sogɛpa ni dikɛ la buuri yuuma lagum pa'asɛ ba brass band regitimenti puan zamesɛ liniani makirɛ yuuma. Yuun yuuneba la nyɛ West Indian regimɛti bandsmen n zamesɛ buuri yuuma yɔ'ɔ sãn bɔna la kemise la ba giila ti ba mi iŋɛ bala mi . Liniani makerɛ yuuma la polyrhythmic buuri yuuma nãan la wa'a sitali ti ka yu'urɛ dɛna adaha, le sitali sɛka n ka tɔi, buuri lɔgerɔ ti ba yi'ire ka Konkoma. Naarɛ kona ŋwɔni mɛ la jazz dɔgum boi New Orleans.
==wa'a la kɔlegɔ band hailaifu==
1920s puan la, Gaana yuunyuuneba lagum la foreign influences n anni wuu foxtrot la Calypso la Gaanaduma rhythms n anni wuu osibisaba ( Fante). Hailaifu daa lagum pa'asɛ la Africa buuri aristocracy solimipɛɛlega n tari tu la saŋa, ti bands zo'e zo'e daa ŋmɛ'ira ka le Jazzy Kings, Cape Coast Sugar babies, la Accra Orchestra bɔna tiŋa wa n kaɛ kulesi bɔba. Pke'emduma sɛba nɔŋɛ yuuma la nyaani ni bɔna daam koosego zi'an kɛlesa ge bo yuuma wa yu'urɛ. Wa'a Orchestra nɛŋa daana Yebuah Mensah (E T. Mensah's kɛɛma) yele John Collins 1973 Yeti yelebire wa ’hailaifu' pon bɔna la 1920s ha dɛna catch-phrase
== Viisegɔ l ==
[[Buuri Buuri: AfroCuration2026]]
6tw7g8qif8iid6a36ppeq97r4k4it45