Wikipiidiya
gurwiki
https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Miidiya
Zure
Tɔgum
Tuntuna
Tuntuna tɔgum
Wikipiidiya
Wikipiidiya tɔgum
Faali
Faali tɔgum
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki tɔgum
Tɛmpileti
Tɛmpileti tɔgum
Suŋerɛ
Suŋerɛ tɔgum
Buuri buuri
Buuri buuri tɔgum
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Kwame Nkrumah
0
341
23886
18531
2026-11-02T00:41:59Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
23886
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q8620}}
'''Kwame Nkrumah'''
Francis Kwame Nkrumah (Nzema: [kʷame nkruma], Apɔsɛ la 21 Sakutega ŋmarega 1909 ta paɛ– 27 Kilinkiiŋa ŋmarega 1972) A yuum de la Gaana wa nalɛgra, se'em n zamese mina nalɛgebo yɛla la nɛriseka n ze'ele bo teesune yɛla. Eŋa n yuum de "Prime Minister" bo Gaana wa ti ba yuum yi'ira "Gold Coast" wa la ze'ele 1952 tare ta paɛ 1957, sanseka ti ba yuum to'e "independence" Britain<ref>https://doi.org/10.1057%2F9780230361270_4</ref> duma nu'usum la gee nyaa bona fãi la. Sankanasa la, Ina yuum de "Prime Minister yia daana" la Gaana wa kukayuumdaana "President of Ghana", ze'ele 1957 ta paɛ 1966. A yuum de la budibekansanka inya n ani yãi bo Pan-Africanism, Nkrumah yuum lagum pa'asɛ la nɛrisɛba n yuum de yia duma ti ba tari Afrika nuyine tigere la ti ba yi'ira "Organization of African Unity (OAU)" Ina me e yuum de se'em n di winner of the Lenin Peace Prize mi'a ze'ele "Soviet Union" 1962<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography#Oxford_Dictionary_of_National_Biography</ref> yuuni la puan.
== Birth and Education ==
Ba yuum dɔgɛ Kwame Nkrumah Talata-daare, 21 Sakutega ŋmarega 1909<ref>https://blogs.lse.ac.uk/lsehistory/2018/10/10/kwame-nkrumah-lse/</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mkgandhi.org/articles/nonviolence-of-Mahatma-Gandhi-in-Ghana.html |title=Archive copy |access-date=2025-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803020635/https://www.mkgandhi.org/articles/nonviolence-of-Mahatma-Gandhi-in-Ghana.html |archive-date=2020-08-03 |url-status=dead}}</ref> in Nkroful puan, Gold Coast (gee nyaa dɛna Gaana nananewa)<ref>https://www.nytimes.com/1964/01/03/archives/man-in-the-news-an-african-enigma-kwame-nkrumah.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=OcTC2eDx5ZsC&pg=PA1</ref>. Nkroful yuum de la tinpika n boi Nzema bobere diyima<ref>https://archive.org/details/ghanacountrystud00berr/page/27</ref>, lebese southwest, Gold Coast bobere diyima sa, dū "frontier" la French colony n ka zãi la Ivory Coast. A sɔ yuum ka lagum ki'ira la ayire duma His father did not live with the family, gee a tuuma zi'a yuum boi la Half Assini puan zi'a to a yuum tuna "goldsmith<ref>https://web.archive.org/web/20230205164542/https://www.uew.edu.gh/lib-fetured/ghana-autobiography-kwame-nkrumah</ref> business" tagura a kum. Kwame Nkrumah ma la ayizuo nɛreba n yuum bisɛ e ti a ta zo'e kutɛ<ref>https://doi.org/10.5040%2F9781472598837.ch-021</ref>, sɛba n yuum lagum bɔna gee ka tara nɛreba ti ba bɔna kinkilega ti ba kina bisera ba. Yuum kɔ'ɔm ka tara nɛra ti a bisira e n di bia la, a vom a vom tinpika la puan, goo la kulisesi n dū la<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Kwame_Nkrumah#CITEREFRooney</ref>.
A sukuu yuuma saga nasaatiga sa la During his years as a student in the 'United States', a yu'ure yuum de la Francis Nwia Kofi Nkrumah, Kofi de la Akan yu'ure ti ba tara bo'ora budaasi seba ti ba duge azuma<ref>https://doi.org/10.1093%2Fww%2F9780199540884.013.u5557</ref> daare la. Gee pooren ti a yuum nyaa ta tee yu'ure ti la tee dena Kwame Nkrumah in 1945 yuuni la UK tiga puan, a yuum nuge la a yuse'eren n de "Kwame"<ref>https://www.primenewsghana.com/politics/kwame-nkrumah-memorial-day-dr-kwame-nkrumah-a-son-of-the-soil.html</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/news/general-news/biography-of-ghana-s-first-president-dr-kwame-nkrumah.html</ref>. Doose Ebenezer Obiri Addo a zamese-seko ti a yuum zamesa ti abeere dena kukazuodaana la "future president", yu'ure wa n de "Nkrumah", de la a buure la yu'ure ti ba tara bo'ora bia ti ba duge buwei puan, ti la pa'ale ti, ti Kwame n nari ti bona zi'a bii kale sika puan n bala bo'ora budaseka pogeba n zo'e<ref>https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/</ref>.
A su, Opanyin Kofi Nwiana Ngolomah, yuum ze'ele la Nkroful n pa'ase Nzema East puan gee nananewa ti ba nyaa yi'ira ti Ellembele, la pa'ase la Asona clan n de Akan Tribe. tuusum pa'ale ti Ngolomah yuum ki'ire la Tarkwa-Nsuaem gee tuna goldsmith tuuma la.
Ba yuum bo'ore Ngolomah gilema dikire yem ka'ago paara bii bo'ora nereseba ka'ago yesera ba buure malema la kurukurum yela la. A ki la 1927 yuuni la puan.
Kwame ma'a n yuum de ama bia. A ma la yuum tari e kige la elementary sukuu, ti Catholic mission duma bisera 'Half Assini' puan, zi'a ti yuum dena sukuu bia n mi gugu.
Gee a ma, se'em yu'ure n yuum de Elizabeth Nyanibah (1876/77–1979), pooren ti a yuum pa'ale ti doge e la 1912, ti Nkrumah yuum gulese ti ba doge e la 21 Sakutega gmarega 1909. A ma yuum ze'ele la Nsuaem gee yuum dena Agona yizuo nera. A ma yuum tune la zim leebego tuuma gee nyaa wa'ana ele a su la. A dugum la pooren dabesa anii daare, ti a su sige a yu'ure ti Francis Nwia-Kofi doose a buure tuusum yu'ure gee ti pooren ti dugereba yuum sige e ti Francis Kwame Ngolomah.
== '''Return to Gold Coast''' ==
=== 'United Gold Coast Convention' ===
1946 Gold Coast wara gɔŋɔ la daa bɔ Afirika duma la nɛreba zo'e zo'e yɔ'ɔ bɔna legiseletifi tigere la puan. Dena ti ba daa bisɛ nyɛ ti la de la yɔsuŋɔ bɔ ba ti ba ta'an dena n sɔ n mɛŋa gɔmena duma,[82 ] wara paalega biŋere la n daa yo'e ba puti'ira ti ba koloni la daa pɔsɛ tigise di yia politika paati bɔna August 1947, 'the United Gold Coast Convention' (UGCC).[83] UGCC la daa kɔ'ɔm ɛɛra n sɔ n mɛŋa gɔmena saŋa wana fii puan. Ba nɛŋa duma la za'a daa de la gɔminiba, bala la baa nya pakɛ la nɛra ti ba yɔ en ti a bisa paati la zuo yɛla. Ba puti'ira daa ta lu la Nkrumah zuo, Aku Adjei n daa bɔ a puti'ire ti ba loe Nkrumah. Nkrumah daa ka sakɛ amaa pooren ti a daa le ta bisɛ UGCC daa bɔ la nɛresɛba n boti zabɛ faɛ ba tiŋa yese solemiisi nu'usi, nya eŋɛ a puti'ire tii dena la wan ta'an bɔ en politikal yɔ'ɔ zo'e zo'e yere daa le ta sakɛ. British duma la daa soke sɛla zuo ti a dikɛ a mɛŋa lagum 'communist' duma la, Nkrumah daa doose la MV Accra n boi Liverpool tiŋa puan la zo leme la Accra bɔna November 1947[84][85]
A daa tegese fii Sierra Leone, la Liberia, la Ivory Coast tisi puan dee nya daa wa paakɛ Gold Coast naa la a ma kɛ ŋwana fii bɔna Tarkwa. A daa pɔsɛ paati la ofisi tuuma la Saltpond bɔna 29th December, 1947, ti daa de na paati la gɔngulesa [18][86] Nkrumah daa kɔ'ɔm eŋɛ kalam bɔ puti'ira ti ba basɛ ti ba yo'ose paati la bɔna Koloni la luga za'a puan dee me yeti ba vaɛ isege la ba zabɛ bisɛ ba san wan nyaŋɛ nyɛ n sɔ n mɛŋa gɔmena. Putidena daa tari la welesegɔ wa'am paati la tiŋasuka sansɛka ti J.B. Danquah daa de na paati la nɛŋadaana la.Nkrumah daa nya ɛ kaa tiŋa la za'a ti a zusɛ suŋerɛ wa'am ti bɔ UGCC paati la ti ba ta'am yo'ose paati la bɔna koloni la luga za'a puan. [87]
Gold Coast koloni la daa pugum yalekɛ suŋa suŋa gana Britain duma koloni sɛba n boi Afirika tisi puan la za'a, ba nini daa kelum ka tigɛ.
Zaberɛ la pooren la lɔgerɔ da'a tõo daa basɛ ti nɛreba la sunsu'a n nyiɛ. La daa ta paa beene ti Arab duma koosegɔ la daa pugum posɛ bɔna January 1948 puan la daa yeti bama ka n le koose bii ba tum. Kooko kaareba za'a sunsu'a daa nyiɛ mɛ, sɛla n sɔ la ba bunyooro n daa sa'ani ba kooko la dee ti Kooko la daa kelum wana ŋwana suŋa suŋa ti koloni zuoduma la daa wa sagum kooko la basɛ [88]. Sɛba n daa pa'asɛ tiŋɔŋɔ za'a zabɛ se'ere tagelɛ buyi zuo la daa paakɛ nɛreba 63,000 bɔna Gold Coast tiŋa wa puan. Ba zo'e zo'e daa ka tari tuuma nya daa eŋɛ ba puti'ira ti koloni zuoduma la daa ka suŋere bama. Nkrumah la Danquah daa naa la sɛba n daa tum ti ba yuuma paakɛ ti ba zi'ire vo'ose la sosɛ mɛ bɔna Accra, 20th February, 1948 ti ba daa te'ele dikɛ puti'ire ti ba tari gɔŋɔ ta bɔ koloni gɔmena la. Ba daa tari gɔŋɔ la siŋɛ ta ba bɔ 28th February 1948 puan la, sogɛpa batã ti ba daa ŋmɛ la bugundooro ku, dena n daa tari Accra 1948 gberekere la wa'ana, ti la daa nya kɔ'ɔm kaɛ tiŋa la za'a wilema [89]. Fu san bisɛ Nkrumah vom yɛla gɔŋɔ la puan, David Birmingham, <nowiki>''</nowiki>West Africa's erstwhile<nowiki>''</nowiki> <nowiki>''</nowiki>model koloni <nowiki>''</nowiki>, daa nyɛ la gberekere ti tuuma la koosegɔ yɛla daa eŋɛ bura bura. <nowiki>''</nowiki>[90]
== Ghana Independence ==
== Ghana's leader (1957–1966) ==
=== Political developments and presidential election ===
=== Opposition to tribalism ===
=== Increased power of the Convention People's Party ===
== Ligeri la tiŋa maalegɔ yɛla (Economic policy) ==
Bɔna February, 1962, Nkrumah daa dikɛ la a 1961 Chevrolet Impala Loore la siŋɛ Akosombo mɔgerɛ la ti ba daa bɔna bini maala la puan.
Gold coast daa pa'asɛ la tinsesi n tari la puan. Ba daa tari sukuu duma, pala, asibitum duma, la yɛla tin-maalegɔ yɛla zo'e zo'e la ligiri yɛla puan.[194]
Nkrumah daa boti a maalɛ Ghana tiŋa ligiri yɛla la mɛ ŋwana kalam kalam. A daa eŋɛ a puti'irɛ ri Ghana san nyaŋɛ yese solemisi la nu'usum, dɔla la ba san ka tara ba puti'ira dɔga la solemisi la ligiri zuo, la ba nasaatuuma yɛla zuo, la ba lɔgerɔ zuo, a wan nyaŋɛ sirum lebege n sɔ n mɛŋa tiŋa.[195].
Bɔna yuumpia tin-maalegɔ puti'ire la pooren la, Nkrumah daa le tari la tin-maalegɔ sɛka n tagelɛ buyi zuo puti'ire wa'am na 1959. Putidena n daa tari lɔgemaalegɔ faketiri duma 600 ti ba maala lɔgerɔ yima yima n paakɛ 100 [196]
'Statutory Corporation Act' ti ba daa biŋe bɔna 1959 dee daa le demese en bɔna 1961 la daa bɔ yɔ'ɔ ti 'public corporation' duma tuna. Dena daa lagum dikɛ 'state enterprise' duma pa'asɛ mɛ. Wara kana daa basɛ ti gɔmena miniseta duma n bisera tiŋa la 'corporation' kara la. 'State enterprise sectariate office' la daa boi la gɔmena zuodaana la yire ti gɔmena zuodaana la sɔna bisera. [197][198]
Nkrumah daa kaɛ bisɛ Soviet tigere Union la Eastern Europe la China bɔna 1961 la, a daa kelum kɔ'ɔm eŋɛ a puti'ire tiŋa la mɛŋa nari ti ka sɔna ka mɛŋa ligiri yɛla bisera. [199][198]
Nkrumah na'am pɔsega la daa siŋɛ la suŋa suŋa: tiisi sɛlega, zim uka, la nii uka daa kɔ'ɔm zo'ora mɛ. Kooko (Ghana koosego logokatɛ ) daa malum zo'e la sugunuurɛ buyi dee ti bauxide la salema me daa kɔ'ɔm da'ara suŋa suŋa. [200] Mɔgere sɛka ti ba daa gaɛ dɔla Volta kuleka la na'arɛ la (bɔna 1961) la daa bɔ kaareba ko'om dee me kelum bɔ 'hydro-electric power' ti bu daa bugum suŋa suŋa bɔ da'asi la dee me kelum 'new aluminum plant'. Gɔmena me daa kelum bɔ ligiri ti timbisi la dikɛ suŋɛ tin-maalegɔ yɛla. Bilam ti ba daa mɛ sukuu duma la pala. [201][202]
Yuuma ayopoi puti'ire ti ba daa dikɛ biŋɛ 1964 ti ba kelum tum tin-maalegɔ tuuma la asi'a magewoo a yuuma boti ti tu misi maala sɛla woo ti tu bɔta, a yuuma tari teere wa'am Mia lɔgerɔ puan mɛ, geebyuum kelum tari nasaa bugum wa'am rinsi Zoe zo'e [206][196].
== Kwame Nkrumah Tuuma Tuuma ==
* "Negro History: European Government in Africa", ''The Lincolnian'', 12 April 1938, p. 2 (Lincoln University, Pennsylvania) – see Special Collections and Archives, Lincoln University Archived 17 August 2009 at the Wayback Machine<ref>Bontemps, Arna (20 April 2017). "Lincoln and the Negro". ''University of Illinois Press''. '''1'''. doi:10.5406/illinois/9780252037696.003.0005.</ref>
* ''Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah'' (1957). <nowiki>ISBN 0-901787-60-4</nowiki><ref>Nkrumah, Kwame (2002). ''Ghana: the autobiography of Kwame Nkrumah'' (Africa's 100 best books ed.). London: Panaf. ISBN 0-901787-60-4. OCLC 6567302.</ref>
* ''Africa Must Unite'' (1963). <nowiki>ISBN 0-901787-13-2</nowiki><ref>Nkrumah, Kwame (1963). Africa must unite. London: Panaf ISBN 0-901787-13-2. OCLC 6567302.</ref>
* ''African Personality'' (1963)<ref>Mead, Margeret (1963). ''Technique & personality''. Museum of Primitive Art. OCLC 603547274.</ref>
<blockquote>De essence of neo-colonialism be say de State wey be subject to ein be, for theory inside, independent wey e get all de outwards trappings for international sovereignty. For reality inside e be ein economic system den thus ein political policy wey outside direct am.
— </blockquote>
* ''Neo-Colonialism, the Last Stage of Imperialism'' (1965)
* ''Axioms of Kwame Nkrumah'' (1967). <nowiki>ISBN 0-901787-54-X</nowiki>
* ''African Socialism Revisited'' (1967)
* ''Challenge of the Congo'' (1967)
* ''Voice From Conakry'' (1967). <nowiki>ISBN 90-17-87027-3</nowiki>
* ''Dark Days in Ghana'' (1968). <nowiki>ISBN 0-7178-0046-6</nowiki>
* ''Handbook of Revolutionary Warfare'' (1968) – first introduction of Pan-African pellet compass. <nowiki>ISBN 0-7178-0226-4</nowiki>
* ''Consciencism: Philosophy and Ideology for De-Colonisation'' (1970). <nowiki>ISBN 0-901787-11-6</nowiki>
* ''Class Struggle in Africa'' (1970). <nowiki>ISBN 0-901787-12-4</nowiki>
* ''The Struggle Continues'' (1973). <nowiki>ISBN 0-901787-41-8</nowiki>
* ''I Speak of Freedom'' (1973). <nowiki>ISBN 0-901787-14-0</nowiki>
* ''Revolutionary Path'' (1973). <nowiki>ISBN 978-0-901787-22-4</nowiki>
==Amiŋa vom yɛla==
Kwame Nkrumah pɔŋa de la Fathia Ritzk, se'em n de Egyptian Coptic bank tumtuna la pa'ala kūreka, dabesere daare yu'uŋɔ ti ba yuum paɛ Gaana wa la: Ti ba di yuum paalɛ la New Eve, 1957–1958<ref>http://www.nathanielturner.com/fathiankrumahfarewell.htm</ref>. Fathia's Ma yuum ka sakɛ ti kã maalɛ ba pɔgedire la, belam pooren ti a bipɔgela ayi a yuum doose a nasaa sira lebe nasaatiŋa<ref>https://web.archive.org/web/20200610125740/https://www.pulse.com.gh/news/local/here-are-all-the-first-ladies-of-ghana-since-independence/0l2k3hw</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Kwame_Nkrumah#cite_note-283</ref>
Wooo pɔka la sira lee taaba se'em la, Fathia la n Nkrumah yuum dɔŋɛ la kɔma batã: ba dɔŋɛ Gamal (1958 yuuni la puan), dɔŋɛ Samia (1960 yuuni la puan) gee me dɔŋɛ Sekou (1964 yuuni la puan). Gamal yuum de la gɔŋɔ la gulegɔ Tumtuna is a "newspaper journalist", gee ti Samia la Sekou me yuum dɛna nalɛgereba "politicians". Nkrumah yuum kelum tara bia, ti ka yu'urɛ dɛna, Francis, a me yuum "paediatrician" ba yuum dɔŋɛ ni la (1935 yuuni la puan).<ref>https://web.archive.org/web/20181019075818/https://www.myjoyonline.com/news/2014/September-22nd/africa-must-re-examine-implement-nkrumahs-ideas-francis-nkrumah.php</ref><ref>{{Cite web|title=Kwame Nkrumah's unknown son surfaces|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Kwame-Nkrumah-s-unknown-son-surfaces-235004|access-date=2025-06-19|website=www.ghanaweb.com|language=en|archive-date=2019-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406213932/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Kwame-Nkrumah-s-unknown-son-surfaces-235004|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Confirmed! Onsy is Kwame Nkrumah�s Son {{!}} Social {{!}} Peacefmonline.com|url=https://www.peacefmonline.com/pages/local/social/201507/249589.php|access-date=2025-06-19|website=www.peacefmonline.com|archive-date=2023-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202083327/https://www.peacefmonline.com/pages/local/social/201507/249589.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Afful|first=Aba|date=2015-07-31|title=“My Father Would Not Have Denied Onsy”- Samia Nkrumah - YEN.COM.GH|url=https://yen.com.gh/15809-father-not-denied-onsy-samia-nkrumah.html|access-date=2025-06-19|website=yen.com.gh|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.pulse.com.gh/news/politics/family-issues-sekou-nkrumah-threatens-to-throw-brother-in-jail-id7365131.html |title=Archive copy |access-date=2025-06-19 |archive-date=2018-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019121858/https://www.pulse.com.gh/news/politics/family-issues-sekou-nkrumah-threatens-to-throw-brother-in-jail-id7365131.html |url-status=dead }}</ref>
==Exiled and death==
Nkrumah yuum ki la 27 kinlikiiŋa ŋmarega 1972, Bucharest puan, Romania<ref>https://www.britannica.com/biography/Kwame-Nkrumah</ref> tinkãtɛ la puan, ti nɛra kamina, la me yuum kɔ'ɔm dɛna la bã'a n ka tari tibegɔ. Ze'ele a ŋmɛ gee to'e na'am saŋa sa la, a ki'irɛ la Guinean tinkãtɛ la puan n boi Conakry, gã'a tiŋa.
== Viisegɔ Lɔgerɔ ==
[[Buuri buuri :Gɔmena nalɛgera]]
[[Buuri buuri: All]]
[[Buuri buuri: DWUG Article of the Week 2025]]
2d9rgb405z3ap6fedlhlvis49tm5no8
Kwame Nkrumah University of Science and Technology
0
342
23887
17391
2026-11-02T00:45:00Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
23887
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q1654025}} 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology' (KNUST), gee ti ba kelum yi'ira ti UST, Tech bii Tech la, de la Gɔmena yunivɛsiti "public university" bɔna Kumasi, Kambuntiŋa puan( "Ashanti Region"), Gaana so' olum wa puan. Yunivɛsiti ("University") wa puti'irɛ kɔ'ɔm bɔna la "science la technology" puan. Yunivɛsiti wa de la Gɔmena yunivɛsiti duma buyi daana bɔna Gaana tiŋa wa puan,<ref>{{Citation|title= 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology'|date=2024-08-07|url=https://en.wikipedia.org/wiki/'Kwame_Nkrumah_University_of_Science_and_Technology'#cite_note-ReferenceB-6|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-08-19}}</ref> gee me kɔ'ɔm dɛna yunivɛsiti kãtɛ yia daana Kanbumtiŋa ("Ashanti Region") Gaana tiŋa wa puan.<ref>{{Citation|title='Kwame Nkrumah University of Science and Technology'|date=2024-08-07|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kwame_Nkrumah_University_of_Science_and_Technology#cite_note-5|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-08-19}}</ref>
'Kwame Nkrumah University of Science and Technology'(KNUST) wa tile ze'ele la Agyeman Prempeh I puti'irɛ puan na, se'em n yuum de Ashanti Kingdom zuo daana la, ti a tari yunivɛsiti wa wa'am Kumaasi(Kumasi) tiŋa puan na ti la pa'asɛ Ashanti kingdom tinmaaleŋɔ yɛla puan. Puti-dɛna yuum ka makɛ nyɛ maaleŋɔ yesera la British empire yalegerɛ ("expansion") la ti King Prempeh I puti'irɛ gura bii zanla Ashanti kingdom n sɔi a mɛŋa yɛla ("independence").<ref>{{Citation|title='Kwame Nkrumah University of Science and Technology'|date=2024-08-07|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kwame_Nkrumah_University_of_Science_and_Technology#cite_note-Oxford_University_Press-7|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-08-19}}</ref>
Ŋwana wa zuo, ti a mɛŋa yibega, se'em n yuum wa'am na sɔɛ e la( "successor"),King Asantehene Agyeman Prempeh II, iŋa n yuum ta di na'am la ("acceding Golden Stool" )1935 yuunɛ puan la, a yuum kelum kɔ'ɔm tara la puti'irɛ wa. Lagesegɔ duma n yuum boi "Gold Coast" 1940s yuuma la puan sa, yuum wa'am na bɔna a nu'usum na. Yia daana, la yuum de la yunivɛsiti kɔlegɛ n de 'Gold Coast' mɛa "University College of the Gold Coast".
Buyi daana, 1948 yuunɛ la puan la yuum de la "Accra riots la 'consequent Watson Commission report", n yuum bo nuurɛ ti la nari ti "university of sciences" mɛ Kumasi tiŋa puan. Bala la, 1949 yuunɛ la puan, ti Prempeh puti'irɛ wa nyaa yuum lilege pɛɛlumi sansɛka ti ba yuum pɔsɛ mɛta sɛla ti ba wan ta yi'ira ti "Kumasi College of Technology".
Kumaasi kɔlegi of Technology yuum yu'ɛ la yɔ'ɔ bo yia sukuu kɔma ti ba ta zamese sɛla ti ba yi'ira ti "engineering faculty" 1951 yuunɛ la puan (ŋwana wa zuo, sukuu kɔma wa yuum pɔsɛ ba zamesegɔ yɛla la 1952 yuunɛ la puan), gee ti kootum la Palimɛnti duma mɛ yuum ta bo yunivɛsiti ba sarıya ti ku dɛna Kumaasi kɔlegi of Technology 1952 yuunɛ la puan. Gee "nucleus" n de kɔlegi yuum pɔsɛ mɛ la 200 pa'aleba sɛba n yuum bo bini kumesa ba mɛsi ti ba yuum ta'asi ze'ele Achimota Kɔlegi n boi "Greater Accra Region". Kɔlegi wa yuum naɛ mɛ la "University of London". 1961 yuunɛ la puan, ti ba yuum bo Kɔlegi wa yɔ'ɔ ti a nyaa yuum dɛna yunivɛsiti muunɛ.
Yunivɛsiti wa tiŋa la za'an yuum yalege mɛ paɛ wuu 2,512.96 ɛgesi (1,016.96 ha). Gee main kampusi la mɛ de wuu mɛɛla ayopɔi "seven square miles" n de zi'an la za'an, gee mɛ kelum dɛna wuu mɛɛla anii "eight miles" (13 km) lebese Kumaasi East bɔba, Kambuntiŋa "Ashanti Regional capital".
==Tuusum Yɛla==
[[File:Kwame nkrumah.jpg|thumb|right|Osagyefo Dr. [[Kwame Nkrumah]], the first President of the Republic of Ghana]]
Kumaasi(Kumasi) Kɔlegi of Technology yuum nyu'e la Ko'oro Ŋmarega la puan ka dabesa pisiyi la ayi, 1952 la puan la pa'aleba 200 n kumesere ba mɛsi ti ba ta'asi ze'ele Achimota, ta naam "nucleus" kɔlegi paalega la puan. Sakutega Ŋmarega 1952 yuunɛ la puan, kalam puan ti Sukuu of Engineering la yizuo "Department" of Commerce yuum mɛ gee ti yia sukuu kɔma pɔsɛ. Ti tiim tigere yizuo "Pharmacy Department" la yuum mɛ Ko'oro ŋmarega 1953 yuunɛ la puan, sukuu tiim tigere ti ba yuum ta'asi e ti a ze'ele "Pharmacy" Koli Bu 'Teaching Hospital', Ankara (Accra), to wa'am kɔlegi la puan na.
Yizuo wa zamesere la yuuma ayi bɔkerɛ kãalegɔ yɛla n de "Pharmacy" ta'asɛ ti ba nyɛ "Pharmacy Board Certificate" wɔ'ɔrɛ. Kua le gu'ulegɔ weleŋo "Department of Agriculture" yuum nyɔ'e la yuum dɛna puan nuu ti ba zamesera yɛla zo'e zo'e n boi tɔka tɔka la saŋa yima yima bii tɔka tɔka, pɔsɛ sansi fii ta paɛ yuuma atã, bɔ'ɔra kua le gu'ulegɔ weleŋo wa "Ministry of Agriculture". Gee ti "Department of General Studies" ti ba yuum mɛ ti ba kumesɛ sukuu kɔma ti ba to'e "Higher School Certificate Examinations bɔna Science" la 'Arts subjects' gee la ba bɔ'ɔra ba bɔna "subjects" wuu ba yuum boti la se'em la doose yizuto tu seto la puan la "other departments".
Ze'ele 1952 yuunɛ la puan tari bala wa paɛ 1955 yuunɛ wa puan la, sukuu wa n de "Engineering" sukuu wa yuum maasum la sukuu kɔma n tari "professional qualifications" ma'a. 1955 yuunɛ la puan, sukuu wa yuum dikɛ la zamesegɔ yɛla zo'e zo'e ti la pa'asɛ ti a ta lebege dɛna "University of London Bachelor of Engineering External Degree Examinations".
1957 yuunɛ la puan ti Sukuu sɛka n yuum de "Architecture", tiŋa maaleŋɔ la ka mɛa yɛla la yuum lilige peelumi na "inaugurated". Sukuu la yia sukuu kɔma yuum pɔsɛ la Ko'oro ŋmarega la 1958 yuunɛ la puan, zamesera ba "professional" zamesegɔ yɛla.
Gee kɔlegi la n yuum ta yalege la 'As the college expanded', ti ba yuum dikɛ puti'irɛ ti 'it was decided to make the' Kumaasi kɔlegi 'of Technology' la kɔ'ɔm dɛna 'science la technology' Sukuu. Ba yuum bo bini ti puti-dɛna wa tuuma la, pa'aleba kɔmesegɔ sukuu bii kɔlegi la, ti ba tara Art Sukuu zamesegɔ yɛla "Art Sukuu", yuum kiŋɛ Winneba kɔmesegɔ Kɔlegi la puan Ko'oro ŋmarega 1958 yuunɛ la puan; gee ti 1959 yuunɛ la puan ti ba yuum tara "Commerce" yizuo la kiŋɛ "Department" Achimota ti ba ta maalɛ "nucleus" ti la ze'ele bo zina beere wa Sukuu n de "Administration of the University of Ghana, Legon".
Sapɔɔlegɔ ŋmarega 1960 yuuni la puan, ti Gaana wa Gɔmena yuum loe Yunivɛsiti tigere diyima ti ba kã'ana yunivɛsiti wa zamesegɔ yɛla, ti la dola ba putise'eri n de ba maaleke Yunivɛsiti Kɔlegi n boi Gaana la Kumaasi Kɔlegi n de Tekunologi wa ti a lebege dɛna n sɔi n mɛŋa Yunivɛsiti bɔna Gaana wa puan. Yese tigera la n yuum tari yɛla wa'ana la 1961 yuuni la pɔsega puan na la, ti Gɔmena yuum iŋɛ puti'irɛ ti a mɛ n sɔi n mɛŋa Yunivɛsiti duma bayi Kumaasi la Legon, Ankara "Accra" tiŋa puan. Gee Kumaasi Kɔlegi n de Tekonologi ti ba yuum maale, doose R. P. Baffour bisega puan, ti a yuum nyaa lebege yunivɛsiti mɔɔnɛ "full-fledged university", ti Sukuu yu'urɛ yuum nyaa dɛna "Kwame Nkrumah University of Science" la Technology doose by an Act of Parliamenti duma tuuma puan Salurugo ŋmarega 22, 1961 yuuni la puan. Ba dikɛ yu'urɛ wa nã'asera Kwame Nkrumah, se'em n yuum de yia "prime minister" gee ti pooren ti a yuum nyaa ta lebege dɛna Gaana wa zã'a zuodaana bii Gaana wa zã'a Kuka zuodaana la.
Ko'oro ŋmarega 1966, Marr Grounds, n yuum de American/Australian mina n guleseri nɛreba n yuum ke'eri California, yuun to'e la gɔŋɔ ti a dɛna pa'ala bɔna ba duruŋɔ (architecture) yeleŋɔ la yuuma ayi,gee nyaa yuun lebe Sydney Yunivɛsiti la n de durɔŋɔ, (design and planning) bɔna 1968.Yunivɛsiti wa yu'urɛ nyaa yuun tee me kiŋɛ University of Science and Technology dɔla la ba nyaa yuun ba'asɛ ba nɔkpe'ene la bɔna Gunfuko 24, 1966. Ba nyaa yuum dikɛ yunivɛsiti wa niɛ peelum la Alaariba daarɛ Tigerɛ 20,1961. La bala la, parlimɛnti yuun tari la wara( Act 559 n de 1998)wa'ana tee yu'urɛ la tari lebe n yuun de se'em la Kwame Nkrumah University of Science and Technology, Kumasi.<ref>{{Cite web|date=2016-03-05|title=Our History - Kwame Nkrumah University Of Science and Technology|url=http://knust.edu.gh/hospital/pages/sections.php?siteid=knust&mid=14&sid=94&id=115|access-date=2024-08-30|website=web.archive.org|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305164113/http://knust.edu.gh/hospital/pages/sections.php?siteid=knust&mid=14&sid=94&id=115|url-status=bot: unknown}}</ref>
==Zamesegɔ zi'isi==
'''Kumaasi kampusi'''
Kumaasi zamesegɔ zi'an la n de ba yikatɛ. Zi'an la yalege mɛ gee karigɛ dɛna kãlɛ bunii n zaarɛ (13km)lebese wuntɛɛŋa n yeseri bɔna zɔna na. Bilam n de zi'an ti sukuu la zamesegɔ yɛla zo'e zo'e bɔna gee me tara immu'urɛ tuuma zi'isi.[28]
'''Obuasi Kampusi'''
La yuum de la Tigerɛ 4,2020 yuunɛ la puan ti ba yuun dikɛ e niɛ peelum ba yuum pugum diŋɛ mɛ e 2019 yuunɛ la puan. Ba zameseri la zamesegɔ yɛla ayima ayima pia la banuu 15 bini n de undergraduate,la basɛba me nde bayopɔi pa'asɛ dɛna woo Engineering zamesegɔ,Business Administration zamesegɔ yɛla banaasi,Allied Health Sciences programisi batã n la Science programi ayima.[29][30]
== Zamesegɔ Yɛla 'Academics' ==
Ze'ele 2010/11 gɔŋɔ zamesegɔ yɛla yuunɛ la puan, kɔlegi duma basɛba yuum welege mɛ tuna "system " buyi gee ti ba sɛba kelum wee ba "system " batã la puan tuna.
==='College of Agriculture and Natural Resources'(CANR) ===
* Fakɔleti sɛka n biseri kua la gu'ulegɔ yɛla sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti (Agriculture).
* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Agricultural Economics, Agribusiness' and Extension<ref>Scroggs, Claud L. (December 1975). "The Relevance of University Research and Extension Activities in Agricultural Economics to Agribusiness Firms". ''American Journal of Agricultural Economics''. '''57''' (5): 883-888. doi:10.2307/1239098. ISSN 0002-9092. JSTOR 1239098.</ref>
* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti Animal Sciences<ref>http://www.medicinearticle.com/JMR_20183_10.pdf</ref>
* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Crop and Soil Sciences'<ref>Quee, Dan David; Sarkodie-Addo, Joseph; Conteh, Abdul Rahman; Tarawali, Abdul Rahman (21 June 2016). ''Assessment of Weed Management Strategies on Growth and Yield of Cassava (Manihot esculenta Crantz) in Ghana''. Global Society of Scientific Research and Researchers. OCLC 942772318.</ref>
* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti Horticulture.
:Fakɔleti sɛka n biserisɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Renewable Natural Resources'.
::* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Agroforestry'.
::* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Fisheries and Watershed Management'.
::* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti Silviculture and Forest Management.
::* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Wildlife and Range Management'.
::* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Wood Science and Technology'.
::* Fakɔleti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Forest Resources Technology'.
::*:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Ecotourism and Forest Recreation'.
::*:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Land Reclamation and Rehabilitation'.
::*:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Social Forestry'.
::*:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Wood Processing and Marketing'.
=== Imma'asum Yɛla kɔlegi "College of Health Sciences" ===
* Fakɔleti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Allied Health Sciences'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Medical Laboratory Technology'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Nursing'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Sonography'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Sports and Exercise Science'.
:Fakɔleti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Pharmaceutical Chemistry'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Pharmacology'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Pharmacognosy'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Pharmacy Practice'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Pharmaceutics'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Herbal Medicine'.
:* Weleŋo sɛka n biseri nyina zamesegɔ yɛla.
:* Weleŋo sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Medical Sciences'.
:* Weleŋo sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Veterinary Medicine'.
:
=== 'College of Humanities and Social Sciences' ===
* Fakɔleti sɛka n biseri Law zamesegɔ yɛla.
* Fakɔleti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Social Sciences' zamesegɔ yɛla.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Economics'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri 'English'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Geography and Rural Development'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'History and Political Studies'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri 'Modern Languages'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Religious Studies'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Sociology and Social Work'.
:* Weleŋo sɛka n biseri Business<ref>https://web.archive.org/web/20140604194853/http://knust.edu.gh/academics/colleges</ref> Colleges wey dey under de two-tier system (Provost/Head of Department):
=== 'College of Art and Built Environment' ===
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Communication Design'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'General Art Studies'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Painting and Sculpture'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Integrated Rural Art/Industry'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Industrial Art'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Educational Innovations in Science and Technology'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Building Studies'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Architecture'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Land Economy'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Planning'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Settlements Studies'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Land Studies'.
=== Inginiiya duma kɔlegi (College of Engineering) ===
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Agricultural Studies'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'ring'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Chemical Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Civil Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Computer Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Electrical Engineering/Electronic Engineering & Telecommunication Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Geological Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Geodetic Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Geomatic Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Materials Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Mechanical Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Petroleum Engineering'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Reproductive Engineering'.
=== Sansi Kɔlegi (College of Science) ===
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Biochemistry and Biotechnology'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Chemistry'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Computer Science'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Environmental Science'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Food Science and Technology'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Mathematics'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Optometry and Visual Science'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Physics'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Theoretical and Applied Biology'.
:* Dipaatimɛti sɛka n biseri sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Statistics and Actuarial Sciences'.
=== 'Institutions dem affiliate plus' ===
* 'Accra Institute of Technology' n boi Ankara tiŋa puan.
* 'Akim State University College' n boi Akim tiŋa puan.
* 'All Nations University College' n boi Ankara tiŋa puan.
* 'Central University College' n boi Ankara tiŋa puan.
* 'DataLink University College(DLUC)' n boi Ankara tiŋa puan.
* 'Garden City University College' n boi Ankara tiŋa puan.
* 'Ghana Telecom University College' n boi Ankara tiŋa puan
* 'Ho Polytechnic' n boi Ho tiŋa puan.
* 'Osei Tutu II Institute for Advanced ICT Studies' n boi Ankara tiŋa puan.
* 'Regent University College' n boi Ankara tiŋa puan.
* 'Spiritan Institute / Spiritan University College' n boi Ankara tiŋa puan.
Tigerɛ ŋmarega la 2019 yuunɛ la puan, ti Gambian gͻmena la 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology' duma la yuum ku nuurɛ ti ba biŋe sansi (Science), ‘Technology’ la ‘Engineering’ yunivɛsiti Gambia tiŋa puan. Ba sakerɛ la puan, ti ba wan mɛ nɛŋa duma deo (administrative) la zamesegͻ fakͻleti deto ze’ele, de ti 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology' (KNUST) yunivɛsiti la wan bisa e.
=== Viisegɔ zi'isi ===
Research centres
Bureau of Integrated Research and Development
Centre for Biodiversity Utilisation and Development (CBUD)
Centre for Cultural and African Studies
Centre for Human Studies
Dairy/Beef Research Station
The Brew-Hammond Energy Centre, College Of Engineering[74]
Kumasi Center For Collaborative Research(KCCR) in collaboration with the German Bernhard Nocht Institute for Tropical Medicine[75]
National Institute for Mathematical Sciences (NIMS)
Technology Consultancy Centre (TCC)
Laboratory For Interdisciplinary Statistical Analysis (LISA).
== Lɔgerɔ to'osego la na'asegɔ saŋa ==
Ze'ele 2019 yuunɛ la puan, 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology'(KNUST) sukuu la yuum de la sukuu sɛka n yuum di mi'a Gaana sukuu yunivɛsiti duma la za’an puan ta tala 'West Africa' wa za’an waabi puan doose la ''U.S. lahebaari (News) la tiŋa wa za’an (World Report) lahebaari'' duma puan, de me kelum tara wͻ’ͻrɛ se’ere ti ba yuum to’e 2020 yuunɛ la puan.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/KNUST-ranked-best-university-in-West-Africa-798357</ref> a me yuum kelum bͻna la Africa wa tiŋa yunivɛsiti wa za’an pia la ayopͻi zuo de me kelum bͻna tiŋa wa za’an yunivɛsiti duma la 706 zuo tingͻŋͻ wa za’an puan, a yuum nyɛ la 42.4 kanlɛ.<ref>https://www.usnews.com/education/best-global-universities/kwame-nkrumah-university-science-technology-529441</ref>
'Kwame Nkrumah University of Science and Technology'(KNUST) sukuu wa n yuum de yunivɛsiti sukuu wia daana bͻna ‘West Africa’ tiŋa wa puan ti a di mi’a 2018, 2019 la 2020 yuuma la puan yɛsera ‘Pan African’ yunivɛsiti nͻke’ene ŋmɛ'a n de ‘Debate’ la kͻ’ͻm toŋe taaba.<ref>https://www.myjoyonline.com/</ref><ref>{{Cite web |url=https://yen.com.gh/120028-knust-wins-pan-african-universities-debate.html |title=Archive copy |access-date=2024-08-20 |archive-date=2023-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812171708/https://yen.com.gh/120028-knust-wins-pan-african-universities-debate.html |url-status=dead }}</ref> KNUST sukuu wa n kelum dɛna Gaana yunivɛsiti sukuu wia daana ti a di ‘Ghana national rounds of the Philip C’. ‘Jessup International Law Moot Court Competition’.<ref>{{Cite web |url=https://www.legonconnect.com/knust-law-faculty-wins-jessup-moot-court-competition/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-20 |archive-date=2024-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420225005/https://legonconnect.com/knust-law-faculty-wins-jessup-moot-court-competition/ |url-status=dead }}</ref> Yunivɛsiti wa me kelum le di Philip C. ‘Jessup International Law Moot Court Competition’ la nuura atã<ref>https://www.graphic.com.gh/news/education/knust-wins-moot-court-competition.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://starrfm.com.gh/2019/04/knust-represents-ghana-at-2019-philip-c-jessup-intl-law-moot-court-competition/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-20 |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814233044/https://starrfm.com.gh/2019/04/knust-represents-ghana-at-2019-philip-c-jessup-intl-law-moot-court-competition/ |url-status=dead }}</ref>. Tigerɛ ŋmarega la 2020 yuunɛ la puan, KNUST yunivɛsiti wa n yuum de wia dana sukuu ti a di mi’a Pan African Universities Debating Championship’nuurɛ butã kͻ’ͻm toŋe taaba.<ref>{{Cite web |url=https://hypercitigh.com/campus-news/knust-updates/2020-paudc/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-20 |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122053301/https://hypercitigh.com/campus-news/knust-updates/2020-paudc/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://focusnewsroom.com/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820165124/https://focusnewsroom.com/ |archive-date=2024-08-20 |url-status=dead}}</ref>
== Nɛrekareba 'Notable people' ==
=== Sɛba n zamesɛ tole 'Notable alumni' ===
''Pɛgerɛ la dimiŋa: 'List of Kwame Nkrumah University of Science and Technology Alumni''
''Kelum bisɛ: 'Category:Kwame Nkrumah University of Science and Technology alumni''
·UN Secretary-General la Nobel Peace Prize Laureate Kofi Annan yuum lagum kiŋɛ la KNUST sukuu wa puan
·Kwaku Aning la Hackman Owusu-Agyeman lagum po pa’asɛ la KNUST sukuu la puan
·Aliu Mahama Vice-president of Ghana ze’ele 2001 yuunɛ la ta paɛ 2008 yuunɛ la puan, me pa’asɛ la KNUST sukuu la puan
·Edward Kwame Wiredu, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti Chief Justice of Ghana kɛka la, me lagum kiŋɛ KNUST sukuu la mɛ
·Nana Konadu Agyeman Rawlings, a de la first lady of Ghana kɛka la me lagum pa'asɛ sukuu la kɔnkɛgesi puan mɛ alumna
·Samira Bawumia, Nananewa Gaana za’an zuo daana podɔla pɔga, lagum dɛna la sukuu wa bikɛka alumna
·Thomas Mensah, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti former CEO n boi GNPC la chemical engineer ba'asɛ la KNUST sukuu wa puan nuu.
·Alex Mould, a de la ti ba yi'ira solemiine puan ti CEO bɔna Ghana Gas.
·Benjamin Asante
·Charles Darku, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti CEO kɛka bɔna Tullow Ghana Limited
·Amma Darko, mina n de dakerɛ gulesa la me lagum dɛna la KNUST sukuu bia
·Chris Attoh, Mina n de de'endɛ'ɛna la me ba'asɛ la KNUST sukuu la puan
·Nana Otuo Siriboe, the Juabenhene Mina n de kansil kuka zuodaana.
·Ernest Aryeetey, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti economist la Vice Chancellor kɛka bɔna University of Ghana me ba’asɛla bilam
·Yaw Osafo-Maafo, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti Senior Minister me lagum ba’asɛ la bilam
·Pamela Mbabazi, kuka zuo daana bɔna Uganda Planning Authority me yuum lagum ba’asɛ la KNUST sukuu wa puan.
== '''Yunivɛsiti la Pa'aleba Basɛba''' ==
=== Yunivɛsiti la tari la pa'aleba zo'e zo'e amaa, sɛba n boi tilum wa la de la pa'aleba n tari yu'ura gana pa'aleba la woo. ===
=== ·Francis Allotey, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti mathematician bɔna Yunivɛsiti la puan ===
=== ·Aba Andam, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti physicist bɔna Yunivɛsiti la puan ===
=== ·Ablade Glover,a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti artist bɔna Yunivɛsiti la puan ===
=== ·Marr Grounds, American / Australian yuun yuuna de le dɛna pa’ala bɔna architecture, a pɔsɛ pa'alegɔ la 1966 yuunɛ la puan ta paɛ -1977 yuunɛ la puan[18] ===
=== ·Thomas Mensah, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti chemical engineer bɔna Yunivɛsiti la puan ===
=== ·Letitia Obeng, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti scientist viisa bɔna Yunivɛsiti la puan ===
=== ·Maxwell Arhin, a de la sɛla ti ba yi'ira solemiine puan ti physical geographer la viisera (researcher) bɔna Yunivɛsiti la puan ===
== Sukuu kɔma nɛŋa duma (Student Leadership) ==
=== 'Student Representative Council' ===
Yvonne Osei Adobea n yuum di mi'a ba SRC kuka zuo daana loosego puan bɔna 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology' (KNUST)<ref name=":0">https://yen.com.gh/education/238461-yvonne-osei-addobea-records-set-by-elected-female-src-president-knust/</ref>
== '''Nɛremi'ilum/ baŋerɛ la wɔ'ɔrɛ duma to'osego (Recognitions and awards)''' ==
Naasɛ’ɛsega ŋmarega la puan adabesa pisiyi la ayoobi daarɛ, 2023 yuunɛ la puan. Ti yele dina wa yuum de la yelekirega sɛla n sɔi la, ba yuum pɔsɛ sukuu la daarɛ, iŋa ma'a n yuum de pɔgemina n yuum nyaŋɛ di SRC kuka mi'a KNUST sukuu wa yuum piyoopɔi la ayila puan.<ref name=":0" /><ref>https://yen.com.gh/education/238461-yvonne-osei-addobea-records-set-by-elected-female-src-president-knust/</ref>
=== 'College associations' ===
[edit source]
Sukuu kɔma n boi 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology'(KNUST) sukuu wa puan yuum lagum tara ba nɛŋa duma mɛ zi'isi woo. Fu san pugum yese ‘Student Representative Council’ Mina n kɔ'ɔm dɛna sukuu kɔma za’an tigere la, ba me kelum tara tigera mɛ ti ba bɔna kɔlegi duma la n boi KNUST sukuu la puan. The College of Science tari tigere mɛ ti a nɛŋa duma la ni ta tee ze’ele sansi kɔlegi kɔma la za’an. 'College of Engineering' me kelum tara ba tigere mɛ ti ba nɛŋa duma la ni tee suɛ ze’ele bo kɔlegi la za’an sukuu kɔma.
== Recognitions and awards ==
[edit source]
Siibenya’aŋa ŋmarega la adabeserɛ ayila daarɛ, 2023 yuunɛ la puan, 2023 'Times Higher Education Impact Rankings' duma yuum niɛ peelum ti 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology'(KNUST) sukuu wa n yuum di mi'a tiŋa wa za’an puan yɛsera la ba zameseri suŋa suŋa la zuo.
== '''Institute of Distance Learning''' ==
2005 yuunɛ la puan, ti 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology'(KNUST) yunivɛsiti la yuum lagum tͻgesɛ ita 'Distance Learning' ti la dɛna sɛla ti ba nyaŋɛ nyɛta taaba zamesegͻ. Ba yuum dikɛ putɛdina ti ba bo la nɛreba basɛba yͻ’ͻ ti ba nyaŋɛ zamesɛ sɛla woo ti ba bͻta ti ba zamesɛ ti la bͻna ‘Kwame Nkrumah University of Science and Technology sukuu wa puan, dee ka tara yɔ'ɔ la ti ba zameresa dee kelum ta’am tuna ba tuuma suŋa suŋa ti daaŋɔ ka bɔna la ba.<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Kwame_Nkrumah_University_of_Science_and_Technology#cite_note-KNUST_VCs_Report_2009-45</ref><ref>https://www.modernghana.com/news/90811/1/knust-inaugurates-faculty-of-distance-learning.html</ref>
Sakutega ŋmarega la (October) 2007 yuunɛ la puan, gͻnͻ zamesegͻ tigere la yuum tee Disetansi Zamesegͻ Fakͻleti (Faculty of Distance Learning) la a nyaa dɛna ‘Institute of Distance Learning’.<ref name=":1" />
== '''Library and digital resources''' ==
'Kwame Nkrumah University of Science and Technology'(KNUST) gͻnͻ zamesegͻ deo la tari lahebaarɛ duma la ilɛteroniki (electronic) de ‘print’ fͻmati duma bͻ’ͻra tuntuneba la sukuu kͻma la wan iŋɛ se’em ta’am suŋɛ pa’alegͻ, zamesegͻ la viisegͻ yɛsera ‘science la technology’ bͻ’ͻra tiŋa wa za’a maalegͻ. A de la zi’an ti gͻnsɛba za’a ti ba dikera ba biŋera pɛɛlum Gaana wa tiŋa puan bͻna bini la tiŋa wa za’a ‘institutions’ la lagesegͻ duma bii 'World Bank la United Nations Agencies' basɛba.<ref>https://library.knust.edu.gh/</ref>
Digitaa (Digital) yͻ’ͻ me kelum bͻna la bala dͻla ‘Open Educational Resource (OER)’ la DSpace repository’.<ref>{{Cite web |url=http://dspace.knust.edu.gh:8080/jspui/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-20 |archive-date=2011-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126230911/http://dspace.knust.edu.gh:8080/jspui/ |url-status=dead }}</ref>
· Open educational resources (OER)<ref>https://web.archive.org/web/20091013053620/http://web.knust.edu.gh/oer/</ref> weleŋo la n bo ‘Kwame Nkrumah University of Science and Technology’ la lagum naara mɛ la karikula (curricula) duma ita zamesegͻ zuo gͻnͻ, la putidaasi; dee me kelum basɛ ti wara dͻlega bͻna pa’aleba la zamesereba tiŋasuka; de mɛ kelum zamesera ba wan tara zamesegͻ lͻgerͻ se’em ti la dɛna ninmu’urɛ.<ref>https://web.archive.org/web/20091012121958/http://www.knust.edu.gh/pages/sections.php?siteid=knust&mid=15&sid=86</ref>
· 'Kwame Nkrumah University of Science and Technology' (KNUST) ‘Online’ Repository la de le university's digitali ‘repository’.<ref>https://dspace.knust.edu.gh/500</ref> Ba me kelum pa’asa ‘repository’ la viisegͻ lͻgerͻ mɛ.
== Media ==
[edit source]
=== Radio ===
[edit source]
Focus FM (94.3 FM) de la Yunivɛsiti la lahebaari yire. Yelesi'a ti ba kɔ'ɔm ita kankaŋi de la bulika sɔsega (''Morning'' Show)', tukere saŋa (''Drive Time)'', (''Teknokrat)'' la tiŋa la so'olum bisega (''Community Watch'').<ref>https://books.google.com.gh/books?id=fhheheC8n4MC&redir_esc=y</ref>
==== About Focus FM ====
[edit source]
Focus lahebaari hire wa de la nɛtiwɛki lahebaari yire n kɔ'ɔm bɔna Kwame Nkrumah Yunivɛsiti sɛka n de sansi (Science) la tɛkinologi (Technology), kumaasi kampusi la puan. Ba yuum pɔsɛ biŋe lahebaari yire wa la 2000 A.D yuunɛ la puan. Tigesi’a n lagum biŋe lahebaari yire wa de la Yunivɛsiti, UNIVERSITY, Sukuu kɔma nɛŋa duma (SRC) la la sukuu kɔmsɛba n ba’asɛ to'e ba wia digirii dee nyaa tukɛ tole ti ba le zamesɛ pa'asɛ la (Graduate Students Association of Ghana). Lahebaari yire wa zugere yele kankaŋi de la bayele fu, zamesɛ la ba kemesera sukuu kɔma la la tiŋa la nɛreba inya. Ba yeti suŋerɛ zi’an kankaŋi de la sukuu kɔma lagesegɔ puan ti ba lagesa bɔ’ɔra ba.<ref>{{Cite web |url=https://mediafillasgh.com/know-more-about-your-presenters-notable-media-personalities-who-passed-through-focus-fm-knust/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-30 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204053618/https://mediafillasgh.com/know-more-about-your-presenters-notable-media-personalities-who-passed-through-focus-fm-knust/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://newsghana.com.gh/focus-fm-to-host-this-years-face-of-shs-show/</ref>
==== How Focus FM Is Defined ====
[edit source]
Focus FM lahebaari yire wa kɔ’ɔm ka wen bisɛ la ba wen lagum pa’asɛ tiŋa la yeleitɛ puan ma’a dee, ba me kelum lagum basɛ ti Yunivɛsiti wa lagum pa'asɛ lahebaari wa yire yele-itɛ puan. Ŋwana n ta'asɛ ti a bɔna diyima la lahebaari yɛa n boi tiŋa la puan la, a me ka po lagum dɛna sɛba n to'oseri nɛra woo bii sɔsega woo san dagena la la kɔ'ɔm pakɛ mɛ ti a lagum pa’asɛ Bini.
==== Finance ====
[edit source]
Focus FM lahebaari yire wa kɔ’ɔm ka dɛna la ba tum nyɛ nyuurɔ. A nyɛti ba nyuurɔ la; Focus FM lahebaari yire maalegɔ Ligeti puan. A de la sɛla ti tiŋa la duma bisɛ nyɛ ti la wan tara suŋerɛ bɔ'ɔra tiŋa la.
=== '''Gaana lahebabɔ'ɔreba sɛba ti Focus lahebaari yire la (FM) la zamesɛ ba''' ===
* Nana Kwadwo Jantuah zamesɛ la yunivɛsiti wa puan
* Edward Oppong Marfo mi
** Edward Oppong Marfo
**
*
* Kwame Adinkra
** zamesɛ la yunivɛsiti wa puan
**
* Kojo Akoto Boateng
** zamesɛ la yunivɛsiti wa puan
** Edward Oppong Marfo
**
* Louis Kwame Sakyiamah (Lexis Bill)
** zamesɛ la yunivɛsiti wa puan
** Edward Oppong Marfo
**
* Anita Kuma
** zamesɛ la yunivɛsiti wa puan
** Edward Oppong Marfo
**
* Kojo Akoto Boateng
** zamesɛ la yunivɛsiti wa puan
** Edward Oppong Marfo
*** zamesɛ la yunivɛsiti wa puan
*** Edward Oppong Marfo
***
**
=== Television ===
[edit source]
TEK TV n de Yunivɛsiti sukuu wa miŋa 'television station'.<ref>https://kuulpeeps.com/2016/06/knust-to-launch-tv-station-called-tek-tv/</ref>
== '''Kɔlegi Sukuu kɔma tigera''' ==
Sukuu kɔmsɛba n boi KNUST Yunivɛsiti wa puan tari tigera mɛ zo’e zo’e ti ba bɔna kɔlegi woo puan. Fu san pugum yese Sukuu kɔma za'a tigekãtɛ n de SRC la, ba me kelum tara tigera mɛ n boi kɔlegi woo puan n boi KNUST Yunivɛsiti la puan. Kɔlegi sɛka n de sansi la (College of Science) tari ba tigere ti ba wi’ira ti Sansi sukuu kɔma tigere (Science Students' Association). Dee ti inginiiya kɔlegi la dɛna Gaana inginiiya duma sukuu kɔma tigere.
== '''Viisegɔ gɔnɔ''' ==
<references />
==Viisegɔ zi'isi== External links
* Official website
* Universities of Ghana Overseas Office
* Students Representative Council
[[Buuri buuri:All]]
[[Buuri buuri:DWUG- Article of the Week 2024]]
ii59rwhji4t4phc1ogersik091kxx2d
Amidu Issahaku Chinnia
0
1117
23882
16369
2026-11-02T00:07:57Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
23882
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
{{C-Class}}
Ba dɔgɛ '''Amidu Issahaku Chinnia''' la May ŋwarega la dabeserɛ piisi daarɛ 1978 yuunɛ la puan [[Gaana]] Nalɛgera New Patriotic paati nɛra. A ze'ele bɔ'ɔra la Sissala East so'olum Palimɛti, Upper West tiŋa gee lem dɛna Deputy minisita.<ref>{{Cite web |url=https://www.parliament.gh/mps?mp=254 |title=Archive copy |access-date=2023-06-24 |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819090950/https://parliament.gh/mps?mp=254 |url-status=dead }}</ref><ref>http://mswr.gov.gh/deputy-minister/</ref><ref>{{Cite web |url=https://uwrcc.gov.gh/index.php/deputy-ministers-profile/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930122709/http://uwrcc.gov.gh/index.php/deputy-ministers-profile/ |archive-date=2023-09-30 |url-status=dead}}</ref>
==A Vom La Sukuu==
Amidu ze'ele la Bugubelle bɔna Upper West tiŋa Gaana. A kiŋɛ la Tumu sɛkenderɛ Technical sukuu gee lem kiŋɛ Nusrat Jahan Ahmadiyya College Education bɔna Wa ta zamesɛ dɛna pa'ala. A to'e a MPhil bɔna la Agriculture (Horticulture).<ref>https://ghanamps.com/mp/issahaku-amidu-chinnia/</ref><ref>https://www.modernghana.com/news/1167859/i-cant-be-guilty-because-my-brother-won-governmen.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Amidu-Chinnia-Issahaku-and-the-Sissala-project-A-worthy-start-to-a-fruitful-journey-1419127 |title=Archive copy |access-date=2023-06-24 |archive-date=2022-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110143355/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Amidu-Chinnia-Issahaku-and-the-Sissala-project-A-worthy-start-to-a-fruitful-journey-1419127 |url-status=dead }}</ref>
==Viisegɔ Lɔgerɔ==
<references />
[[Buuri buuri:Gɔmena nalɛgeriba]]
[[Buuri buuri:All]]
[[Buuri buuri:Wabegɔ nɛreba]]
[[Buuri buuri:Budaa]] [[Buuri buuri:8th Parliament of the 4th Republic]]
j1i86h84rjln0gkja6qiycb6jezjhro
Anthony Akoto Osei
0
2228
23883
19582
2026-11-02T00:08:31Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
23883
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
{{C-Class}}
'''Anthony Akoto Osei''' (Ba dɔgɛ e la Kilinkiiŋa nambua18, 1953 –Dawalega 20, 2023) yuum de la Gaana banki la gɔmena nalɛgera. <ref>{{Cite web|title=MPs|url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/|access-date=2023-11-04|website=Ghana MPS|language=en-US}}</ref>Osei yuum boi la Zuudaana John Agyekum Kufuor "cabinet" n yuum de minisita yia daana n de ligeri la "economic planning" gee kelum dɛna mina n tuni minisita tuuma bɔ'ɔra ligeri zi'an. A yuum de la Palamɛnti nɛra bo Old Taxi voteŋo zi'an n boi Ashanti tiŋa.
== A pɔsega vom la Sukuu yɛla ==
Ba yuum dɔgɛ Osei la Kumasi, tinkatɛ n boi Ashanti tiŋa. Ba yuum dɔgɛ e la Kilinkiiŋa nambua 18, 1953 yuunɛ la puan.
A to'e a sɛkɛndiri beene sukuu la Achimota sukuu la Opoku Ware bunkɛgesi sukuu (SHS). A le tukɛ la Oberlin Kɔlegi n boi Ohio bilam ti a nyɛ a Bachelor's degree n boi "economics" puan.<ref>{{Cite web|title=MPs|url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/|access-date=2023-11-04|website=Ghana MPS|language=en-US}}</ref> A le nyɛ a "Master of Arts degree in applied economics" ze'ele la American yunivɛsiti n boi USA.<ref>{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/mps?mp=205|access-date=2023-11-04|website=www.parliament.gh}}</ref> A le ba'asɛ la Howars yunivɛsiti n boi 1987 la "Phd in economics".<ref>{{Cite web|title=Hon. Anthony Akoto Osei {{!}} Ex-Officio Member – Institute for Fiscal Studies Ghana|url=https://www.ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/|access-date=2023-11-04|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013184144/https://www.ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/|archive-date=2023-10-13|url-status=dead}}</ref>
== Tuuma ==
Osei tuuma yuum de la " economist". <ref>{{Citation|title=Anthony Akoto Osei|date=2023-10-20|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Anthony_Akoto_Osei&oldid=1181032552|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-11-04}}</ref>Bawalega nambua 27, 2002 yuunɛ la puan. Osei yuum lebege la "Management board" n boi Merchant banki nɛra (Ghana) Ltd. Pooren, a yuum tuni mɛ dɛna professor n boi Dillard yunivɛsiti (USA) gee nyaa ta'am yuum dɛna viisegɔ suŋera n boi "Centre of policy Analysis (Ghana).<ref>{{Cite web|title=OTMA - Old Tafo Municipal Assembly|url=http://otma.gov.gh/members-parliament.php|access-date=2023-11-04|website=otma.gov.gh}}</ref><ref>{{Cite web|title=Anthony Akoto Osei, Biography|url=https://www.ghanaweb.com/person/Anthony-Akoto-Osei-2527|access-date=2023-11-04|website=www.ghanaweb.com}}</ref>
== Gɔmena Nalɛgerɛ Tuuma ==
=== Ligeri Minisita Podɔla ===
Osei tum mɛ dɛna minisita podɔla bo ligeri la "Economic planning" n boi Siibedaa nambua, 2003 yuunɛ la puan gee me yuum dɛna "economic" ka'ama bo gɔmɛti la.<ref>{{Cite web|title=Hon. Anthony Akoto Osei {{!}} Ex-Officio Member – Institute for Fiscal Studies Ghana|url=https://www.ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/|access-date=2023-11-05|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013184144/https://www.ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/|archive-date=2023-10-13|url-status=dead}}</ref> Ba yuum du'usɛ e la saazuo ti a tuna dɛna minisita bo ligeri la "Economic Planning" bala ma'asa mina n yuum de minisita bo ligeri la n yuum ka boi (ki) la, Kwadwo Baah Wiredu. <ref>https://www.modernghana.com/news/183626/ghanas-finance-minister-dies-baah-wiredu.html</ref> A yuum tum tuunɛ la puan mɛ ta paɛ Ko'oro nambua 6, 2009 yuunɛ la puan. Bilam ti Awɔbegɔ paati la yuum sige gee bo Ama'asuntia paati la ti ba naɛ la ba lɛgera la, ba n yuum di mi'a 2008 votunkatɛ la puan la.<ref>{{Cite web|title=Hon. Anthony Akoto Osei {{!}} Ex-Officio Member – Institute for Fiscal Studies Ghana|url=https://www.ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/|access-date=2023-11-05|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013184144/https://www.ifsghana.org/ranking-member-finance-standing-committee-ex-officio-member/|archive-date=2023-10-13|url-status=dead}}</ref><ref>https://www.modernghana.com/news/318872/i-deserve-another-term-akoto-osei.html</ref>
=== Bisega la Maaseŋɔ Minisita ===
Gunfuko nambua 2017 yuunɛ la puan, ba yuum bo la nuurɛ gee zi'ire Osei ti a dɛna bisega la maaseŋɔ minisita kuka zuudaana Nana Akufi-Addo n yuum ta loe e ba'asɛ la gee yuum doose viisegɔ sɔa n boi Gaana Palamɛnti. <ref>https://www.graphic.com.gh/news/general-news/2nd-batch-of-ministerial-nominees-ursula-akoto-osei-joe-ghartey-in.html</ref><ref>{{Cite web|last=Effah|first=K.|date=2017-02-08|title=Photos: President Akufo-Addo swears in Otiko Djaba, et al as Ministers|url=https://yen.com.gh/88693-president-akufo-addo-swears-otiko-djaba-al-ministers.html|access-date=2023-11-05|website=Yen.com.gh - Ghana news.|language=en|archive-date=2017-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080453/https://yen.com.gh/88693-president-akufo-addo-swears-otiko-djaba-al-ministers.html|url-status=dead}}</ref>Bisega la maaseŋɛ wa de la minisiteri yelesaanɛ to ba bisɛ gee ti'isɛ malum tee zi'irego zi'isi la "forums", n boi gɔmena tuuma la gɔnɔ n boi maaseŋɔ yɛla n boi a miŋa minisiterisi.<ref>{{Cite web|last=Boateng|first=Kojo Akoto|date=2017-01-12|title=Dr. Akoto Osei heads new Monitoring and Evaluation Ministry|url=https://citifmonline.com/2017/01/dr-akoto-osei-heads-new-monitoring-and-evaluation-ministry/|access-date=2023-11-05|website=Citi 97.3 FM - Relevant Radio. Always|language=en-US|archive-date=2023-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013183749/https://citifmonline.com/2017/01/dr-akoto-osei-heads-new-monitoring-and-evaluation-ministry/|url-status=dead}}</ref>
==== Weeleŋo Minisi ====
Siibedaa nambua puan 2017 yuunɛ la puan, Zuudaana Nana Akufo-Addo yuum sigɛ Anthony Akoto Osei mɛ ti a de la mina in pa'asɛ misisita duma pia la awai (19) n wan ze'ele eŋa weeleŋo. Minisita duma pia la awai (19) la yu'ura yuum dikɛ bo la Gaana Palamɛnti gee ti mina n de tɔgum daana bo yire la n yuum yi ba yu'ura la, bilam Sukpe'ene Professor Aaron Mike Oquaye. E de weeleŋo minisita la, Osei yuum pa'asɛ la zuudaana kãleŋa la puan la puti'irɛ dikerɛ suŋera nɛrezure n boi Gaana.<ref>{{Cite web|date=2017-07-31|title=Arts Minister Catherine Afeku makes it to Cabinet {{!}} Entertainment 2017-05-31|url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Arts-Minister-Catherine-Afeku-makes-it-to-Cabinet-542839|access-date=2023-11-05|website=web.archive.org|archive-date=2017-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731025902/http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Arts-Minister-Catherine-Afeku-makes-it-to-Cabinet-542839|url-status=dead}}</ref>
=== Zi'isi asi'a ti a ze'ele ===
Zi'isi wara ti ba iŋɛ bisɛ (CEPA), Ankara; viisegɔ n boi world banki (Korean Division), 1987 yuunɛ la puan; mina n tuni dɛna "professor' n boi "Economics" n boi Howard yunivɛsiti ze'ele 1984 yuunɛ la ta paɛ 1995 yuunɛ la puan; <ref>{{Cite web|date=2017-01-12|title=Profile of Dr Anthony Akoto Osei, minister-designate for monitoring and evaluation|url=https://www.primenewsghana.com/politics/profile-of-dr-anthony-akoto-osei-minister-designate-for-monitoring-and-evaluation.html|access-date=2023-11-06|website=Prime News Ghana|language=en-us}}</ref>ka'ana yima yima, ligeri la maalegɔ maaseŋɔ tuunɛ, 2001 yuunɛ la ta paɛ 2003 yuunɛ la puan; ligeri minisita podɔla; 2003 yuunɛ la ta paɛ 2007 yuunɛ la puan; tiŋa la Minisita, 2007 yuunɛ la ta paɛ 2008 yuunɛ la puan; mina n tuni bɔ'ɔra minisita ligeri puan, Sakutega nambua 2008 yuunɛ la ta paɛ Ko'oro nambua 6, 2009 yuunɛ la puan; palamɛnti nɛra bo Old Tafo-Pankrono la Palamɛnti nɛra bo old Tafo (Ko'oro nambua, 2005 yuunɛ la ta paɛ Ko'oro nambua 2017 yuunɛ la puan).<ref>{{Cite web|title=MPs|url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/|access-date=2023-11-06|website=Ghana MPS|language=en-US}}</ref>
== '''Voteŋo duma''' ==
Ba yuum loe Osei mɛ ti a dɛna Palamɛnti nɛra bo old Tafo so'olum n boi Ashanti tiŋa n boi Gaana a yia puan n de 2004 Gaana votenkatɛ la. <ref>{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/mps?mp=205|access-date=2023-11-06|website=www.parliament.gh|archive-date=2024-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530150742/https://parliament.gh/mps?mp=205|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|title=Elections 2012|work=Elections 2012|language=en|isbn=Elections 2012. Ghana: Friedrich Ebert Stiftung. 2012. p. 132.|access-date=2023-11-06}}</ref>Eŋa n yuum di mi'a n boi Awɔbegɔ paati la puan. A so'olum la yuum pa'asɛ la zi'isi pitã la bayoobi (36) palamɛntiri zi'isi n de mi'a bo Awɔbegɔ paati n boi Ashanti tiŋa voteŋo la yɛsera zi'isi pitã la bawai (39) la puan.<ref>{{Cite web|date=2016-08-10|title=Statistics of Presidential and Parliamentary Election Results|url=https://www.fact-checkghana.com/statistics-presidential-parliamentary-election-results/|access-date=2023-11-06|website=www.fact-checkghana.com|language=en-US}}</ref> Awɔbegɔ paati la n yuum di mi'a n boi "majority" za'a n de 128 yɛsera 230 palamɛntiri zi'isi la za'a. <ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|date=2014-12-17|title=Ghana Election 2004 Results - President|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2004/president/index.php|access-date=2023-11-06|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2023-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106102817/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2004/president/index.php|url-status=dead}}</ref>Ba yuum votum bo e la 2004 n de 34,957 voteŋo yɛsera 44,000 voteŋo la za'a ti ba votum la puan.
Dina yuum zuni mɛ LA 79.4% n de nɛresɛba za'a n votum. Ba yuum votum bo e gaŋɛ Salu Ibrahim n de Ama'asuntia paati, Andrews K Asamoah-Akoto n de Convention People's Parti la Amediku Dominic D Quarshie n de Independence paati nalɛgera. Nalɛgereba bana batã wa yuum nyɛ la 7,116 (16.2%), 426 (1%) la 1,501 voteŋo (3.4%), ti ba dɔla taaba, n de voteŋo la za'a ti ba votum.
2008 yuunɛ la puan, Osei yuum di mi'a votunkatɛ n boi Awɔbegɔ paati n boi so'olum kuna nuu la le yɛ'ɛsa. A so'olum la yuum pa'asɛ la palamɛntiri zi'isi pita la banaasi (34) n yese zi'isi pitã la bawai (39) n yuum di mi'a n boi Awɔbegɔ paati n boi votenkuŋa puan n boi Ashanti tiŋa. <ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|date=2014-12-17|title=Ghana Election 2008 Results - Ashanti Region|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2008/ashanti/index.php|access-date=2023-11-06|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2023-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807211816/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2008/ashanti/index.php|url-status=dead}}</ref>Awɔbegɔ paati yuum de mi'a n boi "minority" la voteŋo za'a n lagum taaba de la 109 palamɛntiri zi'isi n ka boi zi'isi 230 la. <ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|title=Ghana Election 2008|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2008/index.php|access-date=2023-11-06|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2023-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530120836/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2008/index.php|url-status=dead}}</ref>
Ba yuum votum bo Osei la 36,171 voteŋo n yese 47,478 voteŋo la za'a ti ba votum la puan. Dina yuum zuni mɛ la 76.18% n de nɛresɛba za'a n votum. Ba yuum votum bo e gaŋɛ Swallah Ali n de People's National Convention, Dominic Kwabena Anomah n de Ama'asuntia paati, Issah Abdul Salam n de Convention People's Party la Mohammed Rabui Umar n de Reformed Patriotic Democrats. Nalɛgereba bana nyɛ la
427, 10,386, 375 la 119 voteŋo n doli taaba, n yeseri voteŋo la za'a ti ba votum la: la zuni mɛ la to 37.59%, 5.43% la 1.28% dɔla taaba n de voteŋo la za'a.
2012 yuunɛ la puan, Osei yuum di mi'a votunkatɛ la puan mɛ le yɛ'ɛsa n boi so'olum kuŋa nuu.<ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|title=Old Tafo Constituency Results - Election 2012|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|access-date=2023-11-06|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206114458/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|url-status=dead}}</ref> Ba yuum votum bo e la 43,561 voteŋo n ka boi 57,478 n de voteŋo la za'a ti ba votum.<ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|title=Old Tafo Constituency Results - Election 2012|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|access-date=2023-11-06|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206114458/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|url-status=dead}}</ref> Dina me zuni mɛ la 75.79% n de nɛresɛba za'a n votum.<ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|title=Old Tafo Constituency Results - Election 2012|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|access-date=2023-11-06|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206114458/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|url-status=dead}}</ref> Ba yuum votum bo e gaŋɛ Memuna Kabore Abu-Bakr Siddique n de Ama'asuntia paati, Faruk Muhammed Tankoh n de People's National Convention la Issah Abdul Salam n de Convention People's Party.<ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|title=Old Tafo Constituency Results - Election 2012|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|access-date=2023-11-06|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206114458/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|url-status=dead}}</ref>
Bana iŋɛ la 13,454, 149 la 314 voteŋo dɔla taaba, n de voteŋo la za'a ti ba votum:<ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|title=Old Tafo Constituency Results - Election 2012|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|access-date=2023-11-06|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206114458/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|url-status=dead}}</ref> zuni mɛ la 23.41%, 0.26% la 0.55%, dɔla taaba n de nɛresɛba za'a n votum.<ref>{{Cite web|last=FM|first=Peace|title=Old Tafo Constituency Results - Election 2012|url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|access-date=2023-11-06|website=Ghana Elections - Peace FM|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206114458/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2012/ashanti/old_tafo/|url-status=dead}}</ref>
== Amiŋa vom yɛla ==
Osei yuum de la Sɔputega. <ref>{{Cite web|title=MPs|url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/|access-date=2023-11-06|website=Ghana MPS|language=en-US}}</ref>A yuum tari pɔga la kɔma batã. A basɛ tu la Dawalega nambua 20, 2023. A yuuma piyoobi la awai puan (69).<ref>{{Cite web|title=MPs|url=https://ghanamps.com/mps-2021-2025-8th-parliament/|access-date=2023-11-06|website=Ghana MPS|language=en-US}}</ref>
==Viisegɔ lɔgerɔ==
[[Buuri buuri:Gɔmena nalɛgeriba]]
[[Buuri buuri:All]]
[[Buuri buuri:Wabegɔ nɛreba]]
[[Buuri buuri:Budaa]]
[[Buuri buuri:7th Parliament of the 4th Republic]]
chu86fd9ai7nsd5ksrk5br1u9qg7u5o
Supreme Court of Ghana
0
2496
23888
16183
2026-11-02T01:19:50Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
23888
wikitext
text/x-wiki
Gaana kootum katɛ sɛka ti ba yi'ira solemiine puan ti 'Supreme Court of Ghana' la de la Gaana wa kootum katɛ bɔna [[Gaana]] wa Ankara tiŋa puan.The '''Supreme Court of de''' la kooti kãtɛ Gaana wa. Gaana wars duma sɛba ti ba yuum gulesɛ a biŋɛ bɔna 1992 yuunɛ la puan la gee ti ba yi'ira la solemiine puan ti '1992 Constituency' base mɛ ti <ref name="criminal court system">{{Cite web|title=The Supreme Court|url=https://judicial.gov.gh/index.php/the-supreme-court|access-date=2024-09-17|website=judicial.gov.gh|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917120621/https://judicial.gov.gh/index.php/the-supreme-court|archive-date=2024-09-17|url-status=dead}}</ref> independence la separation n de [[Judiciary of Ghana|Judiciary]] ze'ele [[Legislative]] la[[Executive (government)|Executive]] gomɛna nu'usi .<ref name="Art125">1992 Constitution Article 125(1). "Justice emanates from the people and shall be administered in the name of the Republic by the Judiciary which shall be independent and subject only to this Constitution."</ref>
Supreme kooti la n boi Gaana wa la nyaa yeti sɛla woo nyaa dɛna lɔɔ bɔna yelemaalegɔ puan. Kooti la tare la justices awi'a la yela pa'ase la [[criminal law]], [[Civil law (legal system)|civil law]],la[[administrative law]].<ref>{{Cite web|title=The Supreme Court|url=https://judicial.gov.gh/index.php/the-supreme-court|access-date=2024-09-17|website=judicial.gov.gh|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917120621/https://judicial.gov.gh/index.php/the-supreme-court|archive-date=2024-09-17|url-status=dead}}</ref>
== '''Tuusum yɛla 'History'''' ==
La yuun de la solemiisi mɛlesigɔ saŋa ti kootɛ katɛ la yuun bo Gaana kootɛ duma yɔ'ɔ bɔna (1876)
<ref>{{Cite journal|last=Hofstedt|first=Matthew|date=2014-07|title=Afterword: A brief history of Supreme Court messengers: SUPREME COURT MESSENGERS|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1540-5818.2014.12045.x|journal=Journal of Supreme Court History|language=en|volume=39|issue=2|pages=259–263|doi=10.1111/j.1540-5818.2014.12045.x}}</ref>Ta paara 1960 yuunɛ la puan, sore yuun bo mɛ bɔ'ɔra Judicial Committee of the privy council bɔna London, England tiŋa puan.
Bɔna Naakɛ'ɛsega 2, 2013, kootɛ wa yuun pagɛ Daily Search light gɔndɛmesa Ken Kurachie mɛ dabesa pia ti a ga'arɛ daansarega la iŋa n yuun yi justicesi duma bawɛi (9) ti ba de la nayigesi gee mi gasira. Gaana nalɛgereba yire ti tu yi'ira ti Parliament<ref>{{Cite web|last=Online|first=Peace FM|title=Supreme Court Jails Atubiga And Ken Kuranchie|url=https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/201307/167860.php|access-date=2024-09-17|website=Peacefmonline.com - Ghana news|archive-date=2023-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712194642/https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/201307/167860.php|url-status=dead}}</ref> la yuun bo yɔ'ɔ ti ba wan tana kɔɔra vɔɔrɔ bɔna 2022 yuunɛ la puan gee ti kootɛ wa me yuun zagesɛ bɔna Siibedaa 2023 ti aai la nyaŋɛ iŋɛ bala dɔla nɛreba pisinuu la banuu n gaŋɛ.<ref>{{Cite web|date=2023-05-29|title=Ghana: Supreme Court strikes out cannabis cultivation bill|url=https://www.mmjdaily.com/article/9533166/ghana-supreme-court-strikes-out-cannabis-cultivation-bill/|access-date=2024-09-17|website=www.mmjdaily.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Supreme Court|url=https://judicial.gov.gh/index.php/the-supreme-court|access-date=2024-09-17|website=judicial.gov.gh|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917120621/https://judicial.gov.gh/index.php/the-supreme-court|archive-date=2024-09-17|url-status=dead}}</ref>
== '''Role and Jurisdiction''' ==
Gaana supirim kɔɔti katɛ wa tuni la tuuma n pakɛ bɔna tu Gaana wara yeleŋɔ ti tu yi'ira ti constitution la puan. A kelum yaregɛ a paŋa me paɛ yɛla zo'e zo'e ti baseba de la:
* Wara leregere: Supirim kɔɔti wa n tari paŋa ti lerege wara duma bɔna tu Gaana puan. Dina pakɛ mɛ la iŋa n biseri ti wara duma wa tara paŋa gee me wan nyaŋɛ tuna woo nɛreba la boti se'em bɔna tiŋa la puan.
* Zuodaana nalegera zusega: Daaŋɔ san ta bɔna na'am loosego puan, Supirim kɔɔti la tara la paŋa ti besɛ yɛla ŋwana gee besɛ baŋɛ mina n di na'am la.<ref>{{Cite news|date=2013-08-29|title=Ghana Supreme Court upholds John Mahama's win|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-23878458|access-date=2024-09-17}}</ref>Yele sɛka ti ba maalɛ dabesa de la 2012 na'am loosego wa puan, ba daa gurɛ Kuka zuodaana John Dramani Mahama mɛ . Ba daa iŋɛ ŋwana de la bama n beseri Gaana loosego yeleŋɔ la la Gaana som iŋa.
* Appellate Jurisdiction: Supirim kooti wa tuni mɛ dɛna kooti katɛ to'osa yɛla ze'eta kooti bibisi puan maala
== '''Current status''' ==
Tu Gaana 1992 wara gɔŋɔ pa'alɛ ti Supirim kɔɔti tari la nɛŋa daana ti ba yi'ira ti Chief Justice gee me kelum tara nɛreba pa'asɛ n de woo nɛreba bawɛi n de Supirim kooti gakeriba.<ref>{{Cite web|date=2007-04-01|title=CHAPTER ELEVEN|url=http://www.ghanareview.com/parlia/Gconst11.html|access-date=2024-09-17|website=web.archive.org|archive-date=2007-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070401000904/http://www.ghanareview.com/parlia/Gconst11.html|url-status=bot: unknown}}</ref> Iŋa n de za'a daana yele-maalegɔ puan la yɛla zo'e zo'e bii wara gɔŋɔ leregere puan. Gaana kuka zuodaana n ni lo'e Kiifi yasetisi wa la a podɔleba gee ti palimɛnti me di'isi nuo sakɛ e.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-10|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref> Kuka zuodaana wa n ni loose Supirim kɔɔti Yasetisi sɛba n gee la dɔla ka'aŋɔ yesera Gaana kiiduma zi'an. Palimɛnti nɔɔ n som ti ba sakɛ to'e ba. 1992 wara gɔŋɔ la saalɛ yeleŋɔ duma la baseba basɛ mɛ bɔna PNDC saŋa la gee malegum yu'e Regional Tribunal mina ti ba kukazuodaana la gakeriba kpɛ'ɛŋɔ zuna. Beene ka boi dɔla gakeriba loosego ye'esa Supirim kɔɔti la puan.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-page3-12|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref> Tɔgum zo'e zo'e yese na dɔla ba loosego la puan gee gakeriba basɛba me ka sakɛ gee vaa-isege mi ze'ele doose la wara gɔŋɔ(1992) <ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-13|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref>la n boti sɛla.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-11|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref> Ti kɔɔti n bo'ori Appeal, tari la Chief Justice wa la nɛreba n ka zo'e gaŋɛ nɛrebanuu n de gakeriba tari fole ti ba kelese gee gãkɛ sɔsega duma dɔla High kɔɔti Justice duma nɔɔrin. Ti High kɔɔti lagesegɔ me la yasetisi duma baseba n ka gaŋɛ pia la bayi gee tara paŋa la yɛla za'a hali la nayigum yɛla za'a.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-14|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref> Ti Gaana Chief Yasetisi nana wa de la Gertrude Torkornoo.
== '''Justices of the Supreme Court''' ==
Kootum kãtɛ wa ti yi’ira ‘‘Supreme Court’’ gãkeriba ‘‘judges’’ n ŋwana gãi bii n boi tilum wa.<ref>{{Cite web|date=2012-10-18|title=Judicial Service of Ghana - LIST OF JUDGES AND MAGISTRATES AS AT 1ST JANUARY 2012|url=http://www.judicial.gov.gh//index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=35|access-date=2024-09-17|website=web.archive.org|archive-date=2012-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018123739/http://www.judicial.gov.gh//index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=35|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2007-10-10|title=Ghana Districts - A repository of all districts in the republic of Ghana|url=http://www.ghanadistricts.com/home/?_=42&sa=3640&ssa=260&PHPSESSID=4bd2cccf47f78c4d1705988ea58acd87|access-date=2024-09-17|website=web.archive.org|archive-date=2007-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010051031/http://www.ghanadistricts.com/home/?_=42&sa=3640&ssa=260&PHPSESSID=4bd2cccf47f78c4d1705988ea58acd87|url-status=bot: unknown}}</ref>Naakɛ’ɛsega ŋmareŋa 2018 yuunɛ la puan, <ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-16|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref><ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-15|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref>Gaana wa kukazuodaana Nana Akufo-Addo loe gãkeriba banaasi 4 bo kootum kãtɛ wa ‘‘supreme court’’. Ba yuum de la Samuel K. Marful-Sau la Agnes M.A Dordzie, bayi la za’a ze’ele bo kootum yizoseko n yelemɛgere yɛla ti ba yi’ira (Justices of the Appeal Court), gee Nii Ashie Kotey, se’em n yuum de ‘’Faculty of Law at the University of Ghana’’ zuodaana la Nene A. O. Amegatcher, se’em n lɔya (lawyer) bisera n sɔi e miŋa itegɔ yɛla gee me yuum kelum dɛna bii pa'asɛ lɔya duma tigere la ti ba yi'ira di solemiine puan ti Ghana Bar Association la puan,<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-2018_judges-17|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref> zuodaana ti yi’ira (president) la. La se’em n tum gãkeri tuuma nyuɛ kootum la, William Atuguba yuum lebe kule ti a vo’ose ŋmarekana nɔɔ puan. A kɔ’ɔm bɔna kootum kãtɛ (Supreme Court) wa puan la bala pɔsɛ sansɛka ti Jerry Rawlings yuum loe Tigerɛ ŋmarega 1995<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-Atuguba1-18|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref> <ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-Atuguba2-19|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref>yuunɛ la puan sa la tari bala wa paɛ Naakɛ’ɛsega ŋmarega 2018.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-AtugubaRetires-20|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref> Se’em n de pɔka zã’a daana Chief Justice yuum de la Sophia Akoffo. Ina n yuum Kootum kãtɛ la gãkera (Supreme Court Judge) zã’a daana ti Jerry Rawlings yuum loe ti a kule ta vo’ose. A yuum nyɛ a pinsin la Sapɔɔlegɔ ŋmarega ka dapisiyi 20, 2019, gee ti Kwasi Anin-Yeboah me yuum tee soe a na’arɛ Ko’oro ŋmarega kadabesa ayopɔi 7, 2020. Gee Sapɔɔlegɔ ŋmarega, 2019, ti Gaana wa kukazuodaana Akufo-addo maam loose gãkeriba maalesi batã bo kootum kãtɛ la ti ba yi’ira ti (Supreme Court) la. Ba yuum de la Mariama Owusu, Avril Lovelace-Johnson, la Gertrude Tokornoo.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-ghanaweb-21|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref> Ba yuum tee yeti ba ze’ele bo la Vida Akoto-Bamfo, Sophia Adinyira, la Sophia Akuffo sɛba n yuum go’e ti ba vo’ose la sɛba ba pinsin saŋa la yuum paɛ.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-22|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref>
{| class="wikitable"
! colspan="4" |List of Justices of the Supreme Court of Ghana
|-
!Judge
!Date Appointed
!Length of service
!Appointed by
|-
|Gertrude Torkornoo
(Chief Justice)
|17 December 2019
|4 years, 8 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Paul Baffoe-Bonnie
|11 June 2008
|16 years, 3 months
|John Kufuor
|-
|Gabriel Pwamang
|29 June 2015
|9 years, 2 months
|John Mahama
|-
|Mariama Owusu
|17 December 2019
|6 years, 2 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Avril Lovelace-Johnson
|17 December 2019
|4 years, 8 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Issifu Omoro Tanko Amadu
|22 May 2020
|4 years, 3 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Henrietta Mensa-Bonsu
|26 May 2020
|4 years, 3 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Yonny Kulendi
|26 May 2020
|4 years, 3 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Barbara Ackah-Yensu
|28 December 2022
|1 year, 8 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Samuel Adibu Asiedu
|28 December 2022
|1 year, 8 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|George Kingsley Koomson
|5 April 2023
|1 year, 5 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Ernest Gaewu
|5 April 2023
|1 year, 5 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Henry Anthony Kwofie
|3 January 2024
|8 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Yaw Darko Asare
|3 January 2024
|8 months
|Nana Akufo-Addo
|-
|Richard Adjei-Frimpong
|3 January 2024
|8 months
|Nana Akufo-Addo
|}
== '''List of chief justices of the Supreme Court''' ==
Kɔ'ɔm ze'ele kootum wa pɔsega bɔna 1876 yuunɛ la puan wa paɛ zina beere, Supreme Court nyɛ la 'chief justice' duma piseyi la bayopɔi.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-30|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref>
{| class="wikitable"
! colspan="3" |List of chief justices of the Gold Coast and Ghana
|-
!Chief Justice
!Time frame
!Period
|-
|Sir David Patrick Chalmers
|1876–1878
|Gold Coast
|-
|P. A. Smith
|1878–1879
|Gold Coast
|-
|Sir James Marshall
|1880–1882
|Gold Coast
|-
|N. Lessingham Bailey
|1882–1886
|Gold Coast
|-
|H. W. Macleod
|1886–1889
|Gold Coast
|-
|Joseph Turner Hutchinson
|1889 - 1894
|Gold Coast
|-
|Francis Smith (acting)
|1894 - 1895
|Gold Coast
|-
|Sir William Brandford Griffith
|1895–1911
|Gold Coast
|-
|Philip Crampton Smyly
|1911–1928
|Gold Coast
|-
|Sir George Campbell Deane
|1929–1935
|Gold Coast
|-
|Sir Philip Bertie Petrides
|1936–1943
|Gold Coast
|-
|Sir Walter Harrangin
|1943–1947
|Gold Coast
|-
|Sir Mark Wilson
|1948–1956
|Gold Coast
|-
|Sir Kobina Arku Korsah
|1956–1963
|Gold Coast (1956 – 6 Mar 1957)
Dominion of Ghana – 1st Republic of Ghana (6 Mar 1957 – 1963)
|-
|J. Sarkodee-Addo
|1964–1966
|1st Republic
|-
|Edward Akufo-Addo
|1966–1970
|military rule (1966–1969)
2nd Republic (1969–1970)
|-
|Edmund Alexander Lanquaye Bannerman
|1970 -1972
|2nd Republic
|-
|Samuel Azu Crabbe
|1973–1977
|military rule
|-
|Fred Kwasi Apaloo
|1977–1986
|military rule (1977–1979)
3rd Republic (24 Sep 1979-31 Dec 1981)
military rule (31 Dec 1981–1986)
|-
|E. N. P. Sowah
|1986–1990
|military rule
|-
|Nicholas Yaw Boafo Adade (acting)
|1990–1991
|military rule
|-
|Philip Edward Archer
|1991–1995
|military rule (1991–1993)
4th Republic (1993–1995)
|-
|Isaac Kobina Abban
|1995 – 21 April 2001
|4th Republic
|-
|Edward Kwame Wiredu
|2001–2003
|4th Republic
|-
|George Kingsley Acquah
|4 July 2003 – 25 March 2007
|4th Republic
|-
|Georgina Theodora Wood
|15 June 2007 – 8 June 2017
|4th Republic
|-
|Sophia Akuffo
|19 June 2017 – 20 December 2019
|4th Republic
|-
|Kwasi Anin-Yeboah
|7 January 2020 – 24 May 2023
|4th Republic
|-
|Gertrude Torkornoo
|6 June 2023 –
|4th Republic
|}
== '''Martyrs of the Rule of Law''' ==
Ba yeti 1982 yuunɛ la puan yelekatɛ n yuum lui Gaana tiŋa wa puan. Yele wa yuum de la ba yuum ku la Gaana 'Judges la Retired Army Officer' duma.
Fu san bisa 30 June 1982 yuunɛ la puan. Sɛba ti ba yuum ku wa yu'ura de la Mr. Justice Frederick Poku Sarkodee, Mrs. Justice Cecilia Koranteng-Addow, Mr. Justice Kwadwo Agyei Agyepong la Major (Rtd) Sam Acquah. Ba yuum nyɔgɛ ba la yɛa puan gee yuum tari ba kiŋɛ Bundase Military Range n boi Accra Plains.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-hmdb.org-38|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-19}}</ref> <ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-Tigo-39|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-19}}</ref>Sɛba duma n yuum ku ba la nyaa yuum maasum mɛ ti ba nyɔ<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-hmdb.org-38|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-19}}</ref> ba gee saa n yuum wa'am na ni.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-hmdb.org-38|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-19}}</ref>
<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-hmdb.org-38|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-19}}</ref>Yuunɛ woo, Ghana Judicial Service na'asi sɛba woo ti ba yuum ku wa mɛ.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-hmdb.org-38|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-19}}</ref>
Dabeserɛ wa de la sɛla ti tara tiisi judges duma la ti ba yuum ku gee kelum tara pa'ala sɛba duma n vo la ti la nari ti ba tara la yelemiŋerɛ tuna ba yuuma saŋa woo.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-Tigo-39|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-19}}</ref>
== '''Selected Landmark Dec'''<nowiki/>' la na'asi sɛba duma ti ba yuum ku wa la mɛ. ==
{| class="wikitable"
|-
!
!
!
!
!
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|''General''
|[1970] SCGLR 55
|The Sallah Case
|Constitutional law, Natural justice
|-
|1980
|''Tuffour v. Attorney-General''
|[1980] GLR 637
|
|Constitutional law, Standing (law)
|-
|1992
|''New Patriotic Party v. Attorney-General''
|[1992] SCGLR 35
|31st December Case
|Constitutional law, Judicial review
|-
|1993–1994
|''New Patriotic Party v GBC''
|[1993–94] 2 GLR 354
|
|
|-
|2013
|''Akufo-addo and Others Vrs Mahama and Another''
|[2013] GHASC 137
|2012 Election petition
|}
== '''Critical assessment''' ==
== '''Controversies''' ==
Gaana zuodaana kɛka sɛka ti ba yi'ira ti John Dramani Mahama la yuum iŋɛ la yele bɔna September 2022 yuunɛ la puan. A yuum yeti iŋɛ puti'irɛ puan la de la tuure la 'Supreme Court' zuodaana la ti ba yi'ira ti 'Registrar' la n yuum iŋɛ se'em la. Yele la yuum de wuu nɛra n yuum tari EC kiŋɛ kootum yɛsa yɛla zo'e zo'e ti a yuuma iŋɛ ti la ka doose wars. Amaa, Supreme Court la yuum ka bo Ba sore bii a yuuma ka bo ti ti a kelese ba puti'irɛ miŋa.<ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-40|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref><ref>{{Citation|title=Supreme Court of Ghana|date=2024-08-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Supreme_Court_of_Ghana#cite_note-41|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-17}}</ref>
== '''Kelum bisɛ yele-ana wa 'also see'''' ==
[edit source]
* 1982 Murders of Ghanaian Judges and Retired Army Officer
* Judiciary of Ghana
* List of justices of the Supreme Court of Ghana
* Chief Justice of Ghana
* General Legal Council
* Ghana School of Law
== '''Viisegɔ gɔnɔ''' ==
<references />
== '''Viisegɔ gɔnɔ tuseto n ŋwana 'External links'''<nowiki/>' ==
[edit source]
* Official Website of the Judicial Service of Ghana
* Ghana Constitution
:* Parliament of Ghana Website
:* GhanaReview.com
[[Buuri buuri:All]]
[[Buuri buuri:DWUG- Article of the Week 2024]]
szsqulok0jywcnfsfkjm5kvdivhzr1b
Kofi Abrefa Busia
0
2614
23885
18232
2026-11-02T00:34:51Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
23885
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Kofi Abrefa Busia (Ba dɔge e la Naakɛ'ɛsega 11, 1913 yuunɛ la puan. Saluregɔ 28 1978 yuunɛ la puan)<ref>https://www.eaumf.org/ejm-blog/2017/8/28/august-28-1978-prime-minister-of-2nd-republic-dr-kofi-abrefa-busia-dies-in-london</ref> yuun de la Gaana nalegerɛ nɛŋadaana la Perime Minisita ze'ele 1969 yuunɛ la puan ta paɛ 1972 yuunɛ la puan. Nɛŋadaana gee kelum dɛna Perime Minisita , a suŋɛ mɛ ti ba tara na'ab lɛka lebe na dɔla la paŋa na'ab loore sore.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9781137062055</ref> Ba yuun yese e la Military Coup puan 1972 yuunɛ la puan.<ref>https://muse.jhu.edu/article/16806</ref>
== Apɔsega Vom Yɛla ==
Ba dɔgɛ Busia la Wenchi, tiŋa n boi Brong Ahafo Region( Nanana nyaa dɛna Bono Region),<ref>https://web.archive.org/web/20190904041412/https://www.myjoyonline.com/politics/2019/February-15th/brong-ahafo-to-be-known-as-bono-region.php</ref>
Wenchi nyaa bo la Bono Region<ref>https://mobile.ghanaweb.com/person/Dr-Kofi-Abrefa-Busia-122</ref>
A yuun kiŋɛ a sukuu la Methodist Sukuu, Wenchi Mfantesipim Sukuu, Cape Coast, gee nyaa baŋɛ kiŋɛ Wesley College, Kumaasi ze'ele 1931 ta paɛ 1932 yuunɛ la puan.
A yuun kiŋɛ a sukuu bɔna la Methodist sukuu, Wenchi,Mfantsipim sukuu, Cape Coast gee nya kiŋɛ Wesley College Kumaasi ze'ele 1931 yuunɛ la puan ta paɛ 1932 yuunɛ puan. A pa'alɛ bɔna Wesley College gee kiŋɛ ta lebe zamesɛ bɔna Achimota College bɔna 1935 yuunɛ la puan gee pa'alɛ bilam mɛ. A yuun to'e ayia digiree gɔkatɛ la gilema bɔna Medieval la Modern History ze'ele Yunivɛsiti Of London, dɔla lebesegɔ yesera sankana. Bilam ti a nya kiŋɛ ta zamesɛ bɔna Yunivɛaiti College Oxford,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/University_College,_Oxford#University_College_Record</ref> zi'an ti iŋa n yuun de sukuu yia nɛresabelega. A yuun lebe Gold coast na 1942 yuunɛ la puan.<ref name=":1">https://books.google.com.gh/books?id=D6HKAgAAQBAJ&q=Kofi+Abrefa+Busia+born&pg=PA320&redir_esc=y#v=snippet&q=Kofi%20Abrefa%20Busia%20born&f=false</ref> A yuun to'e la BA (Hons) bɔna Philosophy, Pɔlitisi n la ekonomikisi (1941 yuunɛ la puan, MA 1946 yuunɛ la puan) la DPhil bɔna Social Anthropology 1947 yuunɛ la puan ti la bɔna Nuffield Kollegi, Oxford gee ti a gulesewoko zuo yele dɛna "The position of the chief in the modern political system of Ashanti: a study of the influence of contemporary social changes on Ashanti political institutions". A yuun de la mina n nyɛ yɔ'ɔ ti a zamesɛ ti ba bisɛ e 1954 yuunɛ la puan.<ref>{{Cite web |url=https://eca.state.gov/fulbright/fulbright-alumni/notable-fulbrighters/heads-stategovernment |title=Archive copy |access-date=2025-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721184026/https://eca.state.gov/fulbright/fulbright-alumni/notable-fulbrighters/heads-stategovernment |archive-date=2019-07-21 |url-status=dead}}</ref>
== '''Tuuma yɛla''' ==
Busia yuun tum mɛ dɛna District Commissioner ze'ele 1942 yuunɛ la puan ta paɛ 1949 yuunɛ la puan, gee mi dɛna yia pa'ala bɔ'ɔra African Studies. Iŋa n yuun de yia nɛresabelega ti a dɛna zuodaana bɔna Yunivɛsiti College bɔna Gold Coast ( Nananawa Yunivɛsiti Of Gaana). 1951 yuune la puan, ba yuun loe e mɛ ti a dɛna Ashanti Confederacy bɔ'ɔra Legislative council. 1952 yuune la puan, a yuun de la nɛŋadaana bɔ'ɔra Gaana Congress Party, sɛba poore kiŋɛ tagum la paati basɛba ti ba nyaa lebege sɛla ti ba yi'ira solemiine puan yeti United Party (UP).
Iŋa n yuun ze'ele gɛɛse Nkrumah la zuo la, a yuun zɔ mɛ yese tiŋa wa puan ti ba boti ba Ku iŋa mɛ. 1959 yuune la puan, Busia yuun lebege la Profeessor bɔ'ɔra Sociology la buuri yɛla bɔna Afirika Yunivɛsiti bɔna Leiden ka za'a la Hague, Netherlands. Ze'ele 1962 yuunɛ la puan ta paɛ 1969 yuunɛ la puan, a yuun St Anthony's college, Oxford
A yuun lebe Gaana na la Dawalega 1966 yuunɛ la puan, sansɛka ti military yuun yese Nkrumah gɔmɛnti ti ba tuna bɔna National Liberation Council(NLC) n de General Joseph Ankrah, mina n yuun de military duma nɛŋadaana;<ref name=":0" />gee ti ba yuun lo'e e ti a ka'ana NLC. Ti 1967 yuunɛ la puan la 1968 yuunɛ la, a yuun tum mɛ dɛna Kɛɛman bɔ'ɔra Sivik Edukation. A yuun dikɛ la fole kuna mɔɔlɛ amiŋa ti iŋa yeti a dɛna ba nɛŋadaana kina na. A yuun la kelum tum mɛ dɛna Constitutional Review nɛra. Ti sɛla ti ba yi'ira solemiine puan yeti NLC n yuun ta bo fole ti fu wan nyaŋɛ iŋɛ kampeen la, Busia la Lawyer Sylvester Kofi Williams la ba zɔduma n yuun lagum pɔsɛ sɛla ti ba yi'ira solemiine puan yeti Progress party (PP)tigere.<ref>https://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Ghana-POLITICAL-PARTIES.html</ref>
Bɔna 1969 yuunɛ la puan, PP n yuun di Parliamentary nalegere la mɛ la 105 yese 140 zi'iha puan. Ti dɛna yuun bo e la fole ti a dɛna Prime Minister. La tuune dɛna miŋa la , Busia yuun de la Gaana Nɛŋadaana (Chief Executive). Ti tiŋa la n yuun kelum tara Nkrumah tuuma puti'irɛ la, nɛreba la yuun lo la alagum zi'ire sɔsɛ nalegere la gee ti ba tara Peresidɛnti. Paŋa zo'e zo'e yuun bo la Prime Minister puan.
Busia yuun kelum tuna mɛ la NLC's ka bɔta Nkrumah puti'irɛ la gee loe a yo'e folegɔ sore. Ba tari Nigeria duma me zo'e zo'e lebe ba tiŋa gee ti tu lagefu paŋa mi yuun sige tiŋan 44 bɔna 1971, gee ti nɛreba zo'e zo'e yuun ka sakɛ.
Ti iŋa n yuun na kelum bɔna Britain ti ba bisɛ a imma'asum yele la, paŋa duma sɛba n yuun bii Colonel Ignatius Kutu Acheampong yuun sa'ɛ a gɔmɛnti la mɛ Ko'oro 13, 1972. Busia yuun yee la yiŋa bala nya ta lebe Oxford Yunivɛsiti, zi'an ti a nyaa yuun ki la sunsubã'a Saluregɔ 1978.<ref name=":1" />
Busia yu'urɛ naa mɛ la Gaana gɔmɛnti nalegere nuo la J.B. Danquah la S. D. Dombo. Ti wubegɔ paati la(NPP) toe Danquah-Busia-Dombo yu'urɛ bɔna ba n naasi Republic ( Fourth Republic) wa puan.
La yuum de la 1969 yuunɛ la puan, ti PP yuum di Ghana parliament kugesi la zo'e zo'e paɛ kalɛ wuu 105 gee ti kugesi la za'a yuum dɛna kalɛ 140. Bala n yuum bo e fole ti a yuum ta'am dɛna Ghana wa 'prime minister' pa'asɛ buta puan. A tuuma kankaŋi de la yuum dɛna 'Ghana Chief Executive'. Nkrumah tuuma la zo'e zo'e la zuo yuum basɛ ti bala saŋa la puan ba yuum dikɛ paŋa la woo bo la Prime Minister ti a ita sɛla woo.
Busia yuum naɛ NLC duma puti'irɛ n yuum de wuu ba zabera la Nkruma la mɛ. Bala n yuum ta'asɛ ti ba yuum za'ɛ Nigeria nɛreba n yuum ta'am paɛ million ti ba lebe ba gee mi yuum tari Ghana nɛreba n wan ta'am paɛ kalɛ pinaasi la banaaai 44 bɔna 1971 yuunɛ la puan ti ba mi Lem.
Se'em ti a yuum ta bɔna Britain bisera imma'asum la ti Colonel Ignatius Kutu Acheampong yuum sa'ɛ a gɔmena miŋa 13 January 1972 yuunɛ la puan. Busia nyaa yuum boi la England bala ta lebe Oxford University yuum ta ki la August 1978 yuunɛ la puan.[7]
Busia yu'urɛ n yuum yi'iri zi'an woo ba yuum ni tiira la J. B. Danquah la S. D. Dombo yele hali ti Wɔbegɔ paati la ti ba yi'ira di solemiine puan ti 'The New Patriotic Party' yeti Danquah-Busia-Dombo n yuum sɔi 'Fourth Republic' gɔmena la.
== '''Nɛreba put'iira (Bibliography)''' ==
* ''The Position of the Chief in the Modern Political System of Ashanti''. London, 1951 yuunɛ la puan (orig. dissertation, Oxford)
* ''The Sociology and Culture of Africa''. Leiden, 1960 yuunɛ la puan<ref>https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/33398</ref>
* ''The Challenge of Africa''. New York, 1962 yuunɛ la puan
* ''Purposeful Education for Africa''. The Hague, 1964 yuunɛ la puan
* ''Urban Churches in Britain''. London, 1966 yuunɛ la puan
* ''Africa in Search of Democracy''. London, 1967 yuunɛ la puan.
[[Buuri Buuri:nɛra]]
== '''Viisegɔ lɔgerɔ (References)''' ==
gomitdxs0n73lnicids1y2xblhs13ki
Cherish Finden
0
2640
23884
19702
2026-11-02T00:13:38Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
23884
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Cherish Finden''' (ba dɔgɛ e la Sapɔɔlegɔ 20, 1967) de la Singapore- ti ba dɔgɛ e pastry didugera. Ba dɔgɛ ka la Singapore, ka kumesɛ kamiŋa ti ba beere lebege la pastry didugera gee ka san ta kiŋɛ United Kingdom pooren, ka tum mɛ dɛna boo didugeriba bunkɛka e boi saama ga'aregɔ la diisi duka zi'iri buuri buuri gee me le kelum di mi'a to'ose bo'olum duma zo'e zo'e e boi ka tuunɛ la puan. Hali 2016 sa, ka yuum tuni mɛ dɛna bii Gakera e boi Bake Off: Mi'ilum duma la.
== Vom la tuuma ==
Pɔsega Vom la "culinary" tuuma
Ba yuum dɔgɛ Finden la Sapɔɔlegɔ 20, 1967 e boi Singapore. <ref name=":0">https://cnaluxury.channelnewsasia.com/people/singaporean-pastry-chef-cherish-finden-london-uk-196796</ref><ref name=":1">https://cacao-barry.com/en-GB/chocolate-recipe/blog/cherish-finden-interview</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.deliciousmagazine.co.uk/five-minutes-with-cherish-finden/ |title=Archive copy |access-date=2025-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820170049/https://www.deliciousmagazine.co.uk/five-minutes-with-cherish-finden/amp/ |archive-date=2023-08-20 |url-status=dead}}</ref>Eŋa e de bibila ka suurɔ la za'a waabi puan, ka yuum pɔsɛ dugera bɔ'ɔra ba la ka e yuum de yuuma anii ka sɔ e yuum ta lui ba'a la pooren gee ti ba ma me suna ti ka bɔna tuuma.<ref name=":0" /> ka e yuum ta paɛ yuuma pia la anaasi, ka yuum pɔsɛ mɛ tuna kɔɔsera diisi gee ti pooren ti ba yuum ta yele ti ka san wan sakɛ suŋera e boi da'aŋan, dina wa, ka wan nyɛta Inkpemeseri ti a nɔŋɛ duka zi'an. Finden e yuum ta nyɛ yuuma pia la ayoobi la, ka yuum pa'asɛ la Shatec weeleŋo bilam ti ka yuum kɛ pastry maalegɔ zamesegɔ, gee pooren yuum ta pɔsɛ tuna dɛna chocolate maala gee nyaa yuum ta ta'am dɛna pastry didugera e boi Raffles saama yire (hotels) la pan Pacific Singapore Saama yire (hotels).<ref name=":0" />
<ref>https://web.archive.org/web/20230614204312/https://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/2jkkzHzp72Qg0g2jNRmgcgk/cherish-finden</ref> 2000 puan, Finden yuum gaarum la tigere e boi pastry didugereba ti ba di mi'a e boi IKA Culinary Olympics.<ref>https://dml-uk.com/our-clients/cherish-finden/</ref> Finden yuum ta ele la ligeri tuntuneba kpɛ'ɛma gee ti ba yuum lagum taaba tara bipugela; ba nyaa yuum ta kiŋɛ la London e de 2001 puan.<ref name=":1" />
2009 la 2017 puan, ka yuum tum mɛ dɛna pastry didugereba kpɛ'ɛma e boi Langham saama yire, tuunse'ere e yuum suŋɛ e ti ka nyɛ ka bo'olum duma zo'e zo'e. <ref>https://web.archive.org/web/20230614204312/https://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/2jkkzHzp72Qg0g2jNRmgcgk/cherish-finden</ref> <ref>https://cnaluxury.channelnewsasia.com/people/singaporean-pastry-chef-cherish-finden-london-uk-196796</ref> <ref>https://thecaterer.com/news/hotel/cherish-finden-leaves-the-langham</ref> Ka pɔsega yuunɛ la puan, ka yuum di mi'a e boi "Dessert" yuunɛ la puan" la 2010 puan, Finden's kpe'eŋo la puan, Langham's Palm kootum di mi'a e boi tea Guild's "London saazuo Wuntɛɛŋa Tea" bo'olum.<ref name=":0" /> Ba yuum le kelum bo ka la pastry didugera e boi yuunɛ la puan" ze'ele "craft Guild of chefs " e de 2012 LA 2015 puan, Finden yuum kelum le nyɛ la Macallan Lifetime Achievement bo'olum e boi World Gourmet Summit ".
<ref>{{Cite web |url=https://thecakeprofessionals.com/our-vip-awards-host |title=Archive copy |access-date=2025-07-30 |archive-date=2023-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820170105/https://www.thecakeprofessionals.com/our-vip-awards-host |url-status=dead }}</ref> 2018 puan, ba yuum le loe Finder mɛ ti ka dɛna puti'irɛ maalegɔ didugera e boi luxury chocolatier Godiva gee ti yuunsɛka e yuum tagelum la yuum maalɛ tiŋa wa zuo gele sɛka e iŋɛ ligeri, yuum kɔ'ɔm bɔna lq Belgian za'asa chocolate sɛka lagefu e de £10,000.<ref>https://bakeryinfo.co.uk/movers/godiva-hires-cherish-finden-for-uk-cafe-push/624745.article</ref> <ref>https://standard.co.uk/insider/living/godiva-worlds-most-expensive-easter-egg-a4119446.html</ref> 2020 puan, Finden yuum lebege la pastry didugereba kpɛ'ɛma e boi Pan Pacific London, sɛka ti ba yu'ugɛ ka Sakutega, 2021.<ref>https://restaurantonline.co.uk/Article/2020/06/02/Cherish-Finden-named-executive-pastry-chef-at-Pan-Pacific-London</ref> <ref>https://thecaterer.com/news/cherish-finden-joins-pan-pacific-london</ref>
Ba e yuum ta bɔna bini la, ka yuum yu'ugɛ la kamiŋa pâtisserie Shiok! sɛka ti ba yuum dika ka niɛ peelemi n de Siibedaa, 2022.<ref>https://suppermag.com/stories/projects/pastry-chef-cherish-finden-launches-her-first-standalone-patisserie-in-london/</ref> Ka yuum basɛ ka tuunɛ e boi Pan Pacific la Dawalega, 2023.<ref>https://www.thestaffcanteen.com/News/bake-off-the-professionals-judge-cherish-finden-leaves-pan-pacific-london</ref> Kɔ'ɔm nɔŋɛ yɛla zo'e zo'e la Pan Pacific saama yire (hotel) London ti ka ta'am dika ka puti'irɛ e boi ka zi'isi la puusin.<ref>https://www.thestaffcanteen.com/News/bake-off-the-professionals-judge-cherish-finden-leaves-pan-pacific-london#/</ref>
== TV (Television) ==
2010 puan, Finden yuum iŋɛ kamiŋa mɛ bii saana e boi dia duka e boi MasterChef Australia la MasterChef: Mi'ilum (professionals) daana.<ref name=":0" />
2016 puan, Finden yuum lebege la gakera e boi BBC bankin kɛleŋerɛ Bake off: Créme de la Créme, a spin-off of the great British Bake Off.<ref>https://bbc.co.uk/news/entertainment-arts-34984927.amp</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/BBC</ref> <ref>https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/mar/30/bake-off-creme-de-la-creme-review-a-bland-spin-off-that-feels-like-a-neverending-masterchef-quarter-final</ref> <ref>https://digitalspy.com/tv/reality-tv/a825742/another-team-leaves-bake-off-creme-de-la-creme/</ref>Yɛla ayi pooren puan e boi BBC, tuunɛ wa yuum ta ŋmɛregɛ kiŋɛ la nu'o (channel) <ref>https://web.archive.org/web/20230614204312/https://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/2jkkzHzp72Qg0g2jNRmgcgk/cherish-finden</ref> e de 2018 gee ti ba yuum le malum sigɛ ka yu'urɛ Bake Off: Mi'ilum duma (the professionals), la Finden yuum weege mɛ a tuunɛ la hali. <ref>https://channel4.com/press/press-pack/bake-professionals-2023-press-pack</ref><ref>https://radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/bake-off-the-professionals-judges/</ref><ref>https://channel4.com/press/news/qa-benoit-blin-and-cherish-finden-bake-professionals</ref> <ref>https://theguardian.com/tv-and-radio/2020/jun/02/bake-off-the-professionals-review-at-last-theyve-got-the-recipe-right</ref>2017 puan, Finden yuum le ta yese mɛ na dɛna pa'ala (mentor) e boi Celebrity MasterChef, episode saŋa sɛka ti ka yuum gaarum nɛreba e lɛgeri sɛka e sum ti ka malum maalɛ ka pastry laasi duma <ref>https://web.archive.org/web/20220714022315/https://www.bbc.co.uk/food/programmes/m000m841</ref> 2020 puan, Finden yuum yese mɛ na dɛna BBC de'em pa'alɛ episode "show the Wheel". <ref>https://bbc.com/mediacentre/proginfo/2020/51/michael-mcintyres-the-wheel</ref> Ka yuum le le niɛ la Heston's Great British dia, Junior Bake Off, The Great British Bake off: Ŋmaa zo'e zo'e la Asibedaarɛ da'aŋan.
== Filmography ==
[edit source]
{| class="wikitable"
|+As herself
!Year
!Title
!Notes
!<abbr>Ref.</abbr>
|-
|2010
|''MasterChef Australia''
|Guest chef
| align="center" |
|-
|2010
|''MasterChef: The Professionals''
|Guest chef
| align="center" |
|-
|2014
|''Heston's Great British Food''
|Guest
| align="center" |
|-
|2015–2017
|''The Great British Bake Off: An Extra Slice''
|Guest; 3 episodes
| align="center" |
|-
|2016–present
|''Bake Off: The Professionals''
|Judge
| align="center" |
|-
|2017
|''Celebrity MasterChef''
|Guest
| align="center" |
|-
|2020
|''The Wheel''
|Celebrity expert
| align="center" |
|}
== [[Viisegɔ Lɔgerɔ]] ==
[[Buuri buuri:Nɛra]]
abdtm0k4depnl04b0yt69obhspsl595