Wikipiidiya gurwiki https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Miidiya Zure Tɔgum Tuntuna Tuntuna tɔgum Wikipiidiya Wikipiidiya tɔgum Faali Faali tɔgum MiidiyaWiki MiidiyaWiki tɔgum Tɛmpileti Tɛmpileti tɔgum Suŋerɛ Suŋerɛ tɔgum Buuri buuri Buuri buuri tɔgum TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Bongo Senior High School 0 153 23890 5841 2026-11-08T00:11:59Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 23890 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q114816066}} Booŋo kɔmbibesi sukuu kãtɛ de la kɔmbibesi sukuu kãtɛ n boi Gaana saazuo so'olʋm la puan. 1. Vision Booŋo Kɔmbibesi sukuu kãtɛ la puti'irɛ de la ba lebege pa'alegɔ la zamesegɔ suŋerɛ lɔgerɔ bɔna tiŋa la puan, yire san yese bama dɔla buyi puan. Ba pa'aleba puan, ba kɔrum kɔrum puan, ti pa'aleba la kɔma ta'am lagum tuna ba tuuma suŋa suŋa la pupeelum la nɔyinɛ. 2. Mission Booŋo Kɔmbibesi sukuu kãtɛ la mission de la ba pa'alɛ kɔma ti ba beere lebege kɔntuula, bɔ'ɔra gilema, tara mi'ilum, tara nu'o tuunɛ la baŋerɛ sɛka n wan ta'am suŋɛ ba ti ba me lagum po tum suŋɛ ti tiŋa la tole miŋa. 3. Sukuu Crest and Motto Sukuu kãtɛ la n nam bo sɛla de la, mi'ilum n de paŋa ( knowledge is power). 4. Sukuu la tuusum girega girega ( Brief history of the school) Booŋo Kɔmbibesi sukuu kãtɛ la yuum pɔsɛ la 1 st January, 1991. Sukuu la yuum pɔsɛ dɛna la Booŋo 'Local Authority primary' sukuu. Sukuu la wia Zuo daana ( first headmaster) yuum de la Mr. Asige Simon. Eŋa n yuum boi bini bala tari ta paɛ 2004. Anthony Adimazoya n nyaa de sukuu la Zuo daana 2022 wa puan. Sukuu la yuum pɔsɛ mɛ la pa'aleba banaası la sukuu kɔma pinuu. Ba yuum zameseri la General Arts, Home Science la General Science. Ba yuum ta basɛ General Science la zamesegɔ mɛ dee yetı, pa'aleba ka boi n wan pa'ala kɔma la. Ba yuum le ta pɔsɛ ka pa'alegɔ la 2007/2008 yuunɛ la puan. Sukuu kɔma la yuum pɔsɛ yɛɛra la Dɛlemadɛntɔ futo dee sɛba kuri sabelesi dee yuum nyaa ta teɛ yɛɛra pinii 2004/2005 yuunɛ la puan. Asige Simon n yuum ta sige la, Mr. Akuto Peter n yuum sɔɛ gura nan dɛna sukuu la Zuo daana ti ba yuum nyaa ta tari Mr. Baba- Yarful Samuel wa'am na ti a dɛna sukuu la Zuo daana. Sukuu la nyaa de la sukuu katɛ ti sukuu kɔma la basɛba nyaa gã sukuu la puan dee zamesera de ti sukuu kɔma la basɛba me kina zamesera dee kula ba yɛa. == Viisɔgɔ Lɔgɛrɔ == . schools in Gh.com .https://www.schoolsingh.com .https://web.archive.org/web/20220812223714/https://ghanaschoolsonline.org/ pjq6d9lgk0z5483zbn9ntxe7kktygr3 Jerry Rawlings 0 296 23894 17925 2026-11-08T00:19:58Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 23894 wikitext text/x-wiki {{merge|Jerry John Rawlings}} {{Bio}} '''Jerry John Rawlings''' (22 June 1947 – 12 Tigerɛ 2020)<ref name="Encyclopedia Britannica 2020">{{Cite web|date=12 November 2020|title=Jerry J. Rawlings – Biography & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Jerry-J-Rawlings|access-date=8 January 2021|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> ŋwaresiyuubi adabesa pia la ayi la puan a yuuma 1947 tari paɛ ŋwaresi pia la ayila 2020 , a daa dela [[Gaana|Ghana]] zuudaana la nalɛgera se'em daa zale tiŋa ŋwana fii 1979, le ze'ele 1981 tari paɛ 2001. A daa dela lɛngimduma nɛŋa daana zom ta paɛ 1992, gee daa tum paɛ saŋa buyi dɛ'ɛna demokaritiki loe e Gaana presidɛnti .<ref>{{Cite web|title=Ghana : History|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/ghana/history|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507232832/http://thecommonwealth.org/our-member-countries/ghana/history|archive-date=7 May 2019|access-date=22 May 2019|website=thecommonwealth.org}}</ref><ref>{{Cite web|date=4 June 2020|title=Rawlings hails frontline health workers|url=https://www.myjoyonline.com/news/national/rawlings-hails-frontline-health-workers/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605200655/https://www.myjoyonline.com/news/national/rawlings-hails-frontline-health-workers/|archive-date=5 June 2020|access-date=5 June 2020|website=MyJoyOnline.com|language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Jerry J. Rawlings {{!}} head of state, Ghana|url=https://www.britannica.com/biography/Jerry-J-Rawlings|access-date=3 August 2020|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> Rawlings daa nyɛ kpe'eŋɔ Gaana dena flight lieutenant of the Ghana Air Force dɔla coup d'état 1 979. Prior A , daa ka nyaŋe tum suŋa tigire la puan ti la daa tari daaŋɔ bɔ,ɔra sogipa gɔmɛti la puan ŋwaresi sita a dabesa pia la anuu 1979, la daa kɔ,ɔm dee dabesa pita la anuu la ba votum daa bɔ'ɔra dee la fii la la paɛ.Ba daa ba'asɛ dee tee dikɛ kpe'ego la bɔ Civilian gɔmɛti la. A daa lebe ta pɔsɛ tuuma tiŋa la puan la ŋwaresi pia la ayi la puan a dabesa pisita la ayila tuuma 1981 ti a Daa de "provisional National Deefence Council " kuka zudaana (PNDC).<ref>{{Cite web|title=The Legacy of J.J. Rawlings in Ghanaian Politics, 1979-2000|url=https://asq.africa.ufl.edu/adedeji_summer01/|access-date=2024-07-07|website=asq.africa.ufl.edu|language=en-US|archive-date=2024-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609212441/https://asq.africa.ufl.edu/adedeji_summer01/|url-status=dead}}</ref> ==Viisegɔ Lɔgerɔ== 6yu483x9bk86qujih770p2wt8twxm1x Organic fertilizer 0 787 23896 23837 2026-11-08T00:25:18Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 23896 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[Faali:Manure 01.JPG|thumb|250px|A cement reservoir containing cow manure mixed with water. This is common in rural [[Hainan]] Province, [[China]]. Note the bucket on a stick that the farmer uses to apply the mixture.]] [[Faali:Spreading lime on a Devon field.jpg|thumb|Liming soil]][[Faali:Bone meal and meat meal.jpg|thumb|Bone meal and meat meal can be added to soil to stimulate root growth and to release phosphorus.]] Pɔkɔ bii pɔgerɔ bugelego de la bugelego duma n kɔ bona ti nɛra nɛra ka iŋɛ ba ti ba wa'ana bona.Bugelego duma de la lɔgerɔ n wan ta'am dikɛ pa'asɛ tintɔnɔ puan bii tiisi puan, ti la sugera tiisi ti ba nyɛta za'asum zo'ora suŋa suŋa. Bugelego ta'am dɛna dusi bino, ninɔ tuuma zi'isi sɛba n ka ani suŋa la, bugelego(manure), slurry, la guano; la tiisi bugelego, magese wuu tiisi sɛba n pu'e bii pu'usegɔ. Deenduma bugelego n la nasaabugelego, lɔgezura la tãpɛgelum. Bugelego wa ze'ele bo la principles of organic Agriculture, kɔa welegɔ sadoto, n wan ta'am baŋɛ bugelekuna wan ta'am dikɛ tuntuusi'a n ba'ɛ zo'e la sɛba n kan ta'am dikɛ tum. == Nɛreba sɔgerɔ== Sewage Sludge, gee me kelum dɛna biosolids, de la effluent ti ba pum ti be e ŋwana suŋa suŋa, blended, composted gee saŋa Kasɛka boi ti a wan ku'e (dried) sansɛka ti ba wan dɛna biological safe.<ref>{{Citation|last=Hillel|first=Daniel|title=Soil Fertility and Plant Nutrition|date=2008|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123485366500162|work=Soil in the Environment|pages=151–162|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-12-348536-6.50016-2|isbn=978-0-12-348536-6|access-date=2021-04-08}}</ref> Bugelego wa de la bugeleseko ti ba tara ba kuura kuuse zo'e zo'e n de non-agricultural crops magese wuu Silviculture puan bii tintɔnɔ ti ba maan malege (soil remediation). Bio-solids ti ba tara tuna agriculture production de la sԑla n ba’ԑ zo’e zo’e n la National organic program USDA(NOP) duma bo nuure ti bio-solids ka bo yɔ’ɔ organic food production US tiŋa puan; gee biologic origin puan (vs lɔgezura (mineral)),<ref>{{Cite journal|last=Barker|first=Allen V.|date=2012|title=Plant Growth in Response to Phosphorus Fertilizers in Acidic Soil Amended with Limestone or Organic Matter|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00103624.2012.684829|journal=Communications in Soil Science and Plant Analysis|language=en|volume=43|issue=13|pages=1800–1810|doi=10.1080/00103624.2012.684829|s2cid=98196453|issn=0010-3624}}</ref> sludge de la sԑla n ka pa’asԑ toxic metal accumulation, pharmaceutical, hormones, n la yԑla asi’a zuo.Ba ti’isi se’em nԑreba borne pathogens coupel la zo’ore preference bɔ’ɔra (for) flust toilets la contralized sewage treatment, biosolids n teeze’ele bo night soil (yu’uŋɔ tintɔnɔ) zi’ita nԑreba excreta puan), bugelemԑko la de minimally processed.<ref name="Ull">Heinrich Dittmar, Manfred Drach, Ralf Vosskamp, Martin E. Trenkel, Reinhold Gutser, Günter Steffens "Fertilizers, 2. Types" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, 2009, Wiley-VCH, Weinheim. {{doi|10.1002/14356007.n10_n01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nitrogen-Phosphorus-Potassium Values of Organic Fertilizers|url=https://extension.oregonstate.edu/node/139446/printable/print|access-date=2021-05-16|website=extension.oregonstate.edu|archive-date=2021-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102013113/https://extension.oregonstate.edu/node/139446/printable/print|url-status=dead}}</ref> ==MAGESE WUU LA ZI'ISI== Bugelego n kɔ'ɔm zi'ita zi'an de la dusi puan, dusi dɛgerɔ (bino) tiisi dɛgerɔ (pɔ'ɔsegɔ) zi'ita kɔa yɛla puan, la yele sɛba ti ba bise ba suŋa suŋa. Lɔgezura (minerals) tu wan ta'am nyɛ lɔgezura yese la dusesi bii tisesi vom ti la yuuɛ gee ti ba nyaa ki lebege tãsi, yele ana wa za'a de la dusi tuuma, (ko'om puan bon voose n ki teetee lɔgeseto), basɛba mɛ dɛna kuga ti tikuresi pɔgerɔ) la kuga basɛba (dusesi bii tisesi n yuuɛ). Dikera kugesi'a n yuure ko'om gee mɛ kpɛ'ɛm, tintɔnɔ sugerɛ mɛ ti pH zona saazuo. Do la tintɔnɔ la sugere ti pH zona saazuo la, microbial zo'ore mɛ wan ta'am ŋmɛresɛ se'em n lebera sugera biological tuuma suŋa suŋa, tintɔnɔ la puan. Sansɛka ti za'asum la san zota ŋwana suŋa suŋa basera ti tiisi la nyɛta la za'asum ŋwana suŋa suŋa lɛm. Ŋwana n basɛ ti tiisi Imma'asum zona pa'asa mɛ la ba tibesum. Gee tintɔnɔ PH la digɛ bona la a ma'a, fu maan bisera kuga la tintɔnɔ la puan kan nara. . Rock phosphate . Rock Langbinite . Rockdust . Unprocessed natural potassium sulfate ==Dusi Zi'isi== Dusi boŋa zi'an lɔgerɔ, la ta'am dɛna dusi bino bugelego la sɛba za'a n zi'iti dusesi ti ba kuura la puan na. Tu nyɛti bugelego zi'ita la dusi iilum puan, nɔɔsi gyla yekere puan, la dusesi ti na ugera la ninɔ ma'a Inya, la yelesi'a n sugere ita la puansin bii zi'an ti ba sugera gee maan maala. Bugelego de la lɔgerɔ zo'e zo'e zi'ita nii puan, US tiŋa puan nii ma'a Bugelego gee la fii la ba paɛ billion bayi yuuni yuuni woo puan. Gee nɔa woo tari pamsɛka ti ka wan ta'am iŋɛ Bugelego zo'e zo'e ŋmaresi yoobi woo puan. Dikera Bugelego pa'asa diisi puan basɛ ti nitrgen, potassium, phasphorus, sulfur, magnesium la calcium zona la saazuo pa'asa. Gee ti tintɔnɔ boŋa zona saazuo pa'asa ŋwana wan ta'am iŋɛ gee see ti fu me basɛ ti pɔgerɔ Bugelego lɔgerɔ la zona saazuo pa'asa, gee kelum basɛ ti ko'om mɛ bisega yɛla mɛ zom pa'asɛ, ŋwana wan ta'asɛ ti yɛla zo'e wa'ana pa'asɛ ti tintɔnɔ la kan ta'am gberekira. Ze'ele ŋwana wa puan tu tari sɛba n de Bugelego la sɛba n dagi bugelego. Gee tu ta'am basɛ ti bugeLego dɛna bugelego see ti bugelego la ze'ele dusi puan bii tu kɔ'ɔm sakɛ ti ba ze'ele la dusi boŋa zi'an na. Gee dusi bugelego san ka bona, ba tari yo'o bii sore ti ba dikɛ sɛba n dagi dusi bugelego la tum, ba diŋʋ mina ti dusi la zi'an ti ba wan bona la, ba da bona zi'an n de yu'uŋɔ bii lika ba boŋa zi'an see ti ba basɛ ti ba tara diyiga ma'a bɔ'ɔra ba. Bɔgepɔɔlegɔ, n kɔ'ɔm ze'ele ba boŋa zi'an la, ba ta'am tara daaŋɔ sɛla n sɔi la ba za'asum la ta'am ba'ɛ zo'e gaŋɛ bii ba tara ba'asɛ ba nam kɔ'ɔm ze'ele dusi la boŋa zi'an wa'ana. Ŋwana ta'am tara daaŋɔ zo'e zo'e paara tiisi la sɛla n sɔi la ba za'asum la ba zo'e mɛ wan ta'am sa'am tiisi la nyiga la ba n kɔ'ɔm ze'ele dusi la boŋa zi'an la, wan ta'am daan bonvoose la n boi tintɔnɔ la puan, kuura ba bii sa'ana tiisi la bii diisi la n boi bini la, dɛna E.Coli la Salmonella. Dɛga mɛ kelum bona fu san pɔsera mɛ la sogero, sɛla n biila wan ta'am doose dusi puan tole ti daaŋɔ ka bona bii biila ta'am bona dusi puan, wan gɛrekɛ la bugelego la, ŋwana wa zuo bugelego dɛ la sɛla n nari ti kɔ tana ita se'em n wan ta'am kɔ biila la woo bii pathogens gee suŋɛ ti za'asum paŋa sige tiŋa. Nuusi Sɔgerɔ bii Sagɛ, se'em n tari nuusi bii nɔbibesi bugelego la dɔpugerɔ, de la pɔgerɔ bugelego ti ba dikɛ ze'ele ti la sikɛ ana suŋa bɔ'ɔra tintɔnɔ ti ba wan ta'am nyɛ dia zo'e gana Synthetic bugelego duma. A tari la lɔgezura ana nuutaaba bɔ'ɔra bugelego duma basɛba, gee mɛ kelum tagesɛ tara nyɔgum, kɛmesi, magnesium, boron, la chloride. Yesera nuusi bii nɔbibesi sɔgeseto n boi bii n digelum, ba ta'am tara niisi n gei yelesi'a basɛ bo. Nuusi bii nɔbibesi sɔgeseto wa ka nari ti yɛregɛ diisi bii bum puan, la mɛ ta'am dikɛ dɛga paɛ dusi n oberi zi'an, botulism zuo, bã'asɛ n dɛ bonvoose n boi niisi sɛba n ki pu'ura puan paara ba. Weefo bii Wiiri bugelego n tari bugelesuŋɔ n dɛ lɔgesɛba n bɔ'ɔrɛ vom (Carbon) tari paɛ lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego la (nitrogen) bɔ'ɔra composting (30:1) gee kelum dɛna buuri tintɔnɔ n tã teesuna. Ŋwana zuo, fu san bise suŋa suŋa pɔgerɔ bugelego zi'an de la tɔɔ sɛla n sɔi la dia (la pɔgerɔ lɔgerɔ duma) zi'ita zi'an ti ba bise ba tibɛ ba la tisumu yizuo ti la kelum pa'asɛ aminopyralid, clopyralid, la picloram (ti ba kɔɔsa US tiŋa puan ti ba dɛna milekuga la Grazon-) ŋwana ba ta'am doose weero dia teere zi'an la yese, gee kelum kɔ ana bala nuu ti teere kabona bugelego la puan la wan ta'am bona bala ti la yue. Yele ana wa tari la daaŋɔ paara kamatuusi, tɛa, la potatoes, basera ti diisi maalegɔ lebera pooren bii basɛ ti diisi ka maala. Le pa'asɛ, weefo bonvoose magese wuu Ivermectin ba wan ta'am nyɛ ba bugelego puan ta paɛ been se'ere ti ba daaŋɔ wan dɛna sugere bɔ'ɔra bonvoose ti la paɛ dabesa pinaasi la anuu (45).<ref name="ScienceDaily-2021">{{Cite web|title=Urine fertilizer: 'Aging' effectively protects against transfer of antibiotic resistance|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2020/01/200122080500.htm|access-date=2021-04-09|website=ScienceDaily|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-01-22|title=Yes wee can: study gives green light to use urine as crop fertiliser|url=http://www.theguardian.com/society/2020/jan/22/study-gives-green-light-to-use-of-urine-as-crop-fertiliser|access-date=2021-01-01|website=the Guardian|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2014-01-13|title=Can Human Urine Replace Chemical Fertilizers?|url=https://modernfarmer.com/2014/01/human-pee-proven-fertilizer-future/|access-date=2021-05-16|website=Modern Farmer|language=en-US|archive-date=2014-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140119023710/https://modernfarmer.com/2014/01/human-pee-proven-fertilizer-future/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Brown|first1=Sally|last2=scientist|first2=ContributorSoil|last3=chef|last4=swimmer|date=2017-01-16|title=Pee for Plants|url=https://www.huffpost.com/entry/pee-for-plants_b_14204270|access-date=2021-05-16|website=HuffPost|language=en}}</ref> Tainted bugelego kan ta'am ku tiisi la bonvoose sesi n nyɛti sugere bini la, gee wan ta'am maalɛ yele suma n ta zala bo sɛba n sɔi ba la.<ref name="UCSF-Health-2021" /><ref>{{Cite journal|last1=Mente|first1=Andrew|last2=Irvine|first2=E. Jan|last3=Honey|first3=R. John D'A|last4=Logan|first4=Alexander G.|date=April 2009|title=Urinary potassium is a clinically useful test to detect a poor quality diet|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2009-04_139_4/page/743|journal=The Journal of Nutrition|volume=139|issue=4|pages=743–749|doi=10.3945/jn.108.098319|issn=1541-6100|pmid=19211830|doi-access=free}}</ref> Zinzɔŋɛ bii Zinzɔnɔ bugelego n pum kɔ'ɔm dɛna bugelego ti ba tara tuna yuum kubesi tusa n tole puan sa, gee yele sere n nyaa kɔ'ɔm pakɛ Incans duma puan (solemitiŋa niisi boŋa zi'an),<ref>{{Cite web|date=2018-02-27|title=Urine Urea Nitrogen Test: Purpose, Procedure, and Results|url=https://www.healthline.com/health/urea-nitrogen-urine|access-date=2021-05-16|website=Healthline|language=en}}</ref><ref name="UCSF-Health-2021">{{Cite web|title=Potassium - Urine|url=https://www.ucsfhealth.org/Medical%20Tests/003600|access-date=2021-05-16|website=ucsfhealth.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Phosphate in Urine|url=https://myhealth.alberta.ca:443/Health/pages/conditions.aspx?hwid=hw202342|access-date=2021-05-16|website=myhealth.alberta.ca|language=en-US}}</ref> fum se'em n boti zinzɔnɔ la zinzɔnɔ bugelego paaɛ, tubere dulekire ni dɛna la kum paara se'em woo kuuri zinzɔnɔ. Zinzɔŋɔ bii zinzɔnɔ bugelego zo'e mɛ lɔgesɛba n ka tã pu'ura, magese wuu (lɔgesɛba n bɔ'ɔrɛ vom(carbon), lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego(nitrogen), lɔgesɛba n dagi kuto bii n ka tari paŋa gee ti ba tara ba maala bugelego(sulfur), la lɔgesɛba n gu'ure ti bã'asɛ ka paara dusi la nɛreba.(phosphorus). Bugelekpɛ'ɛgo tari la 10% lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego(nitrogen), bugelesɛba n sugere tiisi la ti ba tara imma'asum gee dɛna mɔ'ɔŋɔ n de dɛlemadɛtɔ n tari paŋa gee sugera ti tiisi zo'ora kalam kalam. Bugelekpɛ'ɛgo wan dikɛ magesɛ ti ba maalɛ bugelego duma de la fai ti fu wan ta'am dikɛ tum deon la yiga tuuma yire puan, zinzakãra la tipigesi gee ka bisera bii lɛɛla tintɔnɔ la puan gee a tum kelum kɔ'ɔm bona la bilam dita fii fii gee sugera tiisi la gee bɔ'ɔra tintɔnɔ la paŋa pa'asa. Bugelekpɛ'ɛgo(Guano) wa kelum kɔ'ɔm tara la paŋa yelesi'a n sugere ti bugelego la paŋa sigera tiŋa(bio-remediation) bonsɛba ka nyɛti la nini (microbes) se'em sugere duusa yelesi'a n ka ani suŋa tintɔnɔ la puan, sɛba n wan ta'am gu ti tiisi la kan tana zo'ora kalam kalam la gee tum wan ta'asɛ ti tiisi la pu'ura kalam kalam la. Dundu'urum (urine), n zi'iti nɛreba la dusi puan na za'a de la bugelego: dundu'urum de la lɔgesɛba n lebekire bugelego lɔgerɔ (nitrogen compound), gee dundu'urum tari lɔgeseto n gu'uri ti ba'asɛ ka paara dusi la nɛreba la, zĩim(potassium). Nɛreba dundu'urum tari la yɛla sugenuurɛ butã(3) lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego la puan la zĩim puan, gee mɛ paɛ sugenuure pisiyi(20) ti la paɛ lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego(nitrogen) gee mɛ kelum dɛna bala mɛŋa nuu, lɔgesɛba n gu'uri nɛreba la dusi ti ba nyɛta ba'asɛ la. Zĩim n zo'e se'em bona dundu'urum puan de la sɛla n wan ta'am yelese gee ŋwana wan ta'am iŋɛ yese la zĩim n zone se'em bona nɛra inya puan bii nɛra dia puan. Nananawa yo'o nam ka boi ti dundu'urum wan ta'am dikɛ tum kɔa tuuma. Gee nananawa zamesegɔ boi ti ba zamesera n ta'am lilike ti baŋɛ ti dundu'urum ze'ele ŋmaresi pia la bayi puan tari paɛ ŋmaresi pia la bayoobi puan ba yese la 99% n de bonvoose n tari daaŋɔ yese la dundu'urum la n zone se'em zona saazuo pa'asa bala ti PH la lagum zona saazuo. Dusi pu'usegɔ. Dusɛka yedene n de butchered la ni dɛna la 40% tari paɛ 60% n ni dɛna dumvoose ti ba tara yɛ'ɛsa dã'a gee ti 40% tari paɛ 60% n gee la dɛna dusi bugelego. Bugelego bana wa de la dusesi ti ba kurum bii kɔrrgɛ, saŋa zo'e zo'e ba ka diti ba-ziim, kɔberɛ bii Kuba, k̄ɔbegɔ bii kɔberɔ, lilega, tafiila, Lila... tu wa ta'am nyɛ ŋwana wa la kɔa bugelego duma puan, la ta'am dɛna ziim, dia, kɔba-dia, zim-dia, kɔberɔ-dia. . ziim dia . kɔberɛ dia . zim dia . bugelego . bii sawdust ==Tiisi == Bugelego teere, lɔgesɛba n sugere ti tiisi zo'ora suŋa suŋa, diditika, sɛla n basere ti dia tara paŋa, diisi n yesere ko'om puan bii kuga puan zo'e zo'e, bana za'a waabe de la pɔgerɔ bugelego duma. Basɛba, magese wuu bonsɛba n kɔ'ɔm bona dɛna kaam dia bii diisi. Tiisi n pu'urɛ (dɛlemadɛtɔ bugelego) ze'ele yuuma zo'e zo'e mɛ de la bugelego tɔseto n ani suŋa tana maala dia.<ref name="Dummies-2021">{{Cite web|title=Plant-Based Fertilizers for Organic Gardens|url=https://www.dummies.com/home-garden/gardening/organic-gardening/plant-based-fertilizers-for-organic-gardens/|access-date=2021-04-10|website=dummies|language=en|archive-date=2017-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170419102142/https://www.dummies.com/home-garden/gardening/organic-gardening/plant-based-fertilizers-for-organic-gardens/|url-status=dead}}</ref><ref name="Graves">{{Cite web|last=Robert|first=Graves|date=February 2000|title=Composting|url=https://www.wcc.nrcs.usda.gov/ftpref/wntsc/AWM/neh637c2.pdf|website=Environmental Engineering National Engineering Handbook|pages=2–22|access-date=19 October 2020|archive-date=15 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115060905/https://www.wcc.nrcs.usda.gov/ftpref/wntsc/AWM/neh637c2.pdf|url-status=dead}}</ref> Bugelego teere bɔ'ɔrɛ la yo'o fii ti za'asum paara tiisi, gee kelum bɔ'ɔra tintɔnɔ yo'o ti ba bona bobeyine bii ba tara paŋa zo'ora do la bugelego la puan, bugelego teere de la sɛla n sugere bonvoose sɛba n ka nyɛti la nini gee zo'ora pa'asa nyaa ni ta ŋmɛrekɛ lemina sugera tisesi n pu'urɛ ti ba lɛbegra bugelego n tari za'asum basera ti tiisi la zo'ora ŋwana naana naana. Bugelego n pu'urɛ teera ka ba bota timɔɔni n zɛa ŋwana kãtɛ kãtɛ: gee ba tum tara lɔgesɛba ti vom bona bini zo'e dɛna tiisi sɔgerɛ la lɔgesɛba n maalɛ bugelego dusi sɔgerɔ ta pa'asɛ nɛreba sɔgerɔ n de sore ti ba do la yesera yelesi'a n ta'asere ti ba'asɛ bona la fi'isegɔ n ka ani suŋa gee bona ku yima tintɔnɔ la puan.<ref>{{cite web|url= http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/may10/algae0510.htm|title= Algae: A Mean, Green Cleaning Machine |publisher=USDA Agricultural Research Service|date=7 May 2010}}</ref> Diisi buuri buuri wan ta'am ze'ele kisɛba n ani suŋa bii sɛba n ka ani suŋa puan paara inya bii iŋa, dusi dia, gumgumno biila, la tɛa puan na. Zi'ita lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego la zĩim, gee tɛa bɔ'ɔrɛ la bugelego la lɔgesɛba n gu'urɛ ba'asɛ dusi, nɛreba la tiisi puan. Gee ba san pɔsɛ yerege ba wan ta'am basɛ ti ammonia zom saazuo tintɔnɔ la gee ti bugum wan di biila la (seeds), la narime ti tu dikɛ ammonia tiim wa iŋɛ tiisi la san zo'e kureba ŋwana wan bo lɔgerɔ ti lac zo'e.<ref>{{Cite journal|last1=Saito|first1=B.|last2=Seckler|first2=M. M.|date=2014|title=Alkaline extraction of humic substances from peat applied to organic-mineral fertilizer production|journal=Brazilian Journal of Chemical Engineering|volume=31|issue=3|pages=675–682|doi=10.1590/0104-6632.20140313s00002512|issn=0104-6632|doi-access=free}}</ref><ref name="BCRC-2021">{{Cite web|title=Manure and Nutrient Management - Beef Cattle Research Council|url=http://www.beefresearch.ca/research-topic.cfm|access-date=2021-04-09|website=Manure and Nutrient Management - Beef Cattle Research Council|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523072621/http://www.beefresearch.ca/research-topic.cfm|url-status=dead}}</ref> Gee ARS duma zamese mɛ nyɛ ti bonvoose sɛba n kine la sɛba n ka kine tari la lɔgerɔ ti ba tara maala bugelego la lɔgesɛba n gu'uri ba'asɛ tise zota yisa mɛ kɔa tuuma zi'isi, ŋwana kan ta'am gu ko'om sa'aŋɔ, za'asum duma wa puan, gee wan ta'am dikɛ tum ti ba dɛna pɔgerɔ bugelego (organic fertilizer) ARS Scientists duma yuum pɔsɛ maalɛ la sɛla n sugere ti tiisi la diisi buuri buuri zo'ora(algal) la sɛla n gu'uri kusebego gberrkire, ŋwana wan ta'am suŋɛ ti za'asumduma la zoti yese siŋɛ tiŋa gee ta'am bo yo'o ti ko'om tana zota sigera kulese, muŋa la bɔgesi puan ŋwana suŋa suŋa. Ba yuum nyɛ ti za'asum zo'e mɛ algae puan, gee ba za'a tabelɛ ki mɛ, gee wan ta'am dikɛ iŋɛ disɛba ko'om zo'e la puan(cucumba) la tiisi bii kiduma biila n yeseri puan gee ŋwana wan suŋɛ ti tiisi zo'ora suŋa suŋa gana ba n tari synthetic bugelego duma ita. Tampɛgelum (Ash) bɔ'ɔrɛ tiisi n boi zi'an la tuulega ba ta'am ni dɛna kusebegɔ n do le bugum la tuulega puan, bugelego kuna wa de la nimmu'ure K bugelego. Saazuo tintɔnɔ n tari pu'usegɔ n la sɔgerɔ(peat) bii sɔgerɛ n lagesɛ taaba ana kankaŋi(turf), de la tiisi lɔgerɔ n ni pu'ɛ ŋwana fii. Bana n lebekeri bugelego. Tintɔnɔ sɛba paŋa n zo'e de la bugelego sɛba n wan ta'am tara paŋa, ŋwana n basere ti ko'om la tintɔnɔ la lagena taaba la ko'om n ku'urɛ gee kelum sugera tintɔnɔ la ti ba tara imma'asum. Saŋa zo'e zo'e ba ni yeti bugelekuna wa n ani suŋa sɛla n sɔi la ba tari la pɔgerɔ buhelego wa tuna ba tuuma zo'e zo'e gee ti suŋa puan bugelekuna n ani suŋa gee mɛ kelum bona saazuo bugelego duma woo puan. Ba de la bugeleseko n tã teesuna. Nɛreba sɔgerɔ(Human waste) Sewage Sludge, gee me kelum dɛna biosolids, de la effluent ti ba pum ti be e ŋwana suŋa suŋa, blended, composted gee saŋa Kasɛka boi ti a wan ku'e (dried) sansɛka ti ba wan dɛna biological safe. Bugelego wa de la bugeleseko ti ba tara ba kuura kuuse zo'e zo'e n de non-agricultural crops magese wuu Silviculture puan bii tintɔnɔ ti ba maan malege (soil remediation). Bio-solids ti ba tara tuna agriculture production de la sԑla n ba’ԑ zo’e zo’e n la National organic program USDA(NOP) duma bo nuure ti bio-solids ka bo yɔ’ɔ organic food production US tiŋa puan; gee biologic origin puan (vs lɔgezura (mineral)), sludge de la sԑla n ka pa’asԑ toxic metal accumulation, pharmaceutical, hormones, n la yԑla asi’a zuo.Ba ti’isi se’em nԑreba borne pathogens coupel la zo’ore preference bɔ’ɔra (for) flust toilets la contralized sewage treatment, biosolids n teeze’ele bo night soil (yu’uŋɔ tintɔnɔ) zi’ita nԑreba excreta puan), bugelemԑko la de minimally processed. [[Faali:Hestemøj.jpg|thumb|Decomposing animal manure is an organic fertilizer source]] ==FARMING APPLICATION== Non-organic farming puan, a compromise yesera sԑba n de bugelego la pɔgerɔ bugelego tuuma tiŋasukgo a de la sԑla n zo’e ana ŋwana naana.<ref>{{cite journal |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/pagerender.fcgi?artid=373994&pageindex=6#page |title=Isolation and Study of Cultures of Chinese Vetch Nodule Bacteria |date=2011-10-03 |access-date=2012-01-09 |pmc=373994 |pmid=16560855 |volume=48 |journal=J Bacteriol |pages=483–9 |last1=Gaw |first1=HZ |issue=4 |doi=10.1128/JB.48.4.483-489.1944 |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://archive.today/20130801121349/http://www.pubmedcentral.nih.gov/pagerender.fcgi?artid=373994&pageindex=6%23page#page |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XO3pio5Opy8C&q=phosphorus+addition+fava+bean&pg=PA564 |title=Biological approaches to sustainable soil systems |isbn=9781420017113 |access-date=2012-01-09|last1=Uphoff |first1=Norman |last2=Ball |first2=Andrew S. |last3=Fernandes |first3=Erick |last4=Herren |first4=Hans |last5=Husson |first5=Olivier |last6=Laing |first6=Mark |last7=Palm |first7=Cheryl |last8=Pretty |first8=Jules |last9=Sanchez |first9=Pedro |last10=Sanginga |first10=Nteranya |last11=Thies |first11=Janice |date=3 March 2006 }}</ref> sԑba n dagi bugelego (inorganic fertilizers) supplemented n la application of organics n boi ŋwana zo’e zo’e ana wuu de la return of crop residnes bii bugelego ti ba tuna ba tuuma.Cover crops me de la grown (zo’ore) ti la ta’am suŋԑ bii ba de sԑla n bɔ’ɔrԑ tintɔnɔ la paŋa ti la dԑna dԑlemadԑtɔ bugelego zi’ita nitrogen fixation zi’ita la kusebego puan na atmosphere gee me kelum phosphorus (through nutrient mobilization) tintɔnɔ aŋa (content of soils).Bugelego tiisi (fertilizer trees n ze’ele kua tuuma puan tara za’asum bii ve’era za’asum zi’ita tintɔnɔ la puan yesera na gee me kelum sugera tib a tana koto bii ko’om duma tuna ŋwana suŋa suŋa.Leguminous cover crops bii fertilizer trees me kelum zo’ora me to enrich soil dԑna dԑlemadԑtɔ bugelego doose nitrogen fixation zi’ita la atmosphere.<ref>{{cite web |url=http://www.epa.gov/oecaagct/torg.html |title=Organic Farming &#124; Agriculture &#124; US EPA |publisher=Epa.gov |access-date=2012-01-09 |archive-date=2006-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406172647/http://www.epa.gov/oecaagct/torg.html |url-status=dead}}</ref> == Viisegɔ Lɔgerɔ == {{Reflist}} q8f9cxlr34oszb78s8dtqkhj0gka1l0 Climate smart agriculture 0 788 23892 10008 2026-11-08T00:14:52Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 23892 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Dia la kua yeleŋɔ nyaŋɛ loe la lɔgerɔ buuri buuri bɔ'ɔra tinsi la nɛreba ti ba nyaŋɛ paɛ,<ref>{{cite web|accessdate=2019-07-26|title=Climate-Smart Agriculture|url=https://www.worldbank.org/en/topic/climate-smart-agriculture|website=[[World Bank]]}}</ref>bisɛ gee baŋɛ sɔa zi'a n boi CSA maseŋɔ la itegɔ yesera FAO. Lɔgerɔ wan baseba de la:<ref>[https://www.worldbank.org/en/topic/climate-smart-agriculture#:~:text=Climate-smart%20agriculture%20(CSA),up%20the%20demand%20for%20food. https://www.worldbank.org/en/topic/climate-smart-agriculture#:~:text=Climate-smart%20agriculture%20(CSA),up%20the%20demand%20for%20food.]</ref> Modelling System for Agricultural Impacts of Climate Change (MOSAICC):Yele ana wa suŋeri tisi me ti ba bisera ba taaba miŋa zalega gee mthrough simulation.</ref><ref>{{cite web|title=CLIMATE-SMART AGRICULTURE Sourcebook|year=2013|publisher=[[Food and agriculture organization]] of the United Nations|url=http://www.fao.org/3/a-i3325e.pdf}}</ref> 'Carbon' kua la yu'ure buuri, buuri ku'a yele zougareyele. ==Component== Csa tari la za'asi sita: pa'ari ku'a yɛla meliŋɔ la yɔɔrɛ perɛ la mɛ ti la tari paŋa tu tiŋa teere la se'ego bii yɛse 'greenhouse gas' yɛre ti ku'a zi'a. == Cabɔne ku'a == Cabɔne ku'a dela ayi n boi yelego n boi tiŋa-kalam ku'a la zougareyele n yesere bii 'greenhouse gas emisspions' bii kusebetuulega bii ba'asegɔ bɔra kua yuuma la.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Climate-Smart Agriculture Methods & Assessments|url=http://www.fao.org/climate-smart-agriculture/knowledge/methods/en/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407085641/http://www.fao.org:80/climate-smart-agriculture/knowledge/methods/en/|archive-date=2016-04-07|access-date=|website=}}</ref> k0hj4w1mbrm171dkzuv798zsr6bij5g Climate change and poverty 0 791 23891 6516 2026-11-08T00:13:27Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 23891 wikitext text/x-wiki ==Wulegɔ/ma'asiga== [[File:Polar Bears Fight Climate Poverty 2.jpg|thumb|upright|Demonstration against climate poverty (2007)]] saŋbana teere bii aŋa ta'am suŋ tee zi'asi ti la suŋɛ de kua la uka. Nananawa puti'ire de la sagbana wa'am ba'asum tiɛ dɔla la sagbana aŋa wan siege tiŋa arid la semi arid regin(middle East, African, Australia, southwest united state la southern ). Le pa'asɛ, tiisi wɔŋa n boi 'tropical regions' wan nyɛ sa'aŋɔ dɔla LA ba Yele se'em LA sagbana teere wa (1-20c) dina wa nyaŋɛ la yi'a pusuka puan.<ref name=Smit>{{cite journal|last=Smit|first=B, I. Burton, R.J.T. Klein, and R. Street|title=The Science of Adaption: A framework for Assessment|journal=Mitigation and Adaption Strategies for Global Change|year=1999|volume=4|issue=3/4|pages=199–213|doi=10.1023/A:1009652531101|s2cid=17970320}}</ref> Gee yi'i pusuka puan, dɛŋa la de la dia maalegɔ wan sige tiŋa zi'isi wuu hali, canada la nouthern uniter states.<ref name="auto32">{{Cite web|title=Fourth National Climate Assessment|url=https://nca2018.globalchange.gov/chapter/1/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027172323/https://nca2018.globalchange.gov/chapter/1/|archive-date=27 October 2019|website=Intergovernmental Panel on Climate Change}}</ref> Tiisi zo'e zo'e zɔti wɔntɛɛŋa me la san ni ta gaŋɛ 36c Soyabeans bula la kayɛna puuro ki mɛ Wuntɛɛŋa n boi zi'asi sisesi wan ta'am suŋɛ diisi zo'ore magesɛ wuu 2014, kayɛna wum zo'e Heilongjiang tiŋa n boi china n paɛ wuu pia la ba yopɔi kubega puan. '''Nɔŋɔ''' 2020 yuunɛ la puan, ti duneya za'a bãkɛ la gɔŋɔ la bɔna 32 million ta paɛ 132 million nɛreba wan pa'asɛ 2030 nɔŋɔ la puan ti la de la climate change la zuo.<ref name="auto52">{{Cite web|last=Chappell|first=Carmin|date=2018-11-26|title=Climate change in the US will hurt poor people the most, according to a bombshell federal report|url=https://www.cnbc.com/2018/11/26/climate-change-will-hurt-poor-people-the-most-federal-report.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031151650/https://www.cnbc.com/2018/11/26/climate-change-will-hurt-poor-people-the-most-federal-report.html|archive-date=31 October 2019|access-date=2019-10-31|website=CNBC|language=en}}</ref> nɔŋɔ wa n ka'a ti la dɛna bɛm ti la de la climate change. Sɛla ti ba yire ti Phenomenon de la yɛ sɛba ti nɔŋɔ bɔna ta paɛ ba nyaatã la,ka tari sɛla n wan nyaŋɛ yese ba miŋa nɔŋɔ la puan.<ref name="Human Development Report">{{cite journal|title=Human Development Report 2007/2008: The 21st Century Climate Challenge.|journal=United Nations Development Programme|date=January 2008 |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr_20072008_en_complete.pdf|access-date=October 23, 2010}}</ref> gee tisɛba n tari la,ta'am bɔna la climax  change la mɛ n basera ti ba san bɔna la wutɛɛŋa, sɛ la san te'e, sɛba n bɔna nɔŋɔ puan la, yele kirisi,  ba san ka ku yɛ dia bii ba yireduma san bɛra ba wa nyaŋɛ tibe ba.<ref name="Human Development Report" /> Tu san yese bana za'a, kom saa san ka niira ta'am basɛ sa'am tiŋa za'a. Nɛresɛba n dɛna nɔŋɔ duma san zo'e tiŋa puan la nɛresɛba n tari san ka zo'e n wan basɛ ti ba kan nyaŋɛ climate change. Imma'asum gɔŋɔ san ka bɔna, ligiri, la meager asses, yire san ka tara zabɛ la climate la bama n bɔna sɛla puan la.<ref name=":2">{{cite book |last1=Hickel |first1=Jason |url=https://www.jasonhickel.org/less-is-more |title=Less is more: how degrowth will save the world |date=2020 |isbn=978-1785152498}}</ref> lem pa'asɛ, yire san ka ana suŋa pa'asɛ la ba sumduma la yireduma san ka suŋɛ ligiri la summa'asum yele. == Viisegɔ lɔgerɔ == edoqc47v6j0qhyzz6evpwude0s0bj3c Edwin Nii Lante Vanderpuye 0 949 23893 21425 2026-11-08T00:16:31Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 23893 wikitext text/x-wiki {{Bio}} {{C-Class}} '''Edwin Nii lante Vanderpuye''', De la Ankareŋa bɔna Ankara tiŋa puan, ba dɔgɛ n la ŋwaresi si yoobi la puan a dabesa pia la ayima daarɛ, yuuma 1965 n tole la puan, a tari la yuumpisi nuu la a yopɔi nananawa.<ref name=":0">{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/mps?mp=55|url-status=dead|access-date=2023-06-20|website=www.parliament.gh|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212021339/https://www.parliament.gh/mps?mp=55|archive-date=12 February 2019 }}</ref> Edwin Nii lante Vanderpuye dela Gaana wa boole ŋmɛ'ɛreba yele viisa ge kelum dɛna politisi ŋmɛ'ɛra.<ref name="iikiki">https://web.archive.org/web/20160127041805/http://www.ghanamps.gov.gh/news-events/details.php?id=412</ref> A pa' asɛ la palemɛnti odododiodio tigere la puan nananawa. Adaa de la kɔbibuulegɔ la boole ŋmɛ'ɛreba nɛŋa daana podola , besira koosereba zuodaana, John Dramani Mahama gɔmɛti saŋa la. ==Sukuu yɛla== A de la an alumnus of Bechem Presbyterian Boys' Secondary Sukuu la Mfantsipim Sukuu, Cape Coast. <ref>https://archive.is/20130815135732/http://www.parliament.gh/members_details.php?ddt=252</ref>A tari master's degree in Governance & Leadership puan ze'ele Ghana Institute of Management and Public Administration sukuu la puan ti ba ni ŋmaɛ gi'i ti GIMPA la ta pa'asɛ a B.A. in English puan, Philosophy and Classics ze'ele University of Ghana Gaana tiŋa wa puan. <ref name=":0" /> ==Tuuma(Career)== Ze'ele 1990 yuunɛ la puan tari paɛ 2004 yuunɛ la, a yuum tune la Ghana Broadcasting Corporation zi'an ti a yuum nyaa ta wa'ana dɛna Deputy Head of Sports. <ref name=":0" />2005 la 2008 tiŋasuka, eŋa n yuum de Head of Sports bɔna Network Broadcasting Limited. <ref name=":0" /> ==Gɔmena Nalɛgerɛ tuuma== A yuum de la special aide and director of operations bɔna Gaana zuudaana bɔŋa zi'an la sansɛka ti Mills yuun dɛna Gaana zuudaana la <ref>{{Cite web |url=https://allghananews.com/nii-lante-vanderpuije-wins-odododiodioo-primaries/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-21 |archive-date=2019-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905144234/https://allghananews.com/nii-lante-vanderpuije-wins-odododiodioo-primaries/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/201207/124976.php |title=Archive copy |access-date=2023-06-21 |archive-date=2023-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430140535/https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/201207/124976.php |url-status=dead }}</ref>. A pa'asɛ nɛresɛba n yuun de Deputy Minister for Trade la Industry sansɛka ti John Mahama yuun dɛna Gaana zuudaana.<ref>http://www.modernghana.com/news/467422/1/know-your-deputy-ministers.html</ref> '''Palimɛnti kuka daana''' Ba yuum loe la iŋa ti a dɛna palimɛnti kuka daana 2012 yuunɛ loosego saŋa la, zi'an ti a yuum ze'ele la nɛrebana wa Victor Okaikoi n de Awɔbegɔ paati (NPP). <ref>https://web.archive.org/web/20121218082021/http://politics.myjoyonline.com/pages/news/201211/97172.php</ref>Vanderpuye yuum ani la baalam gee tara putikeko ti a wan di mi'a, la yuum pɔsere la Tigere ŋmarega 2012 yuunɛ la puan, ti a san ka nyɛ votumduma n paɛ 65%, a wan dikɛ kuka la bo Okaikoi. Ba'asegɔ puan, Vanderpuye yuum di mi'a yɛsera la kalɛ fiin wa puan ti la yuun iŋɛ nɛreba pakerɛ. A yuum nyɛ la 45,967 votumduma (63%) gaŋɛ 26,269 (36%) Okaikoi la 745 (1%) bo Emmanuel Odoi n de Convention People's Party.<ref>http://ghananewsaid.com/index.php?module=news&show=post&parent=&category=politics&post=nii_latey_vanderpuije_wins_odododiodio</ref> Sapɔɔlegɔ ŋmarega 2016 yuunɛ la puan a yuum kelum to'e a kuka miŋa me dɛna member of Parliament bo Odododiodio Constituency la eŋa n nyɛ 36,606 votumduma ze'ele dɛna 57.04% gagɛ a closest contender n de New Patriotic Party se'em candidate, n nyɛ 26,671 votumduma ze'ele dɛna 41.56%. <ref>https://www.ghanabusinessnews.com/2016/12/09/nii-lantey-vanderpuye-retains-odododiodio-parliamentary-seat/</ref> <ref>{{Cite web |url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/greateraccra/odododiodioo/index.php |title=Archive copy |access-date=2023-06-21 |archive-date=2023-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501191012/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/greateraccra/odododiodioo/index.php |url-status=dead }}</ref>A yuum tunɛ la Parliament dɛna ranking member on Local Government la Rural Development Committee ta pa'asɛ dɛna member on the Privileges committee la Appointments committee. '''Deputy Minister to Minister Youth and Sports''' Dawalega ŋmarega 2013 yuunɛ la, ba yuum loe la ina ti a dɛna Deputy Minister bo Trade la Industry under the John Mahama government. <ref>https://www.graphic.com.gh/news/politics/26-deputy-ministers-named.html</ref>A yuum tum zi'an la puan 2014 gee yuum nyaa baŋɛ kiŋɛ ta tuna Deputy Minister bo Local Government la Rural Development zi'an ti a yuum tum bala ta paɛ 2015.<ref>https://www.graphic.com.gh/news/politics/nomination-of-appointees-to-assemblies-should-not-be-partisan.html</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.ghanamps.com/mps/details.php?id=5482 |title=Archive copy |access-date=2023-06-21 |archive-date=2020-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714011438/http://www.ghanamps.com/mps/details.php?id=5482 |url-status=dead }}</ref>Pooren ti yele kãtɛ yuum iŋɛ 2015 yuunɛ la puan, Vanderpuye doose John Dramani Mahama puan ti a yuum dikɛ e ti a dɛna Minister of Youth la Sports tee ze'ele bo Dr. Mustapha Ahmed.<ref>{{Cite web |url=https://sport.citifmonline.com/2016/01/19/nii-lante-vanderpuye-nominated-as-new-sports-minister/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-21 |archive-date=2018-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180104081857/http://sport.citifmonline.com/2016/01/19/nii-lante-vanderpuye-nominated-as-new-sports-minister/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.africanews.com/2016/01/19/ghana-s-president-reshuffles-ministers/</ref><ref>https://www.pulse.com.gh/ece-frontpage/reshuffle-nii-lantey-vanderpuye-takes-over-as-new-sports-minister/dedp4cr</ref> == Viisegɔ Lɔgerɔ == [[Buuri buuri:Gɔmena nalɛgeriba]] [[Buuri buuri:All]] [[Buuri buuri:Wabegɔ nɛreba]] [[Buuri buuri:Budaa]] [[Buuri buuri:7th Parliament of the 4th Republic]] [[Buuri buuri:8th Parliament of the 4th Republic]] ptz7wr43efgww97iaoi05lq0wl86djg African Union 0 1324 23889 7586 2026-11-08T00:03:18Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 23889 wikitext text/x-wiki    [[Category:Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters|TAfrican Union]] The '''African Union''' ('''AU''') dela `continental union` n tari 55 member states mboi Africaso`olum. The AU was announced in the Sirte Declaration in Sirte, Libya, on 9 September 1999, calling for the establishment of the African Union. The bloc was founded on 26 May 2001 in Addis Ababa, Ethiopia, and launched on 9 July 2002 in Durban, [[South Africa]].<ref name="African Union 2002">{{Cite web|last=Thabo Mbeki|date=9 July 2002|title=Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki|url=http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_&_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union,%209%20July%202002.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503210549/http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm|archive-date=3 May 2009|access-date=8 February 2009|publisher=africa-union.org|location=ABSA Stadium, Durban, South Africa}}</ref> The intention of the AU was to replace the Organisation of African Unity (OAU), established on 25 May 1963 in Addis Ababa by 32 signatory governments; the OAU was disbanded on 9 July 2002. The most important decisions of the AU are made by the Assembly of the African Union, a semi-annual meeting of the heads of state and government of its member states. {| class="wikitable sortable" !Country !Land Area (km<sup>2</sup>) 2015<ref name="wdi">{{Cite web|title=The World Bank DataBank {{!}} Explore. Create. Share|url=http://databank.worldbank.org/data/home.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107162640/http://databank.worldbank.org/data/home.aspx|archive-date=7 January 2015|access-date=4 February 2017|website=databank.worldbank.org}}</ref> !Population 2021[161][162] !GDP (PPP) (Intl. $) 2015<ref name="wdi" /> !GDP (PPP) per capita (Intl. $) 2015<ref name="wdi" /> !HDI 2014<ref name=":0">{{Cite web|last=Office|first=Human Development Report|title=2015 Human Development Report|url=http://report.hdr.undp.org/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211223435/http://report.hdr.undp.org/|archive-date=11 December 2019|access-date=4 February 2017|website=report.hdr.undp.org}}</ref> !FSI 2016<ref>{{Cite web|title=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace|url=http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016|archive-date=4 February 2017|access-date=12 February 2017|website=fsi.fundforpeace.org}}</ref> !CPI 2016<ref>{{Cite news|last=e.V.|first=Transparency International|title=Corruption Perceptions Index 2016|work=transparency.org|url=http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|url-status=live|access-date=12 February 2017|archive-url=https://archive.today/20170130045244/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|archive-date=30 January 2017}}</ref> !IEF 2016<ref>{{Cite web|title=Index of Economic Freedom: Promoting Economic Opportunity and Prosperity by Country|url=http://www.heritage.org/index/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/|archive-date=29 June 2013|access-date=12 February 2017|website=www.heritage.org}}</ref> !GPI 2016<ref>{{Cite web|title=Vision of Humanity|url=http://static.visionofhumanity.org/#page/indexes/global-peace-index/2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213091208/http://static.visionofhumanity.org/#page/indexes/global-peace-index/2016|archive-date=13 February 2017|access-date=12 February 2017|website=static.visionofhumanity.org}}</ref> !WPFI 2016<ref>{{Cite news|title=2016 World Press Freedom Index {{!}} Reporters Without Borders|work=RSF|url=https://rsf.org/en/ranking|url-status=live|access-date=12 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201195036/https://rsf.org/en/ranking|archive-date=1 February 2017}}</ref> !DI 2016<ref>{{Cite web|title=Democracy Index 2016|url=http://pages.eiu.com/rs/783-XMC-194/images/Democracy_Index_2016.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224070253/http://pages.eiu.com/rs/783-XMC-194/images/Democracy_Index_2016.pdf|archive-date=24 February 2017|access-date=12 February 2017|website=Economist Intelligence Unit}}</ref> |- | Algeria |2,381,741 |44,177,969 |548,293,085,686 |13,823 |0.736 |78.3 |34 |50.06 |2.21 |41.69 |3.56 |- | Angola |1,246,700 |34,503,774 |173,593,223,667 |6,938 |0.532 |90.5 |18 |48.94 |2.14 |39.89 |3.40 |- | Benin |112,760 |12,996,895 |21,016,184,357 |1,932 |0.48 |78.9 |36 |59.31 |2.00 |28.97 |5.67 |- | Botswana |566,730 |2,588,423 |33,657,545,969 |14,876 |0.698 |63.5 |60 |71.07 |1.64 |22.91 |7.87 |- | Burkina Faso |273,600 |22,100,683 |28,840,666,622 |1,593 |0.402 |89.4 |42 |59.09 |2.06 |22.66 |4.70 |- | Burundi |25,680 |12,551,213 |7,634,578,343 |300 |0.4 |100.7 |20 |53.91 |2.50 |54.10 |2.40 |- | Cape Verde |4,030 |587,925 |3,205,197,585 |6,158 |0.646 |71.5 |59 |66.46 |N/A |19.82 |7.94 |- | Cameroon |472,710 |27,198,628 |68,302,439,597 |2,926 |0.512 |97.8 |26 |54.18 |2.36 |40.53 |3.46 |- | Central African Republic |622,980 |5,457,154 |2,847,726,468 |581 |0.35 |112.1 |20 |45.23 |3.35 |33.60 |1.61 |- | Chad |1,259,200 |17,179,740 |28,686,194,920 |2,044 |0.392 |110.1 |20 |46.33 |2.46 |40.59 |1.50 |- | Comoros |1,861 |821,625 |1,098,546,195 |1,393 |0.503 |83.8 |24 |52.35 |N/A |24.33 |3.71 |- | Congo, Democratic Republic of the |2,267,050 |95,894,118 |56,920,935,460 |300 |0.433 | |21 |46.38 |3.11 |50.97 |1.93 |- | Congo, Republic of the |341,500 |5,835,806 |27,690,345,067 |5,993 |0.591 |92.2 |20 |42.80 |2.25 |35.84 |2.91 |- | Djibouti |23,180 |1,105,557 |2,911,406,226 |3,279 |0.47 |89.7 |30 |55.96 |2.29 |70.90 |2.83 |- | Egypt |1,010,407 |109,262,178 |1,173,000,000,000 |10,250 |0.69 |90.2 |34 |55.96 |2.57 |54.45 |3.31 |- | Equatorial Guinea |28,050 |1,634,466 |32,317,928,931 |38,243 |0.587 |85.2 |N/A |43.67 |1.94 |66.47 |1.70 |- | Eritrea<ref>{{Cite web|title=Eritrea|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121011902/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/|archive-date=21 January 2021|access-date=4 February 2017|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]}}</ref> |101,000 |3,620,312 |8,845,000,000<sup>b</sup> |600<sup>b</sup> |0.391 |98.6 |18 |42.7 |2.46 |83.92 |2.37 |- | Eswatini |17,204 |1,192,271 |10,452,834,007 |8,122 |0.531 |87.6 |N/A |59.65 |2.07 |52.37 |3.03 |- | Ethiopia |1,104,300 |120,283,026 |152,057,290,468 |1,530 |0.442 |97.2 |34 |51.52 |2.28 |45.13 |3.60 |- | Gabon |257,670 |2,341,179 |32,539,376,597 |18,860 |0.684 |72 |35 |58.96 |2.03 |32.20 |3.74 |- | Gambia, The |10,120 |2,639,916 |3,140,820,062 |1,578 |0.441 |86.8 |26 |57.14 |2.09 |46.53 |2.91 |- | Ghana |227,540 |32,833,031 |108,393,071,924 |3,955 |0.579 |71.2 |43 |63.00 |1.81 |17.95 |6.75 |- | Guinea |245,720 |13,531,906 |14,316,884,358 |1,135 |0.411 |103.8 |27 |53.33 |2.15 |33.08 |3.14 |- | Guinea-Bissau |28,120 |2,060,721 |2,521,743,682 |1,367 |0.42 |99.8 |16 |51.81 |2.26 |29.03 |1.98 |- | Ivory Coast |318,000 |27,478,249 |74,916,780,423 |3,300 |0.462 |97.9 |34 |60.01 |2.28 |30.17 |3.81 |- | Kenya |569,140 |53,005,614 |133,592,522,053 |2,901 |0.548 |98.3 |26 |57.51 |2.38 |31.16 |5.33 |- | Lesotho |30,360 |2,281,454 |5,914,437,068 |2,770 |0.497 |80.9 |39 |50.62 |1.94 |28.78 |6.59 |- | Liberia |96,320 |5,193,416 |3,533,313,381 |500 |0.43 |95.5 |37 |52.19 |2.00 |30.71 |5.31 |- | Libya<ref>{{Cite web|title=Libya|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|archive-date=9 January 2021|access-date=4 February 2017|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]}}</ref> |1,759,540 |6,735,277 |94,010,000,000<sup>b</sup> |14,900<sup>b</sup> |0.724 |96.4 |14 |N/A |3.20 |57.89 |2.25 |- | Madagascar |581,800 |28,915,653 |33,354,200,458 |1,376 |0.51 |84.2 |26 |61.06 |1.76 |27.04 |5.07 |- | Malawi |94,280 |19,889,742 |19,137,290,349 |1,112 |0.445 |87.6 |31 |51.8 |1.82 |28.12 |5.55 |- | Mali |1,220,190 |21,904,983 |33,524,899,739 |1,905 |0.419 |95.2 |32 |56.54 |2.49 |39.83 |5.70 |- | Mauritania<ref>{{Cite web|title=Mauritania|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107034713/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania/|archive-date=7 January 2021|access-date=4 February 2017|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]}}</ref> |1,030,700 |4,614,974 |16,190,000,000<sup>b</sup> |4,400<sup>b</sup> |0.506 |95.4 |27 |54.8 |2.30 |24.03 |3.96 |- | Mauritius |2,030 |1,298,915 |23,817,914,134 |18,864 |0.777 |43.2 |54 |74.73 |1.56 |27.69 |8.28 |- | Morocco |446,300 |37,076,584 |257,398,957,178 |7,365 |0.628 |74.2 |37 |61.27 |2.09 |42.64 |4.77 |- | Mozambique |786,380 |32,077,072 |31,326,751,237 |1,120 |0.416 |87.8 |27 |53.19 |1.96 |30.25 |4.02 |- | Namibia |823,290 |2,530,151 |24,043,436,006 |9,778 |0.628 |71.1 |52 |61.85 |1.87 |15.15 |6.31 |- | Niger |1,266,700 |25,252,722 |17,857,377,171 |897 |0.348 |98.4 |35 |54.26 |2.24 |24.62 |3.96 |- | Nigeria |910,770 |213,401,323 |1,168,000,000,000 |5,639 |0.514 |103.5 |28 |57.46 |2.88 |35.90 |4.50 |- | Rwanda |24,670 |13,461,888 |19,216,033,048 |1,655 |0.483 |91.3 |54 |63.07 |2.32 |54.61 |3.07 |- | São Tomé and Príncipe |960 |223,107 |575,391,345 |3,023 |0.555 |72.9 |46 |56.71 |N/A |N/A |N/A |- | Senegal |192,530 |16,876,720 |34,398,281,018 |2,274 |0.466 |83.6 |45 |58.09 |1.98 |27.99 |6.21 |- | Seychelles |460 |106,471 |2,384,515,771 |25,525 |0.772 |60.2 |N/A |62.2 |N/A |30.60 |N/A |- | Sierra Leone |72,180 |8,420,641 |9,511,431,824 |1,474 |0.413 |91 |30 |52.31 |1.81 |29.94 |4.55 |- | Somalia<ref>{{Cite web|title=Somalia|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701190026/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html|archive-date=1 July 2014|access-date=4 February 2017|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]}}</ref> |627,340 |17,065,581 |5,900,000,000<sup>c</sup> |600<sup>c</sup> |N/A |114 |10 |N/A |3.41 |65.35 |N/A |- | South Africa |1,213,090 |59,392,255 |742,461,000,000 |12,393 |0.666 |69.9 |45 |61.9 |2.32 |21.92 |7.41 |- | South Sudan |619,745 |10,748,272 |21,484,823,398 |1,741 |0.467 |113.8 |11 |N/A |3.59 |44.87 |N/A |- | Sudan |1,886,086 |45,657,202 |165,813,461,495 |4,121 |0.479 |111.5 |14 |N/A |3.27 |72.53 |2.37 |- | Tanzania |885,800 |63,588,334 |130,297,806,032 |2,510 |0.521 |81.8 |32 |58.46 |1.90 |28.65 |5.76 |- | Togo |54,390 |8,644,829 |10,018,697,437 |1,372 |0.484 |85.8 |32 |53.64 |1.95 |30.31 |3.32 |- | Tunisia |155,360 |12,262,946 |121,200,025,401 |10,770 |0.721 |74.6 |41 |57.55 |1.95 |31.60 |6.40 |- | Uganda |200,520 |45,853,778 |67,856,334,117 |1,738 |0.483 |97.7 |25 |59.26 |2.15 |32.58 |5.26 |- | Sahrawi Arab Democratic Republic<ref>{{Cite web|title=Western Sahara|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wi.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612210735/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wi.html|archive-date=12 June 2007|access-date=4 February 2017|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]}}</ref> |266,000 |565,581 |906,500,000<sup>d</sup> |2,500<sup>d</sup> |N/A |N/A |N/A |N/A |N/A |N/A |N/A |- | Zambia |743,390 |19,473,125 |58,400,082,027 |3,602 |0.586 |86.3 |38 |58.79 |1.78 |35.08 |5.99 |- | Zimbabwe |386,850 |15,993,524 |26,180,942,292 |500 |0.509 |100.5 |22 |38.23 |2.32 |40.41 |3.05 |- |''' African Union''' |30,370,000 |1,393,676,444 |5,457,724,064,668 |4,602 |0.524<sup>d</sup> |88.99<sup>d</sup> |31.51<sup>d</sup> |55.55<sup>d</sup> |2.27 |37.89 |4.30 |- !Country !Land Area (km<sup>2</sup>) 2015 !Population 2021 !GDP (PPP) (Intl. $) 2015 !GDP (PPP) per capita (Intl. $) 2015 !HDI 2014 !FSI 2016 !CPI 2016 !IEF 2016 !GPI 2016 !WPFI 2016 !DI 2016 |} == General and cited references ==   * [https://web.archive.org/web/20130927110741/http://www.afrimap.org/english/images/report/AfriMAP-AU-Guide-EN.pdf ''Strengthening Popular Participation in the African Union: A Guide to AU Structures and Processes''], AfriMAP and Oxfam GB, 2010. * [https://web.archive.org/web/20080216054523/http://www.afrimap.org/english/images/report/AU_People-DrivenNov07.pdf ''Towards a People Driven African Union: Current Challenges and New Opportunities'']. AfriMAP, AFRODAD and Oxfam GB, January 2007. *   *   * [https://web.archive.org/web/20070927195414/http://www.ppl.nl/catalogue.php?ppn=241754658&keyword=African%20Union&pagename=keyword-catalogue Bibliography on the AU at the Peace Palace Library]. == External links == * Official website {{African Union}} 9nwatzommd4a7g37w11jjh7kfdrthk0 Mathias Kwame Ntow 0 2122 23895 15470 2026-11-08T00:23:31Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 23895 wikitext text/x-wiki {{Bio}} '''Mathias Kwame Ntow''' de la Gaana wa gomɛna nalɛgera gee pa'ase [[MPs elected in the Ghanaian parliamentary election, 2016|Seventh Palemɛnti n de Fourth Republic Gaana]] ze'ele bɔ'ɔra Aowin so'olum bɔna Western tiŋa Ama'asum tia nɛra. == Amiŋa vom == Elder Ntow de la Yinpu'usa, Pentecost Yindeo la puan. A di la Mrs. Victoria Sam (la kɔma ba yoobi). == Pɔsega vom == Hon. Ntow ba yuum dɔgɛ e bɔna la Nkwanta No. 2 Ateni daarɛ, November ŋmarega dabeserɛ 11 daarɛ 1957. A kiŋɛ la Yunivɛsiti n de Winneba toe Bachelor n de Education Degree bɔna Social Studies.<ref name="Parliament of Ghana">{{Cite web|title=Parliament of Ghana|url=https://www.parliament.gh/|access-date=2020-07-08|website=parliament.gh}} {{full citation needed|date=August 2020}}</ref> A le toe a Teacher's Sɛtifikɛti A ze'ele [https://www.google.com/maps/place/Enchi+College+of+Education/@5.8286215,-2.8253759,15z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0xc763e7effed3208e!8m2!3d5.8286215!4d-2.8253759 Enchi College of Education] Ntow ba'ase la Yunivɛsiti n de Education Winneba la Masters of Art bɔna Human Rights 2007. == Tuuma == Mr. Ntow de la Educationist.<ref name="ghanamps.com">{{Cite web|title=Welcome to Ghana Members of Parliament Website|url=http://ghanamps.com/home/|access-date=2020-07-08|website=ghanamps.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630032143/http://ghanamps.com/home/|archive-date=2020-06-30|url-status=dead}} {{full citation needed|date=August 2020}}</ref> A yuum tuum bɔna la GES (Principal Supt la Social Science pa'ala Enchi College n de Education).<ref name="ghanamps.com" /> == Nalɛka == Ntow de la [[National Democratic Congress (Ghana)|Amaasum tia paati]] nɛra(NDC). 2008 yuunɛ la, a yuum ze'ele bɔ'ɔra la [[Wassa East (Ghana parliament constituency)|Aowin]] palemɛnti kuka bɔna palemɛnti NDC bɔ'ɔra fifth palemɛnti n de fourth republic la gee di. A yuum de la MP bɔ'ɔra Atowin so'olum n bɔna Western tiŋa. A le pa'ase la palemɛnti bɔ'ɔra sixth la seventh palemɛnti n de fourth Republic Gaana.<ref name="Parliament of Ghana" /> == Viisɔgɔ lɔgerɔ == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ntow, Mathias Kwame}} [[Buuri buuri:Gɔmena nalɛgeriba]] [[Buuri buuri:All]] [[Buuri buuri:Ama'asumtia nɛreba]] [[Buuri buuri:Budaa]] [[Buuri buuri:7th Parliament of the 4th Republic]] hwklfcjadqhzjeerq8relokxgbkm72t