વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 736 900750 897859 2026-05-06T10:56:20Z ~2026-27487-69 87224 hi how is you 900750 wikitext text/x-wiki hi hi bhi{{Infobox person | name = નરસિંહ મહેતા | image = Narsinh Mehta.jpg | caption = નરસિંહ મહેતાનું પૂતળું, વડોદરા | birth_date = ઇ.સ. ૧૪૧૪ | birth_place = [[તળાજા]] | death_date = ઇ.સ. ૧૪૮૮ | death_place = [[માંગરોળ (જૂનાગઢ)|માંગરોળ]], સૌરાષ્ટ્ર | honors = ''આદ્ય કવિ''/''આદિ કવિ'' | spouse = માણેકબાઈ | children = શામળદાસ (પુત્ર), કુંવરબાઈ (પુત્રી) | footnotes = }} '''નરસિંહ મહેતા''' ૧૫મી સદીમાં થઈ ગયેલ [[ગુજરાતી ભાષા]]ના પ્રથમ કવિ હતા. આથી તેઓ ''આદ્ય કવિ'' અથવા ''આદિ કવિ'' કહેવાય છે. ભક્ત તરીકે ખ્યાતિ મેળવનાર નરસિંહ મહેતાએ વૈષ્ણવ કવિતાઓનું આખ્યાન કર્યું હતું. તેમણે લખેલી રચનાઓમાં ભજન [[વૈષ્ણવ જન તો]] ખૂબ જાણીતું છે,<ref name="nm">{{cite book|url=|title=Atmagnyani Bhaktakavi Narsinh Mehta (Biography of Narsinh Mehta)|last=Ramanuj|first=Jagruti|last2=Ramanuj|first2=Vi|publisher=Navsarjan Publication|year=૨૦૧૨|isbn=978-93-81443-58-3|location=Ahmedabad|page=|pages=}}</ref> જે [[મહાત્મા ગાંધી]]નું ખૂબ પ્રિય હતું અને તેમના જીવનનો પર્યાય બની રહ્યું. આ ભજનમાં સારા માનવીના ગુણો (મૂલ્યો)નું સરસ રીતે વર્ણન કરેલું છે. == જીવન == નરસિંહ મહેતાનો જન્મ [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર જિલ્લા]]નાં [[તળાજા]] ગામમાં ઈ.સ. ૧૪૧૪માં નાગર બ્રાહ્મણ શ્રી કૃષ્ણદાસ મહેતાને ત્યાં થયો હતો. તેઓ પછી [[જુનાગઢ]] (ત્યારનું જુર્ણદુર્ગ) ખાતે સ્થાયી થયા હતા. નાની ઉંમરે તેમણે માતા-પિતાને ગુમાવ્યા હતા. તેઓ ૮ વર્ષની વય સુધી બોલી શકતા નહોતા અને તેમનો ઉછેર તેમની દાદી જયગૌરીએ કર્યો હતો.<ref name="iss">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=ZvJa5nTi3VsC&pg=PA189&dq=Shodash+Granth&hl=en&sa=X&ei=CGtEUcHQE4iyrAe014CAAg&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=vallabhacharya&f=false | title=Indian Saints & Sages | publisher=Pustak Mahal | author=Prasoon, Shrikant | year=૨૦૦૯ | page=૧૬૯ | isbn=9788122310627}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199976416.001.0001/acprof-9780199976416|title=Narasinha Mehta of Gujarat : A Legacy of Bhakti in Songs and Stories|last=Shukla-Bhatt|first=Neelima|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199976416|location=New York|pages=105-109, 213, 220|oclc=872139390|via=Oxford Scholarship}} {{Subscription required}}</ref> તેમનાં લગ્ન ૧૪૨૯માં માણેકબાઈ સાથે થયાં. આ યુગલ નરસિંહ મહેતાના ભાઈ બંસીધરને ત્યાં જૂનાગઢમાં રહેતું હતું. તેમને શામળદાસ નામનો પુત્ર અને કુંવરબાઈ નામની પુત્રી હતી.<ref name="nm" /> == સર્જન == નરસિંહ મહેતાને ગુજરાતી ભાષાના આદિકવી અથવા આદ્યકવિ કહેવામાં આવે છે.<ref name="nm" /> તેઓ તેમનાં પદો, આખ્યાનો અને પ્રભાતિયાં માટે પ્રખ્યાત છે. મહેતાનાં કાર્યોનું એક અગત્યનું અંગ એ છે કે તેઓ તે ભાષામાં નથી સચવાયાં જેમાં તે લખાયાં હતાં. સાથે જ, તેઓ મોટા ભાગે મૌખિક રીતે સચવાયાં છે.<ref name="nm" /> નરસિંહ મહેતાની કૃતિની સૌથી જૂની હસ્તપ્રત લગભગ ઇસવીસન ૧૬૧૨ની આસપાસ રચાયેલી છે જેને [[ગુજરાત વિદ્યા સભા]]<nowiki/>ના કે.કા. શાસ્ત્રીએ શોધી કાઢી હતી.<ref name="nm" /> સરળતા ખાતર નરસિંહ મહેતાનાં કાર્યોનું ત્રણ ભાગમાં વિભાજન થઈ શકે: # આત્મકથાત્મક સર્જનો: જેમાં ''શામળદાસનો વિવાહ, [[કુંવરબાઈનું મામેરું]], હુંડી, ઝારીનાં પદ'' વગેરે જેવાં સર્જનો અને હરિજનોનો સ્વીકાર કરતી કૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આ કૃતિઓમાં મહેતાના જીવનના પ્રસંગો અને વર્ણવેલ 'ચમત્કારો' જેમાં ભગવાન ભક્તને મદદ કરે તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=":0">Dholakiya, Darshana (1994). ''Narsinh Mehta'' (in Gujarati). Vallabh Vidyanagar: Sardar Patel University. pp. 8–20. OCLC 32204298.</ref> # અવર્ગીકૃત સર્જનો: ''સુદામા ચરિત, ચતુરી, દાનલીલા, ગોવિંદ ગમન, સૂરત સંગ્રામ'' અને શ્રીમદ્ ભાગવદના અમુક પ્રસંગોને વર્ણવતાં પદો.<ref name=":0" /> # શૃંગારનાં ગીતો: રાધા અને કૃષ્ણની લીલા અને પ્રેમનું નિરૂપણ કરતાં કેટલાંય પદોની તેમણે રચના કરી છે.<ref name=":0" /> == વારસો અને લોકસંસ્કૃતિ == {{Main|નરસિંહ મહેતા (૧૯૩૨ ચલચિત્ર)}} [[File:Bust of Narsinh Mehta.jpg|thumb|રાજકોટ ખાતે નરસિંહ મહેતાનું બાવલું]] તેમના જીવન પરથી નાનુભાઈ વકીલ દિગ્દર્શિત ગુજરાતી ભાષાનું પ્રથમ ચલચિત્ર [[નરસિંહ મહેતા (૧૯૩૨ ચલચિત્ર)|''નરસિંહ મહેતા'']] ''(''૧૯૩૨) બન્યું હતું; ગાંધીજીના પ્રભાવને લીધે તે જાદુની વાતોથી રહિત હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/comment-gujarati-cinema-a-battle-for-relevance-1777960|title=Gujarati cinema: A battle for relevance|date=૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}}</ref> વિજય ભટ્ટે ૧૯૪૦માં બનાવેલા દ્વિભાષી ચલચિત્રમાં, જે હિંદીમાં ''નરસી ભગત'' અને ગુજરાતીમાં ''નરસી ભગત'' નામે રજૂ થયું હતું તેમાં જાદુનો સમાવેશ હતો અને મહેતાના જીવનને ગાંધીજીના જીવન સાથે સરખાવ્યું હતું.<ref name=":1" /> ''નરસૈંયો'' (૧૯૯૧), ગુજરાતી ધારાવાહિક દૂરદર્શન પરથી પ્રસારિત થઇ હતી, જેમાં દર્શન ઝરીવાલાએ મુખ્ય પાત્ર ભજવ્યું હતું. ૨૭ હપ્તાની આ ધારાવાહિકનું નિર્માણ નંદુભાઇ શાહે કર્યું હતું અને તેના દિગ્દર્શક મૂળરાજ રાજડા હતા.<ref name=":1" /> === સન્માન === [[ગુજરાતી ભાષા]]ના શ્રેષ્ઠ કવિઓને તેમની યાદમાં [[નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ]] આપવામાં આવે છે જેની શરૂઆત ઈ.સ. ૧૯૯૯થી થઈ છે. આ એવોર્ડ ''આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધિ'' ટ્રસ્ટ દ્વારા આપવામાં આવે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{વિકિસ્રોત}} {{વિકિસૂક્તિ}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[Category:ધાર્મિક સાહિત્યકાર]] [[Category:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:કવિ]] [[શ્રેણી:જૂની ગુજરાતી]] i3czdfc6uq8mdr3hrq1ip1u7hjm7ar4 900751 900750 2026-05-06T11:02:03Z ~2026-27487-69 87224 900751 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = નરસિંહ મહેતા | image = Narsinh Mehta.jpg | caption = નરસિંહ મહેતાનું પૂતળું, વડોદરા | birth_date = ઇ.સ. ૧૪૧૪ | birth_place = [[તળાજા]] | death_date = ઇ.સ. ૧૪૮૮ | death_place = [[માંગરોળ (જૂનાગઢ)|માંગરોળ]], સૌરાષ્ટ્ર | honors = ''આદ્ય કવિ''/''આદિ કવિ'' | spouse = માણેકબાઈ | children = શામળદાસ (પુત્ર), કુંવરબાઈ (પુત્રી) | footnotes = }} '''નરસિંહ મહેતા''' ૧૫મી સદીમાં થઈ ગયેલ [[ગુજરાતી ભાષા]]ના પ્રથમ કવિ હતા. આથી તેઓ ''આદ્ય કવિ'' અથવા ''આદિ કવિ'' કહેવાય છે. ભક્ત તરીકે ખ્યાતિ મેળવનાર નરસિંહ મહેતાએ વૈષ્ણવ કવિતાઓનું આખ્યાન કર્યું હતું. તેમણે લખેલી રચનાઓમાં ભજન [[વૈષ્ણવ જન તો]] ખૂબ જાણીતું છે,<ref name="nm">{{cite book|url=|title=Atmagnyani Bhaktakavi Narsinh Mehta (Biography of Narsinh Mehta)|last=Ramanuj|first=Jagruti|last2=Ramanuj|first2=Vi|publisher=Navsarjan Publication|year=૨૦૧૨|isbn=978-93-81443-58-3|location=Ahmedabad|page=|pages=}}</ref> જે [[મહાત્મા ગાંધી]]નું ખૂબ પ્રિય હતું અને તેમના જીવનનો પર્યાય બની રહ્યું. આ ભજનમાં સારા માનવીના ગુણો (મૂલ્યો)નું સરસ રીતે વર્ણન કરેલું છે. == જીવન == નરસિંહ મહેતાનો જન્મ [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર જિલ્લા]]નાં [[તળાજા]] ગામમાં ઈ.સ. ૧૪૧૪માં નાગર બ્રાહ્મણ શ્રી કૃષ્ણદાસ મહેતાને ત્યાં થયો હતો. તેઓ પછી [[જુનાગઢ]] (ત્યારનું જુર્ણદુર્ગ) ખાતે સ્થાયી થયા હતા. નાની ઉંમરે તેમણે માતા-પિતાને ગુમાવ્યા હતા. તેઓ ૮ વર્ષની વય સુધી બોલી શકતા નહોતા અને તેમનો ઉછેર તેમની દાદી જયગૌરીએ કર્યો હતો.<ref name="iss">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=ZvJa5nTi3VsC&pg=PA189&dq=Shodash+Granth&hl=en&sa=X&ei=CGtEUcHQE4iyrAe014CAAg&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=vallabhacharya&f=false | title=Indian Saints & Sages | publisher=Pustak Mahal | author=Prasoon, Shrikant | year=૨૦૦૯ | page=૧૬૯ | isbn=9788122310627}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199976416.001.0001/acprof-9780199976416|title=Narasinha Mehta of Gujarat : A Legacy of Bhakti in Songs and Stories|last=Shukla-Bhatt|first=Neelima|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199976416|location=New York|pages=105-109, 213, 220|oclc=872139390|via=Oxford Scholarship}} {{Subscription required}}</ref> તેમનાં લગ્ન ૧૪૨૯માં માણેકબાઈ સાથે થયાં. આ યુગલ નરસિંહ મહેતાના ભાઈ બંસીધરને ત્યાં જૂનાગઢમાં રહેતું હતું. તેમને શામળદાસ નામનો પુત્ર અને કુંવરબાઈ નામની પુત્રી હતી.<ref name="nm" /> == સર્જન == નરસિંહ મહેતાને ગુજરાતી ભાષાના આદિકવી અથવા આદ્યકવિ કહેવામાં આવે છે.<ref name="nm" /> તેઓ તેમનાં પદો, આખ્યાનો અને પ્રભાતિયાં માટે પ્રખ્યાત છે. મહેતાનાં કાર્યોનું એક અગત્યનું અંગ એ છે કે તેઓ તે ભાષામાં નથી સચવાયાં જેમાં તે લખાયાં હતાં. સાથે જ, તેઓ મોટા ભાગે મૌખિક રીતે સચવાયાં છે.<ref name="nm" /> નરસિંહ મહેતાની કૃતિની સૌથી જૂની હસ્તપ્રત લગભગ ઇસવીસન ૧૬૧૨ની આસપાસ રચાયેલી છે જેને [[ગુજરાત વિદ્યા સભા]]<nowiki/>ના કે.કા. શાસ્ત્રીએ શોધી કાઢી હતી.<ref name="nm" /> સરળતા ખાતર નરસિંહ મહેતાનાં કાર્યોનું ત્રણ ભાગમાં વિભાજન થઈ શકે: # આત્મકથાત્મક સર્જનો: જેમાં ''શામળદાસનો વિવાહ, [[કુંવરબાઈનું મામેરું]], હુંડી, ઝારીનાં પદ'' વગેરે જેવાં સર્જનો અને હરિજનોનો સ્વીકાર કરતી કૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આ કૃતિઓમાં મહેતાના જીવનના પ્રસંગો અને વર્ણવેલ 'ચમત્કારો' જેમાં ભગવાન ભક્તને મદદ કરે તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=":0">Dholakiya, Darshana (1994). ''Narsinh Mehta'' (in Gujarati). Vallabh Vidyanagar: Sardar Patel University. pp. 8–20. OCLC 32204298.</ref> # અવર્ગીકૃત સર્જનો: ''સુદામા ચરિત, ચતુરી, દાનલીલા, ગોવિંદ ગમન, સૂરત સંગ્રામ'' અને શ્રીમદ્ ભાગવદના અમુક પ્રસંગોને વર્ણવતાં પદો.<ref name=":0" /> # શૃંગારનાં ગીતો: રાધા અને કૃષ્ણની લીલા અને પ્રેમનું નિરૂપણ કરતાં કેટલાંય પદોની તેમણે રચના કરી છે.<ref name=":0" /> == વારસો અને લોકસંસ્કૃતિ == {{Main|નરસિંહ મહેતા (૧૯૩૨ ચલચિત્ર)}} [[File:Bust of Narsinh Mehta.jpg|thumb|રાજકોટ ખાતે નરસિંહ મહેતાનું બાવલું]] તેમના જીવન પરથી નાનુભાઈ વકીલ દિગ્દર્શિત ગુજરાતી ભાષાનું પ્રથમ ચલચિત્ર [[નરસિંહ મહેતા (૧૯૩૨ ચલચિત્ર)|''નરસિંહ મહેતા'']] ''(''૧૯૩૨) બન્યું હતું; ગાંધીજીના પ્રભાવને લીધે તે જાદુની વાતોથી રહિત હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/comment-gujarati-cinema-a-battle-for-relevance-1777960|title=Gujarati cinema: A battle for relevance|date=૧૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}}</ref> વિજય ભટ્ટે ૧૯૪૦માં બનાવેલા દ્વિભાષી ચલચિત્રમાં, જે હિંદીમાં ''નરસી ભગત'' અને ગુજરાતીમાં ''નરસી ભગત'' નામે રજૂ થયું હતું તેમાં જાદુનો સમાવેશ હતો અને મહેતાના જીવનને ગાંધીજીના જીવન સાથે સરખાવ્યું હતું.<ref name=":1" /> ''નરસૈંયો'' (૧૯૯૧), ગુજરાતી ધારાવાહિક દૂરદર્શન પરથી પ્રસારિત થઇ હતી, જેમાં દર્શન ઝરીવાલાએ મુખ્ય પાત્ર ભજવ્યું હતું. ૨૭ હપ્તાની આ ધારાવાહિકનું નિર્માણ નંદુભાઇ શાહે કર્યું હતું અને તેના દિગ્દર્શક મૂળરાજ રાજડા હતા.<ref name=":1" /> === સન્માન === [[ગુજરાતી ભાષા]]ના શ્રેષ્ઠ કવિઓને તેમની યાદમાં [[નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ]] આપવામાં આવે છે જેની શરૂઆત ઈ.સ. ૧૯૯૯થી થઈ છે. આ એવોર્ડ ''આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્યનિધિ'' ટ્રસ્ટ દ્વારા આપવામાં આવે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{વિકિસ્રોત}} {{વિકિસૂક્તિ}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} [[Category:ધાર્મિક સાહિત્યકાર]] [[Category:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:કવિ]] [[શ્રેણી:જૂની ગુજરાતી]] 5rp3u6q5031erfotzc4ru5ragggguqp 0 3051 900735 900266 2026-05-06T05:46:04Z ~2026-27279-20 87221 નવો તાલુકો છે. ડેડિયાપાડા તાલુકાનું વિભાજન કરીને ઓક્ટોબર ૨૦૨૫માં આ તાલુકો બનાવવામાં આવ્યો છે। 900735 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = નર્મદા | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Narmada in Gujarat (India).svg | map_caption = ગુજરાતમાં નર્મદા જિલ્લાનું સ્થાન | coordinates = {{coord|21|52|14|N|73|30|10|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = રચના | established_date = ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 2755 | elevation_footnotes = | population_total = 590,297 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = જીજે-૨૨ | website = {{URL|https://narmada.nic.in/}} | footnotes = }} [[Image:Gujarat district before 2013.png|thumb|200px|right|મધ્ય ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] '''નર્મદા જિલ્લો''' [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં આવેલો વહિવટી જિલ્લો છે. આ જિલ્લાનું વડુ મથક [[રાજપીપળા]] છે. == ભૂગોળ == નર્મદા જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૨,૭૫૫ ચો. કિ.મી. છે. આ જિલ્લામાં મોટા ભાગનો વિસ્તાર ડુંગરાળ અને વનાચ્છાદિત છે. અહીં કેવડિયા ખાતે આવેલ [[સરદાર સરોવર બંધ|સરદાર સરોવર (નર્મદા યોજના)]] આપણા દેશની મહત્વની બહુહેતુક યોજના છે, જે પૈકી સિંચાઇ અને વીજ ઉત્પાદન મુખ્ય હેતુઓ છે. આ ઉપરાંત આ જિલ્લાની બીજી મહત્વની [[કરજણ નદી]] પર પણ મોટો બંધ બાંધવામાં આવેલો છે. ==ઇતિહાસ== આ જિલ્લાની રચના ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લા]]ના તિલકવાડા અને [[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ જિલ્લા]]ના નાંદોડ, ડેડીયાપાડા અને સાગબારા દ્વારા નવો નર્મદા જિલ્લો રચવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|title=About District|publisher=Narmada District Panchayat|access-date=2016-07-01|archive-date=2014-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202114111/http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|url-status=dead}}</ref> == વસ્તી == ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે નર્મદા જિલ્લાની વસ્તી ૫,૯૦,૩૭૯ વ્યક્તિઓની છે.<ref name="districtcensus"/>૨૦૧૧માં વસ્તીના ૧૦.૪૪% લોકો શહેરી વિસ્તારમાં રહેતા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-07-01 |archive-date=2015-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425105619/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |url-status=dead }}</ref> નર્મદા જિલ્લો ગુજરાતના ૩૩ જિલ્લાઓમાંથી સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતા જિલ્લાઓમાં ત્રીજા ક્રમે [[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] અને [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] જિલ્લાઓ પછી આવે છે.<ref name="districtcensus">{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = District Census 2011 | access-date = ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ | year = ૨૦૧૧ | publisher = Census2011.co.in}}</ref> આ જિલ્લો ગુજરાત રાજ્યનો ત્રીજા ક્રમનો પછાત જિલ્લો છે. == તાલુકાઓ == * [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]] * [[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડીયાપાડા]] * [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] * [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]] * [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]] * ચીકદા == જોવાલાયક સ્થળો == * [[નિનાઈ ધોધ]] * [[શૂલપાણેશ્વર વન્યજીવન અભયારણ્ય]] * કરજણ બંધ, [[કરજણ નદી]] પર. * શૂલપાણેશ્વર મંદિર * [[સરદાર સરોવર બંધ]] * રાજપીપળાનો મહેલ * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]] (સરદાર પટેલની પ્રતિમા) * દેવમોગરા માતાનું મંદિર (સાગબારા તાલુકો) == રાજકારણ == === વિધાન સભા બેઠકો === {{transcluded section|source=ગુજરાત વિધાનસભા}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|શીર્ષક}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|નર્મદા જિલ્લો}} |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * [https://narmada.nic.in/ અધિકૃત વેબસાઇટ] * [https://narmadadp.gujarat.gov.in/gu/Home નર્મદા જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Geographic location |કેન્દ્ર = નર્મદા જિલ્લો |ઉત્તર = [[વડોદરા જિલ્લો]] |ઈશાન = [[છોટાઉદેપુર જિલ્લો]] |પૂર્વ = [[નંદરબાર જિલ્લો]], [[મહારાષ્ટ્ર]] |અગ્નિ = [[તાપી જિલ્લો]] |દક્ષિણ = [[તાપી જિલ્લો]]/[[સુરત જિલ્લો]] |નૈઋત્ય = [[સુરત જિલ્લો]] |પશ્ચિમ = [[ભરૂચ જિલ્લો]] |વાયવ્ય = [[વડોદરા જિલ્લો]] }} {{ગુજરાતના જિલ્લાઓ}} {{geo-stub}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] bgwtvrtmp4jymqoyahspxtt77btgacg 900738 900735 2026-05-06T08:42:11Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-27279-20|~2026-27279-20]] ([[User talk:~2026-27279-20|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 849195 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = નર્મદા | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Narmada in Gujarat (India).svg | map_caption = ગુજરાતમાં નર્મદા જિલ્લાનું સ્થાન | coordinates = {{coord|21|52|14|N|73|30|10|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = રચના | established_date = ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 2755 | elevation_footnotes = | population_total = 590,297 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = જીજે-૨૨ | website = {{URL|https://narmada.nic.in/}} | footnotes = }} [[Image:Gujarat district before 2013.png|thumb|200px|right|મધ્ય ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] '''નર્મદા જિલ્લો''' [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં આવેલો વહિવટી જિલ્લો છે. આ જિલ્લાનું વડુ મથક [[રાજપીપળા]] છે. == ભૂગોળ == નર્મદા જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૨,૭૫૫ ચો. કિ.મી. છે. આ જિલ્લામાં મોટા ભાગનો વિસ્તાર ડુંગરાળ અને વનાચ્છાદિત છે. અહીં કેવડિયા ખાતે આવેલ [[સરદાર સરોવર બંધ|સરદાર સરોવર (નર્મદા યોજના)]] આપણા દેશની મહત્વની બહુહેતુક યોજના છે, જે પૈકી સિંચાઇ અને વીજ ઉત્પાદન મુખ્ય હેતુઓ છે. આ ઉપરાંત આ જિલ્લાની બીજી મહત્વની [[કરજણ નદી]] પર પણ મોટો બંધ બાંધવામાં આવેલો છે. ==ઇતિહાસ== આ જિલ્લાની રચના ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લા]]ના તિલકવાડા અને [[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ જિલ્લા]]ના નાંદોડ, ડેડીયાપાડા અને સાગબારા દ્વારા નવો નર્મદા જિલ્લો રચવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|title=About District|publisher=Narmada District Panchayat|access-date=2016-07-01|archive-date=2014-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202114111/http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|url-status=dead}}</ref> == વસ્તી == ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે નર્મદા જિલ્લાની વસ્તી ૫,૯૦,૩૭૯ વ્યક્તિઓની છે.<ref name="districtcensus"/>૨૦૧૧માં વસ્તીના ૧૦.૪૪% લોકો શહેરી વિસ્તારમાં રહેતા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-07-01 |archive-date=2015-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425105619/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |url-status=dead }}</ref> નર્મદા જિલ્લો ગુજરાતના ૩૩ જિલ્લાઓમાંથી સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતા જિલ્લાઓમાં ત્રીજા ક્રમે [[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] અને [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] જિલ્લાઓ પછી આવે છે.<ref name="districtcensus">{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = District Census 2011 | access-date = ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ | year = ૨૦૧૧ | publisher = Census2011.co.in}}</ref> આ જિલ્લો ગુજરાત રાજ્યનો ત્રીજા ક્રમનો પછાત જિલ્લો છે. == તાલુકાઓ == * [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]] * [[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડીયાપાડા]] * [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] * [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]] * [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]] == જોવાલાયક સ્થળો == * [[નિનાઈ ધોધ]] * [[શૂલપાણેશ્વર વન્યજીવન અભયારણ્ય]] * કરજણ બંધ, [[કરજણ નદી]] પર. * શૂલપાણેશ્વર મંદિર * [[સરદાર સરોવર બંધ]] * રાજપીપળાનો મહેલ * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]] (સરદાર પટેલની પ્રતિમા) * દેવમોગરા માતાનું મંદિર (સાગબારા તાલુકો) == રાજકારણ == === વિધાન સભા બેઠકો === {{transcluded section|source=ગુજરાત વિધાનસભા}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|શીર્ષક}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|નર્મદા જિલ્લો}} |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * [https://narmada.nic.in/ અધિકૃત વેબસાઇટ] * [https://narmadadp.gujarat.gov.in/gu/Home નર્મદા જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Geographic location |કેન્દ્ર = નર્મદા જિલ્લો |ઉત્તર = [[વડોદરા જિલ્લો]] |ઈશાન = [[છોટાઉદેપુર જિલ્લો]] |પૂર્વ = [[નંદરબાર જિલ્લો]], [[મહારાષ્ટ્ર]] |અગ્નિ = [[તાપી જિલ્લો]] |દક્ષિણ = [[તાપી જિલ્લો]]/[[સુરત જિલ્લો]] |નૈઋત્ય = [[સુરત જિલ્લો]] |પશ્ચિમ = [[ભરૂચ જિલ્લો]] |વાયવ્ય = [[વડોદરા જિલ્લો]] }} {{ગુજરાતના જિલ્લાઓ}} {{geo-stub}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] ola0kuxcs6x7csci6aoufvosontjd4h 900746 900738 2026-05-06T09:17:13Z Dsvyas 561 /* તાલુકાઓ */ +ચિકદા તાલુકો 900746 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = નર્મદા | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Narmada in Gujarat (India).svg | map_caption = ગુજરાતમાં નર્મદા જિલ્લાનું સ્થાન | coordinates = {{coord|21|52|14|N|73|30|10|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = રચના | established_date = ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 2755 | elevation_footnotes = | population_total = 590,297 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = જીજે-૨૨ | website = {{URL|https://narmada.nic.in/}} | footnotes = }} [[Image:Gujarat district before 2013.png|thumb|200px|right|મધ્ય ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] '''નર્મદા જિલ્લો''' [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં આવેલો વહિવટી જિલ્લો છે. આ જિલ્લાનું વડુ મથક [[રાજપીપળા]] છે. == ભૂગોળ == નર્મદા જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૨,૭૫૫ ચો. કિ.મી. છે. આ જિલ્લામાં મોટા ભાગનો વિસ્તાર ડુંગરાળ અને વનાચ્છાદિત છે. અહીં કેવડિયા ખાતે આવેલ [[સરદાર સરોવર બંધ|સરદાર સરોવર (નર્મદા યોજના)]] આપણા દેશની મહત્વની બહુહેતુક યોજના છે, જે પૈકી સિંચાઇ અને વીજ ઉત્પાદન મુખ્ય હેતુઓ છે. આ ઉપરાંત આ જિલ્લાની બીજી મહત્વની [[કરજણ નદી]] પર પણ મોટો બંધ બાંધવામાં આવેલો છે. ==ઇતિહાસ== આ જિલ્લાની રચના ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. [[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા જિલ્લા]]ના તિલકવાડા અને [[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ જિલ્લા]]ના નાંદોડ, ડેડીયાપાડા અને સાગબારા દ્વારા નવો નર્મદા જિલ્લો રચવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|title=About District|publisher=Narmada District Panchayat|access-date=2016-07-01|archive-date=2014-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202114111/http://narmadadp.gujarat.gov.in/narmada/english/index.htm|url-status=dead}}</ref> == વસ્તી == ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે નર્મદા જિલ્લાની વસ્તી ૫,૯૦,૩૭૯ વ્યક્તિઓની છે.<ref name="districtcensus"/>૨૦૧૧માં વસ્તીના ૧૦.૪૪% લોકો શહેરી વિસ્તારમાં રહેતા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-07-01 |archive-date=2015-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425105619/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |url-status=dead }}</ref> નર્મદા જિલ્લો ગુજરાતના ૩૩ જિલ્લાઓમાંથી સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતા જિલ્લાઓમાં ત્રીજા ક્રમે [[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] અને [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] જિલ્લાઓ પછી આવે છે.<ref name="districtcensus">{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = District Census 2011 | access-date = ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ | year = ૨૦૧૧ | publisher = Census2011.co.in}}</ref> આ જિલ્લો ગુજરાત રાજ્યનો ત્રીજા ક્રમનો પછાત જિલ્લો છે. == તાલુકાઓ == * [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]] * [[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડીયાપાડા]] * [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] * [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]] * [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]] * [[ચિકદા તાલુકો|ચિકદા]] == જોવાલાયક સ્થળો == * [[નિનાઈ ધોધ]] * [[શૂલપાણેશ્વર વન્યજીવન અભયારણ્ય]] * કરજણ બંધ, [[કરજણ નદી]] પર. * શૂલપાણેશ્વર મંદિર * [[સરદાર સરોવર બંધ]] * રાજપીપળાનો મહેલ * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]] (સરદાર પટેલની પ્રતિમા) * દેવમોગરા માતાનું મંદિર (સાગબારા તાલુકો) == રાજકારણ == === વિધાન સભા બેઠકો === {{transcluded section|source=ગુજરાત વિધાનસભા}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|શીર્ષક}} {{#section:ગુજરાત વિધાનસભા|નર્મદા જિલ્લો}} |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * [https://narmada.nic.in/ અધિકૃત વેબસાઇટ] * [https://narmadadp.gujarat.gov.in/gu/Home નર્મદા જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Geographic location |કેન્દ્ર = નર્મદા જિલ્લો |ઉત્તર = [[વડોદરા જિલ્લો]] |ઈશાન = [[છોટાઉદેપુર જિલ્લો]] |પૂર્વ = [[નંદરબાર જિલ્લો]], [[મહારાષ્ટ્ર]] |અગ્નિ = [[તાપી જિલ્લો]] |દક્ષિણ = [[તાપી જિલ્લો]]/[[સુરત જિલ્લો]] |નૈઋત્ય = [[સુરત જિલ્લો]] |પશ્ચિમ = [[ભરૂચ જિલ્લો]] |વાયવ્ય = [[વડોદરા જિલ્લો]] }} {{ગુજરાતના જિલ્લાઓ}} {{geo-stub}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના જિલ્લાઓ]] hlgvuwg00kpf5kvxgqngh9kpb3iunuz 0 4948 900721 899886 2026-05-05T16:01:53Z Snehrashmi 41463 {{સંદર્ભ આપો}} 900721 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} {{infobox person/Wikidata | image = Brahmanand_Swami.jpg | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''નિષ્કુળાનંદ સ્વામી''' [[ગુજરાતી ભાષા]]નાં ભક્તિમાર્ગના કવિ હતાં. તેઓ [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના અનુયાયી હ્તાં. તેમની 'ત્યાગ ન ટકે રે વૅરાગ્ય વિના, કરિએ કોટી ઉપાયજી" આશ્રમ ભજનાવલિમાં નોંધાયુ છે. તેમની અનેક ભજન રચનાઓ આજે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના મંદિરોમાં ખુબજ પ્રેમથી ગવાય છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં તેઓ ખુબજ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. વૈરાગ્યપ્રધાન જીવનની અસર તેમની કૃતિઓમાં પણ જણાય છે. વૈરાગ્યપ્રધાન જીવન છતાં "સ્નેહગીતા" ભક્તિ અને શણગાર રસનું અદ્ભુત વર્ણન કવિની આગવી પ્રતિભાનો પુરાવો છે. તેમની નાની મોટી ૨૪ જેટલી રચનાઓ "નિષ્કુલાનંદ કાવ્ય"નાં નામથી શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર [[વડતાલ]], [[ભુજ]], [[અમદાવાદ]], [[વડોદરા]], [[સુરત]] વિગેરે મંદિરો દ્વારા પ્રકાશિત થઇ છે. તેમના રચેલા ભજનો "નિષ્કુલાનંદ કાવ્ય કીર્તન"નાં નામથી પ્રસિદ્ધ થયાં છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના આ સંતના જીવન-કવન પર શોધગ્રંથ પણ લખવામાં આવ્યો છે. ==જીવન== નિષ્કુળાનંદ સ્વામીનો જન્મ [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર જિલ્લા]]નાં [[શેખપાટ (તા. જામનગર)|શેખપાટ]] ગામમાં થયો હતો. તેમનો જન્મ વિક્રમ સંવત ૧૮૨૨ [[મહા સુદ ૫|મહા સુદ પાંચમ]] ([[વસંત પંચમી]])નાં દિવસે સુથાર જ્ઞાતિમાં થયો હતો. તેમનાં પિતાશ્રીનું નામ રામજી અને માતાનું નામ અમ્રુતાબા હતું. તેમનું દિક્ષા પહેલાનું નામ લાલજી હતું. કવીષ્વર [[દલપતરામ]] અને નિષ્કુલાનંદજી નો મિલાપ [[ધોલેરા]]માં થયેલો અને આ મુલાકાતનો ઉલ્લેખ કવિ શ્રી દલપતરામે બુદ્ધિપ્રકાશમાં પણ કર્યો હતો. [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]નાં તમામ કવિઓમાં નિષ્કુળાનંદજી આગવી વિષેશતા ધરાવતાં કવિ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેમણે અક્ષરજ્ઞાન નહોતું લીધું છતાં આટલુ વિરાટ સાહિત્ય આ સંપ્રદાયને આપ્યું છે. આ કવિને દિક્ષા આપીને તુરંત [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન|ભગવાન સ્વામિનારાયણ]] ગ્રંથ રચવાની આજ્ઞા આપે છે, ત્યારે આ કવિવર "કાળા અક્ષર કુહાડે માર્યા" એમ કહ્યું ત્યારે ભગવાને કહ્યું લખવા માંડો તમારી કલમમાં અમે લખીશું. આ સાથે નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ લખવાની શરુઆત કરી. તેમની પ્રથમ કૃતિ યમદંડ છે. સર્વ શ્રેષ્ઠકૃતિ "ભક્તચિંતામણી " અને "પુરુષોત્તમ પ્રકાશ" છે. આજીવન ગ્રંથ પ્રણયનની સાથે તેમણે કાષ્ઠકલાક્ષેત્રે પણ સંપ્રદાયની અમુલ્ય સેવા કરી છે. શિલ્પકલાનાં તેમના જ્ઞાનનાં દર્શન [[ધોલેરા]] શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિરમાં થાય છે. ત્યાં આજે પણ કવિ દ્વારા કંડારાયેલી કમાનો જોવા મળે છે. આ જ મંદિરમાં સેવા કરતાં કરતાં વિ.સં. ૧૮૪૮ માં તેમણે દેહ ત્યાગ કર્યો. == સર્જન == {{col-begin}} {{col-4}} # પુરુષોત્તમ પ્રકશ # ભક્તિનિધિ # હરિબળ ગીતા # વચનવિધિ # યમદંડ # લગ્ન શુકનાવલિ {{col-4}} # ચોસઠપદી # મન ગંજન # ભક્તચિંતામણિ # વ્રુતિ વિવાહ # હરિ સ્મ્રુતિ # સારસિદ્ધિ {{col-4}} # સ્નેહગીતા # ધીરજ આખ્યાન # હદય પ્રકાશ # હરિ વિચરણ # ગુણ ગ્રાહક # કલ્યાણ નિર્ણય {{col-4}} # અરજી વિનય # ચિન્હ ચિંતામણી # પુષ્પ ચિંતામણી # શિક્ષાપત્રી પદ્યરૂપા # અવતાર ચિંતામણી, વિગેરે {{col-end}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{wikisource|શ્રેણી:નિષ્કુળાનંદ|નિષ્કુળાનંદ}} * [http://swaminarayanworld.net/en/node/106 સદ્.શ્રી નિષ્કુળાનંદસ્વામીનું જીવનચરીત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104181714/http://www.swaminarayanworld.net/en/node/106 |date=2011-01-04 }} [[શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી: ધાર્મિક સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી: સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] [[શ્રેણી: ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]] [[શ્રેણી:અષ્ટ નંદ કવિ સંતો]] k4b9wnxziezt0sw3wxrm6k7pz259wp0 0 4950 900718 899987 2026-05-05T15:59:31Z Snehrashmi 41463 સંદર્ભ આપો 900718 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] ની ગોપીનું બિરુદ પામેલાં સંતકવિ '''પ્રેમાનંદ સ્વામી''' સ્વામિનારાયણીય અષ્ટકવિઓમાં અનોખું સ્થાન ધરાવતા સંત કવિ હતા. == જીવન == તેમનો જન્મ ઇ.સ. ૧૭૮૪ માં [[ખંભાત]] પાસે સેવલિયા ગામના બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો હતો. તેમનું બાળપણનું નામ હાથી હતું. તેમના પિતાનું નામ સેવકરાય અને માતાનું નામ સુનંદાદેવી હતું. જન્મ પશ્ચાત તેમના પિતા દ્વારા તેમનો ત્યાગ કરવામાં આવતાં તેમનો ઉછેર ડોસાભાઇ નામના મુસ્લીમ સદગૃહસ્થને ત્યાં થયો હતો. આમ તેઓ મુસલમાનનાં પરિવારમાં ઉછરેલા હતાં. ખુબ જ નાની ઉંમરથી સંત થઇ ગયેલાં. ખુબ જ નાની ઉંમરે તેમને સહજાનંદ સ્વામીએ ગઢડાં ખાતે દીક્ષા આપી હતી. તેમનું શરુઆતનું નામ નિજબોધાનંદ હતું પણ કવિતાઓમાં બંધબેસતું ન હોવાથી ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે આ સંતનુ નામ પ્રેમાનંદ સ્વામી પાડેલુ. સહજાનંદ સ્વામી દ્વારા ‘પ્રેમસખી’ નું લાડનામ અપાયું જે તેમનું અન્ય ઉપનામ પણ બન્યું. તેઓ પ્રેમભાવનાં આચાર્ય હતા. જ્યારે સારંગીના સુર સાથે તેઓ કવિતા ગાતા ત્યારે [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન|ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ]] સ્વયં મુગ્ધ બનીને શ્રોતાની સાથે બેસી જતાં. તેમની એક રચના 'વંદુ સહજાનંદ રસરુપ, અનુપમ સારને રે લોલ" પર ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ આફરિન થઇને બોલી ઉઠેલાં કે આવી રીતે જેને ભગવાનનુ ચિંતન રહે છે તેને તો અમે આ સભામાં ષાષ્ટાંગ દંડવત કરીએ એમ થાય છે". તેમનું અવસાન ઇ.સ. ૧૮૫૬ માં [[ગઢડા]] ખાતે થયું. == સર્જન == કવિનાં જીવન-કવન પર [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] અને [[ગુજરાતી ભાષા]]માં શોધ ગ્રંથો લખાયાં છે. તેમની રચનાઓ "પ્રેમાનંદ કાવ્યમ્"નાં નામથી સ્વામિનારાયણ મંદિર ભુજ દ્વારા પ્રકાશિત થઇ છે. તેમણે અનેક રાસ, પદ , ગરબા, લોકઢાળ અને શાસ્ત્રીય રાગ આધારીત અનેક રચનાઓ કરી છે. વિપુલ પ્રમાણમાં હિન્દી, વ્રજ, સંસ્કૃત,મારવાડી, મરાઠી અને ગુજરાતી પદો રચ્યા છે. પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ, સામ્પ્રદાયિક અને વૈરાગ્યબોધનાં પદો – શ્રીકૃષ્ણ અને સહજાનંદ સ્વામી પ્રત્યેનો પ્રેમ વ્યક્ત કરતાં પદો પણ તેમણે ઘણાં લખ્યાં છે. 'તુલસીવિવાહ', 'નારાયણચરિત્ર' તેમની જાણીતી રચનાઓ છે. [[Category:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી: ધાર્મિક સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:અષ્ટ નંદ કવિ સંતો]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો]] [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]] qvri0qzb65jxnu2vny1848frmrzuly5 0 6160 900743 487732 2026-05-06T09:02:57Z ~2026-27514-01 87222 900743 wikitext text/x-wiki '''બડવાની જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[મધ્ય પ્રદેશ| મધ્ય પ્રદેશ રાજ્ય]]માં આવેલા કુલ ૫૦ (પચાસ) જિલ્લાઓ પૈકીનો એક મહત્વનો જિલ્લો છે. બડવાની જિલ્લાનું મુખ્ય મથક [[બડવાની]] શહેરમાં આવેલું છે.[[બડવાની શહેર મધ્ય પ્રદેશ]] {{મધ્ય પ્રદેશના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:મધ્ય પ્રદેશ]] [[શ્રેણી:મધ્ય પ્રદેશના જિલ્લાઓ]] ib63zs605es33t8eyk55u4y9t28fxsw 900747 900743 2026-05-06T09:19:29Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-27514-01|~2026-27514-01]] ([[User talk:~2026-27514-01|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 487732 wikitext text/x-wiki '''બડવાની જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[મધ્ય પ્રદેશ| મધ્ય પ્રદેશ રાજ્ય]]માં આવેલા કુલ ૫૦ (પચાસ) જિલ્લાઓ પૈકીનો એક મહત્વનો જિલ્લો છે. બડવાની જિલ્લાનું મુખ્ય મથક [[બડવાની]] શહેરમાં આવેલું છે. {{સ્ટબ}} {{મધ્ય પ્રદેશના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:મધ્ય પ્રદેશ]] [[શ્રેણી:મધ્ય પ્રદેશના જિલ્લાઓ]] igmo9asx7d5vclrmlqrrbhz9yuggkla 0 7348 900745 882773 2026-05-06T09:13:43Z Dsvyas 561 ચિકદા તાલુકો બન્યો 900745 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ડેડીયાપાડા તાલુકો |settlement_type = [[ગુજરાતના તાલુકાઓ|તાલુકો]] |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = {{maplink|frame=yes|frame-width=|frame-height=|frame-align=center|type=shape|id=|stroke-colour=#C60C30|stroke-width=2|text={{center|તાલુકાનો નકશો}}}} |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline}} --> |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |established_title = |established_date = |seat_type = મુખ્ય મથક |seat = [[ડેડીયાપાડા]] |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = |population_density_km2 = auto |population_footnotes = |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ડેડીયાપાડા તાલુકો''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના દક્ષિણ પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક અને [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય]]ને અડીને આવેલો તાલુકો છે. [[ડેડીયાપાડા]] આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. આ તાલુકામાં મુખ્ય વસ્તી આદિવાસીઓની છે. તાલુકાનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ગાઢ જંગલોથી આચ્છાદિત તેમ જ ડુંગરાળ છે. વર્ષ ૨૦૨૫માં ડેડીયાપાડા તાલુકાનું વિભાજન કરી ને આ તાલુકાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news |first= સંદેશ|last= ટીમ|title= ચિકદા તાલુકામાં રોહદા સહિત 22 ગ્રામ પંચાયતોનો સમાવેશ કરાયો |url= https://sandesh.com/gujarat/news/narmada/narmada-22-gram-panchayats-including-rohda-have-been-included-in-chikda-taluka|work=[[સંદેશ]] |publisher= sandesh.com|date= ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ | access-date=૬ મે ૨૦૨૬}}</ref> == જોવાલાયક સ્થળો == * [[શૂલપાણેશ્વર વન્યજીવન અભયારણ્ય]]‎‎ * [[દેવમોગરા]] પાંડોરી માતા મંદિર * [[નિનાઈ ધોધ]] * માલ-સામોટ * સગાઈ == ડેડીયાપાડા તાલુકામાં આવેલાં ગામો == {{ડેડીયાપાડા તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://narmadadp.gujarat.gov.in/gu/taluka/Dediyapada/home ડેડીયાપાડા તાલુકા પંચાયતની વેબસાઇટ] ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:નર્મદા જિલ્લો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ]] l2v1ekqvfsqzjsyrfu4df7m46rzofye 0 11531 900739 800294 2026-05-06T08:51:50Z Dsvyas 561 Dsvyas એ દિશાનિર્દેશન છોડ્યા વગર પાના [[ચિકદા (તા.ડેડીયાપાડા)]]ને [[ચિકદા (તા. ચિકદા)]] પર વાળ્યું: નવો તાલુકો 800294 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ચિકદા | state_name = ગુજરાત | district = નર્મદા | taluk_names = ડેડીયાપાડા | latd =21.511113 | longd= 73.64316 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = વનપેદાશો | blank_value_3 = [[મહુડો| મહુડાનાં ફુલ તેમજ બી]], [[ખાખરો|ખાખરાનાં પાન]], [[ટીમરુ|ટીમરુના પાન]], [[સાગ|સાગનાં બી]], [[કરંજ]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ચિકદા (તા.ડેડીયાપાડા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના દક્ષિણ પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક અને [[મહારાષ્ટ્ર| મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય]]ને અડીને આવેલા એવા [[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડીયાપાડા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[આદિવાસી]] લોકોની વસ્તી રહે છે. ચિકદા ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[આંગણવાડી]] અને દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. આ ગામ ડુંગરાળ તેમ જ જંગલ વિસ્તારમાં આવેલું છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે.આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી [[મહુડો| મહુડા]]નાં ફુલ તેમ જ બી, [[ખાખરો| ખાખરા]]નાં પાન, [[ટીમરુ]]નાં પાન, [[સાગ]]નાં બી, [[કરંજ]]ના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો (જંગલમાંથી પ્રાપ્ત થતી ઈમારતી લાકડા સિવાયની ખોરાક તરીકે વાપરી શકાય તેવી તેમ જ વેચાણ કરી પૈસા મેળવી શકાય તેવી વસ્તુઓ) એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ડેડીયાપાડા તાલુકો]] hp8w0sln87bksw6g8h7eeqgbrbreg1s 900740 900739 2026-05-06T08:52:36Z Dsvyas 561 Dsvyas એ દિશાનિર્દેશન છોડ્યા વગર પાના [[ચિકદા (તા. ચિકદા)]]ને [[ચિકદા]] પર વાળ્યું: તાલુકા મથક હોવાથી કૌંસમાં તાલુકાનું નામ નહીં 800294 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ચિકદા | state_name = ગુજરાત | district = નર્મદા | taluk_names = ડેડીયાપાડા | latd =21.511113 | longd= 73.64316 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = વનપેદાશો | blank_value_3 = [[મહુડો| મહુડાનાં ફુલ તેમજ બી]], [[ખાખરો|ખાખરાનાં પાન]], [[ટીમરુ|ટીમરુના પાન]], [[સાગ|સાગનાં બી]], [[કરંજ]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ચિકદા (તા.ડેડીયાપાડા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના દક્ષિણ પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક અને [[મહારાષ્ટ્ર| મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય]]ને અડીને આવેલા એવા [[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડીયાપાડા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[આદિવાસી]] લોકોની વસ્તી રહે છે. ચિકદા ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[આંગણવાડી]] અને દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. આ ગામ ડુંગરાળ તેમ જ જંગલ વિસ્તારમાં આવેલું છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે.આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી [[મહુડો| મહુડા]]નાં ફુલ તેમ જ બી, [[ખાખરો| ખાખરા]]નાં પાન, [[ટીમરુ]]નાં પાન, [[સાગ]]નાં બી, [[કરંજ]]ના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો (જંગલમાંથી પ્રાપ્ત થતી ઈમારતી લાકડા સિવાયની ખોરાક તરીકે વાપરી શકાય તેવી તેમ જ વેચાણ કરી પૈસા મેળવી શકાય તેવી વસ્તુઓ) એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ડેડીયાપાડા તાલુકો]] hp8w0sln87bksw6g8h7eeqgbrbreg1s 900741 900740 2026-05-06T08:54:29Z Dsvyas 561 900741 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ચિકદા | state_name = ગુજરાત | district = નર્મદા | taluk_names = ચિકદા | latd = 21.511113 | longd = 73.64316 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = વનપેદાશો | blank_value_3 = [[મહુડો| મહુડાનાં ફુલ તેમજ બી]], [[ખાખરો|ખાખરાનાં પાન]], [[ટીમરુ|ટીમરુના પાન]], [[સાગ|સાગનાં બી]], [[કરંજ]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''ચિકદા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના દક્ષિણ પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક અને [[મહારાષ્ટ્ર| મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય]]ને અડીને આવેલા એવા [[ચિકદા તાલુકો|ચિકદા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ અને ચિકદા તાલુકાનું તાલુકામથક છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[આદિવાસી]] લોકોની વસ્તી રહે છે. ચિકદા ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[આંગણવાડી]] અને દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. આ ગામ ડુંગરાળ તેમ જ જંગલ વિસ્તારમાં આવેલું છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે.આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી [[મહુડો| મહુડા]]નાં ફુલ તેમ જ બી, [[ખાખરો| ખાખરા]]નાં પાન, [[ટીમરુ]]નાં પાન, [[સાગ]]નાં બી, [[કરંજ]]ના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો (જંગલમાંથી પ્રાપ્ત થતી ઈમારતી લાકડા સિવાયની ખોરાક તરીકે વાપરી શકાય તેવી તેમ જ વેચાણ કરી પૈસા મેળવી શકાય તેવી વસ્તુઓ) એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ચિકદા તાલુકો]] s1b4ze7ytufi5d45ekth8p5yy31zwoy 0 17169 900752 882429 2026-05-06T11:44:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900752 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું ભારતીય પુરસ્કાર |પુરસ્કારનું નામ = નરસિંહ મહેતા પુરસ્કાર |ચિત્ર = [[File:Narsinh Mehta Award Chinu Modi.JPG|thumb]] |પ્રકાર = |શ્રેણી = સાહિત્ય |શરૂઆત = ૧૯૯૯ |પ્રથમ પુરસ્કાર = ૧૯૯૯ |અંતિમ પુરસ્કાર = ૨૦૨૩ |કુલ = ૨૬ |પુરસ્કાર આપનાર = નરસિંહ મહેતા સાહિત્ય નિધિ ટ્રસ્ટ |રોકડ પુરસ્કાર = {{INR}} ૧,૫૧,૦૦૦ |ચંદ્રક = |વર્ણન = ગુજરાતી કવિ, લેખક, વિવેચકને તેના પોતાના સમગ્ર સાહિત્ય સર્જન માટે આ પુરસ્કાર આપવામાં આવે છે. |અગાઉના નામો = |ચંદ્રકનો મુખભાગ = |ચંદ્રકનો પાછળનો ભાગ = |ફીત = |પ્રથમ વિજેતા = [[રાજેન્દ્ર શાહ]] |અંતિમ વિજેતા = [[કમલ વોરા]] }} '''નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ''' એ પ્રતિવર્ષ એનાયત કરવામાં આવતો [[ગુજરાતી]] સાહિત્ય ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો પુરસ્કાર (એવોર્ડ) છે. આ પુરસ્કાર [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[જુનાગઢ]] ખાતેના આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા સાહિત્ય નિધિ ટ્રસ્ટ દ્વારા [[શરદ પૂર્ણિમા]]ની સાંજે [[રૂપાયતન]] સંસ્થા, ભવનાથ ખાતે આપવામાં આવે છે.<ref name="NMA_1">[http://rupayatan.wordpress.com/2011/09/25/%e0%aa%a8%e0%aa%b0%e0%aa%b8%e0%aa%bf%e0%aa%82%e0%aa%b9-%e0%aa%ae%e0%aa%b9%e0%ab%87%e0%aa%a4%e0%aa%be-%e0%aa%8f%e0%aa%b5%e0%ab%8b%e0%aa%b0%e0%ab%8d%e0%aa%a1-%e0%ab%a8%e0%ab%a6%e0%ab%a7%e0%ab%a7/ નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ - ૨૦૧૧] રૂપાયતનના બ્લોગ પર નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ</ref> આ એવોર્ડ આપવાની શરૂઆત ઈ. સ. ૧૯૯૯નાં વર્ષથી કરવામાં આવી છે. આ સન્માનમાં મહાનુભાવને {{INR}}૧,૫૧,૦૦૦ (એક લાખ એકાવન હજાર) રૂપિયા રોકડા તેમજ [[નરસિંહ મહેતા]]ની ધાતુની પ્રતિમા આપવામાં આવે છે. == નરસિંહ મહેતા એવોર્ડથી સન્માનિત મહાનુભાવો == * ૧૯૯૯ - [[રાજેન્દ્ર શાહ]] * ૨૦૦૦ - [[મકરંદ દવે]] * ૨૦૦૧ - [[નિરંજન ભગત]] * ૨૦૦૨ - [[અમૃત ઘાયલ]] * ૨૦૦૩ - [[જયંત પાઠક]] * ૨૦૦૪ - [[રમેશ પારેખ]] * ૨૦૦૫ - [[ચંદ્રકાન્ત શેઠ]] * ૨૦૦૬ - [[રાજેન્દ્ર શુક્લ]] * ૨૦૦૭ - [[સુરેશ દલાલ]] * ૨૦૦૮ - [[ચિનુ મોદી]] * ૨૦૦૯ - [[ભગવતીકુમાર શર્મા]] * ૨૦૧૦ - [[અનિલ જોશી]] * ૨૦૧૧ - [[ભાનુપ્રસાદ પંડ્યા]]<ref>{{cite web|date=|title=નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ ભાનુપ્રસાદ પંડ્યાને: મોરારિબાપુ અર્પણ કરશે|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-RJK-narasimha-mehta-award-bhanuprasada-pandya-2396911.html|access-date=૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૨|work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]}}</ref> * ૨૦૧૨ - [[માધવ રામાનુજ]] * ૨૦૧૩ - [[નલિન રાવળ]] તથા [[હરિકૃષ્ણ પાઠક]]<ref name="NMA_2013">[http://rupayatan.com/2013/10/12/nma-2013/ Narsinh Mehta Award 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015131042/http://rupayatan.com/2013/10/12/nma-2013/ |date=2013-10-15 }} Rupayatan Blog: Narsinh Mehta Award 2013</ref><ref name="Akilanews.com 2015">{{cite web|url=http://www.akilanews.com/19102013/saurashtra-news/919331382164272-9193|title=જૂનાગઢમાં પુ. મોરારીબાપુના હસ્તે કવિ નલિન રાવળ અને હરિકૃષ્ણ પાઠકને નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ એનાયત|last=|first=|date=૨ મે ૨૦૧૫|website=Akilanews.com|publisher=|language=|access-date=૧૯ જુલાઇ ૨૦૧૭|archive-date=2016-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424183422/http://www.akilanews.com/19102013/saurashtra-news/919331382164272-9193|url-status=dead}}</ref> * ૨૦૧૪ - [[હરીશ મીનાશ્રુ]] * ૨૦૧૫ - [[મનોહર ત્રિવેદી]] * ૨૦૧૬ - [[જલન માતરી]]<ref>{{cite web|url=http://www.aajkaaldaily.com/%E0%AA%A8%E0%AA%B0%E0%AA%B8%E0%AA%BF%E0%AA%82%E0%AA%B9-%E0%AA%AE%E0%AA%B9%E0%AB%87%E0%AA%A4%E0%AA%BE-%E0%AA%8F%E0%AA%B5%E0%AB%8B%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A1-%E0%AA%95%E0%AA%B5%E0%AA%BF-%E0%AA%9C/|title=નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ કવિ જલન માતરીને થશે એનાયત|date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬|access-date=૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ૨૦૧૭ - [[દલપત પઢિયાર]] તથા [[ગુલામમોહમ્મદ શેખ]] * ૨૦૧૮ - [[વિનોદ જોશી]] * ૨૦૧૯ - [[ખલીલ ધનતેજવી]]<ref name="chitralekha 2017">{{cite web | title=2019નો નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ લોકપ્રિય શાયર ખલીલ ધનતેજવીને….. | website=chitralekha | date=3 September 2019 | url=https://chitralekha.com/news/gujarat/khalil-dhantejvi-will-be-awarded-2019-narasimha-mehta-award/ | language=gu | access-date=9 September 2019 | archive-date=20 સપ્ટેમ્બર 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190920194214/https://chitralekha.com/news/gujarat/khalil-dhantejvi-will-be-awarded-2019-narasimha-mehta-award/ | url-status=dead }}</ref> * ૨૦૨૦ - [[જવાહર બક્ષી]]<ref name="ગુજરાતી મિડ-ડે ૨૦૨૩">{{Cite news|date=2023-09-12|title=ચાર કવિને અપાશે નરસિંહ મહેતા અવૉર્ડ|url=https://www.gujaratimidday.com/news/gujarat-news/article/narsingh-mehta-award-will-be-given-to-these-four-poets-from-gujarat-202799|access-date=2023-10-04|newspaper=ગુજરાતી મિડ-ડે}}</ref> * ૨૦૨૧ - [[રાજેશ વ્યાસ]] 'મિસ્કીન'<ref name="ગુજરાતી મિડ-ડે ૨૦૨૩"/> * ૨૦૨૨ - યજ્ઞેશ દવે<ref name="ગુજરાતી મિડ-ડે ૨૦૨૩"/> * ૨૦૨૩ - [[ઉદયન ઠક્કર]]<ref name="ગુજરાતી મિડ-ડે ૨૦૨૩"/> * ૨૦૨૪ - [[કમલ વોરા]]<ref name="Divya Bhaskar 2024">{{cite news |title=સન્માન: આ વર્ષનો નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ કવિ કમલ વોરાને એનાયત થશે|newspaper=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]|date=18 September 2024|url=https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/bhavnagar/news/this-years-narasimha-mehta-award-will-be-conferred-on-poet-kamal-vora-133659694.html|access-date=26 September 2024}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[નરસિંહ મહેતા]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાતના પુરસ્કારો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના પુરસ્કારો]] d6qvi8kkckcs4t7pp2xfdu5lwvqpryr 0 17519 900722 899897 2026-05-05T16:02:05Z Snehrashmi 41463 {{સંદર્ભ આપો}} 900722 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} {{infobox person/Wikidata | image = Nityanand_Swami.jpg | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''નિત્યાનંદ સ્વામી''' ''[[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના વ્યાસ'' તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે શાસ્ત્રાર્થ કરી કરીને આ સંપ્રદાયની વૈદિકતા સિદ્ધ કરવા ખુબ મોટુ યોગદાન આપ્યું છે. તેમનું મુળ નામ દિનમણી શર્મા હતું. તેમનો જન્મ વિક્રમ સંવત ૧૮૪૯ ચૈત્ર શુક્લ ૯ (રામ નવમી)ના દિવસે વિરજા અને વિષ્ણુ શર્માને ત્યાં [[લખનૌ|લખનૌમાં]] થયો હતો. તેઓ વિશેષ વિદ્યાભ્યાસ માટે [[કાશી]] ગયા હતા. તેઓ તેમના ભાષા વૈભવ, રસમાધુર્ય અને બુલુંદ વાક્છટા માટે જાણીતા હતા. તેઓ ભારતભરના પ્રસિદ્ધ તીર્થોની યાત્રા કરતા સ્વામિનારાયણની પાસે આવી પહોંચ્યા અને દીક્ષા લીધી. == સંતદીક્ષા == તેમને વિક્રમ સંવત ૧૮૬૨માં ઉત્તર ગુજરાતમાં આવેલા [[ઉંઝા]] ગામમાં ભગવાન સ્વામિનારાયણના દર્શન થયા અને ત્યાં તીર્થયાત્રા પૂર્ણ કરી અને સમગ્ર જીવન તેમણે ભગવાનને અર્પણ કર્યું. સ્વામિનારાયણે તેમને દિક્ષા આપીને ''નિત્યાનંદ સ્વામી''નામ પાડ્યું અને નાંદોલના સાક્ષર વિદ્વાન પુરુષોત્તમ ભટ્ટ પાસે વિશેષ વિદ્યાભ્યાસની શિક્ષા આપી. == સાંપ્રદાયિક યોગદાન == તેમણે અમદાવાદ, જૂનાગઢ, જામનગર, ગોંડળ, ખંભાત, રાજકોટ અને બોટાદ વગેરે સ્થળોએ પંડિતો જોડે શાસ્ત્રાર્થ કર્યો હતો. શાસ્ત્રવ્યાસંગી સ્વામીએ સતત વિચરણની સાથે સાથે શ્રીહરિદિગ્વિજય નામનો એક અનોખો ગ્રંથ પણ આપ્યો છે. તેઓએ [[સત્સંગીજીવન]] પર ''હેતુ'' ટીકા લખીને શતાનંદ સ્વામીના ગૂઢભાવોને ઉઘાડ આપ્યો છે. ભક્તિસંપ્રદાયના અનુયાયી હોવાને નાતે તેમણે ''શ્રીશાંડિલ્ય ભક્તિસૂત્રભાષ્ય''ની પણ રચના કરી છે . == અવસાન == નિત્યાનંદ સ્વામી વિક્રમ સંવત ૧૯૦૮માં માગશર સુદ અગિયારસના રોજ અવસાન પામ્યા હતા. {{સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય}} [[શ્રેણી:હિંદુ સંત]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૦૩માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]] eyfewrw2z2o7pgdyeorx723sjcrkpns 0 24457 900728 872439 2026-05-06T03:19:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900728 wikitext text/x-wiki {{Infobox VG | title = Grand Theft Auto IV | image = [[Image:GTAIV Logo.jpg|256px]] | caption = <small>''Grand Theft Auto IV''{{'}}s box art displays several of the prominent characters featured in the game, including protagonist Niko Bellic </small> | developer = [[Rockstar North]]<br />[[Rockstar Toronto]] (PC)<ref name="gta4pchan-IGNUK"/> | resolution = [[720p]] | publisher = [[Rockstar Games]] | distributor = [[Take-Two Interactive]] <small>(retail)</small><br />[[Steam (content delivery)|Steam]] <small>(online)</small><ref>{{cite web| title = Grand Theft Auto IV on Steam |publisher = [[Valve Corporation|Valve]] | date = 2008-11-19| url = http://store.steampowered.com/app/12210/| access-date = 2008-11-21}}</ref> | designer = Simon Lashley<br />Keith McLeman<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0802999/fullcredits| title=Full Cast and Crew for GTA IV}}</ref> | writers = [[Dan Houser]]<br />[[Sam Houser]] | series = ''[[Grand Theft Auto (series)|Grand Theft Auto]]'' | engine = [[Rockstar Advanced Game Engine|RAGE]]<br />[[Euphoria (software)|Euphoria]]<ref name="RAGE Euphoria" /> |version = 1.04 (PlayStation 3)<br /> 1.06 (Xbox 360)<br /> 1.0.0.4 (Windows) | released = '''PlayStation 3, Xbox 360'''<br />29 April 2008<br /> '''Microsoft Windows'''<br /> {{vgrelease|NA=2 December 2008<ref name="gta4pcrdsysre-ign"/>}} {{vgrelease|EU=3 December 2008<ref name="gta4pchandson-eurog"/>}} | genre = [[Sandbox (video games)|Sandbox]], [[third-person shooter]], [[Action-adventure game|action-adventure]] | modes = [[Single-player]], [[Multiplayer video game|multiplayer]] | ratings = {{vgratings|BBFC=18<ref>{{cite web| title = Grand Theft Auto IV| work = BBFC| publisher = | date = 2008-04-01| url = http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/0/95CD81B1994B33258025741E004C8438?OpenDocument| access-date = 2008-04-04| archive-date = 2008-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20081012003044/http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/0/95CD81B1994B33258025741E004C8438?OpenDocument| url-status = dead}}</ref><ref name="EGBBFC">{{cite web| title = BBFC removes GTA IV info from site| publisher = [[Eurogamer]]| date = 2008-03-31| url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=129691| access-date = 2008-04-01| archive-date = 2012-02-15| archive-url = https://www.webcitation.org/65SiSt4D6?url=http://www.eurogamer.net/articles/bbfc-removes-gta-iv-info-from-site| url-status = dead}}</ref> |ESRB=M |OFLCA=MA15+ (cut and uncut versions)<ref name="OFLC_rating">{{cite web| title =Grand Theft Auto IV Game (Multi Platform)| date =2007-12-13| url =http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=224873| access-date =2008-12-26| archive-date =2009-02-11| archive-url =https://web.archive.org/web/20090211020630/http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=224873| url-status =dead}}</ref><ref name="OFLC_ratingPC">{{cite web| title =Grand Theft Auto IV – PC Game (PC)| date =2008-11-04| url =http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=230811| access-date =2008-12-26| archive-date =2009-02-11| archive-url =https://web.archive.org/web/20090211015948/http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=230811| url-status =dead}}</ref> |OFLCZ=R18<ref name="NZ rating">{{cite web|title=Decisions Database Summary – Grand Theft Auto IV|work=OFLC (NZ)|date=2008-02-27|url=http://www.censorship.govt.nz/oflcdd/DocProps.asp?PubNum=800191|access-date=2008-04-15|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217153834/http://www.censorship.govt.nz/oflcdd/DocProps.asp?PubNum=800191|url-status=dead}}</ref> |PEGI=18+<ref name = "PEGI_rating">{{Cite web |url=http://www.xbox.com/en-GB/games/g/grandtheftautoiv/ |title=Xbox.com {{!}} Official Xbox 360 UK {{!}} Grand Theft Auto IV<!-- Bot generated title --> |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623073559/http://www.xbox.com/en-GB/games/g/grandtheftautoiv |url-status=dead }}</ref>}} | platforms = [[PlayStation 3]]<br />[[Xbox 360]]<br />[[Microsoft Windows]]<ref name="PCRelease-Take2"/> | media = [[Blu-ray Disc]], [[DVD#Dual-layer recording|DVD DL]], 2× DVD DL, download | requirements = [[#Windows version|See ''Development'' section for requirements matrix]] | input = [[Gamepad]]; [[Keyboard (computing)|keyboard]] and [[Mouse (computing)|mouse]] }} '''''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ''' (જે સામાન્ય રીતે '''''GTA 4''''' અથવા '''''GTA IV'' ''' તરીકે ઓળખાય છે તે) એક [[સેન્ડબોક્સ-સ્ટાઇલ ]] [[મારામારી-સાહસ]]થી ભરપૂર [[વિડીઓ ગેમ]] છે. તે [[રોકસ્ટાર નોર્થ]],<ref>"''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' : ''ગેમપ્રો'' 2008ની સૌથી મોટી ગેમ રમનાર સૌ પ્રથમ છે," ''ગેમપ્રો'' 235 (એપ્રિલ 2008): 50–51.</ref> દ્વારા વિકસાવાઇ હતી અને [[ ]] અને [[Xbox 360]] માટે 29 એપ્રિલ 2008ના રોજ ઓસનિયા, યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકામાં અને 30 ઓક્ટોબરના રોજ જાપાનમાં રિલીઝ કરાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://kotaku.com/5037364/gtaiv-dated-for-japan|title=GTAIV Dated for Japan|last=Ashcraft|first=Brian |date=2008-08-15|publisher=Kotaku|access-date=2008-11-07}}</ref> આ વિડીઓ ગેમનું [[વિન્ડોઝ]] વર્ઝન ઉત્તર અમેરિકામાં 2 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ અને યુરોપમાં 3 ડિસેમ્બરના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="gta4pcrdsysre-ign">{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925515p1.html|title=GTA IV PC Delayed to December|last=Thang|first=Jimmy |date=2008-10-30|publisher=IGN|access-date=2008-10-30}}</ref><ref name="gta4pchandson-eurog">{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=289533&page=3|title=Grand Theft Auto IV Hands-on|last=Bramwell|first=Tom|date=November 10, 2008|publisher=[[EuroGamer]]|access-date=2008-11-10|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217090506/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=289533&page=3|url-status=dead}}</ref><ref name="PCRelease-Take2">{{cite press release|url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=326627|title=Rockstar Games Announces Grand Theft Auto IV for the PC|publisher=Rockstar Games|date=2008-08-06|access-date=2008-08-06|archivedate=2008-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807170915/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=326627}}</ref> તે [[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો શ્રેણી|''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' શ્રેણી]]માં છઠ્ઠી [[3D]] ગેમ છે. ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં Xbox 360 માટે બે [[એપિસોડિક પેક]] (અંક) પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે. પહેલા ભાગનું નામ ''[[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ]]'' હતું અને તે 17 ફેબ્રુઆરી 2009ના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. બીજા ભાગનું નામ ''[[Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony|ધ બલ્લાડ ઓફ ગે ટોની]]'' હતું અને તે 29 ઓક્ટોબર 2009ના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="zelnick-ep-delay">{{cite web |url = http://gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6201044 |title = Chinatown Wars gets temporary cease-fire |access-date = 2008-11-15 |author = Sinclair, Brendan |date = 2008-11-13 |publisher = [[GameSpot]] }}</ref><ref name="gta4dlc"></ref> આ રમત [[લિબર્ટી શહેર]]ના ફરીથી તૈયાર કરાયેલા સેટમાં તૈયાર કરાઇ છે જે આધુનિક [[ન્યૂ યોર્ક શહેર]]ને આધારે તૈયાર કરાયેલું કાલ્પનિક શહેર છે. આ રમત [[નિકો બેલિક]]ની આસપાસ ફરે છે, જે [[પૂર્વ યુરોપ]]ના કોઇ અજાણ્યા દેશનો યોદ્ધા છે.<ref name="egmmarch">{{cite journal | author = Crispin Boyer | year = 2008 | month = March | title = Sweet Land of Liberty | journal = Electronic Gaming Monthly | pages = 44–56 | access-date = 2008-11-08 | quote = He's from that gray part of broken-down Eastern Europe, a war-torn area -[[Sam Houser]] }}</ref> તે [[અમેરિકી સપનાઓ]]ની શોધમાં અમેરિકામાં આવે છે<ref name="Origin">{{cite web| title = 'Grand Theft Auto IV' will blow you away| date = 2008-04-28| url = http://www.msnbc.msn.com/id/24356918/| access-date = 2008-04-30| archive-date = 2012-10-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20121023100529/http://www.msnbc.msn.com/id/24356918/| url-status = dead}}</ref> પરંતુ તે ગુંડાઓ, ગુનાખોરી અને ભ્રષ્ટાચારની દુનિયામાં ફસાઇ જાય છે. આ શ્રેણીની અન્ય રમતોની જેમ ''GTA IV'' માં [[ડ્રાઇવિંગ ગેમ]] અને [[થર્ડ પરસન શૂટર]]ના કેટલાક એલિમેન્ટનો ઉપયોગ થયેલો છે અને "ઓપન વર્લ્ડ" ગેમપ્લે સુવિધા ધરાવે છે જે ખેલાડીને રમત રમવાના અનુભવમાં તેને વધુ અંકુશ પુરો પાડે છે. તે ઓનલાઇન [[મલ્ટિપ્લેયર]] મોડની સુવિધા ધરાવતી સૌપ્રથમ કોન્સોલ ગેમ છે. [[સેવન્થ જનરેશન કન્સોલ]] પર દેખાનારી પ્રથમ ગેમ તરીકે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની વ્યાપક ચર્ચા થઇ હતી. તેણે મોટી વ્યાપારી અને નોંધપાત્ર સફળતા હાંસલ કરતા, તેની રિલીઝના પ્રથમ દિવસે જ 37 લાખ યુનિટનું વેચાણ નોંધાવીને વિડીઓ ગેમ ઉદ્યોગનો વિક્રમ તોડ્યો હતો. તેણે રિલીઝના પ્રથમ સપ્તાહમાં વિશ્વભરમાં 60 લાખ યુનિટનું વેચાણ નોંધાવીને કુલ 50 કરોડ ડોલરની આવક નોંધાવી હતી.<ref>{{cite news |url = http://www.boston.com/business/articles/2008/05/07/take_twos_grand_theft_auto_iv_tops_500m_in_1st_week_sales/ |title = Take-Two's 'Grand Theft Auto IV' tops $500M in week 1 sales |access-date = 2008-05-08 |author = Ortutay, Barbara |date = 2008-05-08 |agency = Associated Press }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1586971/20080507/id_0.jhtml |title='Grand Theft Auto IV' Posts Record First-Week Sales |access-date=2008-05-08 |author=Stephen Totilo |date=2008-05-07 |publisher=[[MTV News]] |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305012403/http://www.mtv.com/news/articles/1586971/20080507/id_0.jhtml |url-status=dead }}</ref> 11 માર્ચ 2009ના અંત સુધીમાં આ ગેમે તેની 1.3 કરોડ નકલનું વેચાણ નોંધાવ્યું છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ને પુષ્કળ હકારાત્મક વિવેચન મળ્યું હતું અને [[મેટાક્રિટિક]] અને [[ગેમરેન્કિંગ્સ]] જેવી સમીક્ષા વેબસાઇટ પર ઓલ ટાઇમ સર્વોચ્ચ રેટિંગ હાંસલ કરનારી ગેમમાંની એક બની હતી.<ref name="gta4360rev-Metac">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/games/platforms/xbox360/grandtheftauto4?q=Grand%20Theft%20Auto%20IV|title=Grand Theft Auto 4 (X360) Review|publisher=Metacritic|access-date=2008-10-13|archive-date=2010-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716100026/http://www.metacritic.com/games/platforms/xbox360/grandtheftauto4?q=grand%20theft%20auto%20iv|url-status=dead}}</ref><ref name="GameRankings Top-Ranked Games">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/itemrankings/simpleratings.asp?rankings=y|title=Top-Ranked Games|publisher=[[GameRankings]]|access-date=2009-01-23|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113104911/http://www.gamerankings.com/itemrankings/simpleratings.asp?rankings=y|url-status=dead}}</ref> ==રમત== તેની અગાઉની રમતોની જેમ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની રમત ખેલાડીને મોટું, [[મુક્ત વિશ્વ]] વાતાવરણ પુરું પાડે છે, જેમાં તે છૂટથી હિલચાલ કરી શકે છે. પગની હિલચાલમાં ખેલાડી પાત્ર ચાલી, દોડી શકે છે તે કુદકા મારી શકે છે અને અવરોધની ઉપર ચઢી શકે છે તેમ જ પાણીમાં તરી શકે છે. તે હથિયારોનો ઉપયોગ કરી શકે છે તેમજ હાથોહાથની લડાઇ કરી શકે છે. ખેલાડીઓ વાહનો, હોડી, હેલિકોપ્ટર અને મોટર સાયકલ સહિતના વિવિધ પ્રકારના વાહનો ચોરી કરી શકે છે અને ચલાવી શકે છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એ નેચરલ મોશનના ''[[યુફોરિયા]]'' એન્જિનનો લાભ લીધો છે, જે કૃત્રિમ સમજશક્તિ, બાયો-મિકેનિક્સ અને ભૌતિક વિજ્ઞાનને જોડીને [[એનપીસી]] વર્તણુક બનાવે છે અને હિલચાલને વધુ વાસ્તવિક બનાવે છે. મુક્ત અને બિનરેખીય વાતાવરણને કારણે ખેલાડી પોતે રમત કેવી રીતે રમવા ઇચ્છે છે તેની શક્યતા ચકાસી શકે છે અને તે મુજબ પસંદગી કરી શકે છે. ગેમમાં ખેલાડી પાત્ર માટે જે ઉદ્દેશ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે તે આગળ ધપતો રહેવો જોઇએ તેમજ તેણે શહેરના કેટલાક વિસ્તારોની માહિતી મેળવવી જરૂરી છે તેમ છતાં તેની જરૂર નથી કારણકે ખેલાડીઓ તેમની ફુરસદે તેને પૂર્ણ કરી શકે છે. ખેલાડી જ્યારે સ્ટોરી સ્ટોરીલાઇન મિશન પર રમતો ના હોય ત્યારે તે મુક્ત રીતે ફરી શકે છે અને વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરી શકે છે. તેમાં એકથી વધુ મિશન પર કામ કરી શકાય છે કારણકે તેમાં કેટલાક મિશન કેટલાક દિવસો સુધી ચાલે છે અને ખેલાડીએ આગળ વધવા માટે વધુ આદેશ કે ઘટનાની રાહ જોવી પડે છે. ખેલાડી વિવિધ પ્રકારના અન્ય વૈકલ્પિક મિશન પર પણ રમી શકે છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની સમગ્ર રમત દરમિયાન ખેલાડીને કેટલાક તબક્કે "[[મોરાલિટી]] ચોઇસ" તરીકે ઓળખાતી પસંદગીની તક પણ મળે છે જેમાં ખેલાડી તેની પસંદગીને આધારે સ્ટોરીલાઇનમાં ફેરફાર કરી શકે છે. રમતના બે પ્રકારનો અંત આ પસંદગીને આધારે નક્કી થાય છે. ===અથડામણ અને પોલીસ પ્રતિક્રિયા=== [[File:Grand Theft Auto IV gameplay.jpg|thumb|left|ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVમાં રક્ષણ વ્યવસ્થા ઉમેરવા માટે અથડામણમાં સુધારો કરાયો છે.]] ''GTA IV'' માં [[થર્ડ પરસન]] સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને બંદૂકથી લડાતી લડાઇ (ગનફાઇટ) રમાય છે.<ref> માર્બલ્સ, મિસ્ટર. "વોન્ટેડ" ગેમપ્રો મેગેઝીન પાનું 52 (ઓક્ટોબર 2007)</ref> તેમાં ખેલાડી [[રક્ષણ મેળવી]] શકે છે, ચોક્કસ વ્યક્તિ પર નિશાન તાકી શકે છે, [[આંધળો ગોળીબાર]] કરી શકે છે અને નિશાનને મુક્ત કરી શકે છે. તેમાં શરીરના વ્યક્તિગત ભાગને પણ નિશાન બનાવી શકાય છે.<ref name="IGNprev">{{cite web|url=http://xbox360.ign.com/articles/855/855555p2.html|title=IGN: Grand Theft Auto IV hands-on preview|author=[[Greg Miller|Miller, Greg]]; Goldstein, Hilary|date=2008-03-01|publisher=IGN}}</ref> વધુમાં, જ્યારે નિશાન વર્તુળ લાલ રંગમાં ઝબકે છે ત્યારે ચોક્કસ પાત્ર અને પરિસ્થિતિમાં માત્ર [[પિસ્તોલ]]નો જ ઉપયોગ કરી શકાય છે તેવી સ્થિતિમાં નિકો "ફિલ્મીઢબે કામગીરી" કરી શકે છે. નિકોના આરોગ્યની સ્થિતિ મિનિ-મેપની ડાબી બાજુએ દર્શાવેલા લીલા રંગના અર્ધવર્તુળ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે અને જમણી બાજુએ આવેલું વાદળી રંગનું અર્ધવર્તુળ શસ્ત્રસરંજામ દર્શાવે છે. જ્યારે નિશાન તાકવામાં આવે છે ત્યારે તેના આરોગ્ય (જો લાગું પડતું હોય તો) અને શસ્ત્રસરંજામનું સ્તર નિશાન વર્તુળમાં દેખાય છે. આ ગેમમાં હાથોહાથની મારામારી આ શ્રેણીની અગાઉની ગેમની તુલનાએ વધુ છે. જેમાં ફેંટ મારવી, લાત મારવી, વૈકલ્પિંક ફેંટ મારવી અને હરિફ સામે બચાવ અને તેને નિશસ્ત્ર બનાવવો અને પ્રત્યાઘાત જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. જો નિકો ઇજાગ્રસ્ત થાય તો તે ખાવાનું ખાઇને, સોડા પીને, ઉંઘ કરીને, મેડિકલ કિટનો ઉપયોગ કરીને, ડોક્ટરને બોલાવવા મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ કરીને, તબીબી સલાહ માટે તેની એક ગર્લફ્રેન્ડને ફોન કરીને અથવા [[રૂપજીવીની]] સેવાનો ઉપયોગ કરીને સ્વસ્થ થઇ શકે છે. સામાન્ય રીતે શારીરિક ઇજાઓને કારણે આરોગ્ય ઘટે છે, જેમકે જ્યારે ચાલતો હો ત્યારે કોઇ વાહન અથડાય, અકસ્માત થાય ત્યારે વિન્ડસ્ક્રીનમાંથી બહાર ફેંકાઇ જાવ અને ગોળીબાર કે વિસ્ફોટમાં ઇજાગ્રસ્ત થાવ ત્યારે. ગોળીબાર અને વિસ્ફોટને કારણે શારીરિક તાકાતમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite web | last = Robinson | first = Martin | title = Grand Theft Auto IV UK Hands-On | publisher = IGN | date = 2008-02-28 | url = http://uk.xbox360.ign.com/articles/855/855605p3.html | access-date = 2008-03-04 | archive-date = 2008-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080302202057/http://uk.xbox360.ign.com/articles/855/855605p3.html | url-status = dead }}</ref> જો નિકોનું આરોગ્ય સ્તર શૂન્ય થઇ જાય તો, એક્શન અટકી જાય છે અને તે તેની કુલ સમૃદ્ધિના 10 ટકા જેટલા (10,000 ડોલર સુધીના) નુકસાન સાથે નજીકની હોસ્પિટલમાં જોવા મળે છે. નિકો હોસ્પિટલમાં સાજો થયા બાદ તેના હથિયારો પાછા મેળવે છે જે અગાઉ માત્ર [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] અને [[Grand Theft Auto: San Andreas]]માં જ થતું હતું. આ ગેમમાં વેન્ટેડ લેવલ સિસ્ટમમાં અગાઉની ''GTA'' ગેમની તુલનાએ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. વોન્ટેડ લેવલના સ્ટાર લેવલ તે જ રાખવામાં આવ્યા છે પરંતુ તેને વધુ વાસ્તવિક બનાવવા માટે ખેલાડીનો પીછો કરતી કાયદાનો અમલ કરાવતી એજન્સીઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. (ખેલાડી દ્વારા કરવામાં આવેલા ગુનાની ગંભીરતાને આધારે વોન્ટેડ લેવલના સ્ટારમાં વધારો થાય છે. વોન્ટેડ લેવલના સ્ટારમાં વધારો થવાની સાથે કાયદાનો અમલ કરાવતી એજન્સીઓની દરમિયાનગીરી પણ વધતી જાય છે.) અગાઉની ''GTA'' રમતમાં, જેમ વોન્ટેડ લેવલ વધતું જાય છે તેમ વધુ શસ્ત્રધારી અને ખતરનાક એજન્સીઓ દ્વારા ખેલાડીનો પીછો કરાય છે. વોન્ટેડ લેવલ જ્યારે સૌથી ઉંચું હોય છે ત્યારે ખેલાડીનો પીછો લશ્કર દ્વારા કરાય છે. GTA 4માં, થ્રી સ્ટારના વોન્ટેડ લેવલે NOOSE (નેશનલ ઓફિસ ઓફ સિક્યુરિટી એનફોર્સમેન્ટ-[[DHS]]<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/grandtheftauto4/answers.html?qid=130398|title=What does N.O.O.S.E stand for?|publisher=CBS Interactive Inc|access-date=2009-12-04|archive-date=2011-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511100108/http://www.gamespot.com/xbox360/action/grandtheftauto4/answers.html?qid=130398|url-status=dead}}</ref>ની નકલ) અધિકારીઓ પોલીસને મદદ કરે છે, વોન્ટેડના ફાઇવ સ્ટાર અથવા તેનાથી વધુ સ્તરે પોલીસને NOOSEના ટેક્ટિકલ રિસ્પોન્સ યુનિટ ( NYPD [[ESU]]ની નકલ) અથવા FIB (ફેડરલ ઇન્વેસ્ટિગેશન બ્યૂરો- [[FBI]]ની નકલ) દ્વારા મદદ પુરી પડાય છે. અગાઉની GTA ગેમની જેમ, થ્રી-સ્ટારના વોન્ટેડ લેવલે પોલીસ [[હેલિકોપ્ટર]] ખેલાડીનો પીછો કરે છે પરંતુ ફાઇવ-સ્ટારના વોન્ટેડ લેવલે [[હેલિકોપ્ટર ગનશિપ]]નો ઉપયોગ કરાય છે. જો કે તે હેલિકોપ્ટર પર ફિટ કરવામાં આવેલી [[ગેટલિંગ ગન]]ના સ્થાને [[શાર્પ-શૂટર્સ]]નો ઉપયોગ કરે છે. પોલીસ જ્યારે નિકોને શોધતી હોય છે ત્યારે નકશા પર સર્ક્યુલર સર્ચ એરિયા (જ્યાં શોધ કરાઇ રહી છે તે વિસ્તાર) દેખાય છે. આ સર્ચ એરિયામાં પોલીસ નિકોને શોધતી હોય છે. જેમ વોન્ટેડ લેવલ વધતું જાય છે તેમ આ સર્ચ એરિયા વધતો જાય છે અને જો નિકો પોલીસને દેખાઇ જાય તો તે નિકોના સ્થાન પર કેન્દ્રિત થાય છે. જો ખેલાડી કાયદાનો અમલ કરાવતા એકમોની નજરે ચઢ્યા વગર સર્ચ એરિયામાંથી ભાગી જાય તો શોધ રદ કરવામાં આવે છે. (પોલીસ તમને પ્રવેશતા જુએ નહીં તે રીતે) "પે 'એન' સ્પ્રે"માં વાહન ઘુસાડી દઇને અથવા પાર્કિંગ ગેરેજ જેવા ખાલી વિસ્તારોમાં વાહન બદલીને પણ વોન્ટેડ લેવલ ગુમાવી શકાય છે. ખેલાડી પાસે તેને [[હાથકડી]] પહેરાવીને ગિરફ્તાર કરવામાં આવે તે પહેલા ભાગી જવાનો પણ વિકલ્પ છે. જો કે આમ કરવાથી તેના વોન્ટેડ લેવલમાં એક સ્ટારનો વધુ ઉમેરો થશે.<ref name="IGNprev"></ref> વધુમાં, રાહદારીઓ તેમની આસપાસ બનેલા ગુનાની સેલફોન પર પોલીસને જાણ પણ કરી શકશે<ref name="GamesTM">ગેમ્સટીએમ, જુલાઇ 2007, પાનું 34</ref><ref name="cundy">{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/xbox360/f/how-gta-iv-will-reshape-the-series/a-20070726111341909083/g-2006051014323586065|title=Six things in the demo that will change GTA forever|access-date=2007-07-26|author=Cundy, Matt|last=Cundy|first=Matt|date=2007-07-26|publisher=GamesRadar|archive-date=2011-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511105648/http://www.gamesradar.com/xbox360/f/how-gta-iv-will-reshape-the-series/a-20070726111341909083/g-2006051014323586065|url-status=dead}}</ref> ===વાહનો=== બાકીની શ્રેણીની જેમ ''GTA IV'' માં પણ વાહનો પરિવહનનું મુખ્ય સાધન છે. ગેમનું દરેક વાહન [[GPS ડિવાઇસ]] તરીકે ઇન-ગેમ [[મિનિમેપ]] નો ઉપયોગ કરે છે. નકશા પર "વેપોઇન્ટ્સ" મુકી શકાય છે અને મિનિમેપ પર નિકો અને મંજિલ વચ્ચે સૌથી ઝડપી કાયદેસર માર્ગ નક્કી કરી શકાય છે. ખેલાડી [[ટેક્સી કેબ]] પણ ભાડે કરી શકે છે જેથી તે બે સ્થળની વચ્ચે પોતે વાહન હંકાર્યા વગર પરિવહન કરી શકે છે. મુસાફરીને છોડી પણ શકાય છે, જેથી ખેલાડી તાત્કાલિક તેની મંજિલ પર પહોંચી જાય છે. કારનો પીછો કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ખેલાડી સિનેમેટિક કેમેરા બટન દબાવીને લક્ષિત વાહન પર કેમેરા ફોકસ કરી શકે છે અને એક હાથે વપરાતી બંદૂકોનો ઉપયોગ કરીને વાહનની બહાર મુક્તપણે ગોળી ચલાવી શકે છે. ખેલાડી [[ગ્રેનેડ]] અથવા [[મોલોટોવ કોકટેલ]]પણ છોડી શકે છે.<ref>PSM3 મેગેઝીન – અંક #98 (ફેબ્રુઆરી 2008)</ref> ખેલાડી [[સ્થાયી પાંખવાળા વિમાન]]ને ઉડાડી શકતો નથી, જે આ શ્રેણીની અગાઉની ગેમમાં શક્ય હતું, પરંતુ તે હેલિકોપ્ટર ઉડાડી શકે છે. [[ (યુફોરિયા) એનિમેશન સિસ્ટમ સાથે બુલેટ ફિઝક્સ એન્જિનથી નિકો પ્રત્યેક બાઇક અકસ્માત પર અગાઉથી નક્કી કરેલા એનિમેશનના સ્થાને અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.| (યુફોરિયા) એનિમેશન સિસ્ટમ સાથે [[બુલેટ]] ફિઝક્સ એન્જિનથી નિકો પ્રત્યેક બાઇક અકસ્માત પર અગાઉથી નક્કી કરેલા એનિમેશનના સ્થાને અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.<ref name="bullet">{{cite web | url = http://www.bulletphysics.com/Bullet/phpBB3/viewtopic.php?p=11971#p11971 | title = AAA Titles using Bullet | access-date = 2009-01-05 | first = Frik85 | date = 2009-01-05 | work = [[Bullet (software)|Bullet physics engine]] | publisher = Erwin Coumans | quote = We are allowed to mention that some parts of Bullet have been co-developed and optimized with Rockstar and merged into their Rage game engine, used on XBox 360, PC and PlayStation 3 in ''Midnight_Club:_Los_Angeles|Midnight Club: Los Angeles'' and ''Grand Theft Auto 4''.}}</ref>]] અગાઉની રમતોથી જેમ આ રમતમાં જો વાહન ફંગોળાઇ જાય તો તેમાં ધડાકો નહીં થાય, જો કે અથડામણમાં કે હથિયાર દ્વારા હુમલામાં એન્જિનને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં નુકસાન થાય તો વાહનને આગ લાગી શકે છે અને બાદમાં તેમાં ધડાકો થઇ શકે છે. કારનું એન્જિન ખોટકાઇ પડી શકે છે અને ચાલુ થઇ શકતી નથી, વાહન જ્યાંથી અથડાયું છે ત્યાં ઘોબો પડી શકે છે અને કેટલીકવાર તે ચલાવી શકાય તેવી સ્થિતિમાં રહેતી નથી. લિબર્ટી શહેરના ચોકક્સ વિસ્તારોમાં નિકો રૂપજીવીનીની બાજુમાં કાર ઉભી રાખીને હોર્ન વગાડીને તેમની સેવા પણ ભાડે રાખી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.pocket-lint.co.uk/news/news.phtml/13777/14801/BBFC-warning-over-GTA-IV.phtml|title=Prostitutes and masturbation in GTA IV|work=Pocket-lint|access-date=2008-05-06|archive-date=2008-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430022409/http://www.pocket-lint.co.uk/news/news.phtml/13777/14801/BBFC-warning-over-GTA-IV.phtml|url-status=dead}}</ref> ===પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર)=== આ શ્રેણીની અગાઉની ગેમમાં મિશન પુરું કરવા માટે પબ્લિક ટેલિફોનનો અવારનવાર ઉપયોગ કરાતો હતો જ્યારે ''GTA IV'' માં [[મોબાઇલ ફોન]]નો ઉપયોગ થાય છે. તેના કેટલાક ઉપયોગો છે, જેમાં [[ટેક્સ્ટ મેસેજ]] અને એપોઇન્ટમેન્ટ જોવી, પ્રવૃત્તિઓ કરવા મિત્રોને મળવાની ગોઠવણ કરવી અને નિષ્ફળ ગયેલા મિશનને ફરીથી પસંદ કરવાના વિકલ્પનો પણ સમાવેશ થાય છે. ખેલાડી ચોક્કસ મિશન માટે ફોટો પણ લઇ શકે છે અને ઇમરજન્સી સેવા બોલાવવા [[911]] પર ફોન પણ કરી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.edmunds.com/insideline/do/News/articleId=125248|title=Grand Theft Auto IV and Gran Turismo 5 Look To Redefine Virtual Racing – and Felonies|last=Tassi|first=Paul |date=2008-03-19 |publisher=Edmunds Insideline|access-date=2008-10-13}}</ref> પોલીસ ગુનેગારની ધરપકડ કરશે અને ડોક્ટરો નિકોનું આરોગ્ય સુધારી શકશે. ફોનથી ફ્રી મોડમાં ઓનલાઇન ગેમના મલ્ટિપ્લેયર મોડનો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે. ખેલાડી અન્ય પાત્રો સાથે વાત કરવા માટે તેમજ તેઓ પરિવહન અથવા વોન્ટેડ લેવલમાં ઘટાડો કરવા જેવી જે સેવા પુરી પાડી શકે છે તે માંગવા તેમને ફોન કરી શકે છે. ગેમ નિકો ઉપયોગ કરી શકે તેવા કેટલાક વિવિધ ઇન-ગેમ ડેટાબેઝ પણ ધરાવે છે. શહેરભરમાં આવેલી [[ઇન્ટરનેટ કાફે]] ચેઇન, "TW@", અથવા સુરક્ષિત ઘરમાં કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરીને ઇન્ટરનેટના ઇન-ગેમ વર્ઝનનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ ગેમમાં 100થી વધુ કાલ્પનિક વેબસાઇટ છે જેનો રમત દરમિયાન ઉપયોગ થઇ શકે છે અને નિકો (જન્ક મેઇલ સહિત) ઇમેઇલ મોકલી અને મેળવી શકે છે તેમજ સંભવિત તારીખો નક્કી કરી શકે છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો III'' માં ઇન્ટરનેટ કાફે બતાવવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તેમાં ઇન્ટરનેટ બ્રાઉસિંગ શક્ય ન હતું.<ref>{{cite web|date=2008-01-30|url= http://www.bostonherald.com/business/general/view.bg?articleid=1070140|title='Grand Theft Auto IV' Preview: Rockstar Games' latest adds drunk driving, strip clubs| access-date=2008-01-30}}</ref> નિકો લિબર્ટી શહેરના ગુનેગારોની માહિતીનો ઉપયોગ કરવા, લિબર્ટી શહેરના વિવિધ ગુનેગારોની માહિતી મેળવવા તેમજ વળતર માટે તેમને શોધી કાઢવા માટે પોલીસ વાહનમાં [[ઇન-કાર કમ્પ્યુટર]]નો ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref>{{cite web| last = Roper| first = Chris| title = Grand Theft Auto IV Update| publisher = IGN| date = 2008-01-23| url = http://uk.ps3.ign.com/articles/847/847029p1.html| access-date = 2008-02-23| archive-date = 2012-06-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20120610151235/http://uk.ps3.ign.com/articles/847/847029p1.html| url-status = dead}}</ref> આ ગેમમાં કાર્યક્રમો અને જાહેરાતો દર્શાવતી કેટલીક જોઇ શકાય તેવી ચેનલો સાથેનું ઇન-ગેમ ટેલિવિઝન પ્રોગ્રામિંગ પણ છે. ટેલિવિઝન શોમાં વિવિધ પ્રકારના કાર્યક્રમો દર્શાવવામાં આવે છે જેમાં હિસ્ટરી ચેનલ, રિયાલીટી શો, કાર્ડ ગેમ અને [[કાર્ટૂન]]નો સમાવેશ થાય છે. ===મલ્ટિપ્લેયર=== ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' રમતના 15 મોડ સાથે ઓનલાઇન મલ્ટિપ્લેયરની સુવિધા છે.<ref name="gta4multi-grad">{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/xbox360/grand-theft-auto-iv/preview/grand-theft-auto-iv-multiplayer-hands-on/a-200804085550713049/g-2006051014323586065|title=Grand Theft Auto IV – Multiplayer Hands-On |last=Reparaz|first=Mikel |date=2008-04-08|publisher[[GamesRadar]]|pages=6|access-date=2008-09-25}}</ref> તેના પર 16 ખેલાડી સુધી રમી શકે છે (પીસી વર્ઝનમાં 32 ખેલાડીઓ રમી શકે છે<ref name="gta4pcinfo-beefjack"></ref>)અને ખેલાડીઓને સમગ્ર શહેરની માહિતી મેળવવાની છૂટ આપે છે.<ref>{{Citation|title=Coverage of the PlayStation Holiday Preview Event|year=2007|date=2007-10-12|url=http://www.gamingexcellence.com/ps3/news/1636.shtml|access-date=2010-06-16|archivedate=2011-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711071907/http://www.gamingexcellence.com/ps3/news/1636.shtml}}</ref> રમતના હોસ્ટ પોલીસની હાજરી, ટ્રાફિક અને હથિયાર જેવા ઘણા પરિબળો અંકુશિત કરી શકે છે. ગેમની કોન્સોલ એડિશન કોઇ [[સ્પ્લિટ સ્ક્રીન]] કે [[LAN]] મલ્ટિપ્લેયર મોડ દર્શાવતું નથી<ref>{{cite web|url=http://multiplayerblog.mtv.com/2008/04/22/%E2%80%98grand-theft-auto-iv%E2%80%99-does-not-have-lan-or-single-screen-multiplayer-either-public-service-announcement-2/|title='Grand Theft Auto IV' Does Not Have LAN Or Single-Screen Multiplayer Either (Public Service Announcement #2)|last=Totilo|first=Stephen|date=2008-04-22|publisher=MTV Multiplayer|access-date=2008-10-13|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924203534/http://multiplayerblog.mtv.com/2008/04/22/%e2%80%98grand-theft-auto-iv%e2%80%99-does-not-have-lan-or-single-screen-multiplayer-either-public-service-announcement-2/|url-status=dead}}</ref> પરંતુ પીસી વર્ઝનમાં સપોર્ટ છે. ઓનલાઇન ગેમ્સ રેન્ક્ડ અને અનરેન્ક્ડ મેચમાં વિભાજિત થાય છે. રેન્કડ ગેમ માટે પુરસ્કાર રોકડ છે, જે ખેલાડીનો રેન્ક નક્કી કરે છે.<ref>{{cite web |title=Grand Theft Auto IV Multiplayer Hands-On (PS3, Xbox 360) |publisher=[[GameTap]] |date=2008-04-08 |access-date=2008-05-15 |url=http://psp3d.com/games/15078-grand-theft-auto-iv-multiplayer-hands-playstation-3-xbox-360-gametap.html |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510020540/http://psp3d.com/games/15078-grand-theft-auto-iv-multiplayer-hands-playstation-3-xbox-360-gametap.html |url-status=dead }}</ref> ખેલાડીઓ મોટા ભાગના રમત મોડમાં કસ્ટમાઇઝેબલ (પોતાની પસંદગી મુજબ ફેરફાર કરીને તૈયાર કરેલા) પાત્રનો ઉપયોગ કરે છે અને રમત દરમિયાન કમાવેલી રોકડ વધુ કસ્ટમાઇઝેશન વિકલ્પ ઉપલબ્ધ કરાવે છે.{{Citation needed|date=January 2009}} કેટલાક વિવિધ રમત મોડ પણ ઉપલબ્ધ છે. ટીમ આધારિત વિવિધ ગેમપ્લેમાં અલગ-અલગ પ્રકારની મેચ હોય છે<ref name="gtaiv"></ref> જેમકે ટીમ ડેથમેચ, આ મેચમાં 2-8 ટીમો સૌથી વધુ મોત એકત્ર કરવા પરંપરાગત [[ડેથમેચ]]માં સ્પર્ધા કરે છે. ટીમ માફિયા વર્ક, જેમાં 2-8 ટીમો "માફિયા"એ સોંપેલું કોન્ટ્રાક્ટ કામ પુરું કરવા સ્પર્ધા કરે છે. આ કામમાં નિશાનની આગેવાની કરવી અથવા હત્યા કરવી અથવા કારની ચોરી કરવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ટીમ કાર જેક સિટી, આ મેચમાં 2-8 ટીમો કારની ચોરી કરે છે અને તેને સુરક્ષિત રાખવા માટે નાણા કમાવે છે. કોપ્સ એન ક્રૂક્સ, આ મેચમાં પોલીસની એક ટીમ ગુનેગારોની ટોળકી સામે સ્પર્ધા કરે છે (તેના "ઓલ ફોર વન" વિકલ્પમાં પોલીસે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચતા પહેલા ગુનેગારોના "બોસ"ને મારવાનો હોય છે જ્યારે "વન ફોર ઓલ" વિકલ્પમાં પોલીસે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચતા પહેલા બધા જ ગુંડાઓને મારવાના હોય છે) અને ટર્ફ વોર, આ મેચમાં નકશાના નિશ્ચિત વિસ્તારનો અંકુશ મેળવવા બે ટીમો સ્પર્ધા કરે છે. આ ગેમમાં વિવિધ હરિફાઇ અને [[સહકારી]] મોડનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમાં રેસનો સમાવેશ થાય છે જેમાં ખેલાડીઓએ પરંપરાગત ઓટોમોબાઇલ રેસમાં ચેકપોઇન્ટ પર થઇને સ્પર્ધા કરવાની હોય છે. જીટીએ રેસના વિકલ્પમાં ખેલાડીઓ એક ઓટોમોબાઇલ રેસમાં ચેકપોઇન્ટ પર થઇને સ્પર્ધા કરે છે. આ સ્પર્ધામાં ખેલાડી તેના વિરોધી સાથે લડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. હેન્ગ મેન્સ નૂઝ તે એક સહકારી મોડ છે જેમાં ખેલાડી એરપોર્ટ પરથી એક વ્યક્તિને લઇ જાય છે અને પોલીસ તેની હત્યા કરે તે પહેલા તેને સુરક્ષિત રીતે અંતિમ તબક્કા સુધી પહોંચાડે છે, ડીલ બ્રેકર, તે એક સહકારી મોડ છે જેમાં ખેલાડીને દુશ્મનો દ્વારા કબજો જમાવી દીધેલી એક બાંધકામ સાઇટ પર હુમલો કરવાનો હોય છે અને દુશ્મનો છટકી જાય તે પહેલા તેમનો પીછો કરવાનો હોય છે. બોમ્બ દા બેઝ II, તે એક સહકારી મોડ છે જેમાં ખેલાડીઓએ એક વહાણને છોડાવવાનું હોય છે અને તેને વિસ્ફોટકો વડે ઉડાવી દેવાનું હોય છે. [[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો 3]]માં ''બોમ્બ દા બેઝઃ એક્ટ II'' પણ આવું જ વિસ્ફોટકો વડે વાહણ ઉડાવી દેવાનો ઉદેશ ધરાવે છે. રમતમાં ફ્રી મોડની સુવિધા પણ છે જેમાં ખેલાડી પાસે માહિતી મેળવવા માટે આખો નકશો ખુલ્લો હોય છે તેમાં તેની પાસે કોઇ પૂરો કરવા માટે કોઇ અંતિમ ઉદ્દેશ કે મિશન હોતા નથી. મલ્ટિપ્લેયર મોડલમાં સિંગલ પ્લેયર મોડની કેટલીક સુવિધાઓ નિષ્ક્રિય કરી દેવાઇ છે જેમકે બોલિંગ, ડાર્ટ્સ અને પૂલ મિનિ-ગેમ્સ. ચીટ્સ, ક્લબ અને ઇન્ટરનેટ કાફે પણ નિષ્ક્રિય કરી દેવાયા છે. આ મર્યાદાઓ અન્ય પ્રકારની રમતોને પણ લાગુ પડે છે. ==સારાંશ== ===કથાવસ્તુ=== [[File:GTAIV Niko and SoH.jpg|thumb|left|230px|નિકો અને હેપિનેસ ટાપુ પર હેપિનસનું બાવલું]] ''ગ્રાન્ડ થેપ્ટ ઓટો IV'' માં [[નિકો બેલિક]]ની કહાણી છે, જે દસ્તાવેજ વગર પ્રવેશેલો એક બિનનિવાસી છે. તે પૂર્વ યુરોપના યુદ્ધ, સંભવતઃ [[બોસ્નિયાના યુદ્ધ]]નો એક અનામી પીઢ સૈનિક છે. [[રોમન]] નિકોનો પિતરાઇ ભાઈ છે અને તે આ ગેમ શરૂ થાય તે પહેલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આવી ચૂક્યો છે. રોમનની સમજાવટને પગલે નિક તેના દેવામાંથી મુક્ત થવા લિબર્ટી શહેરમાં પ્રવેશવા તે [[પૂર્વ યુરોપ]] છોડે છે.<ref name="egmmarch"></ref> લિબર્ટી શહેરમાં તે તેનો ગુનાહિત ભૂતકાળ ભૂલી જઇને [[અમેરિકી સ્વપ્ન]] સાકાર કરવાની આશા રાખે છે. જો કે લિબર્ટી શહેરમાં પહોંચ્યા બાદ નિકોને ખબર પડે છે કે રોમનની સમૃદ્ધિ અને વૈભવની વાતો ખોટી હતી અને રોમને તેના ઋણ અને ગુંડાઓ સાથેના સંઘર્ષની વાત છુપાવી હતી. નિકો લિબર્ટી શહેરમાં પોતાની નવી જીંદગી શરૂ કરવાની આશા સાથે રોમનને તેની મુશ્કેલીઓમાં મદદ કરે છે. બાદમાં જાણવા મળે છે કે નિકોનું લિબર્ટી શહેરમાં આવવા પાછળનું એક કારણ [[ફ્લોરિયન ક્રેવિક]]ને શોધવાનું હતું. નિકોનો ફલોરિયન ક્રેવિક પર તેના જૂના લશ્કરી એકમમાં દગો આપવાનો આક્ષેપ છે. નિકો રોમનના લોન શાર્ક [[વ્લાદિમિર ગ્લેબો]] મારફતે લિબર્ટી શહેરના [[બ્રાટ્વા]] સાથે જોડાણ કરે છે. નિકો બાદમાં વ્લાદની હત્યા કરી નાંખે છે કારણકે તેણે રોમનની ગર્લફ્રેન્ડ સાથે સંભોગ કર્યો હતો. નિકોની જમૈકન ડ્રગ અને શસ્ત્ર સોદાગર [[જેકબ "લિટલ જેકબ" હગ્સ]] અને તેના ભાઈ રીયલ બેડમેન સાથે દોસ્તી થાય છે. નિકોની બાદમાં બ્રાટ્વાની મોટી હસ્તી [[મિખાઇલ ફોસ્ટિન]] અને તેના સાથી [[દિમીત્રી રેસ્કાલોવ]] સાથે ઓળખાણ થાય છે. નિકો ફોસ્ટિનના કેટલાક કામ કરી આપે છે પરંતુ ટૂંક સમયમાં ફોસ્ટિન નિકોને બ્રાટ્વાના શક્તિશાળી બોસના પૂત્રની હત્યા કરવાનો આદેશ આપે છે જેને પગલે લગભગ ગેંગ વોર છેડાઇ જાય છે. દિમીત્રીએ સમાધાન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો પરંતુ અંતમાં ફોસ્ટિનની પેરિસ્ટોરિકા ક્લબ ખાતે હત્યા કરવાનો નિકોને આદેશ આપે છે. નિકોને બાદમાં દિમીત્રી પોતે જ દગો આપે છે. દિમીત્રી રે બલ્ગેરીયન સાથે [[ગુપ્ત સમજૂતિ]] ધરાવતો હોય છે. રે બલ્ગેરીયન નિકોનો ભૂતપૂર્વ બોસ હોય છે જેણે નિકોને મારવા માટે તેના માણસોને આદેશ આપ્યો હોય છે. નિકો લિટલ જકબની મદદથી તેની લડાઇ લડતો રહે છે. દિમીત્રી અને બલ્ગેરીયન છટકી જાય છે. જો કે જેકબ બાદમાં તેમની સાથે સોદો કરવાનું સૂચન કરે છે. તેમના હોવ બીચ એપાર્ટમેન્ટ અને ટેક્સી કંપની આગમાં ભસ્મીભૂત થઇ જાય છે ત્યારે નિકો અને રોમનને બોહન ભાગી જવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. આ સમયે રોમ તેની ગર્લફ્રેન્ડ મેલોરી સમક્ષ પ્રેમનો એકરાર કરવાની તેની ઇચ્છા પ્રગટ કરે છે. નિકો બોહનમાં તેના રહેવાસ દરમિયાન કેટલાક લોકોના કામ લે છે જેમાં [[મેની એસ્ક્યુલા]], જે બોહનની શેરીઓની સફાઇ કરીને પ્રખ્યાત થવા માંગે છે., [[એલિઝાબેટા ટોરેઝ]], થોડા સમય માટે રહી ચૂકેલો ડ્રગ ડીલર, પેટ્રિક "પેકી" મેકરીરી, આઇરિશ માફીયાનો એક સભ્ય, અને પ્લેબોય એક્સ, એક નવો ઉભરી રહેલો ડ્રગ માફીયાનો સમાવેશ થાય છે. જો કે બોહનમાં પણ સ્થિતિ ત્યારે કફોડી બની, જ્યારે નિકો એલિઝાબેટાના જે ડ્રગ સોદા કરતો હતો તેનો LCPDએ ભાંડો ફોડ્યો હતો. લોકો તેને નુકસાન કરશે તેવા ભયથી એલિઝાબેટા તેની કોકેનની લત પર ચડી જાય છે. તે એક ડ્રગ ડીલર છે તે બાબતે ઘર્ષણ થતા એલિઝાબેટા મેની એસ્ક્યુલા અને તેના કેમેરા મેનની હત્યા કરે છે. બાદમાં નિકો તે મૃતદેહો શરીરના અંગોની ચોરી કરતા ડોક્ટરને વેચી મારે છે. તુરંત જ બાદમાં એલિઝાબેટાની ધરપકડ થાય છે. તેના નવા બોસ રે બોકિનો દ્વારા એલગોનક્વિન ખાતે અપાયેલા નવા એપાર્ટમેન્ટમાં રહેવા ગયા બાદ નિકો અંતે ફ્લોરિયનને શોધી કાઢે છે પરંતુ તેને માલુમ પડે છે કે ફ્લોરિયને તેનું નામ બદલીને બર્ની ક્રેન રાખ્યું છે. નિકો ટૂંક સમયમાં નક્કી કરે છે કે બર્ની તેના એકમના દગા માટે જવાબદાર નથી. હવે નિકોને એકમાત્ર [[ડાર્કો બ્રેવિક]] પર જ શંકા હતી. એલગોનક્વિનમાં નિકો પેકીના નાના ભાઈ ગેરાલ્ડ, ડેરિક અને તેમની બહેન કેટ સહિત મેકરીરી પરિવાર સાથે પણ મજબૂત સંબંધો ઉભા કરે છે. નિકો, પેકી અને ડેરિક મેકરીરી માઇકલ "સેન્ટ માઇકલ" કીની સાથે ભેગા મળીને બેન્ક ઓફ લિબર્ટી લૂંટે છે. નિકો પ્લેબોય એક્સ અને પ્લેબોયના જૂના સાથી ડ્વેન ફોર્જ માટે પણ કામ કરે છે. આ લોકો કામ કેવી રીતે થવું જોઇએ તે અંગે મતભેદ ધરાવતા હોય છે. નિકો ફોર્જ સાથે એમ કહીને દોસ્તી કરે છે કે તેને તેનામાં પોતાની જાત દેખાય છે જ્યારે પ્લેબોય ઘમંડી અને સ્વ-ભ્રમિત રહે છે. ધીમે ધીમે પ્લેબોય અને ફોર્જ વચ્ચેના સંબંધો એટલા ઝેરી બની જાય છે કે બંને નિકોને સામેવાળાને મારવા કહે છે. જે નિકો માટે વાસ્તવિક પસંદગી પુરી પાડે છે. નિકો જો પ્લેબોયની હત્યા કરે તો તેને પૈસા નહીં મળે પરંતુ તેને પ્લેબોયનો લોફ્ટ મળશે. નિકો માને છે કે તે તેના દોસ્તની સાથે રાહીને યોગ્ય પસંદગી કરી છે. જો નિકો ડ્વેનની હત્યા કરે તો તેને પૈસા મળે પરંતુ પ્લેબોય તેને ઠંડા કલેજાવાળી ભાડે લીધેલી બંદૂક ગણાવી તેની ઉપેક્ષા કરતો હતો. પ્લેબોય નિકો સાથેનો કરાર તોડી નાંખે છે. વાર્તાના અંતે, સરકારી એજન્સી "[[યુ. એલ. પેપર]]"ના નામ હેઠળ) કે જેણે ઉંમરલાયક ગુંડા [[જોન ગ્રાવિલી]] સાથે ગુપ્ત સમજૂતિમાં મદદ કરવા માટે નિકો પર દબાણ કર્યું હતું તે, [[બુકારેસ્ટ]]માં ડાર્કોને શોધી કાઢે છે અને અંતિમ પુરસ્કાર તરીકે તેને લિબર્ટી શહેરમાં લાવે છે. નિકો ડાર્કો સામે ઘર્ષણમાં ઉતરે છે. ડાર્કો ગુનો કર્યાની લાગણીમાં તૂટીને ડ્રગની લત પર ચડી જાય છે. બાદમાં ખેલાડીને ડાર્કોની હત્યા કરવાનો અથવા તો તેને જીવતદાન આપવાનો વિકલ્પ આપવામાં આવે છે. નિકોના ભૂતકાળની માહિતી મેળવ્યા બાદ [[જીમી પેગોરિનો]] નિકોને એક બારમાં બોલાવે છે અને તેનું એક અંતિમ કામ કરી આપવાની તેને વિનંતી કરે છે. જીમ નિકોને તેની પાસેથી હેરોઇનનો માલ લેવાની અને તેને ખરીદદાર દિમીત્રી રેસ્કાલોવને વેચવાની વાત કરે છે.<ref name="gtaiv"></ref> ====અંતિમ ચરણ==== ગેમ આ તબક્કે ખેલાડીની પસંદગીને આધારે વાર્તાના બે સંભવિત અંત દર્શાવે છે. બંને અંતમાં નિકો પેગોરિનોને દિમીત્રીને મદદ કરવા બદલ એક દુશ્મન તરીકે જુએ છે અને બંને દુશ્મનો લગભગ એક સમાન જેવી લડાઇમાં મૃત્યુ પામે છે. બંને અંતમાં મુખ્ય તફાવત તે છે કે રમતના અંતે રોમન બેલિક અથવા કેટ મેકરીરી બેમાંથી એકનું મૃત્યુ થાય છે. જો ખેલાડી '''રિવેન્જ''' ની પસંદગી કરે તો, દિમીત્રી જ્યારે તેના હેરોઇનના માલનું સુપરવિઝન કરતો હોય છે ત્યારે નિકો તેના ટેન્કર પર હલ્લો બોલાવી દે છે. ટેન્કરની આડમાં સામસામા ગોળીબાર થાય છે અને નિકો દિમીત્રીની હત્યા કરે છે. ત્યાર બાદ રોમન અને મેલોરીના લગ્ન થાય છે અને દગા બાદ રોષે ભરાયેલો જીમી પેગોરિનો ચર્ચની બહાર ચાલુ ગાડીએ નિકોની પ્રેમિક [[કેટ મેકરીરી]]ની હત્યા કરે છે. નિકો, રોમન અને લિટલ જેકબ પેગોરિનોના કેટલાક માણસોનો પીછો કરે છે જેઓ તેમને એલ્ડર્ની ખાતે ત્યજી દેવાયેલા એક કેસિનો સુધી દોરી જાય છે. નિકો પેગોરિનોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરે છે પરંતુ તે છટકી જાય છે અને હોડી લઇને હેપીનેસ ટાપુ તરફ નાસી જાય છે. નિકો, રોમન અને જેકબ તેનો હેલિકોપ્ટરમાં પીછો કરે છે અને નિકો તેના અમેરિકી સ્વપ્નની વાત રોમન અને જેકબને કરે તે પહેલા પેગોરિનોને મારી નાંખે છે. એન્ડ ક્રેડિટ બાદ રોમન નિકોને ફોન પર જણાવે છે કે તેની પત્ની મેલોરી ગર્ભવતી છે અને આવનાર બાળકને કેટ નામ આપશે. જો ખેલાડી '''સોદો''' કરવાનો વિકલ્પ પસંદ કરે તો, નિકો માલની આપલે માટે [[ફિલ બેલ]]ને ડોક પર મળે છે. દિમીત્રી તેની બાજુનો સોદા તોડી દે છે પરંતુ નિકો અને ફિલ ડ્રગના નાણા મેળવી લે છે. નિકોને પેગોરિનોનો અભિનંદન આપતો ફોન આવે છે. પેગોરિનોએ હવે દિમીત્રી સાથે જોડાણ કરેલું છે. સોદાનો વિરોધ કરી રહેલી કેટ નિકોથી નારાજ છે અને તે રોમન અને મેલોરીના લગ્નમાં જવાનો ઇનકાર કરે છે. આ લગ્ન યોજાય છે અને નિકોની હત્યા કરવા માટે દિમીત્રીએ મોકલેલા હુમલાખોરો અથડામણ દરમિયાન અજાણતા રોમન પર ગોળીબાર કરે છે અને તેની હત્યા કરી દે છે. રોષે ભરાયેલો નિકો લિટલ જેકબ સાથે ભેગા મળીને દિમીત્રી અને પેગોરિનો બંનેની હત્યા કરવા એલ્ડર્નીમાં આવેલા એક ત્યજી દેવાયેલા કેસિનો પર જાય છે. કેસિનોમાં દિમીત્રી, હેલિકોપ્ટર દ્વારા હેપિનેસ ટાપુ પર ભાગે તે પહેલા પેગોરિનોને દગો આપીને તેની હત્યા કરી દે છે. નિકો અને લિટલ જેકબ દિમીત્રીનો પીછો કરે છે અને તેને મારી નાંખે છે. વાર્તાનો અંત હેપિનેસના બાવલાથી નિકોને છૂટા પડતા શોટ સાથે આવે છે. એન્ડ ક્રેડિટ બાદ મેલોરી નિકોને ફોન પર જણાવે છ કે તે રોમનના બાળકની માં બનવાની છે.<ref name="gtaiv">{{cite video game | title = Grand Theft Auto IV | developer = [[Rockstar North]] | publisher = [[Rockstar Games]] | date = 2008-04-29 }}</ref> ===સેટિંગ=== [[File:Liberty City GTAIV.jpg|thumb|left|230px|GTA IVની લિબર્ટી શહેરની આવૃત્તી અગાઉની ગતા ગેમની તુલનાએ ન્યૂ યોર્ક શહેર પર વધુ આધારિત છે.<ref>[69]</ref>]] ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' લિબર્ટી શહેરની નવી ડિઝાઇનમાં બને છે. લિબર્ટી શહેર ન્યૂ યોર્ક શહેરના ચાર બરોને આધારે ચાર બરો ધરાવે છે. ''બ્રોકર'' સમકક્ષ છે [[બ્રૂકલિન]]ને; [[ક્વિન]] છે ''ડ્યુક્સ'' ; [[ધ બ્રોન્ક્સ]] છે''બોહન'' અને [[મેનહટ્ટન]] છે ''એલગોનક્વિન'' . શહેરની બાજુમાં સ્વતંત્ર દેશ ''એલ્ડર્ની'' આવેલો છે, જેને નોર્થન [[ન્યૂ જર્સી]] અને [[ચેનલ ટાપુ]]ને આધારે નામ આપવામાં આવ્યું છે. નિર્માતાઓએ [[સ્ટેટન ટાપુ]] જેવા વિસ્તારને એમ માનીને દૂર કર્યો હતો કે આવા વિસ્તારને આધારે રમત રસપ્રદ નહીં બને.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> રમતમાં બે નાના ટાપુ આવેલા છેઃ ચાર્જ ટાપુ ([[રોન્ડોલ ટાપુ]]ને આધારે) અને કોલોની ટાપુ ([[રૂઝ્વેલ્ટ ટાપુ]]ને આધારે). શરૂઆતમાં શહેરના પૂલોને ત્રાસવાદી હૂમલાના ભયને કારણે બંધ કરી દેવાયા છે અને ખેલાડી જો તેને પાર કરવાનો પ્રયાસ કરે તો પોલીસ તેનો પીછો કરીને તેને મારી નાંખે છે પરંતુ આગળ જતા આડશો દૂર કરવામાં આવે છે અને ખેલાડી [[બ્રોકર]], [[એલ્ગોનક્વિન]] અને [[નોર્થવૂડ હાઇટ્સ]] પૂલ પાર કરી શકે છે અને બાકીના શહેર વિશે માહિતી લઇ શકે છે. "ફ્રાન્સિસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ" ન્યૂ યોર્ક શહેરના એરપોર્ટ ખાસ કરીને [[લાગાર્ડીયા અને JFK|લાગાર્ડીયા અને [[JFK]]]]ને આધારે તૈયાર કરાયું છે. ===પાત્રો=== [[File:GTAIV Niko and Dimitri.jpg|thumb|right|230px|નિકો બેલિક દરિયા કિનારે આવેલા મનોરંજન પાર્ક ખાતે દિમિત્રી સાથે]] ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' માં જે પાત્રો દેખાય છે તે વૈવિધ્યસભર અને તેઓ જ્યાં રહે છે તે લિબર્ટી શહેરના બરો સાથે સંબંધ ધરાવે છે. તેઓ વિવિધ ગેંગ અને વંશીય સમૂદાય સાથે સંકળાયેલા છે. ખેલાડી [[નિકો બેલિક/0} પર અંકુશ કરી શકે છે, નિકો પૂર્વ યુરોપીય યુદ્ધનો પીઢ સૈનિક છે.|નિકો બેલિક/0} પર અંકુશ કરી શકે છે, નિકો પૂર્વ યુરોપીય યુદ્ધનો પીઢ સૈનિક છે.<ref name="egmmarch"></ref>]] ડેન હાઉસરના જણાવ્યા મુજબ અગાઉની રમતના એક પણ [[પાત્ર]] પાછા નહીં ફરે કારણકે જે પણ પાત્રો આપણને ગમ્યા હતા તેમાંના મોટા ભાગના મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> આ પાત્રોને ઇન ગેમ ગ્રેફિટી બિડીંગ ફેરવેલ તેને વધુ સાબિતી પુરી પાડે છે.<ref name="gtaiv"></ref> આ શ્રેણીની અગાઉની રમતથી વિપરિત ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ના વોઇસ એક્ટરમાં કોઇ નોંધપાત્ર કે હાઇ-પ્રોફાઇલ સેલિબ્રિટીનો સમાવેશ નથી કરાયો, તેના સ્થાને માઇકલ હોલિક, જેસન ઝુમવોલ્ટ, [[ટિમોથી અદામ્સ]] અને [[કૂલી રેન્ક્સ]] જેવા ઓછા જાણીતા કલાકારોને લેવામાં આવ્યા છે. જો કે [[ઇગ્ગી પોપ]], [[જુલિયટ લેવિસ]], [[કાર્લ લેગરફેલ્ડ]], [[ડીજે પ્રિમીયર]], [[ફેજ વોટલી]] અને [[લાઝલો જોન્સ]] જેવા કેટલાક હાઇ પ્રોફાઇલ ડીજે ગેમની અંદર વિવિધ રેડીયો સ્ટેશનનું સંચાલન કરે છે. ''[[સેટરડે નાઇટ લાઇવ]]'' ના અભિનેતાઓ [[બિલ હેડર]] અને [[જેસન સુડીકીસ]] અનુક્રમે ઉદાર અને સંકુચિત રેડીયો ચર્ચામાં દેખાય છે. [[ફ્રેડ આર્મીસેન]] કેટલાક મહેમાનોનું [[લેઝલો]]ના "ઇન્ટિગ્રીટી 2.0" પર યજમાનપદ સંભાળે છે. [[કેટ વિલિયમ્સ]] અને [[રિકી ગેર્વીયાસ]]ની પણ તેમની પસંદગી છે અને ઇન-ગેમ કોમેડી ક્લબમાં કોમેડી દર્શાવવામાં આવે છે.<ref name="gtaiv"></ref> [[જિમ નોર્ટન]], [[પેટ્રિક ઓનિયલ]], [[રિક શેપિરો]], અને [[રોબર્ટ કેલી]] સહિત અનેક અન્ય હાસ્યકલાકાર, રેડીયો પર સાંભળવા મળે છે અથવા ઇન-ગેમ પાત્ર તરીકે જોવા મળે છે. ==ધ્વનિ પટ== ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' શ્રેણીની અગાઉની રમતની જેમ, ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એવા સાઉન્ડ ટ્રેકની સુવિધા ધરાવે છે કે જ્યારે ખેલાડી વાહનમાં હોય ત્યારે તે રેડીયો સ્ટેશન દ્વારા સાંભળી શકે છે. લિબર્ટી શહેરમાં 18 રેડીયો સ્ટેશન આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ [[ટોક રેડીયો]] સ્ટેશન છે. અન્ય સ્ટેશનો વિવિધ પ્રકારનું સંગીત પીરસે છે. ગેમમાં ઘણા જાણીતા ટ્રેકનો સમાવેશ કરાયો જેમાં [[જીનેસિસ]], [[ડેવીડ બોવી]], [[સ્મેશિંગ પમ્પકિંન્સ]], [[ધ સિસ્ટર્સ ઓફ મર્સી]], [[સર્યોગા]], [[બોબ માર્લી]], [[ડોન ઓમર]], [[ધ હૂ]], [[ઇલેક્ટ્રિક નાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રા]], [[ક્વિન]], [[બ્લેક સબાથ]], [[ફિલિપ ગ્લાસ]], [[સિમીયન મોબાઇલ ડિસ્કો]], [[નાસ]], [[કેન્યી વેસ્ટ]], [[આર. કેલી]], [[લોઇડ]], [[માઇલ્સ ડેવિસ]], [[લૂઝ એન્ડ્સ]], [[એલ્ટોન જોહન]], [[ઝેડ ઝેડ ટોપ]], [[આ. ઇ. એમ]], [[એમસી લાયટ]] અને [[બેરી વ્હાઇટ]]નો સમાવેશ થાય છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' નું થીમ સોંગ (ઓળખ સંગીત) "સોવિયેટ કનેક્શન" [[માઇકલ હન્ટર]]એ કમ્પોઝ કરેલું છે''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' . ગેમ સમાન પ્રકારની સંગીત પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરે છે.''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' . આ શ્રેણીની અગાઉની રમતોમાં દરેક રેડીયો સ્ટેશન એક જ લૂપ સાઉન્ડ ફાઇલમાં ચાલતો હતો જે દર વખતે એક જ ગીત, જાહેરાત અને જાહેરખબર એક જ ક્રમમાં વગાડતો હતો. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' માં રેડીયો સ્ટેશન હોવાથી, પ્રત્યેક સાઉન્ડ ફાઇલને અલગથી રાખવામાં આવી છે અને આડીઅવડી મિક્સ કરવામાં આવી છે જેને કારણે ગીતો વિવિધ ક્રમમાં વાગે છે તેમજ દરેક વખતે જુદા ગીત અને જાહેરાતો વાગે છે. અને પ્લોટ ઇવેન્ટ સ્ટેશન પર જાણ કરવાની હોય છે.<ref name="gtaiv"></ref> કાલ્પનિક લિબર્ટી શહેરનો સંદર્ભ આપવા માટે કેટલાક ગીતોને એડિટ પણ કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="musicman">{{cite web |url = http://www.mtv.com/news/articles/1586708/20080501/id_0.jhtml |title = 'Grand Theft Auto IV' Music Man Explains How Those 214 Songs Made The Soundtrack |access-date = 2008-05-18 |author = Totilo, Stephen |date = 2008-05-02 |publisher = MTV News |archive-date = 2010-03-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100316155416/http://www.mtv.com/news/articles/1586708/20080501/id_0.jhtml |url-status = dead }}</ref> રોકસ્ટાર ગેમ્સ અને [[એમેઝોન ડોટ કોમ]] વચ્ચે સમજૂતિને પગલે ખેલાડીઓ ''GTA IV'' ના ઇન-ગેમ મોબાઇલ ફોન મારફતે વાસ્તવિક દુનિયાનું [[MP3 ખરીદી શકે છે.]] ખેલાડીઓ નિકોના ફોન પરથી ZIT-555-0100 ડાયલ કરીને તેને પસંદગીનું રેડીયો ગીત માર્ક કરી શકે છે. બાદમાં તેઓ ગીત અને કલાકારનું નામની માહિતી આપતો ટેક્સ્ટ મેસેજ મેળવશે. જો ખેલાડી રોકસ્ટારની 'સોશિયલ ક્લબ' વેબસાઇટ પર નોંધાયેલો હોય તો તેઓ એમેઝોન ડોટ કોમ પ્લેલિસ્ટ સાથે લિન્ક થયેલો વાસ્તવિક ઇમેઇલ પણ મેળવશે જેમાં ખેલાડીએ માર્ક કરેલા તમામ ગીતોની યાદી હશે અને તે ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ હશે.<ref>{{cite web |url=http://videogames.yahoo.com/events/grand-theft-auto-iv/gta-iv-unveils-new-music-download-model/1199430 |title=GTA IV Unveils New Music Download Model |publisher=Yahoo! Games |date=2008-03-27 |access-date=2010-06-16 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401004050/http://videogames.yahoo.com/events/grand-theft-auto-iv/gta-iv-unveils-new-music-download-model/1199430 |url-status=dead }}</ref> ==વિકાસ== [[File:Mural ad GTA IV NYC.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક શહેરની દિવાલ પર ગેમની મુરાલ એડ, જુલાઈ 2007]] ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો થ્રીની રિલીઝની તરુંત જ બાદમાં''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' પર કામગીરી નવેમ્બર, 2004માં શરૂ થઈ હતી.<ref name="OPM UK June 2007">{{cite journal | title = GTA Gets Real | journal = [[PlayStation Official Magazine (UK)]] | issue = 6 | pages = 54–67 | publisher = [[Future Publishing]] | location = United Kingdom |month=June | year=2007}}</ref> ''[[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો III]]'' ટીમના સભ્યોની મુખ્ય સભ્યોની આગેવાની હેઠળ લગભગ 150 ગેમ ડેવલપરોએ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' પર કામ કર્યું હતું.<ref name="fritz">{{cite web |url = http://weblogs.variety.com/the_cut_scene/2008/04/dan-housers-ver.html |title = Dan Houser's very extended interview about everything "Grand Theft Auto IV" and Rockstar |access-date = 2008-04-28 |author = Fritz, Ben |date = 2008-04-19 |publisher = ''[[Variety (magazine)|Variety]]'' |archive-url = https://web.archive.org/web/20080421173255/http://weblogs.variety.com/the_cut_scene/2008/04/dan-housers-ver.html |archive-date = 2008-04-21 |url-status = dead }}</ref> આ ગેમમાં રોકસ્ટારના પોતાના [[રાગે]] ગેમ એન્જિનનો ઉપયોગ [[યુફોરિયા]] ગેમ એનિમેશન એન્જિન સાથે મળીને કરવામાં આવ્યો છે. રાગે ગેમ એન્જિનનો ઉપયોગ અગાઉ ''[[રોકસ્ટાર ટેબલ ટેનિસ]]'' માં ઉપયોગ થયો હતો.<ref name="RAGE Euphoria">{{cite web| last = Boyer| first = Brandon| title = Product: Grand Theft Auto IV Using NaturalMotion's Euphoria |work = [[Gamasutra]]| publisher = CMP Game Group | date = 2007-06-29| url = http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=14526| access-date = 2008-04-03}}</ref> અગાઉ લખાયેલા કે તૈયાર કરાયેલા એનિમેશનને બદલે યુફોરિયા ખેલાડીની ચાલોને નિયંત્રિત કરવા [[પ્રોસિજરલ (પદ્ધતિસરના) એનિમેશન]]નો ઉપયોગ કરે છે, જેથી પાત્રની હલનચલન વધુ વાસ્તવિક લાગે છે.<ref name="euphoria">{{cite web|url=http://www.gta4.net/news/3897/grand-theft-auto-iv-trailer-2-launched/|title=Grand Theft Auto Trailer 2 Launched!|work=GTA4.net|date=28 June 2007}}</ref> યુફોરિયા એન્જિન [[NPCs]]ને ખેલાડીની વિવિધ ચાલ સામે વધારે વાસ્તવિક રીતે પ્રતિક્રિયા આપવા પણ સમર્થ બનાવે છે. એક પ્રીવ્યૂમાં એક ખેલાડી બારીની બહાર NPC પર ટકોરો મારે છે અને પાત્ર પડી ન જાય તે માટે પોતાને આગળ વધતું અટકાવવા કોર પર ખેંચાઈ જાય છે. આ ગેમમાં પાત્રોના ચહેરા પર મૂંઝવણયુક્ત ભાવો દેખાડવા અને રેકર્ડેડ સ્પીચ સાથે હોઠના ફફડાટનો તાલ મેળવવા [[ઇમેજ મેટ્રિક્સ]]ના મિડલવેરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="makingof">{{cite web |url = http://www.next-gen.biz/index.php?option=com_content&task=view&id=9570&Itemid=51&pop=1 |title = The Making of Grand Theft Auto IV |access-date = 2008-04-13 |date = 2008-03-17 |publisher = ''[[Edge (magazine)|Edge]]'' }}</ref> આ ગેમમાં ફોલિયોની રચના [[સ્પીડટ્રી]] મારફતે કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=8246690|title=Trees in latest Grand Theft Auto game were "grown" in Lexington|last=Smith|first=Logan|coauthors=Taylor Kearns|date=2008-04-30|publisher=Wis News|access-date=2008-08-09|archive-date=2008-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430175548/http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=8246690|url-status=dead}}</ref> ''ગ્રાન્ડ ઓટો થેફ્ટ IV'' એ ગ્રાન્ડ ઓટો થેફ્ટની સીરિઝનું વધુ વાસ્તિવક અને વિસ્તૃત સ્ટાઇલ અને ટોન સાથેની રજૂઆત છે.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> તે ગ્રાન્ડ ઓટો થેફ્ટ સીરિઝના અગાઉના વર્ઝનની સરખામણીમાં [[હાઈ-ડેફિનેશન]] ગ્રાફિક્સ અને વિડીઓગેમનું નવી અને વધારે ક્ષમતા ઓફર કરે છે.<ref name="fritz"></ref> રોકસ્ટારના સહસંસ્થાપક [[ડેન હાઉસરે]] કહ્યું હતું કે "[''GTA IV'' ]ના સર્જન પાછળ અમારો વિચાર ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત વિડીઓગેમનું સર્જન કરવાનો હતો. અમે માત્ર વિડીઓગેમને ગ્રાફિક્સની દ્રષ્ટિએ જ સર્વશ્રેષ્ઠ બનાવવા માગતા નહોતા, પણ ડીઝાઇનના તમામ પાસાંને ઉત્તમ રીતે રજૂ કરવા માગતા હતા.ગ્રાફિક્સમાં તો અમે અમારી શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરી દીધી હતી. [...] તમે જાણો છો, કોઈ પણ બાબતને વધુ વાસ્તવિક બનાવવા વધારે સુસંવાદિતતા જાળવવી પડે."<ref name="OPM UK June 2007"></ref> આર્ટ ડિરેક્ટર આરોન ગાર્બટે કહ્યું હતું કે "તેમણે ગેમનું કેન્દ્ર ન્યૂયોર્ક રાખવાનો નિર્ણય લીધો તેની પાછળનું એક કારણ એ હતું કે "આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ન્યૂયોર્ક સિટી કટેલું વૈવિધ્યપૂર્ણ, સિનેમેટિક અને વાઇબ્રન્ટ છે. [...] અને અમે જેમ જેમ તેની માહિતી, જીવન અને વિવિધતા વિશે જાણકારી મેળવતા ગયા તેમતેમ આ સિટીને ગેમના કેન્દ્રમાં રાખવાનું બિલકુલ યોગ્ય છે તે બાબત સમજાઈ ગઈ."<ref name="ign">{{cite web |url = http://xbox360.ign.com/articles/863/863028p1.html |title = GTA IV: Building a Brave New World |access-date = 2008-04-28 |author = Goldstein, Hilary |date = 2008-03-28 |publisher = IGN }}</ref> ડેન હાઉસરે ઉમેર્યું હતું કે અમે હાઈ ડેફિનેશનમાં કાર્ય કરતા હોવાથી અને અમે પુષ્કળ સંશોધનની જરૂર હોવાથી અમારે ક્યાંક આધાર ઊભો કરવાની જરૂર હતી."<ref name="fritz"></ref> ડેવલપર્સે માત્ર મનોરંજન માટે ન્યૂયોર્ક સિટીની મોટી મોટી ઇમારતો ઊભી કરવાનું ટાળ્યું હતું. ડેન હાઉસરે કહ્યું હતું કે "અમે હંમેશા તમામ ચીજવસ્તુઓને જીવંત બનાવવાનો અને તેની આસપાસ વાસ્તવિક વાતાવરણ ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પણ સાથેસાથે એ વાતનું ધ્યાન પણ રાખ્યું હતું કે ગેમની ડીઝાઇનનામાંથી આનંદ અને મનોરંજન મળે."<ref name="OPM UK June 2007"></ref> ''ગ્રાન્ડ થેફટ ઓટો IV'' નું લિબર્ટી શહેર વધુ વિસ્તૃત છે અને ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' સીરિઝમાં સૌથી મોટું શહેર છે.<ref name="slab">{{cite web|url=http://games.kikizo.com/news/200705/101_p1.asp|title=Welcome to Grand Theft Auto IV| author=Doree, Adam|work=[[Kikizo]]|date=2007-05-25}}</ref> જોકે તે સેન એન્ડ્રીઆસ કરતાં નાનું હોવા છતાં ઇમારતની ઊંચાઈના સ્તર, તમે પ્રવેશી શકો તેવી બિલ્ડિંગ્સની સંખ્યા અને આ બિલ્ડિંગ્સમાં વિસ્તૃતતાનું સ્તર જેવા વિવિધ પાસાં ધ્યાનમાં રાખો તો લિબર્ટી સિટીમાં તક વધારે છે.<ref name="slab"></ref> લિબર્ટી શહેરનો હેતુ અતાર્કિક કે નકામા સ્થળો ન ઊભા કરવાનો હતો, જે સેન એન્ડ્રીઝમાં વ્યાપાક રણ સ્વરૂપે જોવા મળે છે.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> વાસ્તાવિક વાતાવરણ ઊભું કરવા [[એડિનબર્ગ]] અને સ્કોટલેન્ડમાં કાર્યરક રોકસ્ટાર નોર્થ ટીમે સંશોધન માટે બે વખત ન્યૂયોર્કની મુલાકાત લીધી હતી. એક મુલાકાત પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવી વખતે (જે દરેક ''GTA'' ગેમની શરૂઆતમાં લેવાય છે) અને બીજી નાની મુલાકાત વધુ વિગતો મેળવવા.<ref name="ign"></ref> ન્યૂયોર્કમાં કાર્યરત પૂર્ણકાલિન સંશોધક ટીમ પડોશી વિસ્તારની લઘુમતી જાતિથી લઈને ટ્રાફિક પેટર્નના વિડીઓ જેવા વિવિધ વિષયો પર માહિતી પૂરી પાડતી હતી.<ref name="fritz"></ref> ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની વાર્તા [[ડેન હાઉસર]] અને રુપર્ટ હમ્ફ્રીસે લખી હતી.<ref name="gtaiv"></ref> અગાઉની સિનેમેટિક કે સાંસ્કૃતિક અસર ધરાવતી ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' ગેમ્સથી વિપરિત ''GTA IV'' માં કોઈ પણ પ્રકારની સિનેમેટિક અસર નહોતી તેવું ડેન હાઉસરે કહ્યું હતું.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> તેમણે ઉમેર્યુ હતું કે "જો વિડીઓગેમ્સને આગામી તબક્કામાં વિકસાવવી હોય તો અન્ય નકામી બાબતોને પકડી રાખવાની કોઈ જરૂર નહોતી અને અમે તે માટે સાવચેતીપૂર્વક પ્રયાસ કર્યો હતો. હકીકતમાં જે સ્થળ હોય તેનો સંદર્ભ ઊભો કરવો જરૂરી છે."<ref name="fritz"></ref> હાઉસરે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે, "ગેમના પાત્રોમાં પણ અમે નવીનતા અને તાજગી લાવવા માગતા હતા અને તેની પ્રેરણા કોઈ ફિલ્મી પાત્રમાંથી મળી હોય તે જરૂરી નહોતું. [...] કદાચ અમે અમારી રીતે જ કંઈક નવું કરવા માગતા હતા."<ref name="fritz"></ref> મ્યુઝિક સુપરવાઇઝર ઇવાન પાવ્લોવિચે કહ્યું હતું કે "અમે એવા ગીતો પસંદ કર્યા હતા જે આજના ન્યૂયોર્કનું જીવંત દ્રશ્ય ખડું કરે છે, આજના ન્યૂયોર્કને રજૂ કરે છે, પણ સાથેસાથે અમે તે વાતની પણ ખાતરી રાખી હતી કે સમય જતાં ગ્રાહકો કે ખેલાડીઓને આ ગીતો અને તેમાં થતી રજૂઆત જૂની ન લાગે અને ગેમ ભૂલાઈ જાય."<ref>{{cite web |url = http://www.variety.com/article/VR1117984286.html?categoryid=1079&cs=1 |title = 'Grand Theft' music a phone call away |access-date = 2008-05-18 |author = Fritz, Ben |date = 2008-04-18 |publisher = ''[[Variety (magazine)|Variety]]'' }}</ref> રેકોર્ડિંગ અને પબ્લિશિંગ અધિકારો મેળવવા 2,000 કરતાં વધારે લોકોએ ડેવલપર્સનો સંપર્ક સાધ્યો હતો.<ref name="musicman"></ref> એટલું જ નહીં તેમણે બેન્ડના સોંગ "વોક ધ નાઇટ"નું લાઇસન્સ મેળવવા સ્વ. સ્કાટ્ટ બ્રોસના સભ્ય [[સીન ડીલાની]]ને શોધવા ખાનગી સંશોધકોની સેવા પણ લીધી હતી."<ref>{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSN0430077120080505 |title = "Grand Theft Auto" simplifies song purchasing |access-date = 2008-05-18 |author = Bruno, Antony |date = 2008-05-05 |publisher = ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' }}</ref> આ સોદા સાથે સંકળાયેલા સૂત્રો પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલી વિગતોના આધારે ''[[બિલબોર્ડ્સ]]'' એ જણાવ્યું હતું કે રોકસ્ટારે દરેક કમ્પોઝિશન માટે 5,000 ડોલર અને પ્રતિ ટ્રેક માસ્ટર રેકર્ડિંગ માટે વધુ 5,000 ડોલરની ચૂકવણી કરી હતી.<ref name="crimepays">{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/musicNews/idUSN2540948020080426 |title = Crime pays for music biz with new Grand Theft Auto |access-date = 2008-05-18 |author = Bruno, Antony |date = 2008-04-26 |publisher = ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' }}</ref> ડેવલપર્સે શરૂઆતમાં વિચાર્યુ હતું કે જે ખેલાડીઓ રમતની અંદર પ્રવેશે તેમને ઇન-ગેમ [[રેકર્ડ શોપ]]માંથી ખરીદી કરવા દેવી અને નિકો માટે [[MP3 પ્લેયર]] રાખવું, પણ બંને વિચારોને પડતાં મૂકાયા હતા.<ref name="musicman"></ref> ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVના થીમ સોંગ સોવિયટ કનેક્શન માઇકલ હન્ટરે લખ્યું હતું''' '' , જેમણે '''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટોઃ સેન એન્ડ્રીસનું થીમ સોંગ પણ બનાવ્યું હતું''.<ref name="musicman"></ref>''રેડિયો ડીજેસ માટે અવાજ આપનાર લોકોમાં ફેશન [[ડીઝાઇનર કાર્લ લેજરફેલ્ડ]], સંગીતકાર [[ઇગ્ગી પોપ]],<ref name="schiesel">{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/04/28/arts/28auto.html?ref=arts | title=Grand Theft Auto Takes On New York | author=Schiesel, Seth| date=2008-04-28 | publisher=New York Times }}</ref> [[ફેમિ કુટી]],<ref name="IF99">{{cite web | url = http://www.rockstargames.com/IV/#?page=if99&content=interactive0 | title = IF99 official website |publisher = [[Rockstar Games]] | access-date = 2008-04-28}}</ref> [[જિમી ગેસ્તાપો{/0{3/}} અને રુસ્લાના તથા રિયલ-લાઇફ રેડિયો ટોક શો હોસ્ટ લાઝલો જોન્સ સામેલ હતા.|જિમી ગેસ્તાપો{/0{3/}} અને [[રુસ્લાના]]<ref name="Vladivostok">{{cite web | url = http://www.rockstargames.com/IV/#?page=vladivostok&content=interactive0 | title = Vladivostok FM official website |publisher = [[Rockstar Games]]| access-date = 2008-04-28}}</ref> તથા રિયલ-લાઇફ રેડિયો ટોક શો હોસ્ટ [[લાઝલો જોન્સ]] સામેલ હતા.<ref name="OPM Review">{{cite journal | last = Clark | first = Tim | title = Grand Theft Auto IV Review | journal = [[PlayStation Official Magazine (UK)]] | issue = 17 | pages = 88–96 | publisher = [[Future Publishing]] | location = United Kingdom |month=April | year=2008}}</ref>]] ગેમના હિપ-હોપ રેડિયો સ્ટેશન ધ બીટ 102.7 માટે વિશિષ્ટ ટ્રેક્સની રચના [[ડીજે ગ્રીન લેન્ટર્ને]] કરી હતી.<ref name="crimepays"></ref> રેકોર્ડ લેબલના માલિક અને રેકર્ડ ઉત્પાદક બોબી કોન્ડર્સ લિબર્ટી શહેર ન્યૂયોર્કના વહીવટી વિભાગોના સંદર્ભ બનાવવાના આશય સાથે ટ્રેક્સનું ફરી-રેકર્ડ કરવા અને [[ડાન્સહોલ]]ના આર્ટિસ્ટો મેળવવા [[જમૈકા]]ની સફર કરી હતી. બોબી મેસિવ બી સાઉન્ડસીસ્ટમ ઇન-ગેમ રેડિયો સ્ટેશનનું સંચાલન પણ કરે છે.<ref name="crimepays"></ref> માઇક્રોસોફ્ટના ઇન્ટરેક્ટિવ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ બિઝનેસ ડિવિઝનના તત્કાલિન કોર્પોરેટ વાઇસ પ્રેસિડન્ટ [[પીટર મૂરે]]એ ઇથ્રી 2006 ખાતે પોતાની બાંય ચડાવી ''GTA IV'' નું કામચલાઉ ટેટ્ટુ પ્રગટ કરી જાહેરાત કરી હતી કે આ ગેમ [[Xbox 360]] પર રમી શકાશે.<ref>{{cite web |url=http://planetgrandtheftauto.gamespy.com/gta4/ |title=Planet Grand Theft Auto – Grand Theft Auto IV |access-date=2008-05-26 |publisher=[[GameSpy]] |archive-date=2008-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413085721/http://planetgrandtheftauto.gamespy.com/gta4/ |url-status=dead }}</ref> શરૂઆતમાં રોકસ્ટાર ગેમ્સ 16 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ રીલીઝ થવાની હતી. જોકે વેડબુશ મોર્ગનના વિશ્લેષક માઇકલ પેચરે સૂચવ્યું હતું કે વર્ષ 2008 માટે પોતાના નાણાકીય પરિણામોને પ્રોત્સાહન આપવા અને અત્યંત ઊંચી અપેક્ષા ધરાવતા અન્ય ટાઇટલ ''[[હેલો 3]]'' ની રીલીઝ સાથે સ્પર્ધા ટાળવા ટેક-ટૂ કદાચ આ ગેમની રીલીઝ પાછી ઠેલશે.<ref>{{cite web|last=Gibson|first=Ellie|date=2007-06-04|url=http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=25493|title=Pachter predicts delay for GTA IV|publisher=[[Gamesindustry.biz]]|access-date=2007-04-05|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930181159/http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=25493|url-status=dead}}</ref> તેના જવાબમાં રોકસ્ટારે કહ્યું હતું કે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' "ઓક્ટોબરના અંત"માં રીલીઝ થઈ શકે છે. તેના જવાબમાં રોકસ્ટારે કહ્યું હતું કે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ઓક્ટોબરના અંતમાં રીલીઝ થઈ શકે છે. બીજી ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ ટેક-ટૂએ તેના અગાઉના નિવદેનથી વિપરીત જાહેરાત કરી હતી કે ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV 16 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ ગેમ રીલીઝ નહીં કરી શકે અને તેના નાણાકીય વર્ષ 2008નાના બીજી ત્રિમાસિક સમયગાળા (ફેબ્રુઆરી-એપ્રિલ)માં વિલંબ થશે.<ref name="ttpress">{{cite press release|title=Launch of Grand Theft Auto IV Now Planned for Fiscal 2008|publisher=[[Take-Two Interactive]]|date=2007-08-02|url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=258238|access-date=2007-08-02|archivedate=2007-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070902182437/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=258238}}</ref> પાછળથી રોકાણકારો સાથેની બેઠકમાં ટેક-ટૂના સ્ટ્રોસ ઝેલ્નિકએ આ વિલંબ પાછળ ટેકનિકલ સમસ્યાઓ...સમસ્યાઓ નહીં પરંતુ પડકારોને જવાબદાર ઠેરવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web|last=McWhertor|first=Michael|title=Take-Two Execs Explain GTA IV Delay|publisher=Kotaku|date=2007-08-02|url=http://kotaku.com/gaming/take_two-interactive/take+two-execs-explain-gta-iv-delay-285526.php|access-date=2007-08-02|archive-url=https://archive.is/20120629104132/http://kotaku.com/285526/take+two-execs-explain-gta-iv-delay?tag=gamingtaketwointeractive|archive-date=2012-06-29|url-status=live}}</ref> આ બાબતે ખુલાસો થયો હતો કે ગેમના [[પ્લેસ્ટેશન 3]] વર્ઝનમાં ટેકનિકલ ખામીઓ અને [[Xbox 360]] પર સ્ટોરેજની મુશ્કેલી ઊભી થતાં ગેમની રીલીઝમાં વિલંબ થયો હતો.<ref name="MTV">{{cite press release|title=Grand Theft Auto IV Developer Announces Release Date, Says Whether There Will Be Another Hot Coffee|publisher=Stephen Totilo|date=2008-01-24|url=http://www.mtv.com/news/articles/1580161/20080123/index.jhtml|access-date=2010-06-16|archivedate=2010-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100421170156/http://www.mtv.com/news/articles/1580161/20080123/index.jhtml}}</ref> 24 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ ટેક-ટૂએ જાહેરાત કરી હતી કે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' 29 એપ્રિલ, 2008ના રોજ રીલીઝ થશે. જેમ જેમ રીલીઝની તારીખ નજીક આવતી ગઈ તેમ તેમ રોકસ્ટાર ગેમ્સ અને ટેક-ટૂએ ટેલીવિઝન એડ્સ, ઇન્ટરનેટ વિડીઓ, બિલબોર્ડ્સ, વાઇરલ માર્કેટિંગ અને રીડીઝાઇન વેબસાઇટ જેવા વિવિધ માધ્યમો વડે મોટા પાયે [[ગેમનું માર્કેટિંગ]] શરૂ કરી દીધું હતું. આ ગેમની સ્પેશ્યલ એડિશન પણ પ્લેસ્ટેશન 3 અને Xbox 360 માટે રીલીઝ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|date=2007-05-21|url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=244729|title=Take-Two Games – Investor Relations General Information|access-date=2007-05-21|archive-date=2007-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20070524032018/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=244729|url-status=dead}}</ref> 18 એપ્રિલ, 2008ના રોજ ટેક-ટૂના શેરધારકોની બેઠકમાં કંપનીના સીઈઓ બેન ફેડરે જાહેરાત કરી હતી કે "''GTA IV'' "[[સોનાની લગડી]]" સાબિત થઇ ચૂકી છે. અત્યાર સુધી તે ઉત્પાદન હેઠળ હતી અને હવે તે રિટેલરો તરફ જઇ રહી છે".<ref name="gold"> {{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6189477.html?part=rss&tag=gs_all_games&subj=6189477|title=Grand Theft Auto IV golden, already in transit |author=Tom Magrino |date=2008-04-18}}</ref> સંપૂર્ણરીતે જોઈએ તો ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ના નિર્માણમાં સાડા ત્રણ વર્ષ લાગ્યા હતા અને આ માટે 1000 લોકોની ભરતી કરવામાં આવી હતી. તેની પાછળ અંદાજે 10 કરોડ ડોલરનો ખર્ચ થયો હતો અને અત્યાર સુધી વિકસાવવામાં આવેલી સૌથી મોંઘી ગેમ બની ગઈ છે.<ref name="cost">{{cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/gta-iv-most-expensive-game-ever-developed|title=GTA IV: Most Expensive Game Ever Developed?|author=Mark Androvich|access-date=2008-05-01|publisher=[[GamesIndustry.biz]]}}</ref> ===એપિસોડિક કન્ટેન્ટ === [[File:Grand Theft Auto IV Episodes From Liberty City.jpg|thumb|right|ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટોની સંરક્ષણ કળાઃ લિબર્ટી શહેરની પ્રાસંગિક કથાઓ]] રોકસ્ટાર ગેમ્સએ ''GTA IV'' ના [[Xbox 360]] વર્ઝન માટે [[એપિસોડિક કન્ટેન્ટ]] મૂક્યાં છે. [[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|''ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ'' ]] શીર્ષક ધરાવતો તેનો પહેલો એપિસોડ 17 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ [[Xbox લાઇવ]] પર રીલીઝ થયો હતો.<ref>{{cite web| last = Bramwell| first = Tom| title = Rockstar prices GTAIV: Lost and Damned | work = [[Eurogamer]]| publisher = | date = 2009-01-22| url = http://www.eurogamer.net/articles/rockstar-prices-gtaiv-the-lost-and-damned| access-date = 2009-01-22 }}</ref> આ એપિસોડના કેન્દ્રમાં એક નવું પાત્ર [[જોહની ક્લેબિટ્ઝ]] છે, જે લિબર્ટી શહેરની બાઇકર ગેંગ ધ લોસ્ટનો સભ્ય છે. આ ગેંગને કેટલાંક ''GTA IV'' અભિયાનોમાં રજૂ કરવામાં આવી છે. રોકસ્ટાર ગેમ્સના ક્રીએટિવ ડેવલપમેન્ટના ઉપપ્રમુખ ડેન હાઉઝરનો દાવો છે કે આ એપિસોડ "લિબર્ટી શહેરની એક અલગ બાજુ રજૂ કરે છે."<ref name="gta4dlc">{{cite web |url = http://www.usatoday.com/tech/gaming/2008-11-19-gta-damned_N.htm |title = 'Grand Theft Auto' yields road to the 'Lost and Damned' |access-date = 2008-11-20 |date = 2008-11-20 |publisher = [[USA Today]] }}</ref> રોકસ્ટાર ગેમ્સ માટે પ્રોડક્ટ ડેવલપમેન્ટના ઉપપ્રમુખ જેરોનિમો બરેરા કહે છે કે આ જુદાં જુદાં હપ્તાં પ્રયોગો છે, કારણ કે Xbox 360 પર ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ મેળવી શકે તેવા પૂરતાં યુઝર્સ (વપરાશકર્તા) હોવાની તેમને ખાતરી નથી.<ref>{{cite web|date=2008-02-11|url=http://kotaku.com/354716/rockstar-experimenting-with-episodic-content|title=Grand Theft Auto IV: Rockstar Experimenting with Episodic Content|publisher=Kotaku|access-date=2008-02-12|archive-date=2008-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213202300/http://kotaku.com/354716/rockstar-experimenting-with-episodic-content|url-status=dead}}</ref> ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવના [[ચીફ ફાઇનાન્સિયલ ઓફિસર]] લેઇની ગોલ્ડસ્ટેઇને ખુલાસો કર્યો હતો કે માઇક્રોસોફ્ટએ પહેલાં બે હપ્તામાં કુલ પાંચ કરોડ ડોલર ચૂકવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web|date=2007-06-11|url= http://seekingalpha.com/article/38017|title=Take-Two F2Q07 (Qtr End 4/30/07) Earnings Call Transcript|publisher=SeekingAlpha|access-date=2007-06-17}}</ref>. આ કન્ટેન્ટની પહેલી જાહેરાત નવ મે, 2009ના રોજ [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ની 2006 [[E3]] પત્રકાર પરિષદમાં થઈ હતી.<ref>{{cite web|last=Gibson|first=Ellie |date= 2007-07-11|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/e3-microsofts-conference|title =E3: Microsoft'sConference|publisher=[[Gamesindustry.biz]]|access-date = 2008-04-08}}</ref> માઇક્રોસોફ્ટના ઇન્ટરેક્ટિવ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ બિઝનેસ વિભાગના તત્કાલિન વડા [[પીટર મૂરે]]એ ડાઉનલોડ કન્ટેન્ટને "એપિક એપિસોડ પેક્સ" તરીકે વર્ણવી હતી, નહીં કે વધારાની કાર કે પાત્ર. આ પરિષદ દરમિયાન અખબારી વિજ્ઞપ્તિમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે પેક્સથી ગેમમાં કલાકોની નવી સંપૂર્ણ રમત ઉમેરાઈ છે.<ref>{{cite web|last=Surette|first=Tim|date=2006-09-27|url=http://uk.gamespot.com/news/6158823.html?sid=6158823|title=X06: Duo of XBL GTA4 packs confirmed for 360|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2007-04-01|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930191621/http://uk.gamespot.com/news/6158823.html?sid=6158823|url-status=dead}}</ref> બીજા એપિસોડ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટોઃ ધ બલાડ ઓફ ગે ટોની'' 29 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ રીલીઝ થયો હતો.<ref>{{cite web|author=Ellie Gibson |url=http://www.eurogamer.net/articles/new-gtaiv-dlc-gets-release-date |title=New GTAIV DLC gets release date News // Xbox 360 /// Eurogamer – Games Reviews, News and More |publisher=Eurogamer.net |date=2009-07-23 |access-date=2009-08-06}}</ref> આ એપિસોડ લુઇસ લોપેઝ, નાઇટક્લબના માલિક ટોની પ્રિન્સ ઉર્ફે ગે ટોની અને એક અપ્રામાણિક ઠગ પર કેન્દ્રીત હતો. લુઇસ નાઇટક્લબના માલિક ટોનીનો મદદનીશ છે. તેમાં તેના મિત્રો અને પરિવાર વચ્ચે સંઘર્ષની વાત કેન્દ્રસ્થાને છે.<ref name="announce gay tony">{{Cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/58785 | title = Second GTA 4 Expansion Tells 'The Ballad of Gay Tony' | first = Nick | last = Breckon | date = 2009-05-26 | access-date = 2009-05-26 | publisher = [[Shacknews]]}}</ref> બંને એપિસોડ અલગ-અલગ ગેમ સ્વરૂપે નામે રીલીઝ થયા હતા''[[Grand Theft Auto: Episodes From Liberty City]]'' જે રમવા માટે મૂળ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' મીડિયાની જરૂર નથી.<ref name="announce gay tony"></ref> ===સુધારો-વધારો=== ગેમ રીલીઝ થતાં [[કોટકુ]]એ નોંધ્યું હતું કે આ ગેમ શરૂઆતના કટસીન દરમિયાન [[ફ્રીઝ]] (ચોંટી) જાય છે અને પછી રમી શકાતી નથી તેવી ફરિયાદ કેટલાંક પ્લેસ્ટેશન ૩ અને Xbox 360ના માલિકોએ કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/385073/wait-gta-iv-is-locking-up |title=Wait, GTA IV Is Locking Up? |access-date=2008-04-29 |last= |first= |coauthors= |date=2008-04-29 |work= |publisher=Kotaku |archive-date=2008-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080502105725/http://kotaku.com/385073/wait-gta-iv-is-locking-up |url-status=dead }}</ref> કોટકુ પર એવી બાબત પણ નોંધાઈ હતી કે મોટા ભાગના પ્લેસ્ટેશન ૩ યુઝર્સ માટે રીલીઝના દિવસે ઓનલાઇન મલ્ટિપ્લેયર લગભગ નિષ્ક્રિય થઈ ગયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/385452/gta-iv-multiplayer-down-for-some-ps3-players |title=GTA IV Multiplayer Down For Some PS3 Players |access-date=2008-04-30 |date=2008-04-29 |publisher=Kotaku |archive-date=2008-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501155458/http://kotaku.com/385452/gta-iv-multiplayer-down-for-some-ps3-players |url-status=dead }}</ref> સાતમી મે, 2008ના રોજ [[રોકસ્ટારે]] મલ્ટિપ્લેયરનો અનુભવ સુધારવા ગેમનું પ્લેસ્ટેશન ૩ વર્ઝન માટે એક પેચ રીલીઝ કર્યો હતો. રોકસ્ટારના જણાવ્યા મુજબ, આ અપડેટથી ગેમસ્પાઇનું સર્વર ઓવરલોડ થતું નથી અને એટલે ગેમ લોક અપ થવાની અને વારંવાર અટકી જવાની સમસ્યાગ્રસ્ત સર્વર્સની મુશ્કેલીઓમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137406 |title=GTA IV PS3 patch due today |access-date=2008-05-07 |date=2008-05-07 |publisher=[[Eurogamer]] |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217090500/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137406 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/52556 |title=GTA IV PS3 Patch Released |access-date=2008-05-07 |date=2008-05-07 |publisher=[[Shacknews]]}}</ref> ઉપરાંત મલ્ટિપ્લેયર ફિક્સીસ 23 જૂન, 2008થી ઉપલબ્ધ થયા હતા. <ref>{{cite web|url=http://socialclub.rockstargames.com/patches/|title=Grand Theft Auto IV Patch|access-date=2008-06-23|date=23 June 2008|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626035328/http://socialclub.rockstargames.com/patches/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.joystiq.com/2008/06/23/grand-theft-auto-4-patch-multiplayer-and-freezing-fixes-promise/|title=Grand Theft Auto 4 patch: multiplayer and freezing fixes promised|date=23 June 2008|publisher=Joystiq}}</ref> 27 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ રોકસ્ટારે પ્લેસ્ટેશન 3 વર્ઝનમાં [[ટ્રોફી]] સપોર્ટ ઉમેરવા અપડેટ રીલીઝ કરી હતી.<ref>{{cite web |url = http://gamespot.com/news/show_blog_entry.php?topic_id=26647303 |title = PS3 GTAIV snatching trophies Oct. 27 |access-date = 2008-11-12 |author = TomM_GScom |date = 2008-10-24 |publisher = [[GameSpot]] |archive-date = 2008-12-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081201090732/http://www.gamespot.com/news/show_blog_entry.php?topic_id=26647303 |url-status = dead }}</ref> Xbox 360 પર મળેલી સિદ્ધિઓની જેમ કેટલાંક ચોક્કસ લક્ષ્યાંક પૂર્ણ કરી ટ્રોફીસનો કોયડો ઉકેલાઈ જશે. ગેમના પ્લેસ્ટેશન 3 વર્ઝન માટે 15 નવેમ્બર, 2008ના રોજ અન્ય એક પેચ (1.04) રીલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 12 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ એક પેચ (1.0.1.0) રીલીઝ કરાયો હતો. આ પેચથી ડાઇરેક્ટઇનપુટ સપોર્ટ ઉમેરાયો હતો, નોન-માઇક્રોસોફ્ટ કન્ટ્રોલર્સ ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બન્યાં હતાં.<ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/version/1.0.1.0/index.html|title=Grand Theft Auto IV Title Update for Games for Windows – LIVE|publisher=Rockstar|date=12 December 2009|access-date=28 March 2009}}</ref> ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 24 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ અન્ય એક પેચ (1.0.2.0) રીલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. તેણે અનેક કામગીરી અને ગ્રાફિકલ મુશ્કેલીઓ ઉકેલી હતી. સાથેસાથે પહેલા પેચ દ્વારા ઊભી થયેલી મુશ્કેલી પણ દૂર કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/version/1.0.2.0/index.html|title=Grand Theft Auto IV Title Update for Games for Windows – LIVE|publisher=Rockstar|date=24 January 2009|access-date=28 March 2009}}</ref> 20 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ ગેમની યુરોપીયન અને ઓસ્ટ્રેલિયન એડિશન માટે એક પેચ રીલીઝ થયો હતો, જેના વડે ''ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ'' ની અગાઉની અપડેટ દ્વાર ઊભી થયેલી ખામીઓ દૂર થઈ હતી, જે ગેમના યુરોપીયન અને ઓસ્ટ્રેલિયન એડિશન માટે સેન્સરશિપના વિરૂદ્ધ નિયમો ધરાવતી હતી.<ref>http://www.eurogamer.net/articles/rockstar-de-censors-euro-gtaiv</ref> ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 21 માર્ચ, 2009ના રોજ ત્રીજો પેચ (1.0.3.0) રીલીઝ થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/index.html|title=Grand Theft Auto IV Title Update for Games for Windows – LIVE|publisher=Rockstar|date=21 March 2009|access-date=28 March 2009}}</ref> તે અત્યંત જીપીયુ પાવરનો વપરાશ કરતી ખેલાડીના કારની હેડલાઇટ જેવી ઘણી મુખ્ય ગ્રાફિક્લ સમસ્યા દૂર કરી હતી. ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 19 જૂન, 2009ના રોજ ચોથો પેચ (1.0.4.0) રીલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. રોકસ્ટાર ટોરોન્ટોએ તેને મેઇન્ટેનન્સ એપડેટ નામ આપ્યું હતું અને જણાવ્યું હતું કે આ ભવિષ્યના પેચ માટેની તૈયાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.gtaforums.com/index.php?showtopic=415183|title=Maintenance Update 1.0.4.0|publisher=Rockstar|date=19 June 2009|access-date=19 June 2009}}</ref> રોકસ્ટારે કહ્યું હતું કે આ પેચથી આગામી ગોલ્ડ માસ્ટરના નિર્માણને આગળ વધારવા ગેમની તમામ કોપીને યોગ્ય રીતે ગોઠવાશે. ગેમના [[Xbox 360]] વર્ઝન માટે ચોથી સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ અન્ય એક પેચ રીલીઝ થયો હતો. તેની પાછળનો હેતુ [[Xbox લાઇવ]] મલ્ટિપ્લેયરને પૂરેપૂરી ક્ષમતા સાથે ઉપયોગ કરવા માટે સજ્જ કરવાનો હતો.<ref>http://www.rockstargames.com/newswire/2009/09/04/501/grand_theft_auto_iv_title_update_for_xbox_360{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 10 નવેમ્બર, 2009ના રોજ પાંચમો પેચ (1.0.0.4) રીલીઝ થયો હતો. તેમાં કેટલીક નાની બગ્સ (એરર)નો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો, કીબોર્ડ મેપિંગ સુધારવામાં આવ્યું હતું અને કેટલાંક છેતરામણા પ્રતિરોધક ઉમેરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/index.html</ref> ===સામુદાયિક સુવિધાઓ=== [[રોકસ્ટાર ગેમ્સ સોશિયલ ક્લબ]] એક વેબસાઇટ છે, જે રજિસ્ટર્ડ યુઝર્સ (નોંધાયેલા વપરાશકર્તા)ની રમતના આંકડા અને સ્કોર દર્શાવે છે અને વિવિધ સ્પર્ધાઓ યોજે છે તથા ગેમની અંદર ખેલાડીની પ્રવૃત્તિને આધારે વિવિધ એવોર્ડ એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web| last = Androvich| first = Mark| title = Rockstar to launch Social Club with GTA IV | work = [[Gamesindustry.biz]]| publisher = | date = 2008-03-27| url = http://www.gamesindustry.biz/articles/rockstar-to-launch-social-club-with-gta-iv| access-date =2008-03-28 }}</ref> [http://socialclub.rockstargames.com ધ સોસિયલ ક્લબ વેબ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214172728/http://socialclub.rockstargames.com/ |date=2014-02-14 }}ની જાહેરાત 27 માર્ચ, 2008ના રોજ થઈ હતી અને 17 એપ્રિલ, 2008ના રોજ લોંચ થઈ હતી. સોશ્યલ ક્લબના મુખ્ય ફિચર્સ પણ રમતના દિવસે 29 એપ્રિલ 2008ના રોજ જ જાહેર કરાયા હતા. સોશ્યલ ક્લબ રોકસ્ટારની નવી ''મિડનાઇટ ક્લબ'' ગેમ માટે ઓનલાઇન ફીચર્સ પણ પૂરા પરા પાડશે.''[[Midnight Club: Los Angeles]]'' . તે વૈવિધ્યપૂર્ણ પાર્ટ્સ ધરાવે છે. શરૂઆતમાં તેમાં LCPD પોલીસ બ્લોટ્ટર, ધ સ્ટોરી ગેંગ, ધ 100% ક્લબ, ધ હોલ ઓફ ફેમ, ધ લિબર્ટી શહેર મેરેથોન અને ધ ઝિટ સામેલ છે. ''[[પ્લેસ્ટેશન વર્લ્ડ]]'' મેગેઝિનમાં આપેલી મુલાકાતમાં રોકસ્ટારે જણાવ્યું હતું કે તેઓ [[પ્લેસ્ટેશન નેટવર્ક ]]માટે કમ્યુનિટી આધારિત સેવા [[સોની]]ની [[પ્લેસ્ટેશન હોમ]]ને મોટા પાયે સમર્થન આપશે. રોકસ્ટારે એવું પણ જણાવ્યું હતું કે તેમના પ્લેસ્ટેશન હોમ એપાર્ટમેન્ટના મુલાકાતીઓને તેમના [[અવતાર]] માટે વસ્ત્રો અને ચીજવસ્તુઓ તથા તેમના પોતાના પ્લેસ્ટેશન હોમ એપાર્ટમેન્ટ માટે સુંદર ચીજવસ્તુઓ જેવી ભેટો પણ મળશે.<ref name="psw">{{cite journal |author = Dean, Ian |title = |work = [[PlayStation World]] |publisher = [[Future plc]] |issue = May 2008 |access-date = 2008-11-09 |page = 67 }}</ref> ===વિન્ડોઝ વર્ઝન=== [[File:Replay editor.jpg|thumb|225px|left|GTA IVના વિન્ડોવ્સ વર્ઝનમાં રિપ્લે એડિટરનો સમાવેશ થાય છે.આ ચિત્ર ક્લિપ્સ ઇન્ટરફેસ દર્શાવે છે જેનો ગેમ ફૂટેજ ઝડપવા ઉપયોગ થાય છે.]] {{VG Requirements |useminandrec=yes |caption=System requirements |platform1=Windows<ref name="gta4pcrdsysre-ign"/> |os1= Windows Vista Service Pack 1 / Windows XP Service Pack 3 |cpu1=Intel Core 2 Duo 1.8 GHz, AMD Athlon X2 64 2.4 GHz |cpu1rec=Intel Core 2 Quad 2.4 GHz, AMD Phenom X3 2.1 GHz |memory1=1.0 GB (Windows XP) 1.5 GB (Windows Vista) |memory1rec= 2.0 GB (Windows XP) 2.5 GB (Windows Vista) |gpu1=256 MB Nvidia 7900 / 256 MB ATI X1900 |gpu1rec=512 MB Nvidia 8600 / 512 MB ATI 3870 |hdspace1=16&nbsp;GB of free space |hdspace1rec=18&nbsp;GB of free space |network1=Internet connection required for activation and multiplayer |sound1=100% DirectX 9.0c compliant card }} છ ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ રોકસ્ટારે જાહેરાત કરી હતી કે [[રોકસ્ટાર નોર્થ]] અને [[રોકસ્ટાર ટોરોન્ટો ]]દ્વારા [[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ]]નું વર્ઝન વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે.<ref name="gta4pchan-IGNUK">{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925457p1.html|title=Grand Theft Auto IV UK Hands-on|last=Robinson|first=Martin |date=2008-10-30 |publisher=IGN (UK) |access-date=2008-10-30}}</ref><ref name="PCRelease-Take2"></ref> આ ગેમ ઉત્તર અમેરિકામાં 18 નવેમ્બર, 2008 અને યુરોપમાં 21 નવેમ્બર, 2008ના રોજ રીલીઝ થવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, પણ પાછળથી તેને અનુક્રમે બીજી અને ત્રીજી ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ પાછી ઠેલવામાં આવી હતી.<ref name="gta4pcrdsysre-ign"></ref><ref name="gta4pchandson-eurog"></ref><ref name="PCRelease-Take2"></ref> તેમાં વિવિધ સુધારા ઉમેરવામાં આવ્યાં હતાં,<ref name="PCRelease-Take2"></ref> જેમ કે ટ્રાફિક ડેન્સિટી કન્ટ્રોલ (ગીચ ટ્રાફિકનું નિયંત્રણ), [[ડ્રો ડિસ્ટન્સ]] કોન્ફિગરેશન્સ અને એક રીપ્લે એડિટર.<ref>{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925457p1.html|title=Grand Theft Auto IV UK Hands-on|last=Robinson|first=Martin |date=2008-10-30 |publisher=IGN (UK)|pages=2|access-date=2008-11-04}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/pc/grand-theft-auto-iv/preview/grand-theft-auto-iv-is-the-pc-version-the-best/a-200810301323482004/g-2008080416222952067|title=Grand Theft Auto IV: Is the PC version the best?|last=Nagata|first=Tyler|date=2008-10-30|publisher=[[GamesRadar]]|access-date=2008-11-04|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728013706/http://www.gamesradar.com/pc/grand-theft-auto-iv/preview/grand-theft-auto-iv-is-the-pc-version-the-best/a-200810301323482004/g-2008080416222952067|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6200321&om_act=convert&om_clk=picks&tag=picks;title;4|title= GTAIV PC Hands-On: Video Editor and More |last=Coby|first=Alex Sassoon |date=2008-10-30|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2008-11-04}}</ref><ref name="ign-pc">{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925105p1.html|title=Grand Theft Auto IV Hands-on|last=Onyett|first=Charles|date=2008-10-30|publisher=IGN|pages=2|access-date=2008-11-04|archive-date=2008-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081102175609/http://pc.ign.com/articles/925/925105p1.html|url-status=dead}}</ref> રીપ્લે એડિટર સુવિધાથી ખેલાડીઓ ગેમ ક્લિપ્સ, વિડીઓસને રેકર્ડ અને એડિટ કરી શકે છે અને પછી રોકસ્ટારની સોશ્યલ ક્લબ વેબસાઇટ પર તેને અપલોડ કરી શકે છે.<ref name="ign-pc"></ref> તે ઓનલાઇન રમત માટે [[ગેમ્સ ફોર વિન્ડોઝ - લાઇવ]]નો ઉપયોગ કરે છે અને મલ્ટિપ્લેયરમાં 32 ખેલાડીઓને સપોર્ટ કરે છે.<ref name="gta4pcinfo-beefjack">{{cite web|url=http://www.beefjack.com/blog/fran/gta/gta-iv-pc-rockstar-announces-social-club-tv-and-official-site-updated/|title=GTA IV PC: Rockstar Announces Social Club TV and Official Site Updated|last=Stanyon|first=Matt|date=November 19, 2008|publisher=BeefJack|access-date=2008-11-19|archive-date=2008-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219192949/http://www.beefjack.com/blog/fran/gta/gta-iv-pc-rockstar-announces-social-club-tv-and-official-site-updated/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/912/912071p1.html|title=Games for Windows Celebrates Two-Year Anniversary Like a Rockstar|date=2008-09-22|publisher=IGN|access-date=2008-09-22}}</ref> [[સેક્યુરોમ]] સંરક્ષણ સુવિધાનો ઉપયોગ થાય છે અને આ ગેમ રમવા એક વખત ઓનલાઇન એક્ટિવેશન જરૂરી છે.<ref>{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/934/934268p2.html|title=Rockstar Talks GTA IV PC DRM|date=2008-11-28|publisher=IGN|access-date=2008-11-30|archive-date=2008-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201084923/http://pc.ign.com/articles/934/934268p2.html|url-status=dead}}</ref> અગાઉના કન્સોલ વર્ઝનની સરખામણીમાં ગેમના વિન્ડોઝ વર્ઝનમાં ગ્રાફિક્સમાં સુધારા કરવામાં આવ્યાં હતાં અને તે બદલ તેની પ્રશંસા પણ થઈ હતી, પણ બીજી તરફ [[ATi]] રાડીઓન ગ્રાફિક્સ એડેપ્ટર્સની અક્ષમતા,<ref>{{cite web|url=http://www.pcgameshardware.com/aid,669170/News/GTA_4_PC_Radeon_graphics_cards_cause_crashes_-_patch_en-route/|publisher=PC Games Hardware|title=GTA 4 (PC): Radeon graphics cards cause crashes – patch en-route?|date=3 December 2008|access-date=6 December 2008|archive-date=6 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206045119/http://www.pcgameshardware.com/aid,669170/News/GTA_4_PC_Radeon_graphics_cards_cause_crashes_-_patch_en-route/|url-status=dead}}</ref> SLIની ગેરહાજરી, AA સપોર્ટની ઊણપ, ટેક્સ્ચર રેન્ડરિંગ બગ, DRM ઇશ્યૂ અને વિન્ડોઝ XP સર્વિસ પેક 3/વિન્ડોઝ વિસ્ટા સર્વિસ પેક 1ની જરૂરિયાત જેવી અન્ય મુશ્કેલીઓને કારણે અનેક ગ્રાહકો ગેમ રમી ન શકતા હોવાના અહેવાલો પણ મળ્યાં હતાં. આ ગેમ ઇન્સ્ટોલ થઈ શકી નહોતી એવી અનેક ફરિયાદો ઊઠી હતી, કારણ કે ગ્રાહકો કે ખેલાડીઓ તેમના કમ્પ્યુટર પર વિસ્ટા એસપી 1 ઇન્સ્ટોલ કરાવી શકે તેમ નહોતા. ઉપરાંત અનેક બગ્સ અને ખામીઓ જોવા મળી હોવાના અહેવાલો પ્રાપ્ત થયાં હતાં. [[બિટ-ટેક]]એ તો આ ગેમના પીસી વર્ઝનને વર્ષ 2008ની ‘ચોથી સૌથી નિરાશાજનક ગેમ’ નામ આપ્યું હતું. ગેમના અગાઉના ઓસ્ટ્રેલિયન વર્ઝનની જેમ GTA IVનું ઓસ્ટ્રેલિયન વર્ઝનમાં કોઈ પણ પ્રકારની કાપકાપૂ કરવામાં આવી નહોતી. ==આવકાર== ===મહત્ત્વપૂર્ણ આવકાર=== {{VG Reviews |MC = X360: 98/100<ref name="gta4360rev-Metac"/><br />PS3: 98/100<ref name="gta4ps3rev-Metac">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/games/platforms/ps3/grandtheftauto4?q=Grand%20Theft%20Auto%20IV|title=Grand Theft Auto 4 (PS3) Review|publisher=Metacritic|access-date=2008-10-13|archive-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120192905/http://www.metacritic.com/game/playstation-3/grand-theft-auto-iv|url-status=dead}}</ref><br />PC: 90/100<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/grandtheftauto4 |title=Grand Theft Auto IV (pc: 2008): Reviews |publisher=Metacritic.com |date=2008-12-02 |access-date=2009-01-18 |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106212405/http://www.metacritic.com/game/pc/grand-theft-auto-iv |url-status=dead }}</ref> |GR = X360: 96.31%<ref>{{cite web |access-date=2009-06-12 |url=http://www.gamerankings.com/xbox360/933037-grand-theft-auto-iv/index.html |title=Grand Theft Auto IV |publisher=[[Gamerankings]] |archive-date=2014-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911084911/http://www.gamerankings.com/xbox360/933037-grand-theft-auto-iv/index.html |url-status=dead }}</ref><br />PS3: 97.31% <ref>{{cite web|access-date=2009-06-12|url=http://www.gamerankings.com/ps3/933036-grand-theft-auto-iv/index.html|title=Grand Theft Auto IV|publisher=[[Gamerankings]]|archive-date=2014-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019002823/http://www.gamerankings.com/ps3/933036-grand-theft-auto-iv/index.html|url-status=dead}}</ref> |PSM3 = 20/20 |OPM = 10/10 |OXMUK = 10/10<ref name="oxmuk"/> |OXM = 9.5/10 <!-- This score is for the official US Xbox Magazine. Unless you have a source that says it gave GTA a 10, don't change it --> |IGN = 10.0/10<!-- Conveys accuracy of review --> |1UP = A+<ref name="1up" /> |Edge = 10/10<ref name="EdgeReview">{{cite journal|author=Edge staff|journal=[[Edge (magazine)|Edge]]|month=June|year=2008|title=Grand Theft Auto IV review|issue=189}}</ref> |Gametrailers = 9.8/10<ref name="Gametrailers" /> |EuroG = 10/10<ref name="eurogamer" /> |GSpot = 10.0/10<ref name="calvert"/> |GI = 10/10<ref name="gameinformer">{{cite web |url=http://www.gameinformer.com/Games/Review/200806/R08.0425.1548.19614.htm |title=PERFECTION |access-date=2008-04-29 |author=Andrew Reiner |year=2008 |month=April |publisher=[[Game Informer]] |archive-date=2008-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080429143518/http://www.gameinformer.com/Games/Review/200806/R08.0425.1548.19614.htm |url-status=dead }}</ref> }} ''ગ્રાન્ટ થેફ્ટ ઓટો IV'' ને વિડીઓ ગેમ સમીક્ષકોનો સાર્વત્રિક આવકાર અને પ્રશંસા મળી છે. તે મોબી ગેમ્સના મત મુજબ સૌથી વધુ રેટિંગ મેળવેલી ગેમ્સમાંની એક છે અને અને ટોપ ટેન રીવ્યૂના મત મજુબ તે સૌથી વધુ રેટિંગ ધરાવતી ગેમ છે. મેટાક્રિટિક અને ગેમરેન્કિંગ્સ, બંનેના જણાવ્યા મુજબ PS3 વર્ઝન બીજા નંબરનું સૌથી વધારે રેટિંગ મેળવનાર ગેમ છે. તેની આંતરરાષ્ટ્રીય રીલીઝ પહેલાં મોટા ભાગના પ્રકાશકોને આ ગેમની નકલ મોકલાઇ ન હતી. તેના બદલે સમીક્ષકો રોકસ્ટારના સંકુલો કે પહેલેથી બૂક કરાવેલા હોટેલના ઓરડાઓમાં આ ગેમ રમવી પડી હતી.<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/7370590.stm | title= Grand Theft Auto receives acclaim| publisher=[[BBC News Online]] | date=2008-04-28 | access-date=2008-04-28 }}</ref> ''[[ઓફિસિયલ એક્સબોક્સ મેગેઝિન]]'' (યુકે)ના મે, 2008ના અંકમાં ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની પહેલી સમીક્ષા પ્રસિદ્ધ થઈ હતી, જેમાં ગેમને સૌથી વધુ 10માંથી 10 સ્કોર આપવામાં આવ્યાં હતાં. તેમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, "આ ગેમ આશ્ચર્યજનક વાસ્તવિક દુનિયા, આકર્ષક એક્શન સેટ પીસ, વાસ્તવિક રીતે આગળ વધતી સ્ટોરીલાઇન અને તેનું સુલેખન, વિશાળ મનોરંજક મલ્ટિપ્લેયર ધરાવે છે અને દરેક બાબતે તે વિશાળ છે."<ref name="oxmuk">{{cite web |url = http://www.oxm.co.uk/article.php?id=3993 |title = Xbox Review: Grand Theft Auto IV |access-date = 2008-05-24 |author = Hicks, Jon |date = 2008-04-28 |publisher = ''[[Official Xbox Magazine#UK Edition|Xbox 360: The Official Magazine]]'' }}</ref> ''[[પ્લેસ્ટેશન ઓફિશ્યિલ મેગેઝિન (યુકે)]]'' એ પણ તેના મે, 2008ના ઇશ્યૂમાં આ ગેમને 10માંથી 10 સ્કોર આપ્યો હતો અને તેને માસ્ટરપીસ ગણાવી હતી.<ref name="OPM Review"></ref> ''[[એક્સબોક્સ વર્લ્ડ 360]]'' એ આ ગેમને 98 ટકા રેટિંગ આપ્યું હતું, જે કોઈ પણ ગેમને આપેલું સૌથી ઊંચું રેટિંગ હતું. તેણે નોંધ્યું હતું કે "આપણે જે અપેક્ષા રાખીએ છીએ અને તેમ છતાં કોઈક રીતે તે અશક્ય વધારે છે તેવું બધું આ ગેમ ધરાવે છે."<ref>{{cite|title=GTA IV review|author=Xbox World 360|publisher=Future Publishing|month=April | year=2008}}</ref> [[ગેમસ્પોટ]] એ તેને 10માંથી 10 સ્કોર આપ્યો હતો,<ref name="calvert">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/grandtheftauto4/review.html |title=Grand Theft Auto IV for Xbox 360 Review |access-date=2008-04-29 |author=Justin Calvert |date=2008-04-29 |publisher=[[GameSpot]] |pages=2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://uk.gamespot.com/users/RicardoT/show_blog_entry.php?topic_id=m-100-25399424|title=The scoop on the GTA IV score|date=2008-04-30|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2008-10-13|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217124238/http://uk.gamespot.com/users/RicardoT/show_blog_entry.php?topic_id=m-100-25399424|url-status=dead}}</ref> જે વર્ષ 2001 પછી પહેલી વખત કોઈ ગેમને મળ્યાં હતાં. આ સમીક્ષામાં ગેમને "ઓનલાઇન મલ્ટિપ્લેયરના વિપુલ ફીચર્સ" સાથેની "રમવા માટે ફરજ પાડે તેવી" ગેમ ગણાવી હતી અને જણાવ્યું હતું કે ''GTA IV'' "નિઃશંકપણે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' શ્રેણીની શ્રેષ્ઠ ગેમ છે."<ref name="calvert"></ref> [[આઇજીએન]] ની હિલેરી ગોલ્ટસ્ટેઇને આ ગેમને 10/10 સ્કોર આપ્યો હતો. આ ગેમએ દરેક કેટેગરીઃપ્રેઝન્ટેશન, સાઉન્ડ, ગ્રાફિક્સ, ગેમપ્લે અને અપીલમાં 10/10 સ્કોર મેળવ્યો હતો. પબ્લિકેશનના ઇતિહાસમાં આ પહેલી ગેમ છે જેણે તમામ સ્તરે સીધો જ 10નો સ્કોર મેળવ્યો હતો. ગોલ્ડસ્ટેઇનએ આ ગેમને "''[[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો III]]'' ની હરણફાળ" ગણાવી હતી અને કહ્યું હતું કે "તેણે ઓપન-વર્લ્ડ ગેમ્સ માટે નવા માપદંડો પ્રસ્થાપિત કર્યા છે", જેમાં "એક પણ પાસું નબળું નથી". તેની એકમાત્ર ગંભીર ટીકા કવર સીસ્ટમની ક્યારેક ખામીને લઇને હતી, પણ સમીક્ષા આ વાક્ય સાથે પૂર્ણ થઈ હતી કે "આપણે ગેમ્સને અવારનવાર 10નો સ્કોર આપતાં નથી, જે આ સ્કોરને લાયક હોય છે." બ્રિટિશ અખબાર ''[[ડેઇલી સ્ટાર]]'' એ હકારાત્મક સમીક્ષા આપી હતી અને પ્રશંસા કરતાં લખ્યું હતું કે "આ ધૈર્યની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા કરતું ટાઇટલ છે, ઘણા વર્ષોમાં એક એવું ટાઇટલ છે જેને લોકો પોતાના સમયના અગ્રેસર ટાઇટલ તરીકે યાદ રાખશે."<ref>{{cite web|url=http://www.dailystar.co.uk/gameon/view/35544/Joy-Ride-Grand-Theft-Auto-IV/| title = Daily Star Review|access-date=2008-04-20}}</ref> ''[[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સે]]'' તેની તરફેણ કરતી સમીક્ષા લખી હતી અને સાથેસાથે તેના એક પ્રશંસક તરીકે "હિંસક, બુદ્ધિશાળી, અપવિત્ર, પસંદ પડી જાય તેવું, પીડાદાયક, અપ્રામાણિક, વધારે પડતું બનાવટી અને સાંસ્કૃતિક ઉપહાસનું સંપૂર્ણપણે અનિવાર્ય કાર્ય ગણાવ્યું હતું."<ref name="schiesel"></ref> ફિલ્મ મેગેઝિન ''[[એમ્પાયર]]'' એ તેના ગેમ સમીક્ષા વિભાગમાં આ ગેમને સંપૂર્ણ 5/5 ગુણ આપ્યા હતા અને તેને "પૂર્ણતાની નિકટ" ગણાવી હતી.<ref name="empire">{{cite web|url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?GID=522|title=Empire Reviews Central – Review of Grand Theft Auto IV|access-date=2008-04-21|archive-date=2014-09-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6SZTnfaDQ?url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?GID=522|url-status=dead}}</ref> ''GTA IV'' ને સર્વત્ર પ્રશંસા અને આવકાર મળ્યો હોવા છતાં કેટલીક બાબતે તેની ટીકા પણ થઈ હતી, ખાસ કરીને તેના [[વિન્ડોઝ]] પોર્ટને લઈને.<ref name="criticism">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2008/04/29/nega-review-grand-theft-auto-iv/|title=Nega-review: Grand Theft Auto IV|access-date=2008-04-29}}</ref> આ ગેમ વિશેની સમીક્ષામાં [[અર્સ ટેકનિકા]] જણાવે છે કે, ગેમ ‘‘... સંપૂર્ણ નથી. તે નિર્વિવાદ પ્રશંસાને હકદાર નથી. અનેક રીતે ''[[Grand Theft Auto: San Andreas|સેન એન્ડ્રીસ]]'' માંથી શ્રેણીની પીછેહટ આશ્ચર્યજનક છેઃ તેમાં ઓછા વાહનો, શસ્ત્રો અને અભિયાન છે, પાત્રોની જરૂરિયાત પર ઓછું કેન્દ્રિત છે અને એટલું જ નહીં શહેરનું કદ પણ નાનું છે.’’<ref name="arstechnica">{{cite web|url=http://arstechnica.com/reviews/games/gta-4-review.ars|title=The streets hit back: a review of Grand Theft Auto IV|access-date=2008-05-01}}</ref> ગેમસ્પોટે નોંધ્યું હતું કે મૈત્રીપૂર્ણ AI સાથે અવારનવાર સમસ્યાઓ જણાય છે અને પોલીસને ટાળવી "વધુ પડતું સરળ" હોય તેવું જણાય છે.<ref name="calvert"></ref> ગેમની કવર સિસ્ટમ સામે કેટલીક નાની ફરિયાદો થઈ હતી, જેમાં સમીક્ષકોએ નોંધ્યું હતું કે બોક્સની અંદરનું વાતાવરણ અચાનક અને ભૂલ કરાવે તેવું છે અને કવર પોઇન્ટ્સની ચીકાશ એક મુદ્દો છે.<ref name="oxmuk"></ref><ref name="eurogamer">{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=134493 |title=Grand Theft Auto IV Review // Xbox 360 /// Eurogamer |access-date=2008-04-29 |author=Tom Bramwell |date=2008-04-27 |publisher=[[Eurogamer]] |pages=3 |archive-date=2012-02-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/65SnkdmnW?url=http://www.eurogamer.net/articles/grand-theft-auto-iv-review |url-status=dead }}</ref> તેમાં અવારનવાર ધ્યાન ખેંચતા પોપ-ઇનની હાજરીની પણ ટીકા થઈ હતી.<ref name="oxmuk"></ref><ref name="1up">{{cite web|url=http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3167589|title=Grand Theft Auto IV review|access-date=2008-04-27|author=Crispin Boyer|date=2008-04-27|publisher=[[1UP.com]]|archive-date=2012-02-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65SnjQaxl?url=http://www.1up.com/reviews/grand-theft-auto-iv|url-status=dead}}</ref><ref name="eurogamer"></ref> રોકસ્ટારની ''ગ્રાન્ટ થેફ્ટ ઓટો'' કમ્યુનિટીસ, [[ગેમસ્પોટ]] અને અન્ય વેબાસાઇટે જબરદસ્ત ટીકા કરી હતી, કારણ કે તેના માટે અસામાન્ય રીતે હાઈ સિસ્ટમની જરૂરિયાત હતી અને સાથેસાથે તેની કામગીરી નબળી હતી. એટલું જ નહીં ભલામણ કરેલી સીસ્ટમ્સ કરતાં આ સીસ્ટમની જરૂરિયાત ઘણી વધારે હતી. આ ગેમ [[રોકસ્ટાર સોશ્યિલ ક્લબ]], [[સેક્યુરોમ]] અને [[ગેમ્સ ફોર વિન્ડોઝ લાઇવ]] જેવી બાબતો પર આધારિત હોવાના લીધે પણ તેની ટીકા થઈ હતી. તેમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે જ્યાં સુધી વિન્ડોઝ લાઇવ પણ ઇન્સ્ટોલ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી એક ખેલાડીની રમત સેવ થઇ શકતો નથી. 13 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ ''GTA IV'' નો પે મિશ્ર પ્રતિભાવ સાથે રિલીઝ થયો હતો. ===વ્યાપારી સફળતા=== આ ગેમ લોંચ થાય તે અગાઉ જ હકારાત્મક સમીક્ષાઓને વચ્ચે [[ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવ]]ના શેરનો ભાવ3.4 ટકા વધ્યો હતો.<ref name="shares rise">{{cite web |url=http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=0ab04dc7-1a48-4ac2-980b-9f4647f5abbb&k=57897 |title=Take-Two shares rise amid rave reviews for GTA4 |access-date=2008-04-28 |author=Scott Hillis |date=2008-04-28 |publisher=Reuters via Canada.com |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031154813/http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=0ab04dc7-1a48-4ac2-980b-9f4647f5abbb&k=57897 |url-status=dead }}</ref> [[રોઇટર્સ]]ના સ્કોટ્ટ હિલિસે કહ્યું હતું કે આ ગેમના પહેલા અઠવાડિયાનું વેચાણ 40 કરોડ ડોલરને આંબી જાય તેવી અપેક્ષા છે.<ref name="shares rise"></ref> કેટલાંક વિશ્લેષકોએ સૂચવ્યું હતું કે GTA IV ની સફળતા બોક્સ ઓફિસ પર બીજી મે, 2008ના રોજ [[આયર્ન મેન]]ની રિલીઝને નિરાશ કરી શકે છે અને એક દાખલો બેસાડી શકે છે, જેમાં મૂવી સ્ટુડિયોસ તેમની ફિલ્મો સાથે વિડીઓ ગેમની રીલીઝની તારીખો ન ટકરાય તેનું ધ્યાન રાખવાની શરૂઆત કરશે.<ref>{{cite web |url=http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=00fb5015-0575-4889-817c-c79f4f4cf176&k=64752 |title=Grand Theft Auto could be Hollywood's biggest summer competition |access-date=2008-04-28 |author=Nick Lewis |date=2008-04-28 |publisher=Canada.com |archive-date=2008-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501092757/http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=00fb5015-0575-4889-817c-c79f4f4cf176&k=64752 |url-status=dead }}</ref> '[[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ]]ના ''મેટ્ટ રિચટેલે'' કહ્યું હતું કે આ ગેમની રીલીઝ કાયમ માટે સૌથી મોટા વિડીઓ ગેમ લોંચિંગમાંનું એક છે અને પહેલા બે અઠવાડિયામાં તેની 50 લાખ કોપીનું વેચાણ થવાની અપેક્ષા છે.<ref name="richtel">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/04/29/technology/29game.html |title=For Gamers, the Craving Won't Quit |access-date=2008-04-29 |author=Matt Richtel |date=2008-04-29 |work=[[The New York Times]]}}</ref>વિશ્લેષક માઇકલ પેચ્ટરે ધારણા બાંધી હતી કે વર્ષ 2008ના અંત સુધીમાં આ ગેમનું વેચાણ 1.1 કરોડથી 1.3 કરોડ થશે. તેમણે એવી અપેક્ષા પણ રાખી હતી'' કે ''વર્ષ 2008 માટે અમેરિકા અને યુરોપીયન સોફ્ટવેરના વેચાણનો 3.2 ટકા હિસ્સો ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVનો હશે તથા લાઇફટાઇમ વેચાણ 1.6 કરોડથી 1.9 કરોડને આંબી જશે.<ref name="big or huge"></ref>'' વિશ્લેષક ઇવાન વિલ્સનની ધારણા હતી કે'' ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVનું ''પહેલાં જ અઠવાડિયાનું વેચાણ 55 કરોડ ડોલર રહેશે.<ref name="big or huge">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6190011.html |title=GTAIV: Big or huge? |access-date=2008-04-28 |author=Tom Magrino |date=2008-04-28 |publisher=[[GameSpot]]}}</ref> રીલીઝ સાથે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એ મનોરંજન ઉદ્યોગના વેચાણ સંબંધિત બે વિક્રમો પર પોતાનો દાવો પ્રસ્થાપિત કર્યો હતો-કોઈ પણ વિડીઓ ગેમ માટે એક જ દિવસમાં અને સાત દિવસમાં સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવવાનો.<ref>{{cite web |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2216243/gta-hijacks-sales-crown |title=GTA IV smashes sales records |access-date=2008-05-26 |author=Shaun Nichols |date=2008-05-09 |publisher=vnunet.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514211404/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2216243/gta-hijacks-sales-crown |archive-date=2008-05-14 |url-status=live }}</ref> પહેલાં જ દિવસે આ ગેમની 36 લાખ કરતાં વધારે કોપીનું વેચાણ થયું હતું જ્યારે પ્રથમ અઠવાડિયામાં 60 લાખ કોપીનું વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2008/05/07/technology/07game.html | title = A $500 Million Week for Grand Theft Auto | publisher = New York Times | first = Mike | last = Richtel | date = 2008-05-07 | access-date = 2008-05-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/hotStocksNews/idUSWNAS233520080507 |title=Take-Two's Grand Theft Auto 4 sales top $500 million |access-date=2008-05-08 |author=Franklin Paul |date=2008-05-07 |publisher=Reuters}}</ref> બ્રિટનમાં આ ગેમ રીલીઝ થયાના પહેલા દિવસે 6,31,000 કોપીનું વેચાણ થયું હતું અને એક જ દેશ કે પ્રદેશમાં 24 કલાકની અંદર સૌથી વધુ ઝડપે વેચાણ ધરાવતી ગેમ બની ગઈ હતી તેવું [[ચાર્ટ-ટ્રેકે]] જણાવ્યું હતું.<ref name="UKfirstdaysales">{{cite web |title=GTA IV smashes day one sales record |author=Tim Ingham |publisher=[[Market for Home Computing and Video Games]] |url=http://www.mcvuk.com/news/30423/GTA-IV-smashes-one-day-sales-record |date=2008-04-30 |access-date=2008-05-16 |archive-date=2011-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612074737/http://www.mcvuk.com/news/30423/GTA-IV-smashes-one-day-sales-record |url-status=dead }}</ref> બ્રિટનમાં અગાઉ આ વિક્રમ''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' 24 કલાકની અંદર 5,01,000 કોપીનો હતો.<ref name="UKfirstweeksales"></ref><ref name="UKfirstdaysales"></ref><ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/1915219/Grand-Theft-Auto-IV-becomes-UKandrsquos-fastest-selling-game.html |title=Grand Theft Auto IV is fastest-selling game |access-date=2008-05-01 |author=Claudine Beaumont |date=2008-05-01 |work=[[The Daily Telegraph]] |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219192918/http://www.telegraph.co.uk/news/1915219/Grand-Theft-Auto-IV-becomes-UKandrsquos-fastest-selling-game.html |url-status=dead }}</ref> અમેરિકામાં રીલીઝ થયાના પહેલાં પાંચ દિવસ દરમિયાન Xbox 360 પર આ ટાઇટલની 18.5 લાખ એકમનું વેચાણ થયું હતું અને પ્લેસ્ટેશન 3 પર 10 લાખ એકમનું તેવું એનપીડી ગ્રૂપ જણાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6191066.html |author=Brendan Sinclair |title=NPD: US game revs spike on 2.85M GTAIVs |date=2008-05-15 |publisher=[[GameSpot]] |access-date=2008-05-16}}</ref> ચાર્ટ-ટ્રેકના જણાવ્યા મુજબ, બ્રિટનમાં Xbox 360 વર્ઝનની 5,14,000 કોપી અને પ્લેસ્ટેશન-3 વર્ઝનની 4,13,000 કોપીનું વેચાણ થયું હતું.<ref name="UKfirstweeksales">{{cite web |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/gta-iv-926-000-copies-sold-in-five-days |author=Mark Androvich |title=GTA IV: 926,000 copies sold in five days |date=2008-05-06 |publisher=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=2008-05-16}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcvuk.com/news/30468/360-outselling-PS3-in-GTA-software-battle |author=Tim Ingham |title=360 outselling PS3 in GTA software 'battle' |date=2008-05-06 |publisher=[[Market for Home Computing and Video Games]] |access-date=2008-05-16}}</ref> અમેરિકામાં વર્ષ 2008માં સૌથી વધુ વેચાણ પામેલી વિડીઓ ગેમ્સમાં ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ના Xbox 360 અને પ્લેસ્ટેશન 3 વર્ઝનનું સ્થાન અનુક્રમે પાંચમું અને આઠમું હતું. Xbox 360 વર્ઝન 32.9 લાખથી વધારેનું વેચાણ થયું હતું જ્યારે પ્લેસ્ટેશન-3 વર્ઝનનું 18.9 લાખ કરતાં વધારે વેચાણ થયું હતું. આ રીતે આ પ્રદેશમાં વર્ષ 2008માં કુલ 51.8 લાખ કોપીનું વેચાણ થયું હતું.<ref name="gamedaily">{{cite web |title=NPD: Nintendo Drives '08 Industry Sales Past $21 Billion |url=http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-nintendo-drives-08-industry-sales-past-21-billion-/?biz=1 |publisher=[[Game Daily]] |access-date=2009-01-15 |date=2009-01-15 |archive-date=2009-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090117013042/http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-nintendo-drives-08-industry-sales-past-21-billion-/?biz=1 |url-status=dead }}</ref> [[ગેમસ્ટોપ]] અને [[ઇબી ગેમ્સે]] જણાવ્યું હતું કે આ ગેમ રીલીઝ થઈ પછી પહેલા અઠવાડિયાથી જ વેચાણમાં અગ્રેસર છે. [[પ્યુર્ટો રીકો]]માં તેના વિવિધ સ્ટોરમાં રીલીઝ પૂર્વે જ રીઝર્વેશન થયું હતું.<ref>{{cite web| url=http://www.primerahora.com/noticia/otras_panorama/noticias/boricuas_atraidos_a_violento_videojuego/188798| title=Boricuas atraídos a violento videojuego| author=Francisco Rodríguez-Burns| publisher=Primera Hora| language=Spanish| date=2008-05-10| access-date=2008-05-13| archive-date=2009-02-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20090212225121/http://www.primerahora.com/noticia/otras_panorama/noticias/boricuas_atraidos_a_violento_videojuego/188798| url-status=dead}}</ref> [[ગેમસ્ટોપ]]ના જણાવ્યા મુજબ, પહેલાં અઠવાડિયામાં ગેમનું [[Xbox 360]] વર્ઝન [[પ્લેસ્ટેશન 3]] વર્ઝન કરતાં વધારે વેચાયું હતું, જેનો રેશિયો બે જેમ એક હતો.<ref>{{cite web |url=http://blog.newsweek.com/blogs/levelup/archive/2008/05/12/scoop-gamestop-says-360-has-a-2-1-advantage-over-ps3-in-gta-iv-sales.aspx |title=Scoop: GameStop Reveals That When It Comes to Grand Theft Auto IV, Xbox 360 Has a 2–1 Advantage Over Playstation 3 In First Week Sales |author=N'Gai Croal |access-date=2008-05-14 |date=2008-05-12 |publisher=[[Newsweek]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514051840/http://blog.newsweek.com/blogs/levelup/archive/2008/05/12/scoop-gamestop-says-360-has-a-2-1-advantage-over-ps3-in-gta-iv-sales.aspx |archive-date=2008-05-14 |url-status=live }}</ref> 13 મે, 2008ના રોજ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એ "24 કલાકમાં સૌથી વધુ કમાણી કરનાર વિડીઓ ગેમ" અને "24 કલાકમાં સૌથી વધુ આવક મેળવનાર મનોરંજન ઉત્પાદન" માટે [[ગિનેસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ]]નો વિક્રમ તોડી દીધો હતો. પહેલા દિવસે તેની 36 લાખ કોપીનું વેચાણ થયું હતું, જે આવકમાં 31 કરોડ ડોલર જેટલી છે. પહેલા દિવસના વેચાણની દ્રષ્ટિએ પણ તેણે "24 કલાકમાં સૌથી વધુ ઝડપે વેચાતી વિડીઓ ગેમ"નો વિક્રમ સર્જી દીધો હતો, જે અગાઉ ''[[હેલો 3]]'' નો હતો, જેણે પહેલા દિવસે 17 કરોડ ડોલરની કમાણી કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://gamers.guinnessworldrecords.com/news/130508_GTA_IV_break_record.aspx |title=Confirmed: Grand Theft Auto IV Breaks Guinness World Records With Biggest Entertainment Release Of All-Time |access-date=2008-05-13 |date=2008-05-13 |publisher=[[Guinness World Records]] |archive-date=2010-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223211049/http://gamers.guinnessworldrecords.com/news/130508_GTA_IV_break_record.aspx |url-status=dead }}</ref> જોકે તેનો વિક્મ નવેમ્બર, 2009માં તોડાયો હતો.''[[Call of Duty: Modern Warfare 2]]'' ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવના જણાવ્યા મુજબ, 31 મે, 2008 સુધી રીટેલર્સને આ ટાઇટલની 1.1 કરોડ નકલોનું વેચાણ થયું હતું અને 85 લાખ નકલોનું ગ્રાહકોને વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite press release |url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=314411 |title=Take-Two Interactive Software, Inc. Reports Strong Second Quarter Fiscal 2008 Financial Results |publisher=[[Take-Two Interactive]] |date=2008-06-05 |access-date=2008-06-06 |archivedate=2008-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913213453/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=314411 }}</ref> એનપીડી ગ્રૂપ અને [[જીએફકે]] ચાર્ટ-ટ્રેકના જણાવ્યા મુજબ, પહેલી ઓગસ્ટ, 2008 સુધીમાં આ ટાઇટલના 62.93 લાખ યુનિટ્સનું વેચાણ થયું હતું, જેમાંથી અમેરિકામાં 47.11 લાખ અને બ્રિટનમાં 15.82 લાખ નકલો યુનિટ વેચાયા હતા.<ref>{{cite press release |title=Leading Market Research Firms Join Forces to Provide First Multi-Continent View Of Video Game Software Sales |url=http://www.npd.com/press/releases/press_080821.html |date=2008-08-21 |access-date=2008-08-23 |publisher=[[NPD Group]], [[GfK]] [[Chart-Track]], [[Enterbrain]] |archivedate=2018-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180919083303/https://www.npd.com/press/releases/press_080821.html }}</ref> ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવના જણાવ્યા મુજબ, 16 ઓગસ્ટ, 2008 સુધીમાં આ ટાઇટલની એક કરોડ વધારે કોપીઓનું વેચાણ ગ્રાહકોને થયું હતું.<ref name="salesfigure">{{cite press release |url=http://www.eurogamer.net/articles/grand-theft-auto-iv-ships-13-million-units |title=Grand Theft Auto IV ships 13 million units |publisher=[[Take-Two Interactive]] |date=2008-09-04 |access-date=2008-09-08}}</ref> [[મિડીયા ક્રીએટ]]ના જણાવ્યા મુજબ, જાપાનમાં આ ટાઇટલ ઉપલબ્ધ થયું તેના પહેલાં ચાર દિવસમાં પ્લેસ્ટેશન પર 1,33,000 નકલો અને Xbox 360 પર 34,000 નકલોનું વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/5078486/grand-theft-auto-iv-1-with-a-bullet-in-japan |title=Grand Theft Auto IV #1 With A Bullet In Japan |author=Michael McWhertor |date=2008-11-06 |publisher=Kotaku |access-date=2008-11-07}}</ref> આ ગેમના વિન્ડોસ વર્ઝનના વેચાણને પ્રમાણમાં ઓછી સફળતા મળી હતી. એનડીપી ગ્રૂપના જણાવ્યા મુજબ, તેમની સાપ્તાહિક ટોચની 10 ગેમમાં આ ગેમનો પ્રવેશ સાતમા સ્થાને થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/56384|title=Weekly PC Sales: A Slow Start for GTA 4|publisher=[[Shacknews]]|date=15 December 2008|access-date=24 December, 2008}}</ref> તેના એક અઠવાડિયા પછી એનડીપી ગ્રૂપ દ્વારા પ્રકાશિત થતી ટોચની 10 ગેમની યાદીમાંથી આ ગેમ સંપૂર્ણપણે બહાર ફેંકાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/56495|title=Weekly PC Sales: Grand Theft Auto 4 PC Disappears; Left 4 Dead, Call of Duty Gain Ground|publisher=[[Shacknews]]|date=22 December 2008|access-date=24 December, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamecyte.com/grand-theft-auto-4-pc-drops-out-of-npds-top-10-pc-list-in-second-week|title=Grand Theft Auto 4 PC Drops Out of NPD’s Top 10 PC List in Second Week|publisher=GameCyte|date=23 December 2008|access-date=24 December, 2008|archive-date=9 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309205050/http://www.gamecyte.com/grand-theft-auto-4-pc-drops-out-of-npds-top-10-pc-list-in-second-week|url-status=dead}}</ref> 31 જાન્યુઆરી, 2009 સુધી રોકસ્ટાર ગેમ્સ ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVની 1.3 કરોડ કરતાં વધારે એકમનું વેચાણ થયું છે.<ref>{{Cite web |url=http://ir.take2games.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=370041 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111308/http://ir.take2games.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=370041 |url-status=dead }}</ref> ===પુરસ્કારો=== [[File:MichaelHollickCC08.jpg|thumb|right|નિકો બેલિકના અવાજ, માઇકલ હોલિકે "બેસ્ટ પર્ફોર્મન્સ બાય એ હ્યુમન મેલ" માટે સ્પાઇક ટીવી એવોર્ડ જીત્યો હતો.]] પોતાની રીલીઝ પર સમીક્ષકોની પ્રશંસા પામેલ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ને વિવિધ પબ્લિકેશન્સ અને સમીક્ષકોના અનેક પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા હતા. આ ગેમને મુખ્ય પબ્લિકેશનના 40 કરતાં વધારે ગેમ ઓફ યર એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયા હતા, જે તે વર્ષે અન્ય પણ કોઈ ગેમ કરતાં વધારે હતાં. ગેમ રેન્કિંગ્સ પર પ્લેસ્ટેશન 3 અને Xbox 360 વર્ઝનને અનુક્રમે [[ત્રીજું અને છઠ્ઠું સ્થાન]] મળ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.gamerankings.com/browse.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2016-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624170414/http://www.gamerankings.com/browse.html |url-status=dead }}</ref> અહીં આ ગેમને પ્રાપ્ત થયેલાં એવોર્ડ્સ જણાવવામાં આવ્યાં છે, (જેમાંના તમામ વર્ષ 2008 માટેના છે): *[[IGN]]એ આ ગેમને તેનો "બેસ્ટ Xbox 360 એક્સન ગેમ", "બેસ્ટ પીસી એક્શન ગેમ", "બેસ્ટ ગ્રાફિક્સ ટેકનોલોજી (Xbox 360)", "બેસ્ટ વોઇસ એક્ટિંગ (Xbox 360/PS3/PC)" અને "બેસ્ટ સ્ટોરી (Xbox 360/PS3)"એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. *[[ગેમ ટ્રેઇલર્સ]]એ આ ગેમને "ગેમ ઓફ ધ યર", "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ", "બેસ્ટ સ્ટોરી", "બેસ્ટ Xbox 360 ગેમ", "બેસ્ટ પ્લેસ્ટેશન 3 ગેમ" અને ગેમના ટ્રેલર માટે "ટ્રેલર ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યા હતા. *[[સ્પાઇક ટીવી]]એ તેના ''[[વિડીઓ ગેમ એવોર્ડ્સ]]'' માં આ ગેમને "બેસ્ટ સ્ટોરી" અને "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ"ના એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. તેમણે માઇકલ હોલિકને [[નિકો બેલિક]]ની "વોઇસ એક્ટિંગ માટે બેસ્ટ પર્ફોમન્સ બાય એ હ્યુમન મેલ" એવોર્ડ પણ એનાયત કર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://biz.yahoo.com/prnews/081214/ny52178.html?.v=1 |title=Spike TV Announces 2008 'Video Game Awards' Winners |access-date = 2008-12-15 |date=2008-12-14}}</ref> *[[ગેમસ્પાય]]એ તેના ''વિડીઓ ગેમ એવોર્ડ્સ'' માં "બેસ્ટ સ્ટોરી" અને "કેરેક્ટર ઓફ ધ યર" ([[બ્રુસી કિબ્બુત્ઝ]]ના પાત્ર માટે)ના એવોર્ડ્સ એનાયત કર્યા હતા. *[[ગેમસ્પોટ]]એ આ ગેમને "બેસ્ટ યુકે-ડેવલપડ ગેમ" અને "બેસ્ટ Xbox 360 ગેમ એવોર્ડ્સ" અને બ્રુસ "બ્રુસી" કિબ્બુત્ઝે બેસ્ટ ન્યૂ કેરેક્ટરનો એવોર્ડ એનાયત કર્યો હતો. *[[જાયન્ટ બોંબ]]એ તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર" અને "બેસ્ટ મલ્ટિ-પ્લેટફોર્મ ગેમ"ના એવોર્ડ એનાયત થયા હતા. *[[કોટાકુ]]એ તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" અને "બેસ્ટ રાઇટિંગ એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ગેમ ઇન્ફોર્મર]]એ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]એ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ઇલેક્ટ્રોનિક ગેમિંગ મંથલી]]એ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[આઇજીએન]] એયુએ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *કન્સોલ મોન્સ્ટરે તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *ગેમવર્ઝને તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" અને "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ" એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. *થન્ડરબોલ્ટે આ ગેમને તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *એક્સ્ટ્રીમ ગેમરે આ ગેમને તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" અને "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ" એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. *[[લોસ એન્જીલસ ટાઇમ્સ]]એ આ ગેમને વર્ષ 2008નો તેનો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ટાઇમ (મેગેઝીન)]]એ આ ગેમને વર્ષ 2008નો તેનો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *એટમિક ગેમરે આ ગેમને વર્ષ 2008 માટે તેનો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો ===વિવાદો=== ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની રીલીઝ અગાઉ અને તેના પછી આ ગેમ મોટા વિવાદનું કેન્દ્ર બની હતી. [[જ્યોર્જ ગેલોવે]], [[જેક થોમ્પ્સન]] અને [[હિલેરી ક્લિન્ટન]] સહિત અનેક મોટી હસ્તીઓએ તેમજ ન્યૂયોર્ક શહેરના અધિકારીઓ અને [[મધર્સ અગેઇન્સ્ટ ડ્રન્ક ડ્રાઇવિંગ]] (MADD) સહિત વિવધ સંગઠનોએ તેની ટીકા કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6190213.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews;title;3|title=Mothers against GTAIV's drunk driving|last=Sinclair|first=Brendan |date=2008-04-30|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2008-10-13}}</ref> MADDએ ખેલાડીઓની [[મદિરાપાન કરીને ડ્રાઇવિંગ કરવાની ક્ષમતાના]] કારણે ESRBને આ ગેમનું રેટિંગ "M"માંથી (આ રેટિંગ સત્તર વર્ષ સુધીની કિશોરવયના લોકો માટે છે) બદલીને "AO"કરવાની વિનંતી કરી હતી, જે પુખ્ત વયના લોકો માટેનું છે. ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલેન્ડમાં [[ઓસ્ટ્રેલિયન ક્લાસીફિકેશન સીસ્ટમ]]ની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા ''GTA IV'' ના વર્ઝનમાં કાપકૂપ કરવામાં આવી હતી અને તે પછી જ ત્યાં આ વર્ઝન રીલીઝ થયું હતું.<ref name="smh-censor">{{cite web |url=http://blogs.smh.com.au/screenplay/archives/017808.html |title=GTA IV edited for Australia |access-date=2008-04-05 |last=Hill |first=Jason |date=2008-04-04 |work=The Sydney Morning Herald |archive-date=2015-05-16 |archive-url=https://www.webcitation.org/6YZOtVtE9?url=http://blogs.smh.com.au/screenplay/archives/017808.html |url-status=dead }}</ref> જોકે એક 21 વર્ષીય વિદ્યાર્થી સ્ટેન કેલિફે આ ગેમને ન્યૂઝીલેન્ડ [[OFLC]] સમક્ષ ફરી રજૂ કરી હતી અને તે ઓસ્ટ્રેલિયન સેન્સરશિપના કાયદાના લીધે ગેમના વર્ઝનમાં કરવામાં આવેલી કાપકૂપથી નારાજ હતો. તે પછી કાપકૂપ વિનાના મૂળ વર્ઝનને R18 રેટિંગ આપી ન્યૂઝીલેન્ડમાં વેચાણ કરવાની મંજૂરી અપાઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/4557930a10.html|title=GTA IV unedited in New Zealand|last=Cardy|first=Tom|date=2008-05-23|publisher=Stuff.co.nz|access-date=2008-08-09|archive-date=2008-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080701234824/http://www.stuff.co.nz/4557930a10.html|url-status=dead}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયામાં રીલીઝ થયેલું ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' નું પીસી વર્ઝન કાપકૂપ વિનાનું છે અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય રીલીઝની જેમ તેને MA15+ રેટિંગ હેઠળ મંજૂરી આપવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://au.gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6201744&om_act=convert&om_clk=newsfeatures&tag=newsfeatures;title;1|title=Uncut GTAIV PC coming to Australia|last=Chiappini|first=Dan|date=2008-11-30|publisher=Gamespot|access-date=2008-12-01|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217124031/http://au.gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6201744&om_act=convert&om_clk=newsfeatures&tag=newsfeatures;title;1|url-status=dead}}</ref> બ્રિટન અને અમેરિકામાં ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો પોરની ખરીદી કરનાર લોકો સામે અને સાથેસાથે આ ગેમનું વેચાણ કરનાર વેપારીઓ અને વિક્રેતાઓ સામે અપરાધ થયા હોવાના વિવિધ અહેવાલ પ્રાપ્ત થયા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.reghardware.co.uk/2008/04/30/gta_gamer_stabbed/ |title=Grand Theft Auto 4 queue man stabbed in head |first=James |last=Sherwood |publisher=[[The Register]] |date=2008-04-30 |access-date=2010-06-16 |archive-date=2009-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927003809/http://www.reghardware.co.uk/2008/04/30/gta_gamer_stabbed/ |url-status=dead }}</ref><ref name="UK violence">{{cite news |url=http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3839991.ece |title=Man stabbed while waiting to buy Grand Theft Auto IV |date=2008-04-29 |first=Holden |last=Frith |publisher=[[The Times]] |access-date=2010-06-16 |archive-date=2008-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517012339/http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3839991.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.chesterchronicle.co.uk/chester-news/chester-breaking-news/2008/05/01/chester-boys-attacked-by-grand-theft-auto-snatchers-59067-20847718/ |title = Chester boys attacked by Grand Theft Auto snatchers |access-date = 2008-11-09 |author = Mannion, Paul |date = 2008-05-01 |publisher = [[Chester Chronicle]] |archive-date = 2012-06-29 |archive-url = https://archive.today/20120629104630/http://www.chesterchronicle.co.uk/chester-news/chester-breaking-news/2008/05/01/chester-boys-attacked-by-grand-theft-auto-snatchers-59067-20847718/ |url-status = dead }}</ref> આ પ્રકારના એક બનાવમાં [[ક્રોયડન]] નજીક એક [[ગેમસ્ટેશન]] નજીક એક હુમલો થયો હતો, જેમાં પાછળથી એવો ઘટસ્ફોટ થયો હતો કે પબ છોડીને જતાં બે ગ્રૂપ વચ્ચે અતાર્કિક દલીલ થઈ હતી અને પછી તણખાં ઝર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.mcvuk.com/news/30421/Croydon-stabbing-had-nothing-to-do-with-GTA|title=Croydon stabbing 'had nothing to do with GTA’|last=Ingham|first=Tim |date=April 30, 2008|publisher=[[Market for Home Computing and Video Games]]|access-date=2008-11-21}}</ref> આ વાતને "[[મીડિયા પેનિક]]" ગણાવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2215574/grand-theft-auto-stabbing |title=Grand Theft Auto stabbing disputed |author=Iain Thomson |publisher=[[Yahoo! News]] |date=2008-04-30 |access-date=2008-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725041929/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2215574/grand-theft-auto-stabbing |archive-date=2008-07-25 |url-status=live }}</ref> [[ન્યૂયોર્કના ન્યૂ હાઇડ પાર્ક]]માં કેટલાંક લોકોને લૂંટતા અને હિંસક હુમલો કરતાં તથા [[કારની ચોરી]] કરવાનો પ્રયાસ કરતાં છ ટીનેજર્સની જૂન, 20008માં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ, આ ટીનેજર્સે દાવો કર્યો હતો કે તેમને ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' માંથી પ્રેરણા મળી હતી.<ref>{{cite web |url = http://www.nypost.com/seven/06272008/news/regionalnews/game_boy_havoc_on_li_117455.htm?CMP=EMC-email_edition&DATE=06272008 |title = 'Game Boy' Havoc on LI |access-date = 2009-02-07 |author = Crowley, Kieran |date = 2008-06-27 |publisher = [[New York Post]] }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પહેલો ડાઉનલોડેબલ (ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવા) એપિસોડ ''[[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ]]'' છે, જેમાં પુરુષને નિર્વસ્ત્ર દેખાડતું દ્રશ્ય છે, જે વિડીઓ ગેમ્સમાં અસાધારણ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2009/02/17/hot-flask-gta-ivs-lost-damned-and-unexpectedly-naked/|title=Hot flask: GTA IV's Lost, Damned and Unexpectedly Naked|date=2009-02-17|access-date=2009-02-17|publisher=Joystiq}}</ref> તાજેતરમાં બીજા ડાઉનલોડેબલ એપિસોડ સંબંધે કેટલીક નકારાત્મક ઓનલાઇન ટીપ્પણીઓ મળી છે,''[[Grand Theft Auto IV: The Ballad of Gay Tony]]'' જેમાં યુઝર્સે નવા રેડિયો સ્ટેશન 'વાઇસ સિટી એફએમ' (ફર્નાન્ડો દ્વારા સંચાલિત) અને વ્લાદિવોસ્તોક માટે નવા ગીતો, K109 અને Xbox લાઇવ ડાઉનલોડેબલ વર્ઝન પર ઇલેક્ટ્રોચોકનો સમાવેશ ન કરવા બદલ ફરિયાદ કરી છે. આ બાબતની જાહેરાત રોકસ્ટારે 21 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ તેમના ન્યૂસવાયર પેજ પર કરી હતી અને સાથેસાથે 'એપિસોડ્સ ફ્રોમ લિબર્ટી સિટી'ના રીટેલ વર્ઝનની જાહેરાત પણ કરી હતી.<ref>http://www.rockstargames.com/2009REDESIGN/1.15/newswire/2009/10/21/1651/the_ballad_of_gay_tony_exclusive_features_music{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ સમાચારથી ટીએલએડી ડાઉનલોડ કરનાર અનેક લોકોને ચિંતા થઈ હતી અને તેમણે ફરિયાદ કરી હતી કે તેઓ TBOGTના સંપૂર્ણ વર્ઝનનો ઓર્ડર આપવાને બદલે ટીએલએડી માટે સુધારેલા વર્ઝનની ચૂકવણી કરી દેશે.<ref>http://boards.ign.com/grand_theft_auto/b5257/186302056/p1/?7{{Dead link|date=જુલાઈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://boards.ign.com/grand_theft_auto/b5257/186218309/p1/?15{{Dead link|date=જુલાઈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist|colwidth=30em}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.rockstargames.com/IV/ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.rockstargames.com/IV/#?page=pc&amp;content=information ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' પીસી સત્તાવાર વેબસાઇટ] [[Category:વિડીઓ ગેમ્સ]] ed0mvvu69b35n9085jglgdjq038vsq8 0 31006 900726 900515 2026-05-05T19:53:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900726 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] mahas3tahyt9f92zhmh1puevihbrqyz 0 35649 900731 896571 2026-05-06T03:48:29Z ~2026-24477-72 87085 900731 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | official_name = ઑડિશા | native_name = {{lang|or|ଓଡ଼ିଶା}} ''{{IAST|oṛiśā}}'' | native_name_lang = or | type = રાજ્ય | image_skyline = File:Chilka Lake - Odisha.jpg | image_alt = | image_caption = ચિલ્કા તળાવ, ઑડિશા | image_seal = | seal_alt = | image_map = IN-OD.svg | map_alt = | map_caption = ભારતમાં ઑડિશા રાજ્યનું સ્થાન | image_map1 = Orissa State map‌ Gu.svg | map_caption1 = Map of Orissa | coordinates = {{coord|20.15|85.50|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline}} | coor_pinpoint = ભુવનેશ્વર | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = ભારત | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ | parts_type = જિલ્લા | parts_style = para | p1 = 30 | seat_type = રાજધાની | seat = ભુવનેશ્વર | seat1_type = સૌથી મોટું શહેર | seat1 = ભુવનેશ્વર<ref>{{cite web|title=LIST OF TOWNS AND THEIR POPULATION|url=http://censusindia.gov.in/towns/ori_towns.pdf|access-date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> | government_footnotes = | leader_title = રાજ્યપાલ | leader_name = ગણેશી લાલ<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=૨૯ મે ૨૦૧૮}}</ref> | leader_title1 = મુખ્યમંત્રી | leader_name1 = નવીન પટનાયક | leader_title2 = વિધાનમંડળ | leader_name2 = ઑડિશા સરકાર (૧૪૭ બેઠકો) | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 41974218 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | iso_code = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = | footnotes = }} {{Infobox state symbols | state = ઑડિશા | country = ભારત | language = ઑડિયા | song = બન્દે ઉત્કલ જનની | dance = [[ઓડિસી નૃત્ય|ઑડિસી]] | animal = [[સાબર]]<ref>[http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec2005/engpdf/sambar_the_state_animal_of_orissa.pdf Sambar : The State Animal of Orissa]</ref> | bird = નીલકંઠ<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |title=Blue Jay: The State Bird of Orissa |access-date=2012-11-23 |archive-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120602150049/http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |url-status=dead }}</ref> | flower = અશોક <ref>{{cite web |url=http://www.cyberorissa.com/myorissa/districts/dist_hom.html |title=CyberOrissa.com :: Orissa |work=cyberorissa.com |year=૨૦૧૧ |quote=State Flower |access-date=૨૬ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2011-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829175929/http://www.cyberorissa.com/myorissa/districts/dist_hom.html |url-status=dead }}</ref> | tree = [[પીપળો]] - અશ્વથા<ref>{{cite web |url= http://www.mapsofindia.com/orissa/state-symbols.html |title=Orissa State Symbols |work=mapsofindia.com |year=૨૦૧૧ |quote=the state tree is the imposing ‘Ashwatha’ tree |access-date=૨૬ મે ૨૦૧૨}}</ref> | costume = સાડી(સ્ત્રીઓ) }} '''[[ઑડિશાhttps://share.google/UctC5S2Z3B6zRq7yI/8144994982|ઑડિશા]]''' (ઓરિસ્સા) <ref name=toirename>{{cite news|title=Orissa celebrates Odisha|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-05/bhubaneswar/30363551_1_odia-113th-amendment-odisha|access-date=૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૧|newspaper=The Times of India|date=૫ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date=2013-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130426102910/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-05/bhubaneswar/30363551_1_odia-113th-amendment-odisha|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/orissa-to-odisha-negotiable-instruments-act/1/158874.html|title=Mixed views emerge as Orissa becomes Odisha |date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૧ |work=India Today|access-date=૧૦ નવેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> [[ભારત]]ના પૂર્વ કાંઠે આવેલું રાજ્ય છે. ઑડિશાની સીમાએ [[ઝારખંડ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ]] અને [[છત્તીસગઢ]] આવેલા છે. તેનું પાટનગર [[ભુવનેશ્વર]] છે. ઑડિશા તેની પૂર્વ તરફ ૪૮૦ કિ.મી. લાંબો સમુદ્ર કિનારો ધરાવે છે. ઑડિશા રાજ્ય તેમાં આવેલા [[મંદિર|મંદિરો]] માટે જાણીતું છે, ખાસ કરીને [[પુરી]] અને [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર|કોણાર્ક]]માં આવેલા મંદિરો વિશ્વવિખ્યાત છે. પ્રાચીન કાળમાં આ રાજ્ય કલિંગ રાજ્ય તરીકે જાણીતું હતું. ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૧માં મૌર્ય કુળના રાજા [[અશોક|અશોકે]] આ રાજ્ય પર ચઢાઈ કરી હતી અને અહીં ઐતિહાસિક [[કલિંગનું યુદ્ધ]] થયું હતું.<ref name=govorissa>{{cite web|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|title=EARLY PERIOD TO 1568 A.D.|work=Detail History of Orissa|publisher=Government of Orissa|access-date=૧૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|archive-date=2006-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|url-status=dead}}</ref> અર્વાચીન ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના બ્રિટિશ શાસિત ભારતમાં થઈ હતી. <ref>{{cite web |url=http://orissahighcourt.nic.in/hchistory.htm |title=HC Orissa History (at Kanika Palace Cuttack) |access-date=૯ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮ |publisher=High Court of Orissa |archive-url=https://www.webcitation.org/5upzTMHmK?url=http://orissahighcourt.nic.in/hchistory.htm |archive-date=2010-12-09 |url-status=live }}</ref> [[ઓડિઆ ભાષા]] બોલનારા ક્ષેત્રોનો આ રાજ્યમાં સમાવેશ હતો.<ref>{{cite book | last = Jain | first = Dhanesh | title = The Indo-Aryan languages | publisher = [[Routledge]]| page=445| year=૨૦૦૩ | isbn = 978-0-7007-1130-7 }}</ref> ઑડિશામાં ૧ એપ્રિલનો દિવસ સ્થાપના દિવસ તરીકે "ઉત્કલ દિબસ (દિવસ)" નામે ઉજવાય છે.<ref name=hindu>{{cite web|title=Poor water management has made Orissa victim of drought and floods|url=http://www.hindu.com/2009/04/06/stories/2009040657780200.htm|publisher=The Hindu|access-date=૬ એપ્રિલ ૨૦૦૬|archive-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409010625/http://www.hindu.com/2009/04/06/stories/2009040657780200.htm|url-status=dead}}</ref>. ભારતના રાષ્ટ્રગીતમાં આ રાજ્યનો સમાવેશ "ઉત્કલ" તરીકે થયો છે. શરૂઆતના ૮ વર્ષ સુધી [[કટક]] ઑડિશાની રાજધાની રહ્યું. ૧૩ એપ્રિલ ૧૯૪૮ પછી ઑડિશાની રાજધાની [[ભુવનેશ્વર]] ખસેડવામાં આવી. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ઑડિશા ભારતનું ૯મું સૌથી મોટું રાજ્ય છે. વસતિની દ્રષ્ટિએ ઑડિશા ૧૧મા ક્રમાંકે આવે છે. [[ઓડિઆ ભાષા]] આ રાજ્યમાં સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે, લગભગ પોણા ભાગના લોકો તે ભાષા બોલે છે. ==નામ વ્યુત્પત્તિ== ૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે આ રાજ્યનું નામ અંગ્રેજી ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઓરિસ્સા"થી બદલીને સ્થાનીય ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઑડિશા" કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=Hindu>[http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article2598999.ece It's now Odisha]. ધ હિંદુ. Bhubaneswar. 5 નવેમ્બર 2011</ref><ref>{{cite news|title=Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia|url=http://newindianexpress.com/states/odisha/article239236.ece|access-date=૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧|newspaper=The New Indian Express|date=૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date=2014-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140607002837/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article239236.ece|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |title=Orissa becomes 'Odisha', Oriya is 'Odia' – Economic Times |publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com |date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧ |access-date=૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧ |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218021101/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |url-status=dead }}</ref> આથી ઓરિયા ભાષાને હવેથી અન્ય ભાષાઓમાં ઑડિયા તરીકે ઓળખાવાશે.<ref name=Hindu/><ref>Akshaya Kumar Sahoo. [http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 Centre notification on Orissa name change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104140553/http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 |date=2012-01-04 }}.5 Nov 2011</ref><ref>[http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 No more Orissa-Oriya; Its Odisha-Odia officially : CM declares state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113151805/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 |date=2014-11-13 }}.5 નવેમ્બર 2011</ref><ref>[http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network Orissa changes to Odisha with state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517032359/http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network |date=2012-05-17 }}.''The Hill Post'' 4 નવેમ્બર 2011</ref><ref>[http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943# ଓରିସା ହେଲା ଓଡ଼ିଶା, ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମୋହର ବାଜିଲା] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113140454/http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943|date=2014-11-13}}। [[ସମ୍ବାଦ (ଖବରକାଗଜ)]].୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80-1101109069_1.htm |title=ओडिशा को मिली संसद की मंजूरी |publisher=Hindi.webdunia.com |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨}}</ref><ref>[http://www.hinewsindia.in/11_11_04NovEng07.php Hi News India ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403214917/http://www.hinewsindia.in/11_11_04NovEng07.php |date=2012-04-03 }}''Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia''</ref> "ઑડિશા" આ નામ પાલી અથવા સંસ્કૃત ભાષાના શબ્દો '''ઓરા (ઉરા)''' અથવા '''સુમેરા''' કે ઓદ્રા વિસાયા પરથી ઉતરી આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.orissa.gov.in/morestate.htm|title=MORE ABOUT THE STATE|publisher=Govt. of Odisha|access-date=૪ માર્ચ ૨૦૧૩|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224001519/http://www.orissa.gov.in/morestate.htm|url-status=dead}}</ref> ઓદ્રાનો પ્રાચીન ઉલ્લેખ સોમદત્તને મળેલ તામ્ર પત્રિકામાં મળી આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2014-12-21 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126040614/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf |url-status=dead }}</ref> પાલી અને સંસ્કૃત ભાષાના સાહિત્યમાં ઓદ્ર લોકોનો અનુક્રમે ઓડક કે ઓદ્રહ તરીકે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પ્રાચીન પાશ્ચાત્ય લેખકો પ્લીની ધ એલ્ડર અને ટોલેમીએ ઓદ્રા લોકોનો ઉલ્લેખ ઓરેટીસ (Oretes) તરીકે કર્યો છે. મહાભારતમાં પૌંડ્ર, મેકલ, ઉત્કલ, આંધ્ર, યવનો, શકો જેવા લોકોની સાથે ઓદ્રા લોકોનો પણ ઉલ્લેખ છે. બૌદ્ધ ધર્મના લામા તારનાથ રચિત સાહિત્યમાં અને પગ-સામ-જોન-ઝાંગના લેખકે આ ક્ષેત્રને ઓડિવિશા કે ઉડિવીશા તરીકે ઓળખાવ્યો છે. મધ્યકાલીન તાંત્રિક સાહિત્યમાં અને તંત્રસારમાં જગન્નાથને ઉડિશાનાથ તરીકે વર્ણવાયા છે. ગજપતિ કપિલેશ્વરદેવે (ઇ.સ. ૧૪૩૫-૧૪૬૭) જગન્નાથના મંદિર પર કરાવેલી કોતરણીમાં તેને ઑડિશા રાજ્ય કે ઓડિશા રાષ્ટ્ર તરીકે વર્ણવે છે. આમ ૧૫મી સદીથી ઑડિયા લોકોની ભૂમિ ઑડિશા તરીકે ઓળખાવા લાગી. ==ઇતિહાસ== પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી ઑડિશા ક્ષેત્રમાં વિવિધ માનવ સમૂહો વસવાટ કરતા આવ્યાં છે. અહીં વસનારા સૌથી પહેલાં લોકો પાથમિક પહાડી ટોળકીઓ હતી. જોકે પ્રાગૈતિહાસીક કાળમાં અહીં રહેનારી ટોળકીઓ ઓળખી શકાઈ નથી પણ એ વાત જાણીતી છે કે ઑડિશામાં મહાભારતના કાળ દરમ્યાન સાઇરા અથવા સાબર ટોળીઓ વસતી હતી. પર્વતીય ક્ષેત્રોમાં સાઓરા અને મેદાની ક્ષેત્રોમાં સહારા અને સાબર નામની ટોળીઓ આજે પણ સમગ્ર ઑડિશામાં વિસ્તરેલી છે. મોટાભાગની આવી જનજાતિઓએ હિમ્દુ ધર્મ સ્વીકાર્યો છે અને હિંદુ રીતીરિવાજોને અનુસરે છે. કોરાપુત જિલ્લાના બોન્ડા પરજન લોકો એ આવી જનજાતિનું ઉદાહરણ છે. ઑડિશામાં ઘણી જગ્યાએ પ્રાગૈતિહાસિક અવશેષો મળી આવ્યા છે જેમ કે અંગૂલમાં કાલીકાટા, મયુરભંજમાં કુચાઈ અને કુલિયાણા, ઝારસુગડા પાસે વિક્રમખોલ, કાલાહાંડીમાં ગુડાહાંડી અને યોગીમઠ, સંબલપુરમાં ઉષાકોટી, બારગઢ નજીક સિમીલીખોલ વગેરે. ઑડિશાનો ઇતિહાસ લગભગ ૫૦૦૦ વર્ષ જુનો છે. કલિંગાના રાજ્ય પહેલા આ ક્ષેત્રને ઉદ્ર કે ઑદ્ર દેશ તરીકે ઓળખવામાં આવતું. પ્રાચીન ઓદ્ર દેશ કે ઑર્દેશનો વિસ્તાર મહા નદીની ખીણ અને સુવર્ણ રેખા નદીના નીચલા ક્ષેત્ર સુધી હતો. તે આજના કટક, સંબલપુર અને મિદના પુરના અમુક ક્ષેત્રને સમાવી લેતો. આ દેશ પશ્ચિમમાં ગોંડવન, ઉત્તરમાં સિંઘભૂમ અને જસપુરના પર્વતી રાજ્યો, પૂર્વમાં સમુદ્ર અને દક્ષિણમાં ગંજમ ક્ષેત્રથી ઘેરાયેલી હતી. <ref>{{cite web |title=History of Odisha |url=http://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=82 |publisher=india.gov.in |access-date=૨૯ જુલાઇ ૨૦૧૨ |archive-date=2011-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218095053/http://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=82 |url-status=dead }}</ref> ઑડિયાના ઓદ્ર કે ઉદ્ર પ્રજાતિ પરથી ઉતરી આવ્યું છે જે મધ્ય કિનારી ક્ષેત્રમાં (હાલના ખોર્ધા અને નયાગઢ જિલ્લામાં) વસતી. ઑડિશા અન્ય પ્રજાતિઓ જેમકે કલિંગ, ઉત્કલ, મહાકાંતરા/કાંતરા અને કોશલ જેવી જાતિઓની પણ જન્મભૂમિ છે. આ જાતિઓએ ઑડિશાના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો હતો. અતિ પ્રાચીન લિપીઓમાં કલિંગ લોકોનો ઉલ્લેખ આવે છે.<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=http://orissa.gov.in/portal/ViewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨}}</ref> ૬ઠ્ઠી શતાબ્દીમાં, વેદિક સુત્રકાર બૌધાયન લખે છે કે કલિંગ એ વેદિક સંસ્કૃતિની વેદિક સંસ્કૃતિની અસરથી લિપ્ત છે જે દર્શાવે છે કે તે સમયે અહીં બ્રાહ્મણોનો પ્રભાવ વિસ્તર્યો ન હતો.<ref name="ReferenceB"/> ભારતના અન્ય પ્રાંતો થી વિપરીતન ૧૫ મી સદી સુધી અહીંના જનજાતિય રિતિરિવાજો અને પરંપરાઓનો રાજનિતી પર ઊંડો પ્રભાવ હતો.<ref name="ReferenceB"/> પંદરમી સદી બાદ અહીં પણ બ્રાહમણોનો પ્રભાવ વધ્યો હતો જેને કારાણે જાતિ આધારીત વ્યવસ્થા જડ બની અને પ્રાચીન જનપદીય વ્યવસ્થા લુપ્ત થઈ. [[File:Hathigumpha.JPG|thumb|right|ઉદયગિરી ટેકરીઓમાં હાથીગુંફા]] વિશ્વના ઈતિહાસમાંની એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના ઑડિશામાં ઘટી - કલિંગની લડાઈ. આ લડાઈ લગભગ ઈ.પૂ. ૨૬૧માં થઈ.<ref name="ReferenceB"/> સમ્રાટ અશોકે મૌર્ય સામ્રાજ્યના વિસ્તાર માટે કલિંગ પર ચડાઇ કરી હતી. કલિંગના લડવૈયાઓના બહાદુરીભર્યા વિરોધ કારણે સમ્રાટ અશોક માટે કલિંગ પર ચઢાઈ એ મૌર્ય સામ્રાજ્યની સૌથી મોટી રક્તરંજિત સૈન્ય કાર્યવાહી બની ગઈ. લોકોની આવી બહાદુરીને કારણે અશોકે બે ખાસ જાહેરનામા કાઢ્યા જેમાં કલિંગના ન્યાયી અને સૌજન્યશીલ રાજકારભાર ચલાવવાની ખાસ ભલામણ હતી. આ યુદ્ધ પછી અશોક બૌદ્ધ ધર્મને અનુસરીને તેના પ્રચારમાં લાગ્યો. અને તે અતિવ ભૂમિ (નૈઋત્ય ઑડિશા) સ્વતંત્ર રહ્યો. "તેલ ખીણ સંસ્કૃતિ" એ કાલાહાન્ડી, બાલણગીર, કોરાપુટ (KBK) ક્ષેત્રમાં વિક્સેલી એક ભવ્ય સંસ્કૃતિ તરફ ધ્યાન દોરે છે, તેના પર સંશોધન ચાલુ છે.<ref>{{cite web|url=http://newindianexpress.com/states/odisha/article293270.ece|title=A tale of Tel valley civilization uncovered|access-date=૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=The New Indian Express|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzZWOux?url=http://expressbuzz.com/states/orissa/a-tale-of-tel-valley-civilisation-uncovered/216914.html|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> પુરાતાત્ત્વિક અવશેષો દ્વારા અહીં ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાં વસવાટ કરનાર શહેરી સંસ્કૃતિના ચિહ્નો મળ્યાં છે.<ref>P.Mohanty, B. Mishra, Op. Cit,2000; C.R. Mishra, S. Pradhan, op. cit. 1989–1990, Infra, F.N.79</ref> અસુર ગઢ આ ક્ષેત્રની રાજધાની હતી. કાલાહાન્ડી કોરાપુટ અને બસ્તર એ [[રામાયણ]] અને [[મહાભારત]]માં વર્ણવવામાં આવેલા ''કાન્તરા'' ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે.<ref>''Mahabharata Sabhaparva, 31, sloka-11-16''</ref> ચોથી સદીમાં આ ક્ષેત્રને ઈન્દ્રવન કહેવાતું, કેમકે આ ક્ષેત્રમાંથી મૌર્ય ખજાનાના હીરા અને મૂલ્યવાન રત્નો અહીંથી મેળવાતા.<ref>''Proceedings, Indian History Congress, 1947, 10th session, 178</ref> મૌર્ય શાસક અશોકના સમય દરમ્યાન કાલાહાન્ડી, કોરાપુટ અને બસ્તરેઅના ક્ષેત્રને અરવી ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો.<ref>''H. C. Rayachoudhury, Political History of Ancient India, 538''</ref> અશોક કાળના લેખનો અનુસાર આ ક્ષેત્ર અજેય રહ્યો હતો.<ref>''B. Mishra, op.cit., 2003–2004''</ref> ઈસવીસનની શરૂઆતના સમય દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર મહાવન તરીકે ઓળખાતું હતું.<ref>N. K. Sahu, 1964, ''op. cit.''</ref> ચોથી સદીમાં કાલાહાન્ડી, અવિભાજીત કોરાપુટ અને બસ્તરનો સમાવેશ કરના મહાકન્તર ક્ષેત્રપર વ્યાઘ્રરાજાનું રાજ હતું.<ref>''N. K. Sahu, op.cit., 1964, p.200''</ref> ''અસુરગઢ'' એ મહાકન્તરની રાજધાની હતી.<ref>''ibid.7''</ref> [[File:Hatigumfa.jpg|thumb|રાજા ખારવેલ દ્વારા કરાવવામાં આવેલા શિલાલેખ, ઉદયગિરી અને ખડગિરી ગુફાઓ]] [[File:Konark Temple.jpg|thumb|પૂર્વ ગંગ કુળના રાજા દ્વારા બંધાવેલ [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર]] — એક [[વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]]]] ઈ.સ પૂર્વે ત્રીજી શતાબ્દીમાં પૂર્વી ઑડિશા જૈન રાજા ખારવેલાના નેતૃત્વ હેઠળ સમૃદ્ધ બન્યું.<ref name="ReferenceB"/> તેનું રાજ્ય દક્ષિણમાં પ્રાચીન તમિલ દેશના ક્ષેત્રો સુધી ફેલાયેલું હતું. તેમણે ઉદયગિરિની પ્રચલિત મઠ ગુફાઓનું નિર્માણ કરાવ્યું. તેના પછીના કાળમાં સમુદ્રગુપ્ત અને શશંક જેવા સમ્રાટોએ અહીં રાજ કર્યું. આ ક્ષેત્ર હર્ષના સામ્રાજ્યનો પણ ભાગ બન્યું. ઈ.સ ૭૯૫માં કેસરી કે સોમા કુળના રાજા જજાતિ કેસરી-૧લા એ કોશલ અને ઉત્કલ રાજ્યને એક ધ્વજ તળે એકીકૃત કર્યા. તેણેજ પુરીમાં પહેલું જગન્નાથ મંદિર બનાવ્યું,<ref>{{cite web |url=http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=2&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113150111/http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=2&TotCount=14 |url-status=dead }}</ref> હાલના જગન્નાથ મંદિરનું માળખું પહેલાના જગન્નાથમંદિર કરતાં એકદમ જુદું છે, હાલના જગન્નથ મંદિરનું બાંધકામ ૧૨મી સદીમાં પૂર્વીય ગંગ કુળના રાજા ચોડા ગંગદેવ અને અનંગ ભીમદેવે કરાવ્યું હતું. ભુવનેશ્વરમાં આવેલા પ્રચલિત લિંગરાજ મંદિરનું બાંધકામ કેશરી વંશના રાજા જજાતી કેશરી - ૩જા એ શરૂ કરાવ્યું અને તેના પુત્ર લાલનેદુએ ૧૦મી સદીમાં તેનું બાંધકામ પૂર્ણ કરાવ્યું. પ્રખ્યાત જાજરમાન કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર રાજા નરસિંહ દેવે બંધાવ્યું. અત્યારે તો તે મંદિર ખંડિત અવસ્થામાં છે પણ એક સમયે તે [તાજ મહેલ]ની બરાબરી કરી શકે તેવું હતું. ૧૧મી સદીના શરૂઆતના કાળમાં ચોલા વંશના રાજા રાજા રાજા ચોલા-૧ અને રાજેન્દ્ર ચોલા-૧ એ ઑડિશા જીતી લીધું. <ref>Social and Cultural Life in Medieval Andhra by M. Krishna Kumari: p.18</ref><ref>Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p.390</ref> ઈ.સ. ૧૫૬૮ સુધી ઑડિશાએ ઘણાં મુસ્લિમ આક્રમણોનો સામનો કર્યો અને છેવટે ઈ.સ. ૧૫૬૮માં બંગાળના સુલતાને ઑડિશા જીતી લીધું. ૧૫૭૬માં મોગલોએ ઑડિશાના કિનારાના ક્ષેત્ર પર કબ્જો કર્યો.<ref>{{cite web |url=http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=8&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113154718/http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=8&TotCount=14 |url-status=dead }}</ref> ગજપતિ મુકુંદ દેવ એ ઑડિશાનો છેલ્લો હિંદુ રાજા હતો, ગોહીરા ટીકરીની લડાઈમાં તેનું મૃત્યું થયું હતું. મેદીનીપુરથી લઈને રાજમુન્ડ્રી સુધીનો ઑડિશાનો કિનારાનો પ્રદેશ મોગલોના તાબા હેઠળ હતો, તેના છ ભાગ કરવામાં હતા; જાલેશ્વર સરકાર, ભદ્રક સરકાર, કટક સરકાર, ચિકાકોલે શ્રીકાકુલમ સરકાર, કલિંગ દંડપત અને રાજમુન્ડ્રી સરકાર કે ગોદાવરી રાજ્ય. ઑડિશાના મધ્ય, ઉત્તરીય, પશ્ચિમી અને દક્ષિણી પહાડી ક્ષેત્રો પર સ્વતંત્ર હિંદુ રાજાઓ રાજ કરતા હતા. ૧૬મી સદીમાં હૈદ્રાબાદના નિઝામે શ્રી કાકુલમ અને રાજમુન્ડ્રી વચ્ચેના ક્ષેત્ર પર કબ્જો મેળવ્યો. ૧૮મી સદીમાં મેદીનીપુર બંગાળ પ્રેસીડેન્સી સાથે જ જોડાયેલું હતું, ઈ.સ. ૧૭૫૧માં તે સિવાયનો બાકીનો દરિયા કિનારોનો ક્ષેત્ર ૧૭૫૧માં મરાઠા સામ્રાજ્ય હેઠળ ગયો. ઈ.સ ૧૭૬૦ના દશકના શરૂઆતી કાળમાં થયેલા કર્ણાટક યુદ્ધ બાદ અંગ્રેજોએ ઑડિશાના દક્ષિણી કિનારાવર્તી ક્ષેત્ર ધરાવતા ઉત્તર સરકાર ક્ષેત્ર પર કબજો મળવ્યો. આ ક્ષેત્રને ધીરે ધીરે મદ્રાસ પ્રેસીડેન્સીમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |url=http://Odisha.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=10&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Odisha.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308202133/http://odisha.gov.in/portal/viewdetails.asp?pgcount=10&totcount=14&vchglinkid=gl012&vchplinkid=pl048&vchslinkid=&vchtlinkid= |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. ૧૮૦૩માં ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપની અને મરાઠા વચ્ચે થયેલા દ્વિતીય યુદ્ધ પછી અંગ્રેજોએ મરઠી સત્તા હેઠળના ઑડિશા પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું. ઑડિશાના ઉત્તર અને પશ્ચિમી ક્ષેત્રો બંગાળ પ્રેસિડેન્સીમાં ભેવળી દેવાયા. ૧૮૬૬માં થયેલા ભૂખમરા અને પૂર પછી ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અહીં મોટા પાયે જળસિંચન પરિયોજનાઓ હાથ ધરવામાં આવી. ૧૯૧૨માં સ્થાનિક ઑડિયા ભાષી લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલી ચળવળને કારણે, ઑડિશાને બંગાળથી છૂટું પાડી વિહાર અને ઑડિશા પ્રોવાઈન્સ નામે નવું રાજ્ય બન્યું. ઈ.સ. ૧૯૦૩માં ૬૨ કાયમી સભ્યો સાથે ઉત્કલ સંમ્મિલનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિએ ઑડિશાના એકીકરણ માટે પ્રયત્નો કર્યા.<ref name="Odisha Gov">{{cite web | url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/148Death_Annivearsary_Madhusudan_Das.pdf | title=Death Anniversay of Utkal Gaurab Madhusudan Das | publisher=Odisha Government | access-date=૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩ | author=Unknown author | archive-date=2014-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140909164939/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/148Death_Annivearsary_Madhusudan_Das.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name="Shakti Malik">{{cite book | title=Makers of Modern Orrissa | author=Samal, Joy K. and Nayak, Pradip Kumar | year=૧૯૯૬ | page=48}}</ref><ref>{{cite book | title=Indian Political Thought | publisher=PHI Learning Private Ltd | author=Padhy, K.S. | year=૨૦૧૧ | page=287}}</ref> ઈ.સ ૧૯૩૬માં બિહાર અને ઑડિશાને જુદા પાડીને ભિન્ન રાજ્યો બનાવવામાં આવ્યા. આમ ઘણા વર્ષોની ચળવળ પછી ઑડિયા લોકોનું અલાયદું એવું રાજ્ય બન્યું. ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ભાષા આધારે ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના થઈ અને સર જ્હોન ઓસ્ટીન તેના પ્રથમ ગવર્નર બન્યા. ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે ગંજમ જિલ્લાને મદ્રાસ પ્રેસિડેંસીમાંથી હટાવી ઑડિશામાં ભેળવવામાં આવ્યું. તે દિવસથી ઑડિશાના લોકો ૧ એપ્રિલનો દિવસ ઉત્કલ દિવસ કે ઑડિશા દિવસ તરીકે ઉજવે છે. ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી પૂર્વી ક્ષેત્રના રજવાડાને ઑડિશામાં જોડવામાં આવ્યા, જેથી તેનું ક્ષેત્રફળ બમણું થયું અને વસ્તી ૧/૩ જેટલી વધી ગઈ. ૧૯૫૦માં ઑડિશા ભારતનું બંધારણીય રાજ્ય બન્યું. {{wide image|Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg|800px|{{center|[[ભુવનેશ્વર]]માં આવેલી ઉદયગિરી અને ખંડગિરી ગુફાઓનું સર્વાંગી દ્રશ્ય}}}} ==ભૂગોળ== [[File:Mahanadi-river-delta.jpg|200px|thumb|મહીનદીના ત્રિભુજ પ્રદેશનું ઉપગ્રહ છાયાચિત્ર]] ઑડિશા ૧૭.૭૮૦ઉ અને ૨૨.૭૩૦ઉ અક્ષાંસ અને ૮૧.૩૭ પૂ અને ૯૭.૫૩પૂ રેખાંશ વચ્ચે આવેલું છે. આ રાજ્યનું ક્ષેત્રફળ ૧૫૫,૭૦૭ ચો. કિમી. છે.<ref name=GeographyKnowIndia>{{cite web|title=Geography of Odisha|url=http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=81|website=Know India|publisher=[[Government of India]]|access-date=૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2015-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204220248/http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=81|url-status=dead}}</ref> ઑડિશાના પૂર્વભાગ સમુદ્ર કિનારાનો મેદાન પ્રદેશ છે. આ મેદાન પ્રદેશ ઉત્તરમાં સુવર્ણરેખા નદીથી લઈ દક્ષિણમાં ઋષિકુલ્ય નદી સુધી વિસ્તરેલો છે. ચિલ્કા સરોવર આ મેદાન પ્રદેશનો એક ભાગ છે. આ મેદાનો કાંપના ફળદ્રુપ મેદાનો છે. અહીં છ મુખ્ય નદીઓ સુવર્ણરેખા, બુધબાલંગા, બૈતરણી, બ્રહ્મણી, મહાનદી અને ઋષિકુલ્ય મેદાનોમાં કાંપ ઠાલવે છે.<ref name=GeographyKnowIndia/> ઑડિશાનો પોણોભાગ પર્વતીય પ્રદેશ છે. આ પ્રદેશમાં નદીઓ દ્વારા ઊંડી અને પહોળી ખીણોનું નિર્માણ થયું છે. આ ખીણ પ્રદેશો ફળદ્રુપ છે અને વસ્તીની ઘનતાઅ અહીં અધિક છે. આ સિવાય ઑડિશામાં ઉચ્ચ પ્રદેશ અને તેના કરતા ઓછી ઉંચાઈ ધરાવતો પહાડી પ્રદેશ પણ ધરાવે છે. <ref name=GeographyKnowIndia/> ઑડિશાનું સૌથી ઉંચુ શિખર દેઓમાલી છે સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ ૧૬૭૨ મીટર છે. આ સિવાય અન્ય સિન્કારામ (૧૬૨૦મી) ગોલીકોડા (૧૬૧૭ મીટર) અને યેન્દ્રીકા (૧૫૮૨ મીટર) એ રાજ્યના સૌથી ઊંચા શિખરો છે.<ref>{{cite book|title=Socio-economic Profile of Rural India (series II).: Eastern India (Orissa, Jharkhand, West Bengal, Bihar and Uttar Pradesh)|url=http://books.google.com/books?id=Fi_rz0_1ELUC&pg=PA73|access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૨૦૧૧|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-723-4|page=73}}</ref> ===આબોહવા=== ઑડિશામાં ત્રણ ઋતુઓ અનુભવાય છે: શિયાળો (જાન્યુઆરી થી ફેબ્રુઆરી), પૂર્વ ચોમાસું (માર્ચથી મે) નૈઋત્ય ચોમાસું (જૂનથી સપ્ટેમ્બર) અને ઈશાની ચોમાસું (ઑક્ટોબરથી ડિસેમ્બર). જોકે સ્થાનીય પરંપરા અનુસાર છ ઋતુઓ માનવામાં આવે છે: વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમન્ત અનેશિશિર. <ref name=GeographyKnowIndia/> {|class="wikitable" |- !colspan="13"|'''ઑડિશાના ચાર સ્થળોનું સરાસરી તાપમાન અને વરસાદ''' <ref>{{cite web|title=Monthly mean maximum & minimum temperature and total rainfall based upon 1901-2000 data|url=http://www.imd.gov.in/doc/climateimp.pdf|publisher=[[India Meteorological Department]]|access-date=૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225111531/http://www.imd.gov.in/doc/climateimp.pdf|url-status=dead}}</ref> |- ! !colspan="3"|'''ભુવનેશ્વર'''<br />(૧૯૫૨-૨૦૦૦) !colspan="3"|'''બાલાસોર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦) !colspan="3"|'''ગોપાલપુર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦) !colspan="3"|'''સંબલપુર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦) |- ! !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) |- |'''જાન્યુઆરી'''||૨૮.૫||૧૫.૫||૧૩.૧||૨૭.૦||૧૩.૯||૧૭.૦||૨૭.૨||૧૬.૯||૧૧.૦||૨૭.૬||૧૨.૬||૧૪.૨ |- |'''ફેબ્રુઆરી'''||૩૧.૬||૧૮.૬||૨૫.૫||૨૯.૫||૧૬.૭||૩૬.૩||૨૮.૯||૧૯.૫||૨૩.૬||૩૦.૧||૧૫.૧||૨૮.૦ |- |'''માર્ચ'''||૩૫.૧||૨૨.૩||૨૫.૨||૩૩.૭||૨૧.૦||૩૯.૪||૩૦.૭||૨૨.૬||૧૮.૧||૩૫.૦||૧૯.૦||૨૦.૯ |- |'''એપ્રિલ'''||૩૭.૨||૨૫.૧||૩૦.૮||૩૬.૦||૨૪.૪||૫૪.૮||૩૧.૨||૨૫.૦||૨૦.૩||૩૯.૩||૨૩.૫||૧૪.૨ |- |'''મે'''||૩૭.૫||૨૬.૫||૬૮.૨||૩૬.૧||૨૬.૦||૧૦૮.૬||૩૨.૪||૨૬.૭||૫૩.૮||૪૧.૪||૨૭.૦||૨૨.૭ |- |'''જૂન'''||૩૫.૨||૨૬.૧||૨૦૪.૯||૩૪.૨||૨૬.૨||૨૩૩.૪||૩૨.૩||૨૬.૮||૧૩૮.૧||૩૬.૯||૨૬.૭||૨૧૮.૯ |- |'''જુલાઈ'''||૩૨.૦||૨૫.૨||૩૨૬.૨||૩૧.૮||૨૫.૮||૨૯૭.૯||૩૧.૦||૨૬.૧||૧૭૪.૬||૩૧.૧||૨૪.૯||૪૫૯.૦ |- |'''ઑગસ્ટ'''||૩૧.૬||૨૫.૧||૩૬૬.૮||૩૧.૪||૨૫.૮||૩૧૮.૩||૩૧.૨||૨૫.૯||૧૯૫.૯||૩૦.૭||૨૪.૮||૪૮૭.૫ |- |'''સપ્ટેમ્બર'''||૩૧.૯||૨૪.૮||૨૫૬.૩||૩૧.૭||૨૫.૫||૨૭૫.૮||૩૧.૭||૨૫.૭||૧૯૨.૦||૩૧.૭||૨૪.૬||૨૪૩.૫ |- |'''ઑક્ટોબર'''||૩૧.૭||૨૩.૦||૧૯૦.૭||૩૧.૩||૨૩.૦||૧૮૪.૦||૩૧.૪||૨૩.૮||૨૩૭.૮||૩૧.૭||૨૧.૮||૫૬.૬ |- |'''નવેમ્બર'''||૩૦.૨||૧૮.૮||૪૧.૭||૨૯.૨||૧૭.૮||૪૧.૬||૨૯.૫||૧૯.૭||૯૫.૩||૨૯.૪||૧૬.૨||૧૭.૬ |- |'''ડિસેમ્બર'''||૨૮.૩||૧૫.૨||૪.૯||૨૬.૯||૧૩.૭||૬.૫||૨૭.૪||૧૬.૪||૧૧.૪||૨૭.૨||૧૨.૧||૪.૮ |} મ = મહત્તમ, લ = લઘુત્તમ, સે = સેલ્સિયસ, મિમી = મિલિમીટર ===જૈવિક વૈવિધ્ય=== [[File:Vanda tessellata Orchi 001.jpg|200px|thumb|ઑડિશામાં મળી આવતા ઓર્ચિડની એક પ્રજાતિ "વૅન્ડા ટેસીલાટા<ref name=NiyamgiriOrchids>{{cite journal|author1=P.K. Dash|author2=Santilata Sahoo|author3=Subhasisa Bal|title=Ethnobotanical Studies on Orchids of Niyamgiri Hill Ranges, Orissa, India|journal=Ethnobotanical Leaflets|date=૨૦૦૮|issue=12|pages=70–78|url=http://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1043&context=ebl&sei-redir=1&referer=http%3A%2F%2Fscholar.google.co.in%2Fscholar%3Fq%3DOrissa%2BOrchid%26btnG%3D%26hl%3Den%26as_sdt%3D0%252C5#search=%22Orissa%20Orchid%22}}</ref>]] [[File:Bengal Tiger at Nandankanan Odisha.jpg|thumb|200px|નંદન કાન્હા ઝુલોજીકલ પાર્કમાં બંગાળ વાઘ]] [[File:Irrawaddy dolphin-Orcaella brevirostris by 2eight.jpg|200px|thumb|ચિલ્કા સરોવરમાં ઈરાવદી ડોલ્ફીન]] ભારતીય જંગલ સર્વેક્ષણના ૨૦૧૨માં પ્રસિદ્ધ થયેલા એક અહેવાલ અનુસાર, ઓડિશામાં ૪૮,૯૦૩ ચો. કિમી ક્ષેત્ર પર જંગલો આવેલા છે. આ જંગલો રાજ્યની ૩૧.૪૧% જમીન છવાયેલા છે. અહીંના જંગલોના આ પ્રમાણે વર્ગીકરણ થયા છે: ગીચ જંગલો (૭,૦૬૦ ચો. કિમી), મધ્યમ ગીચ જંગલો ( ૨૧,૩૬૬ ચો.કિમી) અને ખુલ્લા જંગલો (વૃક્ષોની છત્રી રહિત) (૨૦,૪૭૭ ચો. કિમી) અને સુંદરવન (૪,૭૩૪ચો. કિમી). તે સિવાય આ રાજ્યમાં ૧૦,૫૧૮ ચો. કિમી. ક્ષેત્રમાં વાંસનાં જંગલો અને ૨૨૧ ચો. કિમીમાં સુંદરવનના જંગલો છે. લાકડાની દાણચોરી, ખાણકામ, ઔદ્યોગીકરણ અને ઘાસચારાની જરૂર આદિને કારણે રાજ્યના જંગલ ક્ષેત્રમાં ઘટાડો થયો છે. જંગલોના સંવર્ધનના પ્રયત્નો અહીં કરવામાં આવ્યા છે.<ref name=ForrestCover>{{cite news|title=Study shows Odisha forest cover shrinking|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Study-shows-Odisha-forest-cover-shrinking/articleshow/11904659.cms|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Times of India]]|date=૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨}}</ref> અહીંના વાતાવરણ અને સારા વરસાદને કારણે અહીંના નિત્ય લીલા અને આર્દ્ર જંગલોને કારણે અહીં જંગલી ઓર્ચિડ સારી રીતે વિકસે છે. જંગલી ઓર્ચિડની ૧૩૦ પ્રજાતિઓ આ રાજ્યમાં જોવા મળે છે.<ref name="Orchids">{{cite book|title=Underutilized and Underexploited Horticultural Crops|url=http://books.google.com/books?id=-D1RR7A3HfUC&pg=PA116|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૭|publisher=New India Publishing|isbn=978-81-89422-60-8|page=116}}</ref> તેમાંની ૯૭ પ્રજાતિઓ તો માત્ર મયુરભાંજ જિલ્લામાં મળી આવે છે. નંદનકાન્હા જૈવિક ઉદ્યાનમાં આમાંની અમુક પ્રજાતિઓ જોઈ શકાય છે.<ref name=OrchidHouse>{{cite news|title=Orchid House a haven for nature lovers|url=http://www.telegraphindia.com/1100823/jsp/orissa/story_12842681.jsp|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Telegraph (India)]]|date=૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205133023/http://www.telegraphindia.com/1100823/jsp/orissa/story_12842681.jsp|url-status=dead}}</ref> મયુરભાંજ જિલ્લામાં આવેલું સુમલીપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ ૨૭૫૦ ચો. કિમી માં ફેલાયેલું પ્રાણી સંરક્ષિત ક્ષેત્ર અને વાઘ અભયારણ્ય છે. અહીં ૧૦૭૮ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં ૯૪ પ્રજાતિઓ તો માત્ર ઓર્ચિડની છે. સાલનું વૃક્ષ એ આ જંગલનું પ્રમુખ વૃક્ષ છે. આ અભયારણ્યમાં ૫૫ સસ્તનો મળી આવે છે તેમાં ભસતાં હરણ, બંગાળ વાઘ, સામાન્ય લંગુર, ચાર શિંગડાવાળા સાબર, ભારતીય જંગલી બળદ, ભારતીય હાથી, ભારતીય મોટી ખિસકોલી, ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી, સાબર અને જંગલી ડુક્કરનો સમાવેશ થાય છે. અહીં પદેઓની ૩૦૪ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં સામાન્ય પર્વતીય મેના, ભારતીય રાખોડી દુધરાજ, ભારતીય કાબરચીતરું દૂધરાજ અને મલબારી કાબરચિતરું દૂધરાજ આદિનો સમાવેશ થાય છે. અહીં સરીસૃપોની ૬૦ જેટલી પ્રજાતિઓ રહે છે જેમાં નાગ અને ત્રિસ્તરી પર્વતીય કાચબો વિશેષ છે. નજીક આવેલા રામતીર્થમાં મગર ઉછેર કેંદ્ર છે.<ref name=WWFSimilipal>{{cite web|title=Similipal Tiger Reserve|url=http://www.wwfindia.org/about_wwf/critical_regions/national_parks_tiger_reserves/similipal_tiger_reserve/|website=[[World Wide Fund for Nature|World Wide Fund for Nature, India]]|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫}}</ref> ઑડિશાની રાજધાની ભુવનેશ્વરની બાજુમાં ચાંડક હાથી અભયારણ્ય આવેલું છે. આ અભયારણ્ય ૧૯૦ ચો. કિમી ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલું છે. પરંતુ વધારે પડતા ચારાના ભક્ષણ અને જંગલ ક્ષેત્રમાં થયેલા ઘટાડાને પરિણામે હાથીઓ અહીંથી સ્થળાંતર કરવા વિવશ થાય છે. ઈ.સ. ૨૦૦૨માં અહીં ૮૦ હાથી હતાં જે ઘટીને ઈ.સ. ૨૦૧૨માં ૨૦ થઈ ગયાં છે. ઘણાં પશુઓ બરબર અભયારણ્ય, ચિલ્કા, નયાગઢ જીલ્લો અકે અથાગઢ માં સ્થળાંતર કરી ગયા છે. ઘણાં હાથીઓ ગામ્ડાના લોકોસાથેની અથડામણોમાં, ઘણાં સ્થળાંતર કરતાં વિજળીનો આંચકો લાગતાં, ટ્રેનની અથડામણથી કે શિકારીઓ દ્વારા હણાયા છે.<ref name=ElephantBanished>{{cite news|title=Banished from their homes|url=http://www.dailypioneer.com/columnists/item/52316-banished-from-their-homes.html|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Pioneer (newspaper)]]|date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-url = https://web.archive.org/web/20120904034144/http://www.dailypioneer.com/columnists/item/52316-banished-from-their-homes.html|archive-date=૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨}}</ref><ref name=ElephantWipeout>{{cite news|title=Away from home, Chandaka elephants face a wipeout|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Away-from-home-Chandaka-elephants-face-a-wipeout/2013/08/23/article1747976.ece|work=[[The New Indian Express]]|date=૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|access-date=2015-10-16|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205151829/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Away-from-home-Chandaka-elephants-face-a-wipeout/2013/08/23/article1747976.ece|url-status=dead}}</ref> હાથી સિવાય અહીં ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી અને ચિતળ પણ જોવા મળે છે.<ref name="Negi1993">{{cite book|author=Sharad Singh Negi|title=Biodiversity and Its Conservation in India|url=http://books.google.com/books?id=PjfVFGM4p6wC&pg=PA242|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૩|publisher=Indus Publishing|isbn=978-81-85182-88-9|page=242}}</ref> કેદ્રપાડા જીલ્લામાં આવેલું ભીતરકનિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૬૫૦ ચો. કિમી. માં ફેલાયેલું છે જેમાં ૧૫૦ ચો. કિમી માં તો સુંદરવન આવેલા છે. ભીતરકનિકામાં આવેલું ગહીરમાથા સમુદ્ર કિનારો ઑલિવ રીડલી સમુદ્રી કાચબાના વિશ્વની સૌથી મોટી માળાઓની વસાહત છે.<ref name="Salagrama2006">{{cite book|author=Venkatesh Salagrama|title=Trends in Poverty and Livelihoods in Coastal Fishing Communities of Orissa State, India|url=http://books.google.com/books?id=3m6XG0WippUC&pg=PA16|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૨૦૦૬|publisher=Food & Agriculture Org.|isbn=978-92-5-105566-3|pages=16–17}}</ref> આ સિવાય ગંજમ જીલ્લામાં રુષીકુલ્ય,<ref name=Olive2>{{cite news|title=Olive Ridley turtles begin mass nesting|url=http://www.thehindu.com/news/national/olive-ridley-turtles-begin-mass-nesting/article5678344.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪}}</ref> અને દેવી નદીનો મુખ પ્રદેશ પણ સમુદ્રી કાચબાઓના માળાને વસાહતો ધરાવે છે. <ref name=Olive3>{{cite news|title=Mass nesting of Olive Ridleys begins at Rushikulya beach|url=http://www.thehindu.com/2004/03/15/stories/2004031505150300.htm|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૫ માર્ચ ૨૦૦૪}}</ref> આ સિવાય ખારા પાણીના મગરમચ્છ માટે પણ ભીતરકનિકા અભયારણ્ય જાણીતું છે.<ref name=CrocCensus>{{cite news|title=Bhitarkanika Park to be Closed for Crocodile Census|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bhitarkanika-Park-to-be-Closed-for-Crocodile-Census/2013/12/03/article1925220.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=The New Indian Express|date=૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205162831/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bhitarkanika-Park-to-be-Closed-for-Crocodile-Census/2013/12/03/article1925220.ece|url-status=dead}}</ref> શિયાળામાં અહીં ઘણાં સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ આવે છે. અહીં કાળા મુગટવાળો નિશાચરી બગલો, ડાર્ટર, રાખોડી બગલો, ભારતીય જળકાગ (cormorant), પૂર્વીય સફેદ આઈબીસ, જાંબુડીયો બગલો અને સારસ જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref name=BirdCount>{{cite news|title=Bird Count Rises in Bhitarkanika|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bird-Count-Rises-in-Bhitarkanika/2014/09/14/article2430718.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The New Indian Express]]|date=૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205162754/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bird-Count-Rises-in-Bhitarkanika/2014/09/14/article2430718.ece|url-status=dead}}</ref> શક્યતઃ ભયાતીત ઘોડાનાળ કરચલા આ ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે.<ref name=horseshoe>{{cite news|title=Concern over dwindling horseshoe crab population|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/concern-over-dwindling-horseshoe-crab-population/article5435987.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref> ચિલ્કા તળાવ ઑડિશાના પૂર્વ કિનારા પર આવેલું ખારા પાણીનું એક સરોવર છે તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૧૦૫ ચો કિમી છે. એક ૩૫ કિમી લાંબી નહેર વડે તે બંગાળના ઉપસાગર સાથે જોડાયેલું છે. આ તળાવ મહાનદીના ત્રિભુજ પ્રદેશનો એક ભાગ છે. સામાન્ય રીતે સુકી ઋતુમાં ભરતી સમયે ખારું પાણી આ તળાવમાં ભરાય છે. ચોમાસાની ઋતુમાં નદી દ્વારા મીઠું પાણી અહીં ઠલવાતું હોવાથી તલાવના પાણીની ક્ષારતા ઘટી જાય છે.<ref name="AgarwalSingh2007">{{cite book|author1=Pushpendra K. Agarwal|author2=Vijay P. Singh|title=Hydrology and Water Resources of India|url=http://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA984|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧૬ મે ૨૦૦૭|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-5180-7|page=984}}</ref> શિયાળામાં કૅસ્પિયન સમુદ્ર, બૈકલ સરોવર, રશિયાના અન્ય ભાગો, મધ્ય એશિયા, અગ્નિ એશિયા, લડાખ અને હિમાલય જેવા ક્ષેત્રોમાંથી પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરી અહીંઅ આવે છે.<ref name=ChilikaFalls>{{cite news|title=Number of birds visiting Chilika falls but new species found|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/number-of-birds-visiting-chilika-falls-but-new-species-found/article4288574.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref> અહીં યુરેશિયન વીજીયન, પીનટેલ, બાર-હેડેડ બતક, રાખોડી પગી બતક, સુરખાબ, મેલાર્ડ અએ ગોલિએથ બગલો જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે. <ref name=SharpDropChilika>{{cite news|title=Chilika registers sharp drop in winged visitors|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/chilika-registers-sharp-drop-in-winged-visitors/article5572489.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪}}</ref><ref name=TwoNewChilika>{{cite news|title=Two new species of migratory birds sighted in Chilika Lake|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/two-new-species-of-migratory-birds-sighted-in-chilika-lake/article4285667.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref> આ તળાવમાં ભયાતિતા પ્રજાતિ - ઈરાવદી ડોલ્ફીન માછલીઓ પણ અલ્પ સંખ્યામાં જોવા મળે છે. <ref name=DolphinRise>{{cite news|title=Dolphin population on rise in Chilika Lake|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/dolphin-population-on-rise-in-chilika-lake/article108981.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦}}</ref> અહીંના દરિયા કિનારે પક્ષહીન પોરપોઈસ, બાટલીનાક ડૉલ્ફીન, ખૂંધવાળી માછલી અને સ્પીનર ડોલ્ફીન જોવા મળે છે. <ref name=DolphinCensus>{{cite news|title=Maiden Dolphin Census in State’s Multiple Places on Cards|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Maiden-Dolphin-Census-in-State%E2%80%99s-Multiple-Places-on-Cards/2015/01/20/article2627780.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The New Indian Express]]|date=૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2015-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123131044/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Maiden-Dolphin-Census-in-State%E2%80%99s-Multiple-Places-on-Cards/2015/01/20/article2627780.ece|url-status=dead}}</ref> ==રાજ્ય પ્રશાસન== [[File:ORISSA SECRETARIAT.jpg|thumb|200px|ઑડિશાના મંત્રાલયની ઈમારત - [[ભુવનેશ્વર]]]] ભારતમાં સરકાર સંસદીય લોકશાહી ઢબે ચાલે છે. સાંસદોને પુક્તવયના નાગરીકો ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટી કાઢે છે.<ref name="SenguptaCorbridge2013">{{cite book|author1=Chandan Sengupta|author2=Stuart Corbridge|title=Democracy, Development and Decentralisation in India: Continuing Debates|url=https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|access-date=1૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19848-9|page=8}}</ref> ભારતની સંસદ બે ગૃહો ધરાવે છે.<ref name="Finifter"/> નીચલા ગૃહને લોકસભા કહેવાય છે. ઑડિશા રાજ્યમાંથી ૨૧ સાંસદો ચૂંટવામાં આવે છે. તેમને સીધા મતદાન દ્વારા લોકો ચૂંટી કાઢે છે. સંસદના ઉપલા ગૃહને રાજ્ય સભા કહે છે. રાજ્યસભામાં ઑડિશાના ૧૦ સભ્યો હોય છે. તેમને રાજ્યની વિધાનસભાના વિધાયકો ચૂંટી કાઢે છે.<ref name=OurParliament>{{cite web |title=Our Parliament |website=[[લોક સભા]] |publisher=Government of India |url=http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |access-date=૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫ |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203104729/http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=FAQRajya>{{cite web|title=Frequently Asked Questions About Rajya Sabha|url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|publisher=[[રાજ્ય સભા]]|access-date=૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2016-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211181620/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|url-status=dead}}</ref> ===ઑડિશા વિધાનસભા=== ઓડિશા એકગૃહી વિધાનસભા કે ધારાસભા ધરાવે છે.<ref name="Finifter">{{cite book|author=Ada W. Finifter|title=Political Science|url=https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|access-date=1૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|publisher=FK Publications|isbn=978-81-89597-13-9|page=94|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110847/https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|url-status=dead}}</ref> ઑડિશાની વિધાનસભા ૧૪૭ બેઠકો ધરાવે છે.<ref name=BJDLandslide>{{cite news|title=BJD's landslide victory in Odisha, wins 20 of 21 Lok Sabha seats|url=http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|access-date=18 March 2015|work=IBNLive|date=૧૭ મે ૨૦૧૪|archive-date=2014-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908125021/http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય તેમાં અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષની પદવી હોય છે. જેમને વિધાનસભામાં ચૂંટાયેલા સભ્યો પોતાનામાંથી ચૂંટી કાઢે છે. <ref name="Kumar">{{cite book|author=Rajesh Kumar|title=Universal's Guide to the Constitution of India|url=https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|publisher=Universal Law Publishing|isbn=978-93-5035-011-9|pages=107–110}}</ref> રાજ શાસનની જવાબદારી મુખ્ય મંત્રી અને તેના મંત્રી મંડળની હોય છે. જોકે અને રાજ્ય શાસનના વડા રાજ્યપાલ હોય છે જેમની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ કરે છે. વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવનાર પક્ષ કે સંગઠનના નેતાને રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રી તરીકે નીમે છે. તેની સલાહ અનુસાર રાજ્યપાલ મંત્રીમંડળની નિમણૂક કરે છે. મંત્રીમંડળ વિધાન પરિષદને જવાબદાર હોય છે.<ref name="AroraGoyal1995">{{cite book|author1=Ramesh Kumar Arora|author2=Rajni Goyal|title=Indian Public Administration: Institutions and Issues|url=https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|year=૧૯૯૫|publisher=New Age International|isbn=978-81-7328-068-9|pages=205–207}}</ref> વિધાનસભાના સભ્યને વિધાયક અથવા ધારાસભ્ય (અંગ્રેજીમાં MLA = Member of the Legislative Assembly) કહેવાય છે. રાજ્યપાલ એક ધારાસભ્ય ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન સમાજમાંથી ચૂંટી નીમી શકે છે. <ref name="Shukla2008">{{cite book|author=Subhash Shukla|title=Issues in Indian Polity|url=https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|year=૨૦૦૮|publisher=Anamika Pub. & distributors|isbn=978-81-7975-217-3|page=99}}</ref> જો કોઈ કારણસર વિધાનસભાનું વિસર્જન ન થાય તો સરકારની અને ચૂંટાયેલા વિધાયકોની મુદ્દત પાંચ વર્ષની હોય છે.<ref name="Kumar"/> ===પ્રશાસનિક ક્ષેત્ર=== ઓરિસ્સા રાજ્યમાં કુલ ૩૦ (ત્રીસ) જિલ્લાઓ આવેલા છે.<ref name=AdminUnit/>આ ૩૦ જિલ્લાઓને વ્યવહારની સરળતા માટે ૩ રાજ્યસ્વ વિભાગોમાં વહેંચી દેવામાં આવ્યા છે.: ઉત્તર દક્ષિણ અને મધ્ય. અને તેમના મુખ્ય મથકો અનુક્રમે સંબલપુર, બરહામપુર અને કટકમાં આવેલા છે. દરેક વિભાગમાં ૧૦ જિલ્લાઓ છે અને તેમનો ઉપરી વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન હોય છે. (અંગ્રેજીમાં =Revenue Divisional Commissioner (RDC))<ref name=RevenueDept>{{cite web|title=About Department|url=http://www.odisha.gov.in/revenue/web/Aboutus.asp?GL=1&PL=1|publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108010347/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/Aboutus.asp?GL=1&PL=1|url-status=dead}}</ref> વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશનનું સ્થાન રાજ્ય મંત્રાલય અને જિલ્લા વહીવટની વચ્ચે આવે છે.<ref name="Laxmikanth">{{cite book|author=Laxmikanth|title=Governance In India|url=https://books.google.com/books?id=DY1CAQAAQBAJ&pg=SA6-PA17|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|publisher=McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited|isbn=978-0-07-107466-7|pages=6–17}}</ref> વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન બોર્ડ ઑફ રેવેન્યુ ને જવાબદાર હોય છે. અને તેમના ઉપરી વરિષ્ઠ ભારતીય પ્રશાસનિક સેવાના અધિકારી (IAS) હોય છે.<ref name=RevenueDept/> {|class="wikitable" style="text-align: left;" |+ક્ષેત્ર અનુસાર જિલ્લાઓ<ref name=AdminUnit>{{cite web|title=Administrative Unit|url=http://www.odisha.gov.in/revenue//web/AdministrativeUnit.asp?GL=2|publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108005844/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2|url-status=dead}}</ref> |- !ઉત્તર વિભાગ !મધ્ય વિભાગ !દક્ષિણ વિભાગ |- | * [[અનુગુલ જિલ્લો]] * બોલાંગિર જિલ્લો * [[બરગઢ જિલ્લો]] * [[દેવગઢ જિલ્લો]] * [[ધેંકનાલ જિલ્લો]] * [[ઝારસુગડા જિલ્લો]] * [[કેન્દુઝર|કેન્દુઝર જિલ્લો]] * [[સંબલપુર જિલ્લો]] * સુંદરપુર જિલ્લો * સુંદરગઢ જિલ્લો | * બાલાસોર જિલ્લો * [[ભદ્રક જિલ્લો]] * [[કટક જિલ્લો]] * [[જગતસિંહપુર જિલ્લો]] * [[જાજપુર જિલ્લો|યાજપુર જિલ્લો]] * [[કેન્દ્રાપડા|કેન્દ્રાપડા જિલ્લો]] * [[ખોર્ધા જિલ્લો]] * [[મયુરભંજ જિલ્લો]] * [[નયાગઢ જિલ્લો]] * [[પુરી જિલ્લો]] | * [[બૌઢ જિલ્લો]] * [[ગજપતિ જિલ્લો]] * [[ગંજામ જિલ્લો]] * [[કાલાહન્ડી જિલ્લો|કાલાહાન્ડી જિલ્લો]] * [[કાન્ધામલ જિલ્લો]] * [[કોરાપુટ જિલ્લો]] * [[મલ્કાનગિરિ જિલ્લો]] * [[નબરંગપુર જિલ્લો]] * નુઆપાડા જિલ્લો * [[રાયગઢા જિલ્લો]] |} દરેક જિલ્લાનાનું પ્રશાસન જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. ભારતીય પ્રશાસનિક સેવા દ્વારા તેમની નિમણૂક કરવામાં આવે છે.<ref name="SARKAR2009">{{cite book|author=Siuli Sarkar|title=Public Administration in India|url=https://books.google.com/books?id=smahlYxg-8YC&pg=PA117|access-date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|date=૯ નવેમ્બર ૨૦૦૯|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=978-81-203-3979-8|page=117}}</ref><ref name="PublicAdminDict">{{cite book|title=Public Administration Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=Dg-7OFEp3E8C&pg=PA263|access-date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|year=૨૦૧૨|publisher=Tata McGraw Hill Education|isbn=978-1-259-00382-0|page=263}}</ref> મહેસૂલ વસૂલી કરવી અને કાયદો તથા વ્યવસ્થા જાળવવા એ જિલ્લા કલેક્ટરની મુખ્ય જવાબદારી હોય છે. દરેક જિલ્લાના વધુ પ્રશાસનિક વિભાગો પાડવામાં આવે છે. તેમાં ઉપ-વિભાગીય કલેક્ટર અને ઉપ-વિભાગિય ન્યાયાધિશ (મેજીસ્ટ્રેટ) ઉપરી હોય છે. આ ઉપવિભાગોને વધુ નાના મહેસૂલ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે તેને તહેસિલ કહે છે. તહેસિલના ઉપરી તહેસિલદાર હોય છે. ઑડિશા ૫૮ ઉપ-વિભાગો અને ૩૧૭ તહેસિલ ધરાવે છે.<ref name=RevenueDept/> આ તહેસિલમાં પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઑડિશાની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર [[ભુવનેશ્વર]] છે. તે સિવાય અન્ય મુખ્ય શહેરો છે: બાલાસોર, બેરહામપુર, બ્રહ્મપુર, કટક, પુરી, રાઉરકેલા અને સંબલપુર. તેમાંથી ભુવનેશ્વર, સંબલપુર અને રાઉરકેલા મહાનગર પાલિકા ધરાવે છે. આ સિવાય અન્ગુલ, બાલનગીર, બાલાસોર, બારબીલ, બારગઢ, બરીપાડા, બેલ્પાહર, ભદ્રક, ભવાનીપટના, બીરમિત્રપુર, બૌઢ, બ્યાસનગર, છત્તરપુર, ઢેંકનાલ, ગોપાલપુર, ગુનુપુર, જગતસિંહપુર, જયપુર, જેયપોર, જરસુગડા, કેન્દ્રપાડા, કેન્દુઝાર, ખોર્ધા, કોણાર્ક, કોરાપુટ, મલ્કનગિરી, નબરંગપુર, નયાગઢ, નૌપાડા, પારદીપ, પરલખેમુંડી, પુઇરી, ફુલબની, રાજગંજપુર, રાયગઢા, સોનેરપુર, સુંદરગઢ અને તાલચેરમાં નગરપાલિકાઓ આવેલી છે. ગામ આદિના સ્થાનિક બાબતોની સંભાળ પંચાયત રાખે છે. ન્યાયતંત્રમાં કટકમાં આવેલી ઑડિશા ઉચ્ચ ન્યાયાલય અને વિવિધ સ્થળે આવેલા અન્ય નીચલા ન્યાયાલયોનો સમાવેશ થાય છે. ==અર્થવ્યવસ્થા== ===બૃહત્-અર્થશાસ્ત્રીય વહેણ=== ઑડિશા સળંગ વિકાસ સાધી રહ્યું છે. રાજ્ય થોક ઉત્પાદનમાં ઑડિશાએ સારી પ્રગતિ દર્શાવી છે. આંકડાશાસ્ત્ર અને પરિયોજના મંત્રાલયે આની પુષ્ટિ કરી છે. ઑડિશાનો વિકાસ દર દેશના સરાસરી વિકાસ દર કરતાં ઊંચો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/gdp-growth-most-states-grew-faster-than-national-rate-in-201213/1206770|title=GDP growth: Most states grew faster than national rate in 2012-13|publisher=The Financial Express|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩|access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215183438/http://www.financialexpress.com/news/gdp-growth-most-states-grew-faster-than-national-rate-in-201213/1206770|url-status=dead}}</ref> ===ઔદ્યોગિક વિકાસ=== [[File:ROURKELA STEEL PLANT.JPG|thumb|left|રાઉરકેલા પોલાદ કારકારખાનું]] ઑડિશા વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રાકૃતિક સંપત્તિ અને લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. વિદેશી રોકાણકારો માટૅ ઑડિશા એક આકર્ષક સ્થળ બન્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-indian-states-that-attracted-highest-fdi/20120829.htm|title=Indian states that attracted highest FDI|publisher=Rediff|date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|access-date=૮ એપ્રિલ ૨૦૧૪}}</ref> ભારતીય ખનિજ સંપત્તિનો પાંચમાં ભાગનો કોલસો, પા ભાગનું લોહ ખનિજ, ત્રીજા ભાગનું બોક્સાઈટ અને મોટાભાગનું ક્રોમાઈટ ઑડિશામાં આવેલું છે. રાઉરકેલા પોલાદ કારખાનું<ref>{{cite web|url=http://www.sail.co.in/pnu.php?tag=rourkela|title=Rourkela Steel Plant|publisher=Sail.co.in|date=|access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531085659/http://www.sail.co.in/pnu.php?tag=rourkela|url-status=dead}}</ref> એ જાહેરક્ષેત્રનું પહેલું લોખંડ પોલાદનું કારખાનું કહતું તેનું બાંધકામ જર્મની સાથે સહયોગ કરી કરાયું હતું. જાહેર ક્ષેત્રની મોટી કંપનીઓના મુખ્ય મથકો અહીં આવેલા છે જેમ કે એચ એ એલ, સુનાબેડા(કોરાપટ), નેશલન્લ એલ્યુમિનિયમ કંપની - અનુગુલ, દામન્જોડી, કોરાપટ. ઑડિશામાં પોલાદ, એલ્યુમિનિયમ, તેલ શુદ્ધિકરણ અને બંદર ક્ષેત્રે ઘણું રોકાણ થયું છે. ભારતની મોટી માહિતી તંત્રજ્ઞાનની કંપની ઓ જેમ કે ટી.સી. એસ., મહિન્દ્રા સત્યમ, માઈન્ડ ટ્રી, પ્રાઈસ વોટર હાઉસ કુપર્સ અને ઈન્ફોસીસ વગેરેની શાખાઓ અહીં આવેલી છે. આઈ બી એમ, સીન્ટેલ અને વીપ્રો પણ પોતાની શાખાઓ અહીં ખોલવા જઈ રહ્યા છે. S&P CNX 500 માં સ્થાન પામેલી બે કંપનીઓની કોર્પોરેટ ઑફિસો અહીં આવેલી છે - નેશનલ એલ્યુમિનિયમ કંપની અને ટાટા સ્પ્ઞ આર્યન. ૧૯૯૪ માં થયેલાં નાણાકીય સુધારાને અનુસરી માળખાકીય પરિવર્તનો કરનારું ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. વિદ્યુત પ્રવાહના પ્રવાહન અને વહેંચણીના ક્ષેત્રોમાં ખાનગીકરણ દાખલ કરનાર ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. ૧૯૯૪ અને ૨૦૦૦ની સાલની વચમાં ઑડિશા રાજ્ય વિદ્યુત મંડળનું માળખું સુધારી ગ્રીડકોની રચના કરવામાં આવી હતી. ટ્રાન્સકો અને વહેંચણી કરનારી કંપનીઓ આ મહામંડળના નાના વિભાગ બન્યા. આ વહેંચણી કરનાર ભાગને ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓને વેચવાની યોજના બની. આ સુધારાનું પ્રમાણ અને મહત્ત્વ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં એક મહત્વપૂર્ણ ટપ્પો ધરાવે છે. ભારતની કેન્દ્ર સરકારે ઑડિશામાં આઠ સ્થળોને સ્પેશિયલ ઈકોનોમિક ઝોન ઘોષિત કર્યા છે. તેમાં ભુવનેશ્વર અને પારાદીપમાં ઈન્ફોસીટી શામેલ છે. પણ આ ક્ષેત્રોમાં ખેડૂતો તરફથી પ્રચંડ વિરોધ નોંધાવાયો છે. પૂર અને વાવાઝોડા ઑડિશાની અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરનારા મહત્વના પરિબળો છે. ઑડિશાના મહત્ત્વપૂર્ણ જિલ્લાઓ બંગાળના ઉપસાગરના દરિયા કાંઠે આવેલા છે. ===માળખગત સુવિધાઓનો વિકાસ=== પારદીપ બંદર એ ઑડિશાના પૂર્વી કિનારે આવેલું એક મહત્ત્વપૂર્ણ બંદર છે. આ સિવાય દરિયાઈ કિનારે આવેલા શહેરો ધમ્રા અને ગોપાલપુર પણ ઑડિશાના અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ બંદરો છે. ભારત સરકારે ઉત્તરમાં પારદીપથી લઈ દક્ષિણમાં ગોપાલપુર સુધીના કિનારાના ક્ષેત્રની વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર તરીકે પસંદગી કરી છે. ભારતમાં આવા છ વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રો છે. ભારત સરકાર અને ઑડિશા રાજ્ય સરકાર અહીં રોટરડેમ, હ્યુસ્ટન અને પુડોન્ગ જેવી માળખાગત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવા હાથ મિલાવ્યા છે. આથી અહીં પેટ્રો કેમિકલ્સ, સ્ટીલ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રોની ગતિવિધીઓને વેગ મળવાની ધારણા છે. ==વાહનવ્યવહાર== ઑડિશા વાહન વ્યવહારમાં રસ્તા, રેલમાર્ગો, હવાઈમથકો અને બંદરોની સુવિધાઓ ધરાવે છે. ભુવનેશ્વર ભારતના અન્ય સ્થળો સાથે રેલ, રસ્તા અને હવાઈ માર્ગે જોડાયેલું છે. ===હવાઈમાર્ગ=== ઑડિશામાં કુલ ૧૭ હવાઈમથકો અને ૧૬ હેલીપેડ આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/85381-ten-year-roadmap-for-states-civil-aviation.html|title=Ten-year roadmap for State’s civil aviation|work=dailypioneer.com|year=૨૦૧૨|quote=at present there are 17 airstrips and 16 helipads in Odisha,|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530180524/http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/85381-ten-year-roadmap-for-states-civil-aviation.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.odishanow.in/story.aspx?s_id=5551|title=10-year roadmap set up to boost Odisha civil aviation|work=odishanow.in|year=૨૦૧૨|quote=Odisha has 17 airstrips and 16 helipads.|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2014-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015115504/http://www.odishanow.in/story.aspx?s_id=5551|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120803/2037069.html|title=Odisha initiate steps for intra and inter state aviation facilities|work=news.webindia123.com|year=૨૦૧૨|quote=Odisha has 17 airstrips and 16 helipads|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2015-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113150837/http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120803/2037069.html|url-status=dead}}</ref> તેમાં ગોપાલપુર, જારસુગડા, બારબીલ અને રાઉરકેલાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/states/odisha-plans-five-new-airports/article3771546.ece|title=Odisha plans five new airports|publisher=[[The Hindu Business Line]]|date=૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|access-date=૧૪ મે ૨૦૧૩}}</ref> એર ઑડિશા એ બુવનેશ્વરમાં આવેલી રાજ્યની એક માત્ર ચાર્ટર વિમાન કંપની છે. {{div col|colwidth=30em}} * ભુવનેશ્વર - બીજુ પટનાઈક આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક * બ્રહ્મપુર - બેહરામપુર હવાઈ મથક * કટક - ચારબતીયા એર બેઝ * જેયપોર - જેયપોર હવાઈ મથક * જારસુગડા - જારસુગડાહવાઈ મથક {{div col end}} ===બંદરો=== * ધામરા બંદર * ગોપાલપુર બંદર * પારદીપ બંદર * સુબર્નરેખા બંદર * અષ્ટરંગ બંદર * ચાંદીપુર બંદર ===રેલ્વે=== ઑડિશાના મોટા ભાગના મુખ્ય શહેરો ભારતના અન્ય શહેરો સાથે રોજની અથવા સાપ્તાહિક રેલ સેવા દ્વારા જોડાયેલા છે. ઑડિશામાં આવેલ રેલ્વે મોટા ભાગે પૂર્વ તટ રેલ્વે હેઠળ આવે છે. તેનું મુખ્ય મથક ભુવનેશ્વરમાં છે. તે સિવાય રેલ્વેનો થોડોક ભાગ દક્ષિણ પૂર્વી રેલ્વે વિભાગ હેઠળ અને દક્ષિણ પૂર્વે મધ્ય રેલ્વે હેઠળ આવે છે. ==જનસંખ્યા== ૨૦૧૧ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી અનુસાર ઑડિશાની વસ્તી ૪૧,૯૪૭,૩૫૮ હતી. તેમાં ૨૧,૨૦૧,૬૭૮ (૫૦.૫૪%) પુરુષો અને ૨૦,૭૪૫,૬૮૦ (૪૯.૪૬%) સ્ત્રીઓ હતી. આમ, દર ૧૦૦૦ પુરુષે ૯૭૮ સ્ત્રીઓ હતી. વસ્તીની ઘનતા ૨૬૯ વ્યક્તિઓ પ્રતિ ચો. કિમી. છે. અહીં મોટા ભાગની પ્રજા ઑડિયા છે અને અહીંની સત્તાવાર ભાષા ઑડિયા છે. અહીંના લગભગ ૮૧.૮% લોકો દ્વારા તે બોલવામાં આવે છે. <ref name=LSI-Orissa>{{cite book|last=Mahapatra|first=B. P.|title=Linguistic Survey of India: Orissa|year=૨૦૦૨|publisher=Language Division, Office of the Registrar General|location=Kolkata, India|page=14|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/ling_Orissa.html|access-date=20 February 2014|format=PDF}}</ref> આ સિવાય ઑડિશામાં બંગાળી, હિંદી, ઉર્દૂ, તેલુગુ, સંતાલી જેવી ભાષાકીય લઘુમતી કોમો પણ છે. અનૂસૂચિત જાતિનું પ્રમાણ ૧૬.૫૩% અને અનુસૂચિત જનજાતિઓનું પ્રમાણ ૨૨.૧૩% જેટલું છે. સંથાલ, બોન્દા, મુંડા, ઑરાઓન, કાન્ધા મહાલી અને કોરા અહીંની અમુક પ્રજાતિઓ છે. અહીં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ૭૩% છે, તે પુરુષોમાં ૮૨% અને સ્ત્રીઓમાં ૬૪% છે. ૧૯૯૯-૨૦૦૦માં ગરીબીની રેખાની નીચે જીવનારા લોકોનું પ્રમાણ ૪૭.૧૫% હતું, જે ભારતીય સરાસરી ૨૬.૧૦% કરતાં ઘણું વધારે હતું. ૧૯૯૬-૨૦૦૧ દરમ્યાન થયેલા અભ્યાસમાં લોકોની આયુ-સંભાવ્યતા ૬૧.૬૪ વર્ષ હતી, જે રાષ્ટ્રીય સરાસરી કરતાં વધુ હતી. પ્રતિ ૧૦૦૦ વ્યક્તિએ જન્મનું પ્રમાણ ૨૩.૨ છે અને મૃત્યુ દર ૯.૧ છે. બાળ મૃત્યુ દર દર ૧૦૦૦ જીવીત જન્મે ૬૫ નો છે જ્યારે દર ૧૦૦૦એ માતૃ મૃત્યુ દર ૩૫૮ છે. ૨૦૦૪માં ઑડિશાનો માનવ વિકાસ માનાંક ૦.૫૭૮ હતો. ===ધર્મ=== {{Pie chart |thumb = right |caption = ઑડિશામઆં ધર્મ (૨૦૧૧)<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community - 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url = https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> |label1 = હિંદુ |color1 = Orange |value1 = 93.62 |label2 = ખ્રિસ્તી |color2 = DodgerBlue |value2 = 2.76 |label3 = ઈસ્લામ |color3 = Green |value3 = 2.17 |label4 = સરના ધર્મ |color4 = Chartreuse |value4 = 1.13 |label5 = શીખ |color5 = DarkKhaki |value5 = 0.05 |label6 = બૌદ્ધ ધર્મ |color6 = Gold |value6 = 0.03 |label7 = જૈન ધર્મ |color7 = Brown |value7 = 0.02 |label8 = બિન ધાર્મિક |color8 = Black |value8 = 0.2 }} [[File:Westindischer Maler um 1550 001.jpg|250px|thumb|left|ગીત ગોવિંદ]] ઑડિશામાં મોટા ભાગના લોકો (લગભગ ૯૪%<ref name="census2001">{{cite web |last= |first= |authorlink= |coauthors= |title=Census of India&nbsp;– Socio-cultural aspects |work= |publisher=Government of India, Ministry of Home Affairs |date= |url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx |doi= |access-date=2011-03-02}} </ref>)હિંદુ ધર્મ પાળે છે અને તેઓ સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો ધરાવે છે. દા.ત. ઑડિશા ઘણાં હિંદુ પાત્રોનું ઘર છે. સંત ભીમ ભોઈ મહિમા ધર્મ ચળવળના નેતા હતા. સરલા દાસ જેઓ આદિવાસી હતા તેમણે મહાભારતનું ઑડિયામાં ભાષાંટર કર્યું હતું. ચૈતન્યદાસ બૌદ્ધ વૈષ્ણવ પંથના સ્થાપક હતા. તેમણે નિર્ગુણ મહાત્મ્ય લખ્યું. અને ગીત ગોવિંદના રચયિતા જયદેવ પણ ઑડિશાના હતા. "ઑડિશા મંદિર પ્રાધિકાર કાયદો" ૧૯૪૮ હેઠળ ઑડિશાના દરેક હિંદુ મંદિરમાં હરિજન સહિત દરેક હિંદુઓને પ્રવેશની છૂટ આપવામાં આવી છે, <ref name="ReferenceA">P. 63 ''Case studies on human rights and fundamental freedoms: a world survey, Volume 4'' By Willem Adriaan Veenhoven</ref> સૌથી પ્રાચીન ઑડિયા ભાષાની કૃતિ ''માદલ પાંજી'' છે જે પુરી મંદિરમાંથી મળી આવી છે તેની રચના ઈ.સ. ૧૦૪૨માં થઈ હોવાનું મનાય છે. આ સિવાય પ્રચલિત પ્રાચીન ઑડિસી ગ્રંથોમાં જગન્નાથ દાસદ્વારા ૧૬મી સદીમાં લખાયેલી ''ભાગબતા'' (ભાવગત)નો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref>P. 77 ''Encyclopedia Americana, Volume 30'' By Scholastic Library Publishing</ref> આધુનિક સમયમાં ૨૦મી સદીમાં બ્રહ્મો સમાજી મધુસુદન રાવે ઑડિયા લેખન સાહિત્ય પાયો નાખ્યો. <ref>''Madhusudan Rao'' By Jatindra Mohan Mohanty, Sahitya Akademi</ref> ૨૦૦૧ની જનગણના અનુસાર ઑડિશામાં ખ્રિસ્તી લોકોની ટકાવારી ૨.૮% છે, જ્યારે મુસ્લીમ લોકોની ટાકાવારી ૨.૨% છે. શીખ, બૌદ્ધ અને જૈન લોકો સાથે મળી ૦.૧% છે.<ref name="census2001"/> આદિવાસીઓનો મોટો ભાગ સરના ધર્મ પાળે છે, જેમાં તેઓ પ્રકૃતિની પૂજા કરે છે, જોકે વસ્તી ગણતરીમાં તેમને હિંદુ ધર્મના એક ભાગ તરીકે લેખવામાં આવે છે. ==શિક્ષણ== {{wide image|Ravenshaw Panorama1.jpg|1020px|રેવનશૉ વિશ્વવિદ્યાલય, કટકનું પરિછાયાચિત્ર.}} હાલમાં ઑડિશાના જાજપુર જિલ્લામાં રત્નગિરી (પુપ્ફગિરી અથવા પુષ્પગિરી)માં પ્રાચીન વિશ્વવિદ્યાલય - બૌદ્ધ ધર્મનું શિક્ષણ કેન્દ્ર મળી આવ્યું છે. આ વિશ્વવિદ્યાલયમાં ગ્રીસ, પર્શિયા અને ચીનથી જીજ્ઞાસુઓ ભણવા આવતા હોવાનું મનાય છે. તક્ષશિલા અને રત્નગિરી વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન વિશ્વવિદ્યાલય હોવાનું મનાય છે. રત્નગિરી પર સંશોધન ચાલુ છે. ;શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઑડિશામાં ઘણી પ્રખ્યાત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ આવેલી છે જેમકે આઈ. આઈ ટી (ભુવનેશ્વર), ઑલ ઈંડિયા ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સ (ભુવનેશ્વર), નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી (રાઉરકેલા), આઈ. આઈ. એમ (સંબલપુર), ઈંડિયન ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ એજ્યુકેશન ઍન્ડ રીસર્ચ (બ્રહ્મપુર) ઈત્યાદિ. ઉચ્ચ અભ્યાસમાં પ્રવેશ ઑડિશા જોઈન્ટ એન્ટ્રન્સ એક્ઝામીનેશન દ્વારા મેળવી શકાય છે. આ પરીક્ષા ૨૦૦૩થી બીજુ પટનાઈક વિશ્વવિદ્યાલ, રાઉરકેલા દ્વારા લેવામાં આવે છે. અને વૈદકીય અભ્યાસ ક્રમમાં પ્રવેશ ઑલ ઈંડિયા પ્રી મેડિકલ ટેસ્ટ દ્વારા મેળવામાં આવે છે. ==કલિંગ ખિતાબ== ઑડિશાના લોકો વિજ્ઞાન અને તંત્રજ્ઞાનના પ્રસંશક રહ્યા છે. તેઓ દ્વારા ૧૯૫૨માં બીજુ પટનાકના નેતૃત્વમાં આ ઈનામની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <ref>Kalinga Foundation Trust, http://www.kalingafoundationtrust.com/</ref> આ ઈનામનો કાર્યભાર કલિંગ ફાઉન્ડેશન સંભાળે છે. વિજ્ઞાન અને તંત્રજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં પ્રચાર ને પ્રસાર માટે આ ઈનામ યુનેસ્કો થકી આપવામાં આવે છે. કલિંગ ઈનામ મેળવનારા ૨૫ વ્યક્તિઓને પાછળથી નૉબેલ પુરસ્કાર મળ્યો છે. ==સંસ્કૃતિ== ઑડિશામાં મોટ ભાગના લોકો ઑડિયા ભાષા બોલે છે. કચેરીના કામો માટે અંગ્રેજી ભાષાનો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. સ્થાનીય સ્તરે ઑડિયા ભાષા વપરાય છે. ઑડિયા ભાષા ઇંડો-યુરોપીયન ભાષાની ઈંડો-આર્યન ભાષાના વર્ગમાં આવતી ભાષા છે અને બંગાળી અને અસમિયા ભાષા સાથે સામ્ય ધરાવે છે. અહીંના આદિવાસીઓ દ્રવિડિયન અને મુંડા કુળની ભાષા બોલે છે. રાજ્યની રાજધાની ભુવનેશ્વરમાં ઘણાં મંદિરો આવેલાં છે. [[ઓડિસી નૃત્ય|ઑડિસી શાસ્ત્રીય નૃત્ય]] આ ક્ષેત્રમાં ઉદ્ભવ્યું છે. અર્વાચીન ઑડિસી સંસ્કૃતિ પર હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મની છાપ દેખાય છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિ પણ આધુનીલ ઑડિયા સંસ્કૃતિનો ભાગ છે. ===ખાનપાન=== [[File:Rasagolla.JPG|thumb|left|પહાલા રસગુલ્લા (ભુવનેશ્વર)]] ઑડિશાની પાક સંસ્કૃતિ સદીઓ જૂની છે. જગન્નાથ પુરીનું રસોડું વિશ્વનું સૌથી મોટું રસોડું છે, તેમાં ૧૦૦૦ રસોઈયા ૭૫૨ ચુલા પર કામ કરી અને ૧૦,૦૦૦ લોકોને દરરોજ જમાડે છે.<ref name="AffairsAffairs1949">{{cite book|author1=National Association on Indian Affairs|author2=American Association on Indian Affairs|title=Indian Affairs|url=https://books.google.com/books?id=QcMVAQAAIAAJ|access-date=૨૩ જૂન ૨૦૧૨|year=૧૯૪૯}}</ref><ref name="SharmaGupta2006">{{cite book|author1=S.P. Sharma|author2=Seema Gupta|title=Fairs & Festivals of India|url=https://books.google.com/books?id=54MSg3a63WgC&pg=PA103|access-date=૨૩ જૂન ૨૦૧૨|date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬|publisher=Pustak Mahal|isbn=978-81-223-0951-5|pages=103–}}</ref> ઑડિશામાં ઉદ્‌ગમ પામેલા સાકરની ચાસણીમાં ડુબાડીને બનાવવામાં આવતા રસગુલ્લા વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.<ref name="abc">[http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-how-the-rasogolla-became-a-global-name/20111116.htm]. rediff.com (2011-11-16). Retrieved on 2013-10-20.</ref><ref name="ChicagoExaminer">{{cite web |title=Chicago Indian dessert review: Rasgulla-an Indian dessert well worth your time|author=Aarini, Riya|publisher=Chicago Examiner|date=૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref><ref name="sweetsensatn">[http://kolkataonwheelsmagazine.com/kolkata-life-style/a-sweet-sensation-rasagolla/ Kolkata on Wheels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714161515/http://kolkataonwheelsmagazine.com/kolkata-life-style/a-sweet-sensation-rasagolla/ |date=2014-07-14 }}. Sweet Sensation, March 2013 issue. Retrieved on 2013-29-04.</ref> ઑડિશાની છેનાપોડા નામની એક મીઠાઈ પણ જાણીતી છે, તેનું ઉદ્‌ગમ નયાગઢ છે.<ref name=chenapodaorigin>{{cite web|url=http://www.simplytadka.com/2012/04/chhena-poda-cottage-cheese-cake.html|title=Chhenapoda|access-date=9 January 2015|publisher=Simply TADKA|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109232431/http://www.simplytadka.com/2012/04/chhena-poda-cottage-cheese-cake.html|url-status=dead}}</ref> પનીરને ખાંડ સાથે કેરેમલાઈઝ કરી તેમાં એલચી, વગેરે ઉમેરી ચૂલા પર બાળીને આ મીઠાઈ બનાવવામાં આવે છે. છેના જીલી અને માલપુઆ અહીંની અન્ય લોકપ્રિય મીઠાઈઓ છે. ''કાકરા પીઠા'' નામની અન્ય મીઠાઈ પણ ઑડિશાની જાણીતી મીઠાઈ છે, તેને રવો અને ઘઉંનો લોટ વાપરી બનાવાય છે અને અંદરના પૂરણમાં કોપરું, મરી, એલચી, ખાંડ અને ઘી કે પનીર (છેના) વાપરવામાં છે. તહેવારોમાં આ મીઠાઈ વિશેષ ખવાય છે. અરીશા એક અન્ય જાણીતી વાનગી છે. આ સિવાય પોડા પીઠા (એન્દુરી પીઠા), મન્દા પીઠા, ચીતોઉ પીઠા અન્ય ઉદાહરણ છે. મમરા ઑડિશામાં દરેક ઘરમાં વિશેષ ખવાય છે. તે માટે બરીપદા જાણીતું છે. મમરામાંથી બનતી છેનાચુર નામની ચેવડા જેવી વાનગી ચા-દૂધ સાથે ખવાય છે. [[File:Chennapoda.jpg|thumb|right|છેનાપોડા]] ગ્રામીણ ક્ષેત્રોમાં પખાલા નામની વાનગી પ્રચલિત છે. તે ખાસ કરી ઉનાળામાં ખવાય છે. આ વાનગી દહીં પાણી અને રાંધેલા ભાતને મિશ્ર કરી બનાવવામાં આવે છે. ઑડિયા લોકો મીઠાઈના ઘણા શોખીન હોય છે અને ભોજનને અંતે મીઠાઈ ન હોય તો તે ભોજન પૂર્ણ ગણાતું નથી. સામાન્ય રીતે ઑડિયા ભોજન બે સ્તરનું હોય છે, મુખ્ય ભોજન અને મીઠાઈ. સવારના નાસ્તામાં રોટલા કે રોટલી મુખ્ય આહાર હોય છે જ્યારે બપોર અને રાતના ભોજનમાં ભાત અને દાળ મુખ્ય આહાર હોય છે. મુખ્ય ભોજનમાં બે ત્રણ શાક અને અથાણાં પણ હોય છે. ઑડિયા મીઠાઈઓ વિવિધ સામગ્રીમાંથી બને છે તેમાં દૂધ, છેના (અમુક જાતનું પનીર), નારિયેળ, ચોખા અને ઘઉંનો લોટ બનાવટના મુખ્ય પદાર્થ હોય છે. ઓડિશામાં બનતા શાકમાં મુખ્ય છે ''દાલમા'' (દાળ અને શાકને સાથે બાફી તેમાં અન્ય મસાલા નાખી વઘારવામાં આવે છે) અને ''સન્તુલા''. ઘન્ટા અને પોશ્ટા ઑડિશાની અન્ય સ્થાનિક વાનગીઓ છે. ઑડિશામાં શાકાહારી અને માંસહારી એમ બંને જાતના ભોજન ખવાય છે. અહીં વહેતી ઘણી નદીઓ અને વિશાળ દરિયા કિનારાને કારણે અહીંના ખોરાકમાં માછલી એક મહત્ત્વનો ખોરાક છે. ઑડિશાની રસોઈમાં સમુદ્રીક જીવોમાંથી બનતી ઘણી વાનગીઓ છે તેમાં જીંગા અને કરચલાની બનાવટો ખાસ છે. ચિલ્કા સરોવરના સમુદ્રીક જીવો લોકપ્રિય છે. ઓડિશાનું ખાનપાન દક્ષિણ ભારતીય અને ઉત્તર ભારતીય ખાનપાનની સીમા પર છે. અહીં સવારના નાસ્તામાં ડોસા, ઈડલી જેવા વ્યંજન વેચાય છે (જે દક્ષિણ ભારતીય છે) તે સાથે પૂરી-છોલે, સમોસા (સ્થાનીય નામ સીંગાડા) અને અન્ય ઉત્તર ભારતીય વસ્તુઓ પણ વેચાય છે. કટક (સાલેપુર)ના રસગુલ્લા ઑડિશા અને પડોશી રાજ્યોમાં વખણાય છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતનું મિશ્રણ હોય એવી એક ઉત્તમ વાનગી તરીકે દહિબરા-આલુદમ-ઘુગુની ગણાવી શકાય, ખાસ કરીને કટકમાં તે મળે છે જેમાં દહિવડા (દહિબરા), દમ આલુનું શાક (આલુદમ) અને છોલે ચણા (ઘુગુની) એક સાથે પિરસવામાં આવે છે. ===સાહિત્ય=== ઑડિયા સાહિત્યના ઇતિહાસને ભાષાશાસ્ત્રીઓ અને ઇતિહાસકારોએ અમુક ભાગમાં વિભાજીત કર્યો છે: પ્રાચીન ઑડિયા (ઈ.સ. ૯૦૦-૧૩૦૦), પૂર્વી મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૩૦૦-૧૫૦૦), મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૫૦૦-૧૬૦૦), અર્વાચીન મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૭૦૦-૧૮૫૦) અને આધુનિક ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૮૫૦થી અત્યાર સુધી). ===નૃત્ય=== {{main|ઓડિસી નૃત્ય}} {{center|[[File:Odissi Performance DS.jpg|200px]] [[File:Sharmila Biswas, Odissi dancer.jpg|211px]]}} ઑડિસી નૃત્ય અને સંગીત શાસ્ત્રીય કળાઓ છે. પુરાતાત્વીક પ્રમાણોના આધારે ઑડિસી નૃત્ય એ ભારતની સૌથી પ્રાચીન નૃત્ય કળા છે. <ref>{{cite web|url=http://odissi.itgo.com/|title=Odissi Kala Kendra|publisher=odissi.itgo.com|date=|access-date=૧૮ જુલાઈ ૨૦૧૦|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzmZyh2?url=http://odissi.itgo.com/|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> ઑડિસી નૃત્ય ૨૦૦૦ વર્ષનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. અંદાજે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૦ માં લખાયેલા "નાટ્યશાસ્ત્ર" અને "ભારતમુની"માં તેનો ઉલ્લેખ છે. બ્રિટિશ કાળ દરમ્યાન આ નૃત્ય નામશેષ થયું હતું. ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ અમુક ગુરુઓના પ્રયત્નો થકી તેનો પુનર્જન્મ થયો. આ સિવાહ અહીં ઘુમુરા નૃત્ય, છાઉ નૃત્ય, માહરી નૃત્ય અને ગોતીપુઆ પણ કરવામાં આવે છે. ===સિનેમા=== ઑડિયા ભાષામાં બનતા ચિત્રપટો ઑલિવુડ ફિલ્મ નામે જાણીતા બન્યા છે. ઑડિયાભાષાનું સૌ પ્રથમ ચિત્રપટ - સીતા બિબાહ - ૧૯૩૬માં બન્યું હતું. ત્યાર બાદ ૧૯૫૧ સુધી માત્ર બે ઑડિયા ફિલ્મો જ બની હતી. ૧૯૪૮ બાદ ઑડિશાના જમીનદારો અને વ્યાપારીઓ ભંડોળ એકત્ર કરી તે બે ફિલ્મો બનાવી હતી. સીતા બિબાહ ના દિગ્દર્શક મોહન સુંદર દેવ ગોસ્વામી હતી અને તે ફિલ્મ પુરીના લક્ષ્મી થીયેટરમાં પ્રદર્શિત કરાતી હતી. ૧૯૫૧માં રોલ્સ ટુ એઈટનામે ફિલ્મ પ્રસિદ્ધ થઈ, અંગ્રેજી નામ ધરાવતી આ પ્રથમ ઑડિયા ફિલ્મ હતી. સીતા બિબાહના ૧૫ વર્ષ પછી આ ફિલ્મ બની. રતીકાન્તા પાધી દ્વારા નિર્મિત આ ચોથી ફિલ્મ હતી. ૧૯૬૦માં બનેલી અગિયારમી ઑડિયા ફીલ્મ ''શ્રી લોકેનાથ'' રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર જીતનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની. તેનું દિગ્દર્શન પ્રફુલ્લ સેનગુપ્તાએ કર્યું હતું. ઑડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કલાકર, દિગર્શક અને નિર્માતા તરીકે ગોઉર ઘોષ અને તેમની પત્ની પારબતી ઘોષનું નામ જાણીતું છે. વાર્તા કહેવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ તેમણે લાવી. તેમની ''મા'' અને ''કા'' નામની ફિલ્મ ઘણી જાણીતી બની અને તે માટે તેમને ઘણા ઘણા પુરસ્કાર મળ્યા. ૧૯૬૨માં ઑડિયા કલાકાર પ્રશાંત નન્દાને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''નુઆ બોઉ'' માટે સર્વોત્કૃષ્ટ અભિનય માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો. ત્યાર બાદ તેમણે અભિનેતા, નિર્માતા, લેખક, દિગ્દર્શક, ગીતકાર અને ગાયક તરીકે પણ કાર્ય કર્યું. ઉત્તમ મોહન્તી ને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''અભિમાન'' માટે ઘણી સરાહના મળી હતી. તેઓ ઑડિયા ફિલ્મના જાણીતા કલાકર છે. તેમની પત્ની અપરાજીતા મોહન્તી પણ જાણીતા અભિનેત્રી છે. ૧૯૬૦ના દશકમાં સરત પુજારી લોકપ્રિયા અભિનેતા હતા. ''નુઆ બોઉ'', ''જીવન સાથી'', ''સાધના'', ''મનીકા જોડી'', ''નબ જન્મા'', ''મતીરા મનીસા'', ''અરુંધતી'', ''ઘર સંસાર'', ''ભૂખા'' વગેરે તેમની ફિલ્મો જાણીતી બની હતી. તેમની ફિલ્મો ઑડિશાનું જીવન દર્શન કરાવતી અને સામાજિક સંદેશ આપતી. તેઓ અભિનેતા સાથે સફળ દિગ્દર્શક અને શિક્ષક પણ છે. હવે તેઓ નિવૃત્ત છે સાથે તેઓ ચૂંટેલી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે અને વર્તમાન પત્રોમાં કટાર પણ લખે છે. રાજુ મિશ્રા એક અન્ય જાણીતા કલાકાર છે. તે આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર વિજેતા છાયાચિત્રકાર અને ઑલિવુડના દિગ્દર્શક અને ગીતકાર છે. આ સિવાય ઑલિવુડમાં બીજય મોહન્તી, શ્રીરામ પાન્ડા, મિહીર દાસ, સિધાન્ત મહાપાત્રા, મહાશ્વેતા રે, તાન્દ્રા રે, અનુભવ મોહન્તી વિગેરે અન્ય કલાકારો છે. ===સંગીત=== ૧૬મી સદીમાં સંગીત ઉપર સાહિત્ય ગાવાની શરૂઆત થઈ. તે સમય દરમ્યાન લખાયેલ ચાર મુખ્ય ગ્રંથો છે સંગીતમાવા ચંદ્રિકા, નટ્ય મનોરમા, સંગીત કલાલતા અને ગીતા પ્રકાશ. ઑડિસી સંગીત ચાર પ્રકારના સંગીતનું સંયોજન છે: ચિત્રપદ, ધ્રુવપદ, પાંચાલ અને ચિત્રકલા. જ્યારે સંગીત કળાકારીગરી વાપરે છે ત્યારે તેને ચીટીકલા કહેવાય છે. પાડી એ ઑડિસી સંગીતની એક ખાસ વિશેષતા છે, તેમાં શબ્દોને અતિ તીવ્ર ઝડપે ગાવામાં આવે છે. ઑડિયા સંગીત ૨૫૦૦ વર્ષોથી વધારે પ્રાચીન છે અને તેના ઘણા વિભાગો છે. તેના મુખ્ય પાંચ ભાગ છે, જનજાતિય સંગીત, લોક સંગીત, સુગમ સંગીત, ઉપ શાસ્ત્રીય સંગીત અને શાસ્ત્રીય સંગીત. પ્રાચીન સમયમાં કવિઓ દ્વારા લોકોમાં ધર્મભાવના જાગૃત થાય એવા ગીતો રચવામાં આવતા હતા. ૧૧મી સદી દરમ્યાન ત્રિસ્વરી, ચતુઃસ્વરી અને પંચસ્વરીના માધ્યમ દ્વારા સંગીતને શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ મળ્યું. ઑડિશામાં ઝુમર, યોગી ગીતા, કેન્દારા ગીતા, ધુડુકી બદ્યા, પ્રહલાદ નાટક, પલ્લ, સંકીર્તન, મોગલ તમાશા, ગેતીનાટ્ય, કન્ધેઈ નાચ, કેલા નાચ, ઘોડા નાચ, દંડ નાચ, અને દશકથીયા જેવા લોક સંગીત પ્રસિદ્ધ છે. ઑડિશામાં દરેક જુદી જુદી જાતિ જનજાતિઓને તેમનું પોતાનું આગવું સંગીત અને નૃત્ય શૈલીઓ છે. ઑડિશાનું રાજ ગીત "બન્દે ઉત્કલ જનની"ની રચના કાન્તકબી લક્ષ્મીકાંતા મોહપાત્રાએ કરી હતી. જ્યારે ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે ઑડિશાને સ્વતંત્ર રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો તે દિવસે આ કવિતાને રાજ્ય ગીત બનાવવામાં આવ્યું હતું. સંબલપુરી સંગીત ઑડિશા સિવાય આંધ્રપ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં પણ પ્રચલિત છે. ===અન્ય કળા=== આ સિવાય ઑડિશા અન્ય આકર્ષણો ધરાવે છે, જેમ કે, પુરીના જગન્નાથ મંદિરની રથ યાત્રા, પીલલીનું ભરતકામ, કટકની ચાંદીની ઝીણી કારીગરી અને પત્તા ચિત્ર, નિલગીરી (બાલાસોર)ના પથ્થરના વાસણો અને અન્ય આદિવાસી કળાઓ. કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેના સ્થાપત્ય વૈભવ અને શૃંગારિક કોતરણી માટે પ્રસિદ્ધ છે. સંબલપુરીવસ્ત્રો પણ કળાકારીગરીમાં સુંદર હોય છે. ઑડિશાની સાડીઓ વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે. હાથવણટની મુખ્ય ત્રણ પ્રકારની સાડીઓ ઑડિશામાં બનાવવામાં આવે છે: ઈકાટ, બાન્ધા, પસાપલ્લી. ==પ્રવાસન== [[File:Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg|thumb|right|નંદનકાનન જુલોજીકલ પાર્ક]]ઑડિશા તેની સમૃદ્ધ સંકૃતિ અને સંખ્યાબંધ પ્રાચીન મંદિરો માટે જાણીતું છે. ઑડિશાના મંદિરો ઈંડો-નાગર વાસ્તુ શૈલિમાં બનેલા છે જેમાં અમુખ સ્થાનિય વિશેષતા હોય છે. ભુવનેશ્વરનું લિંગરાજ મંદિર, પુરીનું જગન્નાથ મંદિર અને કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેના ઉદાહરણો છે. ઑડાગાંવા, નયાગઢ જિલ્લાનું રઘુનાથ મંદિર પણ મહત્ત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થળ છે. ઑડિશાના મંદિરો રાજસી વૈભવ ધરાવે છે. ઑડિયા મંદિર (દેઉલા) પ્રાયઃ ગર્ભગૃહ, એક કે તેથી વધુ પિરામિડ આકારના છાપરા ધરાવતા મંડપો, નૃત્ય મંદિર, અને ભોગ મંદિર ધરાવે છે. [[File:Rath Yatra Puri 07-11027.jpg|thumb|300px|પુરીના જગન્નાથ મંદિરની રથયાત્રા|alt=]] ભુવનેશ્વરના લિંગરાજ મંદિરનું દેવળ {{convert|150|ft|m|adj=on}} ઉંચાઈ ધરાવે છે જ્યારે પુરીના જગન્નાથ મંદિરની ઉંચાઈ {{convert|200|ft|m}} છે. કોણાર્કમાં આવેલા સૂર્ય મંદિરનો અમુક જ ભાગ શેષ છે. [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર]] ઑડિશાના સ્થાપત્યનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો છે. શક્તિમાર્ગી સંપ્રદાયનું સારલા મંદિર જગતસિંહ જીલ્લામાં આવેલું છે. કેંદુઝાર જિલ્લામાં આવેલું મા તારિણી મંદિર પણ જાણીતું યાત્રાધામ છે.<ref>{{cite book|last=Norenzayan|first=Ara|title=Big Gods: How Religion Transformed Cooperation and Conflict|url=https://books.google.com/books?id=2VMtfYiQCXEC&pg=PA55|access-date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫|date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4832-4|pages=55–56}}</ref> ઑડિશામાં ઘણા બૌદ્ધ અને જૈન તીર્થધામો પણ આવેલા છે. કટાકથી ઈશાન તરફ, ભુવનેશ્વરથી {{convert|10|km|0|abbr=on}} કિમી દૂર ટેકરીઓ ઉપર ઉદયગિરિ અને કંડાગિરિની ગુફાઓ આવેલી છે. આ ગુફાઓ ઑડિશાના ૧૩મી સદી સુધીના બૌદ્ધ ધર્મ સાથેના સંબંધની સાક્ષી પુરે છે. ધૌલીમાં બુદ્ધની ખૂબ ઉંચી પ્રતિમા છે જેને જોવા ઘણાં વિદેશી પર્યટકો આવે છે. ઑડિશા વિવિધ પ્રકારની ભૌગોલિક સંરચના ધરાવે છે. જંગલમય પૂર્વી ઘાટથી નદીના ફળદ્રુપ મેદાનો. આને કારાણે અહીં સરિસૃપો અને પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરવા આવે છે જેથી વિવિધ જૈવિક અને વન સંપદા જોવા મળે છે. ભીતરકનિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું સુંદરવન ધરાવે છે. ઑડિશા ટુરિઝમ દ્વારા પ્રાકૃતિક પર્યટનનું આયોજ કરવામાં આવે છે. આ પર્યટનમાં ભારતના સૌથી મોટા ખારા પાણીના સરોવર - ચિલ્કા તળાવ, વાઘ અભયારણ્ય અને સીમલીપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના ધોધનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.seaturtle.org/mtn/archives/mtn82/mtn82p9b.shtml|title=MTN 82:9–10 Olive ridley tagged in Odisha recovered in the coastal waters of eastern Sri Lanka|publisher=Seaturtle.org|date=|access-date=૧૮ જુલાઇ ૨૦૧૦|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzsnK1S?url=http://www.seaturtle.org/mtn/archives/mtn82/mtn82p9b.shtml|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> કંધામાલ જિલ્લામાં આવેલા દારિંગબાદીને ઑડિશાના કાશ્મીર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્રકૃતિ ચાહકો ટિકરપારામાં આવેલી ઘડિયાલ અભયારણ્ય અને ગહીરમાથામાં આવેલી અદ્રિયાઈ કાચબા અભયારણ્ય જોવા ખા સ જાય છે. ચંડાક હાથી અભયારણ્ય અને નંદન કાનન ઝુલોજિકલ પાર્ક સંવર્ધન અને લુપ્ત પ્રાયઃ પ્રજાતિના નવીનીકરણના નવા ઉદાહરણ પુરા પાડે છે. ઑડિશામાં {{convert|500|km|0|abbr=on}} લાંબો દરિયા કિનારો અને વિશ્વના સૌથી સુંદર દરિયા કિનારા છે. ચિલ્કા તળાવ હજારો પક્ષીઓને આશ્રય પુરું પાડે છે અને ભારતમાં અમુક જ સ્થળે દેખાતી ડૉલ્ફીન અહીં જોઈ શકાય છે. ઑડિશાના લીલા જંગલોમાં રોયલ બંગાળ વાઘનું સંવર્ધન થાય છે. ઑડિશામાં ચંદિપુર, ગોપાલપુર, કોણાઅર્ક, અષ્ટરંગ, તાલસરાઈ, સોનેપુર વગેરે દરિયા કિનારા આવેલા છે.<ref name=":0">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms|work=The Times of India|title=Orissa's new name is Odisha|date=૨૪ માર્ચ ૨૦૧૧}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|30em}} {{ભારત}} {{ઉમદા લેખ}} [[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] iuicghe4j2n0odyltpixs60c0xzox37 900732 900731 2026-05-06T03:51:35Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/~2026-24477-72|~2026-24477-72]] ([[User talk:~2026-24477-72|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/900731|900731]] પાછો વાળ્યો 900732 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | official_name = ઑડિશા | native_name = {{lang|or|ଓଡ଼ିଶା}} ''{{IAST|oṛiśā}}'' | native_name_lang = or | type = રાજ્ય | image_skyline = File:Chilka Lake - Odisha.jpg | image_alt = | image_caption = ચિલ્કા તળાવ, ઑડિશા | image_seal = | seal_alt = | image_map = IN-OD.svg | map_alt = | map_caption = ભારતમાં ઑડિશા રાજ્યનું સ્થાન | image_map1 = Orissa State map‌ Gu.svg | map_caption1 = Map of Orissa | coordinates = {{coord|20.15|85.50|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline}} | coor_pinpoint = ભુવનેશ્વર | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = ભારત | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ | parts_type = જિલ્લા | parts_style = para | p1 = 30 | seat_type = રાજધાની | seat = ભુવનેશ્વર | seat1_type = સૌથી મોટું શહેર | seat1 = ભુવનેશ્વર<ref>{{cite web|title=LIST OF TOWNS AND THEIR POPULATION|url=http://censusindia.gov.in/towns/ori_towns.pdf|access-date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> | government_footnotes = | leader_title = રાજ્યપાલ | leader_name = ગણેશી લાલ<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=૨૯ મે ૨૦૧૮}}</ref> | leader_title1 = મુખ્યમંત્રી | leader_name1 = નવીન પટનાયક | leader_title2 = વિધાનમંડળ | leader_name2 = ઑડિશા સરકાર (૧૪૭ બેઠકો) | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 41974218 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | iso_code = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = | footnotes = }} {{Infobox state symbols | state = ઑડિશા | country = ભારત | language = ઑડિયા | song = બન્દે ઉત્કલ જનની | dance = [[ઓડિસી નૃત્ય|ઑડિસી]] | animal = [[સાબર]]<ref>[http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec2005/engpdf/sambar_the_state_animal_of_orissa.pdf Sambar : The State Animal of Orissa]</ref> | bird = નીલકંઠ<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |title=Blue Jay: The State Bird of Orissa |access-date=2012-11-23 |archive-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120602150049/http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |url-status=dead }}</ref> | flower = અશોક <ref>{{cite web |url=http://www.cyberorissa.com/myorissa/districts/dist_hom.html |title=CyberOrissa.com :: Orissa |work=cyberorissa.com |year=૨૦૧૧ |quote=State Flower |access-date=૨૬ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2011-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829175929/http://www.cyberorissa.com/myorissa/districts/dist_hom.html |url-status=dead }}</ref> | tree = [[પીપળો]] - અશ્વથા<ref>{{cite web |url= http://www.mapsofindia.com/orissa/state-symbols.html |title=Orissa State Symbols |work=mapsofindia.com |year=૨૦૧૧ |quote=the state tree is the imposing ‘Ashwatha’ tree |access-date=૨૬ મે ૨૦૧૨}}</ref> | costume = સાડી(સ્ત્રીઓ) }} '''ઑડિશા''' (ઓરિસ્સા) <ref name=toirename>{{cite news|title=Orissa celebrates Odisha|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-05/bhubaneswar/30363551_1_odia-113th-amendment-odisha|access-date=૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૧|newspaper=The Times of India|date=૫ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date=2013-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130426102910/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-05/bhubaneswar/30363551_1_odia-113th-amendment-odisha|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/orissa-to-odisha-negotiable-instruments-act/1/158874.html|title=Mixed views emerge as Orissa becomes Odisha |date=૬ નવેમ્બર ૨૦૧૧ |work=India Today|access-date=૧૦ નવેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> [[ભારત]]ના પૂર્વ કાંઠે આવેલું રાજ્ય છે. ઑડિશાની સીમાએ [[ઝારખંડ]], [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ]] અને [[છત્તીસગઢ]] આવેલા છે. તેનું પાટનગર [[ભુવનેશ્વર]] છે. ઑડિશા તેની પૂર્વ તરફ ૪૮૦ કિ.મી. લાંબો સમુદ્ર કિનારો ધરાવે છે. ઑડિશા રાજ્ય તેમાં આવેલા [[મંદિર|મંદિરો]] માટે જાણીતું છે, ખાસ કરીને [[પુરી]] અને [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર|કોણાર્ક]]માં આવેલા મંદિરો વિશ્વવિખ્યાત છે. પ્રાચીન કાળમાં આ રાજ્ય કલિંગ રાજ્ય તરીકે જાણીતું હતું. ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૧માં મૌર્ય કુળના રાજા [[અશોક|અશોકે]] આ રાજ્ય પર ચઢાઈ કરી હતી અને અહીં ઐતિહાસિક [[કલિંગનું યુદ્ધ]] થયું હતું.<ref name=govorissa>{{cite web|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|title=EARLY PERIOD TO 1568 A.D.|work=Detail History of Orissa|publisher=Government of Orissa|access-date=૧૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|archive-date=2006-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|url-status=dead}}</ref> અર્વાચીન ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના બ્રિટિશ શાસિત ભારતમાં થઈ હતી. <ref>{{cite web |url=http://orissahighcourt.nic.in/hchistory.htm |title=HC Orissa History (at Kanika Palace Cuttack) |access-date=૯ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮ |publisher=High Court of Orissa |archive-url=https://www.webcitation.org/5upzTMHmK?url=http://orissahighcourt.nic.in/hchistory.htm |archive-date=2010-12-09 |url-status=live }}</ref> [[ઓડિઆ ભાષા]] બોલનારા ક્ષેત્રોનો આ રાજ્યમાં સમાવેશ હતો.<ref>{{cite book | last = Jain | first = Dhanesh | title = The Indo-Aryan languages | publisher = [[Routledge]]| page=445| year=૨૦૦૩ | isbn = 978-0-7007-1130-7 }}</ref> ઑડિશામાં ૧ એપ્રિલનો દિવસ સ્થાપના દિવસ તરીકે "ઉત્કલ દિબસ (દિવસ)" નામે ઉજવાય છે.<ref name=hindu>{{cite web|title=Poor water management has made Orissa victim of drought and floods|url=http://www.hindu.com/2009/04/06/stories/2009040657780200.htm|publisher=The Hindu|access-date=૬ એપ્રિલ ૨૦૦૬|archive-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409010625/http://www.hindu.com/2009/04/06/stories/2009040657780200.htm|url-status=dead}}</ref>. ભારતના રાષ્ટ્રગીતમાં આ રાજ્યનો સમાવેશ "ઉત્કલ" તરીકે થયો છે. શરૂઆતના ૮ વર્ષ સુધી [[કટક]] ઑડિશાની રાજધાની રહ્યું. ૧૩ એપ્રિલ ૧૯૪૮ પછી ઑડિશાની રાજધાની [[ભુવનેશ્વર]] ખસેડવામાં આવી. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ઑડિશા ભારતનું ૯મું સૌથી મોટું રાજ્ય છે. વસતિની દ્રષ્ટિએ ઑડિશા ૧૧મા ક્રમાંકે આવે છે. [[ઓડિઆ ભાષા]] આ રાજ્યમાં સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે, લગભગ પોણા ભાગના લોકો તે ભાષા બોલે છે. ==નામ વ્યુત્પત્તિ== ૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે આ રાજ્યનું નામ અંગ્રેજી ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઓરિસ્સા"થી બદલીને સ્થાનીય ઉચ્ચારણ અનુસાર "ઑડિશા" કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name=Hindu>[http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article2598999.ece It's now Odisha]. ધ હિંદુ. Bhubaneswar. 5 નવેમ્બર 2011</ref><ref>{{cite news|title=Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia|url=http://newindianexpress.com/states/odisha/article239236.ece|access-date=૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧|newspaper=The New Indian Express|date=૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧|archive-date=2014-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140607002837/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article239236.ece|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |title=Orissa becomes 'Odisha', Oriya is 'Odia' – Economic Times |publisher=Articles.economictimes.indiatimes.com |date=૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧ |access-date=૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧ |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218021101/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-06/news/30119350_1_odia-amendment-bill-odisha |url-status=dead }}</ref> આથી ઓરિયા ભાષાને હવેથી અન્ય ભાષાઓમાં ઑડિયા તરીકે ઓળખાવાશે.<ref name=Hindu/><ref>Akshaya Kumar Sahoo. [http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 Centre notification on Orissa name change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104140553/http://www.asianage.com/india/centre-notification-orissa-name-change-313 |date=2012-01-04 }}.5 Nov 2011</ref><ref>[http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 No more Orissa-Oriya; Its Odisha-Odia officially : CM declares state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113151805/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=30113 |date=2014-11-13 }}.5 નવેમ્બર 2011</ref><ref>[http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network Orissa changes to Odisha with state holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517032359/http://hillpost.in/2011/11/04/orissa-changes-to-odisha-with-state-holiday/34164/news-2/hp_news_network |date=2012-05-17 }}.''The Hill Post'' 4 નવેમ્બર 2011</ref><ref>[http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943# ଓରିସା ହେଲା ଓଡ଼ିଶା, ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ମୋହର ବାଜିଲା] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113140454/http://www.orissasambad.com/news_article.php?id=65943|date=2014-11-13}}। [[ସମ୍ବାଦ (ଖବରକାଗଜ)]].୦୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୧୧</ref><ref>{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80/%E0%A4%93%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80-1101109069_1.htm |title=ओडिशा को मिली संसद की मंजूरी |publisher=Hindi.webdunia.com |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨}}</ref><ref>[http://www.hinewsindia.in/11_11_04NovEng07.php Hi News India ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403214917/http://www.hinewsindia.in/11_11_04NovEng07.php |date=2012-04-03 }}''Orissa becomes Odisha, Oriya becomes Odia''</ref> "ઑડિશા" આ નામ પાલી અથવા સંસ્કૃત ભાષાના શબ્દો '''ઓરા (ઉરા)''' અથવા '''સુમેરા''' કે ઓદ્રા વિસાયા પરથી ઉતરી આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.orissa.gov.in/morestate.htm|title=MORE ABOUT THE STATE|publisher=Govt. of Odisha|access-date=૪ માર્ચ ૨૦૧૩|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224001519/http://www.orissa.gov.in/morestate.htm|url-status=dead}}</ref> ઓદ્રાનો પ્રાચીન ઉલ્લેખ સોમદત્તને મળેલ તામ્ર પત્રિકામાં મળી આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2014-12-21 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126040614/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2010/April/engpdf/28-30.pdf |url-status=dead }}</ref> પાલી અને સંસ્કૃત ભાષાના સાહિત્યમાં ઓદ્ર લોકોનો અનુક્રમે ઓડક કે ઓદ્રહ તરીકે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પ્રાચીન પાશ્ચાત્ય લેખકો પ્લીની ધ એલ્ડર અને ટોલેમીએ ઓદ્રા લોકોનો ઉલ્લેખ ઓરેટીસ (Oretes) તરીકે કર્યો છે. મહાભારતમાં પૌંડ્ર, મેકલ, ઉત્કલ, આંધ્ર, યવનો, શકો જેવા લોકોની સાથે ઓદ્રા લોકોનો પણ ઉલ્લેખ છે. બૌદ્ધ ધર્મના લામા તારનાથ રચિત સાહિત્યમાં અને પગ-સામ-જોન-ઝાંગના લેખકે આ ક્ષેત્રને ઓડિવિશા કે ઉડિવીશા તરીકે ઓળખાવ્યો છે. મધ્યકાલીન તાંત્રિક સાહિત્યમાં અને તંત્રસારમાં જગન્નાથને ઉડિશાનાથ તરીકે વર્ણવાયા છે. ગજપતિ કપિલેશ્વરદેવે (ઇ.સ. ૧૪૩૫-૧૪૬૭) જગન્નાથના મંદિર પર કરાવેલી કોતરણીમાં તેને ઑડિશા રાજ્ય કે ઓડિશા રાષ્ટ્ર તરીકે વર્ણવે છે. આમ ૧૫મી સદીથી ઑડિયા લોકોની ભૂમિ ઑડિશા તરીકે ઓળખાવા લાગી. ==ઇતિહાસ== પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી ઑડિશા ક્ષેત્રમાં વિવિધ માનવ સમૂહો વસવાટ કરતા આવ્યાં છે. અહીં વસનારા સૌથી પહેલાં લોકો પાથમિક પહાડી ટોળકીઓ હતી. જોકે પ્રાગૈતિહાસીક કાળમાં અહીં રહેનારી ટોળકીઓ ઓળખી શકાઈ નથી પણ એ વાત જાણીતી છે કે ઑડિશામાં મહાભારતના કાળ દરમ્યાન સાઇરા અથવા સાબર ટોળીઓ વસતી હતી. પર્વતીય ક્ષેત્રોમાં સાઓરા અને મેદાની ક્ષેત્રોમાં સહારા અને સાબર નામની ટોળીઓ આજે પણ સમગ્ર ઑડિશામાં વિસ્તરેલી છે. મોટાભાગની આવી જનજાતિઓએ હિમ્દુ ધર્મ સ્વીકાર્યો છે અને હિંદુ રીતીરિવાજોને અનુસરે છે. કોરાપુત જિલ્લાના બોન્ડા પરજન લોકો એ આવી જનજાતિનું ઉદાહરણ છે. ઑડિશામાં ઘણી જગ્યાએ પ્રાગૈતિહાસિક અવશેષો મળી આવ્યા છે જેમ કે અંગૂલમાં કાલીકાટા, મયુરભંજમાં કુચાઈ અને કુલિયાણા, ઝારસુગડા પાસે વિક્રમખોલ, કાલાહાંડીમાં ગુડાહાંડી અને યોગીમઠ, સંબલપુરમાં ઉષાકોટી, બારગઢ નજીક સિમીલીખોલ વગેરે. ઑડિશાનો ઇતિહાસ લગભગ ૫૦૦૦ વર્ષ જુનો છે. કલિંગાના રાજ્ય પહેલા આ ક્ષેત્રને ઉદ્ર કે ઑદ્ર દેશ તરીકે ઓળખવામાં આવતું. પ્રાચીન ઓદ્ર દેશ કે ઑર્દેશનો વિસ્તાર મહા નદીની ખીણ અને સુવર્ણ રેખા નદીના નીચલા ક્ષેત્ર સુધી હતો. તે આજના કટક, સંબલપુર અને મિદના પુરના અમુક ક્ષેત્રને સમાવી લેતો. આ દેશ પશ્ચિમમાં ગોંડવન, ઉત્તરમાં સિંઘભૂમ અને જસપુરના પર્વતી રાજ્યો, પૂર્વમાં સમુદ્ર અને દક્ષિણમાં ગંજમ ક્ષેત્રથી ઘેરાયેલી હતી. <ref>{{cite web |title=History of Odisha |url=http://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=82 |publisher=india.gov.in |access-date=૨૯ જુલાઇ ૨૦૧૨ |archive-date=2011-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218095053/http://india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=82 |url-status=dead }}</ref> ઑડિયાના ઓદ્ર કે ઉદ્ર પ્રજાતિ પરથી ઉતરી આવ્યું છે જે મધ્ય કિનારી ક્ષેત્રમાં (હાલના ખોર્ધા અને નયાગઢ જિલ્લામાં) વસતી. ઑડિશા અન્ય પ્રજાતિઓ જેમકે કલિંગ, ઉત્કલ, મહાકાંતરા/કાંતરા અને કોશલ જેવી જાતિઓની પણ જન્મભૂમિ છે. આ જાતિઓએ ઑડિશાના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો હતો. અતિ પ્રાચીન લિપીઓમાં કલિંગ લોકોનો ઉલ્લેખ આવે છે.<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=http://orissa.gov.in/portal/ViewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨}}</ref> ૬ઠ્ઠી શતાબ્દીમાં, વેદિક સુત્રકાર બૌધાયન લખે છે કે કલિંગ એ વેદિક સંસ્કૃતિની વેદિક સંસ્કૃતિની અસરથી લિપ્ત છે જે દર્શાવે છે કે તે સમયે અહીં બ્રાહ્મણોનો પ્રભાવ વિસ્તર્યો ન હતો.<ref name="ReferenceB"/> ભારતના અન્ય પ્રાંતો થી વિપરીતન ૧૫ મી સદી સુધી અહીંના જનજાતિય રિતિરિવાજો અને પરંપરાઓનો રાજનિતી પર ઊંડો પ્રભાવ હતો.<ref name="ReferenceB"/> પંદરમી સદી બાદ અહીં પણ બ્રાહમણોનો પ્રભાવ વધ્યો હતો જેને કારાણે જાતિ આધારીત વ્યવસ્થા જડ બની અને પ્રાચીન જનપદીય વ્યવસ્થા લુપ્ત થઈ. [[File:Hathigumpha.JPG|thumb|right|ઉદયગિરી ટેકરીઓમાં હાથીગુંફા]] વિશ્વના ઈતિહાસમાંની એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના ઑડિશામાં ઘટી - કલિંગની લડાઈ. આ લડાઈ લગભગ ઈ.પૂ. ૨૬૧માં થઈ.<ref name="ReferenceB"/> સમ્રાટ અશોકે મૌર્ય સામ્રાજ્યના વિસ્તાર માટે કલિંગ પર ચડાઇ કરી હતી. કલિંગના લડવૈયાઓના બહાદુરીભર્યા વિરોધ કારણે સમ્રાટ અશોક માટે કલિંગ પર ચઢાઈ એ મૌર્ય સામ્રાજ્યની સૌથી મોટી રક્તરંજિત સૈન્ય કાર્યવાહી બની ગઈ. લોકોની આવી બહાદુરીને કારણે અશોકે બે ખાસ જાહેરનામા કાઢ્યા જેમાં કલિંગના ન્યાયી અને સૌજન્યશીલ રાજકારભાર ચલાવવાની ખાસ ભલામણ હતી. આ યુદ્ધ પછી અશોક બૌદ્ધ ધર્મને અનુસરીને તેના પ્રચારમાં લાગ્યો. અને તે અતિવ ભૂમિ (નૈઋત્ય ઑડિશા) સ્વતંત્ર રહ્યો. "તેલ ખીણ સંસ્કૃતિ" એ કાલાહાન્ડી, બાલણગીર, કોરાપુટ (KBK) ક્ષેત્રમાં વિક્સેલી એક ભવ્ય સંસ્કૃતિ તરફ ધ્યાન દોરે છે, તેના પર સંશોધન ચાલુ છે.<ref>{{cite web|url=http://newindianexpress.com/states/odisha/article293270.ece|title=A tale of Tel valley civilization uncovered|access-date=૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦|publisher=The New Indian Express|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzZWOux?url=http://expressbuzz.com/states/orissa/a-tale-of-tel-valley-civilisation-uncovered/216914.html|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> પુરાતાત્ત્વિક અવશેષો દ્વારા અહીં ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાં વસવાટ કરનાર શહેરી સંસ્કૃતિના ચિહ્નો મળ્યાં છે.<ref>P.Mohanty, B. Mishra, Op. Cit,2000; C.R. Mishra, S. Pradhan, op. cit. 1989–1990, Infra, F.N.79</ref> અસુર ગઢ આ ક્ષેત્રની રાજધાની હતી. કાલાહાન્ડી કોરાપુટ અને બસ્તર એ [[રામાયણ]] અને [[મહાભારત]]માં વર્ણવવામાં આવેલા ''કાન્તરા'' ક્ષેત્રનો એક ભાગ છે.<ref>''Mahabharata Sabhaparva, 31, sloka-11-16''</ref> ચોથી સદીમાં આ ક્ષેત્રને ઈન્દ્રવન કહેવાતું, કેમકે આ ક્ષેત્રમાંથી મૌર્ય ખજાનાના હીરા અને મૂલ્યવાન રત્નો અહીંથી મેળવાતા.<ref>''Proceedings, Indian History Congress, 1947, 10th session, 178</ref> મૌર્ય શાસક અશોકના સમય દરમ્યાન કાલાહાન્ડી, કોરાપુટ અને બસ્તરેઅના ક્ષેત્રને અરવી ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો.<ref>''H. C. Rayachoudhury, Political History of Ancient India, 538''</ref> અશોક કાળના લેખનો અનુસાર આ ક્ષેત્ર અજેય રહ્યો હતો.<ref>''B. Mishra, op.cit., 2003–2004''</ref> ઈસવીસનની શરૂઆતના સમય દરમ્યાન આ ક્ષેત્ર મહાવન તરીકે ઓળખાતું હતું.<ref>N. K. Sahu, 1964, ''op. cit.''</ref> ચોથી સદીમાં કાલાહાન્ડી, અવિભાજીત કોરાપુટ અને બસ્તરનો સમાવેશ કરના મહાકન્તર ક્ષેત્રપર વ્યાઘ્રરાજાનું રાજ હતું.<ref>''N. K. Sahu, op.cit., 1964, p.200''</ref> ''અસુરગઢ'' એ મહાકન્તરની રાજધાની હતી.<ref>''ibid.7''</ref> [[File:Hatigumfa.jpg|thumb|રાજા ખારવેલ દ્વારા કરાવવામાં આવેલા શિલાલેખ, ઉદયગિરી અને ખડગિરી ગુફાઓ]] [[File:Konark Temple.jpg|thumb|પૂર્વ ગંગ કુળના રાજા દ્વારા બંધાવેલ [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર]] — એક [[વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]]]] ઈ.સ પૂર્વે ત્રીજી શતાબ્દીમાં પૂર્વી ઑડિશા જૈન રાજા ખારવેલાના નેતૃત્વ હેઠળ સમૃદ્ધ બન્યું.<ref name="ReferenceB"/> તેનું રાજ્ય દક્ષિણમાં પ્રાચીન તમિલ દેશના ક્ષેત્રો સુધી ફેલાયેલું હતું. તેમણે ઉદયગિરિની પ્રચલિત મઠ ગુફાઓનું નિર્માણ કરાવ્યું. તેના પછીના કાળમાં સમુદ્રગુપ્ત અને શશંક જેવા સમ્રાટોએ અહીં રાજ કર્યું. આ ક્ષેત્ર હર્ષના સામ્રાજ્યનો પણ ભાગ બન્યું. ઈ.સ ૭૯૫માં કેસરી કે સોમા કુળના રાજા જજાતિ કેસરી-૧લા એ કોશલ અને ઉત્કલ રાજ્યને એક ધ્વજ તળે એકીકૃત કર્યા. તેણેજ પુરીમાં પહેલું જગન્નાથ મંદિર બનાવ્યું,<ref>{{cite web |url=http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=2&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113150111/http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=2&TotCount=14 |url-status=dead }}</ref> હાલના જગન્નાથ મંદિરનું માળખું પહેલાના જગન્નાથમંદિર કરતાં એકદમ જુદું છે, હાલના જગન્નથ મંદિરનું બાંધકામ ૧૨મી સદીમાં પૂર્વીય ગંગ કુળના રાજા ચોડા ગંગદેવ અને અનંગ ભીમદેવે કરાવ્યું હતું. ભુવનેશ્વરમાં આવેલા પ્રચલિત લિંગરાજ મંદિરનું બાંધકામ કેશરી વંશના રાજા જજાતી કેશરી - ૩જા એ શરૂ કરાવ્યું અને તેના પુત્ર લાલનેદુએ ૧૦મી સદીમાં તેનું બાંધકામ પૂર્ણ કરાવ્યું. પ્રખ્યાત જાજરમાન કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર રાજા નરસિંહ દેવે બંધાવ્યું. અત્યારે તો તે મંદિર ખંડિત અવસ્થામાં છે પણ એક સમયે તે [તાજ મહેલ]ની બરાબરી કરી શકે તેવું હતું. ૧૧મી સદીના શરૂઆતના કાળમાં ચોલા વંશના રાજા રાજા રાજા ચોલા-૧ અને રાજેન્દ્ર ચોલા-૧ એ ઑડિશા જીતી લીધું. <ref>Social and Cultural Life in Medieval Andhra by M. Krishna Kumari: p.18</ref><ref>Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p.390</ref> ઈ.સ. ૧૫૬૮ સુધી ઑડિશાએ ઘણાં મુસ્લિમ આક્રમણોનો સામનો કર્યો અને છેવટે ઈ.સ. ૧૫૬૮માં બંગાળના સુલતાને ઑડિશા જીતી લીધું. ૧૫૭૬માં મોગલોએ ઑડિશાના કિનારાના ક્ષેત્ર પર કબ્જો કર્યો.<ref>{{cite web |url=http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=8&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Orissa.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113154718/http://orissa.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=8&TotCount=14 |url-status=dead }}</ref> ગજપતિ મુકુંદ દેવ એ ઑડિશાનો છેલ્લો હિંદુ રાજા હતો, ગોહીરા ટીકરીની લડાઈમાં તેનું મૃત્યું થયું હતું. મેદીનીપુરથી લઈને રાજમુન્ડ્રી સુધીનો ઑડિશાનો કિનારાનો પ્રદેશ મોગલોના તાબા હેઠળ હતો, તેના છ ભાગ કરવામાં હતા; જાલેશ્વર સરકાર, ભદ્રક સરકાર, કટક સરકાર, ચિકાકોલે શ્રીકાકુલમ સરકાર, કલિંગ દંડપત અને રાજમુન્ડ્રી સરકાર કે ગોદાવરી રાજ્ય. ઑડિશાના મધ્ય, ઉત્તરીય, પશ્ચિમી અને દક્ષિણી પહાડી ક્ષેત્રો પર સ્વતંત્ર હિંદુ રાજાઓ રાજ કરતા હતા. ૧૬મી સદીમાં હૈદ્રાબાદના નિઝામે શ્રી કાકુલમ અને રાજમુન્ડ્રી વચ્ચેના ક્ષેત્ર પર કબ્જો મેળવ્યો. ૧૮મી સદીમાં મેદીનીપુર બંગાળ પ્રેસીડેન્સી સાથે જ જોડાયેલું હતું, ઈ.સ. ૧૭૫૧માં તે સિવાયનો બાકીનો દરિયા કિનારોનો ક્ષેત્ર ૧૭૫૧માં મરાઠા સામ્રાજ્ય હેઠળ ગયો. ઈ.સ ૧૭૬૦ના દશકના શરૂઆતી કાળમાં થયેલા કર્ણાટક યુદ્ધ બાદ અંગ્રેજોએ ઑડિશાના દક્ષિણી કિનારાવર્તી ક્ષેત્ર ધરાવતા ઉત્તર સરકાર ક્ષેત્ર પર કબજો મળવ્યો. આ ક્ષેત્રને ધીરે ધીરે મદ્રાસ પ્રેસીડેન્સીમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |url=http://Odisha.gov.in/portal/viewDetails.asp?vchglinkid=GL012&vchplinkid=PL048&vchslinkid=&vchtlinkid=&PgCount=10&TotCount=14 |title=Odisha Government Portal |publisher=Odisha.gov.in |date= |access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308202133/http://odisha.gov.in/portal/viewdetails.asp?pgcount=10&totcount=14&vchglinkid=gl012&vchplinkid=pl048&vchslinkid=&vchtlinkid= |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. ૧૮૦૩માં ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપની અને મરાઠા વચ્ચે થયેલા દ્વિતીય યુદ્ધ પછી અંગ્રેજોએ મરઠી સત્તા હેઠળના ઑડિશા પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું. ઑડિશાના ઉત્તર અને પશ્ચિમી ક્ષેત્રો બંગાળ પ્રેસિડેન્સીમાં ભેવળી દેવાયા. ૧૮૬૬માં થયેલા ભૂખમરા અને પૂર પછી ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અહીં મોટા પાયે જળસિંચન પરિયોજનાઓ હાથ ધરવામાં આવી. ૧૯૧૨માં સ્થાનિક ઑડિયા ભાષી લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલી ચળવળને કારણે, ઑડિશાને બંગાળથી છૂટું પાડી વિહાર અને ઑડિશા પ્રોવાઈન્સ નામે નવું રાજ્ય બન્યું. ઈ.સ. ૧૯૦૩માં ૬૨ કાયમી સભ્યો સાથે ઉત્કલ સંમ્મિલનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિએ ઑડિશાના એકીકરણ માટે પ્રયત્નો કર્યા.<ref name="Odisha Gov">{{cite web | url=http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/148Death_Annivearsary_Madhusudan_Das.pdf | title=Death Anniversay of Utkal Gaurab Madhusudan Das | publisher=Odisha Government | access-date=૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩ | author=Unknown author | archive-date=2014-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140909164939/http://www.odisha.gov.in/portal/LIWPL/event_archive/Events_Archives/148Death_Annivearsary_Madhusudan_Das.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name="Shakti Malik">{{cite book | title=Makers of Modern Orrissa | author=Samal, Joy K. and Nayak, Pradip Kumar | year=૧૯૯૬ | page=48}}</ref><ref>{{cite book | title=Indian Political Thought | publisher=PHI Learning Private Ltd | author=Padhy, K.S. | year=૨૦૧૧ | page=287}}</ref> ઈ.સ ૧૯૩૬માં બિહાર અને ઑડિશાને જુદા પાડીને ભિન્ન રાજ્યો બનાવવામાં આવ્યા. આમ ઘણા વર્ષોની ચળવળ પછી ઑડિયા લોકોનું અલાયદું એવું રાજ્ય બન્યું. ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ભાષા આધારે ઑડિશા રાજ્યની સ્થાપના થઈ અને સર જ્હોન ઓસ્ટીન તેના પ્રથમ ગવર્નર બન્યા. ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે ગંજમ જિલ્લાને મદ્રાસ પ્રેસિડેંસીમાંથી હટાવી ઑડિશામાં ભેળવવામાં આવ્યું. તે દિવસથી ઑડિશાના લોકો ૧ એપ્રિલનો દિવસ ઉત્કલ દિવસ કે ઑડિશા દિવસ તરીકે ઉજવે છે. ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી પૂર્વી ક્ષેત્રના રજવાડાને ઑડિશામાં જોડવામાં આવ્યા, જેથી તેનું ક્ષેત્રફળ બમણું થયું અને વસ્તી ૧/૩ જેટલી વધી ગઈ. ૧૯૫૦માં ઑડિશા ભારતનું બંધારણીય રાજ્ય બન્યું. {{wide image|Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg|800px|{{center|[[ભુવનેશ્વર]]માં આવેલી ઉદયગિરી અને ખંડગિરી ગુફાઓનું સર્વાંગી દ્રશ્ય}}}} ==ભૂગોળ== [[File:Mahanadi-river-delta.jpg|200px|thumb|મહીનદીના ત્રિભુજ પ્રદેશનું ઉપગ્રહ છાયાચિત્ર]] ઑડિશા ૧૭.૭૮૦ઉ અને ૨૨.૭૩૦ઉ અક્ષાંસ અને ૮૧.૩૭ પૂ અને ૯૭.૫૩પૂ રેખાંશ વચ્ચે આવેલું છે. આ રાજ્યનું ક્ષેત્રફળ ૧૫૫,૭૦૭ ચો. કિમી. છે.<ref name=GeographyKnowIndia>{{cite web|title=Geography of Odisha|url=http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=81|website=Know India|publisher=[[Government of India]]|access-date=૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2015-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204220248/http://www.archive.india.gov.in/knowindia/state_uts.php?id=81|url-status=dead}}</ref> ઑડિશાના પૂર્વભાગ સમુદ્ર કિનારાનો મેદાન પ્રદેશ છે. આ મેદાન પ્રદેશ ઉત્તરમાં સુવર્ણરેખા નદીથી લઈ દક્ષિણમાં ઋષિકુલ્ય નદી સુધી વિસ્તરેલો છે. ચિલ્કા સરોવર આ મેદાન પ્રદેશનો એક ભાગ છે. આ મેદાનો કાંપના ફળદ્રુપ મેદાનો છે. અહીં છ મુખ્ય નદીઓ સુવર્ણરેખા, બુધબાલંગા, બૈતરણી, બ્રહ્મણી, મહાનદી અને ઋષિકુલ્ય મેદાનોમાં કાંપ ઠાલવે છે.<ref name=GeographyKnowIndia/> ઑડિશાનો પોણોભાગ પર્વતીય પ્રદેશ છે. આ પ્રદેશમાં નદીઓ દ્વારા ઊંડી અને પહોળી ખીણોનું નિર્માણ થયું છે. આ ખીણ પ્રદેશો ફળદ્રુપ છે અને વસ્તીની ઘનતાઅ અહીં અધિક છે. આ સિવાય ઑડિશામાં ઉચ્ચ પ્રદેશ અને તેના કરતા ઓછી ઉંચાઈ ધરાવતો પહાડી પ્રદેશ પણ ધરાવે છે. <ref name=GeographyKnowIndia/> ઑડિશાનું સૌથી ઉંચુ શિખર દેઓમાલી છે સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ ૧૬૭૨ મીટર છે. આ સિવાય અન્ય સિન્કારામ (૧૬૨૦મી) ગોલીકોડા (૧૬૧૭ મીટર) અને યેન્દ્રીકા (૧૫૮૨ મીટર) એ રાજ્યના સૌથી ઊંચા શિખરો છે.<ref>{{cite book|title=Socio-economic Profile of Rural India (series II).: Eastern India (Orissa, Jharkhand, West Bengal, Bihar and Uttar Pradesh)|url=http://books.google.com/books?id=Fi_rz0_1ELUC&pg=PA73|access-date=૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૨૦૧૧|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-723-4|page=73}}</ref> ===આબોહવા=== ઑડિશામાં ત્રણ ઋતુઓ અનુભવાય છે: શિયાળો (જાન્યુઆરી થી ફેબ્રુઆરી), પૂર્વ ચોમાસું (માર્ચથી મે) નૈઋત્ય ચોમાસું (જૂનથી સપ્ટેમ્બર) અને ઈશાની ચોમાસું (ઑક્ટોબરથી ડિસેમ્બર). જોકે સ્થાનીય પરંપરા અનુસાર છ ઋતુઓ માનવામાં આવે છે: વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમન્ત અનેશિશિર. <ref name=GeographyKnowIndia/> {|class="wikitable" |- !colspan="13"|'''ઑડિશાના ચાર સ્થળોનું સરાસરી તાપમાન અને વરસાદ''' <ref>{{cite web|title=Monthly mean maximum & minimum temperature and total rainfall based upon 1901-2000 data|url=http://www.imd.gov.in/doc/climateimp.pdf|publisher=[[India Meteorological Department]]|access-date=૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225111531/http://www.imd.gov.in/doc/climateimp.pdf|url-status=dead}}</ref> |- ! !colspan="3"|'''ભુવનેશ્વર'''<br />(૧૯૫૨-૨૦૦૦) !colspan="3"|'''બાલાસોર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦) !colspan="3"|'''ગોપાલપુર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦) !colspan="3"|'''સંબલપુર'''<br />(૧૯૦૧-૨૦૦૦) |- ! !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) !'''મ''' (સે) !'''લ''' (સે) !'''વર્ષા''' (મિમી) |- |'''જાન્યુઆરી'''||૨૮.૫||૧૫.૫||૧૩.૧||૨૭.૦||૧૩.૯||૧૭.૦||૨૭.૨||૧૬.૯||૧૧.૦||૨૭.૬||૧૨.૬||૧૪.૨ |- |'''ફેબ્રુઆરી'''||૩૧.૬||૧૮.૬||૨૫.૫||૨૯.૫||૧૬.૭||૩૬.૩||૨૮.૯||૧૯.૫||૨૩.૬||૩૦.૧||૧૫.૧||૨૮.૦ |- |'''માર્ચ'''||૩૫.૧||૨૨.૩||૨૫.૨||૩૩.૭||૨૧.૦||૩૯.૪||૩૦.૭||૨૨.૬||૧૮.૧||૩૫.૦||૧૯.૦||૨૦.૯ |- |'''એપ્રિલ'''||૩૭.૨||૨૫.૧||૩૦.૮||૩૬.૦||૨૪.૪||૫૪.૮||૩૧.૨||૨૫.૦||૨૦.૩||૩૯.૩||૨૩.૫||૧૪.૨ |- |'''મે'''||૩૭.૫||૨૬.૫||૬૮.૨||૩૬.૧||૨૬.૦||૧૦૮.૬||૩૨.૪||૨૬.૭||૫૩.૮||૪૧.૪||૨૭.૦||૨૨.૭ |- |'''જૂન'''||૩૫.૨||૨૬.૧||૨૦૪.૯||૩૪.૨||૨૬.૨||૨૩૩.૪||૩૨.૩||૨૬.૮||૧૩૮.૧||૩૬.૯||૨૬.૭||૨૧૮.૯ |- |'''જુલાઈ'''||૩૨.૦||૨૫.૨||૩૨૬.૨||૩૧.૮||૨૫.૮||૨૯૭.૯||૩૧.૦||૨૬.૧||૧૭૪.૬||૩૧.૧||૨૪.૯||૪૫૯.૦ |- |'''ઑગસ્ટ'''||૩૧.૬||૨૫.૧||૩૬૬.૮||૩૧.૪||૨૫.૮||૩૧૮.૩||૩૧.૨||૨૫.૯||૧૯૫.૯||૩૦.૭||૨૪.૮||૪૮૭.૫ |- |'''સપ્ટેમ્બર'''||૩૧.૯||૨૪.૮||૨૫૬.૩||૩૧.૭||૨૫.૫||૨૭૫.૮||૩૧.૭||૨૫.૭||૧૯૨.૦||૩૧.૭||૨૪.૬||૨૪૩.૫ |- |'''ઑક્ટોબર'''||૩૧.૭||૨૩.૦||૧૯૦.૭||૩૧.૩||૨૩.૦||૧૮૪.૦||૩૧.૪||૨૩.૮||૨૩૭.૮||૩૧.૭||૨૧.૮||૫૬.૬ |- |'''નવેમ્બર'''||૩૦.૨||૧૮.૮||૪૧.૭||૨૯.૨||૧૭.૮||૪૧.૬||૨૯.૫||૧૯.૭||૯૫.૩||૨૯.૪||૧૬.૨||૧૭.૬ |- |'''ડિસેમ્બર'''||૨૮.૩||૧૫.૨||૪.૯||૨૬.૯||૧૩.૭||૬.૫||૨૭.૪||૧૬.૪||૧૧.૪||૨૭.૨||૧૨.૧||૪.૮ |} મ = મહત્તમ, લ = લઘુત્તમ, સે = સેલ્સિયસ, મિમી = મિલિમીટર ===જૈવિક વૈવિધ્ય=== [[File:Vanda tessellata Orchi 001.jpg|200px|thumb|ઑડિશામાં મળી આવતા ઓર્ચિડની એક પ્રજાતિ "વૅન્ડા ટેસીલાટા<ref name=NiyamgiriOrchids>{{cite journal|author1=P.K. Dash|author2=Santilata Sahoo|author3=Subhasisa Bal|title=Ethnobotanical Studies on Orchids of Niyamgiri Hill Ranges, Orissa, India|journal=Ethnobotanical Leaflets|date=૨૦૦૮|issue=12|pages=70–78|url=http://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1043&context=ebl&sei-redir=1&referer=http%3A%2F%2Fscholar.google.co.in%2Fscholar%3Fq%3DOrissa%2BOrchid%26btnG%3D%26hl%3Den%26as_sdt%3D0%252C5#search=%22Orissa%20Orchid%22}}</ref>]] [[File:Bengal Tiger at Nandankanan Odisha.jpg|thumb|200px|નંદન કાન્હા ઝુલોજીકલ પાર્કમાં બંગાળ વાઘ]] [[File:Irrawaddy dolphin-Orcaella brevirostris by 2eight.jpg|200px|thumb|ચિલ્કા સરોવરમાં ઈરાવદી ડોલ્ફીન]] ભારતીય જંગલ સર્વેક્ષણના ૨૦૧૨માં પ્રસિદ્ધ થયેલા એક અહેવાલ અનુસાર, ઓડિશામાં ૪૮,૯૦૩ ચો. કિમી ક્ષેત્ર પર જંગલો આવેલા છે. આ જંગલો રાજ્યની ૩૧.૪૧% જમીન છવાયેલા છે. અહીંના જંગલોના આ પ્રમાણે વર્ગીકરણ થયા છે: ગીચ જંગલો (૭,૦૬૦ ચો. કિમી), મધ્યમ ગીચ જંગલો ( ૨૧,૩૬૬ ચો.કિમી) અને ખુલ્લા જંગલો (વૃક્ષોની છત્રી રહિત) (૨૦,૪૭૭ ચો. કિમી) અને સુંદરવન (૪,૭૩૪ચો. કિમી). તે સિવાય આ રાજ્યમાં ૧૦,૫૧૮ ચો. કિમી. ક્ષેત્રમાં વાંસનાં જંગલો અને ૨૨૧ ચો. કિમીમાં સુંદરવનના જંગલો છે. લાકડાની દાણચોરી, ખાણકામ, ઔદ્યોગીકરણ અને ઘાસચારાની જરૂર આદિને કારણે રાજ્યના જંગલ ક્ષેત્રમાં ઘટાડો થયો છે. જંગલોના સંવર્ધનના પ્રયત્નો અહીં કરવામાં આવ્યા છે.<ref name=ForrestCover>{{cite news|title=Study shows Odisha forest cover shrinking|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Study-shows-Odisha-forest-cover-shrinking/articleshow/11904659.cms|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Times of India]]|date=૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨}}</ref> અહીંના વાતાવરણ અને સારા વરસાદને કારણે અહીંના નિત્ય લીલા અને આર્દ્ર જંગલોને કારણે અહીં જંગલી ઓર્ચિડ સારી રીતે વિકસે છે. જંગલી ઓર્ચિડની ૧૩૦ પ્રજાતિઓ આ રાજ્યમાં જોવા મળે છે.<ref name="Orchids">{{cite book|title=Underutilized and Underexploited Horticultural Crops|url=http://books.google.com/books?id=-D1RR7A3HfUC&pg=PA116|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૭|publisher=New India Publishing|isbn=978-81-89422-60-8|page=116}}</ref> તેમાંની ૯૭ પ્રજાતિઓ તો માત્ર મયુરભાંજ જિલ્લામાં મળી આવે છે. નંદનકાન્હા જૈવિક ઉદ્યાનમાં આમાંની અમુક પ્રજાતિઓ જોઈ શકાય છે.<ref name=OrchidHouse>{{cite news|title=Orchid House a haven for nature lovers|url=http://www.telegraphindia.com/1100823/jsp/orissa/story_12842681.jsp|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Telegraph (India)]]|date=૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૦|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205133023/http://www.telegraphindia.com/1100823/jsp/orissa/story_12842681.jsp|url-status=dead}}</ref> મયુરભાંજ જિલ્લામાં આવેલું સુમલીપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ ૨૭૫૦ ચો. કિમી માં ફેલાયેલું પ્રાણી સંરક્ષિત ક્ષેત્ર અને વાઘ અભયારણ્ય છે. અહીં ૧૦૭૮ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં ૯૪ પ્રજાતિઓ તો માત્ર ઓર્ચિડની છે. સાલનું વૃક્ષ એ આ જંગલનું પ્રમુખ વૃક્ષ છે. આ અભયારણ્યમાં ૫૫ સસ્તનો મળી આવે છે તેમાં ભસતાં હરણ, બંગાળ વાઘ, સામાન્ય લંગુર, ચાર શિંગડાવાળા સાબર, ભારતીય જંગલી બળદ, ભારતીય હાથી, ભારતીય મોટી ખિસકોલી, ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી, સાબર અને જંગલી ડુક્કરનો સમાવેશ થાય છે. અહીં પદેઓની ૩૦૪ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે જેમાં સામાન્ય પર્વતીય મેના, ભારતીય રાખોડી દુધરાજ, ભારતીય કાબરચીતરું દૂધરાજ અને મલબારી કાબરચિતરું દૂધરાજ આદિનો સમાવેશ થાય છે. અહીં સરીસૃપોની ૬૦ જેટલી પ્રજાતિઓ રહે છે જેમાં નાગ અને ત્રિસ્તરી પર્વતીય કાચબો વિશેષ છે. નજીક આવેલા રામતીર્થમાં મગર ઉછેર કેંદ્ર છે.<ref name=WWFSimilipal>{{cite web|title=Similipal Tiger Reserve|url=http://www.wwfindia.org/about_wwf/critical_regions/national_parks_tiger_reserves/similipal_tiger_reserve/|website=[[World Wide Fund for Nature|World Wide Fund for Nature, India]]|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫}}</ref> ઑડિશાની રાજધાની ભુવનેશ્વરની બાજુમાં ચાંડક હાથી અભયારણ્ય આવેલું છે. આ અભયારણ્ય ૧૯૦ ચો. કિમી ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલું છે. પરંતુ વધારે પડતા ચારાના ભક્ષણ અને જંગલ ક્ષેત્રમાં થયેલા ઘટાડાને પરિણામે હાથીઓ અહીંથી સ્થળાંતર કરવા વિવશ થાય છે. ઈ.સ. ૨૦૦૨માં અહીં ૮૦ હાથી હતાં જે ઘટીને ઈ.સ. ૨૦૧૨માં ૨૦ થઈ ગયાં છે. ઘણાં પશુઓ બરબર અભયારણ્ય, ચિલ્કા, નયાગઢ જીલ્લો અકે અથાગઢ માં સ્થળાંતર કરી ગયા છે. ઘણાં હાથીઓ ગામ્ડાના લોકોસાથેની અથડામણોમાં, ઘણાં સ્થળાંતર કરતાં વિજળીનો આંચકો લાગતાં, ટ્રેનની અથડામણથી કે શિકારીઓ દ્વારા હણાયા છે.<ref name=ElephantBanished>{{cite news|title=Banished from their homes|url=http://www.dailypioneer.com/columnists/item/52316-banished-from-their-homes.html|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The Pioneer (newspaper)]]|date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-url = https://web.archive.org/web/20120904034144/http://www.dailypioneer.com/columnists/item/52316-banished-from-their-homes.html|archive-date=૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨}}</ref><ref name=ElephantWipeout>{{cite news|title=Away from home, Chandaka elephants face a wipeout|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Away-from-home-Chandaka-elephants-face-a-wipeout/2013/08/23/article1747976.ece|work=[[The New Indian Express]]|date=૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|access-date=2015-10-16|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205151829/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Away-from-home-Chandaka-elephants-face-a-wipeout/2013/08/23/article1747976.ece|url-status=dead}}</ref> હાથી સિવાય અહીં ભારતીય ચિત્તો, જંગલી બિલાડી અને ચિતળ પણ જોવા મળે છે.<ref name="Negi1993">{{cite book|author=Sharad Singh Negi|title=Biodiversity and Its Conservation in India|url=http://books.google.com/books?id=PjfVFGM4p6wC&pg=PA242|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૩|publisher=Indus Publishing|isbn=978-81-85182-88-9|page=242}}</ref> કેદ્રપાડા જીલ્લામાં આવેલું ભીતરકનિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૬૫૦ ચો. કિમી. માં ફેલાયેલું છે જેમાં ૧૫૦ ચો. કિમી માં તો સુંદરવન આવેલા છે. ભીતરકનિકામાં આવેલું ગહીરમાથા સમુદ્ર કિનારો ઑલિવ રીડલી સમુદ્રી કાચબાના વિશ્વની સૌથી મોટી માળાઓની વસાહત છે.<ref name="Salagrama2006">{{cite book|author=Venkatesh Salagrama|title=Trends in Poverty and Livelihoods in Coastal Fishing Communities of Orissa State, India|url=http://books.google.com/books?id=3m6XG0WippUC&pg=PA16|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૨૦૦૬|publisher=Food & Agriculture Org.|isbn=978-92-5-105566-3|pages=16–17}}</ref> આ સિવાય ગંજમ જીલ્લામાં રુષીકુલ્ય,<ref name=Olive2>{{cite news|title=Olive Ridley turtles begin mass nesting|url=http://www.thehindu.com/news/national/olive-ridley-turtles-begin-mass-nesting/article5678344.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪}}</ref> અને દેવી નદીનો મુખ પ્રદેશ પણ સમુદ્રી કાચબાઓના માળાને વસાહતો ધરાવે છે. <ref name=Olive3>{{cite news|title=Mass nesting of Olive Ridleys begins at Rushikulya beach|url=http://www.thehindu.com/2004/03/15/stories/2004031505150300.htm|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૫ માર્ચ ૨૦૦૪}}</ref> આ સિવાય ખારા પાણીના મગરમચ્છ માટે પણ ભીતરકનિકા અભયારણ્ય જાણીતું છે.<ref name=CrocCensus>{{cite news|title=Bhitarkanika Park to be Closed for Crocodile Census|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bhitarkanika-Park-to-be-Closed-for-Crocodile-Census/2013/12/03/article1925220.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=The New Indian Express|date=૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205162831/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bhitarkanika-Park-to-be-Closed-for-Crocodile-Census/2013/12/03/article1925220.ece|url-status=dead}}</ref> શિયાળામાં અહીં ઘણાં સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ આવે છે. અહીં કાળા મુગટવાળો નિશાચરી બગલો, ડાર્ટર, રાખોડી બગલો, ભારતીય જળકાગ (cormorant), પૂર્વીય સફેદ આઈબીસ, જાંબુડીયો બગલો અને સારસ જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref name=BirdCount>{{cite news|title=Bird Count Rises in Bhitarkanika|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bird-Count-Rises-in-Bhitarkanika/2014/09/14/article2430718.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The New Indian Express]]|date=૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205162754/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Bird-Count-Rises-in-Bhitarkanika/2014/09/14/article2430718.ece|url-status=dead}}</ref> શક્યતઃ ભયાતીત ઘોડાનાળ કરચલા આ ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે.<ref name=horseshoe>{{cite news|title=Concern over dwindling horseshoe crab population|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/concern-over-dwindling-horseshoe-crab-population/article5435987.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref> ચિલ્કા તળાવ ઑડિશાના પૂર્વ કિનારા પર આવેલું ખારા પાણીનું એક સરોવર છે તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૧૦૫ ચો કિમી છે. એક ૩૫ કિમી લાંબી નહેર વડે તે બંગાળના ઉપસાગર સાથે જોડાયેલું છે. આ તળાવ મહાનદીના ત્રિભુજ પ્રદેશનો એક ભાગ છે. સામાન્ય રીતે સુકી ઋતુમાં ભરતી સમયે ખારું પાણી આ તળાવમાં ભરાય છે. ચોમાસાની ઋતુમાં નદી દ્વારા મીઠું પાણી અહીં ઠલવાતું હોવાથી તલાવના પાણીની ક્ષારતા ઘટી જાય છે.<ref name="AgarwalSingh2007">{{cite book|author1=Pushpendra K. Agarwal|author2=Vijay P. Singh|title=Hydrology and Water Resources of India|url=http://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA984|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૧૬ મે ૨૦૦૭|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-5180-7|page=984}}</ref> શિયાળામાં કૅસ્પિયન સમુદ્ર, બૈકલ સરોવર, રશિયાના અન્ય ભાગો, મધ્ય એશિયા, અગ્નિ એશિયા, લડાખ અને હિમાલય જેવા ક્ષેત્રોમાંથી પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરી અહીંઅ આવે છે.<ref name=ChilikaFalls>{{cite news|title=Number of birds visiting Chilika falls but new species found|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/number-of-birds-visiting-chilika-falls-but-new-species-found/article4288574.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref> અહીં યુરેશિયન વીજીયન, પીનટેલ, બાર-હેડેડ બતક, રાખોડી પગી બતક, સુરખાબ, મેલાર્ડ અએ ગોલિએથ બગલો જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે. <ref name=SharpDropChilika>{{cite news|title=Chilika registers sharp drop in winged visitors|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/chilika-registers-sharp-drop-in-winged-visitors/article5572489.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૪}}</ref><ref name=TwoNewChilika>{{cite news|title=Two new species of migratory birds sighted in Chilika Lake|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/two-new-species-of-migratory-birds-sighted-in-chilika-lake/article4285667.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૩}}</ref> આ તળાવમાં ભયાતિતા પ્રજાતિ - ઈરાવદી ડોલ્ફીન માછલીઓ પણ અલ્પ સંખ્યામાં જોવા મળે છે. <ref name=DolphinRise>{{cite news|title=Dolphin population on rise in Chilika Lake|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/dolphin-population-on-rise-in-chilika-lake/article108981.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=ધ હિંદુ|date=૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦}}</ref> અહીંના દરિયા કિનારે પક્ષહીન પોરપોઈસ, બાટલીનાક ડૉલ્ફીન, ખૂંધવાળી માછલી અને સ્પીનર ડોલ્ફીન જોવા મળે છે. <ref name=DolphinCensus>{{cite news|title=Maiden Dolphin Census in State’s Multiple Places on Cards|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Maiden-Dolphin-Census-in-State%E2%80%99s-Multiple-Places-on-Cards/2015/01/20/article2627780.ece|access-date=૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|work=[[The New Indian Express]]|date=૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2015-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123131044/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/Maiden-Dolphin-Census-in-State%E2%80%99s-Multiple-Places-on-Cards/2015/01/20/article2627780.ece|url-status=dead}}</ref> ==રાજ્ય પ્રશાસન== [[File:ORISSA SECRETARIAT.jpg|thumb|200px|ઑડિશાના મંત્રાલયની ઈમારત - [[ભુવનેશ્વર]]]] ભારતમાં સરકાર સંસદીય લોકશાહી ઢબે ચાલે છે. સાંસદોને પુક્તવયના નાગરીકો ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટી કાઢે છે.<ref name="SenguptaCorbridge2013">{{cite book|author1=Chandan Sengupta|author2=Stuart Corbridge|title=Democracy, Development and Decentralisation in India: Continuing Debates|url=https://books.google.com/books?id=AXbYAQAAQBAJ&pg=PA8|access-date=1૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|date=૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19848-9|page=8}}</ref> ભારતની સંસદ બે ગૃહો ધરાવે છે.<ref name="Finifter"/> નીચલા ગૃહને લોકસભા કહેવાય છે. ઑડિશા રાજ્યમાંથી ૨૧ સાંસદો ચૂંટવામાં આવે છે. તેમને સીધા મતદાન દ્વારા લોકો ચૂંટી કાઢે છે. સંસદના ઉપલા ગૃહને રાજ્ય સભા કહે છે. રાજ્યસભામાં ઑડિશાના ૧૦ સભ્યો હોય છે. તેમને રાજ્યની વિધાનસભાના વિધાયકો ચૂંટી કાઢે છે.<ref name=OurParliament>{{cite web |title=Our Parliament |website=[[લોક સભા]] |publisher=Government of India |url=http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |access-date=૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫ |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203104729/http://164.100.47.132/LssNew/our%20parliament/Our%20Parliament.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=FAQRajya>{{cite web|title=Frequently Asked Questions About Rajya Sabha|url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|publisher=[[રાજ્ય સભા]]|access-date=૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|archive-date=2016-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211181620/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|url-status=dead}}</ref> ===ઑડિશા વિધાનસભા=== ઓડિશા એકગૃહી વિધાનસભા કે ધારાસભા ધરાવે છે.<ref name="Finifter">{{cite book|author=Ada W. Finifter|title=Political Science|url=https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|access-date=1૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|publisher=FK Publications|isbn=978-81-89597-13-9|page=94|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110847/https://books.google.com/books?id=KFk1K9_yf90C&pg=PA94|url-status=dead}}</ref> ઑડિશાની વિધાનસભા ૧૪૭ બેઠકો ધરાવે છે.<ref name=BJDLandslide>{{cite news|title=BJD's landslide victory in Odisha, wins 20 of 21 Lok Sabha seats|url=http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|access-date=18 March 2015|work=IBNLive|date=૧૭ મે ૨૦૧૪|archive-date=2014-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908125021/http://ibnlive.in.com/news/bjds-landslide-victory-in-odisha-wins-20-of-21-lok-sabha-seats/472363-3-234.html|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય તેમાં અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષની પદવી હોય છે. જેમને વિધાનસભામાં ચૂંટાયેલા સભ્યો પોતાનામાંથી ચૂંટી કાઢે છે. <ref name="Kumar">{{cite book|author=Rajesh Kumar|title=Universal's Guide to the Constitution of India|url=https://books.google.com/books?id=an78gq3JwzYC&pg=PA110|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|publisher=Universal Law Publishing|isbn=978-93-5035-011-9|pages=107–110}}</ref> રાજ શાસનની જવાબદારી મુખ્ય મંત્રી અને તેના મંત્રી મંડળની હોય છે. જોકે અને રાજ્ય શાસનના વડા રાજ્યપાલ હોય છે જેમની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ કરે છે. વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવનાર પક્ષ કે સંગઠનના નેતાને રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રી તરીકે નીમે છે. તેની સલાહ અનુસાર રાજ્યપાલ મંત્રીમંડળની નિમણૂક કરે છે. મંત્રીમંડળ વિધાન પરિષદને જવાબદાર હોય છે.<ref name="AroraGoyal1995">{{cite book|author1=Ramesh Kumar Arora|author2=Rajni Goyal|title=Indian Public Administration: Institutions and Issues|url=https://books.google.com/books?id=nvzcy7o4sgAC&pg=PA205|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|year=૧૯૯૫|publisher=New Age International|isbn=978-81-7328-068-9|pages=205–207}}</ref> વિધાનસભાના સભ્યને વિધાયક અથવા ધારાસભ્ય (અંગ્રેજીમાં MLA = Member of the Legislative Assembly) કહેવાય છે. રાજ્યપાલ એક ધારાસભ્ય ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન સમાજમાંથી ચૂંટી નીમી શકે છે. <ref name="Shukla2008">{{cite book|author=Subhash Shukla|title=Issues in Indian Polity|url=https://books.google.com/books?id=CAs9PNOfL28C&pg=PA99|access-date=૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫|year=૨૦૦૮|publisher=Anamika Pub. & distributors|isbn=978-81-7975-217-3|page=99}}</ref> જો કોઈ કારણસર વિધાનસભાનું વિસર્જન ન થાય તો સરકારની અને ચૂંટાયેલા વિધાયકોની મુદ્દત પાંચ વર્ષની હોય છે.<ref name="Kumar"/> ===પ્રશાસનિક ક્ષેત્ર=== ઓરિસ્સા રાજ્યમાં કુલ ૩૦ (ત્રીસ) જિલ્લાઓ આવેલા છે.<ref name=AdminUnit/>આ ૩૦ જિલ્લાઓને વ્યવહારની સરળતા માટે ૩ રાજ્યસ્વ વિભાગોમાં વહેંચી દેવામાં આવ્યા છે.: ઉત્તર દક્ષિણ અને મધ્ય. અને તેમના મુખ્ય મથકો અનુક્રમે સંબલપુર, બરહામપુર અને કટકમાં આવેલા છે. દરેક વિભાગમાં ૧૦ જિલ્લાઓ છે અને તેમનો ઉપરી વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન હોય છે. (અંગ્રેજીમાં =Revenue Divisional Commissioner (RDC))<ref name=RevenueDept>{{cite web|title=About Department|url=http://www.odisha.gov.in/revenue/web/Aboutus.asp?GL=1&PL=1|publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108010347/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/Aboutus.asp?GL=1&PL=1|url-status=dead}}</ref> વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશનનું સ્થાન રાજ્ય મંત્રાલય અને જિલ્લા વહીવટની વચ્ચે આવે છે.<ref name="Laxmikanth">{{cite book|author=Laxmikanth|title=Governance In India|url=https://books.google.com/books?id=DY1CAQAAQBAJ&pg=SA6-PA17|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|publisher=McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited|isbn=978-0-07-107466-7|pages=6–17}}</ref> વિભાગીય રાજ્યસ્વ કમિશન બોર્ડ ઑફ રેવેન્યુ ને જવાબદાર હોય છે. અને તેમના ઉપરી વરિષ્ઠ ભારતીય પ્રશાસનિક સેવાના અધિકારી (IAS) હોય છે.<ref name=RevenueDept/> {|class="wikitable" style="text-align: left;" |+ક્ષેત્ર અનુસાર જિલ્લાઓ<ref name=AdminUnit>{{cite web|title=Administrative Unit|url=http://www.odisha.gov.in/revenue//web/AdministrativeUnit.asp?GL=2|publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha|access-date=૨૭ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2015-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108005844/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2|url-status=dead}}</ref> |- !ઉત્તર વિભાગ !મધ્ય વિભાગ !દક્ષિણ વિભાગ |- | * [[અનુગુલ જિલ્લો]] * બોલાંગિર જિલ્લો * [[બરગઢ જિલ્લો]] * [[દેવગઢ જિલ્લો]] * [[ધેંકનાલ જિલ્લો]] * [[ઝારસુગડા જિલ્લો]] * [[કેન્દુઝર|કેન્દુઝર જિલ્લો]] * [[સંબલપુર જિલ્લો]] * સુંદરપુર જિલ્લો * સુંદરગઢ જિલ્લો | * બાલાસોર જિલ્લો * [[ભદ્રક જિલ્લો]] * [[કટક જિલ્લો]] * [[જગતસિંહપુર જિલ્લો]] * [[જાજપુર જિલ્લો|યાજપુર જિલ્લો]] * [[કેન્દ્રાપડા|કેન્દ્રાપડા જિલ્લો]] * [[ખોર્ધા જિલ્લો]] * [[મયુરભંજ જિલ્લો]] * [[નયાગઢ જિલ્લો]] * [[પુરી જિલ્લો]] | * [[બૌઢ જિલ્લો]] * [[ગજપતિ જિલ્લો]] * [[ગંજામ જિલ્લો]] * [[કાલાહન્ડી જિલ્લો|કાલાહાન્ડી જિલ્લો]] * [[કાન્ધામલ જિલ્લો]] * [[કોરાપુટ જિલ્લો]] * [[મલ્કાનગિરિ જિલ્લો]] * [[નબરંગપુર જિલ્લો]] * નુઆપાડા જિલ્લો * [[રાયગઢા જિલ્લો]] |} દરેક જિલ્લાનાનું પ્રશાસન જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. ભારતીય પ્રશાસનિક સેવા દ્વારા તેમની નિમણૂક કરવામાં આવે છે.<ref name="SARKAR2009">{{cite book|author=Siuli Sarkar|title=Public Administration in India|url=https://books.google.com/books?id=smahlYxg-8YC&pg=PA117|access-date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|date=૯ નવેમ્બર ૨૦૦૯|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=978-81-203-3979-8|page=117}}</ref><ref name="PublicAdminDict">{{cite book|title=Public Administration Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=Dg-7OFEp3E8C&pg=PA263|access-date=૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|year=૨૦૧૨|publisher=Tata McGraw Hill Education|isbn=978-1-259-00382-0|page=263}}</ref> મહેસૂલ વસૂલી કરવી અને કાયદો તથા વ્યવસ્થા જાળવવા એ જિલ્લા કલેક્ટરની મુખ્ય જવાબદારી હોય છે. દરેક જિલ્લાના વધુ પ્રશાસનિક વિભાગો પાડવામાં આવે છે. તેમાં ઉપ-વિભાગીય કલેક્ટર અને ઉપ-વિભાગિય ન્યાયાધિશ (મેજીસ્ટ્રેટ) ઉપરી હોય છે. આ ઉપવિભાગોને વધુ નાના મહેસૂલ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે તેને તહેસિલ કહે છે. તહેસિલના ઉપરી તહેસિલદાર હોય છે. ઑડિશા ૫૮ ઉપ-વિભાગો અને ૩૧૭ તહેસિલ ધરાવે છે.<ref name=RevenueDept/> આ તહેસિલમાં પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઑડિશાની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર [[ભુવનેશ્વર]] છે. તે સિવાય અન્ય મુખ્ય શહેરો છે: બાલાસોર, બેરહામપુર, બ્રહ્મપુર, કટક, પુરી, રાઉરકેલા અને સંબલપુર. તેમાંથી ભુવનેશ્વર, સંબલપુર અને રાઉરકેલા મહાનગર પાલિકા ધરાવે છે. આ સિવાય અન્ગુલ, બાલનગીર, બાલાસોર, બારબીલ, બારગઢ, બરીપાડા, બેલ્પાહર, ભદ્રક, ભવાનીપટના, બીરમિત્રપુર, બૌઢ, બ્યાસનગર, છત્તરપુર, ઢેંકનાલ, ગોપાલપુર, ગુનુપુર, જગતસિંહપુર, જયપુર, જેયપોર, જરસુગડા, કેન્દ્રપાડા, કેન્દુઝાર, ખોર્ધા, કોણાર્ક, કોરાપુટ, મલ્કનગિરી, નબરંગપુર, નયાગઢ, નૌપાડા, પારદીપ, પરલખેમુંડી, પુઇરી, ફુલબની, રાજગંજપુર, રાયગઢા, સોનેરપુર, સુંદરગઢ અને તાલચેરમાં નગરપાલિકાઓ આવેલી છે. ગામ આદિના સ્થાનિક બાબતોની સંભાળ પંચાયત રાખે છે. ન્યાયતંત્રમાં કટકમાં આવેલી ઑડિશા ઉચ્ચ ન્યાયાલય અને વિવિધ સ્થળે આવેલા અન્ય નીચલા ન્યાયાલયોનો સમાવેશ થાય છે. ==અર્થવ્યવસ્થા== ===બૃહત્-અર્થશાસ્ત્રીય વહેણ=== ઑડિશા સળંગ વિકાસ સાધી રહ્યું છે. રાજ્ય થોક ઉત્પાદનમાં ઑડિશાએ સારી પ્રગતિ દર્શાવી છે. આંકડાશાસ્ત્ર અને પરિયોજના મંત્રાલયે આની પુષ્ટિ કરી છે. ઑડિશાનો વિકાસ દર દેશના સરાસરી વિકાસ દર કરતાં ઊંચો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/gdp-growth-most-states-grew-faster-than-national-rate-in-201213/1206770|title=GDP growth: Most states grew faster than national rate in 2012-13|publisher=The Financial Express|date=૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩|access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨|archive-date=2013-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215183438/http://www.financialexpress.com/news/gdp-growth-most-states-grew-faster-than-national-rate-in-201213/1206770|url-status=dead}}</ref> ===ઔદ્યોગિક વિકાસ=== [[File:ROURKELA STEEL PLANT.JPG|thumb|left|રાઉરકેલા પોલાદ કારકારખાનું]] ઑડિશા વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રાકૃતિક સંપત્તિ અને લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. વિદેશી રોકાણકારો માટૅ ઑડિશા એક આકર્ષક સ્થળ બન્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-indian-states-that-attracted-highest-fdi/20120829.htm|title=Indian states that attracted highest FDI|publisher=Rediff|date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|access-date=૮ એપ્રિલ ૨૦૧૪}}</ref> ભારતીય ખનિજ સંપત્તિનો પાંચમાં ભાગનો કોલસો, પા ભાગનું લોહ ખનિજ, ત્રીજા ભાગનું બોક્સાઈટ અને મોટાભાગનું ક્રોમાઈટ ઑડિશામાં આવેલું છે. રાઉરકેલા પોલાદ કારખાનું<ref>{{cite web|url=http://www.sail.co.in/pnu.php?tag=rourkela|title=Rourkela Steel Plant|publisher=Sail.co.in|date=|access-date=૨૩ મે ૨૦૧૨|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531085659/http://www.sail.co.in/pnu.php?tag=rourkela|url-status=dead}}</ref> એ જાહેરક્ષેત્રનું પહેલું લોખંડ પોલાદનું કારખાનું કહતું તેનું બાંધકામ જર્મની સાથે સહયોગ કરી કરાયું હતું. જાહેર ક્ષેત્રની મોટી કંપનીઓના મુખ્ય મથકો અહીં આવેલા છે જેમ કે એચ એ એલ, સુનાબેડા(કોરાપટ), નેશલન્લ એલ્યુમિનિયમ કંપની - અનુગુલ, દામન્જોડી, કોરાપટ. ઑડિશામાં પોલાદ, એલ્યુમિનિયમ, તેલ શુદ્ધિકરણ અને બંદર ક્ષેત્રે ઘણું રોકાણ થયું છે. ભારતની મોટી માહિતી તંત્રજ્ઞાનની કંપની ઓ જેમ કે ટી.સી. એસ., મહિન્દ્રા સત્યમ, માઈન્ડ ટ્રી, પ્રાઈસ વોટર હાઉસ કુપર્સ અને ઈન્ફોસીસ વગેરેની શાખાઓ અહીં આવેલી છે. આઈ બી એમ, સીન્ટેલ અને વીપ્રો પણ પોતાની શાખાઓ અહીં ખોલવા જઈ રહ્યા છે. S&P CNX 500 માં સ્થાન પામેલી બે કંપનીઓની કોર્પોરેટ ઑફિસો અહીં આવેલી છે - નેશનલ એલ્યુમિનિયમ કંપની અને ટાટા સ્પ્ઞ આર્યન. ૧૯૯૪ માં થયેલાં નાણાકીય સુધારાને અનુસરી માળખાકીય પરિવર્તનો કરનારું ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. વિદ્યુત પ્રવાહના પ્રવાહન અને વહેંચણીના ક્ષેત્રોમાં ખાનગીકરણ દાખલ કરનાર ઑડિશા પ્રથમ રાજ્ય હતું. ૧૯૯૪ અને ૨૦૦૦ની સાલની વચમાં ઑડિશા રાજ્ય વિદ્યુત મંડળનું માળખું સુધારી ગ્રીડકોની રચના કરવામાં આવી હતી. ટ્રાન્સકો અને વહેંચણી કરનારી કંપનીઓ આ મહામંડળના નાના વિભાગ બન્યા. આ વહેંચણી કરનાર ભાગને ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓને વેચવાની યોજના બની. આ સુધારાનું પ્રમાણ અને મહત્ત્વ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં એક મહત્વપૂર્ણ ટપ્પો ધરાવે છે. ભારતની કેન્દ્ર સરકારે ઑડિશામાં આઠ સ્થળોને સ્પેશિયલ ઈકોનોમિક ઝોન ઘોષિત કર્યા છે. તેમાં ભુવનેશ્વર અને પારાદીપમાં ઈન્ફોસીટી શામેલ છે. પણ આ ક્ષેત્રોમાં ખેડૂતો તરફથી પ્રચંડ વિરોધ નોંધાવાયો છે. પૂર અને વાવાઝોડા ઑડિશાની અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરનારા મહત્વના પરિબળો છે. ઑડિશાના મહત્ત્વપૂર્ણ જિલ્લાઓ બંગાળના ઉપસાગરના દરિયા કાંઠે આવેલા છે. ===માળખગત સુવિધાઓનો વિકાસ=== પારદીપ બંદર એ ઑડિશાના પૂર્વી કિનારે આવેલું એક મહત્ત્વપૂર્ણ બંદર છે. આ સિવાય દરિયાઈ કિનારે આવેલા શહેરો ધમ્રા અને ગોપાલપુર પણ ઑડિશાના અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ બંદરો છે. ભારત સરકારે ઉત્તરમાં પારદીપથી લઈ દક્ષિણમાં ગોપાલપુર સુધીના કિનારાના ક્ષેત્રની વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર તરીકે પસંદગી કરી છે. ભારતમાં આવા છ વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રો છે. ભારત સરકાર અને ઑડિશા રાજ્ય સરકાર અહીં રોટરડેમ, હ્યુસ્ટન અને પુડોન્ગ જેવી માળખાગત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવા હાથ મિલાવ્યા છે. આથી અહીં પેટ્રો કેમિકલ્સ, સ્ટીલ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રોની ગતિવિધીઓને વેગ મળવાની ધારણા છે. ==વાહનવ્યવહાર== ઑડિશા વાહન વ્યવહારમાં રસ્તા, રેલમાર્ગો, હવાઈમથકો અને બંદરોની સુવિધાઓ ધરાવે છે. ભુવનેશ્વર ભારતના અન્ય સ્થળો સાથે રેલ, રસ્તા અને હવાઈ માર્ગે જોડાયેલું છે. ===હવાઈમાર્ગ=== ઑડિશામાં કુલ ૧૭ હવાઈમથકો અને ૧૬ હેલીપેડ આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/85381-ten-year-roadmap-for-states-civil-aviation.html|title=Ten-year roadmap for State’s civil aviation|work=dailypioneer.com|year=૨૦૧૨|quote=at present there are 17 airstrips and 16 helipads in Odisha,|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530180524/http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/85381-ten-year-roadmap-for-states-civil-aviation.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.odishanow.in/story.aspx?s_id=5551|title=10-year roadmap set up to boost Odisha civil aviation|work=odishanow.in|year=૨૦૧૨|quote=Odisha has 17 airstrips and 16 helipads.|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2014-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015115504/http://www.odishanow.in/story.aspx?s_id=5551|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120803/2037069.html|title=Odisha initiate steps for intra and inter state aviation facilities|work=news.webindia123.com|year=૨૦૧૨|quote=Odisha has 17 airstrips and 16 helipads|access-date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|archive-date=2015-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113150837/http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120803/2037069.html|url-status=dead}}</ref> તેમાં ગોપાલપુર, જારસુગડા, બારબીલ અને રાઉરકેલાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/states/odisha-plans-five-new-airports/article3771546.ece|title=Odisha plans five new airports|publisher=[[The Hindu Business Line]]|date=૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨|access-date=૧૪ મે ૨૦૧૩}}</ref> એર ઑડિશા એ બુવનેશ્વરમાં આવેલી રાજ્યની એક માત્ર ચાર્ટર વિમાન કંપની છે. {{div col|colwidth=30em}} * ભુવનેશ્વર - બીજુ પટનાઈક આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક * બ્રહ્મપુર - બેહરામપુર હવાઈ મથક * કટક - ચારબતીયા એર બેઝ * જેયપોર - જેયપોર હવાઈ મથક * જારસુગડા - જારસુગડાહવાઈ મથક {{div col end}} ===બંદરો=== * ધામરા બંદર * ગોપાલપુર બંદર * પારદીપ બંદર * સુબર્નરેખા બંદર * અષ્ટરંગ બંદર * ચાંદીપુર બંદર ===રેલ્વે=== ઑડિશાના મોટા ભાગના મુખ્ય શહેરો ભારતના અન્ય શહેરો સાથે રોજની અથવા સાપ્તાહિક રેલ સેવા દ્વારા જોડાયેલા છે. ઑડિશામાં આવેલ રેલ્વે મોટા ભાગે પૂર્વ તટ રેલ્વે હેઠળ આવે છે. તેનું મુખ્ય મથક ભુવનેશ્વરમાં છે. તે સિવાય રેલ્વેનો થોડોક ભાગ દક્ષિણ પૂર્વી રેલ્વે વિભાગ હેઠળ અને દક્ષિણ પૂર્વે મધ્ય રેલ્વે હેઠળ આવે છે. ==જનસંખ્યા== ૨૦૧૧ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી અનુસાર ઑડિશાની વસ્તી ૪૧,૯૪૭,૩૫૮ હતી. તેમાં ૨૧,૨૦૧,૬૭૮ (૫૦.૫૪%) પુરુષો અને ૨૦,૭૪૫,૬૮૦ (૪૯.૪૬%) સ્ત્રીઓ હતી. આમ, દર ૧૦૦૦ પુરુષે ૯૭૮ સ્ત્રીઓ હતી. વસ્તીની ઘનતા ૨૬૯ વ્યક્તિઓ પ્રતિ ચો. કિમી. છે. અહીં મોટા ભાગની પ્રજા ઑડિયા છે અને અહીંની સત્તાવાર ભાષા ઑડિયા છે. અહીંના લગભગ ૮૧.૮% લોકો દ્વારા તે બોલવામાં આવે છે. <ref name=LSI-Orissa>{{cite book|last=Mahapatra|first=B. P.|title=Linguistic Survey of India: Orissa|year=૨૦૦૨|publisher=Language Division, Office of the Registrar General|location=Kolkata, India|page=14|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/ling_Orissa.html|access-date=20 February 2014|format=PDF}}</ref> આ સિવાય ઑડિશામાં બંગાળી, હિંદી, ઉર્દૂ, તેલુગુ, સંતાલી જેવી ભાષાકીય લઘુમતી કોમો પણ છે. અનૂસૂચિત જાતિનું પ્રમાણ ૧૬.૫૩% અને અનુસૂચિત જનજાતિઓનું પ્રમાણ ૨૨.૧૩% જેટલું છે. સંથાલ, બોન્દા, મુંડા, ઑરાઓન, કાન્ધા મહાલી અને કોરા અહીંની અમુક પ્રજાતિઓ છે. અહીં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ૭૩% છે, તે પુરુષોમાં ૮૨% અને સ્ત્રીઓમાં ૬૪% છે. ૧૯૯૯-૨૦૦૦માં ગરીબીની રેખાની નીચે જીવનારા લોકોનું પ્રમાણ ૪૭.૧૫% હતું, જે ભારતીય સરાસરી ૨૬.૧૦% કરતાં ઘણું વધારે હતું. ૧૯૯૬-૨૦૦૧ દરમ્યાન થયેલા અભ્યાસમાં લોકોની આયુ-સંભાવ્યતા ૬૧.૬૪ વર્ષ હતી, જે રાષ્ટ્રીય સરાસરી કરતાં વધુ હતી. પ્રતિ ૧૦૦૦ વ્યક્તિએ જન્મનું પ્રમાણ ૨૩.૨ છે અને મૃત્યુ દર ૯.૧ છે. બાળ મૃત્યુ દર દર ૧૦૦૦ જીવીત જન્મે ૬૫ નો છે જ્યારે દર ૧૦૦૦એ માતૃ મૃત્યુ દર ૩૫૮ છે. ૨૦૦૪માં ઑડિશાનો માનવ વિકાસ માનાંક ૦.૫૭૮ હતો. ===ધર્મ=== {{Pie chart |thumb = right |caption = ઑડિશામઆં ધર્મ (૨૦૧૧)<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community - 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url = https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> |label1 = હિંદુ |color1 = Orange |value1 = 93.62 |label2 = ખ્રિસ્તી |color2 = DodgerBlue |value2 = 2.76 |label3 = ઈસ્લામ |color3 = Green |value3 = 2.17 |label4 = સરના ધર્મ |color4 = Chartreuse |value4 = 1.13 |label5 = શીખ |color5 = DarkKhaki |value5 = 0.05 |label6 = બૌદ્ધ ધર્મ |color6 = Gold |value6 = 0.03 |label7 = જૈન ધર્મ |color7 = Brown |value7 = 0.02 |label8 = બિન ધાર્મિક |color8 = Black |value8 = 0.2 }} [[File:Westindischer Maler um 1550 001.jpg|250px|thumb|left|ગીત ગોવિંદ]] ઑડિશામાં મોટા ભાગના લોકો (લગભગ ૯૪%<ref name="census2001">{{cite web |last= |first= |authorlink= |coauthors= |title=Census of India&nbsp;– Socio-cultural aspects |work= |publisher=Government of India, Ministry of Home Affairs |date= |url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx |doi= |access-date=2011-03-02}} </ref>)હિંદુ ધર્મ પાળે છે અને તેઓ સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો ધરાવે છે. દા.ત. ઑડિશા ઘણાં હિંદુ પાત્રોનું ઘર છે. સંત ભીમ ભોઈ મહિમા ધર્મ ચળવળના નેતા હતા. સરલા દાસ જેઓ આદિવાસી હતા તેમણે મહાભારતનું ઑડિયામાં ભાષાંટર કર્યું હતું. ચૈતન્યદાસ બૌદ્ધ વૈષ્ણવ પંથના સ્થાપક હતા. તેમણે નિર્ગુણ મહાત્મ્ય લખ્યું. અને ગીત ગોવિંદના રચયિતા જયદેવ પણ ઑડિશાના હતા. "ઑડિશા મંદિર પ્રાધિકાર કાયદો" ૧૯૪૮ હેઠળ ઑડિશાના દરેક હિંદુ મંદિરમાં હરિજન સહિત દરેક હિંદુઓને પ્રવેશની છૂટ આપવામાં આવી છે, <ref name="ReferenceA">P. 63 ''Case studies on human rights and fundamental freedoms: a world survey, Volume 4'' By Willem Adriaan Veenhoven</ref> સૌથી પ્રાચીન ઑડિયા ભાષાની કૃતિ ''માદલ પાંજી'' છે જે પુરી મંદિરમાંથી મળી આવી છે તેની રચના ઈ.સ. ૧૦૪૨માં થઈ હોવાનું મનાય છે. આ સિવાય પ્રચલિત પ્રાચીન ઑડિસી ગ્રંથોમાં જગન્નાથ દાસદ્વારા ૧૬મી સદીમાં લખાયેલી ''ભાગબતા'' (ભાવગત)નો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref>P. 77 ''Encyclopedia Americana, Volume 30'' By Scholastic Library Publishing</ref> આધુનિક સમયમાં ૨૦મી સદીમાં બ્રહ્મો સમાજી મધુસુદન રાવે ઑડિયા લેખન સાહિત્ય પાયો નાખ્યો. <ref>''Madhusudan Rao'' By Jatindra Mohan Mohanty, Sahitya Akademi</ref> ૨૦૦૧ની જનગણના અનુસાર ઑડિશામાં ખ્રિસ્તી લોકોની ટકાવારી ૨.૮% છે, જ્યારે મુસ્લીમ લોકોની ટાકાવારી ૨.૨% છે. શીખ, બૌદ્ધ અને જૈન લોકો સાથે મળી ૦.૧% છે.<ref name="census2001"/> આદિવાસીઓનો મોટો ભાગ સરના ધર્મ પાળે છે, જેમાં તેઓ પ્રકૃતિની પૂજા કરે છે, જોકે વસ્તી ગણતરીમાં તેમને હિંદુ ધર્મના એક ભાગ તરીકે લેખવામાં આવે છે. ==શિક્ષણ== {{wide image|Ravenshaw Panorama1.jpg|1020px|રેવનશૉ વિશ્વવિદ્યાલય, કટકનું પરિછાયાચિત્ર.}} હાલમાં ઑડિશાના જાજપુર જિલ્લામાં રત્નગિરી (પુપ્ફગિરી અથવા પુષ્પગિરી)માં પ્રાચીન વિશ્વવિદ્યાલય - બૌદ્ધ ધર્મનું શિક્ષણ કેન્દ્ર મળી આવ્યું છે. આ વિશ્વવિદ્યાલયમાં ગ્રીસ, પર્શિયા અને ચીનથી જીજ્ઞાસુઓ ભણવા આવતા હોવાનું મનાય છે. તક્ષશિલા અને રત્નગિરી વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન વિશ્વવિદ્યાલય હોવાનું મનાય છે. રત્નગિરી પર સંશોધન ચાલુ છે. ;શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઑડિશામાં ઘણી પ્રખ્યાત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ આવેલી છે જેમકે આઈ. આઈ ટી (ભુવનેશ્વર), ઑલ ઈંડિયા ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સ (ભુવનેશ્વર), નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી (રાઉરકેલા), આઈ. આઈ. એમ (સંબલપુર), ઈંડિયન ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ એજ્યુકેશન ઍન્ડ રીસર્ચ (બ્રહ્મપુર) ઈત્યાદિ. ઉચ્ચ અભ્યાસમાં પ્રવેશ ઑડિશા જોઈન્ટ એન્ટ્રન્સ એક્ઝામીનેશન દ્વારા મેળવી શકાય છે. આ પરીક્ષા ૨૦૦૩થી બીજુ પટનાઈક વિશ્વવિદ્યાલ, રાઉરકેલા દ્વારા લેવામાં આવે છે. અને વૈદકીય અભ્યાસ ક્રમમાં પ્રવેશ ઑલ ઈંડિયા પ્રી મેડિકલ ટેસ્ટ દ્વારા મેળવામાં આવે છે. ==કલિંગ ખિતાબ== ઑડિશાના લોકો વિજ્ઞાન અને તંત્રજ્ઞાનના પ્રસંશક રહ્યા છે. તેઓ દ્વારા ૧૯૫૨માં બીજુ પટનાકના નેતૃત્વમાં આ ઈનામની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <ref>Kalinga Foundation Trust, http://www.kalingafoundationtrust.com/</ref> આ ઈનામનો કાર્યભાર કલિંગ ફાઉન્ડેશન સંભાળે છે. વિજ્ઞાન અને તંત્રજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં પ્રચાર ને પ્રસાર માટે આ ઈનામ યુનેસ્કો થકી આપવામાં આવે છે. કલિંગ ઈનામ મેળવનારા ૨૫ વ્યક્તિઓને પાછળથી નૉબેલ પુરસ્કાર મળ્યો છે. ==સંસ્કૃતિ== ઑડિશામાં મોટ ભાગના લોકો ઑડિયા ભાષા બોલે છે. કચેરીના કામો માટે અંગ્રેજી ભાષાનો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. સ્થાનીય સ્તરે ઑડિયા ભાષા વપરાય છે. ઑડિયા ભાષા ઇંડો-યુરોપીયન ભાષાની ઈંડો-આર્યન ભાષાના વર્ગમાં આવતી ભાષા છે અને બંગાળી અને અસમિયા ભાષા સાથે સામ્ય ધરાવે છે. અહીંના આદિવાસીઓ દ્રવિડિયન અને મુંડા કુળની ભાષા બોલે છે. રાજ્યની રાજધાની ભુવનેશ્વરમાં ઘણાં મંદિરો આવેલાં છે. [[ઓડિસી નૃત્ય|ઑડિસી શાસ્ત્રીય નૃત્ય]] આ ક્ષેત્રમાં ઉદ્ભવ્યું છે. અર્વાચીન ઑડિસી સંસ્કૃતિ પર હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મની છાપ દેખાય છે. આદિવાસી સંસ્કૃતિ પણ આધુનીલ ઑડિયા સંસ્કૃતિનો ભાગ છે. ===ખાનપાન=== [[File:Rasagolla.JPG|thumb|left|પહાલા રસગુલ્લા (ભુવનેશ્વર)]] ઑડિશાની પાક સંસ્કૃતિ સદીઓ જૂની છે. જગન્નાથ પુરીનું રસોડું વિશ્વનું સૌથી મોટું રસોડું છે, તેમાં ૧૦૦૦ રસોઈયા ૭૫૨ ચુલા પર કામ કરી અને ૧૦,૦૦૦ લોકોને દરરોજ જમાડે છે.<ref name="AffairsAffairs1949">{{cite book|author1=National Association on Indian Affairs|author2=American Association on Indian Affairs|title=Indian Affairs|url=https://books.google.com/books?id=QcMVAQAAIAAJ|access-date=૨૩ જૂન ૨૦૧૨|year=૧૯૪૯}}</ref><ref name="SharmaGupta2006">{{cite book|author1=S.P. Sharma|author2=Seema Gupta|title=Fairs & Festivals of India|url=https://books.google.com/books?id=54MSg3a63WgC&pg=PA103|access-date=૨૩ જૂન ૨૦૧૨|date=૩ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬|publisher=Pustak Mahal|isbn=978-81-223-0951-5|pages=103–}}</ref> ઑડિશામાં ઉદ્‌ગમ પામેલા સાકરની ચાસણીમાં ડુબાડીને બનાવવામાં આવતા રસગુલ્લા વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.<ref name="abc">[http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-how-the-rasogolla-became-a-global-name/20111116.htm]. rediff.com (2011-11-16). Retrieved on 2013-10-20.</ref><ref name="ChicagoExaminer">{{cite web |title=Chicago Indian dessert review: Rasgulla-an Indian dessert well worth your time|author=Aarini, Riya|publisher=Chicago Examiner|date=૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૦}}</ref><ref name="sweetsensatn">[http://kolkataonwheelsmagazine.com/kolkata-life-style/a-sweet-sensation-rasagolla/ Kolkata on Wheels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714161515/http://kolkataonwheelsmagazine.com/kolkata-life-style/a-sweet-sensation-rasagolla/ |date=2014-07-14 }}. Sweet Sensation, March 2013 issue. Retrieved on 2013-29-04.</ref> ઑડિશાની છેનાપોડા નામની એક મીઠાઈ પણ જાણીતી છે, તેનું ઉદ્‌ગમ નયાગઢ છે.<ref name=chenapodaorigin>{{cite web|url=http://www.simplytadka.com/2012/04/chhena-poda-cottage-cheese-cake.html|title=Chhenapoda|access-date=9 January 2015|publisher=Simply TADKA|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109232431/http://www.simplytadka.com/2012/04/chhena-poda-cottage-cheese-cake.html|url-status=dead}}</ref> પનીરને ખાંડ સાથે કેરેમલાઈઝ કરી તેમાં એલચી, વગેરે ઉમેરી ચૂલા પર બાળીને આ મીઠાઈ બનાવવામાં આવે છે. છેના જીલી અને માલપુઆ અહીંની અન્ય લોકપ્રિય મીઠાઈઓ છે. ''કાકરા પીઠા'' નામની અન્ય મીઠાઈ પણ ઑડિશાની જાણીતી મીઠાઈ છે, તેને રવો અને ઘઉંનો લોટ વાપરી બનાવાય છે અને અંદરના પૂરણમાં કોપરું, મરી, એલચી, ખાંડ અને ઘી કે પનીર (છેના) વાપરવામાં છે. તહેવારોમાં આ મીઠાઈ વિશેષ ખવાય છે. અરીશા એક અન્ય જાણીતી વાનગી છે. આ સિવાય પોડા પીઠા (એન્દુરી પીઠા), મન્દા પીઠા, ચીતોઉ પીઠા અન્ય ઉદાહરણ છે. મમરા ઑડિશામાં દરેક ઘરમાં વિશેષ ખવાય છે. તે માટે બરીપદા જાણીતું છે. મમરામાંથી બનતી છેનાચુર નામની ચેવડા જેવી વાનગી ચા-દૂધ સાથે ખવાય છે. [[File:Chennapoda.jpg|thumb|right|છેનાપોડા]] ગ્રામીણ ક્ષેત્રોમાં પખાલા નામની વાનગી પ્રચલિત છે. તે ખાસ કરી ઉનાળામાં ખવાય છે. આ વાનગી દહીં પાણી અને રાંધેલા ભાતને મિશ્ર કરી બનાવવામાં આવે છે. ઑડિયા લોકો મીઠાઈના ઘણા શોખીન હોય છે અને ભોજનને અંતે મીઠાઈ ન હોય તો તે ભોજન પૂર્ણ ગણાતું નથી. સામાન્ય રીતે ઑડિયા ભોજન બે સ્તરનું હોય છે, મુખ્ય ભોજન અને મીઠાઈ. સવારના નાસ્તામાં રોટલા કે રોટલી મુખ્ય આહાર હોય છે જ્યારે બપોર અને રાતના ભોજનમાં ભાત અને દાળ મુખ્ય આહાર હોય છે. મુખ્ય ભોજનમાં બે ત્રણ શાક અને અથાણાં પણ હોય છે. ઑડિયા મીઠાઈઓ વિવિધ સામગ્રીમાંથી બને છે તેમાં દૂધ, છેના (અમુક જાતનું પનીર), નારિયેળ, ચોખા અને ઘઉંનો લોટ બનાવટના મુખ્ય પદાર્થ હોય છે. ઓડિશામાં બનતા શાકમાં મુખ્ય છે ''દાલમા'' (દાળ અને શાકને સાથે બાફી તેમાં અન્ય મસાલા નાખી વઘારવામાં આવે છે) અને ''સન્તુલા''. ઘન્ટા અને પોશ્ટા ઑડિશાની અન્ય સ્થાનિક વાનગીઓ છે. ઑડિશામાં શાકાહારી અને માંસહારી એમ બંને જાતના ભોજન ખવાય છે. અહીં વહેતી ઘણી નદીઓ અને વિશાળ દરિયા કિનારાને કારણે અહીંના ખોરાકમાં માછલી એક મહત્ત્વનો ખોરાક છે. ઑડિશાની રસોઈમાં સમુદ્રીક જીવોમાંથી બનતી ઘણી વાનગીઓ છે તેમાં જીંગા અને કરચલાની બનાવટો ખાસ છે. ચિલ્કા સરોવરના સમુદ્રીક જીવો લોકપ્રિય છે. ઓડિશાનું ખાનપાન દક્ષિણ ભારતીય અને ઉત્તર ભારતીય ખાનપાનની સીમા પર છે. અહીં સવારના નાસ્તામાં ડોસા, ઈડલી જેવા વ્યંજન વેચાય છે (જે દક્ષિણ ભારતીય છે) તે સાથે પૂરી-છોલે, સમોસા (સ્થાનીય નામ સીંગાડા) અને અન્ય ઉત્તર ભારતીય વસ્તુઓ પણ વેચાય છે. કટક (સાલેપુર)ના રસગુલ્લા ઑડિશા અને પડોશી રાજ્યોમાં વખણાય છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતનું મિશ્રણ હોય એવી એક ઉત્તમ વાનગી તરીકે દહિબરા-આલુદમ-ઘુગુની ગણાવી શકાય, ખાસ કરીને કટકમાં તે મળે છે જેમાં દહિવડા (દહિબરા), દમ આલુનું શાક (આલુદમ) અને છોલે ચણા (ઘુગુની) એક સાથે પિરસવામાં આવે છે. ===સાહિત્ય=== ઑડિયા સાહિત્યના ઇતિહાસને ભાષાશાસ્ત્રીઓ અને ઇતિહાસકારોએ અમુક ભાગમાં વિભાજીત કર્યો છે: પ્રાચીન ઑડિયા (ઈ.સ. ૯૦૦-૧૩૦૦), પૂર્વી મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૩૦૦-૧૫૦૦), મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૫૦૦-૧૬૦૦), અર્વાચીન મધ્ય ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૭૦૦-૧૮૫૦) અને આધુનિક ઑડિયા (ઈ.સ. ૧૮૫૦થી અત્યાર સુધી). ===નૃત્ય=== {{main|ઓડિસી નૃત્ય}} {{center|[[File:Odissi Performance DS.jpg|200px]] [[File:Sharmila Biswas, Odissi dancer.jpg|211px]]}} ઑડિસી નૃત્ય અને સંગીત શાસ્ત્રીય કળાઓ છે. પુરાતાત્વીક પ્રમાણોના આધારે ઑડિસી નૃત્ય એ ભારતની સૌથી પ્રાચીન નૃત્ય કળા છે. <ref>{{cite web|url=http://odissi.itgo.com/|title=Odissi Kala Kendra|publisher=odissi.itgo.com|date=|access-date=૧૮ જુલાઈ ૨૦૧૦|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzmZyh2?url=http://odissi.itgo.com/|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> ઑડિસી નૃત્ય ૨૦૦૦ વર્ષનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. અંદાજે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૦ માં લખાયેલા "નાટ્યશાસ્ત્ર" અને "ભારતમુની"માં તેનો ઉલ્લેખ છે. બ્રિટિશ કાળ દરમ્યાન આ નૃત્ય નામશેષ થયું હતું. ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ અમુક ગુરુઓના પ્રયત્નો થકી તેનો પુનર્જન્મ થયો. આ સિવાહ અહીં ઘુમુરા નૃત્ય, છાઉ નૃત્ય, માહરી નૃત્ય અને ગોતીપુઆ પણ કરવામાં આવે છે. ===સિનેમા=== ઑડિયા ભાષામાં બનતા ચિત્રપટો ઑલિવુડ ફિલ્મ નામે જાણીતા બન્યા છે. ઑડિયાભાષાનું સૌ પ્રથમ ચિત્રપટ - સીતા બિબાહ - ૧૯૩૬માં બન્યું હતું. ત્યાર બાદ ૧૯૫૧ સુધી માત્ર બે ઑડિયા ફિલ્મો જ બની હતી. ૧૯૪૮ બાદ ઑડિશાના જમીનદારો અને વ્યાપારીઓ ભંડોળ એકત્ર કરી તે બે ફિલ્મો બનાવી હતી. સીતા બિબાહ ના દિગ્દર્શક મોહન સુંદર દેવ ગોસ્વામી હતી અને તે ફિલ્મ પુરીના લક્ષ્મી થીયેટરમાં પ્રદર્શિત કરાતી હતી. ૧૯૫૧માં રોલ્સ ટુ એઈટનામે ફિલ્મ પ્રસિદ્ધ થઈ, અંગ્રેજી નામ ધરાવતી આ પ્રથમ ઑડિયા ફિલ્મ હતી. સીતા બિબાહના ૧૫ વર્ષ પછી આ ફિલ્મ બની. રતીકાન્તા પાધી દ્વારા નિર્મિત આ ચોથી ફિલ્મ હતી. ૧૯૬૦માં બનેલી અગિયારમી ઑડિયા ફીલ્મ ''શ્રી લોકેનાથ'' રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર જીતનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની. તેનું દિગ્દર્શન પ્રફુલ્લ સેનગુપ્તાએ કર્યું હતું. ઑડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં કલાકર, દિગર્શક અને નિર્માતા તરીકે ગોઉર ઘોષ અને તેમની પત્ની પારબતી ઘોષનું નામ જાણીતું છે. વાર્તા કહેવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ તેમણે લાવી. તેમની ''મા'' અને ''કા'' નામની ફિલ્મ ઘણી જાણીતી બની અને તે માટે તેમને ઘણા ઘણા પુરસ્કાર મળ્યા. ૧૯૬૨માં ઑડિયા કલાકાર પ્રશાંત નન્દાને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''નુઆ બોઉ'' માટે સર્વોત્કૃષ્ટ અભિનય માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો. ત્યાર બાદ તેમણે અભિનેતા, નિર્માતા, લેખક, દિગ્દર્શક, ગીતકાર અને ગાયક તરીકે પણ કાર્ય કર્યું. ઉત્તમ મોહન્તી ને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''અભિમાન'' માટે ઘણી સરાહના મળી હતી. તેઓ ઑડિયા ફિલ્મના જાણીતા કલાકર છે. તેમની પત્ની અપરાજીતા મોહન્તી પણ જાણીતા અભિનેત્રી છે. ૧૯૬૦ના દશકમાં સરત પુજારી લોકપ્રિયા અભિનેતા હતા. ''નુઆ બોઉ'', ''જીવન સાથી'', ''સાધના'', ''મનીકા જોડી'', ''નબ જન્મા'', ''મતીરા મનીસા'', ''અરુંધતી'', ''ઘર સંસાર'', ''ભૂખા'' વગેરે તેમની ફિલ્મો જાણીતી બની હતી. તેમની ફિલ્મો ઑડિશાનું જીવન દર્શન કરાવતી અને સામાજિક સંદેશ આપતી. તેઓ અભિનેતા સાથે સફળ દિગ્દર્શક અને શિક્ષક પણ છે. હવે તેઓ નિવૃત્ત છે સાથે તેઓ ચૂંટેલી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે અને વર્તમાન પત્રોમાં કટાર પણ લખે છે. રાજુ મિશ્રા એક અન્ય જાણીતા કલાકાર છે. તે આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર વિજેતા છાયાચિત્રકાર અને ઑલિવુડના દિગ્દર્શક અને ગીતકાર છે. આ સિવાય ઑલિવુડમાં બીજય મોહન્તી, શ્રીરામ પાન્ડા, મિહીર દાસ, સિધાન્ત મહાપાત્રા, મહાશ્વેતા રે, તાન્દ્રા રે, અનુભવ મોહન્તી વિગેરે અન્ય કલાકારો છે. ===સંગીત=== ૧૬મી સદીમાં સંગીત ઉપર સાહિત્ય ગાવાની શરૂઆત થઈ. તે સમય દરમ્યાન લખાયેલ ચાર મુખ્ય ગ્રંથો છે સંગીતમાવા ચંદ્રિકા, નટ્ય મનોરમા, સંગીત કલાલતા અને ગીતા પ્રકાશ. ઑડિસી સંગીત ચાર પ્રકારના સંગીતનું સંયોજન છે: ચિત્રપદ, ધ્રુવપદ, પાંચાલ અને ચિત્રકલા. જ્યારે સંગીત કળાકારીગરી વાપરે છે ત્યારે તેને ચીટીકલા કહેવાય છે. પાડી એ ઑડિસી સંગીતની એક ખાસ વિશેષતા છે, તેમાં શબ્દોને અતિ તીવ્ર ઝડપે ગાવામાં આવે છે. ઑડિયા સંગીત ૨૫૦૦ વર્ષોથી વધારે પ્રાચીન છે અને તેના ઘણા વિભાગો છે. તેના મુખ્ય પાંચ ભાગ છે, જનજાતિય સંગીત, લોક સંગીત, સુગમ સંગીત, ઉપ શાસ્ત્રીય સંગીત અને શાસ્ત્રીય સંગીત. પ્રાચીન સમયમાં કવિઓ દ્વારા લોકોમાં ધર્મભાવના જાગૃત થાય એવા ગીતો રચવામાં આવતા હતા. ૧૧મી સદી દરમ્યાન ત્રિસ્વરી, ચતુઃસ્વરી અને પંચસ્વરીના માધ્યમ દ્વારા સંગીતને શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ મળ્યું. ઑડિશામાં ઝુમર, યોગી ગીતા, કેન્દારા ગીતા, ધુડુકી બદ્યા, પ્રહલાદ નાટક, પલ્લ, સંકીર્તન, મોગલ તમાશા, ગેતીનાટ્ય, કન્ધેઈ નાચ, કેલા નાચ, ઘોડા નાચ, દંડ નાચ, અને દશકથીયા જેવા લોક સંગીત પ્રસિદ્ધ છે. ઑડિશામાં દરેક જુદી જુદી જાતિ જનજાતિઓને તેમનું પોતાનું આગવું સંગીત અને નૃત્ય શૈલીઓ છે. ઑડિશાનું રાજ ગીત "બન્દે ઉત્કલ જનની"ની રચના કાન્તકબી લક્ષ્મીકાંતા મોહપાત્રાએ કરી હતી. જ્યારે ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ના દિવસે ઑડિશાને સ્વતંત્ર રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો તે દિવસે આ કવિતાને રાજ્ય ગીત બનાવવામાં આવ્યું હતું. સંબલપુરી સંગીત ઑડિશા સિવાય આંધ્રપ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં પણ પ્રચલિત છે. ===અન્ય કળા=== આ સિવાય ઑડિશા અન્ય આકર્ષણો ધરાવે છે, જેમ કે, પુરીના જગન્નાથ મંદિરની રથ યાત્રા, પીલલીનું ભરતકામ, કટકની ચાંદીની ઝીણી કારીગરી અને પત્તા ચિત્ર, નિલગીરી (બાલાસોર)ના પથ્થરના વાસણો અને અન્ય આદિવાસી કળાઓ. કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેના સ્થાપત્ય વૈભવ અને શૃંગારિક કોતરણી માટે પ્રસિદ્ધ છે. સંબલપુરીવસ્ત્રો પણ કળાકારીગરીમાં સુંદર હોય છે. ઑડિશાની સાડીઓ વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે. હાથવણટની મુખ્ય ત્રણ પ્રકારની સાડીઓ ઑડિશામાં બનાવવામાં આવે છે: ઈકાટ, બાન્ધા, પસાપલ્લી. ==પ્રવાસન== [[File:Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg|thumb|right|નંદનકાનન જુલોજીકલ પાર્ક]]ઑડિશા તેની સમૃદ્ધ સંકૃતિ અને સંખ્યાબંધ પ્રાચીન મંદિરો માટે જાણીતું છે. ઑડિશાના મંદિરો ઈંડો-નાગર વાસ્તુ શૈલિમાં બનેલા છે જેમાં અમુખ સ્થાનિય વિશેષતા હોય છે. ભુવનેશ્વરનું લિંગરાજ મંદિર, પુરીનું જગન્નાથ મંદિર અને કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેના ઉદાહરણો છે. ઑડાગાંવા, નયાગઢ જિલ્લાનું રઘુનાથ મંદિર પણ મહત્ત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થળ છે. ઑડિશાના મંદિરો રાજસી વૈભવ ધરાવે છે. ઑડિયા મંદિર (દેઉલા) પ્રાયઃ ગર્ભગૃહ, એક કે તેથી વધુ પિરામિડ આકારના છાપરા ધરાવતા મંડપો, નૃત્ય મંદિર, અને ભોગ મંદિર ધરાવે છે. [[File:Rath Yatra Puri 07-11027.jpg|thumb|300px|પુરીના જગન્નાથ મંદિરની રથયાત્રા|alt=]] ભુવનેશ્વરના લિંગરાજ મંદિરનું દેવળ {{convert|150|ft|m|adj=on}} ઉંચાઈ ધરાવે છે જ્યારે પુરીના જગન્નાથ મંદિરની ઉંચાઈ {{convert|200|ft|m}} છે. કોણાર્કમાં આવેલા સૂર્ય મંદિરનો અમુક જ ભાગ શેષ છે. [[કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર]] ઑડિશાના સ્થાપત્યનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો છે. શક્તિમાર્ગી સંપ્રદાયનું સારલા મંદિર જગતસિંહ જીલ્લામાં આવેલું છે. કેંદુઝાર જિલ્લામાં આવેલું મા તારિણી મંદિર પણ જાણીતું યાત્રાધામ છે.<ref>{{cite book|last=Norenzayan|first=Ara|title=Big Gods: How Religion Transformed Cooperation and Conflict|url=https://books.google.com/books?id=2VMtfYiQCXEC&pg=PA55|access-date=૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫|date=૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4832-4|pages=55–56}}</ref> ઑડિશામાં ઘણા બૌદ્ધ અને જૈન તીર્થધામો પણ આવેલા છે. કટાકથી ઈશાન તરફ, ભુવનેશ્વરથી {{convert|10|km|0|abbr=on}} કિમી દૂર ટેકરીઓ ઉપર ઉદયગિરિ અને કંડાગિરિની ગુફાઓ આવેલી છે. આ ગુફાઓ ઑડિશાના ૧૩મી સદી સુધીના બૌદ્ધ ધર્મ સાથેના સંબંધની સાક્ષી પુરે છે. ધૌલીમાં બુદ્ધની ખૂબ ઉંચી પ્રતિમા છે જેને જોવા ઘણાં વિદેશી પર્યટકો આવે છે. ઑડિશા વિવિધ પ્રકારની ભૌગોલિક સંરચના ધરાવે છે. જંગલમય પૂર્વી ઘાટથી નદીના ફળદ્રુપ મેદાનો. આને કારાણે અહીં સરિસૃપો અને પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરવા આવે છે જેથી વિવિધ જૈવિક અને વન સંપદા જોવા મળે છે. ભીતરકનિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું સુંદરવન ધરાવે છે. ઑડિશા ટુરિઝમ દ્વારા પ્રાકૃતિક પર્યટનનું આયોજ કરવામાં આવે છે. આ પર્યટનમાં ભારતના સૌથી મોટા ખારા પાણીના સરોવર - ચિલ્કા તળાવ, વાઘ અભયારણ્ય અને સીમલીપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના ધોધનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.seaturtle.org/mtn/archives/mtn82/mtn82p9b.shtml|title=MTN 82:9–10 Olive ridley tagged in Odisha recovered in the coastal waters of eastern Sri Lanka|publisher=Seaturtle.org|date=|access-date=૧૮ જુલાઇ ૨૦૧૦|archive-url=https://www.webcitation.org/5upzsnK1S?url=http://www.seaturtle.org/mtn/archives/mtn82/mtn82p9b.shtml|archive-date=2010-12-09|url-status=live}}</ref> કંધામાલ જિલ્લામાં આવેલા દારિંગબાદીને ઑડિશાના કાશ્મીર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્રકૃતિ ચાહકો ટિકરપારામાં આવેલી ઘડિયાલ અભયારણ્ય અને ગહીરમાથામાં આવેલી અદ્રિયાઈ કાચબા અભયારણ્ય જોવા ખા સ જાય છે. ચંડાક હાથી અભયારણ્ય અને નંદન કાનન ઝુલોજિકલ પાર્ક સંવર્ધન અને લુપ્ત પ્રાયઃ પ્રજાતિના નવીનીકરણના નવા ઉદાહરણ પુરા પાડે છે. ઑડિશામાં {{convert|500|km|0|abbr=on}} લાંબો દરિયા કિનારો અને વિશ્વના સૌથી સુંદર દરિયા કિનારા છે. ચિલ્કા તળાવ હજારો પક્ષીઓને આશ્રય પુરું પાડે છે અને ભારતમાં અમુક જ સ્થળે દેખાતી ડૉલ્ફીન અહીં જોઈ શકાય છે. ઑડિશાના લીલા જંગલોમાં રોયલ બંગાળ વાઘનું સંવર્ધન થાય છે. ઑડિશામાં ચંદિપુર, ગોપાલપુર, કોણાઅર્ક, અષ્ટરંગ, તાલસરાઈ, સોનેપુર વગેરે દરિયા કિનારા આવેલા છે.<ref name=":0">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms|work=The Times of India|title=Orissa's new name is Odisha|date=૨૪ માર્ચ ૨૦૧૧}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|30em}} {{ભારત}} {{ઉમદા લેખ}} [[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] 76cc5hbg3byico5zzu69h0o67f2g6vv 0 71869 900708 894609 2026-05-05T12:51:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900708 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:ભાષાંતર}} {{સંદર્ભ આપો|date=જાન્યુઆરી ૨૦૧૬}} આ ૨૦૧૫માં પ્રકાશિત થયેલ કે થવાની બોલિવૂડ ફિલ્મોની યાદી છે. ૨૦૧૫માં(ડબ આવૃત્તિઓ સહિત) કૂલ ૨૦૪ હિન્દી ફિલ્મો પ્રકશિત કરવામાં આવી હતી{{ઢાંચો:સંદર્ભ}}. ઓક્ટોબર ૨૦૧૫ના રોજ, બજરંગી ભાઇજાન ₹ 6.26 કરોડ (યુએસ $ 93 મિલિયન) ની અંદાજિત કુલ કમાણી સાથે સૌથી વધુ કમાણી કરનાર બોલિવૂડ ફિલ્મો માંથી એક હતું{{ઢાંચો:સંદર્ભ}}. ==પ્રકાશનો== === જાન્યુઆરી - માર્ચ === <!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--> {| class="wikitable sortable" |- ! style="width:8%;" | Opening ! Name ! Genre ! Director ! Cast ! Source |- | {{dts|format=dmy||1|2}} || ''[[International Hero (film)|International Hero]]'' || Drama || Sanjay Niranjan || [[Nakul Vaid]], Jatin Grewal, [[Gurleen Chopra]], [[Puneet Issar]] ||<ref>{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/international_hero|title=International Hero|publisher=[[Box Office India]]|access-date=17 November 2014|archive-date=8 જાન્યુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108165652/http://boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/international_hero|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|2}} || ''[[Mumbai Can Dance Saala]]'' || [[Thriller film|Thriller]] || Sachindra Sharma || Ashima Sharma, [[Prashant Narayanan]], [[Aditya Pancholi]], [[Mukesh Tiwari]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/660748|title=Mumbai Can Dance Saala (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 17 November 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|2}} || ''[[Take It Easy (2015 film)|Take It Easy]]'' || [[Drama film|Drama]] || Sunil Prem Vyas || [[Vikram Gokhale]], [[Dipannita Sharma]], [[Raj Zutshi]], [[Anang Desai]], [[Joy Sengupta]], Sulabha Arya, Vijay Kashyap ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/738118|title=Take It Easy (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 29 December 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|9}} || ''Sai Mahima'' || Devotional film|Devotional || Sukhvinder Sharma || Rritvik Mahajan, Rahul Sikka, Amrinder Singh, Jitendra Sharma||<ref>{{cite web |url=http://boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/sai_mahima |title=Sai Mahima (2015) |publisher=Box Office India |date= |access-date=30 July 2014 |archive-date=18 જાન્યુઆરી 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118050042/http://www.boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/sai_mahima |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://timescity.com/mumbai-movie/sai-mahima/7613|title=Sai Mahima|publisher=Times City|date=30 July 2014|access-date= 2 November 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|9}} || ''[[Tevar]]'' || [[Action film|Action]]/[[Romance film|Romance]] || Amit Sharma || [[Arjun Kapoor]], [[Sonakshi Sinha]], [[Raj Babbar]], [[Manoj Bajpai]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/718510/Tevar |title=Tevar (2015) |publisher=BollywoodHungama.com |date=|access-date= 2014-07-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koimoi.com/bollywood-popular/arjun-sonakshi-starrer-tevars-release-date-announced/|title=Arjun-Sonakshi Starrer Tevar's Release Date Announced|publisher=[[Koimoi]]|date=30 July 2014|access-date=2 November 2014|archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205052821/http://www.koimoi.com/bollywood-popular/arjun-sonakshi-starrer-tevars-release-date-announced/|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|16}} || ''[[Alone (2015 film)|Alone]]'' || [[Horror film|Horror]] || [[Bhushan Patel]] || [[Bipasha Basu]], [[Karan Singh Grover]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/743034 |title=Alone (2015) |publisher=BollywoodHungama.com |date=|access-date= 2014-07-30}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|16}} || ''[[Crazy Cukkad Family]]'' || [[Comedy film|Comedy]] || Ritesh Menon || [[Swanand Kirkire]], [[Shilpa Shukla]], [[Ninad Kamat]], [[Kushal Punjabi]], [[Kiran Karmarkar]], Yusuf Hussain||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/751686|title=Crazy Cukkad Family (2015) |publisher=BollywoodHungama.com|access-date= 15 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.glamsham.com/movies/scoops/14/oct/06-news-prakash-jhas-shilpa-shukla-starrer-to-release-on-16th-jan-2015-101406.asp|title=Prakash Jha's Shilpa Shukla starrer to release on 16th Jan 2015|publisher=Glam Sham|date=6 October 2014|access-date=2 November 2014|archive-date=8 એપ્રિલ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150408124217/http://www.glamsham.com/movies/scoops/14/oct/06-news-prakash-jhas-shilpa-shukla-starrer-to-release-on-16th-jan-2015-101406.asp|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|16}} || ''[[Sharafat Gayi Tel Lene]]'' || Comedy/Thriller || Gurmmeet Singh || [[Zayed Khan]], [[Tena Desae]], [[Rannvijay Singh]], Talia Benson, [[Anupam Kher]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/546286 |title=Sharafat Gayi Tel Lene (2015) |publisher=[[Bollywood Hungama]] |date=|access-date= 2014-09-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiawest.com/entertainment/bollywood/zayed-khan-makes-a-comeback-with-sharafat-gayi-tel-lene/article_8517e36a-6c40-11e4-95e4-7fd8f8862742.html|title=Zayed Khan Makes a Comeback with 'Sharafat Gayi Tel Lene': Trailer|publisher=[[India-West]]|access-date=2016-01-25|archive-date=2015-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118052633/http://www.indiawest.com/entertainment/bollywood/zayed-khan-makes-a-comeback-with-sharafat-gayi-tel-lene/article_8517e36a-6c40-11e4-95e4-7fd8f8862742.html|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|23}} || ''[[Baby (2015 film)|Baby]]'' || Thriller || [[Neeraj Pandey]] || [[Akshay Kumar]], [[Taapsee Pannu]], [[Rana Daggubati]], Anupam Kher, [[Kay Kay Menon]], [[Danny Denzongpa]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/akshay-kumars-baby-and-gabbar-to-release-on-the-same-day/|title=Akshay Kumar's Baby and Gabbar to release on the same day?|work=bollywoodlife.com|access-date= 28 February 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|23}} || ''[[Dolly Ki Doli]]'' || Romantic/Comedy || Abhishek Dogra || [[Sonam Kapoor]], [[Pulkit Samrat]], [[Rajkummar Rao]], [[Varun Sharma]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/502836|title=Dolly Ki Doli (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]] |date= |access-date= 2014-07-03}}</ref><ref name="clash">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Mentor-protg-to-clash-at-BO/articleshow/44967218.cms|title=Mentor, protégé to clash at BO|publisher=[[The Times of India]]|date=29 October 2014|access-date= 2 November 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|30}} || ''Chal Guru Ho Ja Shuru'' ||Comedy || [[Manoj Sharma]] || [[Hemant Pandey]], [[Chandrachur Singh]], [[Sanjay Mishra (actor)|Sanjay Mishra]], [[Manoj Pahwa]] || |- | {{dts|format=dmy||1|30}} || ''[[Hawaizaada]]'' || Drama || [[Vibhu Puri]] || [[Ayushmann Khurrana]], [[Pallavi Sharda]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/728307 |title=Hawaizaada (2015) |publisher=[[Bollywood Hungama]] |date= |access-date= 2014-05-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ayushmann-khurranas-hawaizaada-to-release-on-january-30-2015/|title=Ayushmann Khurrana’s Hawaizaada to release on January 30, 2015!|publisher=Bollywood Life|date=11 December 2014|access-date=11 December 2014|archive-date=31 ડિસેમ્બર 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231133602/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ayushmann-khurranas-hawaizaada-to-release-on-january-30-2015/|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|30}} || ''[[Khamoshiyan|Khamoshiyan: Silences Have Secrets]]'' || Horror || Karan Dara || [[Gurmeet Choudhary]], [[Ali Fazal]], [[Sapna Pabbi]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/742666|title=Khamoshiyaan (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]] |date= |access-date= 2014-06-05}}</ref><ref name="year2015">{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/khamoshiyaan-mr-x-and-hamari-adhuri-kahaani-release-dates-announced/|title=Khamoshiyaan, Mr X and Hamari Adhuri Kahaani release dates announced!|publisher=BollywoodLife|date=1 November 2014|access-date=2 November 2014|archive-date=11 ફેબ્રુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211202831/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/khamoshiyaan-mr-x-and-hamari-adhuri-kahaani-release-dates-announced/|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||1|30}} || ''[[Rahasya]]'' || [[Mystery film|Mystery]] || [[Manish Gupta]] || [[Tisca Chopra]], [[Ashish Vidyarthi]], [[Kay Kay Menon]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/690599|title=Rahasya (2015) |access-date= 5 June 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||2|6}} || ''[[Jai Jawaan Jai Kisaan (Film)|Jai Jawaan Jai Kisaan]]'' || Drama || Milan Ajmera || [[Jatin Khurana]], [[Om Puri]], [[Prem Chopra]], [[Rati Agnihotri]], [[Rishi Bhutani]], Sanjay Chakraborty, Akhilesh Jain||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/595062|title=Jai Jawaan Jai Kisaan (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 15 October 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||2|6}} || ''[[Shamitabh]]'' || Drama || [[R. Balki]] || [[Amitabh Bachchan]], [[Dhanush]], [[Akshara Haasan]]||<ref name="clash"/><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/742180|title=Shamitabh (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]] |date= |access-date= 18 August 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||2|13}} || ''[[MSG: The Messenger]]'' || Action/Drama || [[Gurmeet Ram Rahim Singh]] and Jeetu Arora || [[Gurmeet Ram Rahim Singh]], Daniel Kaleb, [[Asha Saini|Fllora Saini]], [[Jayshree Soni]], Olexandra Semen, [[Gaurav Gera]], Jay Singh Rajpoot, Himanshu Tiwari||<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/messenger-of-god-sant-gurmeet-ram-rahim-singh-release-date/1/415480.html|title=MSG gets a Friday the 13th release|publisher=[[India Today]]|access-date= 27 January 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||2|13}} || ''[[Roy (film)|Roy]]'' || Romance/Thriller || Vikramjit Singh || [[Ranbir Kapoor]], [[Jacqueline Fernandez]], [[Arjun Rampal]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/606296|title=Roy (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]] |date= |access-date= 2014-06-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koimoi.com/bollywood-popular/ranbir-arjun-jacqueline-starrer-roys-release-date-out/|title=Ranbir-Arjun-Jacqueline Starrer Roy's Release Date Out!|publisher=[[Koimoi]]|date=18 June 2014|access-date=2 November 2014|archive-date=19 ડિસેમ્બર 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219124932/http://www.koimoi.com/bollywood-popular/ranbir-arjun-jacqueline-starrer-roys-release-date-out/|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||2|20}} || ''[[Badlapur (film)|Badlapur]]'' || Action/Thriller || [[Sriram Raghavan]] || [[Varun Dhawan]], [[Nawazuddin Siddiqui]], [[Huma Qureshi (actress)|Huma Qureshi]], [[Yami Gautam]], [[Vinay Pathak]], [[Divya Dutta]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/743626|title=Badlapur (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]] |date= |access-date= 2014-08-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/varun-dhawans-badlapur-to-release-on-february-20-2015/|title=Varun Dhawan’s ‘Badlapur’ to release on February 20, 2015|publisher=[[The Indian Express]]|date=28 August 2014|access-date= 2 November 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||2|20}} || ''[[Qissa (film)|Qissa]]'' || [[Historical period drama|Historical Drama]] || Anup Singh || [[Irrfan Khan]], [[Tillotama Shome]], [[Tisca Chopra]], [[Faezeh Jalali]], Rasika Duggal||<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/qissa-to-release-feb-20-on-multiple-platforms/|title=Qissa (2015)|publisher=[[Indian Express]] |date= |access-date= 2015-02-05}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||2|27}} || ''[[Ab Tak Chhappan 2]]'' || Crime/Drama || Aejaz Gulab || [[Nana Patekar]], [[Ashutosh Rana]], [[Vikram Gokhale]], [[Gul Panag]]||<ref>{{cite web|url=http://www.koimoi.com/bollywood-popular/ab-tak-chhappan-2s-first-look-posters-released/|title=Ab Tak Chhappan 2|publisher=Koimoi.com|access-date=10 February 2014|archive-date=11 ફેબ્રુઆરી 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211151727/http://www.koimoi.com/bollywood-popular/ab-tak-chhappan-2s-first-look-posters-released/|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||2|27}} || ''[[Dum Laga Ke Haisha]]'' || Comedy || [[Sharat Katariya]] || [[Ayushmann Khurrana]], Bhumi Pednekar ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/728444|title=Dum Laga Ke Haisha (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yashrajfilms.com/Movies/MovieIndividual.aspx?MovieID=a8994da3-6556-4550-a6b0-79944417a112|title=Dum Laga Ke Haisha|publisher=[[Yash Raj Films]]|date=5 November 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||3|4}} || ''[[Badmashiyaan]]'' || Romantic Comedy || Amit Khanna || Suzzanna Mukherjee, [[Sidhant Gupta]], Gunjan Malhotra, Sharib Hashmi, Karan Mehra||<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Badmashiyaan-jodi-Sidhant-and-Suzanna-are-fond-of-each-other-in-real-life-too/articleshow/46419352.cms|title=Badmashiyaan jodi Sidhant and Suzanna are fond of each other in real life too|work=The Times of India}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||3|4}} || ''[[Coffee Bloom]]'' || Romance/Drama || Manu Warrier || [[Arjun Mathur]], [[Sugandha Garg]], [[Mohan Kapur]]||<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/arjun-sugandha-coffee-to-bloom-in-india--north-america-on-march-6-2015-hindi-news-125378|title=Arjun, Sugandha coffee to bloom in India & North America on March 6, 2015|publisher=IndiaGlitz.com|date=10 Feb 2015|access-date=12 Feb 2015|archive-date=27 મે 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527132350/http://www.indiaglitz.com/arjun-sugandha-coffee-to-bloom-in-india--north-america-on-march-6-2015-hindi-news-125378|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||3|4}} || ''[[Dirty Politics (film)|Dirty Politics]]'' || Political drama || [[K. C. Bokadia]] || [[Mallika Sherawat]], [[Jackie Shroff]], [[Atul Kulkarni (actor born 1965)|Atul Kulkarni]], [[Anupam Kher]], [[Ashutosh Rana]]||<ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/article/lifestyle/showbiz/dirty-politics-movie-review-not-mallika-sherawats-redeeming-vehicle/50969/|title='Dirty Politics' movie review: Not Mallika Sherawat's redeeming vehicle – The Financial Express|date=7 March 2015|work=The Financial Express|access-date=25 જાન્યુઆરી 2016|archive-date=9 માર્ચ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150309190326/http://www.financialexpress.com/article/lifestyle/showbiz/dirty-politics-movie-review-not-mallika-sherawats-redeeming-vehicle/50969/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/todays-big-release-dirty-politics-hey-bro-744657|title=Todays Big Release: Dirty Politics, Hey Bro – NDTV Movies|work=NDTVMovies.com}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||3|4}} || ''[[Hey Bro]]'' || Comedy || Ajay Chandhok ||[[Ganesh Acharya]]||<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Hey-Bro/movie-review/46476043.cms|title=Hey Bro Movie Review|work=The Times of India}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||3|13}} || ''[[NH10]]'' || Thriller || [[Navdeep Singh (director)|Navdeep Singh]] || [[Anushka Sharma]], [[Neil Bhoopalam]], [[Darshan Kumar]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/588550 |title=NH10 (2015) |publisher=[[Bollywood Hungama]] |date=|access-date= 2014-11-19}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||3|20}} || ''[[Dilliwali Zaalim Girlfriend]]'' || Comedy || [[Japinder Kaur]] || [[Divyendu Sharma]], [[Jackie Shroff]], [[Prachi Mishra]], [[Ira Dubey]] || |- | {{dts|format=dmy||3|20}} || ''[[Hunterrr]]'' || Comedy || Harshavardhan Kulkarni || [[Gulshan Devaiah]], [[Radhika Apte]], [[Sai Tamhankar]]||<ref>{{cite web|url=http://www.india.com/stream/hunterrr-trailer-gulshan-devaiah-the-sex-addict-has-all-the-fun-in-this-adult-film-249283|title=Hunterrr trailer: Gulshan Devaiah, the sex addict has all the fun in this adult film!|publisher=India.com|date=15 January 2015|access-date= 16 January 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||3|27}} || ''[[Barkhaa (2015 film)|Barkhaa]]'' || Romance || Shadaab Mirza || [[Sara Loren]], [[Taaha Shah]], [[Shweta Pandit]], [[Priyanshu Chatterjee]] ||<ref>{{cite news|title=Sara Loren's film Barkhaa's release date announced|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/728506}}</ref> |} ===એપ્રિલ - જૂન=== <!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--> {| class="wikitable sortable" |- ! style="width:8%;" | Opening ! Name ! Genre ! Director ! Cast ! Source |- | {{dts|format=dmy||4|2}} || ''[[Detective Byomkesh Bakshy!]]'' || Thriller || [[Dibakar Banerjee]] || [[Sushant Singh Rajput]], [[Anand Tiwari]], [[Swastika Mukherjee]], Divya Menon, Neeraj Kabi, [[Meiyang Chang]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/600622|title=Detective Byomkesh Bakshy!|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 28 February 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||4|2}} || ''[[Paisa Ho Paisa]]'' || Comedy || Muktha Sunder || Dhruv Bhandari, [[Madalasa Sharma]], [[Kanishka Soni]] ||<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/previews/Paisa-Ho-Paisa/articleshow/46356556.cms|title=Paisa Ho Paisa|work=The Times of India|access-date= 24 April 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||4|10}} || ''[[Dharam Sankat Mein]]'' || Drama || Fuwad Khan || [[Naseeruddin Shah]], [[Paresh Rawal]], [[Annu Kapoor]], [[Murali Sharma]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/733454|title=Dharam Sankat Mein (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 18 December 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||4|10}} || ''[[Ek Paheli Leela]]'' || Musical || Bobby Khan || [[Sunny Leone]], [[Jay Bhanushali]], Mohit Ahlawat, [[Rajneesh Duggal]], [[Rahul Dev]], [[Jas Arora]] ||<ref name="Ek Paheli Leela 2015">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/743590|title=Ek Paheli Leela (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 4 January 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||4|17}} || ''[[Court (film)|Court]]'' || Drama || Chaitanya Tamhane || Vira Satidhar, Vivek Gombher, Geetanjali Kulkarni ||<ref name="Court 2015">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/3972928|title=Court (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 12 May 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||4|17}} || ''[[Margarita with a Straw]]'' || Drama || [[Shonali Bose]] || [[Kalki Koechlin]], [[Revathi]], [[Hussain Dalal]] || |- | {{dts|format=dmy||4|17}} || ''[[Mr. X (film)|Mr. X]]'' || Sci fi/Thriller || [[Vikram Bhatt]] || [[Emraan Hashmi]], [[Amyra Dastur]], [[Nora Fatehi]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/685003|title=Mr. X (2015)|publisher=Bollywood Hungama|access-date= 15 October 2014}}</ref><ref name="dates">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/release-dates-for-mr-x-khamoshiyaan-and-hamari-adhuri-kahaani-announced/|title=Release dates for Mr X, Khamoshiyaan and Hamari Adhuri Kahaani announced|publisher=[[The Indian Express]]|date=31 October 2014|access-date= 5 November 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||4|17}} || ''[[NH-8 Road to Nidhivan]]'' || Horror || Munindra Gupta || Auroshikha Dey, Ravneet Kaur, Satyakam Anand, Arjun Fauzdar, Swaroopa Ghosh || |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/3035487|title=NH-8 – Road To Nidhivan|work=Bollywood Hungama|access-date= 3 April 2015}}</ref> |- |17 April |Ek Adbhut Dakshina Guru Dakshina |Dance/Drama |Kiran Phadnis |Rajeev Govinda Pillai, Rajesh Shringarpure, [[Sulagna Panigrahi]], [[Girish Karnad]], [[Roopa Ganguly]] |<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/Ek-Adbhut-Dakshina-Guru-Dakshina/movie-review/46961383.cms</ref> |- | {{dts|format=dmy||4|24}} || ''[[Ishq Ke Parindey]]'' || Romance || Shakir Khan || Rishi Verma, Priyanka Mehta, Manjul Aazad, Yasir Iftikhar Khan ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/4123729|title=Ishq Ke Parindey|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 24 April 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||4|24}} || ''[[Kaagaz Ke Fools]]'' || Comedy || Anil Kumar Chaudhary || [[Vinay Pathak]], [[Mugdha Godse]], [[Raima Sen]], [[Saurabh Shukla]], [[Rajendra Sethi]], [[Amit Behl]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/3282684/Kaagaz%20Ke%20Fools|title=Kaagaz Ke Fools|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 1 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|1}} || ''[[Gabbar is Back]]'' || Crime/Action || [[Krish (director)|Krish]] || [[Akshay Kumar]], [[Shruti Haasan]], [[Suman (actor)|Suman]] ||<ref>{{cite news|title=Suman Talwar enjoyed action scenes with Akshay Kumar`|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/suman-talwar-enjoyed-action-scenes-with-akshay-kumar/|work=Indian Express|issue=18 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/big-plans-for-akshay-kumars-gabbar-is-back/|title=Big plans for Akshay Kumar's 'Gabbar Is Back'|publisher=The Indian Express |date=11 March 2015 |access-date= 29 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/598538|title=Gabbar (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2014-04-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koimoi.com/bollywood-popular/trade-update-on-akshay-kumars-gabbar-release-date-story-more/|title=Trade Update On Akshay Kumar's 'Gabbar': Release Date, Story & More|publisher=[[Koimoi]]|date=13 September 2014|access-date=5 November 2014|archive-date=20 ડિસેમ્બર 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220073529/http://www.koimoi.com/bollywood-popular/trade-update-on-akshay-kumars-gabbar-release-date-story-more/|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|1}} || ''[[Sabki Bajegi Band]]'' || Thriller/Drama || Anirudh Chawla || [[Sumeet Vyas]], [[Swara Bhaskar]], Alekh Sangal, [[Shaurya Chauhan]], [[Amol Parashar]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/3821546/Sabki%20Bajegi%20Band|title=Sabki Bajegi Band|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 1 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|8}} || ''[[Kuch Kuch Locha Hai]]'' || Comedy || Devang Dholakia || [[Ram Kapoor]], [[Sunny Leone]], [[Evelyn Sharma]], Navdeep Chabbra || |- | {{dts|format=dmy||5|8}} || ''[[Piku]]'' || Comedy/Drama || [[Shoojit Sircar]] || [[Amitabh Bachchan]], [[Deepika Padukone]], [[Irrfan Khan]], [[Moushumi Chatterjee]], [[Jisshu Sengupta]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/740482|title=Piku (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2014-06-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/amitabh-bachchan-deepika-padukones-piku-has-a-release-date-640231|title=Filmmaker Shoojit Sircar's Next Movie Piku, Starring Amitabh Bachchan, Deepika Padukone And Irrfan Khan, Will Hit The Screens On April 30, 2015|publisher=NDTV India|date=24 June 2014|access-date= 5 November 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|15}} || ''[[Bombay Velvet]]'' || Crime/Drama || [[Anurag Kashyap]] || [[Ranbir Kapoor]], [[Anushka Sharma]], [[Karan Johar]], [[Kay Kay Menon]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/546278|title=Bombay Velvet (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]] |date= |access-date= 2014-11-17}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|22}} || ''[[Main Hoon Rajinikanth]]'' || [[Spoof film|Spoof]]/Comedy/Thriller || [[Faisal Saif]] || [[Adithya (actor)|Adithya Menon]], [[Kavita Radheshyam]]||<ref name="dates"/><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Salman-Khan-verdict-Main-Hoon-Part-Time-Killer-release-pushed-by-week-for-Salman/articleshow/47198860.cms|title=Salman Khan verdict:'Main Hoon (Part-Time) Killer' release pushed by week for Salman |publisher=http://www.timesofindia.indiatimes.com |access-date= 2014-05-08}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|22}} || ''[[Tanu Weds Manu Returns]]'' || Romance/Comedy || [[Anand L. Rai]] || [[R. Madhavan]], [[Kangana Ranaut]]||<ref name="dates"/><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-kangana-ranaut-s-tanu-weds-manu-returns-gets-preponed-2067860|title=Kangana Ranaut's 'Tanu Weds Manu Returns' gets preponed!|publisher=[[Daily News and Analysis|DNA India]]|date= |access-date= 11 March 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|29}} || ''[[I Love Desi]]'' || Comedy || Pankaj Batra || Vedant Bali, Priyanka Shah, [[Gulshan Grover]]||<ref name="dates"/><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/597596/P%20Se%20PM%20Tak|title=P Se PM Tak|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 1 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|29}} || ''[[Ishqedarriyaan]]'' || Drama || [[V. K. Prakash]] || [[Mahaakshay Chakraborty]], [[Evelyn Sharma]], [[Kavin Dave]], Mohit Dutta ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/3109376/Ishqedarriyaan|title=Ishqedarriyaan|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 29 April 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|29}} || ''[[P Se PM Tak]]'' || Comedy || [[Kundan Shah]] || [[Meenakshi Dixit]], [[Rocky Verma]], [[Bharat Jadhav]], [[Yashpal Sharma]] ||<ref name="dates"/><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/685831/I%20Love%20Desi|title=I Love Desi|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 1 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||5|29}} || ''[[Welcome to Karachi]]'' ||Comedy || [[Ashish R Mohan]] || [[Arshad Warsi]], [[Jackky Bhagnani]], [[Lauren Gottlieb]], [[Ayub Khoso]], Adnan Shah, [[Imran Hasnee]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/7511|title=Check out: Jackky Bhagnani and Arshad Warsi in Welcome to Karachi – Latest Movie Features – Bollywood Hungama|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 29 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/869221/welcome-2-karachi-set-in-karachi-shot-in-birmingham/|title='Welcome 2 Karachi' set in Karachi, shot in Birmingham|date=14 April 2015|work=The Express Tribune|access-date= 24 April 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||6|5}} || ''[[Dil Dhadakne Do]]'' || Drama || [[Zoya Akhtar]] || [[Ranveer Singh]], [[Priyanka Chopra]], [[Farhan Akhtar]], [[Anushka Sharma]], [[Anil Kapoor]], [[Shefali Shah]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/732336|title=Dil Dhadakne Do (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2014-04-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-zoya-akhtar-s-next-film-dil-dhadakne-do-releases-first-look-2004938|title=Zoya Akhtar's next film 'Dil Dhadakne Do' releases first look|publisher=[[Daily News and Analysis|DNA India]]|date=24 July 2014|access-date= 5 November 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||6|5}} || ''[[Mere Genie Uncle]] 3D'' || Drama || Ashish Bhavsar ||[[Tiku Talsania]], Swati Kapoor [[Shakti Kapoor]], [[Ehsaan Qureshi]] || |- | {{dts|format=dmy||6|12}} || ''[[Hamari Adhuri Kahani]]'' || Romance/Drama || [[Mohit Suri]] || [[Emraan Hashmi]], [[Vidya Balan]], [[Rajkummar Rao]]||<ref name="dates"/><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/685005|title=Hamari Adhuri Kahani (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2014-06-05}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||6|19}} || ''[[ABCD 2]]'' || [[Dance film|Dance]] || [[Remo D'Souza]] || [[Varun Dhawan]], [[Shraddha Kapoor]] , [[Prabhu Deva]], [[Lauren Gottlieb]], [[Dharmesh Yelande]], [[Punit Pathak]], [[Raghav Juyal]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/1862455/ABCD-2-to-be-shot-in-U.S.|title=ABCD: Any Body Can Dance 2|publisher=Bollywood Hungama|date= |access-date= 2014-08-12}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||6|26}} || ''[[Miss Tanakpur Haazir Ho ]]'' || Comedy/Drama || Vinod Kapri || [[Annu Kapoor]], [[Om Puri]], Rahul Bagga, Hrishita Bhatt ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/687059|title=Miss Tanakpur Haazir Ho|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 1 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||6|26}} || ''[[Uvaa]]''|| Social/Comedy || Jasbir Bhaati || [[Om Puri]], [[Jimmy Shergill]], [[Sangram Singh]], [[Archana Puran Singh]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/759556|title=Uvaa|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 1 October 2015}}</ref> |} ===જુલાઈ - સપ્ટેમ્બર=== <!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--> {| class="wikitable sortable" |- ! style="width:8%;" | Opening ! Name ! Genre ! Director ! Cast ! Source |- | {{dts|format=dmy||7|3}} || ''[[Bezubaan Ishq]]'' || Romance || Jashwant Gangani || [[Nishant Malkani]], [[Mugdha Godse]], [[Sneha Ullal]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.ibnlive.com/photogallery/movies/bollywood-friday-guddu-rangeela-second-hand-husband-or-bezubaan-ishq-whats-your-pick-1014737.html|title=Bollywood Friday: 'Guddu Rangeela', 'Second Hand Husband' or 'Bezubaan Ishq'; what's your pick?|date=2 July 2015|work=IBN|access-date=5 July 2015|archive-date=5 જુલાઈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705135253/http://www.ibnlive.com/photogallery/movies/bollywood-friday-guddu-rangeela-second-hand-husband-or-bezubaan-ishq-whats-your-pick-1014737.html|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||7|3}} || ''[[Guddu Rangeela]]'' || Comedy || [[Subhash Kapoor]] || [[Arshad Warsi]], [[Aditi Rao Hydari]], [[Amit Sadh]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/several-bollywood-releases-have-been-postponed-in-2015-heres-why/16009192|title=Several Bollywood releases have been postponed in 2015. Here's why|date=25 February 2015|work=mid-day|access-date=24 April 2015|archive-date=6 જૂન 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150606203717/http://www.mid-day.com/articles/several-bollywood-releases-have-been-postponed-in-2015-heres-why/16009192|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||7|3}} || ''[[Second Hand Husband]]'' || Drama || Smeep Kang || [[Gippy Grewal]], [[Tina Ahuja]], [[Dharmendra]] ||<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/second-hand-husband-review-govindas-daughter-tina-ahuja-is-a-no-hoper/|title=Second Hand Husband review: Govinda's daughter Tina Ahuja disappoints, yes there was another person in the theatre}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||7|10}} || ''[[Baahubali: The Beginning|Baahubali]]'' || Action || [[S. S. Rajamouli]] || [[Prabhas]], [[Rana Daggubati]], [[Anushka Shetty]], [[Tamannaah Bhatia]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/4765128|title=Bahubali(2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2014-07-27}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||7|10}} || ''[[I Love NY (2015 film)|I Love NY]]''||Romance/Drama||Radhika Rao||[[Sunny Deol]], [[Kangana Ranaut]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/4765128|title=I Love New Year(2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2014-07-27}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.glamsham.com/movies/news/15/jul/bollywood-box-office-report-of-the-week.asp |title= Bollywood Box Office Report Of The Week |publisher= Glamsham |date= |access-date= 9 July 2015 |archive-date= 10 જુલાઈ 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150710052521/http://www.glamsham.com/movies/news/15/jul/bollywood-box-office-report-of-the-week.asp |url-status= dead }}</ref> |- | {{dts|format=dmy||7|17}} || ''[[Bajrangi Bhaijaan]]'' || Action/Comedy/Drama || [[Kabir Khan (director)|Kabir Khan]] || [[Salman Khan]], [[Kareena Kapoor Khan]], [[Nawazuddin Siddiqui]], [[Harshaali Malhotra]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/732337|title=Bajrangi Bhaijaan (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2014-07-27}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.glamsham.com/movies/news/15/jul/bollywood-box-office-report-of-the-week-23072015.asp |title= BAJRANGI BHAIJAAN is still dominating the box-office |publisher= Glamsham |date= |access-date= 23 July 2015 |archive-date= 23 જુલાઈ 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150723183353/http://www.glamsham.com/movies/news/15/jul/bollywood-box-office-report-of-the-week-23072015.asp |url-status= dead }}</ref> |- | {{dts|format=dmy||7|24}} || ''[[Aisa Yeh Jahaan]]'' || Drama || Biswajeet Bora || [[Palash Sen]], [[Ira Dubey]], Kymsleen Kholie, [[Yashpal Sharma (actor)|Yashpal Sharma]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/4827684|title=Aisa Yeh Jahaan (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 24 July 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||7|24}} || ''[[Fly Away Solo|Masaan]]'' || Drama || Neeraj Ghaywan || [[Richa Chadda]], Vicky Kaushal, [[Sanjay Mishra (actor)|Sanjay Mishra]], [[Shweta Tripathi]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/759460|title=Masaan (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 24 July 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||7|31}} || ''[[Drishyam(2015)|Drishyam]]'' || Drama/Thriller || [[Nishikant Kamat]] || [[Ajay Devgan]], [[Tabu (actress)|Tabu]], [[Shriya Saran]], [[Rajat Kapoor]] ||<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Shriya-Saran-to-play-Ajay-Devgns-wife-in-the-Drishyam-remake/articleshow/46370475.cms |title=Shriya Saran to play Ajay Devgn's wife in the Drishyam remake|publisher=[[Times of India]] |date= |access-date= 21 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-ajay-devgn-tabu-starrer-drishyam-remake-to-release-on-july-31-2015-2068754 |title=Drishyam Remake (2015)|publisher=[[DNA India]] |date= |access-date= 18 March 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||8|7}} || ''[[Bangistan]]'' || Comedy || Karan Anshuman || [[Riteish Deshmukh]], [[Pulkit Samrat]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/723789|title=Bangistan (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 7 February 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||8|14}} || ''[[Brothers (2015 film)|Brothers]]'' || Drama || [[Karan Malhotra]] || [[Akshay Kumar]], [[Siddharth Malhotra]], [[Jacqueline Fernandez]], [[Jackie Shroff]], [[Conan Stevens]], [[Kareena Kapoor Khan]] ||<ref>{{cite web|url=http://film-book.com/brothers-2015-movie-trailer-warrior-remake-spins-a-new-story/|title=BROTHERS (2015) Movie Trailer: WARRIOR Remake Spins a New Story|work=FilmBook|access-date= 1 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/745117|title=Brothers (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 21 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/DharmaMovies/status/563691006676054016|title=Brothers (2015) Release Date|publisher=Twitter|date= |access-date= 6 February 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||8|14}} || ''[[Gour Hari Dastaan]]'' || Drama || [[Anant Mahadevan]] || [[Vinay Pathak]], [[Konkona Sen Sharma]], [[Ranvir Shorey]], [[Tannishtha Chatterjee]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/550634/Gour%20Hari%20Dastaan%20-%20The%20Freedom%20File|title=Gour Hari Dastaan (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 26 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||8|21}} || ''[[Manjhi - The Mountain Man]]''|| Drama|| [[Ketan Mehta]]|| [[Nawazuddin Siddiqui]], [[Radhika Apte]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/566606|title=Manjhi The Mountain Man|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 1 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||8|12}} || ''[[All Is Well (film)|All Is Well]]''|| Drama || [[Umesh Shukla]] || [[Abhishek Bachchan]], [[Asin Thottumkal]], [[Rishi Kapoor]], [[Supriya Pathak]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/622498|title=All is Well (2015)|publisher=Bollywood Hungama|access-date= 12 December 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||8|28}} || ''[[Kaun Kitne Paani Mein]]'' || Social/Drama ||[[Nila Madhab Panda]] || [[Saurabh Shukla]], [[Radhika Apte]], [[Gulshan Grover]]||<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt3477214/|title=Kaun Kitne Paani Mein (2015)|publisher=IMDb |date= |access-date= 2014-09-01}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||8|28}} || ''[[Phantom (2015 film)|Phantom]]'' || Action/Thriller ||[[Kabir Khan (director)|Kabir Khan]] || [[Saif Ali Khan]], [[Katrina Kaif]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/673371|title=Phantom (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2014-05-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/after-jagga-jasoos-phantom-katrina-kaif-feature-raajneeti-2-613917|title=After 'Jagga Jasoos', 'Phantom', Katrina Kaif to Feature in 'Raajneeti 2'?|publisher=International Business News|date=13 November 2014|access-date= 15 November 2014}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.glamsham.com/movies/news/15/aug/bollywood-box-office-report-of-the-week-27-08-2015.asp |title= Bollywood Box Office Report Of The Week |publisher= Glamsham |access-date= 27 August 2015 |archive-date= 29 ઑગસ્ટ 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150829170958/http://www.glamsham.com/movies/news/15/aug/bollywood-box-office-report-of-the-week-27-08-2015.asp |url-status= dead }}</ref> |- | {{dts|format=dmy||9|4}} || ''[[Welcome Back (film)|Welcome Back]]'' || Romance/Comedy || [[Anees Bazmee]] || [[John Abraham (actor)|John Abraham]], [[Shruti Hassan]], [[Anil Kapoor]], [[Nana Patekar]], [[Paresh Rawal]], [[Dimple Kapadia]] ||<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/life-style/celebrity/desi-news/bollywood/welcome-back-to-premiere-in-dubai-on-september-3-1.1542618|title='Welcome Back' to premiere in Dubai on September 3|author=Staff Report|work=gulfnews.com|access-date= 1 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||9|11}} || ''[[Hero (2015 Hindi film)|Hero]]''|| Action/Romance || [[Nikhil Advani]] || [[Sooraj Pancholi]], [[Athiya Shetty]], [[Tigmanshu Dhulia]], [[Aditya Pancholi]], [[Sharad Kelkar]] ||<ref name="Hero 2015">{{cite web|url=http://m.bollywoodhungama.com/en/h5/movies/718511/top/movie_details.php|title=Hero (2015)|access-date=2016-01-25|archive-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016003855/http://m.bollywoodhungama.com/en/h5/movies/718511/top/movie_details.php|url-status=dead}}</ref><ref name="Hero">{{cite web|url=http://www.glamsham.com/movie/hero/3143/%7ctitle=Hero|title=Hero|work=Glamsham|access-date=1 October 2015|archive-date=2 ઑક્ટોબર 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002091325/http://www.glamsham.com/movie/hero/3143/%7ctitle=Hero|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.glamsham.com/movies/news/15/sep/bollywood-box-office-report-of-the-week-3rd-september-2015.asp |title= Bollywood Box Office Report Of The Week: 3rd September 2015 |publisher= Glamsham |access-date= 10 September 2015 |archive-date= 11 સપ્ટેમ્બર 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150911194756/http://www.glamsham.com/movies/news/15/sep/bollywood-box-office-report-of-the-week-3rd-september-2015.asp |url-status= dead }}</ref> |- | {{dts|format=dmy||9|11}} || ''[[Sorry Daddy (film)|Sorry Daddy]]''|| Action/Drama|| Vijay Pal and Shakur ||Shamim Khan, [[Mukesh Tiwari]], [[Tinu Verma]] ||<ref>{{cite web|last1=Daddy|first1=Sorry|title=Sorry Daddy|url=http://www.indiaglitz.com/ajaz-khan-at-sorry-daddy-music-launch-malayalam-videos-60352.html|website=India Glitz|publisher=India Glitz|ref=Sorry Daddy|access-date=2016-01-25|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924052508/http://www.indiaglitz.com/ajaz-khan-at-sorry-daddy-music-launch-malayalam-videos-60352.html|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||9|18}} || ''[[Katti Batti]]'' || Romance/Comedy || [[Nikhil Advani]] || [[Imran Khan (actor)|Imran Khan]], [[Kangana Ranaut ]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/746613|title=Katti Batti (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2015-01-13}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||9|18}} || ''[[Meeruthiya Gangster]]'' || Crime/Comedy || [[Zeishan Quadri]] ||[[Jaideep Ahlawat]], [[Aakash Dahiya]], [[Shadab Kamal]], [[Nushrat Bharucha]], [[Ishita Sharma]] ||<ref name="India 2015">{{cite web | author=India | title=Rahat Fateh Ali Khan song for 'Meeruthiya Gangsters' unveiled | website=The Indian Express | date=10 September 2015 | url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/rahat-fateh-ali-khan-song-for-meeruthiya-gangsters-unveiled/ | access-date= 10 September 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||9|18}} || ''[[MSG-2:The Messenger]]'' || Action/Thriller || [[Gurmeet Ram Rahim Singh]] || [[Gurmeet Ram Rahim Singh]]||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/5846198|title=MSG-2 The Messenger (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2015-08-27}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||9|25}} || ''[[Kis Kisko Pyar Karu|Kis Kisko Pyaar Karoon]]''|| Comedy || [[Abbas-Mustan]] || [[Kapil Sharma (comedian)|Kapil Sharma]], [[Arbaaz Khan (Pakistani actor)|Arbaz Khan]], [[Manjari Phadnis]], [[Simran Kaur Mundi]], [[Elli Avram]], Sai Lokur, [[Varun Sharma]], [[Supriya Pathak]] ||<ref name="Hero 2015"/> |- | {{dts|format=dmy||9|25}} || ''[[Calendar Girls (2015 film)|Calendar Girls]]'' || Drama || [[Madhur Bhandarkar]] || [[Akanksha Puri]], [[Kyra Dutt]], [[Avani Modi]], [[Ruhi Singh]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/745743|title=Calendar Girls (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2645732/Madhur-Bhandarkars-Calendar-Girls-to-star-Akanksha-Puri-and-Kyra-Dutt|title=Madhur Bhandarkar's Calendar Girls to star Akanksha Puri and Kyra Dutt|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 30 October 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||9|25}} || ''[[Bhaag Johnny]]'' || Drama || [[Shivam Nair]] || [[Kunal Khemu]], [[Zoa Morani]], [[Mandana Karimi]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/503631|title=Bhaag Johnny|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 30 October 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||9|25}} || ''Time Out'' || Drama ||Rikhil Bahadur || Chirag Malhotra, Pranay Pachauri||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/9033|title=4 films in theatres this Friday: Who will win?|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 30 October 2014}}</ref> |} ===ડિસેમ્બર - ઓક્ટોબર માટે અનુસૂચિત=== <!--Do not add future projects without providing a valid third party source. Unsourced claims WILL BE REMOVED.--> {| class="wikitable sortable" |- ! style="width:8%;" | Opening ! Name ! Genre ! Director ! Cast ! Source |- | {{dts|format=dmy||10|2}} || ''[[Singh Is Bliing]]'' || Comedy || [[Prabhu Deva]] || [[Akshay Kumar]], [[Amy Jackson]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/739035|title=Singh Is Bling (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2014-11-21}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|2}} || ''[[Talvar (film)|Talvar]]'' || Thriller || [[Meghna Gulzar]] || [[Irrfan Khan]], [[Konkona Sen Sharma]], [[Tabu (actress)|Tabu]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/742713|title=Talvar (2015)|publisher=Bollywood Hungama | access-date= 23 August 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|9}} || ''[[Jazbaa]]'' || Action/Drama || [[Sanjay Gupta (director)|Sanjay Gupta]] || [[Aishwarya Rai Bachchan]], [[Irrfan Khan]], [[Shabana Azmi]], ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/750165|title=Jazbaa (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 19 January 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|16}} || ''[[Bumper Draw]]'' || Comedy || Irshad Khan || [[Rajpal Yadav]], [[Zakir Hussain (actor)|Zakir Hussain]], [[Subrat Dutta]], [[Rushad Rana]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/5894822|title=Bumper Draw (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|16}} || ''[[Chinar Daastaan-E-Ishq]]'' || Romantic/Drama || Sharique Minhaj || [[Faisal Khan]], Inayat Sharma, [[Dalip Tahil]], [[Shahbaz Khan (actor)|Shahbaz Khan]] || |- | {{dts|format=dmy||10|16}} || ''[[Pyaar Ka Punchnama 2]]'' || Comedy || [[Luv Ranjan]] || [[Kartik Aaryan]], [[Nushrat Bharucha]], [[Sonalli Sehgall]], Omkar Kapoor ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/677759|title=Pyaar Ka Punchnama 2 (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 2 July 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|16}} || ''[[Wedding Pullav]]'' || Comedy || [[Binod Pradhan]] || [[Anushka Ranjan]], [[Diganth Manchale]], [[Karan Grover]], [[Rishi Kapoor]], [[Sonalli Sehgall]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/3282274|title=Wedding Pullav (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|22}} || ''[[Shaandaar]]'' || Romance/Comedy || [[Vikas Bahl]] || [[Shahid Kapoor]], [[Alia Bhatt]], [[Pankaj Kapur]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/747545|title=Shaandaar (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 14 May 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|30}} || ''[[Titli (2014 film)|Titli]]'' || Drama || [[Kanu Behl]] || [[Shashank Arora]], [[Ranvir Shorey]], [[Amit Sial]], [[Lalit Behl]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/750696|title=Titli (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|30}} || ''[[Main Aur Charles]]'' || Thriller || [[Prawaal Raman]] || [[Randeep Hooda]], [[Richa Chadda]], [[Adil Hussain]], Nandu Madhav||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/595501|title=Main Aur Charles (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|30}} || ''[[Once Upon A Time In Bihar]]'' || Political || Nitin Chandra || [[Ashish Vidyarthi]], Kranti Prakash Jha, Ajay Kumar, [[Arti Puri]], Pankaj Jha, Deepak Singh || <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/6366375|title=Once Upon A Time In Bihar (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 October 2015}}</ref> |- |30 October |[[Guddu Ki Gun]] |Comedy |Shantanu Ray Chhibber, Sheershak Anand |[[Kunal Khemu]], [[Payel Sarkar]], [[Aparna Sharma]], [[Sumeet Vyas]]||<ref>https://www.youtube.com/watch?v=LAWlBaXSOZY</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|30}} || ''Love Exchange'' || Romance || Raj V Shetty || Mohit Madan, Jyoti Sharma || <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/6265641|title=Love Exchange (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 4 November 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||10|30}} || ''Prithipal Singh... A Story'' || Biopic || Babita Puri || Vikas Kumar, Anjali Singh || <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/1013624|title=Prithipal Singh... A Story (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 4 November 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||11|6}} || ''[[Four Pillars of Basement]]'' || Thriller || Giresh Naik K || Dillzan Wadia, [[Bruna Abdullah]], Aaliya Singh, Zakir Hussain||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/5630197|title=Four Pillars of Basement (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||11|6}} || ''[[Charlie Kay Chakkar Mein]]'' || Crime/Thriller || Manish Srivasta || [[Naseeruddin Shah]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/6248706|title=Charlie Kay Chakkar Mein (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 October 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||11|6}} || ''[[Yaara Silly Silly]]'' || Romance || Subhash Sehgal || [[Paoli Dam]], [[Parambrata Chatterjee]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/4905916|title=Yaara Silly Silly (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 October 2015}}</ref> |- |{{dts|format=dmy||11|6}} || [[Ranbanka]] |Thriller |Aryeman Ramsay |Manish Paul, [[Ravi Kishan]], Pooja Thakur |<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/Ranbanka/movie-review/49676237.cms</ref> |- | {{dts|format=dmy||11|12}} || ''[[Prem Ratan Dhan Payo]]'' || Drama || [[Sooraj Barjatya]] || [[Salman Khan]], [[Sonam Kapoor]], [[Neil Nitin Mukesh]], [[Swara Bhaskar]], [[Armaan Kohli]], [[Anupam Kher]], [[Deepak Dobriyal]], [[Sanjay Mishra]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/597898|title=Prem Ratan Dhan Payo (2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]]|access-date= 15 November 2014}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||11|20}} || ''[[X (2014 film)|X]]'' || [[Anthology film|Anthology]] || Various Directors || [[Rajat Kapoor]], [[Huma Qureshi (actress)|Huma Qureshi]] ||<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/xthefilm|title=X (2015)|publisher=Drishyam Films |date= |access-date= 6 Nov 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||11|27}} || ''[[Angry Indian Goddesses]]'' || Drama || [[Pan Nalin]] || [[Sarah-Jane Dias]], [[Tannishtha Chatterjee]], [[Anushka Manchanda]], [[Sandhya Mridul]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-salman-khan-s-prem-ratan-dhan-payo-delays-release-of-angry-indian-goddesses-2142280|title=Angry Indian Goddesses (2015)|publisher=DNA |date= |access-date= 13 Nov 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||11|27}} || ''[[Tamasha (film)|Tamasha]]'' || Romance || [[Imtiaz Ali (director)|Imtiaz Ali]] || [[Deepika Padukone]], [[Ranbir Kapoor]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/674554|title=Tamasha (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 6 May 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||12|4}} || ''[[Hate Story 3]]'' || Thriller || Vishal Pandya || [[Zarine Khan]], [[Daisy Shah]], [[Sharman Joshi]], [[Karan Singh Grover]] ||<ref>{{cite web|title=Hate Story 3 release date announced|url=http://www.glamsham.com/movies/scoops/15/apr/news-t-series-hate-story-3-release-date-announced.asp|access-date=2016-01-25|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626133512/http://www.glamsham.com/movies/scoops/15/apr/news-t-series-hate-story-3-release-date-announced.asp|url-status=dead}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||12|4}} || ''[[Kajarya]]'' || Drama || [[Madhureeta Anand]] || Meenu Hooda, Ridhima Sud, Kuldeep Ruhil ||<ref>{{cite web | url=http://www.ibnlive.com/news/movies/kajarya-trailer-launch-madhureeta-anand-addresses-the-issue-of-female-foeticide-in-her-new-film-1159931.html | title='Kajarya' trailer launch: Madhureeta Anand addresses the issue of female foeticide in her new film | publisher=IBN Live | date= | access-date=3 November 2015 | archive-date=6 નવેમ્બર 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151106063809/http://www.ibnlive.com/news/movies/kajarya-trailer-launch-madhureeta-anand-addresses-the-issue-of-female-foeticide-in-her-new-film-1159931.html | url-status=dead }}</ref> |- | {{dts|format=dmy||12|11}} || ''[[The Silent Heroes]]'' || Adventure || Mahesh Bhatt || Maanuv Bhardawaj, Priyanka Panchal, Mann Bagga , Simran Deep, Nirmal Kumar Pant ||<ref>url=http://www.ibnlive.com/news/movies/mahesh-bhatts-the-silent-heroes-to-release-on-december-11-1158194.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124114611/http://www.ibnlive.com/news/movies/mahesh-bhatts-the-silent-heroes-to-release-on-december-11-1158194.html |date=2016-01-24 }}</ref> |- | {{dts|format=dmy||12|18}} || ''[[Bajirao Mastani (film)|Bajirao Mastani]]'' || Drama || [[Sanjay Leela Bhansali]] || [[Ranveer Singh]], [[Deepika Padukone]], [[Priyanka Chopra]] ||<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/526719|title=Bajirao Mastani (2015)|publisher=Bollywood Hungama |date= |access-date= 5 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/more/videos/view/id/6025821/|title="Yes, Bajirao Mastani Is Releasing On 18th Of December This Year": Ranveer Singh"|access-date= 5 May 2015}}</ref> |- | {{dts|format=dmy||12|18}} || ''[[Dilwale (2015 film)|Dilwale]]'' || Drama || [[Rohit Shetty]] || [[Shahrukh Khan]], [[Kajol]], [[Varun Dhawan]], [[Kriti Sanon]]||<ref>{{cite web|title=Dilwale(2015) |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/this-is-what-happened-on-the-first-day-of-shah-rukh-khans-dilwale-shoot-748451 |publisher=[[NDTV]]|access-date= 23 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Dilwale(2015) |url=http://www.ibtimes.co.in/kriti-sanon-set-start-shooting-dilwale-shah-rukh-khan-wishes-her-good-luck-626810 |publisher=[[International Business Times]]|access-date= 23 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Dilwale(2015) |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-rohit-shetty-flags-off-dilwale-with-varun-dhawan-shah-rukh-khan-kajol-to-join-later-2070724 | publisher=[[DNA India]]|access-date= 23 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/3351280/Dilwale|title=Dilwale|author=Bollywood Hungama|work=bollywoodhungama.com|access-date= 1 October 2015}}</ref> |- |} == References == {{Reflist|30em}} td66znpbt8abdw7lb5714523y9qqokw 0 82320 900737 874214 2026-05-06T08:13:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900737 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = વર્ગીસ કુરિયન | image = | birth_date = {{birth date|df=yes|1921|11|26}} | birth_place = [[કાલિકટ]], (મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી)<br />(હવે [[કોઝિકોડ]], [[કેરળ]]) | death_date = {{death date and age |2012|09|09 |1921|11|26 |df=yes}} | death_place = [[નડીઆદ]], [[ગુજરાત]], ભારત | nationality = ભારતીય | alma_mater = લોયોલા કોલેજ, ચેન્નઇ, કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરીંગ, ગુંડી, મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી | occupation = સહ-સ્થાપક, [[અમૂલ]]<br> સ્થાપક, નેશનલ ડેરી ડેવલોપમેન્ટ બોર્ડ (NDDB) અને ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ રુરલ મેનેજમેન્ટ આણંદ (IRMA) | employer = | known_for = ''ઓપરેશન ફ્લડ''<ref name="Times">{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-09/india/33713090_1_verghese-kurien-father-of-white-revolution-milk-powder |title=Father of white revolution Verghese Kurien dies |publisher=ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા |date= |access-date=૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨ |archive-date=2013-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602042628/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-09/india/33713090_1_verghese-kurien-father-of-white-revolution-milk-powder |url-status=dead }}</ref> | awards = વર્લ્ડ ફૂડ પ્રાઇઝ (૧૯૮૯) <br> ઓર્ડર ઓફ એગ્રીકલ્ચર મેરિટ (૧૯૯૭) <br> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૧૯૯૯) <br> [[પદ્મભૂષણ]] (૧૯૬૬) <br> [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૬૫) <br> રેમોન મેગ્સેસે એવોર્ડ (૧૯૬૩) | homepage = {{URL|http://www.drkurien.com/}} }} '''વર્ગીસ કુરિયન''' (૨૬ નવેમ્બર ૧૯૨૧ – ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨) જેઓ ''ભારતમાં શ્વેત ક્રાંતિના પિતા'' ગણાય છે<ref>{{cite web|title=1989: Dr. Verghese Kurien|url=http://www.worldfoodprize.org/en/laureates/19871999_laureates/1989_kurien/|publisher=(World Food Prize Foundation)|access-date=૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨}}</ref> સામાજીક ઉદ્યોગદ્રષ્ટા હતા, જેમના વિશ્વમાં સૌથી વધુ મોટા ડેરી વિકાસ કાર્યક્રમ ''ઓપરેશન ફ્લડ'',<ref>{{cite web|title=1989 Laureate: Verghese Kurien|url=https://www.youtube.com/watch?v=xmTieI_ry1o|publisher= World Food Prize Foundation (1989-7m 47s)}}</ref><ref name="Katar">{{cite book |last=Singh |first=Katar |title=Rural Development: Principles, Policies and Management |year=૧૯૯૯ |pages=૨૦૧ |publisher=SAGE |location=New Delhi |isbn=81-7036-773-5 |url=https://books.google.com/books?id=-wXsRWxpjPAC&pg=PA201&source=gbs_toc_r&cad=4}}</ref> ને કારણે ભારત ૧૯૯૮માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને પાછળ રાખીને વિશ્વમાં સૌથી વધુ દૂધ ઉત્પાદન કરતો દેશ બન્યો હતો,<ref name="hindustant">{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |publisher=Hindustan Times |date=૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧ |access-date= ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨ |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=૨૬ એપ્રિલ ૨૦૧૩}}</ref> અને ૨૦૧૦-૧૧ના વર્ષમાં ૧૭ ટકાના હિસ્સા સાથે દૂધની અછત ધરાવતા દેશમાંથી ૩૦ વર્ષમાં પ્રતિ વ્યક્તિ દૂધની માત્રામાં બેગણો વધારો થયો હતો,<ref>{{cite book|last=Kurien|first=Verghese|title=Ending Poverty in South Asia: Ideas that work|year=૨૦૦૭|publisher=(The World Bank)|location=Washington D.C., USA|isbn=0-8213-6876-1|url=https://books.google.com/books?id=IV9m8gF6XDcC&pg=PA52#v=onepage&q&f=false|chapter=India' s Milk Revolution: Investing in Rural Producer Organizations|editor=Narayan, Deepa |editor2=Glinskaya, Elena|access-date=૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|page=૫૨}}</ref> અને તેને કારણે ભારતમાં ડેરી ઉદ્યોગ સૌથી મોટો સ્વરોજગારી વાળો ઉદ્યોગ બન્યો હતો,<ref>{{cite web |last1=Pendleton |last2=Narayanan |first1=Andrew |first2=Pradeep |title=The white revolution : milk in India |work=Taking liberties: poor people, free trade and trade justice |page=૩૫ |publisher=Christian Aid |access-date=૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨ |url=http://www.bournemouth.ac.uk/about/the_global_dimension/teaching_resources/trade/Taking%20liberties%20-%20Poor%20people,%20free%20trade%20and%20trade%20justice.pdf }}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જેને કારણે રોજગારી, આવક, રોકાણ, પોષક, શિક્ષણ, તંદુરસ્તીમાં વધારો અને જાતિગત ભેદભાવોમાં ઘટાડો તેમજ નીચલા સ્તર સુધી લોકશાહી અને નેતાગીરીમાં પરિવર્તનો જોવા મળ્યા હતા.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KyyXB6PiN8MC&pg=PA47&redir_esc=y#v=onepage&q&f=true|title=India: The Dairy Revolution : the Impact of Dairy Development in India and the World Bank's Contribution (pp. 47-60)|last=Candler|first=Wilfred|last2=Kumar|first2=Nalini|date=૧૯૯૮|publisher=World Bank (Operations Evaluation Department)|year=|isbn=9780821342893|location=|pages=|language=en|via=}}</ref> == અંગત જીવન == કુરિયન ટૂંકી માંદગી પછી ૯૦ વર્ષની વયે ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨ના રોજ નડીઆદમાં<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1120910/jsp/nation/story_15958717.jsp|title=Kurien didn’t drink milk, he lived it|last=|first=|date=૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|website=The Telegraph|publisher=|access-date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193211/https://www.telegraphindia.com/1120910/jsp/nation/story_15958717.jsp|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-11/ahmedabad/33762051_1_kurien-and-modi-gujarat-chief-minister-india-s-white-revolution|title=Modi had soured relations with the milkman of India|date=૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|newspaper=Times of India|access-date=૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2012-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914001406/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-11/ahmedabad/33762051_1_kurien-and-modi-gujarat-chief-minister-india-s-white-revolution|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33862984_1_verghese-kurien-kurien-and-modi-gujarat-co-operative|title=Gujarat Elections 2012: Narendra Modi wastes no time in tapping over 1/3 of Gujarat's 3.5 crore Amul voters|last=Thakkar|first=Mitul|last2=Sally|first2=Madhvi|date=૧૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|website=The Economic Times|publisher=|access-date=૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917021619/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33862984_1_verghese-kurien-kurien-and-modi-gujarat-co-operative|url-status=dead}}</ref> અવસાન પામ્યા હતા અને થોડા સમય પછી તેમના પત્નિ મુંબઈમાં અવસાન પામ્યા હતા. વર્ગીસ કુરિયનનું મોટાભાગનું જીવન ગુજરાતમાં પસાર થયું હોવા છતાં તેઓ ગુજરાતી સમજી શકતા હતા પણ બોલતા નહોતા તેમજ તેઓ દૂધ પીતા નહોતા.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/opinion/the-man-who-empowered-through-milk/article3877839.ece|title=The man who empowered through milk|last=Damodaran|first=Harish|date=૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|website=Business Line|publisher=The Hindu|access-date=૨૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬}}</ref> તેમનો ઉછેર ખ્રિસ્તી ધર્મના વાતાવરણમાં થયો હતો પરંતુ તેઓ પછીથી નાસ્તિક બન્યા હતા.<ref>Kurien, Verghese. "I AM: Verghese Kurien." The Times of India. N.p., 1 Apr. 2006. Web. "When I was young, I had to memorise parts of the Bible and perform rituals. It was perhaps this experience that turned me into an atheist."</ref><ref>Gandhi, A. K. Verghese Kurien. N.p.: Prabhat Prakashan, n.d. Print. "He was an atheist"</ref><ref>"Verghese Kurien." The Economist. N.p., 22 Sept. 2012. Web. 28 Oct. 2016. "He was born a Christian, became an atheist..."</ref> == પુસ્તકો == * Kurien, Verghese (2005) ''I Too Had a Dream''. APH Publishing Corp. ISBN 9788174364074<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/Too-Had-Dream-Gouri-Salvi/dp/8174364072|title=I too had a dream - on Amazon.com}}</ref> * Kurien, Verghese (1997) ''An Unfinished Dream''. Tata-McGraw-Hill. ISBN 9780074622148 * Kurien, Verghese ''The Man Who Made The Elephant Dance'' ISBN 9789382299240 == સંદર્ભ == {{Reflist|3}} == પૂરક વાચન == * {{Cite book|author=Kotler, Neil G.|date=૧૯૯૦|title=Sharing Innovation: Global Perspectives on Food, Agriculture, and Rural Development|publisher=Int. Rice Res. Inst.|isbn=9789711042219}} * {{Cite book|author=Kachru, Upendra|date=૨૦૧૧|title=India, Land of a Billion Entrepreneurs|publisher=Pearson Education India|isbn=9788131758618}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Verghese Kurien}} * [http://www.drkurien.com/ Official Website of Verghese Kurien] * [http://www.amul.com/m/dr-v-kurien Official Biography – Amul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140123083102/http://www.amul.com/m/dr-v-kurien |date=2014-01-23 }} * [http://indairyasso.org/magazine/sept12/legend.pdf Dr. Verghese Kurien: The Making of a Legend]{{dead link|date=July 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.india-seminar.com/2001/498/498%20verghese%20kurien.htm The Amul Saga] by Verghese Kurien [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૨૧માં જન્મ]] k0hj9az97qoeiq02c7gmw3t1n9xaxm9 0 102373 900734 885836 2026-05-06T05:22:53Z ~2026-27510-08 87220 900734 wikitext text/x-wiki '''ગુજરાત માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ મંડળ''' એ [[ગુજરાત]] રાજ્યની માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શૈક્ષણિક પદ્ધતિ માટે નીતિ-સંબંધિત, વહીવટી, જ્ઞાનાત્મક અને બૌદ્ધિક દિશા નિર્ધારિત કરવા માટે જવાબદાર ગુજરાત શાસનની સંસ્થા છે. મંડળની મુખ્ય જવાબદારીઓમાં પરીક્ષાઓ અને શૈક્ષણિક સંશોધન હાથ ધરવાની છે. ગુજરાત રાજ્યમાં ઉચ્ચતર માધ્યમિક અને માધ્યમિક શાળાઓની નોંધણી અને વહીવટ માટે પણ મંડળ જવાબદાર છે. == સ્થાપના == આ મંડળની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૭૩માં 'ગુજરાત માધ્યમિક શિક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨'ના<ref>{{Cite web|url=https://lpd.gujarat.gov.in/acts/secondary-and-higher-secondary-education-act-1972-gujarat-?lang=Gujarati|title=Secondary and Higher Secondary Education Act, 1972, Gujarat {{!}} રાજ્ય રચના {{!}} કાયદો અને નીતિ {{!}} વૈધાનિક અને સંસદિય બાબતોનો વિભાગ|website=lpd.gujarat.gov.in|access-date=2019-03-09}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આધારે કરાઈ હતી. == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.gseb.org/ અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525041710/https://www.gseb.org/ |date=2023-05-25 }} {{સંદર્ભો}} {{stub|Ssc=Ssc}} [[શ્રેણી:શિક્ષણ]] k93npqngeatl7y46tjs1bjvttiy2izw 900736 900734 2026-05-06T06:01:45Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/~2026-27510-08|~2026-27510-08]] ([[User talk:~2026-27510-08|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/900734|900734]] પાછો વાળ્યો 900736 wikitext text/x-wiki '''ગુજરાત માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ મંડળ''' એ [[ગુજરાત]] રાજ્યની માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શૈક્ષણિક પદ્ધતિ માટે નીતિ-સંબંધિત, વહીવટી, જ્ઞાનાત્મક અને બૌદ્ધિક દિશા નિર્ધારિત કરવા માટે જવાબદાર ગુજરાત શાસનની સંસ્થા છે. મંડળની મુખ્ય જવાબદારીઓમાં પરીક્ષાઓ અને શૈક્ષણિક સંશોધન હાથ ધરવાની છે. ગુજરાત રાજ્યમાં ઉચ્ચતર માધ્યમિક અને માધ્યમિક શાળાઓની નોંધણી અને વહીવટ માટે પણ મંડળ જવાબદાર છે. == સ્થાપના == આ મંડળની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૭૩માં 'ગુજરાત માધ્યમિક શિક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨'ના<ref>{{Cite web|url=https://lpd.gujarat.gov.in/acts/secondary-and-higher-secondary-education-act-1972-gujarat-?lang=Gujarati|title=Secondary and Higher Secondary Education Act, 1972, Gujarat {{!}} રાજ્ય રચના {{!}} કાયદો અને નીતિ {{!}} વૈધાનિક અને સંસદિય બાબતોનો વિભાગ|website=lpd.gujarat.gov.in|access-date=2019-03-09}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આધારે કરાઈ હતી. == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.gseb.org/ અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525041710/https://www.gseb.org/ |date=2023-05-25 }} {{સંદર્ભો}} {{stub}} [[શ્રેણી:શિક્ષણ]] 5buz7aiy9ryv7nj2lgp98mqq9yhnt5g 2 103526 900733 900461 2026-05-06T04:00:43Z Snehrashmi 41463 900733 wikitext text/x-wiki == સ્ત્રી ધર્મ''' (સામયિક) == '''સ્ત્રી ધર્મ'''એ મહિલા ભારતીય સંગઠન (વુમન્સ ઇન્ડિયન એસોસિએશન)નું વસાહતવાદ વિરોધી અને રાષ્ટ્રવાદી તરફી સામયિક હતું. તે સૌપ્રથમ જાન્યુઆરી ૧૯૧૮માં બે થિયોસોફિસ્ટ નારીવાદીઓ - માર્ગારેટ કઝિન્સ અને ડોરોથી જિનરાજદાસા દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું અને ઓગસ્ટ ૧૯૩૬ સુધી ચાલુ રહ્યું હતું.{{sfn|Raman|2009|p=151}}{{sfn|Tusan|2007}} ડોરોથી ગ્રેહામ જિનરાજદાસા, એની બેસન્ટ, માર્ગારેટ કઝિન્સ, મહાદેવ શાસ્ત્રી, શ્રીમતી પટવર્ધન અને મુથુ લક્ષ્મી રેડ્ડીએ આ સામયિકના મૂળ ટ્ર્સ્ટી મંડળની રચના કરી હતી.<ref name="deborah"/> તેનું શીર્ષક સંસ્કૃત ભાષાંતર હતું "સ્ત્રીઓનો ધર્મ: તેમનો સાચો માર્ગ".{{sfn|Broome|2012}} bqrn9k6il3ygud67k0pgb0x57nk8ti4 0 109416 900705 894066 2026-05-05T12:24:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900705 wikitext text/x-wiki '''''હેલ્લારો''''' ૨૦૧૯ની ભારતીય [[ગુજરાતી સિનેમા|ગુજરાતી]] ઐતિહાસિક ચિત્રપટ છે, જે અભિષેક શાહ દ્વારા સહ-લેખિત અને નિર્દેશન કરેલ છે અને આશિષ પટેલ, નીરવ પટેલ, આયુષ પટેલ, પ્રિતિક ગુપ્તા, મિત જાની અને અભિષેક શાહ દ્વારા સારથી પ્રોડક્શન્સ અને હરફનમૌલા ફિલ્મોના બેનર હેઠળ નિર્માણ કરાયેલ છે. જયેશ મોરે, શ્રદ્ધા ડાંગર, બ્રિંદા ત્રિવેદી નાયક, શચી જોશી, [[નીલમ પંચાલ]], તેજલ પંચાસરા અને કૌસાંબી ભટ્ટની જોડીવાળી આ ફિલ્મ અભિષેક શાહના દિગ્દર્શક પદાર્પણની નિશાની છે. ''હેલ્લારો'' એ ૬૬ મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં શ્રેષ્ઠ ''ફીચર'' (feature) ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો હતો.<ref>{{Cite news|last=Staff|first=Scroll|title=National Awards: Aditya Dhar gets best director for ‘Uri’, Gujarati movie ‘Hellaro’ wins Best Film|url=https://scroll.in/latest/933356/national-awards-aditya-dhar-gets-best-director-for-uri-gujarati-movie-hellaro-wins-best-film|access-date=9 August 2019|work=Scroll.in|date=9 August 2019}}</ref> ૨૦ નવેમ્બરથી ૨૮ દરમિયાન યોજાયેલ [[ગોઆ]]<nowiki/>ના ૫૦ મા આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવ (આઈ.એફ.એફ.આઈ) ખાતે ભારતીય પેનોરમાં દ્વારા સત્તાવાર રીતે તેની પસંદગી કરવામાં આવી છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/gujarati-film-hellaro-to-be-iffi-goa-opening-feature/21859186|title=Gujarati film Hellaro to be IFFI Goa opening feature|date=7 October 2019|website=mid-day}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ફિલ્મ મહોત્સવમાં તે દિગ્દર્શકની પ્રથમ શ્રેષ્ઠ ચિત્રપટ માટે પણ નામાંકિત છે.<ref>{{Cite news|title=Indian films 'Hellaro', 'Uyare' to vie for Best Debut Feature Award at IFFI|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/indian-films-hellaro-uyare-to-vie-for-best-debut-feature-award-at-iffi-119102000171_1.html|newspaper=Business Standard India|date=2019-10-20|access-date=2019-12-09|last=ANI}}</ref> આ ફિલ્મ ૮ નવેમ્બર ૨૦૧૯ ના રોજ ભારતમાં રજૂ થઇ હતી. == સારાંશ == ૧૯૭૫માં, મંજરી નામની એક યુવતી, [[કચ્છનું રણ|કચ્છના રણ]]ના મધ્યમાં એક નાનકડા ગામમાં લગ્ન કરે છે. ત્યાં, તે પિતૃપ્રધાન આદેશો દ્વારા જીવતી સ્ત્રીઓના જૂથમાં જોડાય છે. જ્યારે તેઓ દરરોજ સવારે કોઈ દૂરના સ્થળે પાણી લેવા માટે જાય છે ત્યારે દમનથી તેમને થોડો છુટકારો મળે છે. દરરોજ તે થોડા કલાકો સિવાય, તેમના જીવન પુરુષો દ્વારા બનાવેલા નિયમો દ્વારા બંધાયેલા છે, જેનું તેઓ પાલન કરે છે. તેઓ ખૂબ જ દયનીય જીવન જીવે છે. એક દિવસ, પાણી લાવવા જતા હતા ત્યારે તેઓને કોઈ રણની વચ્ચે દેખાય છે અને તેમનું જીવન હંમેશ માટે બદલાઈ જાય છે.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others/gujs-hellaro-is-nations-best/articleshow/70612256.cms|title=Guj’s ‘Hellaro’ is nation’s best|date=2018-08-10|website=Ahmedabad Mirror|archive-url = |archive-date=|access-date= 2019-08-12}}</ref> == કલાકારો == * શ્રદ્ધા ડાંગર * જયેશ મોરે * તેજલ પંચાસરા * શૈલેષ પ્રજાપતિ * મૌલિક નાયક * આર્જવ ત્રિવેદી * બ્રીંદા ત્રિવેદી નાયક * તર્જની ભડલા * [[નીલમ પંચાલ]] * કૌશાંબી ભટ્ટ * સ્વાતિ દવે * ડેનીશા ઘૂમરા * આકાશ ઝાલા * રાજન ઠાકર * કિશન ગઢવી * કમલેશ પરમાર * સચી જોષી * રિદ્ધિ યાદવ * જાગૃતિ ઠાકોર * કામિની પંચાલ * એકતા બચવાની <ref name=":0"/> == ઉત્પાદન == નવોદિત દિગ્દર્શક અને સહ-લેખક શાહે જણાવ્યું હતું કે તેમણે વાર્તા લોકગીત અને વાસ્તવિક જીવનના ઉદાહરણોથી પ્રેરિત થઈ લખી છે. પ્રતીક ગુપ્તાએ સહયોગી ડાયરેક્ટર તરીકે સાથે મળીને પટકથા, સંપાદન અને સહ-નિર્માણ કર્યું હતું. નાટ્યકાર અને કવિ [[સૌમ્ય જોશી]] એ ગીતો, વધારાની પટકથા અને સંવાદો લખ્યા હતા. મેહુલ સુરતી એ સંગીત આપ્યું હતું.<ref name=":0"/> આશિષ પટેલ, નીરવ પટેલ, આયુષ પટેલ, અભિષેક શાહ, મિત જાની અને પ્રિતિક ગુપ્તાએ ફિલ્મ નિર્માણ કરી હતી. સર્જનાત્મક અને કારોબારી નિર્માતા તરીકે આયુષ પટેલ અને મિત જાની એ મદદ કરી. ફિલ્મનું શૂટિંગ [[કચ્છનું રણ|કચ્છના રણ]]માં બનાવવામાં આવેલા ગામના એક સેટમાં કરવામાં આવ્યું હતું. == પ્રકાશન == ૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૧૯ના રોજ નિર્માતાઓ દ્વારા ફિલ્મના ઓફિશિયલ ટ્રેલરનું અનાવરણ કરાયું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=qb8uOylK3R4|title=Hellaro &#124; Official Trailer &#124; Abhishek Shah - Jayesh More &#124; Shraddha Dangar &#124; 8th November 2019|date=10 October 2019|website=YouTube|publisher=Hellaro}}</ref> આ ફિલ્મ ૮ નવેમ્બર ૨૦૧૯ ના રોજ સિનેમા ઘરોમાં રજૂ થઇ હતી.<ref name=":1"/><ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/hellaro-1st-gujarati-film-to-win-top-national-award/articleshow/70612338.cms|title=‘Hellaro’ 1st Gujarati film to win top national award|last=|first=|date=2019-08-10|website=The Times of India|archive-url = |archive-date=|access-date= 2019-08-12}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/how-a-little-known-gujarati-movie-won-the-best-feature-film-award-1580593-2019-08-14|title=How a little-known Gujarati movie won the best feature film award|last=Singh|first=Suhani|date=2019-08-14|website=India Today|archive-url = |archive-date=|access-date= 2019-08-15}}</ref> == સંગીત == આ ફિલ્મનું સંગીત મેહુલ સુરતી એ આપ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=Spotify – Web Player|url=https://open.spotify.com/album/6TqIUcXOiVQDKxCTLk1iYB|access-date=2025-11-17|website=Spotify|language=gu}}</ref> == પ્રતિભાવ == આ ફિલ્મે ૬૬ મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં શ્રેષ્ઠ ફીચર ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો. તેર મહિલા અભિનેત્રીઓએ પણ તેમના અભિનય બદલ વિશેષ જ્યુરી એવોર્ડ જીત્યો. શ્રેષ્ઠ ફીચર ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ મેળવનારી તે પહેલી ગુજરાતી ફિલ્મ હતી.<ref name=":1"/><ref name=":0"/> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Imdb title}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] r5xdvjg6rwzaane1afm6iyo9o3m83pl 0 140329 900719 899898 2026-05-05T16:00:46Z Snehrashmi 41463 {{સંદર્ભ આપો}} 900719 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} '''શુકાનંદ સ્વામી''' [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના સંત હતા. તેઓ [[સ્વામિનારાયણ|ભગવાન સ્વામિનારાયણ]]ના અંગત સચિવ હતા તેથી તેમના જમણા હાથ તરીકે પણ ઓળખાતા. ભગવાન સ્વામિનારાયણનો પત્ર વ્યવહાર પણ તેઓ સંભાળતા હતા. શુકાનંદ સ્વામીનો જન્મ વિ.સં. ૧૮૫૫માં [[ડભાણ (તા. નડીઆદ)|ડભાણ]] ગામમાં ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો હતો. તેમનું બાળપણનું નામ જગન્નાથ હતુ. બાળપણથી જ તેઓ ભક્તિમાં રુચિ ધરાવતા હતા. ડભાણમાં સંસ્કૃત અભ્યાસ માટે રહેતા સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સંતો સાથે મેળાપ થયો અને પરિણામે ભગવાન સ્વામિનારાયણની સેવા કરવા તેઓ [[ગઢડા]] ગયા. દિક્ષા પ્રસંગે સ્વામીનારાયણે તેમને [[મુક્તાનંદ સ્વામી]] પાસે મોકલ્યા જેમણે તેમને દિક્ષા આપી શુકાનંદ નામ આપ્યું. તેમની વિદ્વતા, સાધુતા અને લેખનશૈલીથી ભગવાન સ્વામિનારાયણ અતિ પ્રસન્ન રહેતા. અક્ષરઓરડીની બાજુમાં જ મહારાજે તેમને ઓરડી આપેલી. શુકાનંદ સ્વામીએ સતત ભગવાન સ્વામિનારાયણના પત્રો અને ગ્રંથોનું લેખન કાર્ય કર્યુ છે. [[વચનામૃત]]માં પણ તેમને બહુ મોટા સાધુ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. શુકાનંદ સ્વામીએ [[સંસ્કૃત]]માં ૭ અને [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]માં ૯ ગ્રંથો લખ્યા છે. ૧૨ વર્ષ સુધી તાવથી પીડાઈ ને સં. ૧૯૨૫ની [[માગશર વદ ૫|માગશર વદ પાંચમ]]ના રોજ [[વડતાલ]]માં તેમનું અવસાન થયું.<ref>{{Cite web|date=2018-02-28|title=Shukanand Swami (Shuk Muni) - Personal Secretary of the Lord|url=https://www.swaminarayanvadtalgadi.org/swaminarayan-sant-shukanand-swami-shuk-muni-personal-secretary-of-the-lord/|access-date=2023-05-23|website=Swaminarayan Vadtal Gadi - SVG|language=en}}</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]] givsbtgkmgdji4w9qrtvp5cfaa3cdiw 0 154129 900730 899454 2026-05-06T03:46:55Z Snehrashmi 41463 /* ચળવળની શરૂઆત (૧૯૧૭-૧૯૧૯) */ 900730 wikitext text/x-wiki [[File:Indian Suffragettes on the Women's Coronation Procession.jpg|thumb|૧૯૧૧ની મહિલા રાજ્યાભિષેક શોભાયાત્રામાં ભાગ લેનાર ભારતીય મહિલા મતાધિકાર કાર્યકર્તાઓ]] '''ભારતમાં મહિલા મતાધિકાર''' ચળવળ બ્રિટિશ શાસન હેઠળના વસાહતી ભારતમાં મહિલાઓને મતદાનનો અધિકાર પ્રાપ્ત કરાવવા માટે ઉદ્ભવી હતી. મતાધિકાર મેળવવા ઉપરાંત, આ ચળવળનો હેતુ મહિલાઓને ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવવાનો અને સરકારી હોદ્દાઓ પર સેવા આપવાનો અધિકાર સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ હતો. ૧૯૧૮માં બ્રિટનમાં મહિલાઓને મર્યાદિત મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ આ કાયદો સામ્રાજ્યના અન્ય ભાગોમાં રહેતા બ્રિટિશ નાગરિકો માટે લાગુ પડતો નહોતો. ભારતીય મતદાન વ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે આવેલા બ્રિટિશ કમિશન સમક્ષ મહિલાઓ અને પુરુષો દ્વારા રજૂઆતો કરવામાં આવી હોવા છતાં, મોન્ટાગુ–ચેમ્સફોર્ડ સુધારાઓમાં મહિલાઓની માંગણીઓને અવગણવામાં આવી. ૧૯૧૯માં મતાધિકારવાદીઓએ ઇન્ડિયા ઓફિસ તથા બ્રિટિશ સંસદની હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સ અને હાઉસ ઓફ કોમન્સની સંયુક્ત પસંદગી સમિતિ સમક્ષ મહિલાઓને મતાધિકાર આપવાના સમર્થનમાં વિગતવાર અરજીઓ અને અહેવાલો રજૂ કર્યા. આ સમિતિ સાઉથબરો ફ્રેન્ચાઇઝ સમિતિના ચૂંટણી સુધારાઓને અંતિમ સ્વરૂપ આપી રહી હતી. તેમ છતાં, મહિલાઓને તરત મતદાન અથવા ચૂંટણીમાં ઉમેદવારીનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો નહોતો. જોકે, ભારત સરકાર અધિનિયમ, ૧૯૧૯ હેઠળ પ્રાંતીય પરિષદોને મહિલાઓને ચોક્કસ મિલકત, આવક અથવા શૈક્ષણિક લાયકાતના આધારે મતાધિકાર આપવો કે નહીં તે નક્કી કરવાની સત્તા આપવામાં આવી. [[File:Paris Women's Congress.jpg|thumb|૧૯૨૬માં પેરિસ મહિલા કોંગ્રેસમાં ભારતીય પ્રતિનિધિઓ]] ૧૯૧૯ થી ૧૯૨૯ દરમ્યાન બ્રિટિશ ભારતના લગભગ બધા પ્રાંતો તેમજ મોટાભાગના દેશી રજવાડાઓએ મહિલાઓને મતાધિકાર આપ્યો. કેટલાક સ્થળોએ તેમને સ્થાનિક ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવવાની મંજૂરી પણ આપવામાં આવી. મહિલાઓને મતાધિકાર મળવાની શરૂઆત ૧૯૧૯માં મદ્રાસ શહેરથી થઈ. ત્યારબાદ ૧૯૨૦માં ત્રાવણકોર અને ઝાલાવાડ રાજ્યોએ આ હક આપ્યો, અને ૧૯૨૧માં મદ્રાસ તથા બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી સહિતના બ્રિટિશ પ્રાંતોમાં મહિલાઓને મતાધિકાર મળ્યો. ૧૯૨૩માં રાજકોટ રાજ્યએ સંપૂર્ણ સાર્વત્રિક મતાધિકાર આપ્યો અને તે જ વર્ષે ભારતમાં વિધાનસભા પરિષદમાં સેવા આપવા માટે પ્રથમ બે મહિલાઓની પસંદગી કરવામાં આવી. ૧૯૨૪માં મુદ્દીમન સમિતિએ વધુ અભ્યાસ કરીને ભલામણ કરી કે બ્રિટિશ સંસદ મહિલાઓને ચૂંટણીમાં ઉભા રહેવાની મંજૂરી આપે, જેના પરિણામે ૧૯૨૬માં મતાધિકાર સંબંધિત સુધારાઓ અમલમાં આવ્યા. ૧૯૨૭માં નવા ભારત કાયદાનું માળખું તૈયાર કરવા માટે સાયમન કમિશનની નિમણૂક કરવામાં આવી. કમિશનમાં કોઈ ભારતીય સભ્ય ન હોવાથી રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓએ તેના સત્રોનો બહિષ્કાર કરવાની અપીલ કરી. આ પરિસ્થિતિએ મહિલા સંગઠનોમાં મતભેદ ઊભા કર્યા—એક પક્ષ સાર્વત્રિક મતાધિકારના સમર્થનમાં હતો, જ્યારે બીજો પક્ષ શિક્ષણ અને આર્થિક લાયકાતના આધારે મર્યાદિત મતાધિકાર જાળવવાની તરફેણમાં રહ્યો. કમિશને મતાધિકારના વિસ્તરણ અંગે ચર્ચા કરવા માટે ગોળમેજી પરિષદો યોજવાની ભલામણ કરી. મહિલાઓની મર્યાદિત ભાગીદારી સાથે યોજાયેલી ત્રણ ગોળમેજી પરિષદોના અહેવાલ બ્રિટિશ સંસદની સંયુક્ત સમિતિને મોકલવામાં આવ્યા. તેમાં મતદાનની ઉંમર ઘટાડીને ૨૧ વર્ષ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી, પરંતુ મિલકત અને સાક્ષરતાના પ્રતિબંધો જાળવી રાખવામાં આવ્યા. સાથે જ, મહિલાઓ માટેની લાયકાત તેમના વૈવાહિક દરજ્જાના આધારે નક્કી કરવાની ભલામણ પણ કરવામાં આવી. પ્રાંતીય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ અને વિવિધ વંશીય જૂથો માટે વિશેષ ક્વોટાની જોગવાઈઓ પણ સૂચવવામાં આવી. આ જોગવાઈઓ ભારત સરકાર અધિનિયમ, ૧૯૩૫માં સમાવેશ કરવામાં આવી. જોકે આ કાયદાથી મતાધિકારનો વિસ્તાર થયો, તેમ છતાં માત્ર આશરે ૨.૫% મહિલાઓને જ મતદાન કરવાનો અધિકાર મળ્યો. મતાધિકાર વધારવા માટેની આગળની કામગીરી રાષ્ટ્રવાદી ચળવળ સાથે સંકળાઈ ગઈ, જેમાં મહિલાઓના પ્રશ્નો કરતાં સ્વતંત્રતાને વધુ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી. ૧૯૪૬માં ભારતની બંધારણસભાની ચૂંટણી યોજાઈ, જેમાં ૧૫ બેઠકો મહિલાઓને ફાળવવામાં આવી. આ મહિલાઓએ નવા બંધારણની રચનામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું. એપ્રિલ ૧૯૪૭માં વિધાનસભાએ સાર્વત્રિક મતાધિકારના સિદ્ધાંતને સ્વીકાર્યો. જુલાઈમાં ચૂંટણી સંબંધિત જોગવાઈઓ મંજૂર કરવામાં આવી, ઓગસ્ટમાં ભારતે બ્રિટનથી સ્વતંત્રતા મેળવી, અને ૧૯૪૮ની શરૂઆતમાં મતદાર યાદીઓ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ. જૂન ૧૯૪૯માં બંધારણના મુસદ્દામાં મતાધિકાર અને ચૂંટણી સંબંધિત અંતિમ જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો અને ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના રોજ ભારતનું બંધારણ અમલમાં આવ્યું, જેના સાથે જ સર્વજન મતાધિકારનો અમલ સુનિશ્ચિત થયો. == પૃષ્ઠભૂમિ == [[File:IndianEmpireCeylon1915.jpg|thumb|૧૯૧૫માં ભારતીય સામ્રાજ્ય (ગુલાબી વિસ્તારો બ્રિટિશ રાજના નિયંત્રણ હેઠળના વિસ્તારો દર્શાવે છે અને ભૂખરા વિસ્તારો તે રજવાડાઓને દર્શાવે છે જે પોતાની આંતરિક બાબતોનું સંચાલન કરતા હતા)]] ૧૮૯૦ના દાયકામાં [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]ની સ્થાપના સાથે ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદનો ઉદય થયો.{{sfn|Copland |2002|p=27}} પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના આગમન અને પ્રચારમાં 'સ્વ-નિર્ણય' જેવા શબ્દોના ઉપયોગથી મધ્યમ વર્ગના ભારતીયોમાં આશા જાગી કે પરિવર્તન નિકટવર્તી છે.{{sfn|Copland|2002|p=34}} અંગ્રેજી શિક્ષિત ઉચ્ચ વર્ગના લોકો માટે, જેઓ મુખ્યત્વે શહેરીકરણ પામ્યા હતા અને વ્યાવસાયિક આવક પર આધાર રાખતા હતા, બ્રિટિશ શાસન ફાયદાકારક હતું,{{sfn|Southard|1993|pp=399–400}} પરંતુ તેઓ એ પણ સ્વીકારતા હતા કે તેમની પત્નીઓ પરના પ્રતિબંધો તેમની પોતાની કારકિર્દીને અસર કરે છે. સ્ત્રીઓને એકાંતમાં રાખવાની પ્રથાનો અર્થ એ થયો કે તેઓ બાળકોને શિક્ષિત કરી શકતી ન હતી, અથવા તેમના પતિની પ્રગતિ માટે સહયોગી અથવા સહાયક તરીકે અસરકારક રીતે ભાગ લઈ શકતી નહોતી.{{sfn|Southard|1993|p=400}} તેમણે રાજકીય અધિકારો અને ખાસ કરીને મતાધિકારની માંગણીઓમાં તેમના પ્રયાસોને વેગ આપ્યો. ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓ સાથે જોડાયેલા હોવા છતાં, ભારતીય નારીવાદીઓએ બ્રિટિશ મતાધિકાર કાર્યકર્તાઓનો પણ સહયોગ મેળવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તેમજ પોતાની સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવાની કોશિશ કરી,{{sfn|Burton|2016}} જેના કારણે મહિલાઓની એકીકૃત ઓળખ અથવા માંગણીઓનો સમૂહ વિકસિત થઈ શક્યો ન હતો.{{sfn|Fletcher|Levine|Mayhall|2012|p=225}} ઓસ્ટેન ચેમ્બરલેન, જે તે સમયે ભારત માટેના સચિવ હતા, તેમણે ભારતમાં બ્રિટનની સત્તામાં ઢીલ આપવાના વિચારનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે ભારતીય રાજાઓ સાથે મર્યાદિત પરામર્શના પ્રસ્તાવને સમર્થન આપનાર લોકોને પણ બ્રિટિશ રાજના કાર્યોમાં “હસ્તક્ષેપકાર” તરીકે આરોપિત કર્યા હતા.{{sfn|Copland |2002|pp=35–36}} ૧૯૧૭માં જ્યારે તેમને પદ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમના અનુગામી, એડવિન મોન્ટેગ્યુને - ભારતના વાઇસરોય, લોર્ડ ચેમ્સફોર્ડ સાથે મળીને - બ્રિટિશ સત્તાના મર્યાદિત રાજકીય હસ્તાંતરણ અંગે પરામર્શ કરવા માટે અધિકૃત કરવામાં આવ્યા.{{sfn|Copland |2002|p=37}}{{sfn|Forbes|2004|p=92}} == ચળવળની શરૂઆત (૧૯૧૭-૧૯૧૯) == [[File:Margaret E. Cousins, 1932.png|thumb|alt=સ્ત્રીના શરીરના ઉપરના ભાગનો શ્વેત–શ્યામ ફોટોગ્રાફ|માર્ગારેટ ઇ. કઝીન્સ, ૧૯૩૨]] ૧૯૧૭માં, માર્ગારેટ કઝિન્સે મદ્રાસના અદ્યારમાં મહિલા ભારતીય સંગઠનની સ્થાપના કરી, જેથી મહિલાઓ સરકારી નીતિઓને પ્રભાવિત કરી શકે. આ સંગઠન સમાન અધિકારો, શૈક્ષણિક તકો, સામાજિક સુધારણા અને મહિલા મતાધિકાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતું હતું. સ્થાપક સભ્યોમાં એસ. અંબુજમ્મલ, એની બેસન્ટ, કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય, મેરી પૂનેન લુકોઝ, બેગમ હસરત મોહાની, સરલાબાઈ નાઈક, ધનવંતી રામા રાઉ, મુથુલક્ષ્મી રેડ્ડી, મંગલમ્મલ સદાસિવિયર અને હેરાબાઈ ટાટાનો સમાવેશ થતો હતો. બેસન્ટને પ્રમુખ અને ટાટાને જનરલ સેક્રેટરી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.{{sfn|Odeyar|1989|p=179}} મોન્ટાગુ સાથે મુલાકાત કરવાની ઇચ્છા સાથે, કઝિન્સે મહિલાઓ માટે શૈક્ષણિક અને સામાજિક સુધારાઓ અંગે ચર્ચા કરવા અરજી રજૂ કરી. પરંતુ કમિશનનો કાર્યક્ષેત્ર માત્ર રાજકીય વિષયો સુધી મર્યાદિત હોવાનું જણાવી તેમની અરજી નકારી કાઢવામાં આવી. ત્યારબાદ તેમણે પોતાની અરજીમાં ફેરફાર કરીને મહિલાઓની રાજકીય માંગણીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.{{sfn|Odeyar|1989|p=180}} ૧૫ ડિસેમ્બર, ૧૯૧૭ ના રોજ જ્યારે તેને મંજૂરી આપવામાં આવી,{{sfn|Forbes|2004|p=92}} ત્યારે સરોજિની નાયડુએ ભારત સરકાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા નવા 'ફ્રેન્ચાઇઝ બિલ'માં મહિલાઓના મતાધિકારનો સમાવેશ કરવાની માંગ રજૂ કરવા માટે ભારતભરમાંથી ૧૪ અગ્રણી મહિલાઓના પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ કર્યું.{{sfn|Odeyar|1989|p=179}}{{sfn|Mukherjee|2011|p=112}}{{sfn|Deivanai|2003|p=113}} નાયડુ અને કઝિન્સ ઉપરાંત, પ્રતિનિધિમંડળમાં બેસન્ટ, પાર્વતી અમ્મલ, શ્રીમતી ગુરુસ્વામી ચેટ્ટી, નલિનીબાઈ દલવી, ડોરોથી જીનરાજદાસા, ડૉ. નાગુતાઈ જોશી (જેઓ બાદમાં રાણી લક્ષ્મીબાઈ રજવાડે તરીકે ઓળખાયા), શ્રીમતી કમલાબાઈ કિબે, શ્રીમતી લા ઝા, શ્રીમતી ઝેડ. શ્રીરંગમ્મા અને ટાટા જેવા સભ્યોનો સમાવેશ થતો હતો. હાજર રહેલી મહિલાઓ ઉપરાંત, ફ્રાન્સેસ્કા અરુન્ડેલ, અબાલા બોઝ, સરલા દેવી ચૌધુરાણી, શ્રીમતી મઝુર-ઉલ-હક, ઉમા નેહરુ, શ્રીમતી આર.વી. નીલકંઠ, મિસ એચ. પેટિટ, રમાબાઈ રાનડે અને શ્રીમતી પદ્માબાઈ સંજીવા રાવ દ્વારા મોન્ટેગ્યુને સમર્થન દર્શાવતા તાર મોકલવામાં આવ્યા હતા.{{sfn|Deivanai|2003|p=113}} બ્રિટીશ સંસદે ૧૯૧૮નો લોક પ્રતિનિધિત્વ ધારો (રિપ્રેઝન્ટેશન ઓફ ધ પીપલ એક્ટ ૧૯૧૮) પસાર કર્યો, જેના દ્વારા ૩૦ વર્ષથી વધુ વયની મહિલાઓ, કે જેઓ સ્થાનિક સરકારના મતદાર બનવા માટે પાત્ર હોય અથવા જેમના લગ્ન એવી વ્યક્તિ સાથે થયા હોય જે સ્થાનિક સરકારના મતદાર બનવા માટે પાત્ર હોય, તેમને મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો.{{sfn|Smith|2014|p=90}} આ કાયદો બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના અન્ય ભાગોમાં રહેતા બ્રિટીશ નાગરિકોને લાગુ પડતો ન હતો.{{sfn|Fletcher|Levine|Mayhall|2012|p=xiii}} ૧૯૧૮માં જ્યારે મોન્ટેગ્યુ-ચેમ્સફોર્ડ સુધારા રજૂ કરવામાં આવ્યા, ત્યારે ભારતીય મહિલાઓના મતાધિકાર માટે કોઈ ભલામણ કરવામાં આવી ન હતી.{{sfn|Odeyar|1989|p=182}} મતાધિકારના સમર્થકો અરજીઓ તૈયાર કરવામાં સક્રિય હતા{{sfn|Forbes|2004|p=93}} અને તેમણે 'સ્ત્રી ધર્મ' સામયિકમાં આ સંઘર્ષ વિશેના તાજા અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યા હતા, જેમાં બ્રિટન સામેના વસાહતવાદ વિરોધી આંદોલનના ભાગરૂપે મહિલાઓના રાજકીય સશક્તિકરણ માટે સમર્થન આપવા આગ્રહ કરવામાં આવ્યો હતો.{{sfn|Tusan|2003|p=624}} 'સ્ત્રી ધર્મ'નું સંપાદન રેડ્ડી અને શ્રીમતી માલતી પટવર્ધન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તેનો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓની સમાનતા માટે સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય એમ બંને સ્તરે સમર્થન મેળવવાનો હતો.{{sfn|Burton|2016}} 'વુમન્સ ઇન્ડિયન એસોસિએશન' (મહિલા ભારતીય સંગઠન) દ્વારા સમગ્ર દેશમાં વ્યાપક હાજરી સાથે વિરોધ સભાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.{{sfn|Deivanai|2003|p=116}} ૧૯૧૮માં, બોમ્બે અને મદ્રાસની પ્રાંતીય ધારાસભાઓએ મતદાન માટે જાતિના આધારે ગેરલાયકાત દૂર કરવાના સમર્થનમાં ઠરાવો પસાર કર્યા,{{sfn|Forbes|2004|p=93}} અને મહિલાઓને 'ઇન્ડિયન હોમ રૂલ લીગ' તથા '[[ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ]]' તરફથી પણ મતાધિકાર માટે સમર્થન પ્રાપ્ત થયું.{{sfn|Odeyar|1989|p=183}} ડિસેમ્બરમાં જ્યારે [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]નું અધિવેશન મળ્યું, ત્યારે ચૌધરાણીએ કોંગ્રેસ સમક્ષ મતાધિકાર આપવાનો ઠરાવ રજૂ કર્યો હતો, જેને બાકીની પ્રાંતીય ધારાસભાઓ સાથેની પરામર્શના પરિણામો જાહેર ન થાય ત્યાં સુધી વિચારણા હેઠળ રાખવામાં આવ્યો હતો.{{sfn|Forbes|2004|p=94}} જોકે ૧૯૧૮માં બોમ્બેમાં આ ઠરાવ પસાર થયો ન હતો, પરંતુ કલકત્તામાં મતાધિકાર માટેના સમર્થનને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.{{sfn|Odeyar|1989|p=183}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} avp8bwen3taz0q4ueg0jcr1m7vz74yq 0 154436 900706 900685 2026-05-05T12:30:43Z NehalDaveND 16118 2 900706 wikitext text/x-wiki '''શતાનંદ સ્વામી''' સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના એક સંત હતા, જેઓ ‘[[સત્સંગિજીવન]]' નામના ગ્રંથના રચયિતા છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં તેઓને સદ્ગુરુની ઉપાધિ પ્રાપ્ત થયેલ છે અને મહામુનિ તરીકે ઓળખાય છે. શતાનંદ સ્વામી માટે [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન]] ‘સંતદાસજી’ એવો શબ્દ વાપરતા અને તે કોઈ પૂર્વજન્મના સિદ્ધપુરુષ યોગી હતા એમ કહેતા. તેમનો જન્મ મિથિલા પ્રદેશમાં બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ વિષ્ણુદત્ત હતું. ઘરનો ત્યાગ કરી તેઓ તીર્થાટન કરતા માંગરોળ બંદરે આવીને સ્વામીનારાયણ ભગવાનને મળ્યા હતા. સ્વામિનારાયણે તેમને દીક્ષા આપી શતાનંદ નામ આપ્યું હતું, પણ તેઓ પોતે તેમને સંતદાસજી એવા નામથી જ બોલાવતા હતા. [[સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય]]ની માન્યતા અનુસાર તેમને નિરાવરણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી અને તેઓ એક સ્થળમાં હોવા છતાં દિવ્યધામો અને અન્ય સ્થળોને જોઈ શકતા હતા. સત્સંગનો પ્રચાર કરવા માટે વિચરણ કરવા જતા હતા. સ્વામીનારાયણે તેમને હિમાલય પ્રદેશમાં દલુજી નામે સંત અવતર્યા હતા સ્વામીણારાયણ પાસે તેડી લાવવા આજ્ઞા કરી તેથી તેઓ ચાલી નીકળ્યા હતા. == પ્રમુખ ઘટનાઓ == === '''મહામુક્ત દલુજી સાથે મિલન''' === સંતદાસજી જ્યારે કડી ગામે આવ્યા ત્યારે ત્યાં તેમને રામાનંદ સ્વામીના સમયના સમર્થ સાધુ ભાઈ રામદાસજી જે શ્રીજીની આજ્ઞાથી ત્યાં ફરતા હતા તે મળ્યા. તેમને સંતદાસજીએ કહ્યું કે “શ્રીજીની મારા પર દૃષ્ટિ પડી તેથી મને નિરાવરણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે અને હવે હું મહારાજની આજ્ઞાથી મહામુક્ત દલુજી પાસે જાઉં છું." પછી તેઓ સૌ સંત સાથે કડીના તળાવમાં નહાવા ઊતરીને સંતદાસજીએ તળાવમાં ડૂબકી મારી. ઘણો સમય વીત્યો છતાં બહાર આવ્યા નહિ પણ અદેશ્ય થઈ ગયા. પછી તેઓએ નિરાવરણપણે ગતિ કરી કેટલેક દૂર પ્રદેશમાં નીકળ્યા હતા. ત્યાંથી પછી તેઓ શ્રીજીની મૂર્તિને ચક્ષુ સામે પ્રત્યક્ષ જોતા ચાલ્યા. તે છેક ગૂંગાદ્વાર સુધી ગયા ત્યાંથી પછી પશ્ચિમ દિશામાં ચાલ્યા. માર્ગમાં અતિશય વિકટ એવું ઘોર જંગલ આવ્યું. તેમાં ચાલતાં ચાલતાં એક યોગીને તપશ્ચર્યા કરતા જોયા પણ પોતે તો મૂર્તિના ધ્યાનમાં આગળ જ ચાલ્યા. પરંતુ શ્રીજીએ તેમને કહ્યું કે “હે સંતદાસજી ! તમે આ વનમાં આવ્યા છો તો આ યોગીને પ્રકટ ભગવાનનો નિશ્ચય કરાવો.”  એટલે સંતદાસજી રોકાઈને તે યોગી પાસે ગયા. તે યોગીને આ મહાપુરુષનાં ‘મહારાજ દર્શન માત્રથી જ પરમ શાંતિ થઈ ગઈ અને પ્રણામ કરીને વિનંતી કરી કે આપ કોઈ મોટા પુરુષ છો, આપ ક્યાંથી પધારો છો ?' સંતદાસજીએ તેમને શ્રીજી મહારાજના પ્રકટપણાની વાતો કરી નિશ્ચય કરાવ્યો અને ભગવાન સ્વામિનારાયણનાં દર્શન કરાવ્યાં. પછી તે યોગીએ દેહ તજ્યો તેને મોક્ષની ગતિ આપી. તેને દેહક્રિયા કરીને સંતદાસજી ત્યાંથી ચાલ્યા તે દલુજી પાસે પહોંચ્યા. દલુજીને મહામુક્ત જેવા સોળ શિષ્યો હતા. તેમણે તે શિષ્યોને કહ્યું કે "ચાલો એક મહા મુક્તપુરુષ આવે છે.” પછી તેઓ સૌએ સામે જઈ ઘણું સન્માન કર્યું. સંતદાસજીએ ત્યાં કેટલાક માસ સુધી રોકાઈને મહારાજના પ્રતાપની ઘણી વાતો કરી. પછી ત્યાંથી પાછા ચાલી નીકળ્યા. === '''બદરીકાશ્રમની યાત્રા''' === શ્રીજી મહારાજ ભુજમાં સુંદરજીભાઈને ઘેર ચોકમાં સભામાં વિરાજમાન હતા ત્યાં પહોંચી દંડવત્ પ્રણામ કરવા લાગ્યા. મહારાજ તેમને હૃદયમાં ચાંપીને મળ્યા અને કુશળ સમાચાર પૂછયા. ફરીવાર શ્રીજીએ સંતદાસજીને આજ્ઞા કરી કે “બદરિકાશ્રમમાં જાઓ.” એટલે તેઓ તે તરફ ચાલી નીકળ્યા અને ભુજનગરના હમીર સરોવરમાં ડૂબકી મારીને દૂર પ્રદેશમાં નીકળ્યા.{{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]] rjq1ka1iwsvj40p7omltla0qrbc6d4n 900707 900706 2026-05-05T12:33:06Z NehalDaveND 16118 /* બદરીકાશ્રમની યાત્રા */ 900707 wikitext text/x-wiki '''શતાનંદ સ્વામી''' સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના એક સંત હતા, જેઓ ‘[[સત્સંગિજીવન]]' નામના ગ્રંથના રચયિતા છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં તેઓને સદ્ગુરુની ઉપાધિ પ્રાપ્ત થયેલ છે અને મહામુનિ તરીકે ઓળખાય છે. શતાનંદ સ્વામી માટે [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન]] ‘સંતદાસજી’ એવો શબ્દ વાપરતા અને તે કોઈ પૂર્વજન્મના સિદ્ધપુરુષ યોગી હતા એમ કહેતા. તેમનો જન્મ મિથિલા પ્રદેશમાં બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ વિષ્ણુદત્ત હતું. ઘરનો ત્યાગ કરી તેઓ તીર્થાટન કરતા માંગરોળ બંદરે આવીને સ્વામીનારાયણ ભગવાનને મળ્યા હતા. સ્વામિનારાયણે તેમને દીક્ષા આપી શતાનંદ નામ આપ્યું હતું, પણ તેઓ પોતે તેમને સંતદાસજી એવા નામથી જ બોલાવતા હતા. [[સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય]]ની માન્યતા અનુસાર તેમને નિરાવરણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી અને તેઓ એક સ્થળમાં હોવા છતાં દિવ્યધામો અને અન્ય સ્થળોને જોઈ શકતા હતા. સત્સંગનો પ્રચાર કરવા માટે વિચરણ કરવા જતા હતા. સ્વામીનારાયણે તેમને હિમાલય પ્રદેશમાં દલુજી નામે સંત અવતર્યા હતા સ્વામીણારાયણ પાસે તેડી લાવવા આજ્ઞા કરી તેથી તેઓ ચાલી નીકળ્યા હતા. == પ્રમુખ ઘટનાઓ == === '''મહામુક્ત દલુજી સાથે મિલન''' === સંતદાસજી જ્યારે કડી ગામે આવ્યા ત્યારે ત્યાં તેમને [[રામાનંદ સ્વામી]]<nowiki/>ના સમયના સમર્થ સાધુ ભાઈ રામદાસજી જે શ્રીજીની આજ્ઞાથી ત્યાં ફરતા હતા તે મળ્યા. તેમને સંતદાસજીએ કહ્યું કે “શ્રીજીની મારા પર દૃષ્ટિ પડી તેથી મને નિરાવરણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે અને હવે હું મહારાજની આજ્ઞાથી મહામુક્ત દલુજી પાસે જાઉં છું." પછી તેઓ સૌ સંત સાથે કડીના તળાવમાં નહાવા ઊતરીને સંતદાસજીએ તળાવમાં ડૂબકી મારી. ઘણો સમય વીત્યો છતાં બહાર આવ્યા નહિ પણ અદેશ્ય થઈ ગયા. પછી તેઓએ નિરાવરણપણે ગતિ કરી કેટલેક દૂર પ્રદેશમાં નીકળ્યા હતા. ત્યાંથી પછી તેઓ શ્રીજીની મૂર્તિને ચક્ષુ સામે પ્રત્યક્ષ જોતા ચાલ્યા. તે છેક ગૂંગાદ્વાર સુધી ગયા ત્યાંથી પછી પશ્ચિમ દિશામાં ચાલ્યા. માર્ગમાં અતિશય વિકટ એવું ઘોર જંગલ આવ્યું. તેમાં ચાલતાં ચાલતાં એક યોગીને તપશ્ચર્યા કરતા જોયા પણ પોતે તો મૂર્તિના ધ્યાનમાં આગળ જ ચાલ્યા. પરંતુ શ્રીજીએ તેમને કહ્યું કે “હે સંતદાસજી ! તમે આ વનમાં આવ્યા છો તો આ યોગીને પ્રકટ ભગવાનનો નિશ્ચય કરાવો.”  એટલે સંતદાસજી રોકાઈને તે યોગી પાસે ગયા. તે યોગીને આ મહાપુરુષનાં ‘મહારાજ દર્શન માત્રથી જ પરમ શાંતિ થઈ ગઈ અને પ્રણામ કરીને વિનંતી કરી કે આપ કોઈ મોટા પુરુષ છો, આપ ક્યાંથી પધારો છો ?' સંતદાસજીએ તેમને શ્રીજી મહારાજના પ્રકટપણાની વાતો કરી નિશ્ચય કરાવ્યો અને ભગવાન સ્વામિનારાયણનાં દર્શન કરાવ્યાં. પછી તે યોગીએ દેહ તજ્યો તેને મોક્ષની ગતિ આપી. તેને દેહક્રિયા કરીને સંતદાસજી ત્યાંથી ચાલ્યા તે દલુજી પાસે પહોંચ્યા. દલુજીને મહામુક્ત જેવા સોળ શિષ્યો હતા. તેમણે તે શિષ્યોને કહ્યું કે "ચાલો એક મહા મુક્તપુરુષ આવે છે.” પછી તેઓ સૌએ સામે જઈ ઘણું સન્માન કર્યું. સંતદાસજીએ ત્યાં કેટલાક માસ સુધી રોકાઈને મહારાજના પ્રતાપની ઘણી વાતો કરી. પછી ત્યાંથી પાછા ચાલી નીકળ્યા. === '''બદરીકાશ્રમની યાત્રા''' === શ્રીજી મહારાજ [[ભુજ]]<nowiki/>માં સુંદરજીભાઈને ઘેર ચોકમાં સભામાં વિરાજમાન હતા ત્યાં પહોંચી દંડવત્ પ્રણામ કરવા લાગ્યા. મહારાજ તેમને હૃદયમાં ચાંપીને મળ્યા અને કુશળ સમાચાર પૂછયા. ફરીવાર શ્રીજીએ સંતદાસજીને આજ્ઞા કરી કે “બદરિકાશ્રમમાં જાઓ.” એટલે તેઓ તે તરફ ચાલી નીકળ્યા અને ભુજનગરના હમીર સરોવરમાં ડૂબકી મારીને દૂર પ્રદેશમાં નીકળ્યા.{{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]] 440eu7ingvdnscnsnb8zpj1ydkuntqg 900720 900707 2026-05-05T16:01:24Z Snehrashmi 41463 {{સંદર્ભ આપો}} 900720 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} '''શતાનંદ સ્વામી''' સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના એક સંત હતા, જેઓ ‘[[સત્સંગિજીવન]]' નામના ગ્રંથના રચયિતા છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં તેઓને સદ્ગુરુની ઉપાધિ પ્રાપ્ત થયેલ છે અને મહામુનિ તરીકે ઓળખાય છે. શતાનંદ સ્વામી માટે [[સ્વામિનારાયણ ભગવાન]] ‘સંતદાસજી’ એવો શબ્દ વાપરતા અને તે કોઈ પૂર્વજન્મના સિદ્ધપુરુષ યોગી હતા એમ કહેતા. તેમનો જન્મ મિથિલા પ્રદેશમાં બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ વિષ્ણુદત્ત હતું. ઘરનો ત્યાગ કરી તેઓ તીર્થાટન કરતા માંગરોળ બંદરે આવીને સ્વામીનારાયણ ભગવાનને મળ્યા હતા. સ્વામિનારાયણે તેમને દીક્ષા આપી શતાનંદ નામ આપ્યું હતું, પણ તેઓ પોતે તેમને સંતદાસજી એવા નામથી જ બોલાવતા હતા. [[સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય]]ની માન્યતા અનુસાર તેમને નિરાવરણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી અને તેઓ એક સ્થળમાં હોવા છતાં દિવ્યધામો અને અન્ય સ્થળોને જોઈ શકતા હતા. સત્સંગનો પ્રચાર કરવા માટે વિચરણ કરવા જતા હતા. સ્વામીનારાયણે તેમને હિમાલય પ્રદેશમાં દલુજી નામે સંત અવતર્યા હતા સ્વામીણારાયણ પાસે તેડી લાવવા આજ્ઞા કરી તેથી તેઓ ચાલી નીકળ્યા હતા. == પ્રમુખ ઘટનાઓ == === '''મહામુક્ત દલુજી સાથે મિલન''' === સંતદાસજી જ્યારે કડી ગામે આવ્યા ત્યારે ત્યાં તેમને [[રામાનંદ સ્વામી]]<nowiki/>ના સમયના સમર્થ સાધુ ભાઈ રામદાસજી જે શ્રીજીની આજ્ઞાથી ત્યાં ફરતા હતા તે મળ્યા. તેમને સંતદાસજીએ કહ્યું કે “શ્રીજીની મારા પર દૃષ્ટિ પડી તેથી મને નિરાવરણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે અને હવે હું મહારાજની આજ્ઞાથી મહામુક્ત દલુજી પાસે જાઉં છું." પછી તેઓ સૌ સંત સાથે કડીના તળાવમાં નહાવા ઊતરીને સંતદાસજીએ તળાવમાં ડૂબકી મારી. ઘણો સમય વીત્યો છતાં બહાર આવ્યા નહિ પણ અદેશ્ય થઈ ગયા. પછી તેઓએ નિરાવરણપણે ગતિ કરી કેટલેક દૂર પ્રદેશમાં નીકળ્યા હતા. ત્યાંથી પછી તેઓ શ્રીજીની મૂર્તિને ચક્ષુ સામે પ્રત્યક્ષ જોતા ચાલ્યા. તે છેક ગૂંગાદ્વાર સુધી ગયા ત્યાંથી પછી પશ્ચિમ દિશામાં ચાલ્યા. માર્ગમાં અતિશય વિકટ એવું ઘોર જંગલ આવ્યું. તેમાં ચાલતાં ચાલતાં એક યોગીને તપશ્ચર્યા કરતા જોયા પણ પોતે તો મૂર્તિના ધ્યાનમાં આગળ જ ચાલ્યા. પરંતુ શ્રીજીએ તેમને કહ્યું કે “હે સંતદાસજી ! તમે આ વનમાં આવ્યા છો તો આ યોગીને પ્રકટ ભગવાનનો નિશ્ચય કરાવો.”  એટલે સંતદાસજી રોકાઈને તે યોગી પાસે ગયા. તે યોગીને આ મહાપુરુષનાં ‘મહારાજ દર્શન માત્રથી જ પરમ શાંતિ થઈ ગઈ અને પ્રણામ કરીને વિનંતી કરી કે આપ કોઈ મોટા પુરુષ છો, આપ ક્યાંથી પધારો છો ?' સંતદાસજીએ તેમને શ્રીજી મહારાજના પ્રકટપણાની વાતો કરી નિશ્ચય કરાવ્યો અને ભગવાન સ્વામિનારાયણનાં દર્શન કરાવ્યાં. પછી તે યોગીએ દેહ તજ્યો તેને મોક્ષની ગતિ આપી. તેને દેહક્રિયા કરીને સંતદાસજી ત્યાંથી ચાલ્યા તે દલુજી પાસે પહોંચ્યા. દલુજીને મહામુક્ત જેવા સોળ શિષ્યો હતા. તેમણે તે શિષ્યોને કહ્યું કે "ચાલો એક મહા મુક્તપુરુષ આવે છે.” પછી તેઓ સૌએ સામે જઈ ઘણું સન્માન કર્યું. સંતદાસજીએ ત્યાં કેટલાક માસ સુધી રોકાઈને મહારાજના પ્રતાપની ઘણી વાતો કરી. પછી ત્યાંથી પાછા ચાલી નીકળ્યા. === '''બદરીકાશ્રમની યાત્રા''' === શ્રીજી મહારાજ [[ભુજ]]<nowiki/>માં સુંદરજીભાઈને ઘેર ચોકમાં સભામાં વિરાજમાન હતા ત્યાં પહોંચી દંડવત્ પ્રણામ કરવા લાગ્યા. મહારાજ તેમને હૃદયમાં ચાંપીને મળ્યા અને કુશળ સમાચાર પૂછયા. ફરીવાર શ્રીજીએ સંતદાસજીને આજ્ઞા કરી કે “બદરિકાશ્રમમાં જાઓ.” એટલે તેઓ તે તરફ ચાલી નીકળ્યા અને ભુજનગરના હમીર સરોવરમાં ડૂબકી મારીને દૂર પ્રદેશમાં નીકળ્યા.{{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં નંદ સંતો]] g3bq7j44ygg1yvjo2rbt50qaa5dz1sz 3 154441 900709 2026-05-05T14:11:19Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900709 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=IIBewegung}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૯:૪૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) ecnozglsl3y4ukjqej6bqznulnfbxsl 1 154442 900710 2026-05-05T14:51:55Z Dsvyas 561 /* લેખની ભાષા પ્રત્યે ધ્યાન દોરવણી */ નવો વિભાગ 900710 wikitext text/x-wiki == લેખની ભાષા પ્રત્યે ધ્યાન દોરવણી == @[[સભ્ય:NehalDaveND|NehalDaveND]], તમે અનુભવી વિકિપીડિયન છો, તમારા સભ્યનામ પરથી તમે જાતે જ આ બધું યોગદાન કરી રહ્યા હોવ એવું માનવામાં આવતું નથી. કેમ કે, અનુભવી વિકિપીડિયનને ખબર જ હોય કે વિકિપીડિયા એ જ્ઞાનકોશ છે, કોઈ સંપ્રદાયનું મુખપત્ર નહીં અને માટે અહિં લેખની ભાષા સંપ્રદાયની ભાષા જેવી ન હોય, તટસ્થ નિબંધ સાહિત્ય પ્રકારની હોવી જોઈએ. જો અ લેખન નેહલ દવેની અવેજીમાં કોઈ અન્ય કરી રહ્યું હોય તે તેમણે ચેતી જવું જોઈએ અને જો નેહલ દવે પોતે આ લખાણ લખી રહ્યા હોવ તો તમારે તાત્કાલિક સંપ્રદાયના ગુણગાન ગાવાનું બંધ કરી વિકિપીડિયાની તટસ્થતાની નીતિ અને કોઈ માન/અહોભાવથી પ્રેરાઈને લખતા હોવ તે પ્રકારની ભાષાનો પ્રયોગ બંધ કરી દેવો જોઈએ. તમારે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના ગ્રંથોનો અને સંતોનો મહિમા ગાવો હોય તો તેમના વિષે સંપ્રદાયે લખેલું સાહિત્ય વિકિસ્રોત પર પ્રકાશનાધિકારથી મુક્ત કરી ને મૂકો, એ રીતે તમે તમારા સંપ્રદાયની ભાષા જેમની તેમ જાળવી ને તમારું છાપેલું સાહિત્ય લોકો સુધી મફતમાં પહોંચાડી શકશો. આ પાનાની ભાષા અને લખાણ ધડમૂળથી સુધારવાની જરુર છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૨૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) hqev9cxsdz2friaky3g15av4qir1ft1 900711 900710 2026-05-05T15:11:08Z Aniket 65 /* લેખની ભાષા પ્રત્યે ધ્યાન દોરવણી */ 900711 wikitext text/x-wiki == લેખની ભાષા પ્રત્યે ધ્યાન દોરવણી == @[[સભ્ય:NehalDaveND|NehalDaveND]], તમે અનુભવી વિકિપીડિયન છો, તમારા સભ્યનામ પરથી તમે જાતે જ આ બધું યોગદાન કરી રહ્યા હોવ એવું માનવામાં આવતું નથી. કેમ કે, અનુભવી વિકિપીડિયનને ખબર જ હોય કે વિકિપીડિયા એ જ્ઞાનકોશ છે, કોઈ સંપ્રદાયનું મુખપત્ર નહીં અને માટે અહિં લેખની ભાષા સંપ્રદાયની ભાષા જેવી ન હોય, તટસ્થ નિબંધ સાહિત્ય પ્રકારની હોવી જોઈએ. જો અ લેખન નેહલ દવેની અવેજીમાં કોઈ અન્ય કરી રહ્યું હોય તે તેમણે ચેતી જવું જોઈએ અને જો નેહલ દવે પોતે આ લખાણ લખી રહ્યા હોવ તો તમારે તાત્કાલિક સંપ્રદાયના ગુણગાન ગાવાનું બંધ કરી વિકિપીડિયાની તટસ્થતાની નીતિ અને કોઈ માન/અહોભાવથી પ્રેરાઈને લખતા હોવ તે પ્રકારની ભાષાનો પ્રયોગ બંધ કરી દેવો જોઈએ. તમારે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના ગ્રંથોનો અને સંતોનો મહિમા ગાવો હોય તો તેમના વિષે સંપ્રદાયે લખેલું સાહિત્ય વિકિસ્રોત પર પ્રકાશનાધિકારથી મુક્ત કરી ને મૂકો, એ રીતે તમે તમારા સંપ્રદાયની ભાષા જેમની તેમ જાળવી ને તમારું છાપેલું સાહિત્ય લોકો સુધી મફતમાં પહોંચાડી શકશો. આ પાનાની ભાષા અને લખાણ ધડમૂળથી સુધારવાની જરુર છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૨૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) :: પાનાની ભાષા અને લખાણ ધડમૂળથી સુધારવાની જરુર છે એ માટે સો ટકા સહમત. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૪૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) 53b8h0kraampilofi7szo56b1d4j6tq 900723 900711 2026-05-05T16:19:32Z Snehrashmi 41463 900723 wikitext text/x-wiki == લેખની ભાષા પ્રત્યે ધ્યાન દોરવણી == @[[સભ્ય:NehalDaveND|NehalDaveND]], તમે અનુભવી વિકિપીડિયન છો, તમારા સભ્યનામ પરથી તમે જાતે જ આ બધું યોગદાન કરી રહ્યા હોવ એવું માનવામાં આવતું નથી. કેમ કે, અનુભવી વિકિપીડિયનને ખબર જ હોય કે વિકિપીડિયા એ જ્ઞાનકોશ છે, કોઈ સંપ્રદાયનું મુખપત્ર નહીં અને માટે અહિં લેખની ભાષા સંપ્રદાયની ભાષા જેવી ન હોય, તટસ્થ નિબંધ સાહિત્ય પ્રકારની હોવી જોઈએ. જો અ લેખન નેહલ દવેની અવેજીમાં કોઈ અન્ય કરી રહ્યું હોય તે તેમણે ચેતી જવું જોઈએ અને જો નેહલ દવે પોતે આ લખાણ લખી રહ્યા હોવ તો તમારે તાત્કાલિક સંપ્રદાયના ગુણગાન ગાવાનું બંધ કરી વિકિપીડિયાની તટસ્થતાની નીતિ અને કોઈ માન/અહોભાવથી પ્રેરાઈને લખતા હોવ તે પ્રકારની ભાષાનો પ્રયોગ બંધ કરી દેવો જોઈએ. તમારે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના ગ્રંથોનો અને સંતોનો મહિમા ગાવો હોય તો તેમના વિષે સંપ્રદાયે લખેલું સાહિત્ય વિકિસ્રોત પર પ્રકાશનાધિકારથી મુક્ત કરી ને મૂકો, એ રીતે તમે તમારા સંપ્રદાયની ભાષા જેમની તેમ જાળવી ને તમારું છાપેલું સાહિત્ય લોકો સુધી મફતમાં પહોંચાડી શકશો. આ પાનાની ભાષા અને લખાણ ધડમૂળથી સુધારવાની જરુર છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૨૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) :: પાનાની ભાષા અને લખાણ ધડમૂળથી સુધારવાની જરુર છે એ માટે સો ટકા સહમત. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૪૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) ::: સંદર્ભવિહીન લેખ સંપાદન. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૪૯, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) owwpt0yv2oqdcd6ax9h7shz94tc7v9p 900748 900723 2026-05-06T10:04:56Z NehalDaveND 16118 /* લેખની ભાષા પ્રત્યે ધ્યાન દોરવણી */ ઉત્તર 900748 wikitext text/x-wiki == લેખની ભાષા પ્રત્યે ધ્યાન દોરવણી == @[[સભ્ય:NehalDaveND|NehalDaveND]], તમે અનુભવી વિકિપીડિયન છો, તમારા સભ્યનામ પરથી તમે જાતે જ આ બધું યોગદાન કરી રહ્યા હોવ એવું માનવામાં આવતું નથી. કેમ કે, અનુભવી વિકિપીડિયનને ખબર જ હોય કે વિકિપીડિયા એ જ્ઞાનકોશ છે, કોઈ સંપ્રદાયનું મુખપત્ર નહીં અને માટે અહિં લેખની ભાષા સંપ્રદાયની ભાષા જેવી ન હોય, તટસ્થ નિબંધ સાહિત્ય પ્રકારની હોવી જોઈએ. જો અ લેખન નેહલ દવેની અવેજીમાં કોઈ અન્ય કરી રહ્યું હોય તે તેમણે ચેતી જવું જોઈએ અને જો નેહલ દવે પોતે આ લખાણ લખી રહ્યા હોવ તો તમારે તાત્કાલિક સંપ્રદાયના ગુણગાન ગાવાનું બંધ કરી વિકિપીડિયાની તટસ્થતાની નીતિ અને કોઈ માન/અહોભાવથી પ્રેરાઈને લખતા હોવ તે પ્રકારની ભાષાનો પ્રયોગ બંધ કરી દેવો જોઈએ. તમારે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના ગ્રંથોનો અને સંતોનો મહિમા ગાવો હોય તો તેમના વિષે સંપ્રદાયે લખેલું સાહિત્ય વિકિસ્રોત પર પ્રકાશનાધિકારથી મુક્ત કરી ને મૂકો, એ રીતે તમે તમારા સંપ્રદાયની ભાષા જેમની તેમ જાળવી ને તમારું છાપેલું સાહિત્ય લોકો સુધી મફતમાં પહોંચાડી શકશો. આ પાનાની ભાષા અને લખાણ ધડમૂળથી સુધારવાની જરુર છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૨૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) :: પાનાની ભાષા અને લખાણ ધડમૂળથી સુધારવાની જરુર છે એ માટે સો ટકા સહમત. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૪૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) ::: સંદર્ભવિહીન લેખ સંપાદન. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૪૯, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) ::::જી ધ્યાન દોરવા બદલ આભાર. હું સંપ્રદાયનાં ગુણગાન નથી કરી રહ્યો. મારે સારુ લખવું છે પણ વ્યવસ્થિત નથી. સારુ હું હટાવી લઉ છું. પુસ્તકો માં આવી જ રીતે લખ્યુ છે. મારે પરિચય લખવો છે પણ એટલુ જટિલ છે કે સમજાતુ નથી તટસ્થતા કેવી રીતે લાવું. સંદર્ભો મારી પાસે છે જ પણ. મને ખાતરી છે એ સ્વીકારાશે નહીં. કારણ કે એ સમ્પ્રદાય તરફ થી પ્રકાશિત છે. હું કોઈ માર્ગ કાઢુ છું. ન નીકળે ત્યાર સુધી આ હટાવી લઉ છું. મારી મનસા કોઈ ગુણગાન કરવાની નહીં પરન્તુ કશુંક સારુ લખવાની હતી અને તટસ્થતા લાવવાની હતી. આથી વધુ હું મારા બચાવ માટે કશું કહી નથી શકતો. <b><span style="border:1px dashed DarkOrange;padding:0.25em;margin:0.1em;text-shadow:2px 2px 3px Gray;font-size=75%;">લિ., [[સભ્ય:NehalDaveND|<font color="Red">નેહલ</font>]]&nbsp;[[User talk:NehalDaveND|<font color="DodgerBlue">દવે</font>]]</span></b> ૧૫:૩૪, ૬ મે ૨૦૨૬ (IST) ap6ogi2f5ojjdfachk1ngdmkndvyjpc 900749 900748 2026-05-06T10:06:28Z NehalDaveND 16118 /* લેખની ભાષા પ્રત્યે ધ્યાન દોરવણી */ ઉત્તર 900749 wikitext text/x-wiki == લેખની ભાષા પ્રત્યે ધ્યાન દોરવણી == @[[સભ્ય:NehalDaveND|NehalDaveND]], તમે અનુભવી વિકિપીડિયન છો, તમારા સભ્યનામ પરથી તમે જાતે જ આ બધું યોગદાન કરી રહ્યા હોવ એવું માનવામાં આવતું નથી. કેમ કે, અનુભવી વિકિપીડિયનને ખબર જ હોય કે વિકિપીડિયા એ જ્ઞાનકોશ છે, કોઈ સંપ્રદાયનું મુખપત્ર નહીં અને માટે અહિં લેખની ભાષા સંપ્રદાયની ભાષા જેવી ન હોય, તટસ્થ નિબંધ સાહિત્ય પ્રકારની હોવી જોઈએ. જો અ લેખન નેહલ દવેની અવેજીમાં કોઈ અન્ય કરી રહ્યું હોય તે તેમણે ચેતી જવું જોઈએ અને જો નેહલ દવે પોતે આ લખાણ લખી રહ્યા હોવ તો તમારે તાત્કાલિક સંપ્રદાયના ગુણગાન ગાવાનું બંધ કરી વિકિપીડિયાની તટસ્થતાની નીતિ અને કોઈ માન/અહોભાવથી પ્રેરાઈને લખતા હોવ તે પ્રકારની ભાષાનો પ્રયોગ બંધ કરી દેવો જોઈએ. તમારે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના ગ્રંથોનો અને સંતોનો મહિમા ગાવો હોય તો તેમના વિષે સંપ્રદાયે લખેલું સાહિત્ય વિકિસ્રોત પર પ્રકાશનાધિકારથી મુક્ત કરી ને મૂકો, એ રીતે તમે તમારા સંપ્રદાયની ભાષા જેમની તેમ જાળવી ને તમારું છાપેલું સાહિત્ય લોકો સુધી મફતમાં પહોંચાડી શકશો. આ પાનાની ભાષા અને લખાણ ધડમૂળથી સુધારવાની જરુર છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૨૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) :: પાનાની ભાષા અને લખાણ ધડમૂળથી સુધારવાની જરુર છે એ માટે સો ટકા સહમત. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૪૧, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) ::: સંદર્ભવિહીન લેખ સંપાદન. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૪૯, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) ::::જી ધ્યાન દોરવા બદલ આભાર. હું સંપ્રદાયનાં ગુણગાન નથી કરી રહ્યો. મારે સારુ લખવું છે પણ વ્યવસ્થિત નથી. સારુ હું હટાવી લઉ છું. પુસ્તકો માં આવી જ રીતે લખ્યુ છે. મારે પરિચય લખવો છે પણ એટલુ જટિલ છે કે સમજાતુ નથી તટસ્થતા કેવી રીતે લાવું. સંદર્ભો મારી પાસે છે જ પણ. મને ખાતરી છે એ સ્વીકારાશે નહીં. કારણ કે એ સમ્પ્રદાય તરફ થી પ્રકાશિત છે. હું કોઈ માર્ગ કાઢુ છું. ન નીકળે ત્યાર સુધી આ હટાવી લઉ છું. મારી મનસા કોઈ ગુણગાન કરવાની નહીં પરન્તુ કશુંક સારુ લખવાની હતી અને તટસ્થતા લાવવાની હતી. આથી વધુ હું મારા બચાવ માટે કશું કહી નથી શકતો. <b><span style="border:1px dashed DarkOrange;padding:0.25em;margin:0.1em;text-shadow:2px 2px 3px Gray;font-size=75%;">લિ., [[સભ્ય:NehalDaveND|<font color="Red">નેહલ</font>]]&nbsp;[[User talk:NehalDaveND|<font color="DodgerBlue">દવે</font>]]</span></b> ૧૫:૩૪, ૬ મે ૨૦૨૬ (IST) :::::એક પ્રશ્ન એ પણ છે કે જો સત્સઙ્ગિજીવન નામના સંસ્કૃત ગ્રન્થમાં આવું લખાયુ હોય અને એનો હું સંદર્ભ આપુ તો ચાલે ખરું. શ્લોકનાં સંદર્ભો તો મારી પાસે છે જ. <b><span style="border:1px dashed DarkOrange;padding:0.25em;margin:0.1em;text-shadow:2px 2px 3px Gray;font-size=75%;">લિ., [[સભ્ય:NehalDaveND|<font color="Red">નેહલ</font>]]&nbsp;[[User talk:NehalDaveND|<font color="DodgerBlue">દવે</font>]]</span></b> ૧૫:૩૬, ૬ મે ૨૦૨૬ (IST) a2xj9j4eqv4p279j55ddkqxmvv6g8g3 0 154443 900712 2026-05-05T15:17:28Z Meghdhanu 67011 "[[:en:Special:Redirect/revision/1341584690|Ambika Temple, Girnar]]" પાનાનું ભાષાંતર કરીને બનાવેલ 900712 wikitext text/x-wiki {{expand section|date=October 2022}} {{Infobox Hindu temple|name=Ambika Temple|image=File:Junagah - Girnar, Gujarat - India (3419263960).jpg|alt=|caption=Ambika Temple in 2008|country=India|map_type=India Gujarat#India|map_caption=Location in Gujarat|coordinates={{coord|21.52814|70.52723|format=dms|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}|state=[[Gujarat]]|elevation_m=|deity=[[Ambika (goddess)|Ambika]]|festivals=|architecture=15th century|inscriptions=|year_completed=|creator=|website=}}'''અંબિકા મંદિર''', જેને અંબાજી મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[જુનાગઢ|જૂનાગઢ]] જિલ્લામાં આવેલા [[ગિરનાર]] પર્વતની ટેકરી પર દેવી અંબિકાને સમર્પિત મંદિર છે. મંદિરનો સૌથી પહેલો ઉલ્લેખ ૮મી સદીમાં નોંધવામાં આવ્યો છે. હાલનું મંદિર ૧૫મી સદીમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Ambika_Mata_temple_on_Mount_Girnar.jpg|left|thumb|૧૮૭૬માં અંબિકા મંદિર]] પ્રારંભિક મંદિરનું નિર્માણ ૭૮૪ સી. ઇ. પહેલા (કદાચ ૮મી સદીની મધ્યમાં) કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે [[દિગંબર]] આચાર્ય જિનસેન રચિત ''હરિવંશપુરાણ'' ([[શક સંવત]] ૭૦૫, ૭૮૩ સી. ઇ.) માં આ મંદિરનો ઉલ્લેખ છે. વિક્રમ સંવત ૧૨૪૯ (ઇ. સ. ૧૧૯૨) ના એક શિલાલેખમાં [[વાઘેલા વંશ|વાઘેલા]] મંત્રી વાસ્તુપાળ દ્વારા રાયવટક (ગિરનાર ટેકરી) પર આવેલા અંબિકા મંદિરની યાત્રા કરયાનો ઉલ્લેખ છે. નરેન્દ્રપ્રભસૂરીએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે વાસ્તુપાળે મંદિરમાં પોતાની અને તેમના ભાઈ તેજપાળની મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરી હતી. જિનહર્ષસૂરી ઉલ્લેખ કરે છે કે [[વસ્તુપાળ|વાસ્તુપાળ]] અને તેમના ભાઈ તેજપાલે આ મંદિરની મુલાકાત લીધી હતી તેમજ મંદિરના વિશાળ મંડપ અને અંબિકાના પરિકરનું નિર્માણ કર્યું હતું. વિક્રમ સંવત ૧૫૨૪ (૧૪૬૮ સી. ઇ.) ના ''[[કપ્પસુત્ત|કલ્પસૂત્રની]]'' સુવર્ણ અક્ષરોની નકલમાં અંતમાં આપવામાં આવેલી પ્રશસ્તી સ્તુતિમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે શામળ શાહ નામના એક શ્રેષ્ઠી (વ્યાપારી) એ ગિરનાર પરના અંબિકા મંદિરનું પુનઃસ્થાપન અને નવીનીકરણ કર્યું હતું. જૈન યાત્રા વૃત્તાંતમાં જણાવ્યા મુજબ, મંદિરમાં જૈન યક્ષી દેવતા તરીકે અંબિકા હતી. [[રાણકપુર જૈન મંદિર]] સંવત ૧૫૦૭ના ગિરનાર [[તીર્થ પટ|''પટ્ટમાં'']] પણ અંબિકાને આ જ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ મંદિર જૈન પરંપરા અનુસાર બાંધવામાં આવ્યું છે અને મંડપની છત [[ગિરનાર જૈન મંદિરો]] સાથે મેળ ખાય છે. [[મધુસૂદન ઢાંકી|એમ. એ. ઢાંકી]]<nowiki/>ના જણાવ્યા અનુસાર, મધ્યયુગીન સમયગાળાના અંતમાં આ મંદિર બ્રાહ્મણ પરંપરાના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું હતું. ત્યાર પછીના હુમલા દરમિયાનમૂળ મૂર્તિ ખોવાઈ ગઈ હતી અને હાલમાં મંદિરમાં એક ''ફલાહી'' પૂજા કરવામાં આવે છે.<ref name=":1" /> વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીની આસપાસ બાંધવામાં આવ્યું છે. તેથી મંદિરનું નિર્માણ, નવીનીકરણ અને પુનર્નિર્માણનો ઇતિહાસ ૮મી સદીના મધ્યથી ૧૫મી સદી સુધી લંબાય છે.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā in Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|pages=145|language=}}</ref> == સ્થાપત્ય == વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીના અંતમાં પરંપરાગત ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યમાં પ્રમાણે આવ્યું છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā: In Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|language=en}}</ref> == તીર્થયાત્રા == નવપરિણીત યુગલો આ મંદિરની તીર્થયાત્રા માટે વિશેષ રૂપે આવે છે. વર અને કન્યા તેમના વસ્ત્રોના છેડા એક સાથે બાંધે છે, તેમના સંબંધીઓ પણ હાજરી આપે છે, દેવીની પૂજા કરે છે અને નાળિયેર અને અન્ય પ્રસાદ અર્પણ કરે છે. આ તીર્થયાત્રા આ દંપતિ માટે વિવાહિત સાતત્ય અને આનંદ મેળવવાની કરવામાં આવે છે. <ref name="IA1911">{{Cite web|last=Murray|first=John|date=1911|title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon|url=https://archive.org/details/handbooktravelle00john|access-date=28 January 2016|website=Internet Archive|pages=155–157}}</ref> આ મંદિરની મુલાકાત હિંદુ તેમજ જૈન યાત્રાળુઓ દ્વારા લેવામાં આવે છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=મહાતીર્થ ઉજ્જયંતગિરિ (ગિરનાર તીર્થ)|last=Dhaky|first=M. A.|publisher=[[Anandji Kalyanji Trust|Sheth Anandji Kalyanji]]|year=1997|isbn=|editor-last=Shah|editor-first=Jitendra B.|series=|location=Ahmedabad|pages=5, 42-43|trans-title=Mahatirtha UjjayantGiri (Girnar Tirtha)|author-link=Madhusudan Dhaky}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDhaky1997">[[મધુસૂદન ઢાંકી|Dhaky, M. A.]] (1997). Shah, Jitendra B. (ed.). ''મહાતીર્થ ઉજ્જયંતગિરિ (ગિરનાર તીર્થ)'' &#x5B;''Mahatirtha UjjayantGiri (Girnar Tirtha)''&#x5D;. Ahmedabad: [[આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ|Sheth Anandji Kalyanji]]. pp.&nbsp;5, <span class="nowrap">42–</span>43.</cite></ref> == આ પણ જુઓ == * [[ગિરનાર ઉડનખટોલા|ગિરનાર રોપવે]] * અંબિકા (જૈન) == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] pqkhwhifhvbvl146nunqyzzfcm01x80 900713 900712 2026-05-05T15:19:36Z Meghdhanu 67011 900713 wikitext text/x-wiki {{expand section|date=October 2022}} {{Infobox Hindu temple |name=અંબિકા મંદિર |image=File:Junagah - Girnar, Gujarat - India (3419263960).jpg |alt= |caption=૨૦૦૮માં અંબિકા મંદિર |country=ભારત |map_type=India Gujarat#India |map_caption=Location in Gujarat |coordinates={{coord|21.52814|70.52723|format=dms|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} |state=[[ગુજરાત]] |elevation_m= |deity=અંબિકા |festivals= |architecture=૧૫મી સદી |inscriptions= |year_completed= |creator= |website= }} '''અંબિકા મંદિર''', જેને અંબાજી મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[જુનાગઢ|જૂનાગઢ]] જિલ્લામાં આવેલા [[ગિરનાર]] પર્વતની ટેકરી પર દેવી અંબિકાને સમર્પિત મંદિર છે. મંદિરનો સૌથી પહેલો ઉલ્લેખ ૮મી સદીમાં નોંધવામાં આવ્યો છે. હાલનું મંદિર ૧૫મી સદીમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Ambika_Mata_temple_on_Mount_Girnar.jpg|left|thumb|૧૮૭૬માં અંબિકા મંદિર]] પ્રારંભિક મંદિરનું નિર્માણ ૭૮૪ સી. ઇ. પહેલા (કદાચ ૮મી સદીની મધ્યમાં) કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે [[દિગંબર]] આચાર્ય જિનસેન રચિત ''હરિવંશપુરાણ'' ([[શક સંવત]] ૭૦૫, ૭૮૩ સી. ઇ.) માં આ મંદિરનો ઉલ્લેખ છે. વિક્રમ સંવત ૧૨૪૯ (ઇ. સ. ૧૧૯૨) ના એક શિલાલેખમાં [[વાઘેલા વંશ|વાઘેલા]] મંત્રી વાસ્તુપાળ દ્વારા રાયવટક (ગિરનાર ટેકરી) પર આવેલા અંબિકા મંદિરની યાત્રા કરયાનો ઉલ્લેખ છે. નરેન્દ્રપ્રભસૂરીએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે વાસ્તુપાળે મંદિરમાં પોતાની અને તેમના ભાઈ તેજપાળની મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરી હતી. જિનહર્ષસૂરી ઉલ્લેખ કરે છે કે [[વસ્તુપાળ|વાસ્તુપાળ]] અને તેમના ભાઈ તેજપાલે આ મંદિરની મુલાકાત લીધી હતી તેમજ મંદિરના વિશાળ મંડપ અને અંબિકાના પરિકરનું નિર્માણ કર્યું હતું. વિક્રમ સંવત ૧૫૨૪ (૧૪૬૮ સી. ઇ.) ના ''[[કપ્પસુત્ત|કલ્પસૂત્રની]]'' સુવર્ણ અક્ષરોની નકલમાં અંતમાં આપવામાં આવેલી પ્રશસ્તી સ્તુતિમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે શામળ શાહ નામના એક શ્રેષ્ઠી (વ્યાપારી) એ ગિરનાર પરના અંબિકા મંદિરનું પુનઃસ્થાપન અને નવીનીકરણ કર્યું હતું. જૈન યાત્રા વૃત્તાંતમાં જણાવ્યા મુજબ, મંદિરમાં જૈન યક્ષી દેવતા તરીકે અંબિકા હતી. [[રાણકપુર જૈન મંદિર]] સંવત ૧૫૦૭ના ગિરનાર [[તીર્થ પટ|''પટ્ટમાં'']] પણ અંબિકાને આ જ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ મંદિર જૈન પરંપરા અનુસાર બાંધવામાં આવ્યું છે અને મંડપની છત [[ગિરનાર જૈન મંદિરો]] સાથે મેળ ખાય છે. [[મધુસૂદન ઢાંકી|એમ. એ. ઢાંકી]]<nowiki/>ના જણાવ્યા અનુસાર, મધ્યયુગીન સમયગાળાના અંતમાં આ મંદિર બ્રાહ્મણ પરંપરાના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું હતું. ત્યાર પછીના હુમલા દરમિયાનમૂળ મૂર્તિ ખોવાઈ ગઈ હતી અને હાલમાં મંદિરમાં એક ''ફલાહી'' પૂજા કરવામાં આવે છે.<ref name=":1" /> વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીની આસપાસ બાંધવામાં આવ્યું છે. તેથી મંદિરનું નિર્માણ, નવીનીકરણ અને પુનર્નિર્માણનો ઇતિહાસ ૮મી સદીના મધ્યથી ૧૫મી સદી સુધી લંબાય છે.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā in Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|pages=145|language=}}</ref> == સ્થાપત્ય == વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીના અંતમાં પરંપરાગત ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યમાં પ્રમાણે આવ્યું છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā: In Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|language=en}}</ref> == તીર્થયાત્રા == નવપરિણીત યુગલો આ મંદિરની તીર્થયાત્રા માટે વિશેષ રૂપે આવે છે. વર અને કન્યા તેમના વસ્ત્રોના છેડા એક સાથે બાંધે છે, તેમના સંબંધીઓ પણ હાજરી આપે છે, દેવીની પૂજા કરે છે અને નાળિયેર અને અન્ય પ્રસાદ અર્પણ કરે છે. આ તીર્થયાત્રા આ દંપતિ માટે વિવાહિત સાતત્ય અને આનંદ મેળવવાની કરવામાં આવે છે. <ref name="IA1911">{{Cite web|last=Murray|first=John|date=1911|title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon|url=https://archive.org/details/handbooktravelle00john|access-date=28 January 2016|website=Internet Archive|pages=155–157}}</ref> આ મંદિરની મુલાકાત હિંદુ તેમજ જૈન યાત્રાળુઓ દ્વારા લેવામાં આવે છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=મહાતીર્થ ઉજ્જયંતગિરિ (ગિરનાર તીર્થ)|last=Dhaky|first=M. A.|publisher=[[Anandji Kalyanji Trust|Sheth Anandji Kalyanji]]|year=1997|isbn=|editor-last=Shah|editor-first=Jitendra B.|series=|location=Ahmedabad|pages=5, 42-43|trans-title=Mahatirtha UjjayantGiri (Girnar Tirtha)|author-link=Madhusudan Dhaky}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDhaky1997">[[મધુસૂદન ઢાંકી|Dhaky, M. A.]] (1997). Shah, Jitendra B. (ed.). ''મહાતીર્થ ઉજ્જયંતગિરિ (ગિરનાર તીર્થ)'' &#x5B;''Mahatirtha UjjayantGiri (Girnar Tirtha)''&#x5D;. Ahmedabad: [[આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ|Sheth Anandji Kalyanji]]. pp.&nbsp;5, <span class="nowrap">42–</span>43.</cite></ref> == આ પણ જુઓ == * [[ગિરનાર ઉડનખટોલા|ગિરનાર રોપવે]] * અંબિકા (જૈન) == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] k3m71zisy56pmy89zc2ko8dkurfctgz 900714 900713 2026-05-05T15:20:22Z Meghdhanu 67011 [[શ્રેણી:જુનાગઢ શહેર તાલુકો]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 900714 wikitext text/x-wiki {{expand section|date=October 2022}} {{Infobox Hindu temple |name=અંબિકા મંદિર |image=File:Junagah - Girnar, Gujarat - India (3419263960).jpg |alt= |caption=૨૦૦૮માં અંબિકા મંદિર |country=ભારત |map_type=India Gujarat#India |map_caption=Location in Gujarat |coordinates={{coord|21.52814|70.52723|format=dms|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} |state=[[ગુજરાત]] |elevation_m= |deity=અંબિકા |festivals= |architecture=૧૫મી સદી |inscriptions= |year_completed= |creator= |website= }} '''અંબિકા મંદિર''', જેને અંબાજી મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[જુનાગઢ|જૂનાગઢ]] જિલ્લામાં આવેલા [[ગિરનાર]] પર્વતની ટેકરી પર દેવી અંબિકાને સમર્પિત મંદિર છે. મંદિરનો સૌથી પહેલો ઉલ્લેખ ૮મી સદીમાં નોંધવામાં આવ્યો છે. હાલનું મંદિર ૧૫મી સદીમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Ambika_Mata_temple_on_Mount_Girnar.jpg|left|thumb|૧૮૭૬માં અંબિકા મંદિર]] પ્રારંભિક મંદિરનું નિર્માણ ૭૮૪ સી. ઇ. પહેલા (કદાચ ૮મી સદીની મધ્યમાં) કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે [[દિગંબર]] આચાર્ય જિનસેન રચિત ''હરિવંશપુરાણ'' ([[શક સંવત]] ૭૦૫, ૭૮૩ સી. ઇ.) માં આ મંદિરનો ઉલ્લેખ છે. વિક્રમ સંવત ૧૨૪૯ (ઇ. સ. ૧૧૯૨) ના એક શિલાલેખમાં [[વાઘેલા વંશ|વાઘેલા]] મંત્રી વાસ્તુપાળ દ્વારા રાયવટક (ગિરનાર ટેકરી) પર આવેલા અંબિકા મંદિરની યાત્રા કરયાનો ઉલ્લેખ છે. નરેન્દ્રપ્રભસૂરીએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે વાસ્તુપાળે મંદિરમાં પોતાની અને તેમના ભાઈ તેજપાળની મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરી હતી. જિનહર્ષસૂરી ઉલ્લેખ કરે છે કે [[વસ્તુપાળ|વાસ્તુપાળ]] અને તેમના ભાઈ તેજપાલે આ મંદિરની મુલાકાત લીધી હતી તેમજ મંદિરના વિશાળ મંડપ અને અંબિકાના પરિકરનું નિર્માણ કર્યું હતું. વિક્રમ સંવત ૧૫૨૪ (૧૪૬૮ સી. ઇ.) ના ''[[કપ્પસુત્ત|કલ્પસૂત્રની]]'' સુવર્ણ અક્ષરોની નકલમાં અંતમાં આપવામાં આવેલી પ્રશસ્તી સ્તુતિમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે શામળ શાહ નામના એક શ્રેષ્ઠી (વ્યાપારી) એ ગિરનાર પરના અંબિકા મંદિરનું પુનઃસ્થાપન અને નવીનીકરણ કર્યું હતું. જૈન યાત્રા વૃત્તાંતમાં જણાવ્યા મુજબ, મંદિરમાં જૈન યક્ષી દેવતા તરીકે અંબિકા હતી. [[રાણકપુર જૈન મંદિર]] સંવત ૧૫૦૭ના ગિરનાર [[તીર્થ પટ|''પટ્ટમાં'']] પણ અંબિકાને આ જ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ મંદિર જૈન પરંપરા અનુસાર બાંધવામાં આવ્યું છે અને મંડપની છત [[ગિરનાર જૈન મંદિરો]] સાથે મેળ ખાય છે. [[મધુસૂદન ઢાંકી|એમ. એ. ઢાંકી]]<nowiki/>ના જણાવ્યા અનુસાર, મધ્યયુગીન સમયગાળાના અંતમાં આ મંદિર બ્રાહ્મણ પરંપરાના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું હતું. ત્યાર પછીના હુમલા દરમિયાનમૂળ મૂર્તિ ખોવાઈ ગઈ હતી અને હાલમાં મંદિરમાં એક ''ફલાહી'' પૂજા કરવામાં આવે છે.<ref name=":1" /> વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીની આસપાસ બાંધવામાં આવ્યું છે. તેથી મંદિરનું નિર્માણ, નવીનીકરણ અને પુનર્નિર્માણનો ઇતિહાસ ૮મી સદીના મધ્યથી ૧૫મી સદી સુધી લંબાય છે.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā in Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|pages=145|language=}}</ref> == સ્થાપત્ય == વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીના અંતમાં પરંપરાગત ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યમાં પ્રમાણે આવ્યું છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā: In Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|language=en}}</ref> == તીર્થયાત્રા == નવપરિણીત યુગલો આ મંદિરની તીર્થયાત્રા માટે વિશેષ રૂપે આવે છે. વર અને કન્યા તેમના વસ્ત્રોના છેડા એક સાથે બાંધે છે, તેમના સંબંધીઓ પણ હાજરી આપે છે, દેવીની પૂજા કરે છે અને નાળિયેર અને અન્ય પ્રસાદ અર્પણ કરે છે. આ તીર્થયાત્રા આ દંપતિ માટે વિવાહિત સાતત્ય અને આનંદ મેળવવાની કરવામાં આવે છે. <ref name="IA1911">{{Cite web|last=Murray|first=John|date=1911|title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon|url=https://archive.org/details/handbooktravelle00john|access-date=28 January 2016|website=Internet Archive|pages=155–157}}</ref> આ મંદિરની મુલાકાત હિંદુ તેમજ જૈન યાત્રાળુઓ દ્વારા લેવામાં આવે છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=મહાતીર્થ ઉજ્જયંતગિરિ (ગિરનાર તીર્થ)|last=Dhaky|first=M. A.|publisher=[[Anandji Kalyanji Trust|Sheth Anandji Kalyanji]]|year=1997|isbn=|editor-last=Shah|editor-first=Jitendra B.|series=|location=Ahmedabad|pages=5, 42-43|trans-title=Mahatirtha UjjayantGiri (Girnar Tirtha)|author-link=Madhusudan Dhaky}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDhaky1997">[[મધુસૂદન ઢાંકી|Dhaky, M. A.]] (1997). Shah, Jitendra B. (ed.). ''મહાતીર્થ ઉજ્જયંતગિરિ (ગિરનાર તીર્થ)'' &#x5B;''Mahatirtha UjjayantGiri (Girnar Tirtha)''&#x5D;. Ahmedabad: [[આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ|Sheth Anandji Kalyanji]]. pp.&nbsp;5, <span class="nowrap">42–</span>43.</cite></ref> == આ પણ જુઓ == * [[ગિરનાર ઉડનખટોલા|ગિરનાર રોપવે]] * અંબિકા (જૈન) == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:જુનાગઢ શહેર તાલુકો]] frxyrl2jpsmh56u80s0tkohntrvf61n 900715 900714 2026-05-05T15:20:37Z Meghdhanu 67011 [[શ્રેણી:મંદિરો]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 900715 wikitext text/x-wiki {{expand section|date=October 2022}} {{Infobox Hindu temple |name=અંબિકા મંદિર |image=File:Junagah - Girnar, Gujarat - India (3419263960).jpg |alt= |caption=૨૦૦૮માં અંબિકા મંદિર |country=ભારત |map_type=India Gujarat#India |map_caption=Location in Gujarat |coordinates={{coord|21.52814|70.52723|format=dms|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} |state=[[ગુજરાત]] |elevation_m= |deity=અંબિકા |festivals= |architecture=૧૫મી સદી |inscriptions= |year_completed= |creator= |website= }} '''અંબિકા મંદિર''', જેને અંબાજી મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[જુનાગઢ|જૂનાગઢ]] જિલ્લામાં આવેલા [[ગિરનાર]] પર્વતની ટેકરી પર દેવી અંબિકાને સમર્પિત મંદિર છે. મંદિરનો સૌથી પહેલો ઉલ્લેખ ૮મી સદીમાં નોંધવામાં આવ્યો છે. હાલનું મંદિર ૧૫મી સદીમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Ambika_Mata_temple_on_Mount_Girnar.jpg|left|thumb|૧૮૭૬માં અંબિકા મંદિર]] પ્રારંભિક મંદિરનું નિર્માણ ૭૮૪ સી. ઇ. પહેલા (કદાચ ૮મી સદીની મધ્યમાં) કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે [[દિગંબર]] આચાર્ય જિનસેન રચિત ''હરિવંશપુરાણ'' ([[શક સંવત]] ૭૦૫, ૭૮૩ સી. ઇ.) માં આ મંદિરનો ઉલ્લેખ છે. વિક્રમ સંવત ૧૨૪૯ (ઇ. સ. ૧૧૯૨) ના એક શિલાલેખમાં [[વાઘેલા વંશ|વાઘેલા]] મંત્રી વાસ્તુપાળ દ્વારા રાયવટક (ગિરનાર ટેકરી) પર આવેલા અંબિકા મંદિરની યાત્રા કરયાનો ઉલ્લેખ છે. નરેન્દ્રપ્રભસૂરીએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે વાસ્તુપાળે મંદિરમાં પોતાની અને તેમના ભાઈ તેજપાળની મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરી હતી. જિનહર્ષસૂરી ઉલ્લેખ કરે છે કે [[વસ્તુપાળ|વાસ્તુપાળ]] અને તેમના ભાઈ તેજપાલે આ મંદિરની મુલાકાત લીધી હતી તેમજ મંદિરના વિશાળ મંડપ અને અંબિકાના પરિકરનું નિર્માણ કર્યું હતું. વિક્રમ સંવત ૧૫૨૪ (૧૪૬૮ સી. ઇ.) ના ''[[કપ્પસુત્ત|કલ્પસૂત્રની]]'' સુવર્ણ અક્ષરોની નકલમાં અંતમાં આપવામાં આવેલી પ્રશસ્તી સ્તુતિમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે શામળ શાહ નામના એક શ્રેષ્ઠી (વ્યાપારી) એ ગિરનાર પરના અંબિકા મંદિરનું પુનઃસ્થાપન અને નવીનીકરણ કર્યું હતું. જૈન યાત્રા વૃત્તાંતમાં જણાવ્યા મુજબ, મંદિરમાં જૈન યક્ષી દેવતા તરીકે અંબિકા હતી. [[રાણકપુર જૈન મંદિર]] સંવત ૧૫૦૭ના ગિરનાર [[તીર્થ પટ|''પટ્ટમાં'']] પણ અંબિકાને આ જ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ મંદિર જૈન પરંપરા અનુસાર બાંધવામાં આવ્યું છે અને મંડપની છત [[ગિરનાર જૈન મંદિરો]] સાથે મેળ ખાય છે. [[મધુસૂદન ઢાંકી|એમ. એ. ઢાંકી]]<nowiki/>ના જણાવ્યા અનુસાર, મધ્યયુગીન સમયગાળાના અંતમાં આ મંદિર બ્રાહ્મણ પરંપરાના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું હતું. ત્યાર પછીના હુમલા દરમિયાનમૂળ મૂર્તિ ખોવાઈ ગઈ હતી અને હાલમાં મંદિરમાં એક ''ફલાહી'' પૂજા કરવામાં આવે છે.<ref name=":1" /> વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીની આસપાસ બાંધવામાં આવ્યું છે. તેથી મંદિરનું નિર્માણ, નવીનીકરણ અને પુનર્નિર્માણનો ઇતિહાસ ૮મી સદીના મધ્યથી ૧૫મી સદી સુધી લંબાય છે.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā in Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|pages=145|language=}}</ref> == સ્થાપત્ય == વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીના અંતમાં પરંપરાગત ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યમાં પ્રમાણે આવ્યું છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā: In Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|language=en}}</ref> == તીર્થયાત્રા == નવપરિણીત યુગલો આ મંદિરની તીર્થયાત્રા માટે વિશેષ રૂપે આવે છે. વર અને કન્યા તેમના વસ્ત્રોના છેડા એક સાથે બાંધે છે, તેમના સંબંધીઓ પણ હાજરી આપે છે, દેવીની પૂજા કરે છે અને નાળિયેર અને અન્ય પ્રસાદ અર્પણ કરે છે. આ તીર્થયાત્રા આ દંપતિ માટે વિવાહિત સાતત્ય અને આનંદ મેળવવાની કરવામાં આવે છે. <ref name="IA1911">{{Cite web|last=Murray|first=John|date=1911|title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon|url=https://archive.org/details/handbooktravelle00john|access-date=28 January 2016|website=Internet Archive|pages=155–157}}</ref> આ મંદિરની મુલાકાત હિંદુ તેમજ જૈન યાત્રાળુઓ દ્વારા લેવામાં આવે છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=મહાતીર્થ ઉજ્જયંતગિરિ (ગિરનાર તીર્થ)|last=Dhaky|first=M. A.|publisher=[[Anandji Kalyanji Trust|Sheth Anandji Kalyanji]]|year=1997|isbn=|editor-last=Shah|editor-first=Jitendra B.|series=|location=Ahmedabad|pages=5, 42-43|trans-title=Mahatirtha UjjayantGiri (Girnar Tirtha)|author-link=Madhusudan Dhaky}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDhaky1997">[[મધુસૂદન ઢાંકી|Dhaky, M. A.]] (1997). Shah, Jitendra B. (ed.). ''મહાતીર્થ ઉજ્જયંતગિરિ (ગિરનાર તીર્થ)'' &#x5B;''Mahatirtha UjjayantGiri (Girnar Tirtha)''&#x5D;. Ahmedabad: [[આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ|Sheth Anandji Kalyanji]]. pp.&nbsp;5, <span class="nowrap">42–</span>43.</cite></ref> == આ પણ જુઓ == * [[ગિરનાર ઉડનખટોલા|ગિરનાર રોપવે]] * અંબિકા (જૈન) == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:Coordinates on Wikidata]] [[શ્રેણી:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[શ્રેણી:જુનાગઢ શહેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:મંદિરો]] 2n2uv9v73zz67z31643ef8mttb4rava 900729 900715 2026-05-06T03:22:21Z Snehrashmi 41463 સા. સાફ સફાઈ 900729 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple |name=અંબિકા મંદિર |image=File:Junagah - Girnar, Gujarat - India (3419263960).jpg |alt= |caption=૨૦૦૮માં અંબિકા મંદિર |country=ભારત |map_type=India Gujarat#India |map_caption=Location in Gujarat |coordinates={{coord|21.52814|70.52723|format=dms|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} |state=[[ગુજરાત]] |elevation_m= |deity=અંબિકા |festivals= |architecture=૧૫મી સદી |inscriptions= |year_completed= |creator= |website= }} '''અંબિકા મંદિર''', જેને અંબાજી મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે [[ગુજરાત]]ના [[જુનાગઢ]] જિલ્લામાં આવેલા [[ગિરનાર]] પર્વતની ટેકરી પર દેવી અંબિકાને સમર્પિત મંદિર છે. મંદિરનો સૌથી પહેલો ઉલ્લેખ ૮મી સદીમાં નોંધવામાં આવ્યો છે. હાલનું મંદિર ૧૫મી સદીમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Ambika_Mata_temple_on_Mount_Girnar.jpg|left|thumb|૧૮૭૬માં અંબિકા મંદિર]] પ્રારંભિક મંદિરનું નિર્માણ ઇ.સ. ૭૮૪ પહેલા (કદાચ ૮મી સદીની મધ્યમાં) કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે [[દિગંબર]] આચાર્ય જિનસેન રચિત ''હરિવંશપુરાણ'' ([[શક સંવત]] ઇ.સ. ૭૦૫, ૭૮૩) માં આ મંદિરનો ઉલ્લેખ છે. વિક્રમ સંવત ૧૨૪૯ (ઇ. સ. ૧૧૯૨) ના એક શિલાલેખમાં [[વાઘેલા વંશ|વાઘેલા]] મંત્રી વાસ્તુપાળ દ્વારા રાયવટક (ગિરનાર ટેકરી) પર આવેલા અંબિકા મંદિરની યાત્રા કરયાનો ઉલ્લેખ છે. નરેન્દ્રપ્રભસૂરીએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે વાસ્તુપાળે મંદિરમાં પોતાની અને તેમના ભાઈ તેજપાળની મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરી હતી. જિનહર્ષસૂરી ઉલ્લેખ કરે છે કે [[વસ્તુપાળ|વાસ્તુપાળ]] અને તેમના ભાઈ તેજપાળે આ મંદિરની મુલાકાત લીધી હતી તેમજ મંદિરના વિશાળ મંડપ અને અંબિકાના પરિકરનું નિર્માણ કર્યું હતું. વિક્રમ સંવત ૧૫૨૪ (ઇ.સ.૧૪૬૮) ના ''[[કપ્પસુત્ત|કલ્પસૂત્રની]]'' સુવર્ણ અક્ષરોની નકલમાં અંતમાં આપવામાં આવેલી પ્રશસ્તિ સ્તુતિમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે શામળ શાહ નામના એક શ્રેષ્ઠી (વ્યાપારી) એ ગિરનાર પરના અંબિકા મંદિરનું પુનઃસ્થાપન અને નવીનીકરણ કર્યું હતું. જૈન યાત્રા વૃત્તાંતમાં જણાવ્યા મુજબ, મંદિરમાં જૈન યક્ષી દેવતા તરીકે અંબિકા હતી. [[રાણકપુર જૈન મંદિર]] સંવત ૧૫૦૭ના ગિરનાર [[તીર્થ પટ|''પટ્ટમાં'']] પણ અંબિકાને આ જ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ મંદિર જૈન પરંપરા અનુસાર બાંધવામાં આવ્યું છે અને મંડપની છત [[ગિરનાર જૈન મંદિરો]] સાથે મેળ ખાય છે. [[મધુસૂદન ઢાંકી]]ના જણાવ્યા અનુસાર, મધ્યયુગીન સમયગાળાના અંતમાં આ મંદિર બ્રાહ્મણ પરંપરાના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું હતું. ત્યાર પછીના હુમલા દરમિયાન મૂળ મૂર્તિ ખોવાઈ ગઈ હતી અને હાલમાં મંદિરમાં એક ''ફલાહી'' પૂજા કરવામાં આવે છે.<ref name=":1" /> વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીની આસપાસ બાંધવામાં આવ્યું છે. તેથી મંદિરનું નિર્માણ, નવીનીકરણ અને પુનર્નિર્માણનો ઇતિહાસ ૮મી સદીના મધ્યથી ૧૫મી સદી સુધી લંબાય છે.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā in Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|pages=145|language=}}</ref> == સ્થાપત્ય == વર્તમાન મંદિર ૧૫મી સદીના અંતમાં પરંપરાગત ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યમાં પ્રમાણે આવ્યું છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l0Tt04JDN0kC&dq=ambika+temple+girnar&pg=PA145|title=Ambikā: In Jaina Art and Literature|last=Tiwari|first=Maruti Nandan Prasad|date=1989|publisher=Bharatiya Jnanpith|language=en}}</ref> == તીર્થયાત્રા == નવપરિણીત યુગલો આ મંદિરની તીર્થયાત્રા માટે વિશેષ રૂપે આવે છે. વર અને કન્યા તેમના વસ્ત્રોના છેડા એક સાથે બાંધે છે, તેમના સંબંધીઓ પણ હાજરી આપે છે, દેવીની પૂજા કરે છે અને નાળિયેર અને અન્ય પ્રસાદ અર્પણ કરે છે. આ તીર્થયાત્રા આ દંપતિ માટે વિવાહિત સાતત્ય અને આનંદ મેળવવાની કરવામાં આવે છે.<ref name="IA1911">{{Cite web|last=Murray|first=John|date=1911|title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon|url=https://archive.org/details/handbooktravelle00john|access-date=28 January 2016|website=Internet Archive|pages=155–157}}</ref> આ મંદિરની મુલાકાત હિંદુ તેમજ જૈન યાત્રાળુઓ દ્વારા લેવામાં આવે છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=મહાતીર્થ ઉજ્જયંતગિરિ (ગિરનાર તીર્થ)|last=ઢાંકી|first=મધુસૂદન|publisher=આનંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ|year=1997|isbn=|editor-last=શાહ|editor-first=જીતેન્દ્ર બી.|series=|location=અમદાવાદ|pages=5, 42-43|author-link=મધુસૂદન ઢાંકી}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[ગિરનાર ઉડનખટોલા|ગિરનાર રોપવે]] * અંબિકા (જૈન) == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:જુનાગઢ શહેર તાલુકો]] [[શ્રેણી:મંદિરો]] nwafm1230gfrl1pgd1sm3zi4efcterx 0 154444 900716 2026-05-05T15:35:38Z Snehrashmi 41463 જર્મન તત્વચિંતક, રાજકીય સિદ્ધાંતવાદી, સમાજશાસ્ત્રી, અર્થશાસ્ત્રી, પત્રકાર અને ક્રાંતિકારી સમાજવાદી 900716 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | name = કાર્લ માર્ક્સ | image = Karl Marx by John Jabez Edwin Mayall 1875 - Restored & Adjusted (3x4 cropped b).png | alt = માર્ક્સ બેઠેલા હોય તેવો તેમનો શ્વેત-શ્યામ (બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ) પોટ્રેટ ફોટોગ્રાફ. | caption = ૧૮૭૫માં માર્ક્સ | birth_name = કાર્લ માર્ક્સ | birth_date = {{Birth date|df=y|1818|5|5}} | birth_place = ટ્રિયર, પ્રશિયા | death_date = {{Death date and age|df=y|1883|3|14|1818|5|5}} | death_place = લંડન, ઇંગ્લેન્ડ | burial_place = કાર્લ માર્ક્સનો મકબરો, લંડન | citizenship = {{Plainlist| * પ્રશિયન (૧૮૧૮–૧૮૪૫) * રાજ્યવિહીન (૧૮૪૫ પછી) }} | alma_mater = {{Plainlist| * બોન યુનિવર્સિટી * બર્લિન યુનિવર્સિટી * જેના યુનિવર્સિટી }} | party = {{Plainlist| * કમ્યુનિસ્ટ કોરસ્પોન્ડન્સ કમીટી * કમ્યુનિસ્ટ લીગ * ઇન્ટરનેશનલ વર્કિંગમેન્સ એસોસિએશન }} | spouse = {{Marriage|જેની વોન વેસ્ટફાલેન|19 June 1843|2 December 1881|end=died}} | children = ઓછામાં ઓછા ૭,<ref name=PadoverXXV>{{cite book |editor-first=Saul |editor-last=Padover |editor-link=Saul K. Padover |chapter=Introduction: Marx, the Human Side |title=Karl Marx on Education, Women, and Children |location=New York |publisher=[[McGraw Hill]] |year=1975 |page=xxv}}</ref> including [[Jenny Longuet|Jenny]], [[Laura Marx|Laura]] and [[Eleanor Marx|Eleanor]] | parents = {{ubl|હેનરિક માર્ક્સ|હેનરીટ પ્રેસબર્ગ}} | era = ૧૯મી સદીનું દર્શન | region = પશ્ચિમી દર્શન | school_tradition = રાજકીય અર્થતંત્ર | thesis_title = ધ ડિફરન્સ બીટવીન ધ ડેમોક્રેટીઅન ઍન્ડ એપીક્યુરિયન ફિલોસોફી ઓફ નેચર | thesis_year = ૧૮૪૧ | doctoral_advisor = બ્રુનો બાઉર | main_interests = {{Hlist|તત્વજ્ઞાન|અર્થશાસ્ત્ર|ઇતિહાસ|રાજકારણ}} | signature = Karl Marx Signature.svg | signature_alt = }} '''કાર્લ માર્ક્સ''' (૫ મે ૧૮૧૮ – ૧૪ માર્ચ ૧૮૮૩) એક જર્મન તત્વચિંતક, રાજકીય સિદ્ધાંતવાદી, સમાજશાસ્ત્રી, અર્થશાસ્ત્રી, પત્રકાર અને ક્રાંતિકારી સમાજવાદી હતા. તેમણે ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદનો સિદ્ધાંત વિકસાવ્યો હતો, જેમાં તેમણે મૂડીવાદ હેઠળના વર્ગ સંઘર્ષનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું અને સામ્યવાદના પક્ષમાં શ્રમિક વર્ગ દ્વારા આ વ્યવસ્થાને ઉખેડી ફેંકવાની આગાહી કરી હતી. માર્ક્સ તેમના આજીવન મિત્ર ફ્રેડરિક એંગલ્સ સાથે 'ધ કમ્યુનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો' (૧૮૪૮) ના સહ-લેખક હતા, અને તેમણે તેમના પ્રમુખ ગ્રંથ 'દાસ કેપિટલ' (૧૮૬૭–૧૮૯૪) માં શાસ્ત્રીય રાજકીય અર્થશાસ્ત્રની ટીકા રજૂ કરી હતી. માર્ક્સના વિચારો અને તેમના અનુગામી વિકાસને સામૂહિક રીતે 'માર્ક્સવાદ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેણે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં ક્રાંતિઓ અને બળવાઓ પર ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો છે. પ્રશિયા સામ્રાજ્યના ટ્રિયર શહેરમાં જન્મેલા માર્ક્સે ૧૮૪૧માં જેના યુનિવર્સિટીમાંથી ફિલોસોફી (તત્વજ્ઞાન)માં ડોક્ટરેટની પદવી મેળવી હતી. એક 'યંગ હેગેલિયન' તરીકે, તેઓ જ્યોર્જ વિલ્હેમ ફ્રેડ્રિક હેગેલના તત્વજ્ઞાનથી પ્રભાવિત હતા, અને તેમણે 'ધ જર્મન આઈડિયોલોજી' (૧૮૪૬) અને 'ગ્રુન્ડ્રીસ' (૧૮૫૭-૧૮૫૮) જેવી કૃતિઓમાં હેગેલના વિચારોની ટીકા કરવાની સાથે તેમને વિકસાવ્યા પણ હતા. પેરિસમાં નિવાસ દરમિયાન, માર્ક્સે તેમની '૧૮૪૪ની આર્થિક અને દાર્શનિક હસ્તપ્રતો' ('ઈકોનોમિક એન્ડ ફિલોસોફિક મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ્સ ઓફ ૧૮૪૪') લખી અને એંગલ્સ સાથે મુલાકાત કરી, જેઓ તેમના ગાઢ સહયોગી બન્યા. ૧૮૪૫માં બ્રસેલ્સ સ્થળાંતર કર્યા પછી, તેઓ 'કમ્યુનિસ્ટ લીગ'માં સક્રિય થયા, અને ૧૮૪૮માં 'ધ કમ્યુનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો' લખ્યો, જે માર્ક્સના વિચારોને વ્યક્ત કરે છે અને ક્રાંતિ માટેનો કાર્યક્રમ રજૂ કરે છે. બેલ્જિયમ અને જર્મનીમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા બાદ, ૧૮૪૯માં તેઓ લંડન ગયા, જ્યાં તેમણે 'ધ એઇટીન્થ બ્રુમેર ઓફ લુઈ બોનાપાર્ટ' (૧૮૫૨) અને 'દાસ કેપિટલ' લખ્યા. ૧૮૬૪ થી, માર્ક્સ 'ઇન્ટરનેશનલ વર્કિંગમેન્સ એસોસિએશન' (ફર્સ્ટ ઇન્ટરનેશનલ) માં સામેલ થયા, જેમાં તેમણે મિખાઇલ બાકુનિનની આગેવાની હેઠળના અરાજકતાવાદીઓના પ્રભાવ સામે લડત આપી હતી. તેમની કૃતિ 'ક્રિટિક ઓફ ધ ગોથા પ્રોગ્રામ' (૧૮૭૫) માં, માર્ક્સે ક્રાંતિ, રાજ્ય અને સામ્યવાદ તરફના સંક્રમણ વિશે લખ્યું હતું. ૧૮૮૩માં તેમનું અવસાન થયું ત્યારે તેઓ રાજ્યવિહીન હતા અને તેમને હાઈગેટ સેમેટ્રીમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા. 8z108he2j8zmumyafpw129hbtyfm7bt 900717 900716 2026-05-05T15:54:10Z Snehrashmi 41463 /* પ્રસ્તાવના */ 900717 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | name = કાર્લ માર્ક્સ | image = Karl Marx by John Jabez Edwin Mayall 1875 - Restored & Adjusted (3x4 cropped b).png | alt = માર્ક્સ બેઠેલા હોય તેવો તેમનો શ્વેત-શ્યામ (બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ) પોટ્રેટ ફોટોગ્રાફ. | caption = ૧૮૭૫માં માર્ક્સ | birth_name = કાર્લ માર્ક્સ | birth_date = {{Birth date|df=y|1818|5|5}} | birth_place = ટ્રિયર, પ્રશિયા | death_date = {{Death date and age|df=y|1883|3|14|1818|5|5}} | death_place = લંડન, ઇંગ્લેન્ડ | burial_place = કાર્લ માર્ક્સનો મકબરો, લંડન | citizenship = {{Plainlist| * પ્રશિયન (૧૮૧૮–૧૮૪૫) * રાજ્યવિહીન (૧૮૪૫ પછી) }} | alma_mater = {{Plainlist| * બોન યુનિવર્સિટી * બર્લિન યુનિવર્સિટી * જેના યુનિવર્સિટી }} | party = {{Plainlist| * કમ્યુનિસ્ટ કોરસ્પોન્ડન્સ કમીટી * કમ્યુનિસ્ટ લીગ * ઇન્ટરનેશનલ વર્કિંગમેન્સ એસોસિએશન }} | spouse = {{Marriage|જેની વોન વેસ્ટફાલેન|19 June 1843|2 December 1881|end=died}} | children = જેની, લૌરા અને એલેનોર સહિત ઓછામાં ઓછા ૭<ref name=PadoverXXV>{{cite book |editor-first=Saul |editor-last=Padover |chapter=Introduction: Marx, the Human Side |title=Karl Marx on Education, Women, and Children |location=New York |publisher=McGraw Hill |year=1975 |page=xxv}}</ref> | parents = {{ubl|હેનરિક માર્ક્સ|હેનરીટ પ્રેસબર્ગ}} | era = ૧૯મી સદીનું દર્શન | region = પશ્ચિમી દર્શન | school_tradition = રાજકીય અર્થતંત્ર | thesis_title = ધ ડિફરન્સ બીટવીન ધ ડેમોક્રેટીઅન ઍન્ડ એપીક્યુરિયન ફિલોસોફી ઓફ નેચર | thesis_year = ૧૮૪૧ | doctoral_advisor = બ્રુનો બાઉર | main_interests = {{Hlist|તત્વજ્ઞાન|અર્થશાસ્ત્ર|ઇતિહાસ|રાજકારણ}} | signature = Karl Marx Signature.svg | signature_alt = }} '''કાર્લ માર્ક્સ''' (૫ મે ૧૮૧૮ – ૧૪ માર્ચ ૧૮૮૩) એક જર્મન તત્વચિંતક, રાજકીય સિદ્ધાંતવાદી, સમાજશાસ્ત્રી, અર્થશાસ્ત્રી, પત્રકાર અને ક્રાંતિકારી સમાજવાદી હતા. તેમણે ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદનો સિદ્ધાંત વિકસાવ્યો હતો, જેમાં તેમણે મૂડીવાદ હેઠળના વર્ગ સંઘર્ષનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું અને સામ્યવાદના પક્ષમાં શ્રમિક વર્ગ દ્વારા આ વ્યવસ્થાને ઉખેડી ફેંકવાની આગાહી કરી હતી. માર્ક્સ તેમના આજીવન મિત્ર ફ્રેડરિક એંગલ્સ સાથે 'ધ કમ્યુનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો' (૧૮૪૮) ના સહ-લેખક હતા, અને તેમણે તેમના પ્રમુખ ગ્રંથ 'દાસ કેપિટલ' (૧૮૬૭–૧૮૯૪) માં શાસ્ત્રીય રાજકીય અર્થશાસ્ત્રની ટીકા રજૂ કરી હતી. માર્ક્સના વિચારો અને તેમના અનુગામી વિકાસને સામૂહિક રીતે 'માર્ક્સવાદ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેણે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં ક્રાંતિઓ અને બળવાઓ પર ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો છે. પ્રશિયા સામ્રાજ્યના ટ્રિયર શહેરમાં જન્મેલા માર્ક્સે ૧૮૪૧માં જેના યુનિવર્સિટીમાંથી ફિલોસોફી (તત્વજ્ઞાન)માં ડોક્ટરેટની પદવી મેળવી હતી. એક 'યંગ હેગેલિયન' તરીકે, તેઓ જ્યોર્જ વિલ્હેમ ફ્રેડ્રિક હેગેલના તત્વજ્ઞાનથી પ્રભાવિત હતા, અને તેમણે 'ધ જર્મન આઈડિયોલોજી' (૧૮૪૬) અને 'ગ્રુન્ડ્રીસ' (૧૮૫૭-૧૮૫૮) જેવી કૃતિઓમાં હેગેલના વિચારોની ટીકા કરવાની સાથે તેમને વિકસાવ્યા પણ હતા. પેરિસમાં નિવાસ દરમિયાન, માર્ક્સે તેમની '૧૮૪૪ની આર્થિક અને દાર્શનિક હસ્તપ્રતો' ('ઈકોનોમિક એન્ડ ફિલોસોફિક મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ્સ ઓફ ૧૮૪૪') લખી અને એંગલ્સ સાથે મુલાકાત કરી, જેઓ તેમના ગાઢ સહયોગી બન્યા. ૧૮૪૫માં બ્રસેલ્સ સ્થળાંતર કર્યા પછી, તેઓ 'કમ્યુનિસ્ટ લીગ'માં સક્રિય થયા, અને ૧૮૪૮માં 'ધ કમ્યુનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો' લખ્યો, જે માર્ક્સના વિચારોને વ્યક્ત કરે છે અને ક્રાંતિ માટેનો કાર્યક્રમ રજૂ કરે છે. બેલ્જિયમ અને જર્મનીમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા બાદ, ૧૮૪૯માં તેઓ લંડન ગયા, જ્યાં તેમણે 'ધ એઇટીન્થ બ્રુમેર ઓફ લુઈ બોનાપાર્ટ' (૧૮૫૨) અને 'દાસ કેપિટલ' લખ્યા. ૧૮૬૪ થી, માર્ક્સ 'ઇન્ટરનેશનલ વર્કિંગમેન્સ એસોસિએશન' (ફર્સ્ટ ઇન્ટરનેશનલ) માં સામેલ થયા, જેમાં તેમણે મિખાઇલ બાકુનિનની આગેવાની હેઠળના અરાજકતાવાદીઓના પ્રભાવ સામે લડત આપી હતી. તેમની કૃતિ 'ક્રિટિક ઓફ ધ ગોથા પ્રોગ્રામ' (૧૮૭૫) માં, માર્ક્સે ક્રાંતિ, રાજ્ય અને સામ્યવાદ તરફના સંક્રમણ વિશે લખ્યું હતું. ૧૮૮૩માં તેમનું અવસાન થયું ત્યારે તેઓ રાજ્યવિહીન હતા અને તેમને હાઈગેટ સેમેટ્રીમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા. ઇતિહાસ, સમાજ અને રાજકીય અર્થવ્યવસ્થા અંગેની માર્ક્સની આલોચનાઓ એવો મત ધરાવે છે કે માનવ સમાજનો વિકાસ વર્ગ સંઘર્ષ દ્વારા થાય છે. ઉત્પાદનની મૂડીવાદી પદ્ધતિમાં, આ સંઘર્ષ શાસક વર્ગ (બુર્જિયો - જેઓ ઉત્પાદનના સાધનો પર નિયંત્રણ રાખે છે) અને શ્રમિક વર્ગ (પ્રોલેતારિયત - જેઓ વેતનના બદલામાં પોતાની શ્રમ શક્તિ વેચીને આ સાધનોને કાર્યરત કરે છે) વચ્ચેના સંઘર્ષ તરીકે પ્રગટ થાય છે. પોતાના ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદી અભિગમનો ઉપયોગ કરીને, માર્ક્સે આગાહી કરી હતી કે અગાઉની સામાજિક-આર્થિક વ્યવસ્થાઓની જેમ મૂડીવાદ પણ આંતરિક વિરોધાભાસો પેદા કરે છે, અને આ તણાવ તેના સ્વ-વિનાશ અને નવી વ્યવસ્થા દ્વારા તેના સ્થાનાંતરણ તરફ દોરી જશે. માર્ક્સના મતે, મૂડીવાદ હેઠળના વર્ગ વિગ્રહો—જે અંશતઃ તેની અસ્થિરતા અને કટોકટીગ્રસ્ત સ્વભાવને કારણે છે—શ્રમિક વર્ગમાં વર્ગ ચેતના વિકસાવશે.<ref>{{cite book |first=Karl |last=Marx |chapter-url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/index.htm |chapter=Index |title=Critique of the Gotha Program |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027041955/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/index.htm |archive-date=27 October 2007 |via=Marxists Internet Archive}}</ref> જે અંતે તેમને રાજકીય સત્તા પ્રાપ્ત કરવા તરફ અને છેવટે ઉત્પાદકોના મુક્ત જોડાણ દ્વારા બનેલા વર્ગવિહીન, સામ્યવાદી સમાજની સ્થાપના તરફ દોરી જશે. માર્ક્સે આ વ્યવસ્થાના અમલીકરણ માટે સક્રિયપણે ભાર મૂક્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે મૂડીવાદને ઉખેડી ફેંકવા અને સામાજિક-આર્થિક મુક્તિ લાવવા માટે શ્રમિક વર્ગે સંગઠિત ક્રાંતિકારી પગલાં લેવા જોઈએ.{{sfn|Calhoun|2002|pp=23–24}} માર્ક્સને આધુનિક યુગના સૌથી પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વોમાંના એક તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે, અને તેમના કાર્યની પ્રશંસા તેમજ ટીકા બંને કરવામાં આવી છે. સમાજવાદી વિચારધારા અને રાજકીય ચળવળો પર માર્ક્સવાદનો વ્યાપક પ્રભાવ રહ્યો છે. માર્ક્સવાદ-લેનિનવાદ જેવી માર્ક્સવાદી વિચારધારાઓ અને તેની અન્ય શાખાઓ ૨૦મી સદી દરમિયાન ઘણા દેશોમાં સત્તા મેળવનાર ક્રાંતિઓ માટે માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો બની હતી, જેના પરિણામે સામ્યવાદી રાજ્યોની સ્થાપના થઈ. અર્થશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં માર્ક્સનું કાર્ય શ્રમ અને મૂડીના આધુનિક બિનપરંપરાગત સિદ્ધાંતો પર મજબૂત પ્રભાવ ધરાવે છે,<ref>{{cite book |last=Unger |first=Roberto Mangabeira |title=Free Trade Reimagined: The World Division of Labor and the Method of Economics |year=2007 |publisher=Princeton University Press}}</ref><ref>{{cite journal |last=Hicks |first=John |date=May 1974 |title=Capital Controversies: Ancient and Modern |journal=The American Economic Review |volume=64 |page=307 |quote=The greatest economists, Smith or Marx or Keynes, have changed the course of history&nbsp;... |number=2}}</ref><ref>{{cite book |last=Schumpeter |first=Joseph |title=Ten Great Economists: From Marx to Keynes | year=1997 |orig-year=1952 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0415110785 |edition=4th |series=Unwin University books |volume=26 }}</ref> અને તેમને ઘણીવાર આધુનિક સમાજશાસ્ત્રના મુખ્ય ઘડવૈયાઓમાંના એક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www-personal.umd.umich.edu/~delittle/Marxism%20and%20Method%203.htm |title=Marxism and Method |last=Little |first=Daniel |access-date=10 December 2017 |url-status=live |archive-date=10 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210095117/http://www-personal.umd.umich.edu/~delittle/Marxism%20and%20Method%203.htm}}</ref><ref>{{cite encyclopaedia |encyclopaedia=Stanford Encyclopaedia of Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2017/entries/weber/ |title=Max Weber |last=Kim |first=Sung Ho |year=2017 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=10 December 2017 |quote=Max Weber is known as a principal architect of modern social science along with Karl Marx and Emil Durkheim. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190318101547/https://plato.stanford.edu/archives/win2017/entries/weber/ |archive-date=18 March 2019 |url-status=live}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} esmme3uwbcev2lllrd28dh6lb1573br 3 154445 900724 2026-05-05T18:26:47Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900724 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Jehan Ashar}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૩:૫૬, ૫ મે ૨૦૨૬ (IST) f383ytrfl133fszehwz64smnxianaa5 3 154446 900725 2026-05-05T19:48:17Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900725 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Bhooraniya}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૧:૧૮, ૬ મે ૨૦૨૬ (IST) k7e4sprz4fsiieh2ruuc4sltajzmzh3 3 154447 900727 2026-05-05T20:47:08Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900727 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Syzarn}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૨:૧૭, ૬ મે ૨૦૨૬ (IST) gfpzakoirfccrexhackls9qh5citzwx 14 154448 900742 2026-05-06T08:54:50Z Dsvyas 561 [[શ્રેણી:નર્મદા જિલ્લો]]થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 900742 wikitext text/x-wiki [[શ્રેણી:નર્મદા જિલ્લો]] gyagpzruh8ia6kgt0gcmvrl018ki519 0 154449 900744 2026-05-06T09:13:11Z Dsvyas 561 {{Infobox settlement |name = ચિકદા તાલુકો |settlement_type = [[ગુજરાતના તાલુકાઓ|તાલુકો]] |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = {{maplink|frame=yes|frame-width=|frame-height=|frame-align=center|type=shape|id=|stroke-colou...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 900744 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ચિકદા તાલુકો |settlement_type = [[ગુજરાતના તાલુકાઓ|તાલુકો]] |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = {{maplink|frame=yes|frame-width=|frame-height=|frame-align=center|type=shape|id=|stroke-colour=#C60C30|stroke-width=2|text={{center|તાલુકાનો નકશો}}}} |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline}} --> |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |established_title = |established_date = |seat_type = મુખ્ય મથક |seat = [[ચિકદા]] |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = |population_density_km2 = auto |population_footnotes = |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ચિકદા તાલુકો''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના દક્ષિણ પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક તાલુકો છે. [[ચિકદા]] આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. આ તાલુકામાં મુખ્ય વસ્તી આદિવાસીઓની છે. તાલુકાનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ગાઢ જંગલોથી આચ્છાદિત તેમ જ ડુંગરાળ છે. વર્ષ ૨૦૨૫માં ડેડીયાપાડા તાલુકાનું વિભાજન કરી ને આ તાલુકાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news |first= સંદેશ|last= ટીમ|title= ચિકદા તાલુકામાં રોહદા સહિત 22 ગ્રામ પંચાયતોનો સમાવેશ કરાયો |url= https://sandesh.com/gujarat/news/narmada/narmada-22-gram-panchayats-including-rohda-have-been-included-in-chikda-taluka|work=[[સંદેશ]] |publisher= sandesh.com|date= ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ | access-date=૬ મે ૨૦૨૬}}</ref> તાલુકાની રચના સમયે તેમાં ૨૨ ગ્રામ પંચાયતો અને ૫૮ ગામડાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news |first= દિનેશ|last= વસાવા|title= ચિકદાને તાલુકો બન્યાને 2 માસ પૂર્ણ, હંગામી સ્ટાફથી કચેરીઓ ખાલી, લોકોને 40 કિમી દેડિયાપાડાનો ધક્કો| url= https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/narmada/news/it-has-been-2-months-since-chikda-became-a-taluka-offices-are-empty-with-temporary-staff-people-are-forced-to-travel-40-km-to-dediapada-136755012.html|work= [[દિવ્યભાસ્કર]]|publisher= divyabhaskar.co.in |date= જાન્યુઆરી ૨૦૨૬|access-date= ૬ મે ૨૦૨૬}}</ref> == ડેડીયાપાડા તાલુકામાં આવેલાં ગામો == {{ચિકદા તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://narmadadp.gujarat.gov.in/gu/taluka/Chikda/home ચિકદા તાલુકા પંચાયતની વેબસાઇટ] ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:નર્મદા જિલ્લો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ]] h92s0xy8vx0zsx5ufhvvbr40prmq2c5