નિરંજન ભગત

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>નિરંજન ભગત</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4275</id>
    <revision>
      <id>900827</id>
      <parentid>873081</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T15:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13544" sha1="m25aibapo1lw8tm2x33ob2jmx3lsczj" xml:space="preserve">{{Infobox writer &lt;!-- For more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]]. --&gt; 
| image       = Niranjan Bhagat.jpg
| caption     = ભગત તેમનાં નિવાસસ્થાને, અમદાવાદ, ૨૦૧૫
| name        = નિરંજન ભગત
| pseudonym   = આધુનિક અરણ્યક
| birth_date  = [[મે ૧૮|૧૮ મે]] ૧૯૨૬
| birth_place = [[અમદાવાદ]], બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટિશ ભારત
| death_date  = [[ફેબ્રુઆરી ૧|૧ ફેબ્રુઆરી]] ૨૦૧૮
| death_place = અમદાવાદ
| occupation  = કવિ,&lt;br /&gt;નિબંધકાર,&lt;br /&gt;સાહિત્યકાર,&lt;br /&gt;સંપાદક
| language    = ગુજરાતી, અંગ્રેજી
| nationality = ભારતીય
| citizenship = ભારતીય
| education   = બી.એ., એમ.એ.
| notablework = ''ગુજરાતી સાહિત્ય-પૂર્વાધ ઉત્તરાર્ધ''
| awards      = સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર&lt;ref name=sahitya&gt;{{cite web | url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa10318.htm#gujarati | archive-url=https://web.archive.org/web/20090331234109/http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa10318.htm#gujarati | archive-date=2009-03-31 | title=Sanskrit Sahitya Akademi Awards 1955-2007 | publisher=Sahitya Akademi Official website | access-date=2016-04-09 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| module      = {{Listen |embed= yes |filename = Voice of Niranjan Bhagat.ogg |title = નિરંજન ભગતનો અવાજ |description = ચાર્લ્સ બોદલેર પર વ્યક્તવ્ય}}
| signature   = Niranjan Bhagat Gujarati author Signature.svg
| website     = {{official website}} 
}}
'''નિરંજન નરહરિભાઈ ભગત''' (૧૮ મે ૧૯૨૬ - ૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮) એ જાણીતા [[ગુજરાતી]] [[કવિ]] હતાં.&lt;ref name=&quot;Dutt1999&quot;&gt;{{cite book|author=Kartik Chandra Dutt|title=Who's who of Indian Writers, 1999: A-M|url=https://books.google.com/books?id=QA1V7sICaIwC&amp;pg=PA131|year=૧૯૯૯|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0873-5|page=૧૩૧}}&lt;/ref&gt; તેઓનાં નગરજીવનનાં કાવ્યો એ સૌથી મોટું પ્રદાન છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તેમનો જન્મ [[અમદાવાદ]]માં થયો હતો. પ્રાથમિક શિક્ષણ અમદાવાદની કાલુપુર શાળા નં. ૧માં અને માધ્યમિક શિક્ષણ પ્રોપ્રાઇટરી તથા નવચેતન હાઈસ્કૂલમાં કર્યા પછી ૧૯૪૨ની સ્વાતંત્ર્યચળવળમાં તેમણે અભ્યાસ છોડ્યો હતો. ૧૯૪૪માં મૅટ્રિક કર્યા બાદ તેમણે ૧૯૪૪-૪૬ દરમિયાન અમદાવાદની એલ.ડી. આર્ટસ કૉલેજમાં બે વર્ષનું શિક્ષણ લઈ ૧૯૪૮માં [[મુંબઈ]]ની ઍલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજમાંથી એન્ટાયર અંગ્રેજી વિષય સાથે બી.એ. કર્યું અને ફરી એલ.ડી. આર્ટસ કૉલેજમાં દાખલ થઈ અંગ્રેજી મુખ્ય અને ગુજરાતી ગૌણ વિષયોમાં ૧૯૫૦માં એમ.એ.ની પદવી મેળવી.&lt;ref name=&quot;Death&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
[[File:Niranjan Bhagat with child Amitabh Madia.jpg|thumb|upright=0.7|નિરંજન ભગત [[ચુનીલાલ મડિયા]]ના પુત્ર અમિતાભ મડિયા સાથે, ૧૯૭૧|left]]
૧૯૫૦થી ૧૯૭૫ સુધી અમદાવાદની વિવિધ આર્ટસ કૉલેજોમાં અંગ્રેજીના અધ્યાપક રહ્યા બાદ તેઓ સેંટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં અંગ્રેજીના અધ્યાપક તરીકે જોડાયા અને નિવૃત્તિ સુધી ત્યાં રહ્યા.&lt;ref name=&quot;Datta1987&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ObFCT5_taSgC&amp;pg=PA420|title=Encyclopaedia of Indian Literature: A–Devo|author=Amaresh Datta|publisher=Sahitya Akademi|year=૧૯૮૭|isbn=978-81-260-1803-1|pages=૪૨૦–૪૨૧}}&lt;/ref&gt; ૧૯૫૭-૫૮માં તેઓ [[સંદેશ]] દૈનિકના સાહિત્ય વિભાગના સંપાદક અને ૧૯૭૭માં ''ગ્રંથ'' માસિકના સંપાદક રહ્યા. ૧૯૭૮-૭૯માં તેઓ ત્રૈમાસિક ''સાહિત્ય''ના તંત્રી રહ્યા હતા. ૧૯૯૭-૯૮ દરમિયાન તેઓ [[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]]ના અધ્યક્ષ રહ્યા હતા. ૧૯૬૩થી ૧૯૬૭ દરમિયાન તેઓ ગુજરાતી ભાષા માટે સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીમાં સલાહકાર સમિતિના સભ્ય રહ્યા હતા.

== મૃત્યુ ==
બ્રેઈન સ્ટ્રોકને કારણે પાંચ દિવસ હોસ્પિટલમાં વેન્ટિલેશન પર રહ્યા બાદ ૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ના રોજ ૯૧ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;chitralekha 2017&quot;&gt;{{cite web | title=સુપ્રસિદ્ધ કવિ અને સાહિત્યકાર નિરંજન ભગતનું નિધન | website=chitralekha | date=૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ | url=https://chitralekha.com/news/gujarat/the-legendary-poet-and-literature-writer-niranjan-bhagat-passed-away/ | language=gu | access-date=૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮ }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Death&quot;&gt;{{cite web|url=http://deshgujarat.com/2018/02/01/veteran-gujarati-poet-litterateur-niranjan-bhagat-passes-away/|title=Veteran Gujarati Poet Niranjan Bhagat passes away|publisher=Deshgujarat|access-date=૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮|date=૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૮}}&lt;/ref&gt;

== સર્જન ==
''છંદોલય'' (૧૯૪૭) નાગરી ગુજરાતી લિપિમાં ગુજરાતી કવિતાનો નવો વળાંક સૂચવતો તથા માંજેલી ભાષાનો અને ચુસ્ત પદ્યબંધનો અનોખો આસ્વાદ આપતો કાવ્યસંગ્રહ છે. ''કિન્નરી'' (૧૯૫૦) ગીતસંગ્રહ છે. ''અલ્પવિરામ'' (૧૯૫૪) મુંબઈનાં સ્થળ, કાળ અને પાત્રોની પચીસ કૃતિઓનો સંગ્રહ છે. ''છંદોલય'' (સંવ. આવૃત્તિ, ૧૯૫૭) પૂર્વેના ત્રણે સંગ્રહોમાંથી ચૂંટેલાં કાવ્યો તથા ''સંસ્કૃતિ''માં પ્રગટ થયેલાં અન્ય પ્રકીર્ણ કાવ્યોનો સંગ્રહ છે. ઉપરાંત, મુંબઈ વિશેનાં કાવ્યોનો ગુચ્છ ''પ્રવાલદ્વીપ'' નામે અહીં અંતે આપ્યો છે. ''પ્રવાલદ્વીપ'' કાવ્યજૂથ કવિના મુંબઈ મહાનગરમાં વસવાટ દરમિયાનના પ્રબળ સંસ્કારોનો અભિનવ કલ્પનોમાં વિસ્ફોટ છે. ''૩૩ કાવ્યો'' (૧૯૫૮)માં મનુષ્ય-મનુષ્ય વચ્ચેના સંબંધ વિશેના કાવ્યો છે.

''કવિતાનું સંગીત'' (૧૯૫૩) લઘુલેખ છે. એમાં પ્રો. [[બળવંતરાય ઠાકોર|બ. ક. ઠાકોર]]ની પદ્યરચનાની વિભાવનાના સંદર્ભમાં કવિતાના સંગીતનો શો અર્થ થાય એ સમજવાનો પ્રયત્ન છે. ''આધુનિક કવિતા: કેટલાક પ્રશ્નો'' (૧૯૭૨) [[અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ]] અને [[ભોળાભાઈ પટેલ]]ના પ્રશ્નોના ઉત્તરરૂપે લખાયેલું લખાણ છે. ''યંત્રવિજ્ઞાન અને મંત્રકવિતા'' (પૂવાર્ધ, ૧૯૭૫)માં મૂળે વ્યાખ્યાનનો વિષય નિબંધના સ્વરૂપમાં વિસ્તર્યો છે ને નિબંધના કુલ સાત ખંડોમાંથી અહીં પ્રથમ પાંચ ખંડ પ્રસિદ્ધ થયા છે. ''ન્હાનાલાલની ઊર્મિકવિતા'' (૧૯૭૫) ઉપરાંત એમણે ''કવિતા કાનથી વાંચો'' (૧૯૭૨), ''મીરાંબાઈ'' (૧૯૭૬), ''કવિ ન્હાનાલાલની'' (૧૯૭૭), ''ડબલ્યુ. બી. યિટ્સ'' (૧૯૭૯) અને ''ઍલિયટ'' (૧૯૮૧) જેવી પરિચયપુસ્તિકાઓ આપી છે.

''પ્રો. બ. ક. ઠાકોર અધ્યયનગ્રંથ'' (અન્ય સાથે, ૧૯૬૯), ''સુંદરમ્ : કેટલાંક કાવ્યો'' (૧૯૭૦) અને ''મૃદુલા સારાભાઈ-પ્રથમ પ્રત્યાઘાતઃ બાપુની બિહારયાત્રા'' (૧૯૮૧) એમનાં સંપાદનો છે. એમણે ''ચિત્રાંગદા'' (૧૯૬૫) અને ''ઑડેનનાં કાવ્યો'' (અન્ય સાથે, ૧૯૭૬) જેવા અનુવાદો પણ આપ્યા છે.

આ ઉપરાંત ૧૯૫૮-૭૧ દરમિયાન રચાયેલી ત્રણેક રચનાઓનો સમાવેશ કરતો ''નિરંજન ભગતનો કાવ્યસંગ્રહ'' પ્રગટ કર્યો હતો.

== પુરસ્કાર ==
* ૧૯૪૯ - [[કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક]]
* ૧૯૫૭ - [[નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક]]
* ૧૯૬૯ - [[રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક]]
* ૧૯૯૮ - પ્રેમચંદ સુર્વણ ચંદ્રક&lt;ref name=&quot;nbhagat&quot;&gt;{{cite web |url= http://gujaratonline.com/arts/nbhagat.htm|title= Prof. Niranjan Bhagat|publisher= Gujarat Online|location= Ahmedabad|access-date= ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt;
* ૧૯૯૯ - સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર&lt;ref name=sahitya/&gt;
* ૨૦૦૦ - [[સચ્ચિદાનંદ સન્માન]]&lt;ref name=&quot;nbhagat&quot;/&gt;
* ૨૦૦૧ - નરસિંહ મહેતા પુરસ્કાર&lt;ref name=&quot;nbhagat&quot;/&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== પૂરક વાચન ==
* {{cite book |title=Niranjan Bhagat in English (Sixty Six Poems) |last=Bhagat |first=Niranjan |translator-last=Parekh |translator-first=Shailesh |date=૨૦૦૪ |publisher=ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ |location=અમદાવાદ |oclc=62153007}}
* {{cite book |title=કવિશ્રી નિરંજન ભગત |series=સાહિત્ય સર્જક શ્રેણી |last=બ્રહ્મભટ્ટ |first=પ્રસાદ |language=gu |date=૨૦૧૬ |publisher=પાર્શ્વ પ્રકાશન |location=અમદાવાદ |isbn=9789351084747 |oclc=974566783}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.gujaratisahityaparishad.com/prakashan/photo-gallery/sahitya-sarjako/Niranjan-Bhagat.html ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય]

[[Category:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]]
[[શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા]]
[[શ્રેણી:નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા]]
[[શ્રેણી:કુમાર સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા]]
[[શ્રેણી:૧૯૨૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૧૮માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખો]]</text>
      <sha1>m25aibapo1lw8tm2x33ob2jmx3lsczj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કન્યાકુમારી જિલ્લો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5898</id>
    <revision>
      <id>900822</id>
      <parentid>820954</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>264</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing TamilNadu_Logo.svg with [[File:Seal_of_Tamil_Nadu.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]).</comment>
      <origin>900822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3491" sha1="27ocvxm38keduwwdq4p1cc3powqcdmm" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = કન્યાકુમારી જિલ્લો
| settlement_type                 = તમિલનાડુનો જિલ્લો
| image_skyline                   = Vivekananda Rock &amp; Valluvar Statue at Sunrise.JPG
| image_caption                   = થિરુવલ્લુવરની મૂર્તિ, વિવેકાનંદ ખડક, કન્યાકુમારી
| image_map                       = Kanyakumari in Tamil Nadu (India).svg
| map_caption                     = તમિલનાડુમાં સ્થાન
| coordinates                     = {{coord|8.32|N|77.34|E|display=inline}}
| subdivision_type                = દેશ
| subdivision_name                = {{flagicon|IND}} [[ભારત]]
| subdivision_type1               = રાજ્ય
| subdivision_name1               = [[File:Seal of Tamil Nadu.svg|22px]] [[તમિલનાડુ]]
| seat_type                       = મુખ્યમથક
| seat                            = [[નાગરકોઇલ]]
| unit_pref                       = Metric
| area_total_km2                  = 1672
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_footnotes            = 
| population_total                = 1870374
| population_as_of                = ૨૦૧૧
| population_density_km2          = 1110.7
| demographics_type1              = ભાષાઓ
| demographics1_title1            = અધિકૃત
| demographics1_info1             = [[તમિલ ભાષા|તમિલ]]
| demographics1_title2            = ગૌણ
| demographics1_info2             = [[મલયાલમ ભાષા]]
| timezone1                       = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1                     = +૫:૩૦
| postal_code_type                = પિનકોડ
| postal_code                     = ૬૨૯ xxx
| area_code_type                  = ટેલિફોન કોડ
| area_code                       = ૦૪૫૨, નાગરકોઇલ માટે અને ૦૪૬૫૧ મારથંડમ માટે
| registration_plate              = TN-74 નાગરકોઇલ અને TN-75 મારથંડમ
| blank1_name_sec1                = દરિયાકિનારો
| blank1_info_sec1                = {{Convert|72|km|mi}}
| blank3_name_sec1                = સાક્ષરતા
| blank3_info_sec1                = ૯૭.૬%
| blank1_name_sec2                = વરસાદ
| blank1_info_sec2                = {{convert|2382|mm|in}}
| blank2_name_sec2                = સરેરાશ ઉનાળુ તાપમાન
| blank2_info_sec2                = {{convert|31|°C|°F}}
| blank3_name_sec2                = સરેરાશ શિયાળુ તાપમાન
| blank3_info_sec2                = {{convert|22|°C|°F}}
| website                         = {{URL|www.kanyakumari.tn.nic.in}}
}}
'''કન્યાકુમારી જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[તમિલનાડુ]] રાજ્યનો એક જિલ્લો છે. કન્યાકુમારી જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[નાગરકોઇલ]]માં છે. 

{{તામિલનાડુના જિલ્લાઓ}}

{{stub}}

[[શ્રેણી:તમિલનાડુના જિલ્લાઓ]]</text>
      <sha1>27ocvxm38keduwwdq4p1cc3powqcdmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કોઇમ્બતુર જિલ્લો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5905</id>
    <revision>
      <id>900823</id>
      <parentid>820613</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>264</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing TamilNadu_Logo.svg with [[File:Seal_of_Tamil_Nadu.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]).</comment>
      <origin>900823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3195" sha1="8mj3sy9eox62uayi4du0d1gck68jy6s" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = કોઇમ્બતુર જિલ્લો
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = તમિલનાડુનો જિલ્લો
| image_skyline                   = Mountains valparai tamilnadu - panoramio.jpg
| image_alt                       = 
| image_caption                   = વાલપારાઇ નજીકના પર્વતો
| image_map                       = Coimbatore in Tamil Nadu (India).svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = તમિલનાડુમાં સ્થાન
| coordinates                     = {{coord|11.0125|N|76.9714|E|display=inline}}
| subdivision_type                = [[દેશ]]
| subdivision_name                = {{IND}}
| subdivision_type1               = રાજ્ય
| subdivision_name1               = [[File:Seal of Tamil Nadu.svg|22px]] [[તમિલનાડુ]]
| subdivision_type2               = 
| subdivision_name2               = 
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 
| founder                         = 
| named_for                       = 
| parts_type                      = તાલુકાઓ
| parts                           = અન્નુર, અનામલાઇ, કોઇમ્બતુર-ઉત્તર, કોઇમ્બતુર-દક્ષિણ, કિન્થુકાવડુ, મદુક્કારાય, મેટ્યુપલયમ, પેરુર, પોલ્લાચી, સુલુર, વાલપારાઇ
| seat_type                       = મુખ્યમથક
| seat                            = [[કોઇમ્બતુર]]
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 4723
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 3,458,045
| population_as_of                = ૨૦૧૧
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{cite web|title=2011 Census of India|date=16 April 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_tamilnadu.html|publisher= Indian government|format=MS Excel}}&lt;/ref&gt;
| website                         = {{URL|coimbatore.nic.in}}
| footnotes                       = 
| official_name                   = 
}}
'''કોઇમ્બતુર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા  [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ રાજ્ય]]નો એક જિલ્લો છે. કોઇમ્બતુર જિલ્લાનું મુખ્ય મથક [[કોઇમ્બતુર]] નગર ખાતે આવેલું છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{તામિલનાડુના જિલ્લાઓ}}

{{સબસ્ટબ}}

[[શ્રેણી:તમિલનાડુ]]</text>
      <sha1>8mj3sy9eox62uayi4du0d1gck68jy6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>યુનાઇટેડ કિંગડમ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8577</id>
    <revision>
      <id>900842</id>
      <parentid>899572</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="346494" sha1="skp1hsywwgye75bdt4i7yp1z33er2p6" xml:space="preserve">{{સુધારો}}

{{માહિતીચોકઠું દેશ
|conventional_long_name = United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|common_name            = the United Kingdom
|image_flag             = Flag of the United Kingdom.svg
|image_coat             = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg
|symbol_type            = Royal coat of arms
|image_map              = Location UK EU Europe.png
|map_caption            = The United Kingdom (dark green) shown in relation to the [[European Union]] (light green) and other areas of [[Europe]] (dark grey)
|national_anthem        = &quot;[[God Save the King]]&quot;&lt;ref&gt;It serves as the [[de facto]] [[National Anthem]] as well as being the [[Royal anthem]] for several other countries.&lt;/ref&gt;
|official_languages     = [[English language|English]] ([[de facto]])&lt;ref&gt;English is established by [[de facto]] usage. In [[Wales]], the [[Welsh Language Board|Bwrdd yr Iaith Gymraeg]] is legally tasked with ensuring that, &quot;in the conduct of public business and the administration of justice, the English and [[Welsh language|Welsh]] languages should be treated on a basis of equality&quot;. {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1993/Ukpga_19930038_en_2.htm |title=Welsh Language Act 1993 |publisher=Office of Public Sector Information |access-date=3 September 2007}}. [[Bòrd na Gàidhlig]] is tasked with &quot;securing the status of the [[Scottish Gaelic language|Gaelic]] language as an [[official language]] of [[Scotland]] commanding equal respect to the English language&quot; {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/legislation/scotland/acts2005/asp_20050007_en_1 |title=Gaelic Language (Scotland) Act 2005 |publisher=Office of Public Sector Information |dateformat=dmy|access-date=9 March 2007}}&lt;/ref&gt;
|regional_languages     = [[Irish language|Irish]], [[Ulster Scots]], [[Scottish Gaelic]] &lt;!-- Keep 'Scottish Gaelic' - people will find Gaelic confusing as the Irish language is also commonly called Gaelic --&gt;, [[Scots language|Scots]], [[Welsh language|Welsh]], [[Cornish language|Cornish]] &lt;ref&gt;Under the [[European Charter for Regional or Minority Languages]] the Welsh, Scottish Gaelic, [[Cornish language|Cornish]], [[Irish language|Irish]], [[Ulster Scots]] and [[Scots language|Scots]] languages are officially recognised as [[Regional language|Regional]] or [[Minority language|Minority]] languages by the [[United Kingdom Government|UK Government]] ({{cite web|publisher=Scottish Executive|url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|title=European Charter for Regional or Minority Languages|dateformat=dmy|access-date=23 August 2007|archive-date=1 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5nDcN4gAz?url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|url-status=dead}}) See also [[Languages in the United Kingdom]].&lt;/ref&gt;
|ethnic_groups          = 92.1% [[White people|White]]&lt;br /&gt; 4.0% [[South Asia]]n&lt;br /&gt; 2.0% [[Black people|Black]]&lt;br /&gt; 1.2% [[British Mixed-Race|Mixed]]&lt;br /&gt; 0.4% [[Chinese people|Chinese]]&lt;br /&gt; 0.4% [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]]
|ethnic_groups_year     = [[United Kingdom Census 2001|2001]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt; See: [[Ethnic groups of the United Kingdom#2001 Census|UK Ethnic groups list]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|title=United Kingdom population by ethnic group|publisher=Office for National Statistics|date=2001-04-01|work=[[United Kingdom Census 2001]]|access-date=2009-04-15|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221162206/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|archive-date=2003-12-21}}&lt;/ref&gt;
|demonym                = [[British people|British, Briton]]
|capital                = [[લંડન]]
|latd                   = 51
|latm                   = 30
|latNS                  = N
|longd                  = 0
|longm                  = 7
|longEW                 = W
|largest_city           = લંડન
|government_type        = [[Parliamentary system|Parliamentary democracy]] and [[constitutional monarchy]]
|leader_title1          = રાજા
|leader_name1           = ચાર્લ્સ તૃતિય
|leader_title2          = વડાપ્રધાન
|leader_name2           = ઋષિ સુનક 
|sovereignty_type       = [[History of the United Kingdom|Formation]]
|legislature            = [[Parliament of the United Kingdom|Parliament]]
|upper_house            = [[House of Lords]]
|lower_house            = [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]]
|state_religion         = 
|sovereignty_note       =
|established_event1     = [[Acts of Union 1707]]
|established_date1      = 1 May 1707
|established_event2     = [[Act of Union 1800]]
|established_date2      = 1 January 1801
|established_event3     = [[Anglo-Irish Treaty]]
|established_date3      = 12 April 1922
|accessionEUdate        = 1 January 1973
|religion               = [[Church of England|Anglican]]
|EUseats                = 73
|area_rank              = 79th
|area_magnitude         = 1 E11
|area_km2               = 244820
|area_sq_mi             = 94526
|percent_water          = 1.34
|population_estimate_year = ૨૦૦૯
|population_estimate      = 61,612,300&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |title=Eurostat estimate |date= |dateformat=dmy |access-date=16 October 2008 |archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank = 22nd
|population_census        = 58,789,194&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.uk/census2001/pop2001/united_kingdom.asp Population Estimates] at www.statistics.gov.uk&lt;/ref&gt;
|population_census_year   = ૨૦૦૧
|population_density_km2   = 246
|population_density_sq_mi = 637
|population_density_rank  = 48th
|GDP_PPP_year             = ૨૦૦૮
|GDP_PPP                  = $2.230 trillion&lt;ref name=GDP&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&amp;pr.y=19&amp;sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=112&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=United Kingdom|publisher=International Monetary Fund|access-date=2009-04-22}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank             = 7th
|GDP_PPP_per_capita       = $36,523&lt;ref name=GDP /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank  = 18th
|GDP_nominal              = $2.674 trillion&lt;ref name=GDP /&gt;
|GDP_nominal_rank         = 6th
|GDP_nominal_year         = 2008
|GDP_nominal_per_capita   = $43,785&lt;ref name=GDP /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = 20th
|HDI_year                    = 2008
|HDI                         = {{decrease}} 0.947
|HDI_rank                    = 21st
|HDI_category                = &lt;span  style=&quot;color:#090;&quot;&gt;high&lt;/span&gt;
|Gini = 34&lt;ref name=factbook&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|title=The World Factbook - United Kingdom|publisher=CIA|dateformat=dmy|access-date=23 September 2008|archive-date=7 જાન્યુઆરી 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
|Gini_year                   = ૨૦૦૫
|Gini_rank                   = 
|currency                    = [[Pound sterling]]&lt;ref&gt;The [[Euro]] is accepted in many payphones and some larger shops.&lt;/ref&gt;
|currency_code               = GBP
|country_code                = GBR
|time_zone                   = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
|utc_offset                  = +0
|time_zone_DST               = [[Western European Summer Time|BST]]
|utc_offset_DST              = +1
|drives_on                    = left&lt;ref&gt;British dependencies drive on the left except for [[BIOT]] and [[Gibraltar]].&lt;/ref&gt;
|cctld                       = [[.uk]]&lt;ref&gt;[[ISO 3166-1 alpha-2]] states that this should be [[Great Britain|GB]], but [[.gb]] is practically unused. The [[.eu]] domain is shared with other [[European Union]] member states.&lt;/ref&gt;
{{refend}}
|calling_code = 44
}}

'''યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ''' &lt;ref&gt;યુનાઇટેડ કિંગડમ અને અન્ય આધારિત પ્રદેશોમાં, [[યુનાઇટેડ કિંગડમાં ભાષાLaઓ|અન્ય ભાષાઓ]] સત્તાવાર રીતે કાયદેસરની [[દેશી ભાષા]] [[પ્રાદેશિક ભાષા|(પ્રાદેશિક) ભાષાઓ]] તરીકે [[પ્રાદેશિક અને લઘુમતી ભાષા માટે યુરોપીયન પત્ર|પ્રાદેશિક અથવા લઘુમતી માટે યુરોપીયન ચાર્ટર]] તરીકે ઓળખાય છે. આમાંથી દરેક, યુકેના સત્તાવાર નામ નીચે પ્રમાણે છે {{lang-cy|Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon}}&lt;/ref&gt; (સામાન્ય રીતે '''યુનાઇટેડ કિંગડમ ''' , '''યુકે''' , અથવા '''બ્રિટન''' )&lt;ref&gt;ભૌગોલિક અને રાજકીય સંદર્ભમાં શબ્દ &quot;બ્રિટન&quot;ના વપરાશની વધુ સમજણ માટે જુઓ [[બ્રિટન ઇસ્લેસની પરિભાષા|]]ટર્મિનોલોજી ઓફ ધ બ્રિટીશ ઇસલેસ&lt;/ref&gt;તરીકે ઓળખાય છે. જે [[સાર્વભૌમ રાજ્ય|પ્રજાસત્તાક રાજ્ય]] છે અને [[યુરોપ ખંડ|યુરોપીયન ઉપખંડ]]ના ઉત્તરપૂર્વ દરિયાકિનારા સામે આવેલું છે. તે [[આઇલેન્ડ દેશ|ટાપુ દેશ છે]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/615557/United-Kingdom|title= Encyclopaedia Britannica|quote=Island country located off the north-western coast of mainland Europe|access-date=2007-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Countries&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|title=Countries within a country|publisher= www.number-10.gov.uk|access-date=2007-06-13|quote=Countries within a country|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823|archive-date=2008-09-09}}&lt;/ref&gt; જેમાં ઘણા [[દ્વીપસમૂહ|દ્વીપસમૂહો]]આવેલા છે જેમાં [[ગ્રેટ બ્રિટન]] , [[આયર્લેન્ડ]]નો ઉત્તરપૂર્વ ભાગ, અને ઘણા નાના ટાપુઓ આવેલા છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] એક માત્ર યુકેનો ભાગ છે જે [[રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ યુનાઇટેડ કિંગડમ બોર્ડર|જમીન સરહદ સાથે]]છે, જેમાં [[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|આયર્લેન્ડ પ્રજાસત્તાક]]સાથે ભાગ પડાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-05 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515154952/http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Border checks between Britain and Ireland proposed | website=The Telegraph | url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2455710/Border-checks-between-Britain-and-Ireland-proposed.html | language=da | access-date=2025-11-15}}&lt;/ref&gt;જમીન સરહદ સિવાય યુકેની આસપાસ [[એટલાન્ટિક સમુદ્ર]] , [[ઉત્તર સમુદ્ર]], [[ઇંગ્લીશ ચેનલ|ઇંગ્લીશ ખાડી]] અને [[આઇરિશ સમુદ્ર|આઇરીશ સમુદ્ર]] આવેલો છે. સૌથી મોટો ટાપુ, ગ્રેટ બ્રિટન, [[ફ્રાંસ]] સાથે [[ચેનલ ટનલ]] દ્વારા જોડાયેલો છે.

યુનાઇટેડ કિંગડમ [[બંધારણીય શાસક]] અને [[એકતા રાજ્ય|એકરૂપ રાજ્ય]] છે જેમાં ચાર[[યુનાઇટેડ કિંગડમના દેશો|દેશો]]નો સમાવેશ થાય છે: [[ઇંગ્લેંડ|ઇંગ્લેડ]], [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]], [[સ્કોટલેન્ડ]] [[વોલ્સ]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|title=The Countries of the UK|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=10 October 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020329130655/http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|archive-date=29 March 2002}}&lt;/ref&gt; તેની [[સંસદીય પદ્ધતિ]] દ્વારા તેની [[લંડન]]માં આવેલી [[સરકારની બેઠક]] દ્વારા સંભાળ રાખવામાં આવે છે. લંડન એ [[રાજધાની (રાજકીય)|રાજધાની]] જેમાં [[બેલફાસ્ટ]], [[કાર્ડિફ|કાર્ડિફ્ફ]] અને [[એડિનબર્ગ]]માં રાષ્ટ્રીય વહીવટ [[ફરજ સોંપણી|સોંપવામાં]] આવ્યો છે. આ ત્રણેય અનુક્રમે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, વોલ્સ અને સ્કોટલેન્ડની રાજધાનીઓ છે. [[જર્સી]] અને [[દૂધાળું ઢોર|ગ્યુર્નસી]]ના [[ચેનલ આઇલેન્ડ|ખાડી ટાપુ]] [[બેઇલીવિક]]અને [[ઈસ્લે ઓફ મેન|ઇસ્લે ઓફ મેન]] [[તાજ નિર્ભરતા|ક્રાઉન ડેપેન્ડસી]]છે અને યુકેનો ભાગ નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|title=Key facts about the United Kingdom|access-date=2008-06-26|work=Government, citizens and rights|publisher=[[Directgov]]|quote=The full title of this country is 'the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'. 'The UK' is made up of England, Scotland, Wales and Northern Ireland. 'Great Britain' (or just 'Britain') does not include Northern Ireland. The Channel Islands and the Isle of Man are not part of the UK.|archive-date=2012-10-15|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
યુકે ચૌદ [[બ્રિટીશ વિદશી પ્રદેશો|વિદશી પ્રદેશો]]ધરાવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|title=FCO global network|work=FCO in Action|publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]]|access-date=2008-06-26|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080331091058/http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|archive-date=2008-03-31}}&lt;/ref&gt; દરેક[[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]નાના ભાગ છે, જે 1922ની ઊંચાઇએ આવેલું છે, અને વિશ્વની ત્રીજા ભાગની જમીનનો સમાવેશ કરે છે આમ તે [[સૌથી મોટા સામ્રાજ્યની યાદી|ઇતિહાસમાં સૌથી મોટું સામ્રાજ્ય]]છે. બ્રિટીશની અસર સતત રીતે ભાષા, સંસ્કૃતિ અને તેની અગાઉની ઘણી વસાહતમાં જોઇ શકાય છે.

સાધારણ [[જીડીપી]] દ્વારા [[જીડીપી દ્વારા દેશોની સૂચિ(નામ પ્રમાણે)|છઠ્ઠા ક્રમના સૌથી મોટા અર્થતંત્ર]] સાથે યુકે [[વિકસિત દેશો|વિકસિત દેશ]] છે અને [[સમતુલ્ય ખરીદશક્તિ|ખરીદશક્તિ]]ની દ્રષ્ટિએ સાતમો સૌથી મોટો દેશ છે. &lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt; તે વિશ્વનો ,સૌપ્રથમ [[ઔદ્યોગિકરણ|ઓદ્યોગિકૃત્ત]] દેશ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html|title=Industrial Revolution|access-date=2008-04-27|archive-date=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;છે અને 19મી અને 20સદીના પ્રારંભ દરમિયાનમાં વિશ્વની [[આંતરરાષ્ય્રીય સંબોધોમાં શક્તિ|અગ્રણી સત્તા]] હતો,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ferguson|first= Niall|year=2004 |title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|publisher=Basic Books|isbn=0465023282}}&lt;/ref&gt; પરંતુ બે વિશ્વ યુદ્ધનો આર્થિક ખર્ચ અને 20મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં તેના સામ્રાજ્યમં થયેલા ઘટાડાને લીધે વૈશ્વિક બાબતોમાં તેની ભૂમિકામાં ઘટાડો થયો હતો. તેમ છતા પણ યુકે મજબૂત આર્થિક, સાસ્કૃતિક, લશ્કરી, વૈજ્ઞાનિક અને રાજકીય અસર સાથે [[મહાસત્તા|મોટી સત્તા]]તરીકે ટકી રહ્યો છે.તે [[પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા રાજ્યોની યાદી|પરમાણુ શક્તિ]] અને વિશ્વમાં ચતુર્થ સૌથી મોટું [[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશોની યાદી|સંરક્ષણ ખર્ચ]] ધરાવે છે. તે [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીયન યુનિયન]]નું [[યુરોપીય સંઘનું સભ્ય રાજ્ય|સભ્ય રાજ્ય]] છે, અને [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો સુરક્ષા સમિતિ|યુનાઇટેડ નેશન્સ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ]]માં કાયમી બેઠક ધરાવે છે અને તે [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ]], [[જી8|જી૮]], [[ઓઇસીડી.|ઓઇસીડી]], [[નાટો]] અને [[વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન|વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશન]]નું પણ સભ્ય છે.

== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Sadler, Battle of Waterloo.jpg|thumb|વોટરલૂના યુદ્ધે નેપોલીયન યુદ્ધ અને પેક્સ બ્રિટાન્નીકાના પ્રારંભનો સંકેત આપ્યો હતો.]]
૧ મે ૧૭૦૭ના રોજ [[ગ્રેટ બ્રિટનનું સામ્રાજ્ય|કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.parliament.uk/actofunion/ |title=Welcome|publisher=www.parliament.uk|dateformat=dmy|access-date=7 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |title=The treaty or Act of the Union |publisher=www.scotshistoryonline.co.uk |dateformat=dmy |access-date=27 August 2008 |archive-date=27 મે 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ની રચના [[કિંગડમ ઓફ ઇંગ્લેંડ]]ના [[રાજકીય સંઘ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. (જેમાં[[વોલ્સ]])અને [[કિંગડમ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ઘટના [[સંઘની સંધિ|યુનિયનની સંધિ]]નું પરિણામ હતી, જે અંગે 22 જુલાઇ 1706ના રોજ સંમતિ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |title=Articles of Union with Scotland 1707|publisher=www.parliament.uk |dateformat=dmy|access-date=19October 2008}}&lt;/ref&gt;અને ત્યાર બાદ [[ઇંગ્લેંડની સંસદ|ઇંગ્લેડની સંસદ]] અને [[સ્કોટલેન્ડની સંસદ]] બન્ને દ્વારા 1707માં [[યુનિયન 1707ના પગલાંઓ|યુનિયનનો કાયદો]]પસાર કરીને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. 1707. આશરે એક સદી બાદ [[કિંગડમ ઓફ આયર્લેન્ડ]], 1691માં ઇંગ્લીશના નિયંત્રણ હેઠળ હતું, તેને [[યૂનિયન 1800ના પગલાં|યુનિયન કાયદો ૧૮૦૦]] પસાર કરીને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન અને આયર્લેન્ડ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ની રચના માટે કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |title=The Act of Union |publisher=Act of Union Virtual Library |dateformat=dmy |access-date=15 May 2006 |archive-date=27 મે 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH4MBFc?url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ૧૭૦૭ પહેલા ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડ અલગ રાજ્યો હોવા છતાં તેઓ 1603માં [[યૂનિયન ઓફ ક્રાઉન્સ|યુનિયન્સ ઓફ ક્રાઉન્સ]]થી [[વ્યક્તિગત સંઘ|વ્યક્તિગત યુનિયન]]માં હતા, જ્યારે [[ઇંગ્લેન્ડનો જેમ્સ-1|જેમ્સ VI સ્કોટના રાજા]]એ કિંગડ્મ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને આયર્લેન્ડનો આનુવંશીક તાજ પહેર્યો હતો અને તેની [[રોયલ કોર્ટ|કોર્ટ]] from એડિનબર્ગથી ખસેડીને લંડન લઇ ગયા હતા. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Chronology of Scottish History|publisher=Geddes &amp; Grosset|isbn=1855343800|last=Ross|first=David|year=2002|quote=''1603:'' James VI becomes [[James I of England]] in the [[Union of the Crowns]], and leaves Edinburgh for London|page=56}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture|publisher=Edinburgh University Press|isbn=1902930169|last=Hearn|first=Jonathan|year=2002|quote=Inevitably, James moved his court to London|page=104}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:The British Empire.png|thumb|upright=2|એવા પ્રદેશો કે જ્યાં એક સમયે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યનો એક ભાગ હતા. બ્રિટીશ વિદેશી પ્રદેશો (બ્રિટીશ એનાટાર્ટિક ટેરિટરી સિવાય)ની નીચે લાલ લાઇન કરવમાં આવી છે.]]

તેમની પ્રથમ સદીમાં સંસદીય સમિતિના [[પશ્ચિમી દુનિયા|પશ્ચિમી]] ખ્યાલોને વિકસાવવામાં તેમજ સાહિત્ય, કલા અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે મહત્વનું પ્રદાન કરીને અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |authorlink=Niall Ferguson |year=2003 |title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order |publisher=Basic Books |isbn=0465023282}}&lt;/ref&gt; યુકેની આગેવાની હેઠળની [[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]]એ દેશને સ્થાપિત કર્યો હતો અને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]ને આગળ ધકેલવામાં વેગ પૂરો પાડ્યો હતો. 1807માં [[ગુલામ વેપાર કાયદો 1807|ગુલામ વેપાર કાયદો]] પસાર કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં [[એટલાન્ટિક ગુલામ વેપાર]]સહિત આ સમયગાળા દરમિયાન, યુકે અન્ય [[મહા સત્તા]]ની જેમ [[સંસ્થાનવાદ|વસાહતવાદ]] શોષણમાં સામેલ હતું, અને [[ગુલામ વેપાર|ગુલામીમાં વેપાર]]ને નાથવા માટે યુકેએ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી. &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml ગુલામી સામે સંઘર્ષ ][http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml જો લૂઝમોર]બીબીસી દ્વારા &lt;/ref&gt;[[નેપોલિયન પ્રકારના યુદ્ધ|નેપોલિયોનિક યુદ્ધ]]માં [[ફ્રાંસનો નેપોલિયન 1|નેપોલિયન]]ની હાર બાદ, યુકે 19મી સદીની મુખ્ય નૌકા શક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું અને 20મી સદીના મધ્ય ભાગમાં અગ્રણી સત્તા તરીકે રહ્યું હતું. બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય ૧૯૨૧ સુધી તેના મહત્તમ કદ સુધી વધ્યું હતું અને [[વિશ્વયુદ્ધ ૧|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ ભૂતપૂર્વ જર્મન અને ઓટ્ટોમન વસાહતો પર [[લીગ ઓફ નેશન્સ]] ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. એક વર્ષ બાદ વિશ્વના પ્રથમ મોટા પાયાના આંતરરાષ્ટ્રીય બ્રોડકાસ્ટીંગ એવા [[બીબીસી]]ની રચના કરવામાં આવી હતી. 

1918માં [[સિન ફેઇન]]ની ચુંટણીમાં વિજય થયા બાદ આયર્લેન્ડમાં [[સ્વતંત્રતા માટેનું આઇરીશ યુદ્ધ|સ્વતંત્રતા યુદ્ધ]] 1921માં ટાપુઓના [[આયર્લેન્ડના ભાગલા|ભાગલા]]માં પરિણમ્યુ હતું &lt;ref&gt;એસઆર એન્ડ ઓ 1921, ૩ મે 1921નો નં. 533&lt;/ref&gt;ત્યાર બાદ 1922માં ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ સાથે [[આઇરીશ મુક્ત રાજ્ય]]ની સ્વતંત્રતા યુકેના એક ભાગમાં પરિણમી હતી &lt;ref name=&quot;CAIN&quot;&gt;{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |title=The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921 |publisher=CAIN |dateformat=dmy |access-date=15 May 2006 |archive-date=14 મે 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514145108/http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;પરિણામ સ્વરૂપે, 1927માં યુકેનું ઔપચારીક નામ [[રોયલ એન્ડ પાર્લમેન્ટરી ટાઇટલ્સ 1927|બદલાઇને]] પ્રવર્તમાન નામ યુનાઇટેડ કિંગડમ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ પડ્યું હતું. 

[[ચિત્ર:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|thumb|right|સોમના યુદ્ધ દરમિયાન રોયલ આઇરીશ રાઇફલ્સનું પાયદળ.વિશ્વયુદ્ધ 1ના યુદ્ધના મેદાન પર ૮૮૫,૦૦૦ બ્રિટીશ સૈનિકોએ પોતાના જાન ગુમાવ્યા હતા. ]]
[[ચિત્ર:Supermarinespitfire.JPG|thumb|બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં બ્રિટનનું યુદ્ધ એક વળાંક સમાન હતું. ]]

યુનાઇટેડ કિંગડમ [[બીજા વિશ્વયુદ્ધના સાથી રાષ્ટ્રો|વિશ્વ યુદ્ધ II]]ના અનેક રાષ્ટ્રોમાંનું એક હતું. યુદ્ધના પ્રથમ યુદ્ધમાં તેના સાથી રાષ્ટ્રી યુરોપીનની હાર થતાં યુનાઇટેડ કિંગડમે જર્મની અને સામે હવાઇ હૂમલા જારી રાખ્યા હતા, જે [[બ્રિટનનું યુદ્ધ|બ્રિટનની લડાઇ]]તરીકે ઓળખાય છે. વિજય હાંસલ કર્યા બાદ, યુકે યુદ્ધ પછીની દુનિયાનું સર્જન કરવામાં સહાય કરવા માટે અનેક મહાસત્તામાંનું એક હતું. વિશ્વ યુદ્ધ II એ યુનાઇટેડ કિંગડમને નાણાંકીય રીતે પાયમાલ કરી નાખ્યું હતું. જોકે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા પાસેથી લેવામાં આવેલી [[માર્શલ યોજના|માર્શલ સહાય]]અને ખર્ચાળ [[લોન્સ|લોનો]]એ યુકેને સુધારાના માર્ગ પર પરત આવવા મદદ કરી હતી. યુદ્ધ પછી તરત જ [[કલ્યાણ રાજ્ય]]ની સ્થાપના થઇ હતી, જેમાં વિશ્વની પ્રથમ અને અત્યંત વ્યાપક જાહેર [[રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સેવા|આરોગ્ય સેવા]]નો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે અર્થતત્રને સુધારવાની માગે સમગ્ર [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ|કોમનવેલ્થ]]ની [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કાયમી વસવાટ(1922-આજ દિવસ)|પ્રજાને]] [[મલ્ટીએથનિક (અનેક મૂલ્યો)|મલ્ટીએથનિક]] બ્રિટનની રચના કરવા માટે નજીક લાવ્યા હતા. યુદ્ધ બાદ નવી મર્યાદાઓ હોવા છતાં બ્રિટનની [[બિનવસાહતવાદ|રાજકીય]]ભૂમિકા 1956ની [[સ્યુઝ કટોકટી]] બાદ નક્કી થઇ ગઇ હતી, [[ઇંગ્લીશ ભાષા|ઇંગ્લીશ ભાષાન]]આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપે તેના [[બ્રિટીશ સાહિત્ય|સાહિત્ય]]અને[[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસ્કૃતિ|સંસ્કૃતિ]]ની અસર સતત રાખી હતી, જ્યારે 1960થી તેની [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]] પર પણ વિદેશમાં અસર જોવા મળી હતી. 

1970માં વૈશ્વિક આર્થિક મંદી અને ઔદ્યોગિક સંઘર્ષને કારણે, 1980માં નોંધપાત્ર [[ઉત્તર સમુદ્રી ઓઇલ|ઉત્તર સમુદ્ર]]આવક પ્રવાહ અને આર્થિક વૃદ્ધિ જોવા મળી હતી. [[માર્ગારેટ થેચર|માર્ગારેટચ થેચર]]ની આગેવાનીના કારણે યુદ્દ પછીના રાજકીય અને આર્થિક સંમતિઓને દ્રષ્ટિએ નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળ્યો હતો; તે જ ચીલો 1997થી [[ટોની બ્લેયર]] અને ગોર્ડોન બ્રાઉનની [[મજૂર પક્ષ (યુકે)#ન્યુ લેબર|ન્યૂ લેબર]]સરકાર હેઠળ ચાલુ રહ્યો હતો. 

યુનાઇટેડ [[યુરોપિય મંડળ|કિંગડમ યુરોપીયન સંઘ]]ના 12 સ્થાપક સભ્યોમાંનું એક હતું, કેમ કે તેનો પ્રારંભ [[માસ્ટ્રીટ સંધિ|માસ્ટસ્ટ્રીક્ટ સંધિ]] પર હસ્તાક્ષર થવાથી થયો હતો. તેની પહેલા તે ઇયુના ફોરરનર યુરોપીયન ઇકોનોમિક કોમ્નોયુનિટી (ઇઇસી)1973થી સભ્ય હતો. આ સંસ્થા સાથેના વધુ સંકલનની દિશામાં પ્રવર્તમાન [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|લેબર]]સરકારની વર્તણૂંક મિશ્ર છે,&lt;ref name=&quot;Times&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |title=Modest progress but always on back foot |publisher=Times Online |date=21 December 2005 |dateformat=dmy |access-date=16 May 2006 |archive-date=17 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717104113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;જ્યારે[[સત્તાવાર વિરોધ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સત્તાવાર વિરોધપક્ષ]], [[બચાવ પક્ષ(યુકે)|કંઝર્વેટિવ પાર્ટી]], થોડી સત્તાઓની અને ઇયુને તબદિલ કરેલી સ્પર્ધાત્મકતાની તરફેણ કરતી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |title=Foreign Affairs and Europe |publisher=Conservative Party |dateformat=dmy |access-date=17 October 2008 |archive-date=29 સપ્ટેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929133409/http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;20મી સદીના અંતમાં ધારાસભા પહેલા [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં લોકમત|લોકમત]]ને આધારે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અનો વોલ્સને રાષ્ટ્રીય [[અવક્રાંતિ|વહીવટની સોંપણી]]ની સ્થાપના સાથે યુકેની સંભાળમાં પણ મોટા ફેરફારો આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{citation|url=http://publius.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/28/1/217 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom|access-date=2009-02-04|journal=Publius: the Journal of Federalism|volume=28|issue=1|pages=217|author=Keating, Michael|year=1998|month=Jan|day=01}}&lt;/ref&gt;

== સરકાર અને રાજકારણ ==
[[ચિત્ર:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|left|thumb|upright|રાજા ચાર્લ્સ તૃતિય]]

યુનાઇટેડ કિંગડમના બંધારણીય શાસક છે રાજા ચાર્લ્સ તૃતિય (કિંગ ચાર્લ્સ ધ થર્ડ) જેઓ [[સપ્ટેમ્બર ૮|૮ સપ્ટેમ્બર]] ૨૦૨૨ના રોજ થયેલા તેમની માતા રાણી એલિઝાબેથ દ્વિતિયના અવસાન બાદ યુકે તેમજ અન્ય ૧૫ રાષ્ટ્રમંડળ (કોમનવેલ્થ) દેશોના વડા બન્યા. જે યુકેને અન્ય રાજ્યોની સાથે વ્યક્તિગત સંઘમાં રાખી રહ્યા છે. આયલ ઑફ મેન અને જર્સીના મેજિસ્ટ્રેટ કે બૅલીફનું કાર્યક્ષેત્ર અને ગર્નસીના ક્રાઉન ડિપેન્ડન્સીઝ સામે ક્રાઉન સર્વોપરિતા ધરાવે છે, આ દેશો કે જે યુનાઇટેડ કિંગડમના ભાગ નથી છતાં યુકે સરકાર તેમના વિદેશી બાબતો અને સંરક્ષણનું સંચાલન કરે છે અને યુકે સંસદને તેમના વતી ધારાઓ ઘડવાની સત્તા છે.

[[ચિત્ર:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|left|thumb|upright|રાણી એલિઝાબેથ દ્વિતિય]]
યુનાઇટેડ કિંગડમ આજે વિશ્વમાં ત્રણ દેશોમાંનો એક દેશ છે જેની પાસે લેખિત [[બંધારણ]] નથી&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |title=A Guide To the UK Legal System |author=Sarah Carter |publisher=[[University of Kent|University of Kent at Canterbury]] |dateformat=dmy |access-date=16 May 2006 |archive-date=27 મે 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH6Ly5h?url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[યુનાઇટેડ કિંગડમનું બંધારણ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ના બંધારણમાં મોટે ભાગે [[પૂતળું|લેખિત કાયદા]]નો જેમ કે સ્ટેચ્યુ, જજ-મેઇડ [[કેસ લો]] અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓનો સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય રીતે સામાન્ય લેખિત કાયદાઓ અને બંધારણીય કાયદા વચ્ચે કોઇ ટેકનિકલ તફાવત નથી, [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસદ|યુકે સંસદ]] સરળતાથી [[સંસદનું કાર્ય|સંસદીય કાયદા]]ઓ પસાર કરીને બંધારણીય સુધારણા હાથ ધરી શકે છે અને આ રીતે તેની પાસે બંધારણના કોઇ પણ લેખિત કે લેખિત વિનાના કોઇ પણ ભાગનો નાશ કરવાનો કે તમાં સુધારો કરવાની [[રાજકીય શક્તિ|સત્તા]] છે.જોકે, ભવિષ્યની કોઇ પણ સંસદ ફેરફાર ન કરી શકે તેવા કોઇ પણ કાયદાઓ જે તે સંસદ પસાર કરી શકે નહી. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/how/laws/sovereignty.cfm|title=Official UK Parliament web page on parliamentary sovereignty|access-date=2009-10-05|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH6yA8K?url=http://www.parliament.uk/about/how/laws/sovereignty.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

યુકે પાસે [[વેસ્ટમિનીસ્ટર પદ્ધતિ]] પર આધારિત [[સંસદીય પદ્ધતિ|સંસદીય સરકાર]] છે જેનું આખા વિશ્વમાં અનુકરણ કરવામાં આવ્યું છે -જેને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]નો વારસો કહી શકાય.[[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસદ]] કે જે [[વેસ્ટમિનીસ્ટરનું સ્થળ|વેસ્ટમિનીસ્ટરના મહેલ]]માં મળે છે તેને બે ગૃહ છેઃ ચુંટાયેલ [[યુનાઈટેડ કિંગડમનું હાઉસ ઓફ કોમન્સ|હાઉસ ઓફ કોમોન્સ]] અને નિમાયેલ [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]] અને કોઇ પણ પસાર થયેલા ખરડાને કાયદો બનાવવા માટે [[રોયલ એસેન્ટ|રોયલની અનુમતિ]]ની જરૂર પડે છે. [[Scottish Parliament|સ્કોટલેન્ડ]]માં સંસદની [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ વિધાનસભા|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] અને [[સ્કોટ્ટીશ સંસદ|વોલ્સમાં વિધાનસભાની સોંપણી કરી ત્યારથી યુનાઇટેડ કિંગડમમાં તે આખરી ધારાસભા સત્તા છે. આ તમામ સાર્વભૌમ સંસ્થાઓ નથી અને તેની રચના પ્રજાની સંમતિથી]] [[લોકમત]]માં દર્શાવ્યા અનુસાર થઇ હોવા છતાં તેને યુકે સંસદ દ્વારા નાબૂદ કરી શકાય છે. 

[[ચિત્ર:Westminster palace.jpg|thumb|સંસદગૃહ]]

યુકેના સરકારના [[યુનાઈટેડ કિંગડમના વડાપ્રધાન|વડા વડાપ્રધાન]] [[સરકારનો વડો|સરકારના વડા]]નું પદ સંસદસભ્ય સાથે લેગવળગે છે, જે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં વિશ્વાસનો બહુમત મેળવી શકે છે, સામાન્ય રીતે તે ચેમ્બરમાં સૌથી મોટા રાજકીય પક્ષનો પ્રવર્તમાન નેતા હોય છે. ઔપચારીક રીતે શાસક દ્વારા વડાપ્રધાન અને કેબિનેટની નિમણૂંક [[તેણી મેજેસ્ટીની સરકાર|હર મેજેસ્ટીઝ સરકાર]]ની રચના કરવા માટે થાય છે, વડાપ્રધાન કેબિનેટની પસંદગી કરતા હોવાથી એક સંમેલનમાં એચએમ રાણી વડાપ્રધાનની પસંદગીને માન આપે છે. T[[યુનાઇટેડ કિંગડમની કેબિનેટ|કેબિનેટ]] પરંપરાગત રીતે બન્ને ધારાસભાઓમાં રહેલા વડાપ્રધાનના પક્ષમાંના સભ્યોમાંથી રચવામાં આવે છે અને મોટે ભાગે તે હાઉસ ઓફ કોમન્સ હોય છે જેને [[જવાબદાર સરકાર|તેઓ જવાબદાર]] હોય છે.વડાપ્રધાન અને કેબિનેટ દ્વારા એક્ઝિક્યુટિવ સત્તાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે લોકોએ [[તેણી મેજસ્ટીની અત્યંત માનપાત્ર સલાહકારમંડળ|હર મેજેસ્ટીની અત્યંત માનવાચક વ્યક્તિગત કાઉન્સીલ]]માં સોગંદ લીધા હોય તે [[ક્રાઉનના પ્રધાન|મિનીસ્ટર્સ ઓફ ક્રાઉન]] બને છે. [[સંસદ સભ્ય|એમપી]], [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|લેબર પક્ષના]] ના નેતા ''આરટી હોન'' [[હ્રોડોન બ્રાઉન|ગોર્ડન બ્રાઉન]]૨૭ જૂન 2007થી વડાપ્રધાન હતા, તેમજ તેઓ [[ટ્રેઝરની પ્રથમ લોર્ડ|ટ્રેઝરીના ફર્સ્ટ લોર્ડ]] અને [[નાગરિક સેવા માટેના પ્રધાન|સિવીલ સર્વિસ]] પ્રધાન હતા.&lt;ref name=&quot;npm&quot;&gt;{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6245682.stm | title= Brown is UK's new prime minister | daymonth=27 June|year=2007 | accessdaymonth= 23 January|accessyear=2008| work= BBC News | publisher= [[BBC News|news.bbc.co.uk]] }}&lt;/ref&gt;

હાઉસ ઓફ કોમન્સની ચુંટણી માટે, યુકે હાલમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ મતવિસ્તાર|૬૪૬ મતવિસ્તરો]]માં વહેંચાયેલું છે, જેમાં ઇંગ્લેંડમાં ૫૨૯, ૧૮ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં અને [[2005થી સ્કોટ્ટીશ વેસ્ટમિનીસ્ટર મતદાનવિસ્તાર|૫૯ સ્કોટલેન્ડ]]માં અે ૪૦ વોલ્સમાં છે,&lt;ref&gt;[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020518024611/http://www.statistics.gov.uk/geography/westminster.asp Westminster Parliamentary Constituencies] statistics.gov.uk, ૧૦ ઓક્ટોબર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન કરાયેલું &lt;/ref&gt; જોકે [[પછીની યુનાઇટેડ કિંગડમ સામાન્ય ચુંટણી|આગામી સામાન્ય ચુંટણી]]માં આ ક્રમાંક વધીને ૬૫0નો થશે.દરેક મતવિસ્તાર [[બહુમતી મતદાન વ્યવસ્થા|સરળ બહુમતી]]થી સંસદના એક સભ્યને ચુંટી કાઢે છે. સામાન્ય ચુંટણીની ઘોષણા શાસક દ્વારા જ્યારે વડાપ્રધાન તેવી સલાહ આપે ત્યારે કરવામાં આવે છે. સંસદની કોઇ ઓછામાં ઓછી અવધિ નહી હોવા છતાં [[સંસદીય કાયજો 1911|સંસદીય કાયદા (૧૯૧૧)]]માં નવી ચુંટણી અગાઉની સામાન્ય ચુંટણીના પાંચ વર્ષમાં થવી જોઇએ તેવું કરવાની જરૂર છે. 

યુકેના ત્રણ [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાજકીય પક્ષોની યાદી #યુનાઇટેડ કિંગડમમાં મોટા રાજકીય પક્ષો|મોટા રાજકીય પક્ષો]] [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|લેબર પાર્ટી]], [[બચાવ પક્ષ (યુકે)|કંઝર્વેટિવ પાર્ટી]] અને [[ઉદાર ડેમોક્રેટિક સભ્ય|લિબરલ ડેમોક્રેટ્સ]] છે, જેમણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ સામાન્ય ચુંટણી, 2005|2005ની સામાન્ય ચુંટણી]]માં હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં ઉપલબ્ધ 646 બેઠકોમાંથી 616 બેઠકો જીતી લીધી હતી. મોટા ભાગની બાકીની બેઠકો એવા પક્ષો જેમ કે [[સ્કોટ્ટીશ નેશનલ પક્ષ|સ્કોટ્ટીશ નેશનલ પાર્ટી]] (ફક્ત સ્કોટલેન્ડ), [[પ્લેઇડ સાયમ્રુ]] (ફક્ત વોલ્સ) અને [[ડેમોક્રેટિક યુનિયનીસ્ટ પક્ષ|ડેમોક્રેટિક યુનિયનીસ્ટ પાર્ટી]], [[સોશિયલ ડેમોક્રેટિક એન્ડ મજૂર પક્ષ|સોશિયલ ડેમોક્રેટિક અને લેબર પાર્ટી]], [[અલ્સ્ટર યુનિયનીસ્ટ પાર્ટી|અલ્સ્ટર યુનીયનીસ્ટ પાર્ટી]] અને [[સિન ફેઇન]] (ફક્ત ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, જોકે સિન ફેઇન [[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|આયર્લેન્ડ]]માં પણ ચુંટણી લડે છે)દ્વારા જીતવામાં આવી હતી કે જે યુકેના એક જ ભાગમાં ચુટણી લડતા હતા. પાર્ટીની નીતિના અનુસાર સિન ફેઇનના ચુંટાયેલા કોઇ સંસદ સભ્યએ તેમના મતવિસ્તાર વતી બોલવા માટે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં હાજરી આપી ન હતી, સંસદ સભ્યએ શાસક સમક્ષ રાજ્ય નિષ્ઠાના સોગંધ લેવાની જરૂર પડે છે. 
&lt;ref&gt;જોકે, પ્રવર્તમાન પાંચ સિન ફેઇન સંસદસભ્યોએ 2002થી ઓફિસો અને વેસ્ટમિનીસ્ટર પાસે ઉપલબ્ધ સવલતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. {{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1771635.stm |title=Sinn Fein moves into Westminster|publisher=BBC|date=21 January 2002|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008}}&lt;/ref&gt;

[[યુરોપીયન સંસદ]]ની ચુંટણી માટે યુકે પાસે હાલમાં ૭૨ એમઇપી છે, જે ૧૨ [[મતદાન પદ્ધતિ #એક કરતા વધુ વિજેતા પદ્ધતિ|એક કરતા વધુ સભ્ય]] મતવિસ્તારમાંથી ચુંટાઇ આવ્યા છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/vote2004/euro_uk/html/front.stm યુરોપીયન ચુંટણી: યુનાઇટેડ કિંગડમ પરિણામ ] બીબીસી સમાચાર, 14 જૂન, ૨૦૦૪.&lt;/ref&gt;. યુકેના [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીય સંઘ]]ના સભ્યપદને લીધે સાર્વભૌમત્વ પર પ્રશ્નો ઉભા થયા હતા. &lt;ref name=&quot;Times20050914&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |title=Europe Wins The Power To Jail British Citizens |publisher=The Times |date=14 September 2005 |dateformat=dmy |access-date=20 October 2008 |archive-date=7 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007145712/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== રાષ્ટ્રીય વહીવટની સોંપણી ===
[[ચિત્ર:Edinburgh Scottish Parliament01 2006-04-29.jpg|thumb|સ્કોટ્ટીશ સંસધ સ્કોટલેન્ડની રાષ્ટ્રીય ધારાસભ છે. ]]
[[ચિત્ર:Stormont Parliamentary Building 01.JPG|thumb|સ્ટોરમોન્ટ, બેલફાસ્ટમાં સંસદની ઇમારતો, વિધાનસભાની બેઠક]]

[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]], [[સ્કોટલેન્ડ]] અને [[વોલ્સ]] એમ દરેક પાસે તેની પોતાની [[એક્ઝિક્યુટિવ (સરકાર)|સરકાર કે એક્ઝિક્યુટિવ]] છે, જેનું સંચાલન [[પ્રથમ પ્રધાન]] અને [[અવક્રાંતિ|સોંપણી કરાયેલ]] [[અનેક ધારાસભાઓ દ્વારા ઘડાયેલ|એક ગૃહ ધરાવતા]] ધારસભા દ્વારા કરવામાં આવે છે.ઇંગ્લેંડ, યુનાઇટેડ કિંગડમનો સૌથી મોટો દેશ છે, જેની પાસે સોંપણી કરાયેલ એક્ઝિક્યુટિવ કે ધારાસભા નથી અને દરેક મુદ્દે તેનો વહીવટ અને નિયમન સીધું જ યુકે સરકાર અને સંસદ દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. આ પરિસ્થિતિએ બહુચર્ચીત [[વેસ્ટ લોથીયન પ્રશ્ન|વેસ્ટ લોથીયન પ્રશ્નો]]માં વધારો કર્યો છે, જેમાં ઇંગ્લેડ કે જેનું સંચાલન સોંપણી કરાયેલ તેમના પોતાના મતવિસ્તાર દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે તેને સંબંધિક બાબતો પર ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સના એમપી કેટલીકવાર નિર્મણયાત્મક&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3432767.stm|title=Scots MPs attacked over fees vote|publisher=BBC News|date=27 January 2004|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; રીતે મત આપી શકે છે તે અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/talking_politics/82358.stm|title=UK Politics: Talking Politics The West Lothian Question|publisher=BBC News|date=1 June 1998|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt;

[[સ્કોટ્ટીશ સરકાર]] અને [[સ્કોટ્ટીળ સંસદ|સંસદ]] પાસે ખાસ કરીને યુકે સંસદ સુધી [[અનામત બાબતો|સીમીત]] ન હોય તેવી કોઇપણ બાબત અંગેની વ્યાપક સત્તા છે, જેમાં [[સ્કોટલેન્ડમાં શિક્ષણ|શિક્ષણ]], [[એનએચએસ સ્કોટલેન્ડ|આરોગ્યસંભાળ]], [[સ્કોટ કાયદો]] અને [[સ્કોટલેન્ડમાં સ્થાનિક સરકાર|સ્થાનિક સરકાર]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/scotland_99/the_scottish_parliament/310036.stm|title=Scotland's Parliament - powers and structures|publisher=BBC News|date=8 April 1999|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; [[સ્કોટ્ટીશ સંસદ ચુંટણી, 2007|2007ની ચુંટણી]]માં થયેલા તેમના વિજયને પગલે [[સ્કોટ્ટીશ સ્વતંત્રતા|સ્વતંત્રતા તરફી]] [[સ્કોટ્ટીશ પાર્ટી|એસએનપી]]એ લઘુમતી [[ત્રીજી સ્કોટ્ટીશ સંસદની સરકાર|સરકાર]]ની રચના તેમના નેતા [[એલેક્સ સાલમોન્ડ]] સાથે કરી હતી, જે [[સ્કોટલેન્ડના પ્રથમ પ્રધાન|સ્કોટલેન્ડના સૌપ્રથમ પ્રધાન]] બન્યા હતા. જ્યારે યુનિયન તરફી પાર્ટીઓએ એક વિકલ્પ તરીકે [[સ્કોટ્ટીશ સ્વતંત્રતા]]ને બાદ કરતા વધારાની સત્તા સોંપણી માટેના કેસની ચકાસણી કરવા [[સ્કોટલેન્ડ ફરજ સોપણીમાં પંચ|કમિશન]]ની રચના કરીને એસએનપીની ચુંટણીની સફળતાને પ્રતિભાવ આપ્યો હતો. 

વોલ્સ એસેમ્બલી ગવર્નમેન્ટ અને [[વોલ્સ માટેની રાષ્ટ્રીય વિધાનસભા|નેશનલ એસેમ્બલી ફોર વોલ્સ]] પાસે સ્કોટલેન્ડની ફરજ સોંપણી તુલનામાં[[વોલ્સ કાયદો 2006ની સરકાર |વોલ્સ સરકાર કાયદો ૨૦૦૬ પસાર કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં મર્યાદિત સત્તા હતી&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/wales_99/the_welsh_assembly/309033.stm |title=Structure and powers of the Assembly |publisher=BBC News |date=9 April 1999|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt;, હવે વિધાનસભા ]][[કાયદાની રચના સ્પર્ધાત્મકતા આદેશ|લેજિસ્લેટિવ કોમ્પીટન્સી ઓર્ડર]] મારફતે કેટલાક મુદ્દે કાયદાઓ ઘડી શકે છે, જેને વિવિધ કેસને આધારે મંજૂરી આપી શકાય.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/politics/2007/jul/16/wales.devolution |title=What powers does the Welsh Assembly have? |publisher=Guardian |date=16 July 2007|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; 2007ની ચુટણીના થોડા સપ્તાહો બાદ બાદ લઘુમતીના ટૂંકા ગાળાના વહીવટ બાદ જ્યારે [[પ્લેઇટ સાયમ્રુ|પ્લેઇડ સામ્રુ]] પ્રથમ પ્રધાન [[હોદ્રી મોર્ગન|ર્હોદ્રી મોર્ગન]]ની સતત આગેવાની હેઠળ [[વોલ્સ માટેની ત્રીજી રાષ્ટ્રીય વિધાનસભાની સરકાર|યુતિ સરકાર]] [[વોલ્સ મજૂર પક્ષ|લેબર]] જોડાયા હતા તેના પગલે પ્રવર્તમાન [[વેલ્શ વિધાનસભા સરકાર|વેલ્શ એસેમ્બલી સરકાર]]ની રચના થઇ હતી. 

[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ એક્ઝિક્યુટિવ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ વિધાનસભા|વિધાનસભા]] પાસે સ્કોટલેન્ડને જે સોંપણી કરાયેલ છે તેને બંધ કરવાની સત્તા છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ એક્ઝિક્યુટિવ]] હાલમાં પ્રથમ પ્રધાન [[પીટર રોબિન્સોન (રાજકારણી)|પીટર રોબિન્સન]], ([[ડેમોક્રેટિક યુનીયનીસ્ટ પાર્ટી]]) અને નાયબ પ્રથમ પ્રધાન [[માર્ટિન મેકગિનેસ|માર્ટીન મેકગિનેસ]] ([[સિન ફેઇન]]) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;northernireland1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm |title=Devolved Government - Ministers and their departments |publisher=Northern Ireland Executive |dateformat=dmy |access-date=17 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070822230925/http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm |archive-date=22 ઑગસ્ટ 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== સ્થાનિક સરકાર ===
[[ચિત્ર:ManchesterTownHall OwlofDoom.jpg|thumb|માંન્ચેસ્ટર ટાઉન હોલ, જેનો ઉપયોગ માન્ચેસ્ટરનીસ્થાનિક સંભાળ માટે થતો હતો, તે વિક્ટોરીયન યુગ ગોથીક પુનઃસજીવન આર્કિટેક્ચરનું ઉદાહરણ છે. ]]

યુનાઇટડે કિંગડમના દરેક દેશ પાસે અગાઉ યુનાઇટેડ કિંગડમ કેવું હતું તેની યાદી સાથે સ્થાનિક સરકારની અલગ પદ્ધતિ છે. 19મી સદી સુધી તે વ્યવસ્થાઓમાં નાનો ફેરફાર હતો પરંતુ, ત્યારથી ભૂમિકા અને કાર્યોનો સતત વિકાસ થતો આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;barlow&quot;&gt;બારલો, આઇ., ''મેટ્રોપોલિટન મહાનગરીય સરકાર'' , (1991)&lt;/ref&gt; ઇંગ્લેંડ, ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સમાં આ ફેરફારે સ્થાન એકસમાન રીતે લીધુ ન હતું અને સ્કોટલેન્ડ, વોલ્સ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સ્થાનિક સરકારને સત્તાની સોંપણીનો અર્થ એવો થાય છે કે ભવિષ્યના ફેરફારો એકસમાન હશે નહી. 

[[ઇંગ્લેંડમાં સ્થાનિક સરકાર]]નું ઓર્ગેનાઇઝેશન જટિલ છે, કેમ કે કાર્યોની વહેંચણી સ્થાનિક વ્યવસ્થાઓને આધારે અલગ પડે છે. [[ઇંગ્લેંડ]]માં સ્થાનિક સરકારને લાગેવળગતા કાયદાઓ યુકે સંસદ અને [[તેણી મેજસ્ટીની સરકાર|યુનાઇટેડ કિંગડમની સરકાર]] દ્વારા નક્કી થાય છે કેમ કે ઇંગ્લેંડ પાસે પોતાની અલાયદી સંસદ નથી.અપર ટાયર ઇંગ્લેંડના પેટાવિભાગો નવ [[ઇંગ્લેંડના પ્રદેશો|સરકારી ઓફિસ પ્રદેશો]] અથવા યુરોપીયન સંઘ સરકારી ઓફિસ પ્રદેશો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/national/|publisher=gos.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=31 July 2008|title=Welcome to the national site of the Government Office Network|archive-date=16 મે 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516181202/http://www.gos.gov.uk/national/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એક પ્રદેશ [[ગ્રેટર લંડન સત્તા|ગ્રેટર લંડન]] [[ગ્રેટર લંડન ઓથોરિત લોકમત, 1998|લોકમત]]માં દરખાસ્ત માટે લોકપ્રિય ટેકા માટે સીધી રીતે ચુંટાયેલ વિધાનસભા અને મેયર 2000ની સાલથી ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|title=A short history of London government|publisher=www.london.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=4 October 2008|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|archive-date=7 જાન્યુઆરી 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એવો ઇરાદો રાખવામાં આવ્યો હતો કે અન્ય રાજ્યોને પણ તેમી પોતાની ચુંટાયેલ પ્રાદેશિક વિધાનસભા આપવામાં આવશે પરંતુ [[ઉત્તરીય ઇંગ્લેંડ સોંપણી લોકમત, 2004|2004માં લોકમત]]માં ઉત્તર પૂર્વ પ્રદેશમાં સૂચિત વિધાનસભા તેનો અસ્વીકાર કરવામાં આવતા તે ખ્યાલ આગળ ધપતા અટકી ગયો હતો.&lt;ref&gt;&quot;સરકાર હવે સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સમાં કરેલી સત્તાસોંપણીને પ્રદર્શિત કરવા ઇંગ્લેંડમાં આઠ અને નવ પ્રાદેશિક વિધાનસભાઓનું સર્જન કરવા તેની બાર વર્ષ જૂની યોજના વિખેરી નાખે તેવી ધારણા છે. &quot;{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|title=Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly|dateformat=dmy|access-date=15 February 2008|publisher=The Times|archive-date=25 મે 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પ્રાદેશિક સ્તરથી નીચે લંડનમાં ૩૨ જેટલા [[લંડન બોરોઘ]]નો સમાવેશ થાય છે અને બાકીના ઇંગ્લેંડમાં ક્યાં તો [[ઇંગ્લેંડના મહાનગર અને મહાનગર સિવાયના દેશો|કાઉન્ટી કાઉન્સીલ્સ]] અને જિલ્લા કાઉન્સીલ્સ અથવા [[એકતા સત્તા|એકરૂપ સત્તાઓ]]નો સમાવેશ થાય છે. એક જ સભ્યના વોર્ડમાં [[ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધ પોસ્ટ|ફર્સ્ટ પા્ટ ધી પોસ્ટ]] અથવા એક કરતા વધુ સભ્યોના વોર્ડમાં [[એક કરતા વધુ સભ્યોની બહુમતીવાળી પદ્ધતિ|એક કરતા વધુ સભ્યની બહુમતી પદ્ધતિ]]થી સલાહકારોની ચુંટણી થાય છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|title=Local Authority Elections|publisher=Local Government Association|dateformat=dmy|access-date=3 October 2008|archive-date=18 જાન્યુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118195001/http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ઉત્તર આયર્લેન્ડમાં સ્થાનિક સરકાર|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં 1973થી સ્થાનિક સરકાર]] ૨૬ જિલ્લા કાઉન્સીલમાં સમાયેલી છે, દરેકની ચુંટણી [[એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવો મત|એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવા મત]] દ્વારા કરવામાં આવી છે જેમની સત્તા કચરો ભેગો કરવો, કૂતરાઓને અંકુશમાં રાખવા અને બગીચાઓ અને સ્મશાનની જાળવણી જેવી સેવાઓ સુધી સીમીત છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4449092.stm|title=NI local government set for shake-up|publisher=BBC|date=18 November 2005|dateformat=dmy|access-date=15 October 2008}}&lt;/ref&gt;જોકે, ૧૩ માર્ચ 2008ના રોજ એક્ઝિક્યુટિવ પ્રવર્તમાન વ્યવસ્થાને બદલાવવા માટે ૧૧ નવી કાઉન્સીલની રચના કરવાની દરખાસ્ત પર &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|title=''Foster announces the future shape of local government''|publisher=NI Executive|dateformat=dmy|access-date=20 October 2008|archive-date=25 જુલાઈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;અને હવે પછીની સ્થાનિક ચુંટણી આ બાબતને ટેકો મળી રહે તે માટે ૨૦૧૧ સુધી મુલતવી રખાશે તેની પર સંમત થયા હતા. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|title=Local Government elections to be aligned with review of public administration|publisher=www.nio.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=2 August 2008|archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130217174725/http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[સ્કોટલેન્ડમાં સ્થાનિક સરકાર|સ્કોટલેન્ડમાં રહેલી સ્થાનિક સરકાર]]ને [[સ્કોટલેન્ડના પેટાવિભાગો|૩૨ કાઉન્સીલ વિસ્તારો]] કે જેમાં કદ અને વસતી એમ બન્ને રીતે બહોળો ફરક છે તેના આધારે વહેંચવામાં આવી છે. [[ગ્લાસગો]], એડિનબર્ગ, [[એબરડીન|એબર્ડન]] અને [[ડંડી|ડૂંડી]]ના શહેરો [[હાઇલેન્ડ કાઉન્સીલ વિસ્તારનું રાજકારણ|હાઇલેન્ડ કાઉન્સીલ]]ની જેમ અલગ કાઉન્સીલ વિસ્તારો છે, જેમાં સ્કોટલેન્ડનો ત્રીજા ભાગના વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ તેમાં ફક્ત ૨૦૦,000થી વધુ માણસો છે.ઓથોરિટીમાં જે સત્તા આપવામાં આવી છે તેનું સંચાલન ચુંટાયેલ સલાહકારો દ્વારા થાય છે, જેમાંથી તેઓ હાલમાં ૧,૨૨૨&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|title=STV in Scotland:Local Government Elections 2007|publisher=Political Studies Association|format=PDF|dateformat=dmy|access-date=2 August 2008|archive-date=20 માર્ચ 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/5xJnMrHvK?url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; છે, તેમાંના દરેકને અલ્પ કાલીન વેતન ચૂકવવામાં આવે છે.ચુંટણીઓ એક કરતા વધુ સભ્યો ધરાવતા વોર્ડમાં [[એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવો મત|એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવા મત]] દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે, જે ક્યાંતો ત્રણ અથવા ચાર સલાહકારોને ચુંટી કાઢે છે.દરેક કાઉન્સીલ [[પ્રોવોસ્ટ (સિવીલ)|પ્રોવોસ્ટ]] અથવા [[ખુરશી (સત્તાવાર)|કન્વીનર]]ની કાઉન્સીલની ખુરશી સંભાળવા માટે અને જે તે વિસ્તારના અગ્રણી તરીકે કાર્ય કરવા ચુંટી કાઢે છે. [[સલાહકાર|સલાહકારો]]ને [[સ્કોટલેન્ડ માટે સ્ટાન્ડર્ડઝ કમિશન|સ્ટાન્ડર્ડઝ કમિશન ફોર સ્કોટલેન્ડ]] દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલી [[બ્લોગર્સ માટેની આચાર સંહિતા|આચાર સંહિતા]]ને અનુસરવાની હોય છે. &lt;ref&gt;જાહેર જીવન માળખામાં નૈતિક ધોરણો: {{cite web |title=Ethical Standards in Public Life |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |publisher=The Scottish Government |access-date=2008-10-03 |archive-date=2014-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211075152/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;સ્કોટલેન્ડની સ્થાનિક સત્તાનું પ્રતિનિધિઓનું એસોસિયેશન [[સ્કોટ્ટીશ સ્થાનિક સત્તામંડળનું સંમેલન|કોન્વેન્શન ઓફ સ્કોટ્ટીશ લોકલ ઓથોરિટીઝ]] (કોલસા) હોય છે. 

[[વોલ્સમાં સ્થાનિક સરકાર|વોલ્સ સ્થિત સ્થાનિક સરકાર]]માં ૨૨ સમાન સત્તાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં કાર્ડિફ્ફ, [[સ્વાનસી]] અને [[ન્યુપોર્ટ]] શહેરોનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમના પોતાના અધિકારની રુએ અલગ સમાન સત્તા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en Local Authorities|title=Local Authorities in Wales|publisher=new.wales.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=31 July 2008|archive-date=30 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530004428/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ચુંટણીઓ દર વર્ષે [[ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધ પોસ્ટ|ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધી પોસ્ટ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx Local government elections in Wales|title=How do I vote?|publisher=www.aboutmyvote.co.uk|dateformat=dmy|access-date=3 October 2008|archive-date=19 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019215436/http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; દ્વારા યોજવામાં આવે છે, જેમાંની તાજેતરમાં જ મે 2008મા યોજાઇ હતી. [[વેલ્શ સ્થાનિક સરકાર એસોસિયેશન|વેલ્સ લોકલ ગવર્નમેન્ટ એસોસિયેશન વોલ્સ]] સ્થિત સ્થાનિક સત્તાના હિતો પ્રદર્શિત કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wlga.gov.uk/|title=Welsh Local Government Association|publisher=Welsh Local Government Association|dateformat=dmy|access-date=3 October 2008|archive-date=11 નવેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081111154039/http://www.wlga.gov.uk/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== વિદેશી સંબધો અને સશસ્ત્ર દળો ==
[[ચિત્ર:HMS Illustrious 1.jpg|thumb|right|એચએમએસ ''નામાંકિત'' -રોયલ નેવીના અનેક ''અજેય''માંનો એક વર્ગનો એરક્રાફ્ટ કેરિયર]]
[[ચિત્ર:Trident II missile image.jpg|thumb|રોયલ નેવીના વાનગાર્ડ વર્ગના સબમરીનમાંના એક એવ ટ્રાઇડન્ટ ૨ એમઆઇઆરવી એસએલબીએમની અજમાયશી શરૂઆત]]
[[ચિત્ર:Eurofighter-1.jpg|thumb|right|રોયલ એર ફોર્સના યૂરોફાઇટર ટાયફૂન -એડવાન્સ્ડ ફાઇટર એરક્રાફ્ટ ]]

[[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો સુરક્ષા સમિતિ|યુનાઇટેડ કિંગડમ યુનાઇટેડ નેશન્સ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ]]નું કામયી સભ્ય છે, તેમજ [[જી8|જી૮]], [[નાટો]], [[ઓઇસીડી.|ઓઇસીડી]], [[ડબ્લ્યુટીઓ]], [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ]]નું સભ્ય છે અને [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીયન સંઘ]]નું સભ્ય રાજ્ય છે. યુકેનું મહત્વનું નોંધપાત્ર જોડાણ તેના [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] સાથેના [[ખાસ સંબંધ]] છે.યુએસ અને [[યુરોપ]] સિવાય બ્રિટનના ગાઢ જોડાણમાં કોમનવેલ્થ નેશન્સ અને અન્ય જેમ કે [[જાપાન]]નો સમાવેશ થાય છે.બ્રિટનની વૈશ્વિક હાજરી અને તેનો પ્રભાવ તેના વ્યાપારી સંબંધો અને તેના સશસ્ત્ર દળો દ્વારા વધુ વિશાળ બન્યો છે, જે આશરે એંસી લશ્કરી ઇન્સ્ટોલેશન્સ અને વિશ્વમાં અન્ય ડિપ્લોયમેન્ટ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globalpowereurope.eu/|title=Global Power Europe|publisher=Globalpowereurope.eu|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003231050/http://www.globalpowereurope.eu/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;લશ્કર, [[નૌકા સેવા|નેવી]] અને [[રોયલ હવાઇ દળ|એર ફોર્સ]] સામૂહિક રીતે બ્રિટીશ સશસ્ત્ર દળો તરીકે ઓળખાય છે. ત્રણ દળોનું સંચાલન[[સંરક્ષણ મંત્રાલય (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]] દ્વારા થાય છે અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંરક્ષણ કાઉન્સીલ|સંરક્ષણ કાઉન્સીલ]] દ્વારા તેની પર અંકુશ રાખવામાં આવે છે તેમજ તેના અધ્યક્ષપદે [[સંરક્ષણ મંત્રાલય માટેના સંરક્ષણના રાજ્ય સચિવ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સંરક્ષણના રાજ્ય સચિવ]] હોય છે.

યુનાઇટેડ કિંગડમ અનેક ટેકનોલોજીકલી એડવાન્સ ક્ષેત્રોમાંનું એક ધરાવે ચે અને વિશ્વમાં શ્રેષ્ઠ તાલીમ પામેલ સશસ્ત્ર દળ ધરાવે છે. યુકે [[સક્રિય દળની સંખ્યાના આધારે દેશોની યાદી|માનવશક્તિ]]ની દ્રષ્ટિએ 27મું સૌથી મોટું લશ્કર ધરાવવા છતાં [[સંરક્ષણ મંત્રાલય (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]] સહિતના સ્ત્રોતો અનુસાર યુકે વિશ્વમાં ત્રીજું સૌથી વધુ [[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશોની યાદી|લશ્કરી ખર્ચ]] ધરાવે છે. હાલમાં કુલ સંરક્ષણ ખર્ચ કુલરાષ્ટ્રીય જીડીપીના ૨.૫ ટકા જેટલું છે[[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|GDP]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/Organisation/KeyFactsAboutDefence/DefenceSpending.htm |title=Defence Spending|publisher=MOD|dateformat=dmy|access-date=6 January 2008}}&lt;/ref&gt; ધ રોયલ નેવી [[બ્લ્યુવોટર નેવી|બ્લ્યુ વોટર નેવી]] છે, જે [[ફ્રેંચ નેવી]] અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઇટેડ સ્ટેટસ નેવી]]ની સાથે હાલમાં અનેક થોડામાંનું એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&amp;id=279|title=The Royal Navy: Britain’s Trident for a Global Agenda - The Henry Jackson Society|publisher=Henry Jackson Society|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008|archive-date=13 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013070014/http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&amp;id=279|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;બે નવા [[સુપર કેરિયર|સુપરકેરિયર]] કદના [[રાણી એલિઝાબેથ વર્ગનું એરક્રાફ્ટ કેરિયર|એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ]] ખરીદવા માટે ૩ જુલાઇ 2008ના રોજ સંરક્ષણ મંત્રાલયે ૩.૨ અબજ ડોલરના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7486683.stm|title=£3.2bn giant carrier deals signed|publisher=BBC News|date=3 July 2008|dateformat=dmy|access-date=23 October 2008}}&lt;/ref&gt;યુનાઇટેડ કિંગડમ [[પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા રાજ્યોની યાદી|પાંચ ઓળખી કઢાયેલા દેશો]]માંનો એક દેશ છે, જેની પાસે પરમાણુ શસ્ત્રો છે, તેમજ [[વાનગાર્ડ ક્લાસ સબમરીન]] આધારિત [[ટ્રાઇડન્ટ મિસાઇલ|ટ્રાઇડન્ટ ૨]] બોલેસ્ટિક મિસાઇલ સિસ્ટમ ધરાવે છે. 

બ્રિટીશ સશસ્ત્ર દળો પર યુનાઇટેડ કિંગડમ અને તેના [[બ્રિટીશ વિદેશી પ્રદેશો|વિદેશી પ્રદેશો]]ના રક્ષણની જવાબદારી છે, જે યુનાઇટડ કિંગડમની વૈશ્વિક સલામતી હિતોને પ્રોત્સાહન આપે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ રાખવાના પ્રયત્નોને ટેકો આપે છે. તેઓ [[NATO|એલાઇડ રાપીડ રિયેક્શન કોર્પસ તેમજ]] [[ફાઇવ પાવર ડિફેન્સ એરેન્જમેન્ટસ|ફાઇવ પાવર ડિફેન્સ એરેન્જમેન્ટ]]સ [[રિમપેક]] અને અન્ય વૈશ્વિક યુતિ કાર્યો સહિત [[નાટો]]માં સક્રિય અને નિયમિત ભાગીદાર છે. વિદેશી રક્ષક લશ્કર અને સવલતો [[ઇશુ ખ્રિસ્તનું આઇસલેન્ડ|એસે્સન આઇલેન્ડ]], [[બેલીઝનું લશ્કર|બેલિઝ]], [[બ્રુનેઇ સ્થિત લશ્કરી દળો|બ્રુનેલ]], [[બ્રિટીશ આર્મી ટ્રેઇનીંગ સફિલ્ડ|કેનેડા]], [[ડાઇગો ગાર્સીયા|ડિગો ગ્રેસીયા]], ધી [[ફોકલેન્ડ આઇસલેન્ડનું લશ્કર|ફાકલેન્ડ આઇલેન્ડઝ]], [[બ્રિટીશ દળો જર્મની|જર્મની]], [[બ્રિટીશ દળો જિબ્રાલ્ટર|જિબ્રાલ્ટર]], [[કેન્યા]], [[સાર્વભૌંમ પાયાના વિસ્તારો|સાયપ્રસ]] અને [[કતાર]] રાખવામાં આવે છે. &lt;ref name=&quot;Facilities&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&amp;STEMMER=en&amp;WORDS=raf%20diego%20garcia&amp;ALL=RAF&amp;ANY=&amp;PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&amp;CATEGORIES=&amp;SIMPLE=&amp;SPEAKER=&amp;COLOUR=red&amp;STYLE=s&amp;ANCHOR=50221w33.html_spnew0&amp;URL=/pa/cm200405/cmhansrd/vo050221/text/50221w33.htm#50221w33.html_spnew0|title=House of Commons Hansard|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|access-date=23 October 2008}}&lt;/ref&gt;2005માં બ્રિટીશ લશ્કરે 102,440, એર ફોર્સની 49,210 અને નેવીની 36,320ની તાકાત દર્શાવી હતી. &lt;ref&gt;{{PDFlink|[http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/6FBA7459-7407-4B85-AA47-7063F1F22461/0/modara_0405_s1_resources.pdf Annual Reports and Accounts 2004-05]|1.60&amp;nbsp;MB}}. સંરક્ષણ મંત્રાલય૧૪ મે 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલું &lt;/ref&gt;

[[યુનાઇટેડ કિંગડ્મ ખાસ દળો|યુનાઇટેડ કિંગડમ ખાસ દળો]] જમીન અને સમુદ્રના [[આંતકવાદ નિયંત્રણ|આંતકવાદ નાથવા]] અને [[પાણી અને જમીનમાં યુદ્ધ કરવું|ઉભયચર પ્રવૃત્તિઓ]] નાથવા માટે ઝડપી, મોબાઇલ અને લશ્કરી પ્રતિભાવ માટે તાલીમ પામેલી ટુકડીઓ પણ પૂરી પાડે છે અને ઘણી વાર ગુપ્ત અને વેશપલ્ટા જેવા કાર્યોની પણ જરૂર પડે છે. તદુપરાંત કાયમી લશ્કરને ટેકા માટે અનામત દળો પણ ઉપલબ્ધ છે. તેમાં [[પર્વતીય લશ્કર|ટેરિટોરીયલ આર્મી]], [[રોયલ નેવલ રિઝર્વ]], [[રોયલ મરિન રિઝર્વ|રોયલ મરિન્સ રિઝર્વ]] અને [[રોયલ ઓક્ઝીલરી એર ફોર્સ]]નો સમાવેશ થાય છે.આમ કુલ સક્રિય અને અનામત ફરજ પરની લશ્કરી વ્યક્તિઓની કુલ સંખ્યા આશરે ૪૨૯,500ને એંસી જેટલા દેશોમાં મૂકવામાં આવે છે. યુનાઇટેડ કિંગડમની લશ્કરી ક્ષમતા હોવા છતાં, તાજેતરની વ્યવહારીક સંરક્ષણ નીતિએ એવી ધારણા વ્યક્ત કરી છે કે અત્યંત જરૂર હોય તેવા ઓપરેશન યુતિના એક ભાગની જે હાથ ધરવામાં આવશે.&lt;ref&gt;રાષ્ટ્રીય આંકશાસ્ત્ર ઓફિસ ''યુકે 2005: યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન અને નોર્ધન આયર્લેન્ડની સત્તાવાર યરબુક'' , પી. 89 &lt;/ref&gt; [[ઓપરેશન પાલીસર|સિયેરા લિયોનમાં દરમિયાનગીરી]], [[બોસ્નીયન યુદ્ધ|બોસ્નીયા]], [[કોસોવો યુદ્ધ|કોસોવો]], [[અફઘાનિસ્તાન]] અને [[ઓપેરશન ટેલિક|ઇરાક]]માં ઓપરેશનને એક બાજુ રાખીને આ તમામ બાબતને એક આધાર તરીકે લેવામાં આવશે. ખરેખર છેલ્લું યુદ્ધ કે જેમાં બ્રિટીશ લશ્કર એકલા હાથે લડ્યં હતું તે 1982નું [[ફોકલેન્ડ યુદ્ધ|ફાકલેન્ડ યુદ્ધ]] હતું, જેમાં તેનો વિજય થયો હતો.

== કાયદો અને ફોજદારી ન્યાય ==
{{main|Law of the United Kingdom}}
[[ચિત્ર:Royal courts of justice.jpg|thumb|ધી રોયલ કોર્ટસ ઓફ જસ્ટિસ ઓફ ઇંગ્લેંડ એન્ડ વોલ્સ ]]
[[યૂનિયન સંધિ|યુનિયન સંધિ]]ના આર્ટિકલ ૧૯ સાથે અગાઉના સ્વતંત્ર દેશોના રાજકીય યુનિયન દ્વારા સર્જવામાં આવેલી હોવાથી યુનાઇટેડ કિંગડમ એકમાત્ર કાનૂની વ્યવસ્થા ધરાવતો નથી, જે સ્કોટલેન્ડની અલગ કાનૂની વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમા હોવાની બાંયધરી આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|title=The Treaty (act) of the Union of Parliament 1706|publisher=www.scotshistoryonline.co.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=27 મે 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આજે યુકે પાસે ત્રણ સ્પષ્ટ [[વિશ્વની કાયદેસરની પદ્ધતિ|કાનૂની પદ્ધતિ]] છેઃ [[ઇંગ્લીશ કાયદો]], [[કોર્ટસ ઓફ નોર્ધન આયર્લેન્ડ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ કાયદો]] અને [[સ્કોટસનો કાયદો|સ્કોટ્સ કાયદો]]. તાજેતરના બંધરણીય ફેરફારને કારણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સુપ્રીમ કોર્ટ|સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ યુનાઇટેડ કિંગડમ]] જોઇ શકાશે જે ઓક્ટોબર 2009માં અસ્તિત્વમાં આવે જે [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]]ની એપેલેટ કમિટીના અપીલ કાર્યો હાથ પર લેશે.&lt;ref&gt;{{PDFlink|[http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom]|252&amp;nbsp;KB}},બંધારણીય બાબતોનો વિભાગ.૨૨ મે 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલું.&lt;/ref&gt; [[ગુપ્ત કાઉન્સીલની ન્યાયિક સમિતિ|જ્યુડિશીયલ કમિટી ઓફ પ્રિવી કાઉન્સીલ]] કે જેમાં [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]] જેવા સમાન સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે તે વિવિધ કોમનવેલ્થ દેશો, યુકે ઓવરસીઝ અને બ્રિટીશ ક્રાઉન ડિપેન્ડસીઝ માટે સૌથી વધુ અપીલ ધરાવતી કોર્ટ છે. 

=== ઇંગ્લેડ, વોલ્સ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ===
[[ઇંગ્લીશ કાયદો]] અને [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ]] અને [[કોર્ટસ ઓફ નોર્ધન આયર્લેન્ડ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ કાયદો]] એમ બન્નેમાં લાગુ પડે તે જે [[common law|સમાન કાયદા]]ના સિદ્ધાંતને આધારે છે. સમાન કાયદાનો હેતુ એ છે કે કાયદો [[કોર્ટ]]માં બેસનાર [[જજ]] દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેઓ તેમની સામે રહેલી બાબત પર તેમની સામાન્ય બુદ્ધિ અને [[ચૂકાદો|પ્રિસીડન્ટ]] (''[[સ્ટેર ડિસીસિસ|સ્ટેર ડિસીસીસ]]'' )ની જાણકારી લાગુ પાડે છે. [[કોર્ટસ ઓફ ઇંગ્લેંડ એન્ડ વોલ્સ|કોર્ટ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ]]નું સંચાલન સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ જ્યુડીકેચર ઓફ ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેમાં [[કોર્ટ ઓફ અપીલ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ|કોર્ટ ઓફ અપીલ]], [[હાઇ કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસ|હાઇ કો્ટ ઓફ જસ્ટીસ]] (સિવીલ કેસ માટે) અને [[ક્રાઉન કોર્ટ]] (ફોજદારી કેસો માટે)નો સમાવેશ થાય છે. [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]] (સામાન્ય રીતે ફક્ત ધી હાઉસ ઓપ લોર્ડઝ તરીક ઓળખવામાં આવે છે) એપેલેટ કમિટી હાલમાં [[ઇંગ્લેંડ]], [[વોલ્સ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]માં ફોજદારી અને સિવીલ એમ બન્ને કેસો માટેની ઉચ્ચતમ કોર્ટ છે અને જે કોઇ પણ તે નિર્ણય લે તે અન્ય સ્થળોએ આવેલી ઉપલી નીચલી કોર્ટને બંધનકર્તા રહેશે. ઇંગ્લેડ અને વોલ્સમાં 1981અને 1995ના ગાળામાં ગુન્હાખોરીમાં વધારો થયો હતો, એટલા ઊંચા દરથી 1995થી ૨૦૦૭/8માં એકંદરે ૪૮ ટકાનો ઘટાડો થયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7511192.stm |title=Police-recorded crime down by 9% |publisher=BBC News |date=17 July 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; ગુન્હાખોરીના દરમાં ઘટાડો થયો હોવા છતા [[ઇંગ્લેડ અને વોલ્સની જેલની વસતી|ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં જેલની વસતી]] સમાન ગાળા દરમિયાનમાં લગભગ બમણી એટલે કે ૮૦,૦૦૦ કરતા વધુ હતી જે ઇંગ્લંડ અને વોલ્સને પશ્ચિમ યુરોપમાં જેલમાં પુરવાની સંખ્યા દર ૧૦૦,૦૦૦એ 147નો ઊંચા દર થઇ ગયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm|title=New record high prison population|publisher=BBC News|date=8 February 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; [[તેણી મેજેસ્ટીની જેલ સેવા|હર મેજેસ્ટીઝ પ્રિઝન સર્વિસ]] કે જે [[ન્યાય મંત્રાલય (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|ન્યાય મંત્રાલય]]ને અહેવાલ આપે છે તે ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમા આવેલી તમામ [[જેલ|જેલો]]નું સંચાલન કરે છે.

=== સ્કોટલેન્ડ ===
[[ચિત્ર:High Court of Justiciary.jpg|thumb|ધી હાઇકોર્ટ ઓફ જ્યુડિશિયરી – સ્કોટલેન્ડની વડી ફોજદારી કોર્ટ.]]
[[સ્કોટનો કાયદો|સ્કોટ્સ કાયદો]], વર્ણસંકર પદ્ધતિ કે જે સમાન કાયદો અને [[નાગરિક કાયદો (કાયદેસરની પદ્ધતિ)|સિવીલ કાયદા]]ના સિદ્ધાંતો એમ બન્ને પર આધારિત છે, જે [[સ્કોટલેન્ડ]]માં લાગુ પડે છે. સિવીલ કેસ માટે મુખ્ય કોર્ટ [[કોર્ટ ઓફ સેશન]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|title=Court of Session - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=25 મે 2012|archive-url=https://archive.today/20120525195153/http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;અને ફોજદારી કેસો માટે [[હાઉકોર્ટ ઓફ જ્યુડિશિયરી|હાઇ કોર્ટ ઓફ જ્યુડિશિયરી]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|title=High Court of Justiciary - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=5 ઑગસ્ટ 2012|archive-url=https://archive.today/20120805180111/http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ (સામાન્ય રીતે ફર્ત ધી હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે)એપેલેટ કમિટી હાલમાં સ્કોટ્સ કાયદા હેઠળ અપીલ માટેની ઉચ્ચતમ કોર્ટ તરીકે સેવા આપે છે, જેમાં કોર્ટ ઓફ સેશનથી અપીલ માટેની રજા સામાન્ય નિયમમાં જરૂરી નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld199697/ldinfo/ld08judg/bluebook/bluebk03.htm|title=House of Lords - Practice Directions on Permission to Appeal|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|access-date=22 June 2009}}&lt;/ref&gt; [[શેરિફ કોર્ટ|શેરિફ્ફ કોર્ટ]] મોટા ભાગના સિવીલ અને ફોજદારી કેસો ચલાવે છે જેમાં જ્યુરી સાથે ફોજદારી [[કેસ (કાયદો)|કેસો]] ચલાવવાનો સમાવેશ થાય છે, જે શેરિફ્ફ સોલમ કોર્ટ અથવા શેરિફ્ફ સાથે અને જ્યુરી વિના (શેરિફ્ફ સમરી કોર્ટ)તરીકે ઓળખાય છે.[[શેરિફ કોર્ટ|શેરિફ્ફ કોર્ટ]] છ શેરિફ્ફડોમમાં પથરાયેલી ૪૦ શેરિફ્ફ કોર્ટસ સાથે સ્થાનિક કોર્ટ સેવા પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|title=Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=5 ઑગસ્ટ 2012|archive-url=https://archive.today/20120805135430/http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સ્કોટની કાનૂની પદ્ધતિ ફોજદારી કેસ માટે ત્રણ શક્ય ચૂકાદાઓ લેવામાં વિશિષ્ટ પ્રકારની છેઃ જેમ કે [[ગુન્હો(કાયદો)|ગુનેહગાર]], [[નિર્દોષ છૂટકારો|ગુનેહગાર નહી]] અને ''[[સાબિત થયો નથી|સાબિત નહી થયેલા]]'' .ગુનેહગાર નહી અને સાબિત નહી થયેલા એમ બન્ને [[નવો કેસ|પુનઃકેસ]] ચલાવવાની શક્યતા નહી હોવાથી [[નિર્દોષ છૂટકારો|નિર્દોષ છૂટકારા]]માં પરિણમે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&amp;offset=0&amp;page=1|title=The case for keeping 'not proven' verdict|publisher=www.timesonline.co.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=25 મે 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121435/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&amp;offset=0&amp;page=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[[ન્યાયના કેબિનેટ સચિવ]] સ્કોટ્ટીશ સરકારના સભ્ય છે અને પોલીસ, કોર્ટસ અને ફોજદારી ન્યાય માટે જવાબદાર છે, અને [[સ્કોટ્ટીશ જેલ સેવા|સ્કોટ્ટીશ પ્રિઝન સર્વિસ]] કે જે સ્કોટલેન્ડમાં આવેલી જેલનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|title=Scottish Cabinet and Ministers|publisher=www.scotland.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=7 સપ્ટેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907053528/http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2007/8માં નોંધાયેલા ગુન્હાઓ ઘટીને 25 વર્ષમાં સૌથી ઓછા ગુન્હાના સ્તરે આવી ગયા હોવા છતા&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7643870.stm|title=Scottish crime 'lowest since 80s'|publisher=BBC News|date=30 September 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; જેલની સંખ્યા 8,000થી&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|title=Prisoner Population at Friday 22 August 2008|publisher=www.sps.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=28 August 2008|archive-date=7 માર્ચ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307182522/http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વધુ છે જે વિક્રમી મથાળે સ્પર્શી રહી છે અને તે જે ક્ષમતાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું તેના કરતા વધુ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7587724.stm|title=Scots jail numbers at record high|publisher=BBC News|date=29 August 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt;

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|upright|યુનાઇટેડ કિંગડમના દેશો ]]

યુનાઇટેડ કિંગડમના કુલ વિસ્તારમાં આશરે{{convert|245000|km2|sqmi|-1}} ગ્રેટ બ્રિટનના ટાપુઓ, આયર્લેન્ડ (ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ) ટાપુઓ અને નાના ટાપુઓનો એક છઠ્ઠમાંશ ભાગનો સમાવશ થાય છે.તે ઉત્તર એટલાન્ટિક સમુદ્ર અને ઉત્તર સમુદ્રની વચ્ચે {{convert|35|km|mi|0}}આવેલો છે, તેમજ ફ્રાંસના ઉત્તર દરિયાકિનારાની હદમાં પણ છે, જ્યાંથી [[ઇંગ્લીશ ખાડી]] દ્વારા તે અલગ પડે છે. ગ્રેટ બ્રિટન 49 અને 59 એન અક્ષાંશ (શીતલેન્ડ ટાપુ આશરે 61 અંશ એન)અને 8 અંશ ડબ્લ્યુ થી 2 અંશ ઇ રેખાંશ વચ્ચે આવેલો છે.લંડનમાં આવેલા રોયલ ગ્રીનવિચ ઓબ્ઝર્વેટરી [[પ્રાઇમ મેરિડીયન]]ને નક્કી કરતો પોઇન્ટ છે.ઉત્તર-દક્ષિણને સીધી રીતે માપતા ગ્રેટ બ્રિટન{{convert|1100|km|mi|-2}} લંબાઇમાં થોડો નાનો અને તેની પહોળાઇ{{convert|500|km|mi|-2}}માં ભાગ ધરાવે છે, પરંતુ બન્ને પોઇન્ટ વચ્ચેનું સૌથી વધુ અંતર [[જમીનનો અંત|જમીનના અંત]]{{convert|1350|km|mi|-1}} વચ્ચે [[કોર્નવેલ|કોર્નવોલ]] [[કેથનેસ|કેઇથનેસ]] ([[થ્રુસો]] પાસે)માં પેન્ઝાન્સ અને [[જોહ્ન ઓ ગ્રોટ્સ]] પાસે)છે. ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ {{convert|360|km|mi|0|adj=on}}[[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|રિપલ્બિક ઓફ આયર્લેન્ડ]] સાથે જમીનની સહદમાં ભાગ પડાવે છે.

યુનાઇટેડ કિંગડમ સમશીતોષ્મ [[હવામાન]] ધરાવે છે, જેમાં આખા વર્ષમાં પુષ્કળ વરસાદ રહે છે. તાપમાન સીઝનની સાથે બદલાય છે પરંતુ ભાગ્યે જ અત્યત નીચુ{{convert|-10|C|lk=on}} કે અત્યંત ઉપર{{convert|35|C}} જાય છે.ત્યાં નૈઋત્યનો પવન વાય છે, તેમજ એટલાન્ટિક સમુદ્ર પરથી સતત હળવા અને ભીના સતત વાયરાઓ વાય છે. પૂર્વના ભાગ મોટે ભાગે આ પવનથી આચ્છાદિત રહે છે અને તેથી સૌથી સૂકા હોય છે. એટલાન્ટિકના પ્રવાહોને [[અખાતી પ્રવાહ|અખાતી ખાડી]] ગરમ રાખે છે, તેથી ખાસ કરીને પશ્ચિમમાં હળવો શિયાળો લઇ આવે છે, જ્યાં શિયાળો ખાસ કરીને ઊંચી ટેકરી પરના વિસ્તારમાં ભેજવાળો હોય છે.યુરોપની મુખ્ય જમીનથી નજીક હોવાથી અને ઉત્તરમાં સૌથી ઠવધુ ઠંડી હોવાથી ઇંગ્લેંડના દક્ષિણ પૂર્વમાં ઉનાળો સૌથી ગરમ હોય છે.શિયાળામાં અને વસતઋતુના પ્રારંભમાં બરફવર્ષા થઇ શકે છે, જોકે ઊંચી ટેકરીથી ભાગ્યે જ વધુ પડતી ઊંડાઇએ સ્થાપિત થાય છે. 

[[ચિત્ર:uk topo en.jpg|thumb|left|upright|યુકેની સ્થાનિક ભૂગોળ]][[ઇંગ્લેડની ભૂગોળ|ઇંગ્લેંડ]]નો ભાગ યુકેના આવરણના કુલ વિસ્તારથી અર્ધા જેટલો જ છે. {{convert|130410|km2|sqmi|-1}}. મોટા ભાગના દેશ નીચીજમીનવાળો ભૂપ્રદેશ ધરાવે છે, [[ગોલ્ફના કાણાની રેખા|ટીઝ એક્સ લાઇન]]ની ઉત્તર પશ્ચિમમાં પર્વતીય ભૂપ્રદેશ આવેલો છે, જેમાં લેઇક જિલ્લાના [[લેઇક ડિસ્ટ્રીક્ટ|કમ્બ્રીયન પર્વતો]], [[પેન્નીન્સ|પેનિન્સ]] અને [[પિક ડિસ્ટ્રીક્ટ|પીક જિલ્લા]]ના [[ચૂનો|ચૂનાના પર્વતો]], [[એક્સમૂર]] અને [[ડાર્ટમૂર]]નો સમાવેશ થાય છે. [[નદી થેમ્સ|થેમ્સ]], [[નદી સેવર્ન|સેવર્ન]] અને [[હંબર]] એ મુખ્ય નદીઓ અને નદીમુખ છે. ઇંગ્લેંડનો સૌથી ઊંચો પર્વત [[સ્કાફેલ પાઇક]] છે, જે [[લેઇક ડિસ્ટ્રીક્ટ|લેઇક જિલ્લા]]{{convert|978|m|ft|0}}માં આવેલો છે. ઇંગ્લેંડ અસંખ્ય મોટા શહેરો ધરાવે છે, જેમાં યુરોપીય સંઘમાં ટોચના 50 [[મોટા શહેર વિસ્તારો|મોટા શહેરી વિસ્તારો]]માંના છનો સમાવેશ થાય છે.

[[સ્કોટલેન્ડની ભૂગોળ|સ્કોટલેન્ડ]] યુકેના કુલ વિસ્તારના ત્રીજા ભાગમાં સમાયેલું છે, {{convert|78772|km2|sqmi|-1}},&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |title=Scotland Facts |publisher=www.scotland.org |accessedaymonth=16 July |accessyear=2008 |access-date=2009-10-05 |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;જેમાં આશરે ૮૦૦ જેટલા [[સ્કોટલેન્ડના ટાપુઓની યાદી|ટાપુઓ]],&lt;ref&gt;[http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html સ્કોટ્ટીશ આઇલેન્ડની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301063015/http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html |date=2011-03-01 }} independent.co.uk, 19 મે 2001&lt;/ref&gt; મુખ્યત્વે પશ્ચિમ અને મુખ્ય જમીનની ઉત્તરે આવેલા વિખ્યાત [[હેબ્રીડ્ઝ|હબ્રિજ]], [[ઓર્કની|ઓર્કની ટાપુઓ]] અને [[શીટલેન્ડ|શીટલેન્ડ ટાપુઓનો]] સમાવેશ થાય છે.સ્કોટલેન્ડની સ્થાનિક ભૂગોળ [[દોષ (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|જિયોલોજિકલ રોક ફ્રેક્ચર]]{{ndash}} એવા [[હાઇલેન્ડ બાઉન્ડ્રી ફોલ્ટ]]{{ndash}}થી અલગ પડે છે, જે સ્કોટ્ટીશ મુખ્ય જમીનને વાંકીચૂંકી બનાવે છે અને [[હેલેન્સબર્ઘ|હેલેન્સબર્ગ]]થી [[સ્ટોનહેવન]] સુધી જાય છે. દોષરેખા બન્નેને અલગ અલગ પ્રદેશ તરીકે જુદા પાડે છે; જેમાં ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં [[સ્કોટ્ટીશ હાઇલેન્ડઝ|હાઇલેન્ડઝ]] અને [[સ્કોટ્ટી લોલેન્ડઝ|લોલેન્ડ]] દક્ષિણથી પૂર્વનો સમાવેશ થાય છે. વધુ ખાડાટેકરા વાળા હાઇલેન્ડ પ્રદેશમાં [[બેન નેવીસ|બેન નેવિસ]] કે જે [[બ્રિટીશ ટાપુઓ|બ્રિટીશ ટાપુ]]માં {{convert|1343|m|ft|0}}સર્વોચ્ચ પોઇન્ટ છે તેના સહિત સ્કોટલેન્ડના પર્વતીય પ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે. નીચીજમીનવાળા પ્રદેશો ખાસ કરીને [[ક્લાઇડનો ફાંટો|ફિર્થ ઓફ ક્લાઇડ]] અને [[ચતુર્થનો ફાંટો|ફિર્થ ઓફ ફોર્થ]]ની વચ્ચે જમીનનો સાંકડો ભાગ [[સેન્ટ્રલ લોલેન્ડઝ|સેન્ટ્ર્લ બેલ્ટ]] તરીકે ઓળખાય છે, જે સુંદર છે અને સ્કોટલેન્ડના સૌથી મોટા શહેર એવા [[ગ્લાસગો]] અને દેશની રાજધાની અને રાજકીય કેન્દ્ર એવા [[એડિનબર્ગ]] સહિતની મોટાભાગની વસતીનું ઘર છે. 
[[ચિત્ર:BenNevis2005.jpg|thumb|સ્બેકોટલેન્ડમાં નેવિસ, બ્રિટીશ ટાપુઓમાં ઊંચામાં ઊચો પોઇન્ટ છે.]]
[[વોલ્સની ભૂગોળ|વોલ્સ]] કુલ યુકેના આવરણ{{convert|20758|km2|sqmi|-1}}ના દશમા ભાગ કરતા ઓછો ભાગ ધરાવે છે. વોલ્સ મોટે ભાગે પર્વતીય વિસ્તાર છે, જોકે [[દક્ષિણ વોલ્સ]]માં [[ઉત્તર વોલ્સ|ઉત્તર]] અને [[મધ્ય વોલ્સ]]ની તુલનામાં ઓછા પર્વતો છે. મુખ્ય વસતી અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારો દક્ષિણ વોલ્સમાં છે, જેમાં દરિયાકિનારાના શહેર કાર્ડિફ્ફ (રાજધાની, રાજકીય અને આર્થિક કેન્દ્ર), સ્વાનસી અને ન્યુપોર્ટ અને [[દક્ષિણ વોલ્સ ખીણ|દક્ષિણ વોલ્સ વેલીઝ]] તેના ઉત્તરમાં સમાવેશ કરે છે.વોલ્સમાં સૌથી ઊંચા પર્વતોમાં [[સ્નોડોનીયા]] અને [[સ્નોડોન|સ્નોડાઉન]] ({{lang-cy|Yr Wyddfa}})નો સમાવેશ થાય છે, જે 1,085 મી (3,560 ફૂટ)સૌથી ઊંચો વોલ્સનો પર્વત છે.14 (કદાચ શક્યતઃ 15)વેલ્શ પર્વતો 3,000(914 મી)ફૂટથી વધુ ઊંચાઇના છે અને તે સામૂહિક રીતે [[વેલ્શ 3000]]તરીકે ઓળખાય છે.વોલ્સ ૧,200કીમી (૭૫૦ માઇલ્સ)નો દરિયાકિનારો ધરાવે છે.વેલ્શની મુખ્યજમીનની સામે વિવિધ [[આઇસલેન્ડ|ટાપુઓ]] આવેલા છે, જેમાંનો સૌથી ઊંચો [[એન્જલસે]] (''વીનીઝ મોન'' ) ઉત્તરપૂર્વમાં આવેલા છે. [[આયર્લેન્ડની ભૂગોળ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] ફ્કત(1/} ધરાવે છે અને મોટે ભાગે ટેકરીવાળો છે.તેમાં [[લોઘ નિયાધ|લૌફ નિયાઘ]],(1/} યુકેમાં સૌથી મોટું સ્થળ અને [[આયર્લેન્ડ]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |title=Geography of Northern Ireland |publisher=University of Ulster |dateformat=dmy |access-date=22 May 2006 |archive-date=18 જાન્યુઆરી 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118133131/http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સૌથી ઊંચો પર્વત [[સ્લીવ ડોનાર્ડ|સ્લિવ ડોનાર્ડ]] {{convert|849|m|ft|0}}[[વિલાપ કરતા પર્વતો|મૌર્ન પર્વતો]]માં આવેલો છે.

=== શહેરો અને નગરજૂથ ===
યુકેના વ્યક્તિગત દશોની રાજધાની આ પ્રમાણે છેઃ બેલફાસ્ટ (ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ),કાર્ડિફ્ફ, એડિનબર્ગ (સ્કોટલેન્ડ)અને લંડન (ઇંગ્લેંડ); છેલ્લું એકંદરે યુકેની રાજધાની પણ છે. 

સૌથી મોટા નગરજૂથો આ પ્રમાણે છે:
* [[ગ્રેટ લંડન શહેરી વિસ્તાર|ગ્રેટર લંડન શહેરી વિસ્તાર]] - 8.5&amp;nbsp;મિલીયન
* [[પશ્ચિમ મિડલેન્ડઝ નગરજૂથ|પશ્ચિમ મિડલેન્ડઝ નગજરૂથ]] - 2.3&amp;nbsp;મિલીયન
* [[ગ્રેટ માન્ચેસ્ટર શહેરી વિસ્તાર|ગ્રટર માન્ચેસ્ટર શહેરી વિસ્તાર]] - 2.2&amp;nbsp;મિલીયન
* [[પશ્તિમ યોર્કશાયર શહેરી વિસ્તાર|પશ્ચિમ યોર્શાયર શહેરી વિસ્તાર]] - 1.5&amp;nbsp;મિલીયન
* [[ગ્રેટર ગ્લાસગો]] - 1.2&amp;nbsp;મિલીયન

== ડેમોગ્રાફી (વસતીમાં જન્મ, મૃત્યુ, રોગ વગેરેનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ) ==
દર દશ વર્ષે યુકેના સમગ્ર ભાગમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં વસતી|વસતી ગણતરી]]હાથ ધરવામા આવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|title=Census Geography|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=10 October 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020607155455/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|archive-date=7 June 2002}}&lt;/ref&gt;[[રાષ્ટ્રીય આંકડાશાસ્ત્રની ઓફિસ|ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ]] ઇંગ્જલેડ અને વોલ્સમાં માહિતી એકત્ર કરવા માટે જવાબદાર છે. [[સ્કોટલેન્ડની જનરલ રજિસ્ટર ઓફિસ|જનરલ રજિસ્ટર ઓફિસ ફોર સ્કટલેન્ડ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ આંકડાશાસ્ત્ર અને સંશોધન એજન્સી|નોર્ધન આયર્લેન્ડ સ્ટેટિસ્ટિક્સ એન્ડ રિસર્ચ એજન્સી]] બન્ને પોતપોતાના દેશોમાં વતી ગણતરી માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|title=Census|publisher=www.ons.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=11 October 2008|archive-date=1 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201132440/http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== વસતી ===
તાજેતરની [[યુનાઇટેડ કિંગડમ વસતી 2001|2001માં વસતી]]અનુસાર, યુનાઇટેડ કિંગડમની કુલ વસતી 58,789,194, હતી જે [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીય સંઘ]]માં ત્રીજા ક્રમની સૌથી મોટી છે,અને [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ|કોમનવેલ્થ]]માં પાંચમા ક્રમની સૌથી મોટી અને વિશ્વમાં સૌથી મોટી વસતીમાં 21માં ક્રમે આવે છે. 2007ના મધ્યમાં એવું મનાતું હતું કે વસતી વધીને 60,975,000થઇ છે.&lt;ref name=&quot;Population2007&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|title=Population estimates: UK population grows to 60,975,000|date=21 August 2008|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021202165044/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|archive-date=2 December 2002}}&lt;/ref&gt; પ્રવર્તમાન વસતી વધારો કુલ[[કાયમી વસવાટ|ઇમીગ્રેશન]]ને કારણે છે, પરંતુ વધતો જતો [[ફલદ્રુપતા દરને આધારે દેશો અને પ્રદેશોની યાદી|જન્મ દર]]અને વધી રહેલી આવરદાએ પણ તેમાં ફાળો આપ્યો છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/business/2006/aug/25/immigrationasylumandrefugees.asylum |title=Rising birth rate, longevity and migrants push population to more than 60&amp;nbsp;million |publisher=The Guardian |date=25 August 2006|dateformat = dmy|access-date=25 August 2006}}&lt;/ref&gt;૨૦૦૭ મધ્યની વસતી એવું પણ દર્શાવે છે કે સૌપ્રથમ વાર યુકે ૧૬ વર્ષથી નીચેની વયના બાળકોને બદલે વધુ નિવૃત્ત લોકોનું ઘર બની ગયું છે. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/22/population.socialtrends|title=Ageing Britain: Pensioners outnumber under-16s for first time|last=Travis|first=Alan|date=22 August 2008|work=The Guardian|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}&lt;/ref&gt;

ઇંગ્લેંડની વસતી 2007ના મધ્યમાં 51.1 મિલીયન હોવાનું મનાતું હતું. &lt;ref name=&quot;natpop&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|title=Population estimates: UK population approaches 61 million in 2007|date=21 August 2007|publisher=Office for National Statistics|format=PDF|accessdaymonth=28 August|accessyear= 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080821110543/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|archive-date=21 August 2008}}&lt;/ref&gt; વિશ્વમાં આ દેશ સૌથી વસતી ગીચતા ધરાવતો દેશ છે જેમાં 2003ના મધ્યમાં દર ચોરસ કિલોમીટરે ૩૮૩ લોકો રહેતા હતા,&lt;ref name=&quot;2003density&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=760|title=Population: UK population grows to 59.6 million|date=28 January 2005|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth = 20 August|accessyear=2008}}&lt;/ref&gt;જેમાં ખાસ કરીને લંડન અને દક્ષિણ પૂર્વમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. 2007ના મધ્યના અંદાજ અનુસાર સ્કોટલેન્ડની વસતી ૫.૧ મિલીયન હોવાનું મનાતું હતું, વોલ્સની ૩ મિલીયન અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડની ૧.૮ મિલીયન હોવાનું મનાતુ હતું. &lt;ref name=&quot;natpop&quot;/&gt;જે ઇંગ્લેંગડની તુલનામાં ઓછી વસતી ગીચતા ધરાવે છે. ઇંગ્લેડની તુલનામાં {{convert|383|PD/km2|PD/sqmi}}, અગાઉના વર્ષના સમાન ગાળાના આંકડાઓ{{convert|142|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}} વોલ્સ {{convert|125|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}}અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ માટે અને {{convert|65|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}} સ્કોટલેન્ડ માટે 2003ના મધ્યમાં અત્યંત નાના હતા. &lt;ref name=&quot;2003density&quot;/&gt;

2007માં, આખા યુકેમાં સરેરાશ [[કુલ ફળદ્રુપતા દર#પુરવણી દરો|કુલ જન્મદર]] (ટીએફઆર) સ્ત્રીદીઠ ૧.૯૦ બાળકોનો હતો. &lt;ref name=&quot;Fertility2007&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=951|title=Fertility: Rise in UK fertility continues|publisher=Office for National Statistics|date=21 August 2008|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}&lt;/ref&gt; એવું મનાય છે કે 2008માં [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ|ઇંગ્લેંડ અન વોલ્સ]]નો જન્મદર વધીને સ્ત્રીદીઠ 1.95નો થઇ ગયો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1185465/Baby-boom-Nearly-quarter-babies-born-mothers-outside-UK-birth-rate-hits-time-high.html|title=Baby boom: Nearly quarter of babies are born to mothers from outside the UK as birth rate hits all-time high|date=22 May 2009|access-date=21 May 2009}}&lt;/ref&gt;કેમ કે 709,000 બાળકો તે વર્ષે જન્મ્યા હતા જે ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાનમાં વિદેશી માતાની કૂખે જન્મદર સ્ત્રી દીઠ 2.2 બાળકોનો હતો, જ્યારે બ્રિટીશમાં જન્મેલ માતાનો જન્મદર સરેરાશ 1.6 બાળકનો રહ્યો હતો. વધી રહેલો જન્મ દર પ્રવર્તમાન વસતી વૃદ્ધિમાં ફાળો આપી રહ્યો છે, ત્યારે 1964માં બાળક જન્મ દર ્ત્રીદીઠ ૨.૯૫ બાળકોના સ્તેર રહ્યો હતો&lt;ref name=&quot;Fertility2007&quot;/&gt;જે રિપ્લેસમેન્ટ દર 2.1 કરતા નીચો છે, પરંતુ 2001ના રેકોર્ડ નીચા દર 1.63 કરતા વધુ છે. &lt;ref name=&quot;Fertility2007&quot;/&gt; સ્કોટલેન્ડમાં સૌથી નીચો જન્મ દર સ્ત્રીદીઠ 1.73 બાળકોનો અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સૌથી વધુ 2.02 બાળકોનો રહ્યો હતો. 

=== કાયમી વસવાટ (ઇમીગ્રેશન) ===
અન્ય કેટલાક યુરોપીય દેશોની વિરુદ્ધમાં ઇમીગ્રેશન વસતી વધારામાં ફાળો આપી રહ્યું છે,&lt;ref&gt;[http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do બ્રિટીશ સિવાયની માતાઓના કાયમી વસવાટ અને તેમણે આપેલા જન્મ બ્રિટીશ વસતીને વિક્રમી મથાળે પહોંચાડી છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210072321/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do |date=2008-12-10 }}, આ લંડન છે, ૨૨ ઓગસ્ટ 2008&lt;/ref&gt;જે ૧૯૯૧ અને 2001ની વચ્ચે વસતી વધારા માટે અર્ધો અડધ જેટલું જવાબદાર છે. [[યુરોપિય મંડળ|યુરોરીયન સંઘ]]ના નાગરિકોને રહેવાનો અને સભ્ય રાજયમાં કામ કરવાનો અધિકાર છે&lt;ref&gt;[http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm યૂનિયન નાગરિક અને તેમના પરિવારનો સભ્ય રાજ્યોમાં મુક્ત પણે ફરવાનો અને નિવાસ કરવાનો હક્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054324/http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm |date=2012-02-04 }} યુરોપ.ઇયુ, 6 નવેમ્બર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન કરાયેલું&lt;/ref&gt; અને છ ઇમીગ્રન્ટમાંથી એક [[પૂર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપ]]હતો આ એ દેશો છે જે 2004માં ઇયુમાં જોડાયા હતા, જેમાં મોટા ભાગના લોકો [[નવું કોમનવેલ્થ|ન્યૂ કોમનવેલ્શ]]દેશોમાંથી આવતા હતા. &lt;ref&gt;
{{cite web
 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1569400/Emigration-soars-as-Britons-desert-the-UK.html
 |title=Emigration soars as Britons desert the UK}}
&lt;/ref&gt; સંક્રતિ વ્યવસ્થાઓ રોમન્સ અને બલ્ગેરીયન્સને લાગે વળગે છે જેમના દેશો જાન્યુઆરી 2007માં ઇયુમાં જોડાયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2007/sep/23/immigration.eu|title=Home Office shuts the door on Bulgaria and Romania|last=Doward|first=Jamie|coauthors=Temko, Ned|date=2007-09-23|work=The Observer|page=2|access-date=2008-08-23}}&lt;/ref&gt; સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ૨,૩ મિલીયન કુલ માઇગ્રન્ટ (સ્થળાંતર થયેલા)&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1023512/Third-World-migrants-2-3m-population-boom.html અમારી ૨.૩એમ વસતી પાછળ ત્રીજા વિશ્વનું સ્થળાંતર કારણભૂત છે], ડેઇલી મેઇલ, 3 જૂન 2008&lt;/ref&gt;લોકો 1997થી બ્રિટન જતા રહ્યા હતા,&lt;ref&gt;[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour's+U-turn/article.do ટોરીઝ કાયમી વસવાટના આકરા નિયંત્રણ માટે કહે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021051705/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour%27s+U-turn/article.do |date=2008-10-21 }}, આ લંડન છે, 20 ઓક્ટોબર 2008&lt;/ref&gt;તેમાંના 84% યુરોપની બહારના હતા,&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html કાયમી વસવાટ: ફિલ વૂલાસ સતત નિષ્ફળતાઓ માટે લેબરને જવાબદાર માને છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523205821/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html |date=2010-05-23 }}, ટેલિગ્રાફ, 21 ઓક્ટોબર 2008&lt;/ref&gt;અને વધુ 7મિલીયન લોકો 2031સુધીમાં જશે તેવું મનાય છે,&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7602526.stm માઇગ્રન્ટ નિયંત્રણ યોજનાને ફગાવતા પ્રધાન], બીબીસી સમાચાર, 8 સપ્ટેમ્બર 2008&lt;/ref&gt;જોકે આ આંકડાઓ વિવાદાસ્પદ છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |title=Immigration 'far higher' than figures say |publisher=The Telegraph |date=2007-01-05 |access-date=2007-04-20 |archive-date=2008-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529014735/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
છેલ્લા સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે 2007માં યુકેમાં કુલ ઇમીગ્રેશન આંક 237,000હતો જે, પાછલા વર્ષના 191,000 કરતા વધુ છે. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7737134.stm યુકેનમાં કુલ સ્થળાંતરીત લોકોની સંખ્યા 237,૦૦૦ સુધી] બીબીસી સમાચાર, 19 નવેમ્બર, 2008&lt;/ref&gt; યુકેમાં વિદેશી જન્મેલા લોકોનું પ્રમાણ અન્ય યુરોપીયન દેશોની તુલનામાં થોડું નીચે છે,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=402 |title=Europe: Population and Migration in 2005 |author=Rainer Muenz |publisher=Migration Policy Institute |month=June | year=2006 |access-date = 2007-04-02}}&lt;/ref&gt;જ્યારે ખરેખર આંક આગામી બે દાયકામાં કદાચ બમણો થઇને ૯.1મિલીયનથી વધુના આંકે સ્પર્શી જશે. &lt;ref name=&quot;immigrants&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-'9.1m-immigrants-by-2030'.html|title=Britain to have '9.1&amp;nbsp;m immigrants by 2030'|publisher=Daily Telegraph|access-date=2009-10-05|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601163417/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-%279.1m-immigrants-by-2030%27.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેજ સમયે ઇમીગ્રેશનને કારણે ઓછામાં ઓછા 5.5&amp;nbsp;મિલીયન બ્રિટીશમાં જન્મેલા લોકો વિદેશમાં રહે છે,&lt;ref name=&quot;BritsAbroad&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |title=Brits Abroad: Mapping the scale and nature of British emigration |author=Dhananjayan Sriskandarajah and Catherine Drew |publisher=Institute for Public Policy Research |date=2006-12-11 |access-date=2007-01-20 |archive-date=2007-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/in_depth/brits_abroad/html/default.stm |title=Brits Abroad |publisher=BBC News |access-date = 2007-04-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6210358.stm |title=5.5&amp;nbsp;m Britons 'opt to live abroad' |publisher=BBC|date=2006-12-11 |access-date = 2007-04-20}}&lt;/ref&gt;જેમાં ટોચના ત્રણ સ્થળો જેમ કે [[ઓસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલીયા]], [[સ્પેઇન]], અને [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref name=&quot;BritsAbroad&quot;/&gt; 

[[ચિત્ર:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|upright=1.5|left|જન્મના દેશ દ્વારા વિદેશમાં જન્મેલી વસતી ]]
[[ચિત્ર:British expats countrymap.svg|thumb|upright=1.5|left|વિદેશમાં વસતો બ્રિટીશ નાગરિક ]]

2006માં ૧૪૯,૦૩૫ બ્રીટશ નાગરિકત્વ માટેની હતી, જે ૨૦૦૫ કરતા ૩૨ ટકા ઓછી છે. 2006માં જેટલા લકોને નાગરિકત્વ અપાયું તેનો આંક 154,૦૯૫ હતો, જે 2005ની તુલનામાં 5% ઓછો છે. સૌથી વધુ જૂથોને બ્રિટીશ નાગરિકત્વ અપાયું હતું તેમાં [[ભારત]], [[પાકિસ્તાન]], [[સોમાલિયા|સોમાલીયા]] અને [[ફિલીપીન્સ]]ના લોકોનો માવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;જોહ્ન ફ્રીલવ મેનસાહ, [http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/hosb0807.pdf વ્યક્તિઓને બ્રિટીશ નાગરિકત્વ અપાયું યુનાઇટેડ કિંગડમ, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070620072431/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/hosb0807.pdf |date=2007-06-20 }}, હોમ ઓફિસ સ્ટેટિસ્ટિકલ બુલેટીન 08/07, ૨૨ મે 2007, 21 સપ્મેમ્બર 2007ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; 21.9% કુલ બાળખો ઇંગ્લેડ અને વોલ્સમાં 2006માં જન્મ્યા હતા, જેમની માતાઓ યુકેની બહારની હતી(669,601માંથી 146,956), એમ 2007માં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલી સત્તાવાર સ્ટેટિસ્ટિક્સ યાદીમાં જણાવ્યુ્ હતું. &lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=369 ૨૬ વર્ષોમાં સૌથી વધુ પ્રજનન દર]નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ , 13 એપ્રિલ 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; 

ઓગસ્ટ 2007માં પ્રકાશિત થયેલા આંકડાઓ એવો નિર્દેશ આપે છે કે 682,940&amp;nbsp;લોકોએ [[કામદાર નોંધણી યોજના|વર્કર રજિસ્ટ્રેશન સ્કીમ]] (મધ્ય અને પૂર્વીય યુરોપીયન રાજ્યો કે જે ઇયુમાં 2004માં જોડાયા હતા)માં ૧ મે ૨૦૦૪ અને ૩૦ જૂન 2007ની વચ્ચે અરજી કરી હતી, જેમાંથી 656,395 ને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;{{cite web|publisher=UK Border Agency, Department for Work and Pensions, HM Revenue &amp; Customs and Communities and Local Government|url=http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|title=Accession Monitoring Report: May 2004-June 2008|access-date=2007-08-26|archive-date=2008-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023085803/http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સ્વ-રોજગાર કામદારો અને લોકો કે જે કામ કરતા નથી (વિદ્યાર્થીઓ સહિત)તેમને આ યોજના હેઠળ નોંધણી કરાવવાની જરૂર નથી, તેથી આ આંકડાઓ ઇમીગ્રેશન પ્રવાહ પર નીચલી મર્યાદા સુચવે છે. આ આંકડાઓ એવું દર્શાવતા નથી કે કેટલા ઇમીગ્રન્ટસ ઘરે પરત ફર્યા છે, પરંતુ ૩૦ જૂન 2007ના રોજ પૂરા થતાં ૧૨ મહિનામાં અરજી કરનારાઓમાંથી 56% જેટલા લોકો વધુમાં વધુ ત્રણ મહિના સુધી રહેવાનું આયોજન કરતા હતા તેવું જાણવા મળ્યું છે, જેની સાથે નવા ઇયુ રાજ્યોમાંથી 2005માં કુલ માઇગ્રેશન આંક 64,000છે. &lt;ref name=&quot;ONS&quot;&gt;
{{cite web
 |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=1311
 |title=International migration: Net inflow rose in 2004
 |publisher=Office for National Statistics
 |date=15 December 2005
 |dateformat = dmy|access-date=22 November 2006}}
&lt;/ref&gt;સંશોધન સુચવે છે કે આશરે ૧ મિલીયન લોકો નવા ઇયુથી સભ્ય રાજ્યોમાંથી યુકેમાં એપ્રિલ 2008માં જતા રહ્યા હતા, પરંતુ તેમાંના અર્ધા લોકો ક્યાં તો ઘરે પરત ફરી ગયા છે અથવા તો કોઇ ત્રીજા દશમા ચાલ્યા ગયા છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates%5For%5Fturnstiles%2Epdf|title=Floodgates or turnstiles? Post-EU enlargement migration flows to (and from) the UK|author=Naomi Pollard, Maria Latorre and Dhananjayan Sriskandarajah|publisher=Institute for Public Policy Research|date=2008-04-30|access-date=2008-04-30|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421131227/http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates_or_turnstiles.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7372025.stm|title=Half EU migrants 'have left UK'|publisher=BBC News|date=2008-04-30|access-date = 2008-04-30}}&lt;/ref&gt;યુકેમાં દર ચારમાથી એક [[પોલ્સ|પોલે(પોલેન્ડનો વતની)]]ત્યાં આજીવન રહેવાનું આયોજન કર્યું હતું એમ સર્વે જણાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-509042/One-Poles-Britain-plan-stay-life-says-survey.html|title=One in every four Poles in Britain plan to stay for life, says survey}}&lt;/ref&gt; યુકેમાં [[2008ની આર્થિક કટોકટી]]અને [[પોલેન્ડ]]માં વૃદ્ધિ પામતા જતા અર્થતંત્રએ [[પોલ્સ]]થી લઇને યુકેમાં માઇગ્રન્ટ થતા લોકો માટે આર્થિક પ્રોત્સાહનોમાં ઘટાડો કર્યો હતો. &lt;ref&gt;[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home:+Poles+hit+by+UK's+economic+downturn/article.do ઘરે જવા માટે પેકિંગ: યુકેની આર્થિક પીછેહઠથી અસર પામેલા પોલેન્ડના નિવાસીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023063415/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home%3A+Poles+hit+by+UK%27s+economic+downturn/article.do |date=2008-10-23 }}, આ લંડન છે, 20 ઓક્ટોબર 2008&lt;/ref&gt; 

[[રાષ્ટ્રીય વીમો|નેશનલ ઇન્સ્યોરન્સ]] માહિતી સુચવે છે કે 2.5&amp;nbsp;મિલીયન વિદેશી કામદારો કામ માટે યુકેમાં ચાલ્યા ગયા હતા(જે લોકો ઓઠા સમય માયે જાય છે તેમના સહિત), જેમાં મોટા ભાગના લોકો ૨૦૦૨ અને 2007ની મધ્યમાં ઇયુ દેશોના હતા. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6913296.stm|title=UK gets 2.5&amp;nbsp;m new foreign workers|date=24 July 2007}}&lt;/ref&gt;યુકેની સરકાર હાલમાં [[યુરોપીયન આર્થિક વિસ્તાર|યુરોપીયન ઇકોનોમિક એરિયા]]થી બહારના લોકો માટે[[પોઇન્ટસ આધારિત કાયમી વસવાટની પદ્ધતિ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|પોઇન્ટસ આધારિત ઇમીગ્રેશન પદ્ધતિ]]અમલમાં લાવી રહી છે જે પ્રવર્તમાન યોજનાને બદલાવશે, જેમાં સ્કોટ્ટીશ સરકારના[[નવેસરની પ્રતિભા પ્રયત્ન|ફ્રેશ ટેલેન્ટ ઇનીશિયેટિવ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. 

=== એથનિક જૂથો ===
યુકેની આજના દિવસની વસતી [[બ્રિટીશ ટાપુઓનો ઉત્પત્તિ ઇતિહાસ|વિવિઝ એથનિક સ્ટોક્સથી ઉતરતી]], જેમાં મુખ્યત્વે [[પિક્ટીશ|પ્રિ-સેલ્ટીક]], [[સેલ્ટસ|સેલ્ટીક]], [[રોમન નાગરિક|રોમન]], [[એન્ગ્લો સેક્સન|એંગ્લો-સેક્સોન]] અને [[નોર્મન્સ|નોર્મન]]નો સમાવેશ થાય છે. 1945થી [[આફ્રિકા]], [[કેરિબિયન|કેરિબીયન]] અને [[દક્ષિણ એશિયા]]માંથી થયેલા નોંધપાત્ર ઇમીગ્રેશનને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]દ્વારા રચવામાં આવેલા કાનૂનનુ રક્ષણ છે. Migration from new EU member states in [[મધ્ય યુરોપ|મધ્ય]]અને [[પૂર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપ]]માં 2004થી નવા ઇયુ સભ્ય રાજ્યોમાથી થયેલું માઇગ્રેશન આ વસતી જૂથોની વૃદ્ધિમાં પરિણમ્યુ છે, પરંતુ ૨૦૦૮ અનુસાર આ વલણ વિપરીત બન્યુ છે અને આમાંના મોટા ભાગના માઇગ્રન્ટ ઘરે પરત ફરી રહ્યા છે, જેના કારણે આ જૂથોનું કદ અજાણ રહ્યું છે. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7374683.stm 'પોલેન્ડ પાછા વળવા માટે મે યુકે શા માટે છોડી દીધું'], બીબીસી સમાચાર&lt;/ref&gt; [[યુનાઇટેડ કિંગડમ વસતી 2001|2001]]અનુસાર, વસતીના 92.1% તેમની જાતને ગોરા તરીકે ઓલખી કાઢી હતી, જેના લીધે યુકેની વસતીના 7.9%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&amp;Pos=4&amp;ColRank=1&amp;Rank=176 |title=Ethnicity: 7.9% from a non-White ethnic group |publisher=Office for National Statistics |date=2004-06-24 |access-date = 2007-04-02|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090909132851/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&amp;Pos=4&amp;ColRank=1&amp;Rank=176|archive-date=2009-09-09}}&lt;/ref&gt;લોકોએ મિશ્ર જાતિ અથવા તો [[લઘુમતિ જૂથ|એથનિક લઘુમતી]] તરીકે ઓળખાવી હતી. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right;font-size:100%&quot;
|-
! width=&quot;200px&quot;| [[એથનિક જૂથ]] 
! [[વસતી]] 
! કુલની % *
|-
|  align=&quot;left&quot;| [[વ્હાઇટ પોલ|શ્વેત]] 
|  {{commas|54153898}} 
|  92.1% 
|  align=&quot;left&quot;| [[કાળી પ્રજા|કાળા]] 
|  {{commas|1148738}} 
|  2.0% 
|  align=&quot;left&quot;| [[બહુવંશીય|મિશ્ર જાતિ]] 
|  {{commas|677117}} 
| 1.2%
|  align=&quot;left&quot;| [[હ્રિટીશ ભારતીય|ભારતીય]] 
|  {{commas|1053411}} 
|  1.8% 
|  align=&quot;left&quot;| [[બ્રિટીશ પાકિસ્તાની|પાકિસ્તાની]]  
|  {{commas|747285}} 
|  1.3% 
|  align=&quot;left&quot;| [[બ્રિટીશ બાંગ્લાદેશી|બાંગ્લાદશી]] 
|  {{commas|283063}} 
| 0.5
|  align=&quot;left&quot;| અન્ય [[બ્રિટીશ એશિયન|એશિયન]] (ચાઇનીઝ સિવાયના) 
|  {{commas|247644}} 
|  0.4% 
|  align=&quot;left&quot;| [[ચાઇનીઝ પ્રજા|ચીની]] 
|  {{commas|247403}} 
|  0.4% 
|  align=&quot;left&quot;|અન્યઃ
|  {{commas|230615}} 
|  0.4% 
|-
|  colspan=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;| {{smaller|* Percentage of total UK population}}
|}

એથનિક વૈવિધ્યતા આખા યુકેમાં નોંધપાત્ર રીતે પથરાયેલી છે. લંડનની વસતીના 30.4% &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3&amp;b=276743&amp;c=London&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=325264&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1201351285750&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=1812&amp;bhcp=1|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): London|publisher=Office for National Statistics|access-date=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HAPQg?url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; and [[લિસેસ્ટર|લિસેસ્ટરની]] 's&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&amp;b=276827&amp;c=Leicester&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=394575&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1208962134759&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=1812|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): Leicester|publisher=Office for National Statistics|access-date=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HctGd?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;વસતીના 37.4% જૂન ૨૦૦૫ અનુસાર શ્વેત સિવાયના હોવાનું મનાતુ હતું, જ્યારે 5% કરતા ઓછી [[ઉત્તર પૂર્વ ઇંગ્લેંડ|ઉત્તર પૂર્વ ઇંગ્લેંડ /3}, વોલ્સ]] [[દક્ષમઇ પશ્ચિમ ઇંગ્લેંડ|દક્ષિણ પશ્ચિમ]]ની વસતી 2001ની વસતી ગણતરી અનુસાર એથનિક લઘુમતીઓની હતી. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/commentaries/ethnicity.asp|title=Census 2001 - Ethnicity and religion in England and Wales|publisher=Office for National Statistics|access-date=2008-04-23|archive-date=2012-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630185133/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2007ના અનુસાર [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]] ના ૨૨% અને [[સેકંડરી શાળા|સેકંડરીના]] ૧૭.૭% વિદ્યાર્થીઓ કે જે [[ઇંગ્લેંડ]]માં [[રાજ્યની શાળા|શાળામાં ભણતા હતા]]તે એથનિક લઘુમતી પરિવારોના હતા. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |title=Schools and Pupils in England |month=January |year=2007 |format=PDF |access-date=2008-10-17 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019014742/http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=2007-10-01 |access-date = 2008-03-28}}&lt;/ref&gt;

=== ભાષાઓ ===
[[ચિત્ર:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=1.5|એવા દેશો કે જ્યાં ઇંગ્લીશ ભાષા વાસ્તવિક અથવા કાયદેસરની સત્તાવાર ભાષાનો દરજ્જો ધરાવે છે. ]]

યુકે''[[વાસ્તવિક|કાયદેસરની]]'' કોઇ સત્તાવાર ભાષા ધરાવતું નથી પરંતુ મોટે ભાગે [[બોલાતી ભાષા]][[ઇંગ્લીશ ભાષા|ઇંગ્લીશ]]છે, [[પશ્ચિમ જર્મેટિક ભાષાઓ|પશ્ચિમની જર્મનીક ભાષા]] [[જૂની અંગ્રેજી ભાષા|જૂના ઇંગ્લીંશ]]કરતા ઉતરતી છે, જે [[જૂની નોર્વેની ભાષા|જૂની નર્સ]], [[નર્મન ભાષા|નોર્મન]] [[ફ્રેંચ ભાષા|ફ્રેંચ]] અને [[લેટિન]]પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ઋણ લીધું હતું. મોટે ભાગે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યને કારણે, ઇંગ્લીશ ભાષા આશા વિશ્વમાં પથરાયેલી છે, અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય ઇંગ્લીશ|કારોબારની આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા]] બની ગઇ છે તેમજ મોટા પ્રમાણમાં શીખાયેલી [[વિદેશી અથવા દ્વિતીય ભાષા તરીકે ઇંગ્લીંશ|દ્વિતીય ભાષા]] છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |title=English-Language Dominance, Literature and Welfare |author=Jacques Melitz |publisher=Centre for Economic Policy Research |year=1999 |access-date=2006-05-26 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGyCeG9?url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[સ્કોટસ ભાષા|સ્કોટ્સ]],પ્રારંભના ઉત્તરીય [[મધ્ય ઇંગ્લીશ]]કરતા ઉતરતી ભાષા છે,જેને યુરોપીયન સ્તરે માન્યતા આપવામાં આવી છે &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurolang.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2449&amp;Itemid=52&amp;lang=en |title=Eurolang - Language Data - Scots |publisher=Eurolang.net |date= |access-date=2008-11-02}}&lt;/ref&gt; અને તે ફક્ત ઇંગ્લીશનો ઉચ્ચાર નથી.તદુપરાંત ચાર [[સેલ્ટીક (કેલ્ટ લોકોની) ભાષાઓ|સેલ્ટિક ભાષા]]ઓ યુકેમાં વપરાશમાં છે: [[વેલ્શ ભાષા|વેલ્શ]], [[આઇરિશ ગાલિક (ભાષા)|આઇરીશ ગાલિક]] (સામાન્ય રીતે ફક્ત [[આઇરીશ ભાષા|આઇરીશ]]તરીકે ઓળખાય છે), [[સ્કોટ્ટીશ ગાલિક]]અને [[કોર્નિશ ભાષા|કોર્નિશ]]. 2001માં વોલ્સની વસતીના પાંચ(21%)મા ભાગની વસતી કહેવાય છે કે તે વેલ્શ બોલી શકતી હતી,&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&amp;amp;Pos=6&amp;amp;ColRank=1&amp;amp;Rank=192 રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય માહિતી ઓનલાઇન] www.statistics.gov.ઉક પર ઉપલબ્ધ&lt;/ref&gt;જે 1991ની વસતીના પ્રમાણમાં વધારો દર્શાવે છે (18%).&lt;ref&gt;{{cite web|format=PDF|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|title=Differences in estimates of Welsh Language Skills|access-date=2008-12-30|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722055520/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|archive-date=2004-07-22}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, એવું મનાય છે કે આશરે ૨૦૦,૦૦૦ વેલ્શ બોલનારાઓ ઇંગ્લેંડમાં રહે છે. &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml વેલ્શ ટુડે પ્રો. પીટર વીન થોમસ દ્વારા] bbc.co.uk&lt;/ref&gt; ઉત્તરીય આયાર્લેન્ડમાં 2001ની વસતી દર્શાવે છે કે 167,487 (10.4%) લોકોને કેટલુંક આઇરીશની જાણકારી હતી (જુઓ [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આઇરીશ ભાષા]]), જે કેથોલિક/નેશનાલિસ્ટ વસતીમાં જ જોવા મળે છે. સ્કોટલેન્ડમાં 92,000 થી વધુ લોકો (વસતીના 2% કરતા ઓછા)પાસે કેટલીક ગાલિક ભાષા ક્ષમતા હતી, જેમાં [[એલિયન સિયર|એઇલીન સિયર]]રહેતા ૭૨ ટકા લોકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html સ્કોટલેન્ડની વસતી 2001 - ગેલિકનો અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |date=2013-05-22 }} gro-scotland.gov.uk, 15 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; વેલ્શ અને સ્કોટ્ટીશ ગાલિક ભાષા વિશ્વમાં નાના જૂથો દ્વારા બોલવામાં આવે છે તેમજ કેટલાક [[કેનેડીયન ગાલિક|ગાલિક]] હજુ પણ [[નોવા સ્કોટીયા]] , [[કેનેડા]],અને [[પેટાગોનીયા]]માં વેલ્સ, [[આર્જેન્ટિના]]માં બોલવામાં આવે છે. 

આખા યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, કેટલાક અંશે વિદ્યાર્થીઓ માટે બીજી ભાષામાં અભ્યાસ કરવો ફરજિયાત છે: ઇંગ્લેંડમાં ૧૪ વર્ષની ઉંમર સુધી,&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/3983713.stm ફરજિયાત ભાષા શિક્ષણમાં ઘટાડો ] બીએનસી સમાચાર 4 નવેમ્બર, 2004&lt;/ref&gt;અને સ્કોટલેન્ડમાં ૧૬ વર્ષની ઉંમર સુધી. [[ફ્રેંચ ભાષા|ફ્રેંચ]] અને[[જર્મન ભાષા|જર્મન]] ભાષાઓ ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડમાં સામાન્ય રીતે શીખવવામાં આવતી બીજી ભાષા છે. વોલ્સમાં, દરેક ૧૬ વર્ષની ઉંમરના દરેક વિદ્યાર્થીઓને વેલ્શમાં અથવા બીજી ભાષા તરીકે વેલ્શમાં ભણાવવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;[https://archive.is/20120530050454/www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml વોલ્સમાં માતાપિતા માટે શાળાનો દરવાજો] બીબીસી વોલ્સ, 11 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;

=== ધર્મ ===
[[યૂનિયન સંધિ|યુનિયનની સંધિ]]કે જે યુનાઇટેડ કિંગડમની રચનામાં પરિણમી હતી તે એ વાતની ખાતરી રાખે છે કે [[વિરોધીઓ|પ્રોટેસ્ટન્ટ (સુધારાવાદી સંપ્રદાયનો માણસ)]] અનુયાયી તેમજ [[ચર્ચ અને રાજ્યના ભાગલા|ચર્ચ અને રાજ્ય]] વચ્ચેની કડી હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે. પોતના ધર્મને વળગી રહેનાર તરીકે [[ક્રિસ્ટીનીટી|ખ્રિસ્તી]]એ મોટો ધર્મ છે, તેના પછી [[ઇસ્લામ]], [[હિન્દુત્વ]], [[શીખવાદ|શીખ]] અને ત્યાર બાદ[[યહૂદીવાદ|યહૂદી]]નો ક્રમ આવે છે. 2007નો [[ટિયરફંડ]] સર્વે &lt;ref name=&quot;Tearfund_Survey&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |format=PDF |title=Tearfund Survey 2007 |access-date=2007-05-05 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318014531/http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;જણાવે છે કે 53% લોકોએ પોતાની જાતને ખ્રિસ્તી તરીકે ઓળખાવી હતી, જે 2004ના બ્રિટીશ સોશિયલ એટ્ટીટ્ટીટ્યૂડ્ઝ સર્વે અનુસારનો હતો,&lt;ref name=&quot;BSAS2004&quot;&gt;{{Citation
|publication-date = 2006-02-20
|year = 2004
|title = British Social Attitudes Survey
|publisher = National Centre for Social Research
|url = http://www.data-archive.ac.uk/findingData/snDescription.asp?sn=5329
|access-date = 2008-02-25
}}&lt;/ref&gt; અને 2001ની વસતી ગણતરીમાં 71.6% લોકોએ જણાવ્યું હતું કે ખ્રિસ્તત્વ તેમનો ધર્મ હતો,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 |title=UK Census 2001 |access-date=2007-04-22}}&lt;/ref&gt; (જોકે બાદમાં તેનો &quot;સહેલા પ્રશ્ન&quot;તરીકે ઉપયોગ થયો હતો.) આમ છતાં, ટિયરફંડ સર્વેએ દર્શાવ્યું હતું કે બ્રિટનમાં દશમાંથી એક વ્યક્તિએ સપ્તાહમાં ખરેખર મૂલાકાત લીધી હતી. &lt;ref&gt;[http://news.adventist.org/data/2007/1175717480/index.html.en. &quot;બ્રિટીશ ચેરિટી, ટિયરફંડ દ્વારા ચાલુ સપ્તાહે જાહેર કરાયેલ સંશોધન, જે ચર્ચના આગેવાનોના વાંચનને ખરાબ બનાવે છે. ][http://news.adventist.org/data/2007/1175717480/index.html.en. બ્રિટીશ વસતીમાંથી ૫૩ ટકા લોકો પોતાની જાતને ખ્રિસ્તી ગણાવતા હોવા છતા યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ૧૦માંથી એક વ્યક્તિ જ સાપ્તાહિક રીતે ચર્ચમાં હાજરી આપે છે.&quot;]&lt;/ref&gt;

તેમજ [[એથેઇઝમ|નાસ્તિક]] અને [[એગ્નોસ્ટીસિઝમ|અજ્ઞેયવાદી]]ઓની વસતી મોટી છે અને તેમાં વધારો થઇ રહ્યો છે. 2001ની વસતી ગણતરીમાં 9.1&amp;nbsp;મિલીયન (યુકેની વસતીના ૧૫ ટકા)એ દાવો કર્યો હતો કે તેઓ[[નાસ્તિકવાદ|કોઇ ધર્મ]]ધરાવતા નથી, તેમજ વધુ ૪.3મિલીયન (યુકેની વસતીના ૭ ટકા)તેમની ક્યા ધર્મમાં રૂચિ છે તે દર્શાવતા નથી. &lt;ref&gt;[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221054139/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=6590 ધર્મ: 2001 વસતી] રાષ્ટ્રીય આંકડાશાસ્ત્રની વેબસાઇટ.&lt;/ref&gt;જે લોકો પોતાની જાતને કોઇ ચોક્કસ ધર્મના હોવાનું ઓળખાવે છે અને જે લોકો ખુલ્લેઆમ કહે છે કે તેઓ ભગવાનમાં મનાે છે તેમના વચ્ચે અસમાનતા છેઃ 2005માં હાથ ધરાયેલો [[યૂરોબેરોમીટર]]પોલ દર્શાવે છે કે 38 ટકા પ્રતિવાદીઓ માને છે કે ભગવાન છે, 40 ટકા લોકો માને છે કે એવું કોઇ અલૌકિક તત્વ છે અથવા જીવનસ્ત્રોત છે અને ૨૦ ટકા લોકોએ જણાવ્યું હતું કે કોઇક અલૌકિક તત્વ, ભગવાન અથવા જીવન સ્ત્રોત છે. &lt;ref name=&quot;Eurobarometer&quot;&gt;{{PDFlink|[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Eurobarometer poll conducted in 2005]|1.64&amp;nbsp;MB}}. પાન 9. યુરોપીયન કમિશન. ૭ ડિસેમ્બર 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલું&lt;/ref&gt;

==== ખ્રિસ્તી (ક્રિસ્ટીનીટી) ====
[[ચિત્ર:Westminster abbey west.jpg|thumb|બ્રિટીશ શાસકોના રાજ્યાભિષેક માટે વેસ્ટમિનીસ્ટર એબેનો ઉપયોગ થાય છે. ]]

ક્રિસ્ટીનીટી એ [[ઇંગ્લેડમાં ધર્મ|ઇંગેલેડમાં મુખય ધર્મ]]છે, તેમજ [[ઇંગ્લેડના ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેડ]] ([[એંગ્લીકન|એન્ગીકન]]) [[સ્થાપિત ચર્ચ|એસ્ટાબ્લીશ્ડ ચર્ચ]]:&lt;ref&gt;[http://www.cofe.anglican.org/about/history/ ઇંગ્લેંડના ચર્ચનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221212004/http://www.cofe.anglican.org/about/history |date=2010-02-21 }} ધી ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડ, 23 નવેમ્બર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; ચર્ચ [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસદ|યુકે સંસદ]]માં [[ઇશ્વરીય તત્વ|અધિકાર]] ધરાવે છે અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમનો શાસક|બ્રિટીશ શાસક]]ચર્ચનો સભ્ય છે ([[યૂનિયન સંધિ|યુનિયન સંધિ]])તેમજ[[ઇંગ્લેડના ચર્ચનો વડો ગવર્નર|સુપ્રીમ ગવર્નર]]ના આર્ટિકલ ૨ હેઠળ જરૂરી). ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડ (ધાર્મિક વહીવટને લાગેવળગતા) [[ઇંગ્લેડના ચર્ચનો સામાન્ય પાદરી|જનરલ સાયનોડ]]મારફતે કાયદા ઘડવા અંગેનો અધિકાર ધરાવે છે, જેને સંસદના કાયદા દ્વારા પસાર કરી શકાય. [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં કેથોલિક ચર્ચ|ઇંગ્લેંડ અન વોલ્સમાં આવેલો રોમન કેથોલિક ચર્ચ]] સૌથી મોટો બીજા ક્રમનો ક્રિશ્ચીયન ચર્ચ છે, જે મુખ્યત્વે ઇંગ્લેંડમાં આશરે પાંચ મિલીયન સભ્યો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં આવેલા ચર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227121543/http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales |date=2009-12-27 }} કેથોલિક-ew.org.uk, 27 નવેમ્બર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;તેમજ ઇંગ્લેંડમાં [[રૂઢ|રૂઢીગત]], [[બાઇબલનો ઉપદેશવાદ|ઇવાન્ગેલિકલ]] અને[[પેન્ટેકોસ્ટાલિઝમ|પેન્ટેકોસ્ટલ]] ચર્ચો, હાલમાં ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને રોમન કેથોલિક બાદ ચર્ચમાં હાજરીની દ્રષ્ટિએ ત્રીજા ક્રમે આવે છે. &lt;ref&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece 'ફ્રિંજ' ચર્ચ વીનીંગ ધ બીલીવર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814125609/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece |date=2011-08-14 }} ટાઇમ્સઓનલાઇન, 19 ડિસેમ્બર 2006&lt;/ref&gt; અન્ય મોટા ક્રિશ્ચિયન જૂથોમાં [[મેથોડિઝમ (ધાર્મિક સંપ્રદાય)|મેથોડિસ્ટ]] અને [[બપ્ટીસ્ટ|બેપ્ટીષ્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. 

[[પ્રિસ્બેટેરિયન ધર્મસંઘ|પ્રિસ્બીટેરીયન]] [[સ્કોટલેન્ડનો ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]] ([[કિર્ક|ધી કિર્ક]]તરીકે જાણીતો), [[રાષ્ટ્રીય ચર્ચ|નેશનલ ચર્ચ]] ઓફ સ્કોટલેન્ડ અને રાજ્યના અંકુશ હેઠળ નહી તેવી રીતે જાણીતો છે. બિર્ટીશ શાસક સામાન્ય સભ્ય છે અને તેણે કે તેણીએ રાજપ્રાપ્તિ સમયે ચર્ચની સલામતી રક્ષક તરીકેના સોગંદ લેવાની જરૂરિયાત છે. [[સ્કોટલેન્ડમાં રોમન કેથોલિઝમ|સ્કોટલેન્મડમાં આવેલો રોમન કેથોલિક ચર્ચ]]સ્કોટલેન્ડનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ છે, જે કુસ વસતીનો છઠ્ઠો ભાગ પ્રદર્શિત કરે છે. &lt;ref&gt;[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/02/20757/53570 2001વસતીમાં ધર્મનું પૃથ્થકરણ: સંક્ષિપ્ત અહેવાલ] scotland.gov.uk, 6 ડિસેમ્બર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; [[સ્કોટ્ટીશ એપિસ્કોપલ ચર્ચ]] ,કે જે એન્ગ્લિકોન કોમ્યુનિયનનો એક ભાગ છે, અને સ્કોટલેન્ડમાં 1690માં પ્રિસ્બીટેરીયનની સ્થાપનાની ઝાંખી પૂરાવે છે, જયારે તે ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડથી છૂટું પડ્યું હતું અને તે ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેડનું ડોટર ચર્ચ નથી. ખાસ કરીને ઓગણીસમી સદીમાં ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડમાં વધુ ભાગલા પડ્યા હતા, જે સ્ક્ટોલેન્ડમાં વિવિધ અન્ય પ્રિ્બીટેરિયન ચર્ચોના સર્જનમાં પરિણમ્યા હતા, જેમાં [[સ્કોટલેન્ડનો મફત ચર્ચ (૧૯૦૦-પછીનું )|ફ્રી ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે.

1920માં [[વોલ્સમાં આવેલા ચર્ચ|વોલ્સમાં આવેલો ચર્ચ]] ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેડથી સ્વતત્ર થયો હતો અને '[[ચર્ચ સાથેનો સંબંધ તોડી નાખનારાઓ|બિનસ્થાપિત']]બન્યો હતો, પરંતુ તે [[એંગ્લીકન કોમ્યુનિયન|એન્ગ્લિકન કોમ્યુનિયન]]માં જ રહ્યો હતો. વોલ્સમાં મેથોડિઝમ અને અન્ય વધુ સ્વતંત્ર ચર્ચ પરંપરાગત રીતે મજબૂત છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં ધર્મ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં ધાર્મિક જૂથો]] [[તમામ આયર્લેન્ડ|ઓલ આયર્લેન્ડ]] ધોરણે સંગઠિત થયેલા છે. પ્રોટેસ્ટન્ટસ અને એન્ગ્લિકનની બહુમતી હોવા છતાં,&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=980 ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સમુદાયો] statistics.gov.uk, 29 ઓક્ટોબર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;[[આયર્લેન્ડમાં રોમન કેથોલિઝમ|રોમન કેથોલિક ચર્ચ ઓફ આયર્લેન્ડ]]સૌથી મોટો એકમાત્ર ચર્ચ છે. [[આયર્લેન્ડમાં પ્રિસ્બેટેરિયન ચર્ચ|આયર્લેન્ડમાં પ્રિસ્બીટેરિયન ચર્ચ]] , આસ્થાતંત્ર અને ઇતીહાસની દ્રષ્ટિએ ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે, જે [[આયર્લેન્ડનો ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ આયર્લેન્ડ]] (એન્ગ્લિકન)કે જેનું 19મી સદીમાં વિસ્થાપન થયું હતુ તેના પછી બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું ચર્ચ છે. 

==== અન્ય ધર્મ ====
[[ચિત્ર:ELM and LMC Angled View 1.jpg|thumb|પૂર્વ લંડનની મસ્જીદ, દેશનું સૌથી મોટું પ્રાર્થના કરવાનું ઇસ્લામિક સ્થળ.]]

2001ની વસતી ગણતરીમાં 1,536,015 જેટલા[[ઇંગ્લેંડમાં મુસ્લિમો|ઇંગ્લેંડમાં]] અને વોલ્સમાં મુસ્લિમો હતા,&lt;ref&gt;[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722150028/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8288 કેએસ૦૭ ધર્મ: શહેરી વિસ્તારો માટેના અગત્યના આંકડાઓ, શહેરી વિસ્તારમાં વસતીના કદ દ્વારા પરિણામો] statistics.gov.uk, statistics.gov.uk, 29 ડિસેમ્બર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;જે કુલ વસતીનો 3% હિસ્સો ધરાવે છે. [[સ્કોટલેન્ડમાં ઇસ્લામ|સ્કોટલેન્ડમાં]] રહેલા 42,557 મુસ્લિમો કુલ વસતીના 0.84% હિસ્સો ધરાવે છે. &lt;ref&gt;[http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp ૨૦૦૧ વસતીમાં ધર્મનું પૃથ્થકરણ: સંક્ષિપ્ત અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506102959/http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp |date=2008-05-06 }} scotland.gov.uk, 6 ડિસેમ્બર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; તેમજ વધુમાં ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં 1,943 મુસ્લિમો હતા. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nisranew.nisra.gov.uk/Census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |title=ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ વસતી ૨૦૦૧ અગત્યના આંકડાઓ |access-date=2009-10-05 |archive-date=2009-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122204353/http://www.nisranew.nisra.gov.uk/census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મુસ્લિમોના સૌથી મોટા જૂથ[[બ્રિટીશ પાકિસ્તાની|પાકિસ્તાની]], [[બ્રિટીશ બાંગ્લાદેશી|બાંગ્લાદશી]]અને [[બ્રિટીશ ભારતીય|ભારતીય]]મૂળના છે. [[રાષ્ટ્ર્યી આંકડાશાસ્ત્રની ઓફિસ|ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ]] ના અનુસાર 2008માં [[યુકેમાં મુસ્લિમો|યુકેમાં]] મુસ્લિમોની સંખ્યા 2,422,૦૦૦ હતી. &lt;ref&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece મુસ્લીમ સમાજ 'અન્ય સમાજની તુલનામાં ૧૦ ગણી ઝડપથી વધતો સમાજ'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525121541/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece |date=2010-05-25 }}, ધી ટાઇમ્સ, જાન્યુઆરી 30, 2009&lt;/ref&gt; 1 મિલીયનથી વધુ લોકો[[ભારતીય ધર્મો|ભારતીય ધર્મ]]અનુસરે છે:જેમાં 560,000 હિન્દુઓ, 340,000 શીખો તેમજ આશરે 150,000 [[બુદ્ધ સંપ્રદાય|બુધ્ધ]]ધર્મ પાળનારાઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |access-date=2007-01-27 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એક [[બિન રકારી સંસ્થા|બિન સરકારી સંસ્થા]]ના અંદાજ અનુસાર 800,000 જેટલા યુકેમાં હિન્દુઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |title=Hinduism in Britain today |publisher=International Society for Krishna Consciousness |access-date=2007-04-22 |archive-date=2010-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217230639/http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[લિસેસ્ટર]] વિશ્વમાં ભારત બહારના થોડા [[જૈન સંપ્રદાય|જૈન]] મંદિરો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.jaincentre.com/ ધી જૈન સેન્ટર, લિસેસ્ટર. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }}[http://www.jaincentre.com/ યુકે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }} jaincentre.com, 29 ઓક્ટોબર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;2001ની વસતી ગણતરી અનુસાર આશરે 270,000 જેટલા યહૂદીઓ[[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|બ્રિટન]]માં છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |access-date=2007-12-02 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:City of London.jpg|thumb|લંડન એ યુરોપનું સૌથી મોટું નાણાંકીય કેન્દ્ર છે અને ન્યુ યોર્ક અને ટોક્યોની સાથે વિશ્વના ત્રણ મોટા નાણાંકીય કેન્દ્રોમાંનું એક છે.[321]]]

યુકેનું અર્થતંત્ર [[સ્કોટલેન્ડનું અર્થતંત્ર|ઇંગ્લેંડ]], [[વોલ્સનું અર્થતંત્ર|વોલ્સ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડનું અર્થતંત્ર|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]ના અર્થતંત્રની તુલનામાં (કદ અનુસાર ઉતરતા ક્રમમાં) બનાવવામાં આવ્યું છે. [[બજાર]] [[વિનીમય દર|વિનિમય દર]]ને આધારે, યુનાઇટેડ કિંગડમ આજે વિશ્વમાં છઠ્ઠા ક્રમનું અને યુરોપમાં [[જર્મની]] અને [[ફ્રાંસ]] બાદ ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે.&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt;યુનાઇટેડ કિંગડમમાં [[ઓદ્યોગિક ક્રાંતિ|ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]] ની શરૂઆત પ્રારંભિક રીતે ભારે ઉદ્યોગો જેમ કે [[શિપબિલ્ડીંગ]], [[કોલ માઇનીંગ]], [[સ્ટીલ (પોલાદ)|સ્ટીલ]] ઉત્પાદન અને [[ટેક્સટાઈલ|કાપડઉદ્યોગ]]પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની સાથે થયો હતો. સામ્રાજ્યએ બ્રિટીશ પેદાશો માટે વિદેશી બજાર તૈયાર કર્યં હતું, જે યુકેને 19મી સદીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પ્રભુત્વ ધરાવવાની મંજૂરી આપતું હતું. જોકે, અન્ય રાષ્ટ્રોએ પણ ઔદ્યોગિકરણ પ્રાપ્ત કરતા, તેમજ અર્થતંત્રમાં બે વિશ્વ યુદ્ધ પછી પીછેહઠ થતાં યુનાઇટેડ કિંગડમે તેનો સ્પર્ધાત્મક ફાયદો ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું હતું અને ભારે ભારે ઉદ્યોગોએ આખી 20મી સદીમાં પાછી પાની કરી હતી. ઉત્પાદન પ્રક્રિયા અર્થતંત્રનો નોંધપાત્ર હિસ્સો રહ્યો છે, પરંતુ 2003માં કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં તેનો હિસ્સો ફક્ત એક છઠ્ઠમાંશ જેટલો જ હતો. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |title=TUC Manufacturing Conference |author=Patricia Hewitt |publisher=Department for Trade and Industry |date=2004-07-15 |access-date=2006-05-16 |archive-date=2007-06-03 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070603164510/http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[બ્રિટીશ મોટર ઉદ્યોગ]] આ ક્ષેત્રનો મહત્વનો ભાગ છે, તેમ છતાં [[એમજી રોવર ગ્રુપ|એમજી રોવર જૂથ]]પડી ભાંગતા અને મોટા ભાગના ુદ્યોગો વિદેશની માલિકીના હોવાથી તેના કદમાં ઘટાડો થયો હતો.સિવીલ અને એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદન, વિશ્વમાં બીજા ક્રમના સૌથી મોટા [[બચાવ કોન્ટ્રેક્ટર|ડિફેન્સ કોન્ટ્રાક્ટર]] [[બીએઇ સિસ્ટમ્સ]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8086117.stm |title=Military spending sets new record |access-date=2009-06-08 |publisher=www.BBC.co.uk}}&lt;/ref&gt;અને યુરોપીય ખંડની કંપની [[ઇએડીએસ]], [[એરબસ]]ના માલિક દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[રોલ્સ રોયસી પીએલસી|રોલ્સ રોયસી]]વૈશ્વિક એરોસ્પેસ એન્જિન્સ બજારનો મહત્તમ હિસ્સો ધરાવે છે. યુકેમાં કેમિકલ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ મજબૂત છે, તેમજ વિશ્વની બીજા અને છઠ્ઠા ક્રમની ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અનુક્રમે ([[ગ્લેક્સોસ્મિથક્લાઇન]] અને [[એસ્ટ્રાઝેનેકા]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |title=The Pharmaceutical sector in the UK |access-date=2007-02-27 |publisher=Department of Trade and Industry |archive-date=2007-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205141427/http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;યુકેની છે. 

યુકેનું [[અર્થતંત્રનું ત્રીજું ક્ષેત્ર|સર્વિસ ક્ષેત્ર]]નો નોંધપાત્ર રીતે વિકાસ થયો છે અને હાલમાં જીડીપીમાં આશરે 73% નો હિસ્સો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2006-04-26 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=9333 |title=Index of Services (experimental) |publisher=Office for National Statistics |access-date=2006-05-24}}&lt;/ref&gt; સર્વિસ ક્ષેત્ર પર [[નાણાંકીય સેવાઓ|નાણાંકીય સેવા]] નુ્, ખાસ કરીને બેન્કિંગ અને વીમા ક્ષેત્રની પ્રભુત્વ છે. લંડન [[લંડન સ્ટોક એક્સચેંજ]]હોવાની સાથે વિશ્વનું સૌથી મોટું નાણાંકીય કેન્દ્ર છે, તેમજ [[લંડન ઇન્ટરનેશનલ ફાયનાન્સિયલ એન્જ ઓપ્શન્સ એક્સચેંજ|લંડન ઇન્ટરનેશનલ ફાયનાન્સિયલ ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપ્શન્સ એક્સચેંજ]] , અને [[લ્લોયડ્ઝ ઓફ લંડન|લ્લોયડઝ ઓફ લંડન]] વીમા બજાર એ તમામ [[લંડનનું શહેર|લંડન શહેર]]માં આવેલા છે. [[આંતરરાષ્ટ્રીય કારોબાર]] અને વાણિજ્ય માટે લંડન મોટું કેન્દ્ર છે અને [[વૈશ્વિક અર્થતંત્ર]]([[ન્યૂયોર્ક શહેર|ન્યુ યોર્ક શહેર]] અને [[ટોક્યો]]સહિત )માટે ત્રણ કમાન્ડ સેન્ટરોનું અગ્રણી છે..&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]]|title=The Global City: New York, London, Tokyo|year=2001|publisher=Princeton University Press|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; વિશ્વમાં આવેલી વિદેશી બેન્કોની શાખા પર ભારે પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ભૂતકાળના દાયકાઓમાં લંડનમાં રાઇવલ નાણાંકીય કેન્દ્રનો [[લંડન ડોકલેન્ડ્ઝ|ડોકલેન્ડઝ]] વિસ્તારમાં, વિશ્વની સૌથી મોટી બેન્ક [[એચએબીસી|એચએસબીસી]], &lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/lists/2008/18/biz_2000global08_The-Global-2000_Rank.html &quot;ખાસ અહેવાલ - ધી ગ્લોબલ 2000,&quot;] ''ફોર્બસ'' , એપ્રિલ 2, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies &quot;ફોર્બસની યાદીમાં વિશ્વની સૌથી મોટી કંપનીઓમાં એચએસબીસી ટોચના સ્થાને,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113200650/http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies |date=2013-01-13 }} એચએસબીસી વેબસાઇટ, 4 એપ્રિલ 2008&lt;/ref&gt; અને [[બારક્લેઝ પીએલસી|બર્કલેઝ બેન્ક]]સાથે વિકાસ થયો છે, જેમણે પોતાની મુખ્ય ઓફિસ ત્યાં પુનઃખસેડી હતી. જે મુખ્તવે યુકેની ન હોય તેવી અસંખ્ય બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓએ તેમના યુરોપીયન અથવા વિશ્વમાં અન્ય સ્થળ તરીકે લંડનમાં ઓફિસ રાખવાનું પસંદ કર્યું છે. તેનું ઉદાહરણ છ અમેરિકન નાણાંકીય કંપની [[સિટીગ્રુપ]]. સ્કોટ્ટીશ રાજધાની એડિનબર્ગ [[યુરોપ]]ના અનેક મોટા નાણાંકીય કેન્દ્રોમાંનું એક ધરાવે છે &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030430/halltext/30430h05.htm#30430h05_spnew0|title=Financial Services Industry |first=Mark |last=Lazarowicz (Labour MP) |date=2003-04-30|publisher=United Kingdom Parliament |access-date=2008-10-17}}&lt;/ref&gt; અને [[રોયલ બેન્ક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપ|રોયલ બેન્ક ઓફ સ્ટોટલેન્ડ ગ્રુપ]]વિશ્વની અનેક મોટી બેન્કોમાંની એકનું વડુમથક ધરાવે છે.

[[ચિત્ર:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|ઉત્તરીય સમુદ્રી ઓઇલ અને ગેસ પુરવઠો મોટા ભાગના યુકેની ઉર્જા જરૂરિયાત છે.]]

[[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં પ્રવાસન|પ્રવાસન]] બ્રિટીશ અર્થતંત્ર માટે અત્યંત અગત્યનું છે. 2004માં 27મિલીયનથી વધુ પ્રવાસીઓ આવતા, યુનાઇટેડ કિંગડમ વિશ્વમાં છઠ્ઠા ક્રમનું સૌથી મોટું પ્રવાસી સ્થળ બની ગયું છે. &lt;ref&gt;{{PDFlink|[http://www.world-tourism.org/facts/eng/pdf/highlights/2005_eng_high.pdf International Tourism Receipts]|1.10&amp;nbsp;MB}}. યુએનડબ્લ્યુટીઓ ટૂરીઝમ હાઇલાઇટ્સ, આવૃત્તિ 2005 પાન 12. વર્લ્ડ ટૂરીઝમ ઓર્ગેનાઇઝેશ.24 મે 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરાયેલું&lt;/ref&gt; નોંધપાત્ર માર્જિન સાથે લંડન એવું શહેર છે જ્યાં વિશ્વના મોટા ભાગના પ્રવાસીઓએ મૂલાકાત લીધી હતી જેમાં 2006માં 15.6 મિલીયન પ્રવાસીઓ લંડન આવ્યા હતા, જે બેંગકોકની તુલનામાં બીજા ક્રમનું મોટું સ્થળ છે (બેંગકોકમાં 10.4 મિલીયન મૂલાકાતીઓ) and ત્રીજા ક્રમે પેરિસ (9.7 મિલીયન)આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way|title=Top 150 city destinations: London leads the way|first=Caroline|last=Bremner|publisher=Euromonitor International|date=2007-10-11|access-date=2008-08-28|archive-date=2010-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209063157/http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[[સર્જનાત્મક ઉદ્યોગો]]નો 2005માં જીવીએના 7% હતો અને સરારેશ વાર્ષિક 6% ના દરે ૧૯૯૭ અને 2005ની મધ્યમાં તેમાં વૃદ્ધિ થઇ હતી. &lt;ref&gt;{{cite web |date=2007-03-09 |url=http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |title=From the Margins to the Mainstream - Government unveils new action plan for the creative industries |publisher=DCMS |access-date=2007-03-09 |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

યુનાઇટેડ કિંગડમનું કૃષિ ક્ષેત્ર દેશની જીડીપીમાં ફક્ત ૦.૯ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. યુકે પાસે [[કોલસો|કોલસા]]ની નાની અનામત છે, જે હજુ સુધી નોંધપાત્ર સ્તરે છે, તેમજ &lt;ref&gt;{{cite web |date=2006-11-30 |url=http://europe.theoildrum.com/story/2006/11/19/135819/75 |title=The architecture of UK offshore oil production in relation to future production models |publisher=The Oil Drum |access-date=2008-08-27}}&lt;/ref&gt; [[કુદરતી ગેસ|નેચરલ ગેસ]] અને [[ઓઇલ અનામત]]માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઇ રહ્યો છે. 400 મિલીયન ટનથી વધુ પ્રૂવન કોલની અનામતો યુકેમાં ઓળખી કાઢવામાં આવી છે. &lt;ref name=&quot;Coal 1&quot;&gt;{{cite web|title=Coal Around the World|author=UK Coal|url=http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|access-date=2008-09-23|publisher=UK Coal|year=2007|work=UK Coal website|archive-date=2008-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013045749/http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;2004માં કુલ યુકેનો કોલ વપરાશ (આયાતો સહિત)61 મિલીયન ટનના સ્તરે હતો,&lt;ref name=&quot;BERR 1&quot;&gt;{{cite web|title=Chapter 2: Long term trends Solid fuels and derived gases|author=UK Coal|url=http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|access-date=2008-09-23|publisher=Department for Business Enterprise &amp; Regulatory Reform|format=PDF|year=2008|work=BERR website|archive-date=2008-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923193134/http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જે યુકેને ૬.૫ વર્ષો માટે કોલની બાબતમાં સ્વનિર્ભર બનાવે છે, તેમ છતાં કોલસો કાઢવાનો સમય હજુ ૨૦ વર્ષ જેટલો લાગશે. &lt;ref name=&quot;Coal 1&quot;/&gt; [[કોલસો#ઇંધણ તરીકે કોલસો|કોલસા આધારિત]]ના વિકલ્પ રૂપે [[વીજ ઉત્પાદન]] [[અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન|અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન(યુસીજી)છે.]] . યુજીસીમાં ઇન્જેક્ટીંગ સ્ટીમ અને ઓક્સીજન ડાઉન બોરહોલનો સમાવેશ થાય છે, જે કોલસામાંથી ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે અને તેનું મિક્ચર સરફેસ પર નાખે છે-આમ કોલસાનો દુરુપયોગ કરવાની અત્યંત નીચી કાર્બન પદ્ધતિ છે. ઓળખી કઢાયેલા ઓનશોર વિસ્તારો કે જેમાં યુજીસીનો 7 અબજ અને 16 અબજ ટનનો જથ્થો હોવાનું મનાય છે. &lt;ref name=&quot;Coal 2&quot;&gt;{{cite web|title=Coal Reserves in the United Kingdom|author=The Coal Authority|url=http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|access-date=2008-09-23|publisher=The Coal Authority|format=PDF|year=2007|work=Response to Energy Review|archive-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104054403/http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; યુકેના પ્રવર્તમાન કોલસાના આધારે, આ વોલ્યુમો એ અનામત દર્શાવે છે જે યુકેમાં આગામી ૨૦૦ અને ૪૦૦ વર્ષ સુધી ટકી શકશે.&lt;ref name=&quot;Coal 3&quot;&gt;{{cite web|title=BBC News England Expert predicts 'coal revolution'|author=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7046981.stm|access-date=2008-09-23|publisher=BBC|dater=2007-10-16|work=BBC News website}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:London.bankofengland.arp.jpg|thumb|બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ; યુનાઇટેડ કિંગડમની મધ્યસ્થ બેન્ક.]]

અર્થતંત્રમાં સરકારની સામેલગીરીનું સંચાલન [[સરકારી તિજોરીના ચાન્સેલર|ચાન્સેલર ઓફ ધ એક્સચેકર]] (હાલમાં [[એલિસ્ટેઇર ડાર્લિંગ|અલીસ્ટેઇર ડાર્લિંગ]])છે, જે [[એચએમ ટ્રેઝરી]]ના વડા છે, પરંતુ [[યુનાઈટેડ કિંગડમના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] (હાલમાં ''માન્ય'' [[ગોર્ડન બ્રાઉન|ગોર્ડોન બ્રાઉન]] એમપી), [[ટ્રેઝરીના પ્રથમ લોર્ડ|ટ્રેઝરીના પ્રથમ લોર્ડ છે]]; જ્યારેન્સેલર ઓફ ધી એક્સચેંક ટ્રેઝરીના બીજા લોર્ડ છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, યુકે અર્થતંત્રનું સંચાલન બજાર ઉદારીકરણ અને ઓછા કરવેરા અને નિયમનો દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યુ છે. 1997થી , [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ|બેંક ઓફ ઇંગ્લેડ]]ની [[મોનેટરી પોલિસી કમિટી]]કે જેના વડા [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડના ગવર્નર|બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેડના ગવર્નર છે]],તે દર વર્ષે ચાન્સેલર દ્વારા અર્થતંત્રમાં ફૂગાવાનો દર નક્કી કરવામાં આવે છે તેને જરૂરી સ્તર સુધી લાવવા માટે [[સત્તાવાર બેન્ક દર|વ્યાજ દર]]નક્કી કરે છે. &lt;ref&gt;[http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm બેન્ક દ્વારા વધુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060011/http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm |date=2008-03-12 }} www.bankofengland.co.uk, 8 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; સ્કોટ્ટીશ સરકાર, સ્કોટ્ટીશ સંસદની મંજૂરીની શરતે સ્કોટલેન્ડમાં જે આવક વેરો ચૂકવવામાં આવે છે તેમાં ૩ પેન્સના વધારા કે ઘટાડા દ્વારા આવકવેરાનો મૂળ દર નક્કી કરવાની સત્તા ધરાવે છે, જોકે, આ સત્તાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. માર્ચ 2009ના અનુસાર યુકેનું [[સરકારી ઋણ]] [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|જીડીપી]]ના 49 ટકા જેટલું હતું. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7952262.stm યુકે અંદાજપત્રીય ખાધ વિસ્તૃત] બીબીસી સમાચાર, 19 માર્ચ 2009&lt;/ref&gt; યુકેનું ચલણ [[પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ]]છે, જેને '''[[પાઉન્ડનું પ્રતીક|£]]''' ના પ્રતીકરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે. [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ]] [[મધ્યસ્થ બેન્ક]]છે, જે ચલણ બજારમાં મૂકવા માટે જવાબદાર છે. સ્કોટલેન્ડ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આવેલી બેન્કો, જે તે મુદ્દાને પહોંચી વળવા માટે બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ પાસેથી પૂરતી નોટો મેળવવાની શરતે તેમની પોતાની નોટો બહાર પાડવાનો અધિકાર ધરાવે છે. ચલણને બજારમાં તરતું મૂકતી વખતે યુકેએ [[યૂરો]]ની સાથે જોડાવાનું પસંદ કર્યું ન હતુ અને બ્રિટીશ વડાપ્રધાન ''માનનીય'' ગોર્ડોન બ્રાઉન એમપીએ નજીકના ભવિષ્યમાં સભ્યપદ માટે એમ કહીને ઇનકાર કર્યો હતો કે નહી જોડાવાનો નિર્ણય લેવાનો બ્રિટન અને યુરોપ પાસે અધિકાર છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2007-07-24 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |title=Puritanism comes too naturally for 'Huck' Brown |publisher=Times Online |access-date=2007-07-24 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814094905/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન ટોની બ્લેયરની સરકારે [[પાંચ આર્થિક પરીક્ષણો|પાંચ આર્થિક પરીક્ષણ]]માં ખરા ઉતરી શકાય છે કે કેમ તે માટે લોકમત લેવાની અરજી કરી હતી.2005માં યુકેમાંથી અર્ધા કરતા વધુ (55%)ચલણને અપનાવવાની વિરુદ્ધમાં હતા, જ્યારે ૩૦ ટકા લોકો તેની તરફેણમાં હતા. &lt;ref&gt;{{cite web |date=2005-02-28 |url=http://www.ipsos-mori.com/content/polls-05/emu-entry-and-eu-constitution.ashx|title=[[EMU]] Entry and [[EU Constitution]] |publisher=MORI |access-date=2006-05-17}}&lt;/ref&gt; 23 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ પાસેથી ઉપલબ્ધ થયેલા સરકારી આંકડાઓ દર્શાવે છે કે 1991થી અત્યાર સુધીમાં સૌપ્રથમ વખત સત્તાવાર રીતે [[૨૦૦૦ના પાછલા વર્ષોની મંદી|મંદી]]માં હતું. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7846266.stm|title=UK in recession as economy slides |publisher=BBC|date=2009-01-23|access-date=2009-01-23}}&lt;/ref&gt;

== શિક્ષણ ==
[[ચિત્ર:KingsCollegeChapelWest.jpg|thumb|કીંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીનો ભાગ ]]
[[ચિત્ર:Tom Quad, Christ Church 2004-01-21.jpg|thumb|right|ક્રિસ્ટ ચર્ચ, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીનો ભાગ]]

યુનાઇટેડ કિંગડમના દરેક દેશો અલગ પ્રકારની શિક્ષણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે તેમજ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સને શિક્ષણ સોંપણી અંગેની સત્તા આપી દીધી છે. [[ઇંગ્લેંડમાં શિક્ષણ]] એ [[ચિલ્ડ્ર્ન , સ્કુલ્સ એન્ડ ફેમિલીઝ માટે રાજ્ય સચિવ|ચિલ્ડ્રનસ સ્કુલ્સ એન્ડ ફેમિલીઝના રાજ્ય કક્ષાના સચિવ]]ની અને [[ઇનોવેશન, યુનિવર્સિટીઝ એન્ડ સ્કીલ્સનો રાજ્ય સચિવ|ઇનોવેશન, યુનિવર્સિટીઝ એન્ડ સ્કીલ્સના રાજ્ય કક્ષાના સચિવ]] ની જવાબદારી છે,જોકે રાજ્યની દૈનિક વહીવટ અને ભંડોળ એ [[સ્થાનિક શિક્ષણ સત્તા|સ્થાનિક સત્તા]] (અગાઉ સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી તરીકે જાણીતી)ની જવાબદારી છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/localauthorities/index.cfm |title=Local Authorities |publisher=DCSF |access-date=2008-12-21}}&lt;/ref&gt; ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં યુનિવર્સલ સ્ટેટ એજ્યુકેશન 1870માં અને 1900માં સેકંડરી ધોરણનું શિક્ષણ પ્રાથમિક ધોરણે લાગુ પાડવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&amp;SubMenuItemID=183&amp;MenuItemID=43 |title=United Kingdom |publisher=Humana |access-date=2006-05-18 |archive-date=2006-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003010910/http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&amp;SubMenuItemID=183&amp;MenuItemID=43 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પાંચથી ૧૬ વર્ષની વયના માટે શિક્ષણ ફરજિયાત છે. (જો જુલાઇ અથવા ઓગસ્ટના અંતમાં જન્મ થયો હોય તો ૧૫ વર્ષ)સ્ટેટ સેકરચ શાળાઓમાં મોટા ભાગના બાળકો શિક્ષીત છે, ફક્ત નાનો ભાગ કે શૈક્ષણિક લાયકાતના ધોરણે પસંદગી કરે છે. ખરેખર આંકડાઓમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં, ઇંગ્લેંડમાં [[ખાનગી શાળા|ખાનગી શાળાઓ]]જતા બાળકોનું પ્રમાણ 7%થી ઉપર વધ્યું છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/education/2007/nov/09/schools.uk |title=Private school pupil numbers in decline |publisher=Guardian |date=2007-11-09}}&lt;/ref&gt; [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રીજ|કેમ્બ્રિજ]] અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓક્સફોર્ડ|ઓક્ફોર્ડ]]યુનિવર્સિટીના અર્ધા ઉપરાંતના વિદ્યાર્થીઓએ શાળામાં હાજરી આપી હતી. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/6905288.stm |title=More state pupils in universities |publisher=BBC News |date=2007-07-19}}&lt;/ref&gt; રાજ્યની શાળાઓ કે જે વિદ્યાર્થીઓની બુદ્ધિમતા અને શૈક્ષણિક લાયકાતની દ્રષ્ટિએ પસદગી કરે છે તે મોટા ભાગની પસદગીયુક્ત શાળાની તુલનામાં તુલનાત્મક પરિણામો હાંસલ કરી શકે છે: જીસીએસઇના 2006ના પરિણામની દ્રષ્ટિએ ટોચની દશ શાળાઓમાંથી બે શાળાઓરાજ્યસંચાલિત [[ગ્રામર શાળા]]ઓ હતી. . ઇંગ્લેંડ વિશ્વમાં કેટલીક ટોચની યુનિવર્સિટીઓ ધરાવે છે; [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રીજ|યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓક્સફોર્ડ]], [[ઇમ્પીરીયલ કોલેજ લંડન]] અને [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]]ન સમાવેશ 2008માં વૈશ્વિક ધોરણે ટોચની 10માં થતો હતો. [[ટીએચઇએસ-ક્યુએસ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કીંગ્સ|ટીએચઇએ - ક્યૂએસ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કીંગ્સ]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&amp;pubCode=1|title=The top 200 world universities|publisher=Times Higher Education|date=2008-10-09|access-date=2009-05-14|archive-date=2010-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231190900/http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&amp;pubCode=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ટ્રેન્ડઝ ઇન ઇન્ટરનેશનલ મેથેમેટિક્સ એન્ડ સાયંસ સ્ટડી ([[ટીઆઇએમએસએ|ટીઆઇએમએસએસ]])ના રેટિંગવાળા ઇંગ્લેડના વિદ્યાર્થીઓ વિશ્વમાં ગણિતમાં 7મા અને વિજ્ઞાનમાં 6ઠ્ઠા ક્રમે છે. પરિણામો ઇંગ્લેંડના વિદ્યાર્થીઓને [[જર્મની]]અને[[સ્કેન્ડીનેવીયા]]સહિતના યુરોપીયન દેશોની આગળ લઇ જાય છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7773081.stm વૈશ્વિક ટોચના 10માં ઇંગ્લેંડના વિદ્યાર્થીઓ] બીબીસી સમાચાર, 10 ડિસેમ્બર 2008&lt;/ref&gt;

[[સ્કોટલેન્ડમાં શિક્ષણ]]એ [[એજ્યુકેશન એન્ડ લાઇફલોંગ લર્નીંગના રાજ્ય સચિવ|કેબિનેટ સેક્રેટરી ફોર એજ્યુકેશન એન્ડ લાઇફલોંગ લર્નીંગ]]ની જવાબદારી છે, જ્યારે રાજ્યની શાળાઓના દૈનિક વહીવટ અને ભંડોળ સ્થાનિક સત્તાની જવાબદારી છે.[[સ્કોટ્ટીશ જાહેર સંસ્થાઓ|બિન-ડિપાર્ટમેન્ટ જાહેર સંસ્થાઓ]]ની સ્કોટ્ટીશ શિક્ષણમાં મહત્વની ભૂમિકા છે: [[સ્કોટ્ટીશ ક્વોલિફીકેશન્સ ઓથોરિટી|સ્કોટ્ટીશ ક્વોલિફિકેશન્સ ઓથોરિટી]] સેકડરી શાળાઓમાં આપવામાં આવતી ડિગ્રીઓ સિવાય વિકાસ, is responsible for the development, અધિકારપત્ર, મૂલ્યાંકન અને લાયકાતનું પ્રમાણીકરણ કરવા માટે જવાબદાર છે, [[વધુ શિક્ષણ|વધુ અભ્યાસ માટે]] [[પ્રાદેશિક શિક્ષણ|સેકંડરી પછીની]] કોલેજો અને અન્ય કેન્દ્રોઃ &lt;ref&gt;[http://www.sqa.org.uk/sqa/5656.html એસક્યૂએ વિશે] sqa.org.uk, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; અને[[લર્નીંગ એન્ડ ટીચીંગ સ્કોટલેન્ડ]] શૈક્સ્ત્રોષણિક સમાજને અભ્યાસક્રમના વિકાસ અને સંશોધનની સંસ્કૃત્તિ, મહત્વાકાંક્ષા અને શ્રેષ્ઠતાના સર્જન માટે સલાહ, સ્ત્રોતો અને સ્ટાફ વિકાસ પૂરા પાડે છે. &lt;ref&gt;[http://www.ltscotland.org.uk/aboutlts/index.asp સ્કોટલેન્ડ વિશે શીખવું અને શીખડાવવું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401140609/http://www.ltscotland.org.uk/aboutlts/index.asp |date=2012-04-01 }} ltscotland.org.uk, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; સ્કોટલેન્ડમાં 1496માં ફરજિયાત શિક્ષણનો કાયદો બનાવવામાં આવ્યો હતો. &lt;ref&gt;[http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/education/e_brain_drain.html બ્રેઇન ડ્રેઇન ઇન રિવર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071204064525/http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/education/e_brain_drain.html |date=2007-12-04 }} scotland.org, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; સ્કોટલેન્ડમાં ખાનગી શાળાઓમાં જતા બાળકોનું પ્રમાણ ફક્ત 4% છે, જોકે તાજેતરના વર્ષોમાં તેમાં ધીમો વધારો જોવાયો છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/6563167.stm |title=Increase in private school intake |publisher=BBC News |date=2007-04-17}}&lt;/ref&gt; સ્કોટ્ટીશ વિદ્યાર્થીઓ કે જે સ્કોટ્ટીશ યુનિવર્સિટીમાં હાજરી આપે છે તેઓ ક્યાં તો ટ્યુશન ફી અથવા તો કાયમી સ્નાતક દરો ચૂકવતા નથી કેમ કે 2001માં ફી નાબૂદ કરવામાં આવી હતી અને ગ્રેજ્યુએટ એન્ડોવમેન્ટ યોજના 2008માં નાબૂદ કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7268101.stm દેણગી ફી રદ કરવા માટે એમએસપીનો મત] બીબીસી સમાચાર, 28 ફેબ્રુઆરી 2008&lt;/ref&gt;

[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં શિક્ષણ]] એ [[શિક્ષણ પ્રધાન (ઉત્તર આયર્લેન્ડ)|શિક્ષણ પ્રધાન]] અને[[રોજગાર અને ભણતર પ્રધાન|રોજોગારી અને ભણતર પ્રધાન]]ની જવાબદારી છે, આમ છથાં સ્થાનિક ધોરણે જવાબદારીનું સંચાલન પાંચ શિક્ષણ અને ગ્રાંથાલય બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોને આવરી લે છે. '[[શૈક્ષણિકસત્ર, પરીક્ષા અને મૂલ્યાંકન માટેની કાઉન્સીલ|કાઉન્સીલ ફોર ધ ક્યુરિક્યુલમ, એક્ઝામિનેશન્સ એન્ડ એસેસમેન્ટ]] (સીસીઇએ) એવી સંસ્થા છે જે [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ એક્ઝિક્યુટિવ|સરકાર]]ને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડની શાળાઓમાં શુ શીખવવું જોઇએ, દેખરેખના ધોરણો અને લાયકાત આપવા અંગે સલાહ પૂરી પાડે છે. &lt;ref&gt;[http://www.ccea.org.uk/ અમારા વિશે- -અમે શુ કરીએ છીએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305135914/http://ccea.org.uk/ |date=2018-03-05 }} ccea.org.uk, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;[[વોલ્સની રાષ્ટ્રીય વિધાનસભા]] ની જવાબદારી [[વોલ્સમાં શિક્ષણ|વોલ્સમાં શિક્ષણની]] છે. વેલ્શના મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓને સંપૂર્ણ અથવા મોટે ભાગે [[વેલ્શ ભાષા]]શીખવવામાં આવે છે; વેલ્શમાં દરેક માટે ૧૬ વર્ષના ન થાય ત્યાં સુધી ફરજિયાત છે. સંપૂર્ણ દ્વિભાષી વોલ્સ અપનાવવાની નીતિના ભાગરૂપે વેલ્શ મિડીયમ શાળાઓ વધારવાનું આયોજન છે.

== આરોગ્યસંભાળ ==
[[ચિત્ર:NorfolkAndNorwichUniversityHospital(KatyAppleton)Aug2005.jpg|thumb|right|નોરફોક અને નોરવિક યુનિવર્સિટી હોસ્પીટલ-આધુનિક એનએચએસ હોસ્પીટલ ]]
[[ચિત્ર:Royal Aberdeen Children's Hospital.jpg|thumb|right|ધી રોયલ એબર્ડીન ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પીટલ ખાસ બાળકોની હોસ્પીટલ છે, જે એનએચએસ સ્કોટલેન્ડનો ભાગ છે. ]]

[[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં આરોગ્યસંભાળ|યુનાઇટેડ કિંગડમમાં આરોગ્સંભાળ]] એ [[અવક્રાંતિ|સોંપાયેલ બાબત]]છે અને ઇંગ્લેંડ, ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સમાં વિવિધ નીતિઓ અને અગ્રિમતા સાથે અલગ વ્યવસ્થા છે &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7586147.stm એનએચએસની સોંપણીમાં 'ભારે વિપરીતતા' ] બીબીસી સમાચાર, 28 ઓગસ્ટ 2008 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7149423.stm એનએચએસ પાસે ચાર વિવિધ પદ્ધતિઓ છે] [[બીબીસી]] 2 જાન્યુઆરી 2008&lt;/ref&gt;જોકે સહકારનનું સ્તર સામાન્ય રીતે સેવાઓના વપરાશ કરતા સરહદી વપરાશકારોની તુલનામાં સામાન્ય રીતે ગુપ્ત તફાવત રહેલો છે. ચાર વ્યવસ્થાઓ [[જાહેર ભંડોળ ધરાવતું આરોગ્યસંભાળ|જાહેર આરોગ્યસંભાળ]] તમામ[[બ્રિટીશ નાગરિકત્વ કાયદો|યુકેના કાયમી નિવાસી]]ઓને પૂરી પાડે છે, તે જરૂરિયાતના મુદ્દે તદ્દન વિનામૂલ્યે છે અને તેની ચૂકવણી [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કરલાદણ|સામાન્ય કરવેરા]]દ્વારા કરવામાં આવે છે. ઘણી નાની ખાનગી તબીબી વ્યવસ્થા પણ અસ્તિત્વમાં છે. યુકેમાં મોટા પાયે વિવિધ નિયમનકારી સંસ્થાઓ પથરાયેલી છે જેમ કે [[જનરલ મેડિકલ કાઉન્સીલ]] , [[નર્સીંગ એન્ડ મિડવાઇફકી કાઉન્સીલ|નર્સીંગ એન્ડ મિડવાઇફરી કાઉન્સીલ]] અને બિન સરકારી આધારિત (ઉદા.[[રોયલ કોલેજ]]s). આખા યુકેમાં મોટી સંખ્યામાં[[મેડિકલ શાળા]]ઓ અને [[ડેન્ટીસ્ટ્રી|ડે્ટલ શાળા]]છે, અને તાલીમ [[નર્સ (આયા)|નર્સ]]અને દવા સાથે સંકળાયેલા વ્યવસાયો માટે નોંધપાત્ર સંસ્થાઓ છે. 

[[ઇંગ્લેડમાં આરોગ્યસંભાળ|ઇંગ્લેંડમાં આરોગ્યસંભાળ]]મુખ્યત્વે[[નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ (ઇંગ્લેંડ)|નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ]]દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જે આજે ફક્ત ઇંગ્લેંડને આવરે છે, જ્યારે મૂળભૂત રીતે તે ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સને આવરી લેતી હતી. તેની સ્થાપના [[નેશનલ હેલ્ત સર્વિસ એક્ટ 1946|નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ કાયદો 1946]]દ્વારા કરવામાં આવી હતી જે 5જુલાઇ 1948ના રોજ અસરમાં આવ્યો હતો. [[આરોગ્ય વિભાગ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હેલ્થ]]ઇંગ્લેંડની પ્રજાના આરોગ્યમાં સુધારો કરવા માટે સુખાકારી માટે અસ્તિત્વમાં છે,&lt;ref&gt;[http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm આરોગ્ય વિભાગ વિશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214204741/http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm |date=2009-12-14 }} dh.gov.uk, 5 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;અને [[આરોગ્યના રાજ્ય સચિવ|સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ફોર હેલ્થ]] તેના કામ માટે અને એનએચએસના કામ માટે યુકેની સંસદને જવાબ આપવા બંધાયેલી છે. ઇંગ્લેડની એનએચએસ વિશ્વમાં અનેક મોટા સખત સંસ્થાઓમાંની એક છે, જે 1.3&amp;nbsp;મિલીયન લોકોથી વધુને રોજગારી પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/6450303.stm |title=NHS workforce 'falls by 11,000' |publisher=BBC News, |date=2007-03-14}}&lt;/ref&gt; જાહેર ક્ષેત્રની આરોગ્ય સંભાળ આપતી સંસ્થાઓના સેવા સ્તરમાં પ્રાથમિક ([[જનરલ પ્રેક્ટીશનર|જનરલ પ્રેક્ટિસ]]), સેકંડરી ([[હોસ્પીટલ|જિલ્લા જનરલ હોસ્પિટલ]])અને ટેરિટરી ([[વિદ્યા આપતી હોસ્પીટલ|ટીચીંગ હોસ્પિટલ]])નો સમાવેશ થાય છે. વિવધ સ્તરો વચ્ચ નોંધપાત્રલ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા અને આપલે છે. ે[[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર હેલ્થ એન્જ ક્લિનીકલ એક્સેલન્સ|નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનીકલ એક્સેલન્સ]],અથવા એનઆઇસીઇ, ઇંગ્લેડ અન વોલ્સમાં એનએચએસ દ્વારા દવા કે સારવાર પૂરી પડશે કે કેમ તે અંગેની સલાહ આપે છે. 

[[સ્કોટલેન્ડમાં આરોગ્યસંભાળ]] એ મુખ્યત્વે [[એનએચએસ સ્કોટલેન્ડ]],સ્કોટલેન્ડની જાહર આરોગ્યસંભાળ વ્યવસ્થા દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. આ સર્વિસની સ્થાપના નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ (સ્કોટલેન્ડ)કાયદો ૧૯૪૭ દ્વારા કરવામાં આવી હતી (બાદમાં નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ (સ્કોટલેન્ડ)કાયદો ૧૯૭૮ દ્વારા પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો હતો)જે ૫ જુલાઇ 1948ના રોજ અસરમાં આવ્યો હતો, તેની સાથે ઇંગ્લેંડ અન વોલ્સમાં એનએચએસ સર્વિસનો પ્રારંભ થયો હતો. જોકે,૧૯૪૮ પહેલા, સ્કોટલેન્ડની અર્ધા ભાગની વસતીને રાજ્ય દ્વારા ભંડોળ પૂરિુ પડાયેલ હેલ્થકેર દ્વારા આવરી લેવામા આવ્યા હતા, જેને [[હાઇલેન્ડ્ઝ અને આઇસલેન્ડ્ઝ સર્વિસ|હાઇલેન્ડઝ એન્ડ આઇલેન્ડ મેડિકલ સર્વિસ]]દ્વારા સેવા પૂરી પડાતી હતી. &lt;ref&gt;[http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html હાઇલેન્ડઝ અને આયલેન્ડ મેડિક સર્વિસ (એચઆઇએમએસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114040031/http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html |date=2013-01-14 }} www.60yearsofnhsscotland.co.uk, 28 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; 2006માં એનએચએસ સ્કોટલેન્ડે 158,000 કર્મચારીઓને રોજગારીએ રાખ્યા હતા, જેમાં 47,500 થી વધુ નર્સ, દાઇ, હેલ્થ વિઝીટર અને 3,800 થી વધુ કન્સલટન્ટને રોજગારીએ રાખ્યા હતા. વધુમાં, 12,000 થી વધુ ડોકટરો, ફેમિલી પ્રેકિસનરો અને ડેન્ટીસ્ટ, ઓપ્ટીશિયન અને કોમ્યુનિટી ફાર્માસિસ્ટ સહિતના સંબંધિત આરોગ્ય વ્યાવસાયિકો હતા, જેઓ સ્વતંત્ર કોન્ટ્રક્ટરોની જેમ કામ કરતા હબતા અને એનએચએસના પરિપ્રેક્ષ્યમાં અસંખ્ય સેવાઓ પૂરી પાડતા હતા તેની સામે તેમને ફી અને ભથ્થાઓ મળતા હતા. &lt;ref&gt;[http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx સ્કોટલેન્ડમાં એનએચએસ વિશે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628224652/http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx |date=2014-06-28 }}એનએચએસ સ્કોટલેન્ડ&lt;/ref&gt; [[આરોગ્ય અને સુખસંભાળના કેબિનેટ સચિવ|કેબિનેટ સેક્રેટરી ફોર હેલ્થ એન્જ વેલબીઇંગ]] એનએચએસના સ્કોટલેન્ડમાં કામ માટે સ્કોટ્ટીશ સંસદને જવાબદાર હતા. 

[[એનએચએસ વોલ્સ|વોલ્સમાં આરોગ્યસંભાળ]] મુખ્યત્વે [[એનએચએસ વોલ્સ]]દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. એનએચએસ જેવા જ સમાન માળખા તરીકે મૂળભૂત રીતે સ્થપાયેલી અને [[નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ કાયદો 1946|નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ એક્ટ 1946]]દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી,વોલ્સની એનએચએસ કરતા વધુ સત્તા ધરાવતી સંસ્થાને 1969માં સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ફોર વોલ્સને તબદિલ કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;{1એનએચએસ વોલ્શ ૧૯૬૦ વિશે પરિચય{/1} www.wales.nhs.uk &lt;/ref&gt; તેની સામે, એનએચએસ વોલ્સની જવાબદારી વેલ્શ એસેમ્બલી અને એક્ઝિક્યુટિવને 1999ની ફરજ સોંપણી અંતર્ગત આપવામાં આવી હતી. એનએચએસ વોલ્સ વોલ્સમાં જાહેર આરોગ્યસંભાળ પૂરી પાડે છે અને આશરે 90,000 જેટલા કર્મચારીઓને રોજગારી પૂરી પાડે છે, જે તેને વોલ્સનો સૌથી મોટો રોજગારદાતા બનાવે છે. &lt;ref&gt;[http://www.wales.nhs.uk/sites3/page.cfm?pid=11590&amp;amp;orgid=452 એનએચએસ વોલ્સ કર્મચારીઓ વિશે પરિચય] www.wales.nhs.uk &lt;/ref&gt;વેલ્શ એસેમ્બલી સરકારમાં આર્ગોય અને સામાજિક સેવાના પ્રધાન એવા વ્યક્તિ છે જે કેબિનેટની જવાબદારી ધરાવે છે જેમાં વોલ્સમાં આરોગ્ય અને સામાજિક સેવાનો સમાવેશ થાય છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આરોગ્ય અને સામાજિક સંભાળ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આરોગ્યસંભાળ]] મુખ્યત્વે [[આરોગ્ય, સામાજિક સેવા અને જાહેર સલામતી વિભાગ|ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હેલ્થ, સોશિયલ સર્વિસ એન્ડ પબ્લિક સેફ્ટી]]દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. 

== વાહનવ્યવહાર ==
[[ચિત્ર:London Heathrow T5 AB1.JPG|thumb|હીથ્રો ટર્મીનલ 5. વિશ્વના અન્ય હવાઇમથકની તુલનામાં હીથ્રો હવાઇમથક સૌથી આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફર પ્રવાહ ધરાવતું હવાઇમથક છે. [396][398]]]
[[ચિત્ર:Bb-forthrailbridge.jpg|thumb|સ્કોટલેન્ડમાં આવેલો ફોર્થ રેલવે બ્રિજ રેલ માળખાનું સાંસ્કૃતિક લક્ષણ છતું કરે છે. ]]

[[હાઇવે એજન્સી]] [[એક્ઝિક્યુટિવ એજન્સી|અક્ઝિક્યુટિવ એજન્સી /1}છે અને તે ખાનગી માલિકીના અને સંચાલના કરવામાં આવતા]] [[એમ6 ટોલ|એમ૬ ટોલ]] સિવાય પણ ટ્રન્ડ રોડ અને મોટરવેઝ માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;[http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 એમ6ટોલ સતત પછાતા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113225031/http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 |date=2013-01-13 }} www.m6toll.co.uk, 13 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; ટ્રાન્સપોર્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ દર્શાવે છે કે [[ટ્રાફિક ભીડ|ટ્રાફિક ભરાવો]]અનેક વાહનવ્યવહારમી સમસ્યાઓમાંની એક છે અને જો તેની પુનઃતપાસ કરવામાં નહી આવે તો ૨૦૨૫ સુધીમાં ઇંગ્લેંડને તેનો વધારાનો 22અબજ ડોલરનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડશે.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Tackling congestion on our roads|url = http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-05|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053607/http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા 2006ના[[એડ્ડિંગ્ટોન ટ્રાન્સપોર્ટ અભ્યાસ|એડ્ડિન્ગ્ટોન અહેવાલ]]અનુસાર, વાહનોનો ભરાવાને [[માર્ગ ભાવનિર્ધારણ|રોડ પ્રાઇસીંગ]] અને વાહનવ્યવહારના માળખાના વિસ્તરણ દ્વારા નાથવામાં નહી આવે તો તે ભયાનક બની રહેશે અને અર્થતંત્રને નુકસાનરૂપ છે. &lt;ref&gt;{{cite web|title = Delivering choice and reliability|url = http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-05|archive-date = 2009-06-06|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090606082130/http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title = The Eddington Transport Study|author = Rod Eddington|year = 2006|month = December|url = http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|publisher = UK Treasury|access-date = 2009-10-05|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053704/http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

સ્કોટ્ટીશ [[વાહનવ્યવહાર]] માળખું એ [[એન્ટરપ્રાઇઝ, ટ્રાન્સપોર્ટ એન્ડ લાઇફલોંગ લર્નીંગ ડિપાર્ટમેન્ટ (સ્કોટલેન્ડ)|સ્કોટ્ટીશ સરકારના સાહસ, ટ્રાન્સપોર્ટ અને લાઇફલોંગ લર્નીંગ ડિપાર્ટમેન્ટ]]ની જવાબદારી છે, [[વાહનવ્યવહાર સ્કોટલેન્ડ|ટ્રાન્સપોર્ટ સ્કોટલેંડ]] [[સ્કોટ્ટીશ સરકારની એક્ઝિક્યુટિવ એજન્સીઓ|એક્ઝિક્યુટિવ એજન્સી]]હોવાથી [[નાણાં અને સતત વૃદ્ધિના કેબિનેટ સચિવ|કેબિનેટ સેક્રેટરી ફોર ફાયનાન્સ એન્ડ સુ્સ્ટેઇનેબલ ગ્રોવ્થ]]ની સ્કોટલેન્ડના ટ્રન્ડ રોડ અને રેલ નેટવર્કની જવાબદાર છે.&lt;ref&gt;[http://www.transportscotland.gov.uk/ ટ્રાન્સપોર્ટ સ્કોટલેન્ડ - સ્કોટલેન્ડને ફરતું રાખે છે] www.transportscotland.gov.uk, 1 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન &lt;/ref&gt; સ્કોટલેન્ડના રેલ માળખામાં આશરે 340 રેલવે સ્ટેશન્સ અને ૩,૦૦૦ કિલોમીટરના ટ્રેકનો સમાવેશ થાય છે જેની પર દર વર્ષે 62 મિલીયનથી વધી મુસાફરો મુસાફરી કરે છે. &lt;ref&gt;[http://www.transportscotland.gov.uk/rail ટ્રાન્સપોર્ટ સ્કોટલેન્ડ - રેલ] www.transportscotland.gov.uk, 10 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;2008માં સ્કોટ્ટીશ સરકારે આગામી 20 વર્ષ માટે રોકાણ યોજના નક્કી કરી હતી, જેમાં નવા ફોર્થ રોજ બ્રિજ અને રેલ માળખાના વીજળીકરણને અગ્રિમતા આપવાનો સમાવેશ કરાયો હતો. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7775936.stm વાહનવ્યવહાર યોજના પ્રથમ નજરે ] બીબીસી સમાચાર, 10 ડિસેમ્બર 2008&lt;/ref&gt;આખા યુકેમાં, {{convert|46904|km|mi|0}}મુખ્ય માર્ગોનું મોટરવે નેટવર્કનું{{convert|3497|km|mi|0}}રેડિયલ રોડ નેટવર્ક છે. તેમજ વધુમાં {{convert|213750|km|mi|0}}પત્થર જડેલી પગથીનો પણ સમાવેશ થાય છે. ગ્રેટ બ્રિટનમાં ૧૬,૧૧૬ કિલોમીટર (૧૦,૦૭૨ માઇલ્સ)નું [[નેટવર્ક રેલ|રેલ માળખું]] છે અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]માં ૩૦૩ રુટ કિમી (૧૮૯ રુટ એમઆઇ)ના ૧૮,૦૦૦ પેસેન્જર ટ્રેઇનથી વધુ અને ૧૦૦૦ દૈનિક ફ્રેઇટ ટ્રેઇનનો સમાવેશ થાય છે.લંડન અને અન્માંય શહેરોમાં શહેરી રેલ માળખું અત્યંત સુવિકસિત છે. એક સમયે યુકેમાં 48,000 રુટ કીમીથી વધુ(30,000 રુટ એમઆઇ)રેલ માળખું હતં, જોકે તેમાંના મોટા ભાગના માળખામાં ૧૯૫૫ અને 1975ના ગાળામાં ઘટાડો થયો હતો, જેમાંનો મોટો ઘટાડો સરકારના સલાહકાર [[રિચાર્ડ બીચીંગ|રિચાર્ડ બીચીંગે]]1960ના મધ્યમાં આપેલા અહેવાલ બાદ થયો હતો.(જે [[બીચીંગ એક્સ]]તરીકે જાણીતો છે.)હવે આગામી ૨૦૨૫ સુધીમાં નવી હાઇ સ્પીડ લાઇનો તૈયાર કરવાની યોજના બનાવવામાં આવી રહી છે. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7467203.stm નવી મોટી રેલ લાઇનની વિચારણા] બીબીસી સમાચાર, 21 જૂન 2008 &lt;/ref&gt;રાજધાનીની પશ્ચિમે ૧૫ માઇલ (૨૪ કિમી)દૂર આવેલું[[લંડનનું હિથરો વિમાની મથક|લંડન હીથ્રો એરપોર્ટ]]યુકેનું સૌથી વધુ વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે અને વિશ્વના અન્ય કોઇ પણ એરપોર્ટની તુલનામાં સૌથી વધુ પેસેન્જર ટ્રાફિક ધરાવે છે. 

== રમત ==
બ્રિટીશ સ્પોર્ટને ઘણી વખત રાષ્ટ્રવાર ઇંગ્લશ, સ્કોટ્ટીશ, વેલ્શ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ અને અથવા આઇરીશ સંસ્થાઓમાં પેટા વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે. મોટી [[રમતગમત|રમત]]કે જેમાં [[એસોસિયેશન ફૂટબોલ]], [[રગ્બી ફૂટબોલ]], [[બોક્સીંગ]], [[બેડમિંટોન]], [[ક્રિકેટ]], [[ટેનીસ|ટેનિસ]] અને [[ગોલ્ફ]]નો સમાવેશ થાય છે તેનો યુનાઇટેડ કિંગડમ અને જે રાજ્યોએ તેને આગળ ધપાવ્યા હતા તેને મૂળ રીતે લાગે ળગે છે અથવા ત્યાં તેનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો હતો. 2008ના સર્વેક્ષણોમાં એવું મળી આવ્યું હતું કે ફૂટબોલ [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રમતગમત|યુનાઇટડ કિંગડમમાં અત્યંત લોકપ્રિય રમત]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|title=Crowded Summer Of Sport|publisher=Ipsos Mori|access-date=2008-10-17|archive-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618163751/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં અલગ ટીમો [[ઇંગ્લેંડ]], [[સ્કોટલેન્ડ]], [[વોલ્સ]],અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]નું મોટા ભાગની ટીમ રમતોમાં તેમજ [[કોમનવેલ્થ રમતો|કોમનવેલ્થ ગેઇમ્સમાં]]પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. (રમતના સંદર્ભમાં આ ટીમોનો સામૂહિક રીતે [[હોમ નેશન્સ]]તરીકે ઉલ્લેખ કરી શકાય.) આમ છતા, એવા પણ પ્રસંગો છે જ્યાં એક જ રમત ટીમ યુનાઇટેડ કિંગડમનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોય, જેમ કે [[રમતોત્સવ (ઓલિમ્પીક)|ઓલિમ્પીક]]સહિતની રમતોમાં જ્યાં યુકેનું પ્રતિનિધિત્વ [[ઓલિમ્પીકમાં ગ્રેટ બ્રિટન|ગ્રેટ બ્રિટન ટીમ]]દ્વારા થતું હોય.

=== ક્રિકેટ ===
ક્રિકેટને ઘણી વખત સારતત્વરૂપ ઇગ્લીશ પ્રવૃત્તિ તરીકે જોવામાં આવ્યું છે.યુકેના મોટા ભાગમાં તે રમાતું હોવા છતાં,તે ફક્ત દક્ષિણ વોલ્સમાં જ [[ગ્લામોર્ગન|ગ્લેમોર્ગન]]રહ્યું છે, જ્યાં ક્રિકેટે ઇંગ્લેડની બહારની રમત તરીકેનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કર્યો છે. ફક્ત ઇંગ્લેંડ જ નોંધપાત્ર રાષ્ટ્રીય ટીમ ધરાવે છે. [[ક્રિકેટ]]ની શોધ ઇંગ્લેંડમાં થઇ હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે (જોકે તાજેતરના સંશોધનો સુચવે છે કે તેની ખરેખર શોધ બેલ્જિયમમાં થઇ હતી)&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7919429.stm ક્રિકેટની શોધ બેલ્જિયમમાં થઇ હતી'] બીબીસી સમાચાર, 2 માર્ચ 2009&lt;/ref&gt; અને [[ઇંગ્લેંડ ક્રિકેટ ટીમ|ઇંગ્લેડ ક્રિકેટ ટીમ]] નું નિયંત્રણ, [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ ક્રિકેટ બોર્ડ|ઇંગ્લેંડ એન્ડ વોલ્સ ક્રિકેટ બોર્ડ]]દ્વારા થાય છે,&lt;ref&gt;[http://www.ecb.co.uk/ecb/about-ecb/ ઇસીબી વિશે] www.ecb.co.uk, 4 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન &lt;/ref&gt;જે ફક્ત યુકેમાં [[ટેસ્ટ ક્રિકેટ|ટેસ્ટ સ્ટેટસ]] સાથેની રાષ્ટ્રીય ટીમ છે. ટીમ સભ્યોને મુખ્ય કાઉન્ટી સાઇડથી લેવામાં આવે છે અને તેમાં ઇંગ્લીશ અને વેલ્શ ખેલાડીઓનો સમાવેશ થાય છે. ક્રિકેટ ફૂટબોલ અને રગ્બીથી અલગ પડે છે, જ્યાં વોલ્સ અને ઇંગ્લેંડ અલગ રાષ્ટ્રીય ટીમ ધરાવે છે, જોકે વોલ્સે ભૂતકાળમાં તેની અલગ ટીમ ઊભી કરી હતી.[[આયર્લેન્ડમાં રમતગમત|આઇરીશ]] અને [[સ્કોટલેન્ડમાં ક્રિકેટ|સ્કોટ્ટીશ]]ખેલાડીઓ ઇંગ્લેંડ વતી રમ્યા છે કારણે કે [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ ક્રિકેટ ટમ|સ્કોટલેન્ડ]] કે [[આયર્લેન્ડ ક્રિકેટ ટીમ|આયર્લેન્ડ]] ટેસ્ટ દરજ્જો ધરાવતા હતા અને તેમણે તાજેતરમાં જ [[વનડે ક્રિકેટ મેચ|વન ડે ઇન્ટરનેશનલ]]માં રમવાનું શરૂ કર્યું છે.સ્કોટલેન્ડ, ઇંગ્લેંડ (અને વોલ્સ), અને આયર્લેન્ડે (ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ સહિત) [[ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો હતો, જેમાં ઇંગ્લેંડ ફાઇનલમાં ત્રણ વખત પહોંચી ગયું હતું. તદુપરાંત વ્યાવસાયિક[[કાઉન્ટી ચેમ્પીયનશીપ|લીગ ચેમ્પીયનશીપ]] પણ છે જેમાં ક્લબ્સ ૧૭ ઇંગ્લશ દેશોનું અને પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને ૧ વેલ્શ કાઉન્ટીમાં તેમાં ભાગ લે છે.

=== ફૂટબોલ ===
[[ચિત્ર:Wembley Stadium closeup.jpg|thumb|right|ઇંગ્લેંડનું નવું વેમ્બ્લી સ્ટેડિયમ. અત્યાર સુધીમાં બંધાયેલા તમામ સ્ટેડિયમમાં આ અત્યંત ખર્ચાળ સ્ટેડિયમ છે. [423]]]
[[ચિત્ર:Hampden Stadium.jpg|thumb|right|હેમ્પડેન પાર્ક, ગ્લાસગો-સ્કોટલેન્ડનું નેશનલ ફૂડબોલ સ્ટેડિયમ ]]
[[ચિત્ર:Millennium Stadium North.jpg|thumb|કાર્ડિફનું મિલેનીયમ સ્ટેડિયમ, વોલ્સનું નેશનલ સ્ટેડિયમ ]]

દરેક [[હોમ નેશન્સ]] પાસે તેની પોતાનું ફૂટબોલ એસોસિયેશન, રાષ્ટ્રીય ટીમ અને [[લીગ સિસ્ટમ]]છે, જોકે, બહુ ઓછી ક્લબો વિવિધ ઐતિહાસિક અને તર્કબદ્ધ કારણોસર તેમના અલગ અલગ દેશની પદ્ધતિ અનુસાર રમે છે. [[ઇંગ્લેંડ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|ઇંગ્લેડ]], [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|સ્કોટલેન્ડ]], [[વોલ્સ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|વોલ્સ]]અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ફૂડબોલ ટીમ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં અલગ દેશ તરીકે ભાગ લે છે અને પરિણામ સ્વરૂપે યુકે [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પીક રમતોમાં]]ફૂટબોલની ઇવેન્ટમાં એક જ ટીમ તરીકે ભાગ લેતું નથી. [[2012 ઉનાળુ રમતોત્સવ|2012 સમર ઓલિમ્પીક]]માં ભાગ લેવા માટે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|યુકેની ટીમને રાખવી તેવી દરખાસ્તો છે]]પરંતુ [[સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ એસોસિયેશન|સ્કોટ્ટીશ]], [[ફૂટબોલ એસોસિયેશન ઓફ વોલ્સ|વેલ્શ]]અને [[આઇરીશ ફૂટબોલ એસોસિયેશન|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] ફૂટબોલ એસોસિયેશનોએ આમ થવાને કારણે તેમનો સ્વતંત્ર દરજ્જો છીનવાઇ જશે તેવા ભયથી તેમાં ભાગ લેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને આ દહેશતને ફીફાના પ્રમુખ સેપ્પ બ્લેટરે સમર્થન આપ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/football/7286011.stm|title=Blatter against British 2012 team|publisher=BBC News|date=2008-03-09|access-date=2008-04-02}}&lt;/ref&gt; ઇંગ્લેંડ હોમ નેશન્સમાં અત્યંત સફળ રહી છે, તેમજ [[1966 ફીફા વર્લ્ડ કપ|1966માં દેશની જ ધરતી પર]] [[ફીફા વર્લ્ડ કપ|વર્લ્ડ કપ]]જીતી લીધો હતો, તેમ છતાં [[ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડ ફૂડબોલ હરીફાઇ|ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડ વચ્ચેની હરિફ ટીમોમાં]]ઐતિહાસિક ગાઢ લડાઇ થઇ હતી..

[[ઇંગ્લીશ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]] માં અસંખ્ય આંતરિક રીતે જોડાયેલી અને હજ્જારો વિભાગો ધરાવતી લીગોનો સમાવેશ થાય છે.ટોચમાં [[પ્રિમીયર લીગ|પ્રિમીયરશીપ]], વિશ્વમાં સૌથી વધુ નાહાળાતી ફૂટબોલ લીગ છે&lt;ref&gt;[http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html પ્રિમીયર અને ચેમ્પીયન્સ લીગનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205073341/http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html |date=2008-12-05 }} watch-football.net, 1 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; અને ખાસ કરીને તે [[એશિયા]]માં લોકપ્રિય છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3207829.stm |title=Chinese phone maker's fancy footwork |publisher=BBC News |date=2003-10-27 |access-date=2006-08-09}}&lt;/ref&gt; તેનાથી નીચે, [[ધી ફૂટબોલ લીગ]]ત્રણ વિભાગો ધરાવે છે અને ત્યાર બાદ [[ફૂટબોલ કોન્ફરન્સ]] રાષ્ટ્રીય વિભાગો અને બે ફીડર પ્રાદેશિક લીગો ધરાવે છે. ત્યાર બાદ પ્રાદેશિકતામાં વધારો થઇ રહેલા માળખાઓ અસ્તિત્વમાં આવ્યા હતા. ઇંગ્લેંડ વૈશ્વિક ધોરણે જાણીતી ફૂડબોલ ક્લબો જેમ કે [[આર્સેનલ એફ.સી..|આર્સેનલ]], [[લિવરપુલ એફ.સી.|લીવરપુલ]], [[માંન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]] અને [[ચેલ્સા એફ.સી.|ચેલ્સા]]નું ઘર છે. ઇંગ્લીશ ટીમો યુરોપીયન કપ/યુઇએફએ ચેમ્પીયન લીગ વિજેતા સહિત યુરોપ સ્પર્ધાઓમાં સફળ રહી છે: [[લિવરપુલ એફ.સી.|લિવરપુલ]] (પંચ વખત), [[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ચર યુનાઇટેડ]] (ત્રણ વખત), [[નોટ્ટિંગહામ ફોરેસ્ટ એફ.સી.|નોટ્ટીંગહામ ફોરેસ્ટ]] (બે વખત) અને [[એસ્ટોમ વિલ્લા એફ.સી.|એસ્ટોન વિલ્લા]]. અન્ય દેશની તુલનામાં ઇંગ્લેંડના વધુને વધુ ક્લબોએ યુરોપીયન કપ જીત્યો છે (ચારની તુલનામાં ત્રણ ટીમો જેમ કે ઇટાલી, જર્મની અે નેધરલેન્ડઝ). વધુમાં, યુરોપીયન ક્લબ ટ્રોફી વિજેતાની દરે સમયની યાદીમાં ઇંગ્લેડ ૩૫ વખત વિજેતા બનીને હંમેશા બીજા ક્રમે રહ્યું છે, જ્યારે પ્રથમ ક્રમે ઇટાલી ૩૬ ટ્રોફીઓ સાથે રહ્યું છે.1950માં ટોચના યુરોપીયન સાઇડની વિરુદ્ધમાં યુરોપીય કપ હરિફાઇ અન્ય ઇંગ્લીશ ક્લબ [[વોલ્વરહેમ્પ્ટોન વન્ડરર્સ એફ.સી.|વોલ્વરહેમપ્ટોન વન્ડરર્સ]]ના પરિણામસ્વરૂપે બહાર આવી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://galeb.etf.bg.ac.yu/~mirad/archive.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001212711/http://galeb.etf.bg.ac.yu/~mirad/archive.html|archive-date=2007-10-01|title=The Beginning of Champions Cup|access-date=2009-10-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 90,000-દર્શકોની ક્ષમતા ધરાવતું ઇંગ્લેંડનું [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]] રમતો મુખ્ય સ્ટડીયમ છે.

[[સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ સિસ્ટમ|સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]બે રહાષ્ટ્રીય લીગ ધરાવે છે: [[સ્કોટ્ટીશ પ્રિમીયર લીગ]], ટોચનું ડિવીઝન, અને [[સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ લીગ]] , જે ત્રણ ડિવીઝનો ધરાવે છે. તેનાથી નીચે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય લીગ સાથે જોડાયેલું નહી તેવી ત્રણ લીગો છે; [[હાઇલેન્ડ ફૂટબોલ લીગ]], [[ઇસ્ટ ઓફ સ્કોટલેન્ડ ફૂટબોલ લીગ|ઇસ્ટ ઓફ ફૂટબોલ સ્કોટલેન્ડ લીગ]] અને [[સાઉથ ઓફ સ્કોટલેન્ડ ફૂટબોલ લીગ]]. એક ઇંગ્લીશ ક્લબ, [[બર્વિક રેન્જર્સ એફ.સી.|બર્વિક રેન્જર્સ]],સ્કોટ્ટીશ સિસ્ટમમાં રમે છે. સ્કોટલેન્ડ [[સેલ્ટીક એફ.સી.|સેલ્ટીક]]ની[[જૂની કંપની|ઓલ્ડ ફર્મ]] અને [[રેન્જર્સ એફ.સી.|રેન્જર્સ]] માં વૈશ્વિક ધોરણે જાણીતી બે ફૂટબોલ ક્લબનું ઘર છે. સ્કોટ્ટીશ ટીમ કે જે યુરોપીયન સ્પર્ધાઓમાં વિજયી બની હતી તેમાં [[સેલ્ટીક એફ.સી.|સેલ્ટીક]] ([[યુરોપીયન કપ ૧૯૬૬-67|1967માં યુરોપીયન કપ]]), [[રેન્જર્સ એફ.સી.|રેન્જર્સ]] ([[યુઇએફએ કપ વિનર્સ કપ 1971–72|1972માં યુરોપીયન કપ વિજેતા]]) અને [[એબર્ડન એફ.સી.|અબર્ડીન]] ([[યુઇએફએ કપ વિનર્સ કપ 1982–83|યુરોપીયન કપ વિનર્સ કપ]] અને [[1983 યુઇએફએ સુપર કપ|1983માં યુરોપીયન સુપર કપ]])નો સમાવેશ થાય છે. સેલ્ટીક [[યુરોપીયન ચેમ્પીયન ક્લબ્સ કપ|યુરોપીયન કપ]] જીતનાર સૌપ્રથમ બ્રિટીશ ક્લબ હતી.

[[વેલ્શ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]માં [[વેલ્શ પ્રિમીયર લીગ]]અને પ્રાદેશિક લીગનો સમાવેશ થાય છે. વેલ્શ પ્રિમીયરશીપ ક્લબ [[ધી ન્યુ સેઇન્ટસ એફ.સી.|ધી ન્યુ સેઇન્ટસ]]તેમી હોમ મેચ [[ઓસ્વેસ્ટ્રી]]માં સરહદની ઇંગ્લીશ સાઇડે રમે છે.વેલ્સની [[કાર્ડિફ સિટી એફ.સી.|કાર્ડિફફ સિટી એફ.સી.]], [[કોલ્વીન બે એફ.સી.]], [[માર્થીયર ટાયફિલ એફ.સી.|મર્થીયેર ટિડફિલ એફ.સી.]], [[ન્યુપોર્ટ કાઉન્ટી એ.એફ.સી.|ન્યુપોર્ટ કાઉન્ટી એ.એફ.સી]], [[સ્વાનસી સિટી એ.એફ.સી.|સ્વાન્સા સિટી એ.એફ.સી.]] અને[[વ્રેક્સહામ એફ.સી.|વ્રેક્સાહામ એફ.સી.]]ક્લબો ઇંગ્લીશ સિસ્ટમમાં રમે છે. કાર્ડિફફનું ૭૬,૨૫૦ બેઠકવાળું [[મિલેનીયમ સ્ટેડિયમ|મિલેનીયમ સ્ટેડીયમ]] વોલ્સનું મુખ્ય રમતગમત માટેનું સ્ટેડીયમ છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]માં [[આઇએફએ પ્રિમીયરશીપ]]નો સમાવેશ થાય છે. એક ઉત્તરીય આઇરીશ ક્લબ, [[ડેરી સિટી એફ.સી.|ડેરી સિટી]],યુકેની બહાર [[એફએઆઇ લીગ ઓફ આયર્લેન્ડ|રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]માં ફટબોલ રમે છે.

=== રગ્બી લીગ ===
[[રગ્બી લીગ]] લઘુમતી રમત આખા યુકેમાં રમાય છે, પરંતુ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં ઘણા વિસ્તારોમાં ખાસ કરીને ઔદ્તેયોગિક યોર્કશાયર અને લેંકેશાયરના શહેરો જેમ કે વિગાન અે સંટ હેલેન્સમાં મુખ્ય રમત છે.તેમજ લંડનમાં પણ તે નોંધપાત્ર હાજરી ધરાવે છે.[[ઉત્તરીય ઇંગ્લેંડ]]માં તેનું મૂળ છે અને રમાય છે અને એકમાત્ર 'ગ્રેટ બ્રિટન' ટીમે [[રગ્બી લીગ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો હતો પરંતુ 2008માં તેમાં ફેરફાર થઇ જશે, જ્યારે [[ઇંગ્લેંડ નેશનલ રગ્બી લીગ ટીમ|ઇંગ્લેંડ]], [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ રગ્બી લીગ ટીમ|સ્કોટલેન્ડ]]અને [[આયર્લેન્ડ નેશનલ રગ્બી લીગ ટીમ|આયર્લેન્ડ]]એક અલગ રાષ્ટ્ર તરીકે સ્પર્ધા કરશે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rlwc08.com/|title=Official Website of Rugby League World Cup 2008}}&lt;/ref&gt;

=== રગ્બી યુનિયન ===
[[રગ્બી યુનિયન]] નું [[ઇંગ્લેંડમાં રગ્બી યુનિયન|ઇંગ્લેંડ]], [[સ્કોટલેન્ડમાં રગ્બી યુનિયન|સ્કોટલેન્ડ]], [[વોલ્સમાં રગ્બી યુનિયન|વોલ્સ]] અને [[આયર્લેન્ડમાં રગ્બી યુનિયન|આયર્લેન્ડ]]ના ધોરણે અલદ ધોરણે આયોજન થાય છે, જેમાં દરેક લીગ સિસ્ટમ ધરાવે છે અને ટોચના ક્રમાંકની આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમ છે. [[રગ્બી યુનિયન]]આખા યુકેમં રમાય છે, પરંતુ અસંખ્ય મૂળધરતી ધરાવે છે, જેમાં મોટે ભાગે [[દક્ષિણ વોલ્સ]], [[સ્કોટ્ટીશ બોર્ડર્સ]], ઇંગ્લીશ [[પશ્ચિમ દેશ|પશ્ચિમ કંટ્રી]]અને તે પ્રમાણે.તદુપરાંત તે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, (આરયુનું દરેક આયર્લેન્ડ ધોરણે આયોજન થાય છે) એડિનબર્ગ, લંડન, લિસેસ્ટર વગેરેમાં નોધપાત્ર હાજરી ધરાવે છે. [[ઇંગ્લેંડ નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|ઇંગ્લેડે]][[રગ્બી યુનિયન વર્લ્ડ કપ|રગ્બ યુનિયન વર્લ્ડ કપ]]2003માં જીત્યો હતો,ત્યારે [[વોલ્સ નેસનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|વોલ્સે]]ત્રીજુ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું અને [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|સ્કોટલેન્ડે]] ચતુર્થ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. [[આયર્લેન્ડ નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|આયર્લેન્ડે]]ક્વાટર ફાઇનલપછી પ્રગતિ કરી ન હતી. 

=== અન્ય રમતો ===
[[ચિત્ર:Wimbledon Grojean 2004 RJL.JPG|thumb|વિમ્બલડન ચેમ્પીયનશીપ, ગ્રાન્ડ સ્લામ ટૂર્નામેન્ટ, જે દર જૂન/જુલાઇમાં વિમ્બલડન, લંડનમાં યોજાય છે.]]
[[ચિત્ર:Royal &amp; Ancient Clubhouse.jpg|thumb|ધી રોયલ એન્ડ એન્સિયન્ટ ગોલ્ફ કલ્બ ઓફ સેંટ. એન્ડ્રુઝ, જે સમાન્ય રીતે વિશ્વનું &quot;ગોલ્ફનું ઘર&quot;તરીકે ઓળખાય છે.]]

[[સ્નૂકર]]પણ યુકેની અનેક રમતોમાંની એક છે. વર્લ્ડ ચેમ્પીયનશીપ વાર્ષિક ધોરણે [[શેફ્ફિલ્ડ|શેફિલ્ડ]]માં યોજાય છે, જ્યારે આ રમત સતત રીતે વિશ્વમાં પ્રસરી રહી છે, જેમાં ચીનમાં ભારે વિકાસ થયો છે. [[ટેનીસ|ટેનિસ]]ની રમત સૌપ્રથમ વખત[[બર્મિંગહામ]]ને 1859 અને 1865વચ્ચે લાગેળગતી હતી. [[ધી ચેમ્પીયનશીપ્સ, વિમ્બલડન]]આંતરરાષ્ટ્રીય [[ટેનીસ|ટેનિસ]]ઘટના છે જે દક્ષિણ [[લંડન]]માં [[વિમ્બલડન, લંડન|વિમ્બલડન]]દર ઉનાળામાં યોજાય છે અને વૈશ્વિક ટેનિસ કેલેન્ડરમાં અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત ઘટના તરીકે ઓળખાય છે. [[ઈંગ્લેન્ડનો ચાર્લ્સ બીજો|ઇંગ્લેંડના ચાર્લ્સ II]] ના માનમાં સ્પોર્ટ ઓફ કીંગ્સ તરીકે યોજાતી [[થોરફબ્રેડ ઘોડાની સ્પર્ધા|થ્રૂબ્રેડ રેસીંગ]], આખા યુકેમાં લોકપ્રિય છે, જેમાં વિશ્વ વિખ્યાત રેસ જેમાં[[ગ્રાન્ડ નેશનલ]], [[એપસન ડર્બી]] અને [[આસ્કોટ રેસકોર્સ#રોયલ આસ્કોટ|રોયલ આસ્કોટ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[ન્યુમાર્કેટસ સફોલ્ક|ન્યુમાર્કેટ]]ના શહેરની ગણના મોટે ભાગે [[ન્યુમાર્કેટ રેસકોર્સ]]ને લીધે ઇંગ્લીશ રેસીંગના કેન્દ્ર તરીકે થાય છે.યુકેએ [[રોવીંગ (રમત)|રોવીંગ]] આંતરરાષ્ટ્રીય રમતમાં સફળતા સાબિત કરી છે.એવું વ્યાપક રીતે વિચારાય છે કે રમતના સૌથી વધુ સફળ રોવર [[સ્ટીવ રેડગ્રેવ]]છે, જેમણે પાંચ સુવર્ણચંદ્રકો અને એક તાંબાનો ચંદ્રક સતત પાંચ [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પીક ગેઇમ્સ]]માં જીત્યા હતા, તેમજ [[વર્લ્ડ રોવીંગ (તળાવમાં બોટન રમત) ચેમ્પીયનશીપ|વર્લ્ડ રોવીંગ ચેમ્પીયનશીપ્સ]] અને [[હેન્લી રોયલ રેગાટ્ટા|હેનલી રોયલ રેગાટ્ટા]]માં અસંખ્ય વાર જીત મેળવી હતી. 

યુકેમાં ભાગલા દ્વારા ગોલ્ફ છઠ્ઠી મોટી લોકપ્રિય રમત છે. જોકે સ્કોટલેન્ડમાં [[ધી રોયલ એન્ડ એન્સિયન્ટ ગોલ્ફ ક્લબ ઓફ સેંટ એન્ડ્રુઝ]]આ રમતનું ઘર મનાય છે,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|title=Tracking the Field|format=PDF|publisher=Ipsos MORI|access-date=2008-10-17|archive-date=2009-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004856/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;વિશ્વનો સૌથી જૂનો ગોલ્ફ કોર્સ ખરેખર મુસ્સેલબર્ગ લિંક્સ ઓલ્ડ ગોલ્ફ કોર્સ છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/edinburgh_and_east/7949045.stm રેકોર્ડ બુકમાં કડીઓ ભાગ ભજવે છે] બીબીસી સમાચાર, 17 માર્ચ 2009&lt;/ref&gt; [[શિન્ટી]] (અથવા''કેમાન્ચડ'' ) [[સ્કોટ્ટીશ હાઉલેન્ડ્ઝ|સ્કોટ્ટીશ હાઇલેન્ડઝ]]માં લોકપ્રિય છે, કેટલીકવાર વધુ વસતી ધરાવતા યુકેના હજ્જારો દર્શકોને તેની તરફ આકર્ષે છે, જેમા ખાસ કરીને તેની પ્રિમીયરની ફાઇનલ ટૂર્નામેન્ટ [[કેમનાડ કપ|કેમાન્ચડ કપ]]નો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;[http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm શિન્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010105806/http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm |date=2017-10-10 }} scottishsport.co.uk, 2 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં [[જીએએ]] - [[ગાલિક ફૂટબોલ]] અને [[હર્લીંગ (હોકી જેવી આઇરીશ પરંપરાગત રમત)|હર્લિંગ]] ભાગીદારી અને નિહાળવાની એમ બન્ને દ્રષ્ટિએ લોકપ્રિય ટીમ રમતો છે.યુકેમાં આખામાં રહેતા આઇરીશની રહેવાસીઓ પણ તે રમે છે. પરંપરાગત રીતે જીએએ બ્રિટીશ લશ્કર તરફ દુશ્મન જેવી વર્તણૂંક ધરાવે છે. યુકે [[મોટરસ્પોર્ટ]]સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે. [[ફોર્મ્યુલા વન]] (એફ1)માં ઘણી ટીમો અને ચાલકો યુકેના છે અને બ્રિટનના ચાલકોએ અન્ય દેશો કરતા વધુ વર્લ્ડ ટાઇટલો જીત્યા હતા. આ દેશ ઘણી એફ૧ અને [[વર્લ્ડ રેલી ચેમ્પીયનશીપ]]યોજે છે અને તેની પાસે તેનું પોતાની[[ટૂરીંગ કાર રેસીંગ]]ચેમ્પીયનશીપ [[બ્રિટીશ ટૂરીંગ કાર ચેમ્પીયનશીપ|બ્રિટીશ ટૂંરીંગ કાર ચેમ્પીયનશીપ]] (બીટીસીસી)છે. [[બ્રિટીશ ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ]]દર જુલાઇમાં [[સિલ્વરસ્ટોન સર્કિટ|સિલ્વરસ્ટોન]]ખાતે યોજાય છે.

== સંસ્કૃતિ ==
[[યુનાઇટડે કિંગડમની સંસ્કૃતિ|યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસ્કૃતિ]]—બ્રિટીશ સંસ્કૃતિને —તેના [[યુનાઇટેડ કિંગડમનો ઇતિહાસ|ઇતિહાસ]]દ્વારા અપાયેલી માહિતી તરીકે [[વિકસિત દેશો|વિકસિત]] [[ટાપુ દેશ]], મોટી સત્તા, અને ચાર દેશોના [[રાજકીય સંઘ|રાજકીય યુનિયન]] તરીકે પણ વર્ણન થાય છે, જેમાં દરેક તત્વા સ્પષ્ટ પરંપરા, પ્રણાલિ અને પ્રતીકવાદનું નિરુપણ કરે છે. [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]ના પરિણામસ્વરૂપે, બ્રિટીશ પ્રભુત્વ તેની અગાઉની અસંખ્ય વસાહતોમાં ભાષા, સંસ્કૃતિ અને કાનૂની પદ્ધતિમાં જોઇ શકાય છે, આ વસાહતોમાં [[કેનેડા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલીયા]], [[ભારત]],અને [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. 

=== સિનેમા ===
યુનાઇટેડ કિંગડમ સિનેમાના વિકાસમાં ભારે પ્રભાવક રહ્યું છે જેમાં [[એલીંગ સ્ટુડિયોઝ|એલીંગ સ્ટુડિયો]] વિશ્વમાં સૌથી જૂનો સ્ટુડિયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. અગત્યના અને સફળ પ્રડક્શનોનો ઇતિહાસ હોવા છતાં, ઉદ્યોગને તેની ઓળખ અને અમેરિકન અને યુરોપીયન સિનેમાના પ્રભાવ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે. ખાસ કરીને બ્રિટીશ અને અમેરિકન ફિલ્મની વચ્ચે ઘમી ફિલ્મોનું ઘણી વખત સહ-ઉત્પાદન અથવા ઘણ બ્રિટીશ એક્ટરોની સાથે કામ કરવામાં આવ્યું છે જેમાં હવે ઘણા બ્રિટીશ એક્ટરો નિયમિતપણે હોલીવુડની ફિલ્મોમાં અભિનય કરે છે. [[બીએફઆઇ ટોચની ૧૦૦ બ્રિટીશ ફિલ્મો]]એ એક એવું સર્વેક્ષણ છજે [[બ્રિટીશ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટ|બ્રિટીશ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટ દ્વારા]] હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું જેમાં દરેક સમયે ૧૦૦ મહાન બ્રિટીશ ફિલ્મો હોવાની તેમને પ્રતીતી થઇ હતી તેને સમાવવામાં આવી છે. 

=== સાહિત્ય ===
[[ચિત્ર:Shakespeare.jpg|thumb|upright|ચાન્ડોઝનું ચિત્ર, જે વિલીયન શેક્સપિયરને પ્રદર્શિત કરતું હોય તેવું મનાય છે. ]]
[[ચિત્ર:Robert burns.jpg|thumb|upright|રોબર્ટ બર્નસ, જે સ્કોટલેન્ડની રાષ્ટ્રીય કવિતા તરીકે ઓળખાય છે. ]]

'બ્રિટીશ સાહિત્ય'માં [[સાહિત્ય]]નો ઉલ્લેખ કરાયો છે, જે યુનાઇટેડ કિંગડમ સાથે સંલગ્ન છે, [[ઈસ્લે ઓફ મેન|ઇસ્લે ઓફ મેન]] અને ચેનલ આઇલેન્ડ તેમજ ઇંગ્લેંડ, વોલ્સ, અને સ્કોટલેન્ડના યુનાઇટેડ કિંગડમની રચના પૂર્વેના સાહિત્ય છે.મોટા ભાગના બ્રિટીશ સાહિત્ય [[ઇંગ્લીશ ભાષા]]માં છે.ઇંગ્લીશ The English નાટકકાર અને કવિ [[વિલિયમ શેક્સપીયર|વિલીયન શેક્સપિયર]]ને કાયમ માટેને મહાન નાટકકાર તરીકે ગણવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare |title=Encyclopedia Britannica article on Shakespeare |access-date=2006-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |title=MSN Encarta Encyclopedia article on Shakespeare |access-date=2006-02-26 |archive-date=2006-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William |title=Columbia Electronic Encyclopedia article on Shakespeare |access-date=2006-02-26}}&lt;/ref&gt; અગાઉના ઇંગ્લીશ લેખકોમાં [[જિયોફ્રે ઓફ મેનમાઉથ|ગોફ્રે ઓફ મોનમાઉથ]] (12મી સદી), [[જિયોફ્રે ચાઉસર|ગોફ્રે ચૌસર]] (14મી સદી),અને [[થોમસ મેલોરી]] (15મી સદી)નો સમાવેશ થાય છે. 19મી સદીમાં [[સેમ્યુઅલ રિચાર્ડસન]]ને ઘણીવાર આધુનિક નવલકથાની શોધનો યશ અપાય છે.19મી સદીમાં, વધુ સંશોધનો થયા હતા જેમાં [[જેન ઓસ્ટેન]], [[બ્રોન્ટે|બ્રોન્ટે સિસ્ટર્સ]],સામાજિક ચળવળકાર[[ચાર્લ્ ડિકન્સ|ચાર્લ્સ ડિકન્સ]], [[તટસ્થતાવાદ(સાહિત્ય)|તટસ્થતાવાદી]] [[થોમસ હાર્ડી]], દૂરંદેશીયતા ધરાવતા કવિ [[વિલીયમ બ્લેક]] અને વીરશૃંગાર કવિ [[વિલીયમ વર્ડઝવર્થ]]નો સમાવેશ થાય છે. વીસમી સદીના લેખકોમાં વૈજ્ઞાનિક કાલ્પનિક નવલકથાકાર [[એચ.જી.વેલ્સ|એચ.જી. વેલ્સ]], વિવાદાસ્પદ [[ડી.એચ.લોરેન્સ|ડીયએચ.લોરેન્સ]], [[આધુનિકતાવાદ|આધુનિકતાવાદી]] [[વર્જિના વુલ્ફ (ઇંગ્લીશ લેખક)|વર્જિના વુલ્ફ]], કટાક્ષકાર [[એવલીન વોઘ]], the આગાહીયુક્ત લખાણ લખનાર [[જ્યોર્જ ઓરવેલ|જ્યોર્જ ઓર્વેલ]], વિખ્યાત નવલકથાકાર [[ગ્રેહામ ગ્રીન]],અને કવિઓ [[ટેડ હગીઝ|ટેડ હ્યુજીસ]] અને [[જોહ્ન બેટજેમન|જોહ્ન બેજમેન]]નો સમાવેશ થાય છે. નજીકના તાજેતરમાં બાળકોની કાલ્પનિકથા [[મેરી પોટ્ટર|હેરી પોટ્ટર]]શ્રેણીના લેખક [[જે કે રોઉલિંગ|જે.કે.રોવલીંગ]][[જે.આર.આર.ટોલ્કેઇન|જે.આર.આર.ટોલિકીયિન]]ની લોકપ્રિયતાની યાદ અપાવે છે.

[[સ્કોટ્ટીશ સાહિત્ય|સ્કોટલેન્ડના ફાળામાં]] ડિટેક્ટીવ લેખ [[આર્થર કોનાન ડોયલ|આર્થર કોનન ડોયલ]], સર [[વોલ્ટેર સ્કોટ્ટ|વોલ્ટર સ્કોટ્ટ]]દ્વારા વીરશૃંગાર સાહિત્ય અને [[રોબર્ટ લુઇસ સ્ટીવન્સન]]ને મૂળ સાહસકથાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેણે [[રોબર્ટ બર્ન્સ]],તેમજ[[વિલીયમ મેકગોનાગલ્લ|વિલીયમ મેકગોન્ગાલ]]જેવા કવિઓને પેદા કર્યા છે અને તેનો આનંદ માણ્યો છે,જેને વિશ્વની ખરાબમાં ખરાબ ઘટનાઓમાંની એક તરીકે ગણવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/31/AR2007073101696.html 'વિશ્વના સૌથી ખાબ કવિની'ની ઉજવણી કેવી રીતે કરવી?] washingtonpost.com, 1 ઓગસ્ટ, 2007&lt;/ref&gt;તાજેતરમાં જ, આધુનિકતાવાદી અને રાષ્ટ્રીયતાવાદી [[હઘ મેકડાયરમિડ|હગ મેકડાયરમિડ]]અને[[નેઇલ એમ. ગૂન|નેઇલ એમ. ગુન્ને]][[સ્કોટ્ટીશ પુનર્જીવન|સ્કોટ્ટીશ સાહિત્યના પુર્જીવન]]માં ફાળો આપ્યો હતો. વધુ નિરાશાજનક દેખાવ [[ઇયાન રેન્કીન|ઇયાન રેન્કિંન]]ની વાર્તાઓમાં અને [[ઇએન બેન્ક્સ|આયેન બેન્ક]]મનોવૈજ્ઞાનિક ભયાનક રમૂજીમાં જોવા મળ્યો હતો.સ્કોટલેન્ડની રાજધાની એડિનબર્ગ યુેસ્કોની પ્રથમ વૈશ્વિક [[સાહિત્યનું શહેર]]છે.&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=27852&amp;amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;amp;URL_SECTION=201.html એડિનબર્ગ, યુએકએ પ્રથમ યુનેસ્કો સિટી ઓફ લિટરેચરની નિમણૂંક કરી હતી] unesco.org, 20 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;મધ્યયુગના પ્રારંભમાં વેલ્શ લેખકોએ [[મેબિનોગિયોન]] કંપોઝ કર્યું હતું. આધુનિક સમયમાં કવિએ [[આર.એસ. થોમસ]] અને[[ડીલાન થોમસ]]વેલ્શ સંસ્કૃતિને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રેક્ષકો સમક્ષ લાવ્યા હતા. 

અન્ય રાષ્ટ્રીયતા ધરાવતા ખાસ કરીને આયર્લેન્ડ અથવા [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ|કોમનવેલ્થ]] દેશોના લેખકોએ યુકેમાં રહ્યા છે અને કામ કર્યું છે.આખી સદીના ઉદાહરણોમાં [[જોનાથન સ્વીફ્ટ]], [[ઓસ્કર વિલ્ડે]], [[બ્રામ સ્ટોકેર|બ્રાન સ્ટોકર]], [[જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શો|જ્યોર્જ બર્નાડ શો]], [[જોસેફ કોનરાડ|જોસેફ કોનાર્ડ]], [[ટી. એસ. ઇલિયટ|ટી.એસ.એલિયોટ]] અને [[એઝરા પાઉન્ડ]], અને નજીકના તાજેતરમાં બ્રિટીશમાં જન્મેલા વિદેશી એવા [[કાઝુઓ ઇશીગુરો|કાઝૌ ઇશીગુરો]] અને સર [[સલમાન રશ્દી]]નો સમાવેશ થાય છે. થિયેટરમાં શેક્સપિયરના સમકાલિન નાટકો[[ક્રિસ્ટોફર માર્લો]] અને[[બેન જોનસન|બેન જોનસોન]]ને ઊંડાઇમાં વધારો કર્યો હતો. તાજેતરમાં વધુ [[એલન આયકબૌર્ન|એલન આઇકબોર્ન]], [[હેરોલ્ડ પિન્ટર]], [[મિશેલ ફ્રેયન]], [[ટોમ સ્ટોપ્પાર્ડ|ટોમ સ્ટોપર્ડ]] અને[[ડેવીડ એડગર (નાટ્યકથા)|ડેવીડ એડગરે]] ચોક્કસવાદ, વાસ્તવિકતા વાદ અને મૂળ સિદ્ધાંતવાદના તત્વોને એકત્ર કર્યા હતા. 

=== માધ્યમો ===
ઇંગ્લીશ ભાષાની પ્રાધાન્યતા યુકે માધ્યમોને વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણ પ્રદાન કરે છે.

==== પ્રસારણ ====
[[ચિત્ર:BBC Television Centre.JPG|thumb|બીબીસી ટેલિવીઝન સેન્ટરબીબીસી વિશ્વમાં સૌથી મોટું અને જૂની પ્રસારણકર્તા છે. [454] ]]
[[ચિત્ર:Channel 4 Building - Horseferry Road - London - 310504.jpg|thumb|ચેનલ ૪ બિલ્ડીંગ]]

યુકેમાં પાંચ મોટી રાષ્ટ્રીય સ્તરે પથરાયેલી ટેલિવીઝ ચેનલ છે: [[બીબીસી વન]], [[બીબીસી ટુ]], [[આઇટીવી]], [[ચેનલ 4]] અને[[પાંચ (ચેનલ)|પાંચ]] - હાલમાં એનાલોગ ટેરેટ્ર્યીલ, ફ્રી ટુ એર સિગ્નલો સાથે તેનું પ્રસારણ થાય છે, પાછળની ત્રણ ચેનલો માટેનું ભંડોળ વ્યાપારી જાહેરાત દ્વારા ઉભી કરવામાં આવે છે. વોલ્સમાં, [[એસ4સી]] વેલ્શ ફોર્થ ચેનલ ચેનલ 4નું સ્થાન લે છે, જે વ્યસ્ત સમયમાં વેલ્શ ભાષામાં પ્રસારણ કરે છે. તેમજ અન્ય સમયે તે ચેનલ ૪ કાર્યક્રમોનું પણ પ્રસારણ કરે છે. [[બીબીસી]] યુકેની જાહેર ભંડોળ દ્વારા ચલાવવામાં આવતો [[રેડીયો]], [[ટેલિવિઝન|ટેલિવીઝન]]અને [[ઇન્ટરનેટ]] બ્રોડકાસ્ટીંગ કોર્પોરેશન છે, અને તે વિશ્વમાં સૌથી જૂનો અને અને મોટામાં મોટું પ્રસારણકર્તા છે. તે યુકે અને વિદેશમાં વિવિધ [[બીબીસી ટેલિવીઝન|ટેલિવીઝન ચેનલ]]અને[[બીબીસી રેડીયો|રેડીયો]] સ્ટેશન્સ ચલાવે છે. બીબીસીની આંતરરાષ્ટ્રીય ટેલિવીઝન ન્યૂઝ સર્વિસ, [[બીબીસી વર્લ્ડ ન્યૂઝ]], નું વિશ્વભરમાં પ્રસારણ થાય છે અને [[બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ]]રેડીયો નેટવર્ક વૈશ્વિક ધોરણે ૩૩ ભાષામાં પ્રસારણ કરે છે, તેમજ વેલ્શમાં [[બીબીસી રેીયો સિમ્રુ|બીબીસી રેડીયો સામ્રુ]]અને ગાલિકમાં કાર્યક્રમો [[બીબીસી રેડીયો નાન ગેઇધેલ|બીબીસી રેડીયો સ્કોટલેન્ડમાં નાન ગૈઘીયલ]] અને આઇરીશમાં ઉત્તર આયર્લેન્ડમાં પ્રસારણ થાય છે.

બીબીસીની સ્થાનિક સેવાને [[ટેલિવીઝન પરવાનો|ટેલિવીઝન લાયસન્સ]] દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે. બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ રેડીઓને [[ફોરેન અને કોમનવેલ્થ ઓફિસ]]દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે અને તેનું સંચાલન [[બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ]]દ્વારા કેબલ અને ઉપગ્રહની સેવા મારફતે વ્યાપારી ભરણા દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે.આ બીબીસીની વ્યાપારી પાંખ છે જે [[યુકેટીવી]]ના અર્ધા ભાગની [[વર્જિન મિડીયા]]સાથે રચના કરે છે.યુકે હવે મહાકાય અસંખ્ય ટેરેસ્ટ્ર્ીયલ ચેનલ્સ ધરાવે છે જેમં બીબીસીની વધુ છ, આઇટીવીની પાંચ અને ચેનલ 4ની ત્રણ અને એક એસ4સીનો સમાવેશ થાય છે, જે અન્યોની તુલનામાં ફક્ત વેલ્શમાં જ છે. 

મોટા ભાગના ડિજીટલ [[કેબલ ટેલિવીઝન]] સેવાઓ [[વર્જિન મિડીયા]]દ્વારા [[સેટેલાઇટ ટેલિવીઝન|સેટેલાઇટ]] ટેલિવીઝન દ્વરા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જે [[ફ્રીસેટ (મુક્ત પ્રસારણ)|ફ્રીસેટ]] અથવા[[બ્રિટીશ સ્કાય બ્રોડકાસ્ટીંગ]] દ્વારા ઉપલબ્ધ છે અને [[ફ્રી ટુ એર]] ડિજીટલ ટેરેસ્ટ્રીયલ ટિલીવીઝન [[ફ્રીવ્યૂ (યુકે)|ફ્રીવ્યૂ]]દ્વારા ઉપલબ્ધ છે. સમગ્ર યુકે ૨૦૧૨ સુધીમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ડિજીટલ ટેરેસ્ટ્રીયલ ટેલિવીઝન #ડિજીટલ સ્વીચગિયર|ડિજીટલ]] નો ઉપયોગ કરતું થઇ જશે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રેડીયો|યુકમાં રડીયો પર]] [[બીબીસી રેડીયો|બીબીસી રેડિયો]]નું પ્રભુત્વ છે, જે દસ રાષ્ટ્રીય નેટવર્કનું અને ૪૦ સ્થાનિક રેડીયો સ્ટશનોનું સંચાલન કરે છે. સાંભળનારાઓની સંખ્યાના આધારે મોટા લોકપ્રિય રેડીયો સ્ટેશનો [[બીબીસી રેડીયો 2]],તેમજ ત્યાર બાદ [[બીબીસી રેડિયો 1|બીબીસી રેડીયો 1]]નો ક્રમ આવે છે. દશભરમાં સોએક જટેલા મુખ્ય સ્થાનિક વ્યાપારી રેડીયો છે, જે વિવિધ પ્રકારના સંગીત અથવા વાર્તાલાપ સ્વરૂપ રજૂ કરે છે. 

==== ઇન્ટરનેટ ====
યુનાઇટડ કિંગડમ માટે [[ઇન્ટરનેટ]] [[દેશનો કોડ|કંટ્રી કોડ]] [[ટોચનું ડોમેન|ટોપ લેલ ડોમેન]] ([[સીસી ટીએલડી|સીસીટીલડી]])માટે [[.યુકે|.uk]]છે. . જોકે સ્કોટ્ટીશ સરકાર વર્કીંગ ગ્રુપ 2009માં સ્કોટ્ટીશ વેબ ડોમેન - &quot;[[.એસસીઓ|.sco]]&quot; અથવા &quot;.scot&quot; - નું સર્જન કરવાની તૈયારીઓ કરી રહી છે. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7782273.stm સાલમોન્ડ ડોટસ્કોટ વેબ નામને ટેકો આપે છે] બીબીસી સમાચાર, 14 ડિસેમ્બર 2008&lt;/ref&gt;

==== પ્રિન્ટ ====
પરાંપરાગત રીતે, [[યનાઇટેડ કિંગડમના અખબારોની યાદી|બ્રિટીશ અખબારો]] ને ''ગુણવત્તા'' માં વહેંચી શકાય, સિરીયસ માઇન્ડેડ અખબાર (સામાન્ય રીતે તેમના કદ પ્રમાણે &quot;[[બ્રોડશિટ|બ્રોડશીટ]]&quot;તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) અને વધુ લોકપ્રિય, ''[[ટેબ્લોઇડ (નાના અખબાર)|ટેબ્લોઇડ]]'' નો સમાવેશ થાય છ. વાંચનમા સરળતા રહે તે માટે ઘણા પરંપરાગત બ્રોડશીટ્સે વધુ [[નાના (અખબાર)|નાના]]-કદના સ્વરૂપને અપનાવ્યું છે, જેનો પરંપરાગત રીતે [[ટેબ્લોઇડ]]દ્વારા ુપયોગ કરવામાં આવે છે. ''[[ધી સન]]'' યુકેના અન્ય કોઇ પણ દૈનિક અખબારની તુલનામાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવે છે: 3.1 મિલીયન, જે કુલ બજારના ત્રીજા ભાગ બરોબર છે. &lt;ref name=&quot;paper&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing|title=ABCs: National daily newspaper circulation September 2008|publisher=Audit Bureau of Circulations|access-date=2008-10-17}}&lt;/ref&gt; તેનું સંલ્ગન પેપર ''[[ન્યૂઝ ઓફ ધ વર્લ્ડ]]'' રવિવારના અખબારી બજારમાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવે છે અને પરંપરાગત રીતે વિખ્યાત વ્યક્તિઓ આધારિત સ્ટોરીઓને અનુસરે છે&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing1|title=ABCs: National Sunday newspaper circulation September 2008 |publisher=Audit Bureau of Circulations |date=2008-10-10|access-date=2008-10-17}}&lt;/ref&gt; ''[[ધી ડેઈલી ટેલિગ્રાફ|ધ ડઇલી ટેલિગ્રાફ]] '' , [[રાઇટ વિંગ પોલિટિક્સ|રાઇટ વિંગ]] બ્રોડશીટ પેપર, ગુણવત્તાવાળા સૌથી વેચાતા અખબારોમાંનું એક છે. &lt;ref name=&quot;paper&quot;/&gt; ''[[ધી ગાર્ડિયન]]'' વધુ [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ઉદારવાદ|લિબરલ]] &quot;ગુણવત્તા&quot; વાળુ બ્રોડશીટ અને ''[[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ|ફાયનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]]'' મુખ્ય બિઝનેસ અખબાર છે, જે અલગ પડે તેવા સાલમોન પિંક બ્રોડશીટ પેપરમા છપાય છે. 

બેલ્ફાસ્ટમાં 1737માં સૌપ્રથમ વખત ''[[ધી ન્યૂઝ લેટર]] '' પ્રિન્ટ થયો હતો, તે સૌથી જૂનું ઇંગ્લીશ ભાષાનું દૈનિક અખબાર છે, જે આજ પણ પ્રકાશિત થાય છે. તેનું અનુયાયી ઉત્તરીય આઇરીશ સ્પર્ધક, ''[[ધી આઇરીશ ન્યૂઝ]]'' ,ને યુનાઇટેડ કિંગડમમાં 2006 અને 2007માં શ્રેષ્ઠ પ્રાદશિક અખબારનો ક્રમાંક અપાયો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |title=The Newspaper Awards |access-date=2007-05-19 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510080001/http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અખબારો સિવાય ''[[ધી ઇકોનોમિસ્ટ]]'' અન ''[[નેચર (જર્નલ)|નેચર]]'' સહિતના બ્રિટીશ મેગેઝીનો અને જર્નલે વિશ્વભરમાં ફેલાવો હાંસલ કર્યો છે. સ્કોટલેન્ડ અખબારી વાંચનની તફાવતયુક્ત પરંપરા ધરાવે છે. (see [[સ્કોટલેન્ડના અખબારોની યાદી|સ્કોટલેન્ડમાં અખબારોની યાદી]]). ટેબ્લોઇડ ''[[ડેઇલી રેકોર્ડ (સ્કોટલેન્ડ)|ડેઇલી રેકોર્ડ]]'' અન્ય દૈનિક અખબારની તુલનામાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવે છે. તેમજ ''[[ધી સન#ધી સ્કોટ્ટીશ સન|સ્કોટ્ટીશ સન]] '' કરતા ચારથી એક જ્યારે તેનું સંલગ્ન પેપર ''[[સંડે મેઇલ (સ્કોટલેન્ડ)|સંડે મેઇલ]]'' તેજ રીતે રવિવારના અખબારમાં અગ્રણી છે. સ્કોટલેન્ડમાં અગ્રણી &quot;ગુણવત્તાવાળુ&quot; દૈનિક અખબાર ''[[ધી હેરાલ્ડ (ગ્લાસ્ગો)|ધી હેરાલ્ડ]]'' છે, જોકે તે ''[[ધી સ્કોટ્સમેન|ધી સ્કોટ્મેન]]'' નું સંલગ્ન પેપર છે, ''[[સ્કોટલેન્ડ ઓન સંડે]]'' , રવિવારના અખબારોમાં અગ્રણી છે. &lt;ref&gt;[http://www.business7.co.uk/business-news/breaking-business-news/2008/02/11/scottish-newspaper-readership-falls-97298-20316075/ સ્કોટ્ટીશ અખબાર વાંચકોમાં ઘટાડો ] બિઝનેસ7, 11 ફેબ્રુઆરી 2008&lt;/ref&gt;

=== સંગીત ===
[[ચિત્ર:The Fabs.JPG|thumb|બીટલ્સ એ સંગીતના ઇતિહાસમાં વ્યાપારી રીતે અંત્યંત સફળ અને ટીકાકારો દ્વારા વખાણાયેલી બેન્ડ છે અને જેનું વૈશ્વિક સ્તે અબજોની સંખ્યામાં વેચાણ થાય છે.[467]]]

વિવિધ પ્રકારના સંગીત લોકપ્રિય છે, જેમાં સ્થાનિક [[ઇંગ્લેંડનું ફોક મ્યુઝિક|ફોક મ્યુઝિક ઓફ ઇંગ્લેડ]], ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સથી લઇને [[હેવી મેટલ મ્યુઝિક|હેવી મેટલ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[ગ્લોસગો|ગ્લાસગો]]નો સંગીત ક્ષેત્રેનો ફાળો 2008માં જ્યારે તેને યુનાઇટેડ નેશન્સ સિટી ઓફ મ્યુઝિક એવુ નામ આપવામાં આવ્યું ત્યારે ઓલખી કાઢવામાં આવ્યો હતો, આ પ્રકારનું સન્માન મેળવનાર વિશ્વમા ફક્ત ત્રણ શહેરોમાંનું એક હતું. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/7570915.stm ગ્લોસગોને સિટી ઓફ મ્યુઝિકનું ન્માન અપાયું] bbc.co.uk, 20 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન &lt;/ref&gt; 1960 અને 1970માં [[રોક મ્યુઝિક]]ના વિકાસ માટે યુકેમાં ફાળો આપનારા અગ્રણીઓમાં [[ધી બીટલ્સ]], [[રોલીંગ સ્ટોન્સ]], [[ધી કિન્ક્સ|ધી કિન્કસ]], [[એરિક ક્લેપ્ટોન]], [[એલ્ટોન જોહ્ન]], [[પિંક ફ્લોયડ]], [[જિનેસીસ (બેન્ડ)|જિનેસિસ]], [[યથાવત્|સ્ટેટસ ક્વો]],&lt;ref&gt;[http://www.statusquo.co.uk/factsheet.htm ક્વો ફેક્ટસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226090132/http://www.statusquo.co.uk/factsheet.htm |date=2009-12-26 }} statusquo.co.uk, 14 ઓક્ટોબર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; [[સ્લેડ]],&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2245820.stm ગ્લામ રોકેટર્સ માટે માનદ એવોર્ડ] બીબીસી સમાચાર, 9 સપ્ટેમ્બર, 2002 &lt;/ref&gt; [[લેડ ઝેપ્પેલીન|લેડ ઝેપ્લીન]], [[ધી હૂ|ધી હુ]], [[ક્વીન (બેન્ડ)|ક્વીન]], [[ડેવીડ બોવી]], [[રોડ સ્ટુવર્ટ]], [[સ્ટિંગ (સંગીતકાર)|સ્ટીંગ]], [[ડીપ પર્પલ]], અને [[બ્લેક સબ્બાથ|બ્લેક સાબ્બાહ]]નો સમાવેશ થાય છે. યુકેના કલાકારોએ વિશ્વભરની અન્ય શૈલી જેમ કે હેવી મેટલ, [[હાર્ડ રોક]], [[પૂંક રોક|પંક રોક]], [[ન્યૂ વેવ મ્યુઝિક|ન્યુ વેવ]], [[ન્યુ રોમેન્ટિક]], [[ઇન્ડી રોક]], [[ટેકનો]], અને [[ઇલેક્ટ્રોનીકા|ઇસેક્ટ્રોનીકા]]માં નોધપાત્ર ફાળો આપ્ય હતો. તેમાં વિખ્યાત કલાકારોમાં [[સેક્સ પિસ્તોલ્સ|સેકસ પિસ્તોલ્સ]], [[ધી ક્લેશ]], [[કલ્ચર કલ્બ|કલ્ચર ક્લબ]], [[દૂરા દૂરાન|દુરાન દુરાન]], [[હ્યુમન લીગ]], [[ધી સ્મિથસ|ધી સ્મિથ્સ]], [[કાટે બુશ]], [[ઓએસિસ (બેન્ડ)|ઓએસિસ]], [[બ્લુર (બેન્ડ)|બ્લુર]], [[રેડીયોહેડ|રેડિયોહેડ]], [[જથ્થાબંધ હૂમલાઓ|માસિવ એટેક]] અને[[ધી પ્રોડીગી|ધી પ્રોડિગી]]નો સમાવેશ થાય છે. તદુપરાંત એવી પણ લોકપ્રિય શૈલીઓ છે જે યુકેમાંથી ઉભરી આવી હતી અને તેને વિશ્વ સમક્ષ મૂકવામાં આવી હતી. તેના ઉદાહહરણોમાં [[2-ટોન]], [[ટ્રિપ હોપ]], [[ઇન્ડી પોપ]], બ્રિટપોપ, [[શૂગેઝીંગ]], [[હાર્ડ હાઉસ]] અને[[ડબ્સસ્ટેપ]]નો સમાવેશ થાય છે. તાજેતરમાં જ, આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતા સંગીત કલાકારોએ રેડિયોહેડ, [[સ્પાઇસ ગર્લ્સ]], [[કોલ્ડપ્લે]], [[એમી વાઇનહાઉસ|એમિ વાઇનહાઉસ]]અને[[લિયોના લેવીસ]]ને સમાવ્યું છે. 

વિખ્યાત શાસ્ત્રીય સંગીતના યુનાઇટેડ કિંગડમના કંપોઝર કે જેમણે વિવિધ દેશોમાં અગ્રેસર રહ્યા હતા તેમાં [[વિલીયન બીર્ડ|વિલીયમ બીર્ડ]], [[હેનરી પર્સેલ|હેનરી પ્યોરસેલ]], સર [[એડવર્ડ એલ્ગર]], [[ગુત્સવ હોસ્ટ|ગુત્સવ હોલ્સ]], સર [[આર્થર સુલ્લીવાન|આર્થર સુલ્લીવન]] (ઓપેરા પર શ્રેષ્ઠ રીતે શબ્દો ગોઠવનાર સર [[ડબ્લ્યુ.એસ. ગિલબર્ટ|ડબ્લ્યુ.એસ. ગિલ્બર્ટ]]), [[રાલ્ફ વૌઘાન વિલીયમ્સ]], અને [[બેન્જામિન બ્રિટ્ટેન]], આધુનિક બ્રીટીશ [[ઓપેરા]]માં અગ્રણી હતા). સર[[પીટર મેક્સવલેલ ડેવીસ|પીટર નેક્સવેલ ડેવીસ]] અનેક અગ્રણી કંપોધરોમાંના એક હતા અને પ્રવર્તમાન [[માસ્ટર ઓફ ધી ક્વીન્સ મ્યુઝિક|માસ્ટર ઓફ ધ ક્વીન્સ મ્યુઝિક]]છે. યુકે વૈશ્વિક સ્તરે જાણીતું સિમ્ફોનીક ઓરકેસ્ટ્રા અને કોરસ જેમ કે [[બીબીસી સિંફની ઓરકેસ્ટ્રા|બીબીસી ઓરકેસ્ટ્રા]] અને [[લંડન સિંફની કોરસ|લંડન સિંફોની કોરસ]]નું ઘર છે. વિખ્યાત [[હાથ ધરે છે.|કંડકટર્સમાં]]સર [[સિમોન રેટ્ટલ]], [[જોહ્ન બાર્બીરોલ્લી|જોહ્ન બાર્બીરોલી]] અને સર [[માકોમ સાર્જન્ટ|માલકોમ સાર્જન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે.

=== ફિલોસોફી ===
ધી યુનાઇટેડ કિંગડ્મ &quot;બ્રિટીશ એમ્પિરિસીઝમ&quot;ની પરંપરા માટે જાણીતું છે, જ્ઞાનની ફિલોસોફીની એક શાખા જે દર્શાવે છે કે અનુભવ દ્વારા ચકાસી શકાય તેજ જાણકારી માન્ય છે. આ પરંપરાના અત્યંત જાણીતા ફિલોસોફરો [[જોહ્ન લોક]], [[જ્યોર્જ બર્કલે|જ્યોર્જ બર્કેલી]] અને[[ડેવીડ હ્યુમ]]છે. વધુમાં બ્રિટન યુટિલીટેરિએનિઝમ, થિયરી ફ ધ મોરલ ફિલોસોફી માટે જાણીતું છે, જેનો પ્રથમ ઉપયગ [[જેરેમી બેન્થાન|જેરેની બેન્થમ]]અને બાદમાં [[જોહ્ન સ્ચુઅર્ટ મિલ|જોહ્ન સ્ટુઅર્ટ મિલ]],દ્વારા તેમની ટૂંકી રચના ''[[યુટીલિટેરિયન (પુસ્તક)|યુટિલીટેરિએનિઝમ]]'' માં કરાયો હતો. યુકેના અન્ય આગળ પડતા ફિલોસોફરો દર્શાવે છે કે તેમાં અગ્રણી રહેનારાઓમાં [[ડન્સ સ્કોટસ]], [[વિલીયમ ઓફ ઓખામ]], [[તોમસ હોબ્સ|થોમસ હોબ્સ]], [[બર્ટરાન્ડ રશેલ]], [[આદમ સ્મિથ]] અન[[આલ્ફ્રેડ આયર]]નો સમાવેશ થાય છે. વિદેશમાં જન્મેલા ફિલોસોફર કે જેઓ યુકમાં સ્થાયી થયા હતા તેમાં [[ઇસૈયાહ બર્લિન]], [[કાર્લ માર્કસ|કાર્લ માર્ક્સ]], [[કાર્લ પોપ્પેર|કાર્લ પોપ્પર]], અને [[લૂડવિગ વિટ્ટજેનસ્ટેઇન|લુડવિગ વિટ્ટજેનસ્ટેઇન]]નો સમાવેશ થાય છે.

=== વિજ્ઞાન, એન્જિનિયરીંગ અન શોધ ===
[[ચિત્ર:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|સર આઇઝેક ન્યુટન]]
[[ચિત્ર:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|right|upright|ચાર્લ્સ ડાર્વિન ]]

યુનાઇટેડ કિંગડમ અને દેશો કે જે આગોતરી શોધો કરતા હતા તેવા વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિયર્સ (ઇજનેર)ને પેદા કરવામાં અગ્રણી રહ્યા હતા, તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે;

* આધુનિક [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]] નો વિકાસ [[ઇંગ્લીશ પ્રજા|ઇંગ્લીશ]] ફિલોસોફર [[ફ્રાંસિસ બાકોન|ફ્રાંસિસ બેકોન]]દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. 
* [[ન્યુટનનો હિલચાલના કાયદાઓ|લોઝ ઓફ મોશન]] અને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]]નો પ્રકાશ, [[ઇંગ્લીશ પ્રજા|ઇંગ્લીશ]] [[ભૌતિક વિજ્ઞાન વિહ]], [[ગણિતશાસ્ત્રી]], [[જ્યોતીષશાસ્ત્ર|અવકાશયાત્રી]], [[કુદરતી માન્યતા|નેચરલ ફિલોસોફર]], [[આલ્કેમી|કીમીયાગર]] અને[[થિયોલોજી|થિયલોગિયન]], સર [[આઇઝેક ન્યુટન|આઇજેખ ન્યૂટન]]નો સમાવેશ થાય છે. 
* [[જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલ]] દ્વારા યુનિફિકેશન ઓફ [[ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટીઝમ|ઇલેક્ર્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ]] 
* [[હેનરી કેવેનડિશ|હેનરી કેવેન્ડીશ]]દ્વારા [[હાઇડ્રોજન]]ની શોધ
* [[રિચાર્ડ ટ્રેવિથીક|રિચાર્ડ ટ્રેવિથિક]]અને [[એન્ડ્રુ વિવિયન|એન્ડ્રુ વિવીયન]] દ્વારા [[વરાળ એન્જિન]]
* વિશ્વની સૌપ્રથમ કામ કરતી [[ટેલિવીઝન]]સિસ્ટમની શોધ[[સ્કોટ્ટીશ પ્રજા|સ્કટ્ટીશ]] [[ઇજનેર (એન્જિનીયર)|એન્જિનીયર]] અને શોધક [[જોહ્ન લોગી બૈર્ડ|જોહ્ન લોગી બાયર્ડે]]કરી હતી.
* [[ફ્રેંક વ્હીટ્ટલ]]દ્વારા [[જેટ એન્જિન]]ની શોધ
* [[ચાર્લ્સ ડાર્વિન|ચાર્લ્ડ ડાર્વિન]]દ્વારા [[કુદરતી પસંદગી]] મારફતે વિકાસ
* [[એલાન ટુરીંગ|એલન ટર્નીંગ]] દ્વારા [[ટ્યુરીંગ મશિન|ટર્નીંગ મશિન]]ની શોધ, આધુનિક [[કોમ્પ્યુટર]]નો આધાર
* [[ક્રિસ્ટોફર કોકરેલ|ક્રિસ્ટોફર કોકરવેલ]]દ્વરા [[હોવરક્રાફ્ટ]]ની શોધ
* [[બ્રિટીશ એરક્રાફ્ટ કોર્પોરેશન]] દ્વારા વિશ્વના સૌપ્રથમ સુપરસોનિક એરલાઇનર[[કોન્કોરેડ|કોન્કોરોડ]]નો વિકાસ
* [[ફ્રાંન્સિસ ક્રિક|ફ્રાંસિક ક્રિક]]અને અન્યો દ્વારા [[ડીએનએ]]ના માળખાનો વિકાસ 
* [[વર્લ્ડ વાઇડ વેબ#ઓરિજીન્સ|વર્લ્ડ વાઇડ વેબ]]ના વિકાસનો યશ મોટે ભાગે[[ટિમ બેર્નર્સ-લી|ટીમ બાર્નર્સ લી]]ને જાય છે. 
* સ્કોટ્ટીશ [[જીવવિજ્ઞાની]] અને [[ઔષધિ વિજ્ઞાની|ફાર્માકોલોજિસ્ટ]], [[સર એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમીંગ|સર એલેક્ઝાન્ડર ફ્લમીગ]]દ્વારા [[પેનિસીલીન]]ની શોધ
* [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ|એલેક્ઝાન્ડ ગ્રેહામ બેલ]] દ્વારા પ્રથમ કામ કરતા [[ટેલિફોન]]ની શોધ

વિખ્યાત [[બાંધકામ ઇજનેરી કામ|સિવીલ એન્જિનીયરીંગ]] પ્રોજેક્ટોમાં, અગ્રણીમાં [[ઇસામબાર્ડ કિંગડમ બ્રુનેલ|ઇસામબાર્દ કિંગડમ બ્રુનેલે]],વિશ્વની સૌપ્રથમ રાષ્ટ્રીય રેલવે ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ આપી હતી. યુકેમાં અન્ય એડવાન્સીસ અગ્રણીમાં [[મિરન ક્રોનોમીટર|મરિન ક્રોનોમીટર]], [[જેટ એન્જિન]], આધુનિક [[સાયકલ]], [[લેમ્પ (વીજાણુ ઘટક)|ઇલેક્ટ્રીક લાઇટીંગ]],[[ઇલેક્ટ્રીક મોટર]], [[આગબોટ કે વિમાનનો પંખો|સ્ક્રુ પ્રોપેલર]], [[ઇન્ટરનલ કોમ્બુશન એન્જિન|ઇન્ટરનલ કોમ્બ્યુશન એન્જિન]], લશ્કરી [[રડાર]] , ઇલેક્ર્ટ્રનીક [[કોમ્પ્યુટર]], [[રસીકરણ]] અને [[એન્ટિબાયોટિક]]નો સમાવેશ થાય છે. યુકમાં પેદા કરવામાં આવેલી વૈજ્ઞાનિક જર્નલ્સમાં ''[[નેચર (જર્નલ)|નેચર]]'', ''[[બ્રિટીશ મેડિકલ જર્નલ]]'' અને ''[[ધી લાન્સેટ]]'' નો સમાવેશ થાય છે. 2006માં એવું બહાર આવ્યું હતું કે યુકેએ વિશ્વના કુલ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પેપરોમાંથી 9% પૂરા પાડ્યા છે અને 12% હિસ્સો પદવીઓનો છે, જે યુએસ બાદ વિશ્વમાં સૌથી વધુ બીજો ક્રમ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |title=Britain second in world research rankings |publisher=The Guardian |date=2006-03-21 |access-date=2006-05-14}}&lt;/ref&gt;

=== વિઝ્યુઅલ આર્ટ ===
ધી [[રોયલ એકેડમી]] લંડનમાં આવેલી છે. આર્ટની અન્ય મોટી શાળાઓમાં [[સ્લેડ સ્કુલ ઓફ ફાઇનઆર્ટ|સ્લેડ સ્કુલ ઓફ ફાઇન આર્ટ]]; ધી છ શાળાની [[યુનિવર્સિટી ઓફ ધી આર્ટ લંડન|યુનિવર્સિટી ઓફ ધ આર્ટસ લંડન]], કે જેમાં [[સેન્ટ્રલ સેઇન્ટ માર્ટિન્સ કોલેજ ઓપ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન|સેન્ટ્રલ સેઇન્ટ માર્ટિન્સ કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]] અને[[ચેલ્સા કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન|ચેલ્સા કોલેજ ઓપ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]]; [[ગ્લાસગો સ્કુલ ઓફ આર્ટ|ગ્લાસગ સ્કુલ ઓપ આર્ટ]],અને [[ગોલ્ડસ્મિથ્સ યુનિવર્સિટી ઓફ લંડન|ગોલ્ડસ્મિથ્સ, યુનિવર્સિટી ઓફ લંડન]]નો સમાવેશ થાય છે. આ વ્યાપારી સાહસ બ્રિટનનું અનેક અગ્રણી વિઝ્યુઅલ આર્ટ સંસ્થાઓમાંની એક છે. 
મોટા બ્રટીશ કલાકારોમાં સર[[જોસુહા રેયનોલ્ડઝ|જોસ્હુઆ રેનોલ્ડઝ]], [[થોમસ ગેઇન્સબોરોઘ]], [[જોહ્ન કોન્સ્ટેબલ|જોહ્ન કોન્સેટબલ]] , [[વિલીયન બ્લેક|વિલીયમ બ્લેક]], [[જે.એમ.ડબ્લ્યુ ટર્નર|જે.એમ.ડબ્લ્યુ.ટર્નર]] , [[વિલીયમ મોરિસ|વિલીયમ મોરસ]], [[એલ.એસ.લૌરી|એલ.એસ. લૌરી]], [[ફ્રાંસિસ બેકોન]], [[લ્યુસિયન ફ્રિયુડ|લ્યુસિયન ફ્રુઇડ]], [[ડેવીડ હોકની]], [[ગિલ્બર્ટ અન જ્યોર્જ|ગિલબર્ટ એન્ડ જ્યોર્જ]], [[રિચાર્ડ હેમિલ્ટન (કલાકાર)|રિચાર્ડ હેમિલ્ટોન]], [[પીટર બ્લેક (કલાકાર)|પીટર બ્લેક]] , [[હાવર્ડ હોડકીન|હોવર્ડ હોડકિન]] , [[એન્ટોની ગોર્મલી]], અને [[અનીશ કપૂર|અનિશ કપૂર]]નો સમાવેશ થાય છે. 1980 અને 1909ના અંતમાં લંડનમાં [[સાચી ગેલેરી|સત્ચી ગિલેરી]] એક કરતા વધુ કલાઓ ધરાવતા જુથને જાહેર જનતાના ધ્યાનમાં લાવ્યા હતા, જે કદાચ [[નાના બ્રિટીશ કલાકારો|યંગ બ્રિટીશ આર્ટિસ્ટ]]તરીકે જાણીતા બન્યા હતા. [[ડેમેન હિર્સ્ટ|ડેમિયન હ્રીસ્ટ]], [[ક્રિસ ઓફિલી|ક્રિસ ઓફિલ]], [[રશેલ વ્હાઇટરીડ]], [[ટ્રેસી એમિન|ટ્રેસી એવિન]], [[માર્ક વોલીંગર]], [[સ્ટીવ મેક્વીન (કલાકાર)|સ્ટીવ મેક્વીન]] , [[સામ ટેયલોર વુડ|સામ ટેયલોર-વુડ]], અને [[જેક અને ડિનોસ ચેમ્પમેન|ચંપન બ્રધર્સ]] આ હળવી રીતે સંકળાયેલી ચળવળના વધુ સારી રીતે જાણીતા સભ્યોમાંના એક હતા.

== પ્રતીકો ==
{{main|Symbols of the United Kingdom, the Channel Islands and the Isle of Man}}
[[ચિત્ર:Britannia-Statue.jpg|thumb|upright|પ્લાયમાઉથમાં બ્રિટાનીયાનું પૂતળુ.બ્રિટાનીયા એ યુકેનો રાષ્ટ્રીય અવતાર છે. ]]
[[યુનાઇટેડ કિંગડમન ધ્વજ|યુનીઇટેડ કિંગડમનો રાષ્ટ્રધ્વજ]] [[યુનિયન ધ્વજ|યુનિયન ફ્લેગ]]છે. તેની રચના [[ઇંગ્લેંડનો ધ્વજ|ફ્લેગ ઓફ ઇંગ્લેડ]] , [[સ્કોટલેન્ડનો ધ્વજ|ફ્લેગ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]] [[સેઇન્ટ પેટ્રિકનો ધ્વજ|સેઇન્ટ પેટ્રિક્સ ફ્લેગ]]ના સંમિશ્રણથી 1801માં રચના કરવામાં આવી હતી. યુનાઇટેડ કિંગડમની રચના થઇ તે પહેલા વોલ્સ જીતીને લેવામાં આવ્યું હોવાથી અને તે ઇંગ્લેંડ સાથે સંકળાયેલું હોવાથી યુનિયન ફ્લેગમાં વોલ્સ પ્રદર્શિત થતું નથી. જોકે, વોલ્સના પ્રતિનિધિત્વને દર્શાવવા માચે યુનિયન ફ્લેગની પુનઃરચનાની શક્યતા સંપૂર્ણ રીતે નકારી શકાતી નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7114248.stm|title=Welsh dragon call for Union flag|publisher=BBC|date=27 November 2007|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008}}&lt;/ref&gt;યુનાઇટેડ કિંગડમનું [[રાષ્ટ્રીય ગીત|રાષ્ટ્રગીત]]&quot;[[ગોડ સેવ ધ ક્વીન|ગોડ સેવ ધ કીંગ]]&quot;છે, જેમાં &quot;કીંગ&quot;ને સ્થાને&quot;ક્વીન &quot; ને લેખકની લેખકની ભાવનાઓમાં સમાવવામાં આવી છે જ્યાં શાસક તરીકે એક સ્ત્રી છે. રાષ્ટ્રગીતનું નામ &quot;ગોડ સેવ ધ કિંગ&quot;છે.

[[બ્રિટાનીયા]] એ યુનાઇટેડ કિંગડમનું [[રાષ્ટ્રીય અવતાર|રાષ્ટ્રીય વ્યક્તિકરણ]]છે, જે [[રોમન બ્રિટન]] નું મૂળ દર્શાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.24carat.co.uk/britanniaframe.html |title=Britannia on British Coins |publisher=Chard |dateformat=dmy|access-date=25 June 2006}}&lt;/ref&gt; બ્રિટાનીયાને ભૂખરા અથવા સોનેરી વાળ ધરાવતી યુવાન સ્ત્રી તરીકે સિંમ્બોલાઇઝ્ડ કરાયુ્ં છે, જેણે [[કોરીથિયન હેલ્મેટ|કોરિન્થીયન શૈલીની હેલ્મેટ]]અને સફેદ ઝભ્ભો પહેર્યા છે. તેણી યુનિયન ફ્લેગ ધરાવતા [[પોઝડોન|પોઝેઇડોન]]નું ત્રિશૂળ અને [[કવચ|ઢાલ]]છે.કેટલીક વખત સિંહની પીઠ પર સવાર થયેલી તેણીને દર્શાવવામાં આવે છે. બ્રિટીશ સામ્રાજ્યની ઊંચાઇ ધરાવતા હોવાથી, બ્રિટાનીયા ઘણીવખત દરિયાઇ પ્રભુત્વ સાથે સંકળાયેલ હોય છે,જેમ દેશભક્તિના ગીત ''[[નિયમ, બ્રિટાનીયા!|રુલ, બ્રિટાનીયા !]]'' માં દર્શાવેલું હોય છે. [[સિંહ]]એ બ્રિટાનીયાની પાછળ [[બ્રિટીશ પચાસ પેન્સનો સિક્કો|બ્રિટીશ પચાસ પેન્સના સિક્કા]]પર અંકિત છે અને તેને [[બ્રિટીશ દશ પેન્સનો સિક્કો|બ્રિટીશ દસ પેન્સના સિક્કા]]ની પાછળના ભાગમાં પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેનો [[બ્રિટીશ લશ્કર]]ના અવિધિવત ફ્લેગ પરના પ્રતીક તરીકે પણ ઉપયોગ થાય છે. [[બુલડોગ]]નો ઉપયોગ કેટલીકવાર યુનાઇટેડ કિંગડમના પ્રતીક રૂપે પણ થાય છે અને તે [[વિન્સ્ટન ચર્ચીલ|વિન્સ્ટોન ચર્ચીલ]]ની નાઝી જર્મનીની અવજ્ઞા સાથે સંકળાયેલું છે. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Baker|first=Steve|title=Picturing the Beast|publisher=University of Illinois Press|year=2001|pages=p.52|isbn=0252070305}}&lt;/ref&gt;

=== યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
!ફ્લેગ
!દેશ
!આશ્રયદાતા સંત
!ફૂલ
|-
|  {{flagicon|England}} 
| ઇંગ્લેંડ
|  [[સેઇન્ટ જ્યોર્જ|સેંટ.જ્યોર્જ]] 
|  [[ટ્યૂડોર રોઝ|ટ્યૂડોર ગુલાબ]]
|-
|  {{flagicon|Scotland}} 
| સ્કોટલેન્ડ
|  [[સેઇન્ટ એન્ડ્રુ|સેંટ.એન્ડ્રુ]] 
|  [[થિસલ]]
|-
|  {{flagicon|Wales}} 
| વોલ્સ
|  [[સેઇન્ટ ડેવીડ|સેંટ. ડેવીડ]] 
|  [[લીક|લિક]]/[[નાર્સિસસ (ઉત્પત્તિ)|ડેફોડીલ]]
|-
|  
| ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ
|  [[સેઇન્ટ પેટ્રિક|સેંટ.પેટ્ર્કિ]] 
|  [[ફ્લેક્સ]]/[[શેમરોક|શામ રોક]]
|}
[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ બંધારણ કાયદો 1973]]અનુસાર[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડનો ધ્વજ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]કોઇ સત્તાવાર ફ્લેગ નથી અથવા કોઇપણ બિનસત્તાવાર ફ્લેગ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડને સમર્થન આપતો નથી. ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં વિવિધ ફ્લેગના ઉપયોગ વિશે તકરાર ચાલી રહી છે.જોકે, [[અલ્સ્ટર બેનર]]નો ઘણીવખત રમત ઘટનાઓમાં ઉપયોગ થાય છે. જુઓ [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ધ્વજા મુદ્દો|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ફ્લેગ મુદ્દો]] અને [http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf ધી યુનિયન ફ્લેગ અને ફ્લેગ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ કિંગડમ] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080521055656/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf |date=2008-05-21 }}

== વધુ જૂઓ ==
{{portal|United Kingdom|Flag of the United Kingdom.svg}}

* [[યુનાઇટેડ કિંગડમ સંબંધિત વિષયોની યાદી|યુનાઇટેડ કિંગડમ બંધિત વિષયોની યાદી]] 
* [[યુનાઇટેડ કિંગડમની રૂપરેખા|યુનાઇડેટ કિંગડમની રૂપરેખા]] 

== નોંધ અને સંદર્ભો ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== બ્રાહ્ય કડીઓ ==
{{sisterlinks|United Kingdom}}
{{wikivoyage|United Kingdom}}

;સરકાર
* [http://www.royal.gov.uk/output/Page1.asp બ્રિટીશ મોનાર્કન સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [http://www.direct.gov.uk/en/index.htm યુનાઇટેડ કિંગડમ સરકારની સત્તાવાર વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907093139/http://www.direct.gov.uk/en/index.htm |date=2009-09-07 }}
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html રાજ્યના વડા અને કેહિનેટ સભ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026195959/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html |date=2009-10-26 }}
* [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20011119164232/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Product.asp?vlnk=5703 યુનાઇટેડ કિંગડમ ]આંકડાશાસ્ત્રની સત્તાવાર યરબુક
* [http://www.number10.gov.uk/ બ્રિટીશ વડાપ્રધાનની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી ] [http://www.number10.gov.uk/Page823 &quot;દેશમાં રહેલા વિવિધ દેશો] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |date=2008-09-09 }} 

;સામાન્ય માહિતી 
* [http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&amp;amp;CO=29 આર્થિક અને સામાજિક ડેટા રેન્કિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010152137/http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&amp;CO=29 |date=2008-10-10 }}
* ''યુસીબી ગ્રંથાલય જીઓવીપબ્સમાંથી '' [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm યુનાઇટેડ કિંગડમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406224510/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm |date=2009-04-06 }}

;મુસાફરી 
* [http://www.visitbritain.com/ બ્રિટનની સત્તાવાર પ્રવાસી માર્ગદર્શિકા]

[[શ્રેણી:યુનાઇટેડ કિંગડમ]]
[[શ્રેણી:ઇંગ્લીશ બોલતા દેશો]]
[[શ્રેણી:જી૮ રાષ્ટ્રો]]
[[શ્રેણી:ટાપુ દેશો]]
[[શ્રેણી:કોમનવેલ્થ રાષ્ટ્રોના સભ્યો]]</text>
      <sha1>skp1hsywwgye75bdt4i7yp1z33er2p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બાળ કામદાર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16348</id>
    <revision>
      <id>900834</id>
      <parentid>832698</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50528" sha1="3tyjztmtuuezvabuelllxb1xq8igp7x" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
[[ચિત્ર:Young garbage recycler in Saigon.jpg|thumb|right|હો ચી મિન્હ શહેર, વિયેતનામમાં 2006માં નાનો છોકરો કચરાનું રિસાયક્લીંગ કરી રહ્યો છે.]]
'''બાળ કામદાર''' , અથવા '''બાળ શ્રમ''' , એ [[બાળક]]ની રોજગારીને લાગે વળગે છે, જે લોકો નિયમિત અને કાયમી રીતે શ્રમ કરે છે. આ આચરણને ઘણી [[આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ|આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા]]ઓ દ્વારા શોષણ માને છે અને ઘણા દેશોમાં તે ગેરકાયદેર છે. ઇતિહાસમાં મોટે ભાગે વિવિધ રીતે બાળ કામદારોનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે, પરંતુ [[વ્યાપક શિક્ષણ|વ્યાપક શાળા]]નો પ્રારંભ થતાં, ઔદ્યોગિકરણની કામની પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર આવવાની સાથે અને [[કામદાર હક્કો|કામદારો]] અને [[બાળકના હક્કો|બાળકોના હક્ક]]નો ખ્યાલ ઉત્પન્ન થતા આ મુદ્દો જાહેર વિવાદ બની ગયો છે. 

[[વિશ્વ]]ના કેટલાક ભાગોમાં બાળ મજૂરી સામાન્ય બાબત છે, જેમાં ફેક્ટરી કામ, ખાણ કામગીરી,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Child labour in Kyrgyz coal mines |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6955202.stm |access-date=2007-08-25}}&lt;/ref&gt; [[વેશ્યાગીરી]], પત્થરની ખાણ, કૃષિ, માતાપિતાના કારોબારમાં મદદ, કોઇનો [[નાનો કારોબાર|નાનો વ્યવસાય]] હસ્તગત કરવો(ઉદા. તરીકે ખાદ્ય સામગ્રી વેચવી), અથવા વિચિત્ર કામગીરી કરવી જેવા ક્ષેત્રે બાળ કામગીરી સામાન્ય છે. કેટલાક બાળકો પ્રવાસીઓ માટે માર્ગદર્શકનું કામ કરે છે, કેટલીકવાર દુકાનો અને રેસ્ટોરન્ટ (જ્યાં તેઓ વેઇટર તરીકે પણ કામ કરે છે)માં પણ કામ કરે છે. કેટલાક બાળકોને બોક્સ ભેગા કરવા, બૂટને પોલીશ કરવી, સ્ટોરની પેદાશોનો સગ્રહ કરવો અથવા સફાઇ કરવી જેવા કંટાળાજનક અને પરિવર્તીત કામ કરવા માટે બળજબરી પૂર્વક ફરજ પાડવામાં આવે છે. જોકે, ફેક્ટરીઓ અને [[મિલ|મિલો]] સિવાય પણ મોટા ભાગની બાળ કામગીરી બિનઔપચારિક ક્ષેત્રોમાં સ્થાન લે છે, શેરીઓમાં વિવિધ ચીજોનું વેચાણ કરવું, ખેતી કરવી અથવા સત્તાવાર શ્રમ અધિકારીઓ જેમ કે લેબર ઇન્સ્પેક્ટર અને માધ્યમોથી [[બાળ ઘરગથ્થુ કામ|ઘરોમાં છૂપાઇને બેસવું]]જેવું પણ કરવું પડે છે. અને તેઓ જે કંઇ કામ કરે છે તેઓ તે દરેક હવામાનમાં કરે છે, અને તે પણ ઓછામાં ઓછા વેતન સાથે કરવું પડે છે. જ્યાં સુધી પારિવારિક ગરીબી પ્રવર્તે છે ત્યાં સુધી બાળ કામદારનું અસ્તિત્વ રહેશે. &lt;ref name=&quot;unicef&quot;&gt;{{cite web |title=The State of the World's Children 1997 |work=UNICEF |url=http://www.unicef.org/sowc97/report/ |access-date=2007-04-15 |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809110938/http://www.unicef.org/sowc97/report/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[યુનિસેફ]]ના અનુસાર, ઘરગથ્થુ બાળ કામદારને બાદ કરતા વિશ્વભરમાં અંદાજે 5થી 14 વર્ષની વયના બાળકોની સંખ્યા 158 મિલીયન છે. &lt;ref&gt;[4] ^ [http://www.unicef.org/ceecis/pub_beyond_en.pdf એફર્મીંગ રાઇટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326151028/http://www.unicef.org/ceecis/pub_beyond_en.pdf |date=2009-03-26 }}, યુનિસેફ&lt;/ref&gt;

{{main|Children's rights}}
[[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ]] અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય મજૂર સંગઠન|આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંસ્થાઓ]]બાળ કામદાર પ્રવૃત્તિને શોષણ ગણે છે, [7][9] યુએનના આર્ટિકલ 32 [[બાળકના અધિકાર પરનું સંમેલન|બાળકોના હક્ક અંગેની સભામાં]] ટાંકવામાં આવ્યું છે કે:&lt;blockquote&gt;''...'' ''બાળકોના હક્કોનું રક્ષણ થવું જોઇએ અને તેમનું આર્થિક શોષણ અટકાવવું જોઇએ અને જેમાં નુકસાન થવાની શક્યતા વધુ જેમ કે તેવા કામ કરતા તેમને અટકાવવા જોઇએ અથવા બાળકના શિક્ષણમાં દરમિયાનગીરી કરવી અથવા બાળકની તંદુરસ્તી જોખમમાં હોય અથવા શારીરિક, માનસિક અથવા સામાજિક અથવા સામાજિક વિકાસ અવરોધાતો હોય તેવા હક્કોને રાજ્ય સરકારે ઓળખી કાઢ્યા છે.''  આમ છતા વૈશ્વિક ધોરણે અંદાજિત 250 મિલીયન બાળકો કામ કરે છે. &lt;/blockquote&gt;
[[ચિત્ર:coaltub.png|right|frame|બાળ કામદાર વિરુદ્ધના પ્રથમ સામાન્ય નિયમો, ફેક્ટરી કાયદાઓ 19મી સદીના પ્રથમ તબક્કામાં બ્રિટનમાં પસાર કરવામાં આવ્યા હતા. નવ વર્ષની નીચેના વયના બાળકોને કામ કરવાની મંજૂરી ન હતી અને 18 વર્ષથી નીચેની વયના બાળકોને દિવસમાં 12 કલાક સુધી કરવાનું મર્યાદિત કરવામાં આવ્યું હતું. [11]]]
ઘણા વિકસિત દેશોમાં &lt;ref&gt;{{cite web |title=Ratification of the Convention on the Rights of the Child |work=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |url=http://www.ohchr.org/english/countries/ratification/11.htm |access-date=2006-10-05 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926223320/http://www.ohchr.org/english/countries/ratification/11.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
જો બાળક ઘરગથ્થુ કામ અથવા શાળાના કામ સિવાયની બાબતમાં ચોક્કસ ઉંમર કરતા ઓછી વયનો હોય તો તે ને શોષણયુક્ત અને અયોગ્ય માનવામાં આવે છે. રોજગારદાતાને પણ ચોક્કસ વયથી ઓછી વય ધરાવતા બાળકને કામે રાખવાની મંજૂરી અપાતી નથી. આ ઓછામાં ઓછી વયનો આધાર જે તે દેશ પર છે.; [[અમેરિકામાં બાળ કામદાર કાયદાઓ|અમેરિકાના બાળ કામદાર નિયમો]]માં 16 વર્ષની વયને માતાપિતાની સંમતિ અને નિયંત્રણ વિના જ જે તે સંસ્થામાં કામ કરવાની ઓછામાં ઓછી વય નિર્ધારિત કરવામા આવી છે.


[[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]] દરમિયાન, ચાર વર્ષની વયના બાળકોને જે ફેક્ટરીઓમાં ઉત્પાદન થતું હોય તેવા જોખમી અને ઘણી વખત મૃત્યુમાં પરિણમે તેવી કામની પરિસ્થિતિમાં કામે લગાડવામાં આવ્યા હતા. [14] કામદાર તરીકે બાળકોના ઉપયોગની આ સમજણને આધારે શ્રીમંત દેશો દ્વારા માનવ અધિકાર ઉલ્લંઘન કરવું અને તેને કાયદામાંથી હાંકી કાઢવું એવું વિચારવામાં આવ્યું છે, જ્યારે કેટલાક ગરીબ દેશો તેને મંજૂરી આપવાનું કે સહન કરવાનું વિચારી શકે છે. [[સોમાલીયા]] અને [[અમેરિકા]] સિવાય વિશ્વના દરેક દેશો 1990માં [[બાળકના હક્કો અંગે સંમેલન|બાળકના હક્કો પરના સંમેલન]], અથવા સીઆરસી સિગ્નેટરી બન્યા હતા.જોકે [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ફાઉન્ડેશન]] સોમાલીયાએ 2002ના સંમેલનમાં હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. હસ્તાક્ષરમાં થયેલા વિલંબનું કારણ સંમેલનમાં હસ્તાક્ષર કરવા માટે સોમાલીયા પાસે સરકાર ન હતી[15]. સીઆરસી આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની ભાષા પ્રતિબંધક ગેરકાયદે બાળ કામદાર મજબૂત,{{Fact|date=November 2008}} સતત{{Fact|date=November 2008}}હિમાયત કરે છે; જોકે બાળક કામદારને ગેરકાયદે ઠરાવતું નથી. 
[[ચિત્ર:Tyre shop worker1.jpg|thumb|left|ગામ્બીયામાં ટાયરની મરમ્મત કરતો છોકરો ]]
ગરીબ પરિવારો ઘણીવારો પોતાના અસ્તિત્વ માટે પોતાના બાળકોની મજૂરી પર આધાર રાખે છે, અને ઘણી વાર તે તેમના માટે આવકનો એક માત્ર સ્રોત બની જાય છે. આ પ્રકારના કામ હંમેશા ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં આવતા નહી હોવાથી છૂપા રહે છે. બાળક કામદારને ગુજરાનલક્ષી ખેતી અને શહેરી બિનઔપચારિક ક્ષેત્રમાં કામે રાખવામાં આવે છે; બાળ ઘરગથ્થુ કામ પણ અગત્યનું છે. બાળકોને ફાયદો થાય તે માટે બાળ કામદાર પ્રતિબંધે તેમને ટૂંકા ગાળાની આવક અને લાંબા ગાળાનું ભવિષ્ય એમ બેવડા પડકારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. કેટલાક યુવા હક્ક જૂથો જોકે એવી લાગણી અનુભવે છે કે ચોક્કસ વયની નીચે કામ પર પ્રતિબંધ લાદવાથી માનવ હક્કોનું ઉલ્લંઘન થાય છે, બાળ વિકલ્પોમાં ઘટાડો કરે છે અને તેમને નાણાંની લાલસા પાછળ ધકેલી દેવામાં આવે છે.{{Fact|date=March 2009}}

1999માં વિશ્વભરમા શરૂ થયેલી [[બાળ કામદાર વિરુદ્ધની વૈશ્વિક ચળવળ|બાળ કામદાર વિરોધી વૈશ્વિક ચળવળ]]સમયે હજ્જારો લોકો બાળ કામદાર વિરોધી એક [[સંદેશ]] આપવા માટે જોડાયા હતા.17 માર્ચ, 1998માં પ્રારંભ થયેલી ચળવળ વિશ્વના દરેક ખૂણામાં સ્પર્શી હતી, તેમજ પુષ્કળ સતર્કતા જાગૃત કરી હતી અને લોકોએ ઊંચા ધોરણે પોતાની ભાગીદારી નોંધાવી હતી. આ ચળવણ વિકાસની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચીને અંતે આઇએલઓ કોન્ફરન્સમાં પરિણમી હતી. ચળવળકારોનો અવાજ સાંભળવામાં આવ્યો હતો અને બાળક કામદારના ખરાબમાં ખરાબ સ્વરૂપ સામેના આઇએલઓ સંમેલનના મુસદ્દામાં પ્રદર્શિત થયો હતો. તેના પછીના વર્ષે, જિનીવામાં આઇએલઓ કોન્ફરન્સ સર્વસંમતિથી યોજવામાં આવી હતી. આજે, 169 દેશોએ સંમેલનને સ્વીકૃત્તિ આપી છે ત્યારે, તે આઇએલઓના ઇતિહાસમાં સૌથી ઝડપથી સ્વીકૃત્તિ પામનાર સંમેલન સાબિત થયું હતું. તેમાં સૌથી મોટો ભાગ આપણા સભ્ય ભાગીદારો દ્વારા ભજવવામાં આવ્યો હતો. 

&quot;ધી ઇકોનોમિકસ ઓફ ચાઇલ્ડ લેબર&quot; પરના ''અમેરિકન ઇકોનોમિક રિવ્યૂ'' (1998)માં એક પ્રભાવશાળી પેપરમાં કૌશિક બાસુ અને ફામ હોઆંગ વેને એવી દલીલ કરી છે કે બાળ કામદારનું મુખ્ય કારણ માતાપિતાની [[ગરીબી]] છે.તેમ હોવાથી, બાળ કામદાર વિરોધી કાયદાકીય કાનૂનના ઉપયોગ સામે તેઓ ચેતવણી ઉચ્ચારે છે અને એવી દલીલ કરે છે કે એવુ માનવાનું કારણ હોય કે બાળ કામદાર પરનો પ્રતિબંધ વયસ્કોના વેતન વધારામાં પરિણમશે તે સમયે તેનો ઉપયોગ થવો જોઇએ અને ગરીબ બાળકોના માતાપિતાને પૂરતું વળતર આપો. [[ભારત]] અને [[બાંગ્લાદેશ]]સહિતના દેશોમાં બાળ કામદારોનો વ્યાપક પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે.સીએસીએલના અંદાજ અનુસાર ભારતમાં 70 અને 80 મિલીયન બાળ કામદારો છે. [19] વિવિધ રાષ્ટ્રીય કાયદાઓ દર્શાવે છે કે 14 વર્ષની નીચેનું કોઇ પણ બાળક કામ કરી ન શકે, તેમ છતાં કાયદાને ઘણી વાર અવગણવામાં આવે છે. 11 વર્ષની વયનું બાળક મિલમાં 20 કલાક રોજગારીએ જાય છે અને અમેરિકી કંપનીઓ જેમ કે [[હેન્સ]], [[વોલ માર્ટ]] અને [[ટાર્ગેટ કોર્પોરેશન|ટાર્ગેટ]] માટે ચીજો બનાવે છે. કુલ 22 ટકા બાળકામદાર દળમાં બાળ કામદારનો દર એશિયામાં 61%, આફ્રિકામાં 32% અને લેટિન અમેરિકામાં સાત ટકા તેમજ અમેરિકા, કેનેડા, યુરોપ અને અન્ય શ્રીમંત દેશોમાં એક ટકા છે. લેટિન અમેરિકામાં 17 ટકા શ્રમ દળ બાળકો છે. બાળ કામદારનું પ્રમાણ વિવિધ દેશોમાં અલદ અલગ છે અને તે દેશોમાં વિવિધ પ્રદેશોમાં પણ અલગ અલગ છે. બાળ કામદારને બંધ કરવા માટે ઘણી વાર પોલીસ જે લોકો બાળકોને કામે રાખતા હોય તેવી શંકાસ્પદ ફેક્ટરીઓમાં તપાસ કરે છે. 

== વિક્ટોરીયન બ્રિટનમાં બાળ કામદાર ==
વિક્ટોરીયન યુગ નાના બાળકોને ફેક્ટરીઓ, ખાણકામ માટે અને ચીમની સાફ કરવા માટે કામે રાખવા માટે ખૂબ કુખ્યાત બન્યો હતો.[21] [[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]]ના પ્રારંભથી જ બાળ કામદાર અગત્યની ભૂમિકા ભજવતા આવ્યા છે, જે ઘણી વાર આર્થિક હાડમારી લાવ્યા છે, ઉદા. તરીકે [[ચાર્લ્સ ડિકન્સ|ચાર્લ્સ ડિકન્સે]]12 વર્ષની વયે સ્થાનિક [[બ્લેકીંગ]]ફેકટરીમાં [[દેવાદારની જેલ|લેણદારની જેલ]]માં તેના પરિવારની સાથે કામ કર્યું હતું.ગરીબોના બાળકો પાસેથી તેઓ તેમના પરિવારનો ખર્ચો કાઢવામાં મદદ કરે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, તેઓ ઘણી વખત જોખમી રોજગારી ઓછા વેતને પણ લાંબા કલાકો સુધી કામ કરતા હોય છે. &lt;ref name=&quot;dan&quot;&gt;બાર્બરા ડેનિયલ્સ, [http://www.hiddenlives.org.uk/articles/poverty.html વિક્ટોરીયન યુગમાં ગરીબી અને પરિવારો]&lt;/ref&gt; 


ચપળ બાળકોને ચીમની સાફ કરવા માટે રોજગારીએ રખાતા હતા; નાના બાળકોને કોટનના બોબીન મેળવવામાં; અને બાળકોને [[કોલસાની ખાણ]]માં કે જ્યાં મોટા જવુ અશક્ય હોય ત્યાં ઘૂસવા માટે રોજગારીએ રાખવામાં આવતા હતા. બાળકો નાની ખેપ કરવા, ઝાડુ વાળવા, પોલીશ કરવા અથવા માચીસ, ફૂલ અને અન્ય સસ્તા માલનું વેચાણ કરતા હતા.[23] કેટલાક બાળકોને [[એપ્રેન્ટીસ]]તરીકે યોગ્ય વેપાર જેમ કે બિલ્ડીંગ અથવા [[ઘરગથ્થુ નોકર]]તરીકે કામે રાખવામાં આવતા હતા. (18મી સદીના મધ્યમાં લંડનમાં આશરે 120,000 જેટલા ઘરગથ્થુ નોકરો હતા).કામના કલાકો પણ લાંબા હતાઃ બિલ્ડરો ઉનાળામાં સપ્તાહમાં 64 કલાક અને શિયાળામાં 52 કલાક સુધી કામ કરતા હતા, જ્યારે ઘરગથ્થુ નોકરો સપ્તાહમાં 80 કલાકો સુધી કામ કરતા હતા. [[વેશ્યા|વેશ્યાગીરી]]જેવા ધંધામાં પણ મોટા પ્રમાણમાં બાળકો કામ કરતા હતા.[24] ત્રણ વર્ષની ઉંમર ધરાવતા નાના બાળકોને પણ કામે લગાડી લેવામાં આવતા.કોલસાની ખાણમાં બાળકો પાંચ વર્ષની ઉંમરે કામની શરૂઆત કરતા હતા અને સામાન્ય રીતે 25 વર્ષની ઉંમર કરતા વહેલા મૃત્યુ પામતા હતા. ઘણા બાળકો (અને મોટા)દિવસમાં 16 કલાક કામ કરતા હતા.1802 અને 1819માં ફેક્ટરીઓ અનો કોટન મિલ્સમાં [[વર્કહાઉસ]] બાળકોના કામના કલાકોને 12 કલાક સુધી નિયંત્રિત કરવા [[ફેક્ટરી કાયદાઓ|ફેક્ટરી એક્ટ]] પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદાઓ મોટે ભાગે બિનઅસરકારક સાબિત થયા હતા અને ભારે ચળવળ, ઉદા. તરીકે 1831માં શોર્ટ ટાઇમ કમિટી બાદ રોયલ કમિશને 1833માં એવી ભલામણ કરી હતી કે 11-18 વર્ષના બાળકોએ દિવસમાં વધુમાં વધુ 12 કલાક, 9-11 વયના બાળકોએ વધુમાં વધુ આઠ કલાક અને નવ વર્ષની નીચેના વયના બાળકોને આ પ્રકારનું કામ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી ન હતી. આ કાયદો જો કે કાપડ ઉદ્યોગ સુધી જ લાગુ પાડવામાં આવ્યો હતો અને ત્યાર બાદના વધુ દેખાવોને કારણે 1847માં કાયદો ઘડાયો હતો જે વયસ્કો અને બાળકોને કામના દિવસોએ 10 કલાક સુધી કામ કરવા માટે મર્યાદિત કરતો હતો.


ભારતમાં જ્યારે સરકાર મિલોમાં કામ કરનારાઓ બાળકોના મુદ્દે પાછી પાની કરતી હતી અને બાળકના હક્ક અંગેની સંસ્થાઓ સામે આંખ આડા કાન કરતી હતી ત્યારે આ હુકમ માનનીય મુખ્ય ન્યાયાધિશ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.  &lt;ref name=&quot;ઓર્ડર&quot;&gt;હાઇ કોર્ટ ઓર્ડર, [http://www.globalmarch.org/gap/High_Court_order.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410084611/http://www.globalmarch.org/gap/High_Court_order.php |date=2010-04-10 }}&lt;/ref&gt;
એક સમાંતર વિકાસમાં બાળ કામદાર અને બીબીએ સામેની વૈશ્વિક ચળવણ જીએપી ઇન્ક સાથે વાટાઘાટ કરી રહી છે અને રસ ધરાવનારાઓ મિલોમાં બાળ કામદારના પ્રવેશને રોકવાની વ્યૂહરચના ઘડી કાઢનાર હતી અને દેખરેખની અને ઉપાયાત્મક પગલાં પણ લેનાર હતી. જીએપી ઇન્ક.ના સિનીયર વાઇસ પ્રસેડંટ ડેન હેન્કલે એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે &quot;અમે સતત પ્રગતિ કરી રહ્યા છીએ અને હવે બાળકો સ્થાનિક સરકારની સંભાળ હેઠળ છે. આપણી નીતિની જરૂરિયાત પ્રમાણે, જે વેન્ડરો કે જેમના માટે હુકમ મૂળભૂત રીતે આપવામાં આવ્યો હતો તેમણે બાળકોને શાળાએ મોકલવા પડશે અને રોજોગારી તાલીમ આપવી પડશે, તેમને પ્રવર્તમાન વેતન આપવું પડશે અને જ્યારે તેઓ કાયદેસરની રોજગારીની ઉંમરે પહોંચે ત્યારે રોજોગારીની બાંયધરી આપવી પડશે. આપણે હવે સ્થાનિક સરકાર અને વૈશ્વિક પહેલ સાથે કામ કરીશું જેથી, અમારા વેન્ડરો તેમની જવાબદારીઓ નિભાવે છે તેની ખાતરી રાખી શકાય. &lt;ref name=&quot;પત્ર&quot;&gt;પત્ર, [http://www.globalmarch.org/gap/letter_to_VP_GAP.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410084556/http://www.globalmarch.org/gap/letter_to_VP_GAP.php |date=2010-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;સમાધાન&quot;&gt;સમાધાન, [http://www.globalmarch.org/gap/gap_statement.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410084648/http://www.globalmarch.org/gap/gap_statement.php |date=2010-04-10 }}&lt;/ref&gt;


બીબીસીએ તાજેતરમાં જ કાપડના ઉત્પાદનમાં બાળ કામદારોનો ઉપયોગ કરતા [[પ્રિમાર્ક]] પર અહેવાલ&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7468927.stm http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7468927.stm]&lt;/ref&gt; આપ્યો હતો.ખાસ કરીને £4.00 હાથથી એમ્બોઇડરી કરેલા શર્ટસ [[બીબીસી]] દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી દસ્તાવેજી [[પેનોરમા (ટીવી શ્રેણી)]] કાર્યક્રમનો શરૂઆતનો મુદ્દો હતો. કાર્યક્રમ વપરાશકારોને પોતાની જાતને પૂછવા જણાવે છે, &quot;હાથ દ્વારા એમ્બ્રોઇડરી કરેલા ટોપ હું શાં માટે £4 ચૂકવું છું? આ ચીજ હસ્ત બનાવટની લાગે છે. આટલી ઓછી કિંમતે કોણે બનાવ્યું?&quot;, તેનાથી વધુ જે દેશોમાં બાળકોનું શોષણ થાય છે તે બાળ કામદાર ઉદ્યોગની તીવ્રતા દર્શાવતાકાર્યક્રમના પરિણામ સ્વરૂપે પ્રિમાર્કે પગલાં લીધા હતા અને સંબંધિત કંપનીઓની ઝાટકણી કાઢી હતી અને તેમની સપ્લાયરની રીતભાતની સમીક્ષા કરી હતી. 

[[ચિત્ર:Young girl working.jpg|thumb|અલ્ટ બેનહાડૌ, મોરોક્કોમાં મે 2008માં લૂમ પર કરતી નાની છોકરી ]]
[[ફાયરસ્ટોન ટાયર એન્ડ રબર કંપની]][[લાઇબેરીયા|લાયબેરીયા]]માં રબરના પ્લાન્ટેશન સાથે સંકળાયેલી છે, જે સ્ટોપ ફાયરસ્ટોનના નામે ઓળખાતી વૈશ્વિક ઝુંબેશનું કેન્દ્ર છે.પ્લાન્ટેશન પર રહેલા કામદારોને ઊંચો ઉત્પાદન ક્વોટા પરિપૂર્ણ કરવાનો હોય છે અથવા તેમના વેતનો અર્ધા થઇ જશે, તેથી ઘણા કામદારો તેમના બાળકોને પણ કામે લઇ આવ્યા હતા. નવેમ્બર 2005માં પ્રવર્તમાન બાળ કામદાર અને તેમના માતાપિતા કે જેઓ પ્લાન્ટેશન પર બાળ કામદારો ધરાવતા હતા તેમના વતી [[આંતરરાષ્ટ્રીય કામદાર હક્કો ભંડોળ|આંતરરાષ્ટ્રીય કામદાર હક્ક ભંડોળે]]ફાયરસ્ટોન સામે દાવો માંડ્યો હતો ([[આંતરરાષ્ટ્રીય કામદાર ભંડોળ વિ. ધી ફાયરસ્ટોન ટાયર એન્ડ રબર કંપની]] )ઇન્ડિયનપોલીસ ખાતેના મેટ્રોપોલીસના જજે 26 જૂન 2007ના રોજ ફાયરસ્ટોનની કેસને રદ કરવાની માગ ફગાવી હતી અને બાળ કામદાર દાવાઓને આગળ ધપાવતા દાવાને મંજૂરી આપી હતી.

21 નવેમ્બર 2005ના રોજ ભારતીય એનજીઓ ચળવળકાર જુનેદ ખાને પોલીસ, શ્રમ વિભાગ અને બિનસરકારી સંસ્થા પ્રથમની મદદથી ભારતની રાજધાની નવી દિલ્હીના પૂર્વ ભાગમાં બાળ કામદારોની રાહત માટે દેશનો સૌથી મોટો દરોડો પાડ્યો હતો. આ પ્રક્રિયાને કારણે સિલામપુરની ભરચક ઝૂંપડપટ્ટીમાં ચાલતી 100થી વધુ ગેરકાયદેસર એમ્બ્રોઇડરી ફેક્ટરીમાંથી 480 જેટલા બાળકોને બચાવીલેવામાં આવ્યા હતા.તેના પછી થોડા સપ્તાહો સુધી સરકાર, માધ્યમો અને એનજીઓએ નાના બાળકો એટલે કે 5-6 વર્ષની વયના પ્રત્યે ભારે ઝનૂન દાખવ્યું હતું અને બંધનમાંથી મુક્ત કરાવ્યા હતા. સમગ્ર વિશ્વમાં મોટામાં મોટી લોકશાહી હેઠળ ચાલતા બાળ કામદારના જોખમ પ્રત્યે આ મુક્તિ અભિયાને વિશ્વની આંખ ખોલી હતી. 

ગેપ નોર્થ અમેરિકાના અધ્યક્ષ, માર્કા હેન્સને 28 ઓક્ટોબરે એવો પ્રતિભાવ આપ્યો હતો કે &quot;બાળ કામદારોના ઉપયોગનો સખત વિરોધ કરીએ છીએ.આ અંગે અમે વાટાઘાટો કરી શકીએ નહી - અને અમે આ આરોપોથી ઉંડી ગર્તામાં ચિંતીત છીએ.અમે ભૂતકાળમાં આ બાબત સાબિત કરી હોવાથી, આ પ્રકારના પડકારો પરત્વે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા હોવાનો ગેપનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે અને આ પરિસ્થિતિ સામે અમારો પ્રતિભાવ અપવાદરૂપ હશે નહી. 2006માં ગેપ ઇન્કે. સંહિતાના ઉલ્લંઘન બદલ 23 ફેક્ટરીઓના કારોબાર બંધ કરાવ્યા હતા. વિશ્વભરમાં ફેલાયેલા આપણી પાસે 90 વ્યક્તિઓ છે, જેમની કામગીરી વેન્ડરની વર્તણૂંકના અમારા સંહિતાનું અનુસરણ થાય તે જોવાની છે. આપણે આ પરિસ્થિતિ પ્રત્યે સભાન હોવાથી અમે વર્ક ઓર્ડર બંધ કરી દીધા હતા અને સ્ટોર્સમાં વેચાતી પેદાશોના વેચાણને અટકાવી દીધું હતું. કંપનીઓ ઉત્પાદન કરતી ફેક્ટરીઓમાં બાળ કામદાર પર અમારા સખત પ્રતિબંધના ઉલ્લંઘન ભાગે જ છે, અમારી નીતિઓને સખ્તાઇથી લાદવા માટે તે પ્રદેશના અમારા સપ્લાયરોની અમે બેઠક બોલાવી છે. &quot;[27]

ઓગસ્ટ 2008ના પ્રારંભમાં [[આઇઓડબ્લ્યૂએ|આઇઓડબ્લ્યુએ]]લેબર કમિશનર ડેવીડ નેઇલે એવી જાહેરાત કરી હતી કે તેમના વિભાગને [[એગ્રીપ્રોસેસર્સ]], [[કોશર|કોશેર]] [[માંસ પેકીંગ]] [[પોસ્ટવિલે, આઇઓડબ્લ્યૂએ|પોસ્ટવિલે]]માં એક કંપની શોધી કાઢી છે, જેમાં તાજેતરમાં જ [[ઇમીગ્રેશન અને કસ્ટમ્સ એન્ફોર્સમેન્ટ]]દ્વારા દરોડો પાડવામાં આવ્યો હતો, તે કંપનીએ 57 નાના બાળકો, 14 વયના લોકોને કામે રાખ્યા હતા, જે માસ પેકીંગ પ્લાન્ટમાં 18 વર્ષથી નીચેના બાળકોને કામે રાખી શકાય નહીં, તેવા રાજ્યના કાયદાનું ઉલ્લંઘન હતું. નેઇલ જાહેરાત કરી હતી કે તે કાર્યવાહી માટે આ કેસ સ્ટેટ એટોર્ની જનરલ સમક્ષ એવો દાવો કરીને ખસેડી રહ્યા છે કે તેમના વિભાગની તપાસમાં આઇઓડબ્લ્યુએના બાળક કામદાર કાયદાના તમામ પાસાઓનું આઘાતજનક રીતે ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2008/08/06/us/06meat.html?hp હિટ પ્લાન્ટમાં ઓછી વયના બાળકો હોવાનું પૂછપરછમાં બહાર આવ્યું હતું. &lt;/ref&gt;. એગ્રીપ્રોસેસર્સે એવો દાવો કર્યો હતો કે આરોપો સમજવા માટે તેઓને નુકસાન જતુ હતું. જેનો ઉપયોગ [[ચોકલેટ]] બનાવવામાં થાય છે તેવા કોકોઆ પાવડરના ઉત્પાદનમાં બાળ કામદારોનો ઉપયોગ થાય છે.
[[ચિત્ર:ChildLabor1910.png|thumb|left|બાળ કામદારો, ન્યુ જર્સી, 1910]] 

1997માં સંશોધને સુચવ્યું હતું કે ભારતના કાંચપુરમ જિલ્લા ખાતે સિલ્ક વણાટ ઉદ્યોગમાં 40,000થી વધુ બાળ કામદારો છે. તેમાં એવા પણ બાળકો કે જેઓ લૂમ માલિકોના બોન્ડેડ કામદારો હતા તેનો પણ સમાવેશ થતો હતો. [[રુરલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર ડેવલપમેન્ટ એજ્યુકેશન|રુરલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર ડેવલપમેન્ટ એજ્યુકેશને]] બાળ કામદારોની સ્થિતીમાં સુધારો કરવા માટે ઘણી કામગીરીઓ હાથ ધરી હતી. એકસાથે કામ કરી, આરઆઇડીઇએ 2007 સુધીમાં બાળ કામદારોની સંખ્યા ઘટાડીને 4,000થી પણ ઓછી કરી નાખી હતી.

== બાળ કામદારનો બચાવ ==
ફ્રાઇડમેનની થિયરી પ્રમાણે, ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પહેલા મોટે ભાગે તમામ બાળકો કૃષિ ક્ષેત્રે કામ કરતા હતા. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન આમાંના ઘણા બાળકો ખેતરના કામથી ફેક્ટરીના કામે વળ્યા હતા. સમય જતા, વાસ્તવિક વેતનમાં વધારો થતા માતાપિતાને પોતાના બાળકોને કામને બદલે શાળાએ મોકલવા માટે સક્ષમ બન્યા હતા અને પરિણામ સ્વરૂપે બાળ કામદારના પ્રમાણમાં કાયદા પહેલા અને પછી એમ બન્ને રીતે ઘટાડો થયો હતો. [[ઓસ્ટ્રીયન સ્કુલ]]ના અર્થશાસ્ત્રી[[મુરે રુથબાર્ડ|મુરે રોથબાર્ડે]] પણ બાળ કામદારનો એમ કહીને બચાવ કર્યો હતો કે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પૂર્વે અને પછીના બાળકો અત્યંત ખરાબ પરિસ્થિતિમાં રહ્યા હતા, જેમાં તેમના માટે રોજગારી ઉપલબ્ધ ન હતી અને સ્વેચ્છિક રીતે અને આનંદથી ફેક્ટરીમાં કામે ગયા હતા. [30]

જોકે, બ્રિટીશ ઇતિહાસકાર અને સમાજવાદી[[ઇ.પી. થોમ્પસન]][[ધી મેકીંગ ઓફ ધ ઇંગ્લશ વર્કીંગ ક્લાસ|ધ મેકીંગ ઓફ ઇગ્લીશ વર્કીંગ ક્લાસ]]માં [[બાળક ઘરગથ્થુ કામ|બાળકના ઘરગથ્થુ કામ]] અને વિશાળ (વેતન)કામદાર બજારમાં ભાગીદારી વચ્ચે ગુણાત્મક તફાવત રજૂ કર્યો છે. &lt;ref name=&quot;Thompson&quot;&gt;ઇ.પી. થોમ્પસન,''ધી મેકીંગ ઓફ ધ ઇંગ્લીશ વર્કીંગ ક્લાસ'' , (પેન્ગ્વીન, 1968), પીપી. 366-7&lt;/ref&gt; વધુમાં પ્રવર્તમાન પ્રવાહ વિશે આગાહી કરવામાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિની ઉપયોગિતા વિવાદમાં છે. [[1500થી પશ્ચિમી સમાજમાં બાળકો અને બાળપણ]]ના લેખક ઇકોનોમિક હિસ્ટોરીયન હાઇ કનીંગહામ તેમાં નોંધે છે કે:

:''&quot;પચાસ વર્ષો અગાઉ કદાચ એવું માનવામાં આવ્યું હશે કે, ઓગણીસમી સદીના અંત ભાગમાં અને વીસમી સદીના શરૂઆતના વર્ષોમાં વિક્સીત દેશોમાં બાળ મજૂરીમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો, આથી વિશ્વના અન્ય દેશો પણ તેનો સ્વીકાર કરવામાં આવશે. '' ''તેવું કરવામાં તેની નિષ્ફળતા અને વિકસિત દેશમાં પુનઃ તેની દેખા દેવી તે અર્થતંત્રમાં તેની ભૂમિકા સામે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે, ચાહે તે રાષ્ટ્રીય હોય કે વૈશ્વિક.&quot;'' [32]
[[ચિત્ર:Child Laborers in a Maine field (1940).jpg|thumb|right|મેઇનેમાં ખેતરમાં કામ કરી રહેલા બાળ કામદારો, ઓક્ટોબર 1940]]


[[બિગ બીલ હેવુડ|બીગ બિલ હેવુડ]], અગ્રણી કામદાર સંચાલક અને [[વેસ્ટર્ન ફેડરેશન ઓફ માઇનર્સ]]ના નેતા અને [[વિશ્વના ઔદ્યોગિક કામદારો|ઇન્ડસ્ટ્રીયલ વર્કર્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ]]ના સ્થાપક સભ્ય અને નેતા એ જાહેર રીતે દાવો કર્યો હતો કે &quot;જે બાળકોનો રમવાનો સમય ચોરી લે છે તે ખરાબમાં ખરાબ ચોર છે!&quot; &lt;ref&gt;વોબ્બલાઇઝ! વિશ્વના ઔદ્યોગિક કામદારનો ગ્રાફિક ઇતિહાસ, જેને પાઉલ બુહલે અને નિકોલ શુલમન દ્વારા એડિટ કરવામાં આવ્યો હતો. પી. 294.&lt;/ref&gt; [[યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન|યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટોન]]ના અર્થશાસ્ત્રના પ્રાધ્યાપક થોમસ ડિગ્રેગોરીએ [[કાટો ઇન્સ્ટિટ્યુટ]], [[સ્વાતંત્ર્યવાદ|સ્વાતંત્ર્યવાદી]] વૈચારિક સંસ્થા કે જે વોશિંગ્ટન ડી.સીમાં પોતાનું કામકાજ સંભાળતા હતા તેમના આર્ટિકલમાં જણાવ્યા અનુસાર &quot;એ સ્પષ્ટ થઇ ચૂક્યુ છે કે તકનીકી અને આર્થિક ફેરફારો બાળકોને કામના સ્થળેથી બહાર કાઢવામાં અને શાળામાં ધકેલવાના મુખ્ય ઘટકો છે. ત્યાર બાદ તેઓ પરિણામલક્ષી વયસ્ક બનવા અને લાંબુ આયુષ્ય જીવવા અને તંદુરસ્ત જિંદગી જીવવા મોટા થઇ શકે છે. જોકે, બાંગ્લાદેશ જેવા ગરીબ દેશોમાં કામ કરતા બાળકો ઘણા પરિવારો માટે આવશ્યક છે, કેમ કે 19મી સદીથી જ તે આપણા વારસામાં છે. આથી, બાળ મજૂરી સામેની લડત જરૂરી હોવાથી, તેની સામે વિવિધ પગલા ભરવા આવશ્યક છે, પરંતુ કમનસીબે રાજકીય અવરોધો પણ ઘણા છે. [34]

== વધુ જૂઓ ==
* [[ચાઇલ્ડ પોર્નોગ્રાફી]]
* [[બાળ જાતિય સતામણી]]
* [[બાળ ગુલામી]]

'''આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનો અને અન્ય સંસ્થાઓ:''' 
* [[સ્ત્રોતો પાસેથી યોગ્ય જળને નિવાસો સુધી પૂરા પાડવાનો પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટ|સલામત જળના સ્ત્રોતોથી નિવાસો સુધી જળ પૂરુ પાડવાનો પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટ]] 
* [[બાળ કામદારોનો વરવા સ્વરૂપ અંગે કોન્વેન્શન, 1999]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બ્રાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://uk.oneworld.net/guides/childlabour બાળ કામદાર અંગેની વન વર્લ્ડ ગાઇડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430193316/http://uk.oneworld.net/guides/childlabour |date=2009-04-30 }}
* [http://rediff.com.pk/index.php?option=com_content&amp;amp;view=article&amp;amp;id=783:child-labour-protect-them-from-violence&amp;amp;catid=54:society&amp;amp;Itemid=171 બાળ કામદાર: તેમને હિંસાથી બચાવો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205807/http://rediff.com.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=783:child-labour-protect-them-from-violence&amp;catid=54:society&amp;Itemid=171 |date=2016-03-03 }}
* [http://www.irewoc.nl/ બાળ કામદાર પર આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191221185856/http://www.irewoc.nl/ |date=2019-12-21 }}
* બોનીલ્લા, ફર્નાન્ડો બાળ કામદારઃ લાચારીભર્યો પરિચય
* [http://taqaza.com/index.php?option=com_content&amp;amp;view=article&amp;amp;id=257:child-labour-perpetuating-exploitation&amp;amp;catid=40:society&amp;amp;Itemid=90 ચાઇલ્ડ લેબર: સતત શોષણ]
* http://www.orbitfiles.com/download/id3633731164.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220151151/http://www.orbitfiles.com/download/id3633731164.html |date=2009-02-20 }}
* [http://www.historyplace.com/unitedstates/childlabor/ હિસ્ટ્રી પ્લેસ]1908-1912 સુધીના ફોટોગ્રાફ્સ
* [http://www.unicef.org/sowc08/ ધી સ્ટેટ ઓફ વર્લ્ડ ચિલ્ડ્રન - યુનિસેફ અભ્યાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503130028/http://www.unicef.org/sowc08/ |date=2008-05-03 }}
* યૂટ્યૂબ વીડીયો: [http://www.youtube.com/watch?v=_tY1gk6J6zc &quot;યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ચાઇલ્ડ લેબર, 1908-1920: સોશિયોલોજિસ્ટ અને ફોટોગ્રાફર લેવીસ ડબ્લ્યુ. હાઇનની દ્રષ્ટિએ જોયું તેમ&quot;]
* ચીલીમાં બાળ કામદાર, 1880-1950 [http://www.memoriachilena.cl//temas/documento_detalle.asp?id=MC0030445 સ્પેનીશમાં સમગ્ર ટેક્સ્ટ ડાઉનલોડ કરો ]

[[શ્રેણી:બાળ કામદાર]]
[[શ્રેણી:બાળકોના હક્કો]]
[[શ્રેણી:કામદાર હક્કો]]</text>
      <sha1>3tyjztmtuuezvabuelllxb1xq8igp7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પંચશીલના સિદ્ધાંતો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23746</id>
    <revision>
      <id>900829</id>
      <parentid>794554</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T16:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2938" sha1="4v3ezd4vrweaubem0qpumrcv4ccsvfg" xml:space="preserve">'''પંચશીલના સિદ્ધાંતો''' (સંસ્કૃત; પંચ- પાંચ, શીલ-ગુણો) એ પાંચ સિદ્ધાંતોને દર્શાવે છે કે જે બે રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધોને ચલાવે છે. ઇ. સ. ૧૯૫૪ના એપ્રિલ માસની ૨૮મી તારીખે તેનું આધિકારીક સંહિતાકરણ [[ભારત]] દેશના તે સમયના વડાપ્રધાન પંડિત [[જવાહરલાલ નેહરુ]]&lt;nowiki/&gt;એ અને ચીનના પ્રિમીયર ઝોઉ એન્લાઇએ પેકિંગ ખાતે હસ્તાક્ષર કરીને કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=AGREEMENT BETWEEN THE REPUBLIC OF INDIA AND THE PEOPLE'S REPUBLIC OF CHINA ON TRADE AND INTERCOURSE BETWEEN TIBET REGION OF CHINA AND INDIA [1954] INTSer 5|url=http://www.commonlii.org/in/other/treaties/INTSer/1954/5.html|access-date=2021-07-15|website=www.commonlii.org}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; સાથે જ, ચીને પોતાના બંધારણના આમુખમાં અને અન્ય નિવેદનોમાં પંચશીલને સ્વીકાર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Carrying Forward the Five Principles of Peaceful Coexistence in the Promotion of Peace and Development|url=http://tr.china-embassy.org/eng/xwdt/t140777.htm|access-date=2021-07-15|website=tr.china-embassy.org}}&lt;/ref&gt;

== પાંચ સિદ્ધાંતો ==
પાંચ સિદ્ધાંતો, કે જે ભારત-ચીન સમજૂતી ૧૯૫૪માં છે:

૧. પ્રદેશોની અખંડતા અને સાર્વભૌમત્વ માટે પારસ્પરિક આદર,

૨. પારસ્પરિક ગેરઆક્રમકતા,

૩. એકબીજાની આંતરિક બાબતોમાં પારસ્પરિક અહસ્તક્ષેપ,

૪. સમાનતા અને પારસ્પરિક ફાયદા, અને

૫. શાંતિપૂર્વક સહઅસ્તિત્ત્વ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=United Nations Treaty Collection|url=https://treaties.un.org/Pages/PageNotFound.aspx|access-date=2021-07-15|website=treaties.un.org|language=EN|archive-date=2012-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114081432/http://treaties.un.org/Pages/ViewDetailsII.aspx?&amp;src=UNTSONLINE&amp;mtdsg_no=V~2&amp;chapter=5&amp;Temp=mtdsg2&amp;lang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}
[[શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:ભારતની વિદેશનીતિના સિદ્ધાંતો]]</text>
      <sha1>4v3ezd4vrweaubem0qpumrcv4ccsvfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બોયઝોન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25121</id>
    <revision>
      <id>900837</id>
      <parentid>846296</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T22:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43491" sha1="hugpvv0hfeqy7sl7y3vk7jwten29o5x" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર| 
| Name                = Boyzone
| Img                 = Boyzone 2009.jpg
| Caption             = Boyzone, 2009
| Origin              = [[Dublin]], [[Republic of Ireland|Ireland]] 
| Background          = group_or_band 
| Genre               = Pop
| Years_active        = &lt;small&gt;1994–1999&lt;br&gt;2008–Present&lt;/small&gt;
| Label               = [[Universal Music Group|MCA Music, Inc.]]/[[Ravenous Records|Ravenous]]/[[Mercury Records|Mercury]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.geocities.com//patmil007/5514.jpg |title=Picture |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027162413/http://geocities.com/patmil007/5514.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| URL                 = 
| Current_members     = [[Keith Duffy]]&lt;br&gt;[[Mikey Graham]]&lt;br&gt;[[Ronan Keating]]&lt;br&gt;[[Shane Lynch]]
| Past_members        = [[Stephen Gately]] &lt;small&gt;(deceased 10 October 2009)&lt;/small&gt; 
}}

'''બોયઝોન'''  [[આઇરિશ]] યુવાનોનું બેન્ડ છે. આ ગ્રુપ આયર્લેન્ડ, યુકે, એશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝિલેન્ડમાં સૌથી વધુ સફળ રહ્યું હતું, યુરોપના હિસ્સાઓમાં તેમના સફળતાના સ્તરો અલગ–અલગ હતા. ગ્રુપે six #1 [[યુકે]] હિટ સિંગલ્સ અને five #1 આલબમ્સ બહાર પાડ્યા હતા, અને 2009 સુધીમાં લગભગ 20 મિલિયન રેકોર્ડ્સનું વેચાણ કર્યું છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www3.take40.com/news/16817/boyzone-to-hook-up-with-mark-ronson બોયઝોન ટુ હૂક અપ વિથ માર્ક રોનસન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716190218/http://www3.take40.com/news/16817/boyzone-to-hook-up-with-mark-ronson |date=2011-07-16 }}&quot;. ''ટેક 40'' . 26 જુલાઈ 2009. સુધારો, 27 જાન્યુઆરી 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;વેલ્ક, એન્ડી. &quot;[http://www.halesowennews.co.uk/newsxtra/4220856.Mum_s_the_word_for_Ronan_Keating/ બોયઝોન મમ્સ ધ વર્ડ ફોર રોનન કીટિંગ]&quot;. ''હેલેસોવેન ન્યૂઝ'' . 28 માર્ચ 2009 સુધારો, 27 જાન્યુઆરી 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://news.bbc.co.uk/newsbeat/hi/entertainment/newsid_7724000/7724426.stm ફર્સ્ટ ગે કપલ ઇન બોયબેન્ડ વિડીયો]&quot;. ''બીબીસી'' . 12 નવેમ્બર 2008. સુધારો, 27 જાન્યુઆરી 2010&lt;/ref&gt;


2007માં તેમનું પુનરાગમન જાણીતું બન્યું હતું, શરૂઆતમાં તેમનો હેતુ ફક્ત પ્રવાસનો હતો, પણ રોનાન કેટિંગે એક ઇન્ટરવ્યુમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે &quot;તેઓ એક સફળ પુનઃજોડાણની દ્રષ્ટિએ ટેક ધેટની સફળતાને આંતરવા માંગે છે&quot;.&lt;ref&gt;{{citeweb |url=http://www.sundaymail.co.uk/tv-showbiz-news/music-news/2008/05/11/boyzone-return-to-go-head-to-head-with-rivals-take-that-78057-20413503/ |title=Boyzone return to go head-to-head with rivals Take That |publisher=Sunday Mail |date=11 May 2008}}&lt;/ref&gt; બોયઝોનની શરૂઆત 1993માં [[લુઇસ વેલ્સ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જે [[જ્હોની લોગાન]] અને વેસ્ટલાઇફનું સંચાલન કરવા માટે પણ જાણીતા હતાં. એલન થોમસ એબલમાં કામ કરવા ગયા તે પહેલા તેના એક બેન્ડ સહાયક હતાં. કોઇ મટિરિયલ રેકોર્ડ કરતા પહેલા તેમણે એક બીજી બહુ જાણીતી નહી તેવી રજૂઆત કરી હતી તે આરટીઇના ''ધ લેટ લેટ શો'' માં કરવામાં આવી થઇ હતી. તેમનું પહેલુ આલ્બમ ''સેઇડ એન્ડ ડન''  1995માં રજૂ થયું હતું અને તે પછીના ત્રણ સ્ટુડિયો આલ્બમ 1996, 1998, અને 2010માં રિલિઝ થયા હતાં. ત્યાં સુધીમાં સાત સંકલિત આલ્બમ રજૂ થઇ ચુક્યા હતાં.  જોડીદાર મુખ્ય ગાયક [[સ્ટિફન ગેટલી]]નું મૃત્યુ 10 ઓક્ટોબર 2009માં 33 વર્ષની ઉંમરે કુદરતી કારણોસર [[મજોર્કા સ્પેન]]માં થયું હતું.


==બેન્ડનો ઇતિહાસ==
===શરૂઆત===
1993માં ઘણાં આઇરિશ સમાચારપત્રોમાં નવું &quot;બોય બેન્ડ&quot; ગ્રુપ બનાવવા ઓડિશન્સ માટે બોલાવવા એક જાહેરાત આવી હતી.  આ જાહેરાતો થિયેટર મેનેજર વેલ્સ દ્વારા આપવામાં આવી હતી, તેઓ ટેક ધેટની સફળતા બાદ તેને અનુસરીને &quot;આઇરિશ ટેક ધેટ&quot; બનાવવા માંગતા હતાં. આ ઓડિશન્સ નવેમ્બર 1993માં [[ડબલિન]]નાં ઓરમોન્ડ સેન્ટરમાં યોજાયા હતાં.  300થી વધુ લોકોએ આ જાહેરાતને પ્રતિસાદ આપ્યો હતો.  ઓડિશન્સમાં જ્યોર્જ મિશેલ દ્વારા ગવાયેલું &quot;કેરલેસ વિસ્પર&quot; ગાવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું.  દરેક ઓડિશનને ટેપ કરવામાં આવ્યું હતું અને અરજદારના પ્રદર્શનને ચકાસવા માટે ફરીવાર જોવામાં આવ્યું હતું.  300માંથી 50ની પસંદગી બીજા ઓડિશન માટે કરવામાં આવી હતી. રિચાર્ડ રોક(ડિકી રોકનો પુત્ર)ને બીજા ઓડિશન માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું. બીજા ઓડિશનમાં અરજદારોને બે ગીતો ગાવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું, જેમાં એક ગીત તેમની પસંદગીનું ગાવાનું હતું. મીકી ગ્રેહામે મીટ લોફનું “ ટુ આઉટ ઓફ ધ થ્રી એન્ટ બેડ” ગાયું હતું. [[કેથ ડફી]]એ રાઇટ સેઇડ ફ્રેડનું “આઇ એમ ટુ સેક્સી” ગાયું હતું. રોનાન કેટિંગે કેટ સ્ટિવન્સનું “ફાધર એન્ડ સન”(પાછળથી બેન્ડ રિલિઝ થયું ત્યારે આ તેની મુખ્ય આવૃત્તિ હતી) ગાયું હતું.  સ્ટિફન ગેટલીએ લાયોનેલ રિચિનું હેલ્લો ગાયું હતું. આ 50માંથી 10ની પસંદગી ત્રીજા ઓડિશન માટે થઇ હતી. અંતમાં, રોનાન કેટિંગ, સ્ટિફન ગેટલી, કેથ ડફી, રોક, [[શેન લિંચ]] અને માર્ક વોલ્ટનની પસંદગી થઇ હતી. શરૂઆતમાં ગ્રેહામની પસંદગી થઇ નહોતી પણ પાછળથી રિચાર્ડ રોકના ગયા પછી તેને સામેલ કરવામાં આવ્યો હતો. રોનાન કેટિંગને શરૂઆતમાં તેના માતા-પિતા અને શિક્ષકો તરફથી ઘણો વિરોધ સહન કરવો પડ્યો હતો. તેણે રમત ગમતની શિષ્યવૃત્તિ પર ન્યુયોર્કની કોલેજમાં આવીને એથલેટિક્સ માટે ઓલંપિક મેડલ જીતવાનું સપનુ પુરૂ કરવાની યોજના બનાવી હતી. અંતમાં રોનાને પોતાનું શિક્ષણ એક બાજુ મુકીને બોયઝોનમાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું.  ડફીના માતા-પિતા ખુબજ સારી અને આશાસ્પદ કારકિર્દી એક બાજુ રાખીને બેન્ડમાં જોડાવાના કારણે તેના પુત્રનો વિરોધ કરતા હતાં.  [[લુઇસ વેલ્સ]] સારી રેકોર્ડ કંપની સાથે કરાર કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હતાં પણ આ યુવાનોને લેતા પહેલા તેમને ઘણી નામંજૂરીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.  1994માં લીન્ચ અને ડફી જીવલેણ કાર અકસ્માતનો ભોગ બન્યા હતા, પણ કોઇ ગંભીર ઇજાઓ વગર તેઓ બન્ને બચી ગયા હતા.  વેલ્સ ખૂબજ ગુસ્સે થઇ ગયો હતો અને તેણે આ યુવાનો સાથે કરાર કરવાનો વિચાર માંડી વાળ્યો, અને તેના કારણે તેમની પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://aditimukherjee.tripod.com/tthistory.htm |title=બોયઝોન હિસ્ટરી |access-date=2010-07-15 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925151252/http://aditimukherjee.tripod.com/tthistory.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===પ્રગતિનો પંથ===
શરૂઆતની કેટલીક યોજનાઓ મ્લાન થતી ગઇ અને ગ્રુપમાં કંઇક નવો ઉમેરો થતો ગયો, બોયઝોનના જાણીતા પાંચ સભ્યો શેન લીન્ચ, રોનાન કેટિંગ, સ્ટિફન ગેટલી, મિકી ગ્રેહામ, કેથ ડફી સાથે જોડાયા તેમાં થોડો સમય નીકળી ગયો. રિચાર્ડ રોક શરૂઆતના સભ્યોમાંથી એક હતો, રોનાન કેટિંગ સાથે સંગીત બાબતે થોડા મતભેદ થતા તે છોડી ગયો હતો. તેમણે 1993 અને 1994ના શરૂઆતના ભાગમાં ઉત્તર આયર્લેન્ડમાં ખાસ કરીને પબ્ઝ અને ક્લબ્ઝમાં સંગીત પિરસ્યું હતું. ત્યારબાદ પોલીગ્રામે 1994માં તેમની સાથે કરાર કરીને ફોર સિઝન્સનું હીટ “વર્કિંગ માય વે બેક ટુ યુ”નું કવર વર્ઝન બહાર પાડ્યું હતું, જેમાં ગ્રેહામ અને ગેટલીને મહત્વના ગીતોમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.  આઇરિશ ચાર્ટમાં તે ત્રીજા નંબરે આવ્યું હતું. ક્લાસિક ઓસમોન્ડ્સના કવર વર્ઝનમાં સફળ ગીત &quot;લવ મી ફોર રિઝન&quot; રજૂ થતાં તેણે બ્રિટિશ ચાર્ટ્સને પર પાર કરી લીધો હતો.  આ ગીત યુકેમાં બીજા નંબરનું સફળ ગીત હતું અને 1995માં તેમના પહેલા હીટ આલ્બમ ''સેઇડ એન્ડ ડન'' માં પણ તેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.  આ આલ્બમ આયર્લેન્ડ અને યુકેમાં પહેલા નંબરે પહોંચી ગયું હતું.

===''એ ડિફરન્ટ બીટ'' ===
બોયઝોનનું બીજુ આલ્બમ ''એ ડિફરન્ટ બીટ''  1996માં રિલિઝ થયું હતું અને તેમાં તેમના પહેલા યુકે નંબર વન સિંગલના [[બી ગીઝ]]ના કવરના હીટ “વર્ડઝ”નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.  આ આલ્બમમાં હીટ ગીતો &quot;એ ડિફરન્ટ બીટ&quot; અને &quot;ઇઝન્ટ ઇટ અ વન્ડર&quot;નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.  કેટિંગ – જે હમણાં સુધી મુખ્ય ગાયક તરીકે ઉભરી આવ્યો હતો તેણે 1997માં “પિક્ચર ફોર યુ” ગીત લખવા માટે [[ઇવોર નોવેલો એવોર્ડ]] મેળવ્યો હતો. 

===''વેર વી બિલોંગ'' ===
તેમનું ત્રીજુ સ્ટુડિયો આલ્બમ ''વેર વી બિલોંગ'' 1998માં રિલિઝ થયું હતું અને તેમાં બોયઝોનની લેખન ક્ષમતા દર્શાવવામાં આવી હતી.  તેમાં હીટ ગીતો “ઓલ ધેટ આઇ નીડ”(જે એમટીવી એશિયા ચાર્ટસમાં છ સપ્તાહ સુધી રહ્યું હતું), “બેબી કેન આઇ હોલ્ડ યુ” (ટ્રેસી ચેપમેન કવર) અને “નો મેટર વોટ”નો સમાવેશ થાય છે. ખરેખર એન્ડ્રુ લોઇડ વેબરના સંગીતમય સ્ટેજ પ્રોગ્રામ ''વિસલ ડાઉન ધ વિન્ડ''  માટે લખાયેલું “નો મેટર વોટ” ગ્રુપનું સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સૌથી વધુ વેચાયેલું ગીત છે જેને 1998માં વર્ષના શ્રેષ્ઠ ગીત તરીકેનો મત મળ્યો હતો.  આ ગીત મીટ લુફ દ્વારા પણ રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યું હતું, બોય ઝોને તેમની સાથે 1998માં ડબલિનમાં સ્ટેજ પર પરફોર્મ કર્યું હતું. 

===ગ્રેટેસ્ટ હિટ્સ===
1999માં, તેમના સૌથી વધુ સફળ ગીતોનું સંકલન ''બાય રિકવેસ્ટ'' રજૂ થયું હતું અને ત્યારબાદ બીજો એક પ્રવાસ થયો હતો. જૂન 1999માં, ગેટલીએ જાહેર કર્યું હતું કે તે સમલિંગી છે અને કોટ ઇન ધ એક્ટના પહેલાના સભ્ય ઇલોય ડી જોંગ સાથે પ્રેમમાં છે. આ વર્ષ દરમિયાન કેટિંગે તેનું પહેલું સોલો સિંગલ “વેન યુ સે નથીંગ એટ ઓલ” રજૂ કર્યું હતું, તે એલિસન ક્રોસનું ગીત હતું જે તેણે ''નોટિંગ હીલ'' ફિલ્મ માટે રેકોર્ડ કર્યું હતું. આ સમયે, છ વર્ષ સાથે રહ્યા બાદ અને પડદા પાછળ તેમના વચ્ચે ઘણો તનાવ ઉભો થવાને કારણે, ગ્રુપના સભ્યોએ બોયઝોનથી થોડો સમય દૂર થઇને પોતાના સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ્સ પર ધ્યાન આપવાનું નક્કી કર્યું.

===વિભાજન પહેલા અંતિમ પરફોર્મન્સ===
બોયઝોને જાન્યુઆરી 2000માં સાથે છેલ્લી વાર પરફોર્મ કર્યું હતું.  શરૂઆતમાં તેમણે ''ધ લેટ લેટ શો'' માં રજૂઆત કરી હતી, તેમણે 10 મિલિયન કરતા વધુ રેકોર્ડ્સ વેચી હતી.  તેમના ગીતોમાંથી 16 યુકેના ટોપ ફાઇવ સુધી પહોંચ્યાં હતાં અને તેઓ એવું પહેલું આઇરિશ ગ્રુપ ધરાવતા હતાં જેમાં ચાર સભ્યો હતા અને યુનાઇટેડ કિંગડમના ચાર્ટસમાં છવાઇ ગયા હતા. 1998ની તેમની આયર્લેન્ડની ટૂરે વેચાણના બધા રેકોર્ડ તોડ્યા હતાં જ્યારે ચાર કલાકમાં 35,000 ટિકિટો વેચાઇ હતી.{{Citation needed|date=July 2008}} તેઓ સફળતાના શીખરે હતા ત્યારે બોયઝોન સંગીતની દુનિયામાં સૌથી વધુ વેચાતા કલાકારો હતાં.{{Citation needed|date=July 2008}}

==પુનઃ મિલન==
2000માં સાત વર્ષ પછી છૂટા પડ્યા બાદ બોયઝોનના સભ્યોએ પોત-પોતાની વ્યક્તિગત કારકિર્દીમાં સફળતા મેળવી.  ખાસ કરીને કેટિંગે સંગીત ઉદ્યોગમાં પોતાનો ઉત્સાહ જાળવી રાખ્યો કારણ કે તેણે લખવાનું અને બીજા બેન્ડ્સનું સંચાલન કરવાનું ચાલુ રાખ્યું.  ગેટલીએ પણ સોલો કલાકાર તરીકે પોતાની કારકિર્દી ચાલુ રાખી, તે વેસ્ટ એન્ડના સ્ટેજ પ્રોગ્રામના ગીતોમાં આવતો રહ્યો, અને ડફીને કલાકાર તરીકે થોડી સફળતા મળી(જેમાં ટીવી સિરિયલ ''કોરોનેશન સ્ટ્રીટ'' ની ભૂમિકાનો પણ સમાવેશ થાય છે. 


2003માં બોયઝોનના પુનઃમિલનની અફવાઓ ચાલુ થઇ ગઇ.  સાથી યુનિવર્સલ કલાકારો ટેક ધેટના પુનઃમિલનની સફળતાને અનુસરતા અને પાછળથી વેચાયેલી 2006ની ટુર બાદ આ અફવાઓએ જોર પકડ્યું અને 2007ની શરૂઆતમાં એવા સમાચાર મળ્યા હતા કે પાંચ સભ્યો અને તેમના મેનેજર, ''ધ એક્સ ફેક્ટર'' ના જજ વેલ્સ ડબલિનમાં મળ્યા હતા અને પાછા ફરવાની ટુરના આયોજન વિશે ચર્ચા કરી હતી. ફેબ્રુઆરી 2007માં પુનઃમિલનની વધુ માહિતીની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |url=http://www.fashion.ie/women-ireland-fashion_beauty_news_celebrity_gossip/boyzone-to-reunite-as-ronan-keating-says-yes-/spId/0A981F6B-DC1E-629A-66976562602F017D.html |title=Boyzone to reunite as Ronan Keating says 'Yes' |publisher=Fashion.ie |date=9 January 2007 |access-date=9 January 2007 |archive-date=25 જૂન 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625132543/http://www.fashion.ie/women-ireland-fashion_beauty_news_celebrity_gossip/boyzone-to-reunite-as-ronan-keating-says-yes-/spId/0A981F6B-DC1E-629A-66976562602F017D.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આઠમી માર્ચ 2007માં બોયઝોનના પહેલાના મેનેજર [[લુઇસ વેલ્સ]]ને આઇટીવીના શો ''ધ એક્સ ફેક્ટર(યુકે)'' થી કાઢી મુકાયા(પાછળથી તેમની ફરી નિમણુંક કરવામાં આવી હતી, તેમણે એ રીતે કહ્યું હતું કે, &quot;વેસ્ટાલાઇફ, [[શાયને વર્ડ]] તેમજ બોયઝોનના પુનઃ આગમન સાથે મારી કારકિર્દીમાં આ વર્ષ સૌથી વધુ વ્યસ્તતાવાળુ રહેશે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |url=http://entertainment.uk.msn.com/news/Article.aspx?cp-documentid=3895653 |title=X Factor to replace Kate and Louis |publisher=MSN Entertainment |date=8 March 2007 |access-date=8 March 2007 |archive-date=25 જૂન 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625125028/http://entertainment.uk.msn.com/news/Article.aspx?cp-documentid=3895653 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


8 એપ્રિલ 2007માં યુકેના સમાચારપત્રોએ મોટાપાયે એવું નોંધ્યું હતું કે આ પુનઃમિલન આર્થિક રોકાણની તંગીને કારણે રદ કરવામાં આવ્યું છે.  સમાચારપત્રોમાં જણાવાયું હતું કે કોઇ રેકોર્ડિંગ કંપની કે રોકાણકારો ટેક ધેટને પાછા ફરીને જે સફળતા મળી હતી તેવી સફળતાની ખાતરી કે તેમના કામને ટેકો આપવા તૈયાર નથી. 11 ઓક્ટોબર 2007માં, ''ધ ગ્રેહામ નોર્ટન શો'' માં વેલ્સનો ઇન્ટરવ્યુ થયો હતો, જ્યારે [[ગ્રેહામ નોર્ટને]] તેમને પૂછ્યું કે શું તમે બોયઝોનને ફરી લોન્ચ કરવાના છો ત્યારે તેમને જવાબ આપ્યો હતો, “મને એવું લાગે છે”. 

===''બેક અગેઇન... '' ''નો મેટર વોટ'' (2007-2009)===
પાંચમી નવેમ્બર 2007માં, કેટીંગે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે બોયઝોન બીબીસીના વાર્ષિક ભંડોળ ઉભુ કરનાર ચિલ્ડ્રન ઇન નીડમાં તેમના સફળ ગીતોનું મિશ્રણ રજૂ કરશે, છતાં નવી ટૂર અથવા આલ્બમ વિશે તેમને કોઇ ટિપ્પણી કરી નહોતી. 14 નવેમ્બર 2007માં, એવું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે બોયઝોનના પાંચેય સભ્યો મે મહિનામાં યુકેનો પ્રવાસ શરૂ કરશે, જે સાત વર્ષમાં તેમનો પહેલો પ્રવાસ હશે.  સ્વતંત્ર કારકિર્દી બનાવવા માટે આઇરિશ બોય બેન્ડ છોડી દેનાર કેટિંગ કોન્સર્ટ્સની શૃંખલા માટે ફરી પાછો આ ગ્રુપ સાથે જોડાયો હતો. 

16મી નવેમ્બરે, ચિલ્ડ્રન ઇન નીડના ભાગરૂપે બીબીસી1 યુકેમાં બોયઝોને પુનઃ પ્રવેશ કર્યો હતો, તેમણે જૂન 2008માં આઇરિશ અને યુકેના પ્રવાસની જાહેરાત પણ કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7079524.stm | work=BBC News | title=Boyzone back for Children In Need | date=5 November 2007 | access-date=26 April 2010}}&lt;/ref&gt; ગ્રુપે ટૂર માટે ત્રણ કલાકમાં 20,0000 ટિકિટો વેચી હતી અને આરડીએસ ડબલિનમાં પહેલા દિવસે કોન્સર્ટ કરવા માટે 20,000 ટિકિટો વેચી હતી. કેટિંગે ''ડેઇલી સ્ટાર'' ને જણાવ્યું હતું કે, &quot;અમે તેને હળવાશથી લેતા હતાં અને ખાણી પીણી માણતા હતાં.  અમે પ્રવાસની યોજનાને ઘણી ગંભીરતાથી લઇ રહ્યા છીએ. અમે બધાએ ખોરાક પર અંકુશ મુકી દીધો છે અને રોજ જીમમાં તાલિમ લઇ રહ્યા છીએ. હું કદાચ અત્યારે જેટલો સ્વસ્થ છું તેટલો પહેલા ક્યારેય નહોતો.  મને લાગે છે કે અમે બધા પહેલા કરતા વધુ સારા દેખાઇએ છીએ. અમે બધા અલગ અલગ સમયે ટેક ધેટને ટૂર પર જોવા જતા હતા અને ફરી પાછા એકબીજા સાથે વાત કરવાનું શરૂ કર્યું, પણ ટેક ધેટે અમને પ્રેરણા આપવાનું કામ કર્યું અને અમે નિર્ણય કર્યો કે હવે ફરી ભેગા થવાનો સમય છે.  અમે ખૂબ સારી રીતે જાણતા હતા કે ટેક ધેટ કેટલુ સારૂ છે, અને અમારે તેમના સમાન બનવું પડશે તેમ પણ જાણતા હતા. કોઇ પ્રદર્શન નિરસ કે કંટાળાજનક ન હોવું જોઇએ.  તેમના પોલ ડાન્સિક જેવા પ્રકારો સામે ટક્કર આપવા અમે બધા ફરી ડાન્સ કરી રહ્યા છીએ અને કંઇક એવું શીખી રહ્યા છીએ જે અમે પહેલા ક્યારેય નહોતું કર્યું. અમે હવે થોડા સમય માટે ફરી પાછા સાથે મળવા વિશે વાત કરી રહ્યા હતાં.  હું લોકોની સામે આવવા અધીરો બની ગયો છું અને બધા સભ્યો આવી લાગણી અનુભવે છે.&quot;

29 દિવસનો પ્રવાસ કાર્ડિફ, ન્યુકેસલ, લિવરપૂલ, લંડનમાં 02 અરેના અને વેમ્બલિ, માન્ચેસ્ટર, બિર્મિંગહામ, ગ્લેસગો, એબરડીન, શીફિલ્ડ, ન્યુકેસલ, નોટિંગહામ, એડિનબર્ગ કેસલ અને ડબલિનમાં આરડીએસ જેવા શહેરોમાં થયો હતો. આ પ્રવાસની શરૂઆત 25 મે 2008માં બેલફેસ્ટના ઓડિસી અરેનામાં થઇ હતી અને તેની પૂર્ણાહૂતિ 23 ઓગસ્ટ 2008ના દિવસે કાર્લિસલ બિટ્ટસ પાર્કમાં થઇ હતી. 29 ઓગસ્ટ 2008માં બોયઝોને બીજા કામ સાથે બ્લેકપૂલમાં થઇ રહેલા ઇવેન્ટમાં સેન્ડી થોમ અને સ્કાઉટિંગ ફોર ગર્લ્સ માટે પણ સંગીત આપ્યું હતું,તે શહેરના વાર્ષિક ઉત્સવ બ્લેપૂલ ઇલ્યુમિનેશન્સની શરૂઆત માટે હતું. આ પ્રસંગ [[બીબીસી]] રેડિયો 2 પર રજૂ થયો હતો. 


3 સપ્ટેમ્બરે “લવ યુ એની વે”નો વિડિઓ પહેલીવાર ડિજિટલ મ્યુઝિક ચેનલ [[ધ બોક્સ]] પર રજૂ થયો હતો.  તેમાં બોયઝોનના પાંચેય સભ્યો હતો અને કેટિંગ તેમાં મહત્વના ગીતો ગાયા હતાં.  આ સિંગલની પહેલીવાર 20 ઓગસ્ટ 2000માં ટેરી વોગનના રેડિયો 2 બ્રેકફાસ્ટ શોમાં જીવંત રજૂઆત થઇ હતી.  છ ઓક્ટોબરે “લવ યુ એની વે” યુકેના ચાર્ટસ પર પાંચમા નંબરે પ્રવેશ્યું હતું, અને તે તેમનું સત્તરમું ગીત હતું જે ટોપ ફાઈવમાં સ્થાન પામ્યું હતું. 28 ઓગસ્ટ 2009માં ગ્રુપ આઇટીવી2 શો ''ઘોશથંટીંગ વીથ..''  માટે એડિનબર્ગમાં વ્યેટ ફિલ્ડીંગ સાથે જોડાયું હતું. 

===સ્ટિફન ગેટલીનું મૃત્યુ===
10 ઓક્ટોબર 2009માં, '''સ્ટિફન ગેટલી'''  33 વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યો હતો, ત્યારે તે પોતાના સિવિલ પાર્ટનર એન્ડ્રુ કાઉલીસ સાથે મજોર્કામાં રજાઓ ગાળી રહ્યો હતો.  13 ઓક્ટોબર 2009ના દિવસે એપીના રિપોર્ટમાં જણાવાયું હતું કે પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ બતાવે છે કે પલ્મનરી ઇડેમા અથવા ફેફસામાં કોઇ પ્રવાહી હોવાને લીધે તેનું મૃત્યુ થયું હતું. બેલારિક આઇલેન્ડ્સના મુખ્ય નાન્યાધીશે જણાવ્યું હતું કે, આઇરિશ ગ્રુપ બોયઝોનના ગાયકનું મૃત્યુ કુદરતી કારણોથી, ગંભીર ‘પલ્મનરી ઇડેમા’ને કારણે થયું છે”. તેના અચાનક મૃત્યુ વિશે કંઇ પણ શોધવુ મુશ્કેલ હતું છતાં લિન્ચે તાજેતરમાં કહ્યું હતું કે ગેટલીનું મૃત્યુ કોઇ કારણથી થયું હતું.  તેણે આ પ્રમાણે જણાવ્યું હતું, “મને એવુ સમજાય છે કે તે કોઇ કારણસર હતું.  કેમ થયું તે મને નહીં સમજાય તો એક દિવસ મને ચોક્કસ ખબર પડશે.

===બ્રધર (2009 – હમણાં સુધી)===

કેટિંગે એવી અફવાઓને નકારી કાઢી છે કે તેમનું તાજેતરનું આલ્બમ રદ થવાનું છે અને તેણે જાહેર કર્યું છે કે બોયઝોન ગેટલીને શ્રધ્ધાંજલી આપવા તેઓ 2010માં નવુ આલ્બમ રિલિઝ કરશે જેમાં ગેટલીએ મૃત્યુ પહેલા ગાયેલા બે ગીતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. એક ગીત ગાયક અને ગીતકાર માઇકા દ્વારા લખાયેલુ હતું&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.digitalspy.co.uk/music/a167631/ronson-to-produce-new-boyzone-album.html | title=Ronson 'to produce new Boyzone album' | author=Alex Fletcher | publisher=Digital Spy | date=27 July 2009 | access-date=15 October 2009 | archive-date=1 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090901030928/http://www.digitalspy.co.uk/music/a167631/ronson-to-produce-new-boyzone-album.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.sky.com/skynews/Home/Showbiz-News/Boyzone-On-Stephen-Gately-Band-Tells-Of-Pride-At-How-Dublin-Turned-Out-For-Funeral/Article/200910415427829?lpos=Showbiz_News_Carousel_Region_0&amp;amp;lid=ARTICLE_15427829_Boyzone_On_Stephen_Gately%3A_Band_Tells_Of_Pride_At_How_Dublin_Turned_Out_For_Funeral બોયઝોન ટુ રિલીઝ આલ્બમ ફિચરિંગ ગેટલી]&lt;/ref&gt; તેણે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે બોયઝોન માટે તેણે જે નવુ ગીત લખ્યું હતું તે સ્ટિફન ગેટલીના અવાજમાં ગવાયેલુ છેલ્લુ ગીત હતું, જે તેમના ચોથા સ્ટુડિયો આલ્બમ તરીકે 8 માર્ચ 2010માં રિલિઝ થયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a188398/mika-wrote-final-stephen-gately-song.html | title=Mika 'wrote final Stephen Gately song | author=David Balls, music reporter | work=digitalspy | date=24 November 2009 | access-date=19 December 2009 | archive-date=27 ડિસેમ્બર 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091227161741/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a188398/mika-wrote-final-stephen-gately-song.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

માઇકા દ્વારા લખાયેલુ ગીત નવા આલ્બમનું મુખ્ય ગીત બન્યું હતું, જેનું ટાઇટલ “ગેવ ઇટ ઓલ અવે” હતું.  બોયઝોનને આ ગીત ખૂબજ પ્રિય હતું અને તેમના પુનઃપ્રવેશના ગીત તરીકે તેની રજૂઆત કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.  આ ગીત સૌથી પહેલા 17 જાન્યુઆરી 2010ના દિવસે રજૂ થયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/mika-puts-a-spoke-in-boyzones-comeback-plans_1004161.html | title=Mika puts a spoke in Boyzone’s comeback plans | date=14 October 2007 | access-date=8 January 2010 | source=The Sun | archive-date=16 જુલાઈ 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110716215101/http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/mika-puts-a-spoke-in-boyzones-comeback-plans_1004161.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મીકી ગ્રેહામે જણાવ્યું હતું કે ગેવ ઇટ ઓલ અવે પહેલી માર્ચ 2010ના દિવસે રજૂ થશે અને આલ્બમ તેના એક સપ્તાહ બાદ રજૂ થશે.  &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.rte.ie/arts/2009/1209/boyzone.html | title=Boyzone upset over new album | date=9 December 2009 | access-date=8 January 2010 | source=The Star | work=RTÉ entertainment | archive-date=14 જાન્યુઆરી 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100114092310/http://www.rte.ie/arts/2009/1209/boyzone.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

10 જાન્યુઆરી 2010 થી 7 જાન્યુઆરી 2010 સુધી મીકી ડાન્સિંગ ઓન આઇસની પાંચમી શૃંખલામાં ભાગ લીધો હતો.  તે સ્પર્ધાના નવમા સપ્તાહમાં [[ઇસ્ટએન્ડર્સ]]ની અભિનેત્રી [[ડેનિલા વેસ્ટબ્રૂક]] સાથે સ્કેટ કર્યા બાદ તેના 2 વોટ સાથે હારી ગયો હતો, સામે વેસ્ટબ્રૂકના 3 વોટ હતા. તેમનું ચોથુ સ્ટુડિયો આલ્બમ બ્રધર 8 માર્ચ 2010માં રિલિઝ થયું હતું અને હમણાં સુધીનું ચોથુ સ્ટુડિયો નંબર વન આલ્બમ બન્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8466402.stm બોયઝોન ટુ રિલીઝ ન્યૂ સોંગ ફિચરિંગ સ્ટિફન ગેટલી]&lt;/ref&gt; &quot;લવ ઇઝ અ હરિકેન&quot; ''બ્રધર'' નું બીજુ અને છેલ્લુ ગીત હતું.&lt;ref&gt;[http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a222085/new-boyzone-album-shelved.html ન્યૂ બોયઝોન આલ્બમ શેલ્વ્ડ+ નો ફરધર સિંગલ્સ ફ્રોમ &quot;બ્રધર&quot;]&lt;/ref&gt; તે 17મી મેએ રજૂ થયું હતું, અને [[યુકે સિંગલ્સ ચાર્ટ]]માં #44 સુધી પહોચ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web
  |url   =http://www.boyzone.net/2010/04/new-boyzone-single/
  |title   =New boyzone single
  |work   =Boyzone.net
  |date   =10 April 2010
  |access-date   =
  |archive-date   =21 ફેબ્રુઆરી 2012
  |archive-url   =https://www.webcitation.org/65cqIMItV?url=http://boyzonenetwork.com/
  |url-status   =dead
  }}&lt;/ref&gt;

====ભવિષ્યના પ્રવાસ====
એવું જાણવા મળે છે કે ગેટલીના મૃત્યુને કારણે બોયઝોન પ્રવાસ નહીં કરે છતાં કેટિંગે તાજેતરમાં કે ન્યુઝિલેન્ડમાં થઇ રહેલા એક સોલો કોન્સર્ટમાં જણાવ્યું હતું કે બોયઝોન 2010ના અંતમાં પ્રવાસ કરશે.&lt;ref&gt;{{ cite web | url=http://www.stuff.co.nz/the-press/entertainment/christchurch-music/3302225/Boyzone-singer-at-his-best-crooning-mainstream-hits | title=Boyzone singer at his best crooning mainstream hits | date=7 February 2010 | access-date=8 February 2010 }}&lt;/ref&gt;

રોનાને સ્ટિફન ગેટલીના મૃત્યુના &quot;દુઃખ&quot; છતાં ભવિષ્યના પ્રવાસ વિશે સ્કાય ન્યુઝને આડકતરી સૂચના પણ આપી હતી.&lt;ref&gt;{{ cite web | url=http://news.sky.com/skynews/Home/Showbiz-News/Boyzone-Ronan-Keating-And-Keith-Duffy-Say-Band-May-Tour-Despite-Pain-Over-Stephen-Gatelys-Death/Article/201003115565306?f=rss | title=Boyzone 'May Tour' Despite Pain Over Gately | author=Huw Borland | work=Sky News Online | access-date=10 March 2010 | date=2 March 2010 }}&lt;/ref&gt; 21મી માર્ચે બોયઝોનની અધિકૃત વેબસાઇટમાં સ્પષ્ટ થયું હતું કે ગ્રૂપ કદાચ ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ 2011માં પ્રવાસ કરશે.  હાલમાં, ડબલિનમાં એક દિવસ અને યુકેના 13 શહેરોમાં 15 દિવસની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.

==અંજલિ==
લંડનના રોક સર્કસ દ્વારા બોયઝોનને આમંત્રણ આપીને &quot;વોલ્સ ઓફ હેન્ડ્સ&quot; પર [[એરિક ક્લેપટન]] અને [[માઇકલ જેક્સન]]ની જેમ તેમના હાથની છાપ લઇને તેમનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું.{{Citation needed|date=July 2008}}

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
*[http://www.boyzone.net/ બોયઝોનનું સત્તાવાર વેબ પોર્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991010130112/http://www.boyzone.net/ |date=1999-10-10 }}
*[http://www.bbc.co.uk/norfolk/content/image_galleries/events_boyzone_blickling_20080821_gallery.shtml બીબીસી ગેલેરીઃ બોયજોન એટ બ્લિકલિંગ હોલ (સમર 2008)]
*[http://www.tikonline.de/top-stories/detail.php?nr=38124&amp;amp;rubric=Top-Stories બોયઝોન બેક ઇન જર્મની!]</text>
      <sha1>hugpvv0hfeqy7sl7y3vk7jwten29o5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એનરોન કૌભાંડ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26327</id>
    <revision>
      <id>900825</id>
      <parentid>897833</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>264</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Logo_de_Enron.svg with [[File:Logo_of_Enron_Corporation_(1997).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]]).</comment>
      <origin>900825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214256" sha1="nzdbjaikbcjpi7h5csf29flk0cudgnl" xml:space="preserve">{{Infobox company
| company_name = Enron Corporation
| company_logo = [[File:Logo of Enron Corporation (1997).svg|150px|alt=A company logo with ENRON at a 45 degree angle and different colored lines above it, making the logo appear like a sideways 'E'.|Enron logo, designed by [[Paul Rand]]]]
| company_type = Defunct / Asset-less Shell
| slogan = Ask Why
| company_vision = The World's Leading hey Company.
| foundation = [[Omaha, Nebraska]], 1985
| location = [[Houston]], [[Texas]], United States
| key_people = [[Kenneth Lay]], Founder, former Chairman and CEO&lt;br /&gt;[[Jeffrey Skilling]], former President, CEO and COO&lt;br /&gt;[[Andrew Fastow]], former CFO&lt;br /&gt; [[Rebecca Mark-Jusbasche]], former Vice Chairman, Chairman and CEO of Enron International&lt;br /&gt;Stephen F. Cooper, Interim CEO and CRO&lt;br /&gt;John J. Ray, III, Chairman
| industry = formerly [[Energy]]
| revenue = $101 billion (in 2000)
| homepage = http://www.enron.com/
}}

ઓકટોબર 2001માં પર્દાફાશ થયેલા '''એનરોન કૌભાંડ''' ના પરીણામ સ્વરૂપે ટેકસાસના હ્યુસ્ટન સ્થિત અમેરિકન ઊર્જા કંપની એનરોન કોર્પોરેશનને નાદારીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તે ઉપરાંત વિશ્વમાં સૌથી મોટી પાંચ ઓડિટ અને એકાઉન્ટન્સી ભાગીદારી કંપનીઓમાં સ્થાન ધરાવતી કંપની આર્થર એન્ડરસનને તાળાં મારી દેવા પડ્યાં. અમેરિકાન ઇતિહાસમાં તે સમયે સૌથી મોટી દેવાળીયા કંપની તરીકે ઓળખાયેલી એનરોન નિશંકપણે કંપનીઓના હિસાબ તપાસની નિષ્ફળતાનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ પણ બની.&lt;ref&gt;બ્રાટોન, વિલિયમ ડબલ્યુ. &quot;એનરોન એન્ડ ધ ડાર્ક સાઇડ ઓફ શેરધારકો વેલ્યૂ&quot; (ટ્યુલેન લો રિવ્યૂ, ન્યૂ ઓર્લીન્સ, મે 2002) પાનું 61&lt;/ref&gt;


એનરોનની સ્થાપના કેનેથ લે દ્વારા 1985માં હ્યુસ્ટન નેચરલ ગેસ અને ઈન્ટરનોર્થના મર્જર બાદ કરવામાં આવી હતી. ઘણાં વર્ષો બાદ, જયારે જેફરી સ્કિલિંગને નોકરી પર રાખવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે અધિકારીઓનું એવું એક જૂથ તૈયાર કર્યું જે સોદા અને પ્રોજેકટ્સના નિષ્ફળ જવાને કારણે થયેલા અબજોના દેવાને હિસાબ વિધિ પદ્ધતિની છટકબારીઓ, ખાસ હેતુ માટે નિર્માણ કરવામાં આવેલી કંપનીઓ અને નબળા નાણાંકીય અહેવાલો મારફતે છૂપાવવા સક્ષમ હતું. મુખ્ય નાણાકીય અધિકારી (સીએફઓ) એન્ડ્ર્યુ ફેસ્ટો અને અન્ય અધિકારીઓ એનરોનના બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સ અને ખૂબ જોખમી હિસાબ વિધિ પદ્ધતિના મુદ્દાઓ માટે નિમવામાં આવેલી કમિટીને ગેરમાર્ગે દોરવા અને આ મુદ્દાઓ અંગે આંખ આડા કાન કરવા માટે એન્ડરસન પર દબાણ ઉભું કરવા સક્ષમ હતી.


2000ના મધ્યભાગમાં 90 અમેરિકન ડોલર પ્રતિ શેર રહેલી એનરોનની શેરકિંમત નવેમ્બર 2001ના અંતમાં એક ડોલર પ્રતિ શેરથી નીચે ગબડી પડવાને કારણે શેરધારકોને લગભગ 11 અબજ ડોલરનું નુકસાન સહન કરવું પડ્યું. અમેરિકન સિકયુરિટીઝ એન્ડ એક્સ્ચેન્જ કમિશન (એસઈસી) (SEC)એ તપાસ શરૂ કરી અને ડાયનેજીએ
કંપનીને ફાયર સેલ પ્રાઈસ (નાદારીની હાલતમાં ખૂબ નીચી કિંમતે) ખરીદવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. આ સોદાની નિષ્ફળતા બાદ એનરોને 63.4 અબજ ડોલરની મિલકતો સાથે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ બેન્ક્રપ્સી કોડ (અમેરિકન નાદારી કાયદા)ના ચેપ્ટર 11 હેઠળ 2 ડિસેમ્બર 2001ના રોજ નાદારી નોંધાવવા માટે અરજી કરી, જે અમેરિકન ઇતિહાસમાં 2002માં વર્લ્ડકોમે નાદારી નોંધાવી ત્યાર સુધીની કોઈ પણ કંપનીની સૌથી મોટી નાદારી હતી.&lt;ref name=&quot;BenstonQuality&quot;&gt;{{cite journal|last=Benston|first=George J.|title=The Quality of Corporate Financial Statements and Their Auditors before and after Enron|journal=Policy Analysis|volume=|issue=497|page=12|publisher=[[Cato Institute]]|location=Washington D.C.|date=November 6, 2003|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa497.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-09-28}}&lt;/ref&gt;


એનરોનના ઘણાં અધિકારીઓ પર વિવિધ ગુનાઓ હેઠળ દાવો માંડવામાં આવ્યો અને પછીથી તેમને જેલની સજા પણ ફટકારવામાં આવી.  એનરોનના ઓડિટર આર્થર એન્ડરસનને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડિસ્ટ્રિકટ કોર્ટ (અમેરિકન જિલ્લા અદાલત) દ્વારા દોષિત ઠરાવવામાં આવ્યા, પરંતુ અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદાને ફગાવ્યો ત્યાં સુધીમાં કંપનીએ તેના મોટાભાગના ગ્રાહકો ગુમાવી દીધા હતા અને કંપની બંધ કરી દેવામાં આવી હતી (જુઓ આર્થર એન્ડરસન એલએલપી વિરુદ્ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ). એનરોનના કર્મચારીઓ અને શેરધારકોએ પેન્શન અને શેરના મૂલ્યમાં અબજો ડોલર ગુમાવ્યા છતાં પણ દિવાની દાવામાં તેમને મર્યાદિત વળતર મળ્યું. આ કૌભાંડના પરીણામ સ્વરૂપે, જાહેર કંપનીઓ માટેના નાણાંકીય અહેવાલોની વિશ્વસનિયતામાં વધારો કરવાના હેતુથી નવા નિયંત્રણો અને કાયદાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા.&lt;ref name=&quot;Ayala1&quot;&gt;{{cite journal|last=Ayala|first=Astrid|coauthor=Giancarlo Ibárgüen, Snr.|title=A Market Proposal for Auditing the Financial Statements of Public Companies|journal=Journal of Management of Value|volume=|issue=|page=1|publisher=[[Universidad Francisco Marroquín]]|location=|date=March 2006|url=http://www.mba.ufm.edu.gt/journalofmanagement/content/ENG_MarketProposal.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721084545/http://www.mba.ufm.edu.gt/journalofmanagement/content/ENG_MarketProposal.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કાયદાના એક ભાગ સાર્બેંન્સ-ઓકસલી એકટે સંઘીય તપાસ અથવા તો શેરધારકોને અંધારામાં રાખીને છેતરપિંડી કરવા માટે રેકોર્ડનો નાશ કરવા, તેમાં ફેરફાર કરવા તથા બનાવટી રેકોર્ડ તૈયાર કરવાના ગુના બદલ કરવામાં આવતી સજાને વધારે આકરી બનાવવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;CohenTrends&quot;&gt;{{cite journal|last=Cohen|first=Daniel A.|coauthor=Dey Aiyesha and Thomas Z. Lys|title=Trends in Earnings Management and Informativeness of Earnings Announcements in the Pre- and Post-Sarbanes Oxley Periods|journal=|volume=|issue=|page=5|publisher=[[Kellogg School of Management]]|location=Evanston, Illinois|date=February 2005|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=658782|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આ કાયદાને કારણે તેમના ગ્રાહકો સાથે નિષ્પક્ષ અને સ્વતંત્ર રહેવા અંગેની ઓડિટિંગ કંપનીઓની જવાબદારીમાં વધારો થયો.&lt;ref name=&quot;Ayala1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==એનરોનનો ઉદય==
[[File:Ken Lay.jpg|thumb|right|200px|alt=A headshot of an older man facing the camera. The man is wearing a suit without a tie.|જુલાઈ 2004ના રોજ લીધેલી કેનિથ લેની તસવીર]]
કેનેથ લેએ 1985માં હ્યુસ્ટન નેચરલ ગેસ અને ઈન્ટરનોર્થ નામની બે કુદરતી ગેસ પાઈપલાઈન કંપનીઓના મર્જર દ્વારા એનરોનની સ્થાપના કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Healy3&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=3|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; 1990ના દાયકાના પ્રારંભિક વર્ષોમાં તેમણે વિજળીને બજારભાવે વેચવાની શરૂઆત કરવામાં મદદ કરી અને થોડા જ સમય બાદ અમેરિકન કોંગ્રેસે કુદરતી ગેસના વેચાણને નિયંત્રણમુકત કરતો કાયદો પસાર કર્યો. તેના પરિણામ સ્વરૂપે એનરોન જેવા વેપારીઓને ઉંચી કિંમતે વિજળી વેચવી શકય બન્યું, જેના કારણે ઊર્જા કંપનીઓનો ખૂબ વિકાસ થયો.&lt;ref name=&quot;StruggleNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Gerth|first=Jeff|coauthor=Richard A. Oppel, Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/10/business/regulators-struggle-with-a-marketplace-created-by-enron.html|work=The New York Times|title=Regulators struggle with a marketplace created by Enron|date=2001-11-10|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; કુદરતી ગેસને નિયંત્રણમુકત કરવાના પરિણામે કિંમતમાં પ્રવાહિતા આવતા ઉત્પાદકો અને સ્થાનિક સરકારોએ તેની આકરી નિંદા કરી હતી અને નિયંત્રણો વધારવા માટે દબાણ કર્યું હતુ ત્યારે એનરોન તથા અન્ય કંપનીઓ મજબૂત જૂથબંધી મારફતે મુકત બજાર તંત્ર ચાલું રાખવામાં સફળ રહ્યાં હતા.&lt;ref name=&quot;StruggleNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SurestStepsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Banerjee|first=Neela|url=http://www.nytimes.com/2001/11/09/business/surest-steps-not-the-swiftest-are-propelling-dynegy-past-enron.html|title=Surest steps, not the swiftest, are propelling Dynegy past Enron|work=The New York Times|date=2001-11-09|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;


1992 સુધીમાં એનરોન ઉત્તર અમેરિકાની કુદરતી ગેસનું વેચાણ કરતી સૌથી મોટી કંપની બની ગઇ હતી અને 122 મિલિયન ડોલરની વ્યાજ તેમજ કર પહેલાંની આવક સાથે ગેસના વેચાણનો કારોબાર એનરોનની ચોખ્ખી આવકમાં બીજા નંબરનો ફાળો આપતો કારોબાર બની ગયો હતો. નવેમ્બર 1999માં ઓનલાઈન ટ્રેડિંગ મોડલ એનરોનઓનલાઈનની સ્થાપનાથી કંપનીને વધારે વિકાસ કરવા તથા તેની વાટાઘાટ કરવાની અને ટ્રેડિંગ કારોબાર ચલાવવાની ક્ષમતામાં વધારો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Healy7&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=7|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;


વધારે વૃદ્ધિ કરવાની પ્રયાસના ભાગરૂપે એનરોને અન્ય કારોબારમાં ઝંપલાવવાનો વ્યૂહ અપનાવ્યો.  2001 સુધીમાં એનરોન એવું ઔદ્યોગિક ગૃહ બની ગયું હતું જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગેસપાઈપ લાઈન, પલ્પ અને પેપર પ્લાન્ટ, બ્રોડબેન્ડ મિલકતો, પાવર પ્લાન્ટ્સ અને વોટર પ્લાન્ટ્સની માલિકી ધરાવતું હતું તદઉપરાંત તેનું સંચાલન પણ કરતું હતું. કોર્પોરેશન નાણાં બજારમાં પણ કેટલાક ઉત્પાદનો અને સેવાનું વેચાણ કરતું હતું.&lt;ref name=&quot;Healy5&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=5|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;


તેના પરીણામ સ્વરૂપે, એનરોનના શેરમાં 1990ના દાયકાથી 1998ના અંત સુધીમાં 311 ટકાનો વધારો નોંધાયો, જે સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર 500 સૂચકાંકમાં વૃદ્ધિ દરમાં નોંધપાત્ર વધારો હતો. કંપનીનો શેર 1999માં 56 ટકા અને 2000માં 87 ટકા વધ્યો, તેની સરખામણીમાં આ વર્ષો દરમિયાન સૂચકાંકમાં અનુક્રમે 20 ટકાનો વધારો અને 10 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હતો. ડિસેમ્બર 31, 2000 સુધીમાં એનરોનના શેરની કિંમત 83.13 ડોલર હતી અને તેની બજાર મૂડી 60 અબજ ડોલરની હતી, જે તેની આવકના 70 ગણી અને તેની બૂક વેલ્યુ કરતાં છ ગણી વધુ હતી. જે કંપનીના ભવિષ્ય અંગે શેરબજારની  ઉચ્ચતમ અપેક્ષાઓ તરફ નિર્દેશ કરતું હતું. વધુમાં, ''ફોર્ચ્યુનના '''સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત કંપની સરવે''' '' માં એનરોનને અમેરિકાની સૌથી વધુ નવા સંશોધન અપનાવતી મોટી કંપની તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Healy1&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=1|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

==પડતીના કારણો==
એનરોનના અપારદર્શક નાણાકીય અહેવાલોમાં તેની કામગીરી અને નાણાંકીય વિગતોની સ્પષ્ટ વિગતો શેરધારકો અને વિશ્લેષકોને આપાવામાં આવતી ન હતી.&lt;ref name=&quot;DarkSide6&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=6|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MackOther&quot;&gt;{{cite news|last=Mack|first=Toni|url=http://www.forbes.com/forbes/2002/1014/062_print.html|work=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|title=The Other Enron Story|date=2002-10-14|access-date=2009-08-09|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118123015/http://www.forbes.com/forbes/2002/1014/062_print.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, તેનું જટીલ કારોબાર મોડલ એકાઉન્ટની મર્યાદાની બહાર હતું, જેનાથી એ જરૂરી બની ગયું હતું કે કંપની એકાઉન્ટિંગની મર્યાદાઓને તેની આવકનું વ્યવસ્થાપન કરવા અને કંપનીની કામગીરીને તેના હિતમાં દર્શાવવા માટે સરવૈયામાં ફેરફાર કરી શકે.&lt;ref name=&quot;Healy9&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=9|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; મેકલિન અને એલકિડે તેમના પુસ્તક ''ધ સ્માર્ટેસ્ટ ગાયઝ ઈન ધ રૂમ'' માં જણાવ્યા અનુસાર, એનરોન કૌભાંડ વર્ષો પહેલાં શરૂ થયેલી આદતો અને મૂલ્યો તથા લીધેલા પગલાંના સાતત્યપૂર્ણ સંગ્રહિત થવાથી અને અંતમાં નિયંત્રણ બહાર થઇ જવાથી અસ્તિત્ત્વમાં આવ્યું હતું. એવું લાગે છે કે 1997ના અંતિમ સમયથી તેના અંત સુધી, એનરોનનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ એકાઉન્ટિંગ અને ફાયનાન્સિયલ વ્યવહારોમાં અનુમાનિત આવક અને અનુમાનિત નાણાં પ્રવાહ, મિલકતોના મૂલ્યોને અનેક ગણાં દર્શાવવાનો અને જવાબદારીને હિસાબની બહાર રાખવાનો હતો.&lt;ref&gt;જેમ્સ એન. બોડુર્થા, જુનિયર:''“અનફેર વેલ્યૂઝ” - એનરોન્સ શેલ ગેમ''  (ધ મેકડોનગ સ્કૂલ ઓફ બિઝનેસ, વોશિંગ્ટન ડીસી, માર્ચ 2003) પાનું 2 [http://bodurtha.georgetown.edu/enron/bodurtha_enron_shell_game.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905180643/http://bodurtha.georgetown.edu/enron/bodurtha_enron_shell_game.pdf |date=2012-09-05 }}&lt;/ref&gt;

આ તમામ મુદ્દાઓ સાથે મળીને અંતમાં કંપનીને નાદારી તરફ દોરી ગયા અને તેમાંથી મોટાભાગનાં પગલાં લે, જેફરી સ્કિલિંગ, એન્ડ્ર્યુ ફેસ્ટો તથા અન્ય અધિકારીઓના આડકતરા અથવા સીધાં નિર્દેશોને કારણે જ લેવામાં આવ્યાં હતાં. કંપનીના છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં લે ચેરમેન હતા અને તેમણે સ્કિલિંગ અને ફેસ્ટો દ્વારા લેવામાં આવેલાં પગલાંની ચકાસણી કર્યા સિવાય જ તેને અનુમોદન આપી દીધું હતું. સ્કિલિંગે, જે સતત વોલ સ્ટ્રીટ (શેરબજાર)ની અપેક્ષાઓને પૂરી કરવા પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતો હતો, માર્ક-ટુ-માર્કેટ એકાઉન્ટિંગના ઉપયોગની તરફેણ કરતો અને એનરોનના અધિકારીઓ પર દેવા પર ઢાંકપીછોડો કરવા નવી રીત-રસમો શોધી કાઢવા દબાણ કર્યા કરતો હતો. ફેસ્ટો અને અન્ય અધિકારીઓએ, &quot;... ઓફ-બેલેન્સ-શીટ વ્હિકલ, જટિલ નાંણાકીય માળખાં અને વિચિત્ર પ્રકારના સોદા શોધી કાઢ્યાં જેને આજે પણ માત્ર બહુ જ ઓછા લોકો સમજી શકે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean1323&quot;&gt;{{cite book|title=[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]|last=McLean|first=Bethany|author2=Peter Elkind|pages=132–133|isbn=1-59184-008-2}}&lt;/ref&gt;

===આવકને માન્યતા===
{{Main|Revenue recognition}}
એનરોન અને ઊર્જા વેચાણ સાથે સંકળાયેલા અન્ય વેપારીઓ વિજળી ઉત્પાદન મથકો, કુદરતી ગેસ પાઈપલાઈન, સંગ્રહ અને પ્રક્રિયા કરવા માટેની સગવડોના વિકાસ ઉપરાંત જથ્થાબંધ વેચાણ અને જોખમ સંચાલન જેવી સેવાઓ પૂરી પાડીને નફો કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;FossRevol&quot;&gt;{{cite journal|last=Foss|first=Michelle Michot|title=Enron and the Energy Market Revolution|journal=|volume=|issue=|page=1|publisher=[[University of Houston Law Center]]|location=|date=September 2003|url=http://www.beg.utexas.edu/energyecon/energy-inc/members/Course_Modules/Class_Info/Foss_Enron%20Chapter_Final_9%205%2003.pdf|doi=|access-date=2009-11-12|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ0uZXuG?url=http://www.beg.utexas.edu/energyecon/energy-inc/members/Course_Modules/Class_Info/Foss_Enron%20Chapter_Final_9%205%2003.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જયારે ઉત્પાદનોના ખરીદ અને વેચાણનું જોખમ લેવાનું હોય ત્યારે વેપારીઓને વેચાણ કિંમત આવક તરીકે અને ઉત્પાદનની કિંમત વેચાયેલા માલની કિંમત તરીકે દર્શાવવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી. તેનાથી વિપરીત, &quot;એજન્ટ&quot; ગ્રાહકને સેવા પૂરી પાડતો, પરંતુ ખરીદ અને વેચાણ માટે વેપારી જેવું જોખમ લેતો ન હતો. જયારે દલાલને સેવા પ્રદાતાના વર્ગમાં સામેલ કરવામાં આવે ત્યારે તે વેચાણ કિંમત અને દલાલીને રકમને આવક તરીકે દર્શાવી શકતો હતો, જો કે તે સમગ્ર સોદાના મૂલ્યને આવક તરીકે દર્શાવી શકતો ન હતો.&lt;ref name=&quot;DharanRedFlag1013&quot;&gt;{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|pages=101&amp;ndash;103}}&lt;/ref&gt;

[[ગોલ્ડમૅન સૅશ|ગોલ્ડમેન શાક્સ]] અને મેરિલ લિન્ચ જેવી વેપારી કંપનીઓ આવક દર્શાવવા માટે રૂઢિવાદી એજન્ટ મોડલ (જેમાં માત્ર વેચાણ અથવા દલાલીને જ આવક તરીકે દર્શાવવામાં આવતા હતા)નો ઉપયોગ કરતાં હતા, એનરોને તેના દરેક સોદાની સમગ્ર વેચાણ કિંમતને આવક તરીકે દર્શાવવા પર પસંદગી ઉતારી. આ મર્ચન્ટ મોડલને એકાઉન્ટિંગ અર્થઘટનમાં એજન્ટ મોડલની સરખામણીએ વધારે આક્રમક માનવામાં આવતું હતું.&lt;ref&gt;ધરન, બાલા જી. અને બુફકિન્સ, વિલિયમ્સ આર., ''રેડ ફ્લેગ્સ ઇન એનરોન્સ રિપોર્ટિંગ ઓફ રેવન્યૂઝ એન્ડ કી ફાઇનાન્શિયલ મેઝર્સ'' , (એનરોન: કોર્પોરેટ ફિયાસ્કો એન્ડ ધેર ઇમ્પ્લિકેશન્સ, ફાઉન્ડેશન  પ્રેસ, ISBN 1587785781, 2004, પાનું 101-103 [http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604234448/http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt; વેચાણની આવકને વધારીને દર્શાવવાની એનરોનની પદ્ધતિને પછીથી ઊર્જા વેચાણના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત અન્ય કંપનીઓએ પણ કંપનીની આવકમાં મોટા વધારા સાથે સ્પર્ધામાં ટકી રહેવાના પ્રયાસના ભાગરૂપે અપનાવી. ડ્યુક એનર્જી, રિલાયન્ટ એનર્જી અને ડાઈનેજી જેવી અન્ય ઊર્જા કંપનીઓ પણ એનરોનની સાથે ''ફોર્ચ્યુન''  500ની ટોચની 50 કંપનીઓની યાદીમાં જોડાઈ જેનું મુખ્ય કારણ વેચાણ કામગીરીને કારણે મેળવવામાં આવેલી આવક હતી.&lt;ref name=&quot;DharanRedFlag105&quot;&gt;{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|pages=105}}&lt;/ref&gt;

એનરોનનો વિકૃત, &quot;વધારે પડતી&quot; આવકનો ઉપયોગ કંપનીના દેવાને છૂપાવવા કરતાં કંપનીની નવતર સંશોધનોને પ્રોત્સાહન આપતી, ઊંચો વૃદ્ધિદર ધરાવતી અને ઉત્કૃષ્ટ કારોબારિક પ્રદર્શન ધરાવતી કંપની તરીકેની છાપ ઉપસાવવા માટે વધારે કરવામાં આવતો હતો. 1996 અને 2000ની વચ્ચે એનરોનની આવક 750 ટકા કરતાં વધારે વધીને 1996ના 13.3 અબજ ડોલરથી 2000માં 100.8 અબજ ડોલર થઇ ગઇ. લગભગ 65 ટકાનું બહોળું વાર્ષિક વિસ્તરણ માત્ર 2-3 ટકા વાર્ષિક વૃદ્ધિદરને પણ સન્માનજનક માનતા ઊર્જા ઉદ્યોગ સહિત સમગ્ર ઉદ્યોગજગત માટે અભૂતપૂર્વ હતું. વર્ષ 2001ના પ્રથમ નવ મહિનામાં જ એનરોને તેની આવક 138.7 અબજ ડોલર ધર્શાવી, જેના કારણે કંપનીએ ''ફોર્ચ્યુન''  ગ્લોબલ 500ની યાદીમાં છઠ્ઠું સ્થાન મેળવ્યું.&lt;ref name=&quot;DharanRedFlag97100&quot;&gt;{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|pages=97&amp;ndash;100}}[http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604234448/http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;

===માર્ક-ટુ-માર્કેટ હિસાબ===
{{Main|Mark-to-market accounting}}
એનરોનના કુદરતી ગેસ કારોબારનું એકાઉન્ટિંગ ખૂબ જ સીધું હતું; દરેક સમયગાળામાં કંપનીએ પૂરા પાડવામાં આવેલા ગેસના જથ્થાની મૂળ કિંમત અને આ વેચાણમાંથી થયેલી વાસ્તવિક આવક દર્શાવી હતી. જો કે, સ્કિલિંગ કંપની સાથે જોડાયા ત્યારે તેમણે વેચાણ કારોબાર માટે માર્ક-ટુ-માર્કેટ એકાઉન્ટિંગ
પદ્ધતિ અપનાવવાની માંગ કરી, જેના માટે તેમણે એવું કારણ આપ્યું કે &quot;... તે સાચું આર્થિક મૂલ્ય દર્શાવે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean3942&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|pages=39&amp;ndash;42}}&lt;/ref&gt; લાંબાગાળાના જટીલ કરારો માટે આ એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરનારી એનરોન પ્રથમ બિનનાણાકીય કંપની બની.&lt;ref name=&quot;MackHiddenR&quot;&gt;{{cite news|last=Mack|first=Toni|url=http://proquest.umi.com.libproxy.sdsu.edu/pqdweb?did=421703&amp;sid=3&amp;Fmt=3&amp;clientId=17862&amp;RQT=309&amp;VName=PQD|format=Registration required|work=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|title=Hidden Risks|date=1993-05-24|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; માર્ક-ટુ-માર્કેટ એકાઉન્ટિંગમાં એક વખત લાંબાગાળાના કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવે ત્યારબાદ ભવિષ્યના ચોખ્ખા રોકડ પ્રવાહ માટે વર્તમાન મૂલ્યએ આવકનો અંદાજ મેળવવામાં આવે છે. ઘણીવખત, આ પ્રકારા કરારોની યોગ્યતા અને તેને સંબંધિત કિંમતની આકારણી કરવી મુશ્કેલ બની જાય છે. &lt;ref name=&quot;Healy10&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=10|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; નફા અને રોકડની વચ્ચે રહેલા મોટા તફાવતને પહોંચી વળવાના પ્રયાસરૂપે રોકાણકારોને ખોટા અથવા ગેરમાર્ગે દોરતાં અહેવાલો આપવામાં આવતા હતા. આ પદ્ધતિના ઉપયોગમાં પ્રોજેકટની આવક નોંધી શકાતી હતી, જે નાણાકીય આવકમાં વધારો કરતી હતી.  જો કે, ભવિષ્યના વર્ષોમાં, નફાનો સમાવેશ કરી શકાય તેમ ન હતો, તેથી રોકાણકારોને ખુશ કરવા માટે વધારાનો વૃદ્ધિદર દર્શાવવા નવા અને વધારે પ્રોજેકટ્સની આવકનો સમાવેશ કરવામાં આવતો હતો.&lt;ref name=&quot;McLean3942&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોનના એક પ્રતિસ્પર્ધીએ કરેલા નિર્દેશ અનુસાર, &quot;જો તમે તમારી આવકમાં વધારો દર્શાવો તો તમારે તેટલી જ કે વધારે આવક દર્શાવવા માટે વધારેને વધારે સોદા કરતાં રહેવું પડે.&quot;&lt;ref name=&quot;MackHiddenR&quot;&gt;&lt;/ref&gt; માર્ક-ટુ-માર્કેટ એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિની મર્યાદાઓ અને જોખમોનો ખ્યાલ હોવા છતાં યુ.એસ. સિકયુરીટીઝ એન્ડ એક્સ્ચેન્જ કમિશન (એસઈસી) (SEC)એ કુદરતી ગેસના ભવિષ્યના કરારોના વેચાણમાં એનરોનની આ એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિને જાન્યુઆરી 30,1992ના રોજ મંજૂરી આપી.&lt;ref name=&quot;McLean3942&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જો કે, વોલસ્ટ્રીટની ધારણાઓને પહાચી વળવા માટે એનરોને પછીથી આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કંપનીના બીજા ક્ષેત્રોમાં પણ કરવાનું શરૂ કર્યું.&lt;ref name=&quot;McLean127&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=127}}&lt;/ref&gt;

જુલાઈ 2000માં એનરોન અને બ્લોકબસ્ટર વિડિયોએ વર્ષના અંત સુધીમાં અમેરિકાના વિવિધ શહેરોમાં માગ પ્રમાણેનું મનોરંજન પૂરું પાડવા માટેના 20 વર્ષના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યાં. અસંખ્ય પ્રાયોગિક પ્રોજેકટ્સ પછી એનરોને આ સોદામાંથી 110 મિલિયન ડોલર કરતાં વધારેનો નફો થવાની ધારણા દર્શાવી, જો કે વિશ્લેષકોએ આ સેવાની તકનિકી યોગ્યતા અને બજારની માગ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા.&lt;ref name=&quot;Healy10&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જયારે આ નેટવર્ક કામ કરવામાં નિષ્ફળ ગયું ત્યારે બ્લોકબસ્ટરે કરારમાંથી પીછેહઠ કરી. આ સોદો નુકસાનમાં પરીણમ્યો હોવાં છતાં એનરોને ભવિષ્યનો નફો દર્શાવવાનું ચાલુ રાખ્યું.&lt;ref name=&quot;BlockbusterUSA&quot;&gt;{{cite news|last=Hays|first=Kristen|url=http://www.usatoday.com/tech/techinvestor/corporatenews/2005-04-17-new-enron-trial_x.htm|work=[[USA Today]]|title=Next Enron trial focuses on broadband unit|date=2005-04-17|access-date=2009-08-07}}&lt;/ref&gt;

===ખાસ હેતુ માટેની કંપની===
{{Main|Special purpose entity}}
ચોક્કસ અસ્કામતોને ભંડોળ પૂરું પાડવા અથવા તેની સાથે સંકળાયેલા જોખમોનું સંચાલન કરવા માટે એનરોને મર્યાદિત ભાગીદારી અથવા કામચલાઉ અથવા ખાસ હેતુ પૂરા કરવા માટે બનાવવામાં આવેલી ખાસ હેતુ માટેની કંપનીનો ઉપયોગ કર્યો. કંપનીએ ખાસ હેતુ માટેની કંપનીના ઉપયોગની ઓછામાં ઓછી અથવા નહિવત માહિતી પૂરી પાડવા પર પસંદગી ઉતારી.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=11|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આ શેલ કંપનીઓનું નિર્માણ સ્પોન્સર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તેને સ્વતંત્ર ઈકિવટી રોકાણકારો અથવા દેવા દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતું હતું. નાણાકીય અહેવાલ રજૂ કરવાના હેતુથી ખાસ હેતુ માટેની કંપની સ્પોન્સરથી અલગ છે કે નહીં તે અંગેના શ્રેણીબદ્ધ નિર્દેશો બહાર પાડવામાં આવ્યા. એનરોને તેનું દેવું છુપાવવા માટે 2001 સુધીમાં કુલ મળીને સકડો ખાસ હેતુ માટેની કંપનીઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Healy10&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

ખાસ હેતુ માટેની કંપનીઓનો ઉપયોગ માત્ર એકાઉન્ટગના નિયમો પર ઢાંકપીછોડો કરવા ઉપરાંત બીજા હેતુ માટે પણ કરવામાં આવતો હતો.  એક જ નિયમનભંગના પરીણામ સ્વરૂપે એનરોનના સરવૈયામાં જવાબદારીઓને ઓછી આંકવામાં આવી અને તેની ઈકિવટી અને તેની આવકને અનેકગણી દર્શાવવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોને તેના શેરધારકોને જણાવ્યું કે તેના બિનપ્રવાહી રોકાણોમાં રહેલા નુકસાન સામે તેણે ખાસ હેતુ
માટેની કંપનીનો ઉપયોગ કરીને રક્ષણ મેળવી લીધું છે. જો કે, રોકાણકારો એ હકિકતથી અજાણ હતા કે ખાસ હેતુ માટેની કંપનીઓને ઉપયોગ કંપનીના પોતાના શેર અને નાણાકીય ગેરન્ટીઝનો ઉપયોગ આ હેજિંગ માટે કરતી હતી.  આ માળખાને કારણે એનરોનને નુકશાનના જોખમ સામેનું રક્ષણ મળ્યું નહીં.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોને ઉપયોગ કરેલી ખાસ હેતુ માટેની કંપનીઓના નોંધપાત્ર ઉદાહરણોમાં જેઈડીઆઈ એન્ડ ચેવકો(JEDI and Chewco), વ્હાઈટવિંગ (Whitewing) અને એલજેએમ (LJM)નો સમાવેશ થાય છે.

====જેઈડીઆઈ એન્ડ ચેવકો
(JEDI and Chewco)====
{{Main|Chewco}}
1993માં એનરોને ઊર્જા રોકાણ સાથે કેલિફોર્નિયા સ્ટેટ પેન્શન ફંડ કાલપેર્સ (CalPERS) સાથે મળીને જોઈન્ટ એનર્જી ડેવલપમેન્ટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ્સ (જેઈડીઆઈ) (JEDI) નામના સંયુકત સાહસની સ્થાપના કરી.&lt;ref name=&quot;McLean67&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=67}}&lt;/ref&gt; ચીફ ઓપરેટિંગ ઓફિસર (સીઓઓ) (COO) તરીકે કામ કરતાં સ્કિલગે  1997માં કાલપેર્સને એક અલગ રોકાણમાં એનરોન સાથે ભાગીદારી કરવા જણાવ્યું. કાલપેર્સને આ વિચારમાં રસ પડ્યો પરંતુ જો જેઈડીઆઈમાંથી તેમની ભાગીદારી છૂટી કરવામાં આવે તો જ નવું રોકાણ કરવામાં રસ દર્શાવ્યો.&lt;ref name=&quot;DarkSide30&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=30|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt; જો કે, એનરોન જેઈડીઆઈમાં રહેલો કાલપેર્સનો હિસ્સો ખરીદીને કંપનીની બેલેન્સશીટ પર કોઇ દેવું દર્શાવવા માંગતી ન હતી. ચીફ ફાયનાન્સિયલ ઓફિસર (સીએફઓ) (CFO) ફેસ્ટોએ ચેવકો ઈન્વેસ્ટમેન્ટસ એલ.પી. નામની ખાસ હેતુ માટેની કંપની સ્થાપી જેણે એનરોનની ખાતરી પર દેવું ઉભું કર્યું, જેનો ઉપયોગ સંયુકત સાહસમાં રહેલો કાલપેર્સનો હિસ્સો 383 મિલિયન ડોલરમાં ખરીદવા માટે કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ફેસ્ટોએ ચેવકોનું નિર્માણ કર્યું હોવાને કારણે જેઈડીઆઈનું નુકસાન એનરોનના સરવૈયાની બહાર રહ્યું.

કાલપેર્સ અને એનરોન વચ્ચે થયેલી ગોઠવણ 2001માં કંપનીની પડતી દરમિયાન બહાર આવી, જેના કારણે એનરોનની ચેવકો અને જેઈઆઈડી એમ બંનેની એકાઉન્ટિંગ ટ્રીટમેન્ટને ગેરલાયક ઠરાવવામાં આવી. આ ગેરલાયકાત માટે એનરોનની 1997થી 2001ની મધ્ય સુધીની આવકમાં 405 મિલિયન ડોલરનો ઘટાડો જરૂરી બન્યો. વધુમાં, કોન્સોલિડેશનના કારણે કંપનીના કુલ દેવામાં 628 મિલિયન ડોલરનો વધારો થયો.&lt;ref name=&quot;DarkSide31&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=31|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;

====વ્હાઇટવિંગ====
સફેદ-પાંખ ધરાવતું કબૂતર ટેકસાસમાં વતન ધરાવતું પક્ષી છે અને એનરોન દ્વારા ફાઈનાન્સિયલ વ્હિકલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલી ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીનું નામ પણ હતું.&lt;ref&gt;મેકક્યુલોગ, રોબર્ડ: ''એન્ડરસ્ટેન્ડિંગ વ્હાઇટવિંગ'' , મેકક્યુલોગ રિસર્ચ, પોર્ટલેન્ડ, ઓરેગોન, જાન્યુઆરી 2002, પાનું 1 [http://www.mresearch.com/pdfs/13.pdf ]&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 1997માં, એનરોન દ્વારા પૂરાં પાડવામાં આવેલા 579 મિલિયન ડોલર અને બહારના રોકાણકારના 500 મિલિયન ડોલરના ભંડોળ સાથે વ્હાઇટવિંગ એસોસીયેટ્સ એલ.પી. સ્થાપવામાં આવી.  બે વર્ષ બાદ, કંપનીની ગોઠવણમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો જેથી તે એનરોન સાથે જોડાયેલી ન રહે અને
તેનું દેવું કંપનીના સરવૈયામાં ગણતરીમાં લેવામાં ન આવે.  વ્હાઇટવિંગનો ઉપયોગ એનરોનના વિજ મથકો, પાઈપલાઈન, શેર અને અન્ય રોકાણોમાં હિસ્સો ખરીદવા
સહિતની મિલકતોની ખરીદી માટે કરવામાં આવતો હતો.&lt;ref name=&quot;Cornford18&quot;&gt;{{cite journal|last=Cornford|first=Andrew|title=Internationally Agreed Principles For Corporate Governance And The Enron Case|journal=G-24 Discussion Paper Series No. 30|volume=|issue=|page=18|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]]|location=New York|date=June 2004|url=http://www.unctad.org/en/docs/gdsmdpbg2420046_en.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ1KQjhV?url=http://www.unctad.org/en/docs/gdsmdpbg2420046_en.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1999 અને 2001ની વચ્ચે, વ્હાઈટવિંગે એનરોનના શેરનો કોલેટરલ તરીકે ઉપયોગ કરીને એનરોન પાસેથી બે અબજ ડોલરની અસ્કયામતોની ખરીદી કરી. એનરોનના બોર્ડે આ સોદાને મંજૂરી આપી હોવા છતાં અસ્કયામતો સાચા અર્થમાં વેચાણ ન હતું અને તેને લોન તરીકે ગણવામાં આવી જોઈએ.&lt;ref name=&quot;Lambert35&quot;&gt;{{cite book|last=Lambert|first=Jeremiah D.|title=Energy Companies and Market Reform|publisher=[[PennWell Corporation]]|location=[[Tulsa]]|date=September 2006|page=35|isbn=1-593-70060-1}}&lt;/ref&gt;

====એલજેએમ એન્ડ રેપ્ટર્સ
(LJM અને Raptors)====
{{Main|LJM (Lea Jeffrey Michael)}}
1999માં ફેસ્ટોએ બે મર્યાદિત ભાગીદારીનું સર્જન કર્યુઃ એલજેએમ કેમેન એલ.પી. (એલજેએમ1) અને એલજેએમ2 કો-ઈન્વેસ્ટમેન્ટ એલ.પી. (એલજેએમ2), જેનો હેતુ નાણાકીય અહેવાલોમાં સુધારો કરવા માટે એનરોનના નબળા દેખાવ કરતાં શેર અને તેમાં હિસ્સો ખરીદવાનો હતો. આ દરેક ભાગીદારી એક માત્ર બહારના ઈકિવટી રોકાણકારોને ખાસ સેવા પૂરી પાડવાનો જ હતો જેમને એવી ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીની જરૂર હતી જેનો ઉપયોગ એનરોન દ્વારા કરવામાં આવતો હોય. ફેસ્ટોને (તે એનરોનના ચીફ ફાયનાન્સિયલ ઓફિસર-સીએફઓ તરીકે કામ કરતા હોવાને કારણે) આ કંપની ચલાવવા માટે એનરોનના નિયમોમાંથી મુકિત મેળવવા માટે કંપનીના બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સ સમક્ષ જવું જરૂરી હતું.&lt;ref name=&quot;McLean1937&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=193 and 197}}&lt;/ref&gt; એલજેએમ 1 અને 2ને જેપી મોર્ગન ચેઝ, સીટીગ્રૂપ, ક્રેડિટ સ્યુઈસ ફર્સ્ટ બોસ્ટોન અને વેકોવિયા દ્વારા લગભગ 390 મિલિયન ડોલરનું બહારનું ઈકિવટી ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું. આ ઈકિવટીનું માર્કેટિંગ કરનારી મેરિલ લિંચે પણ 22 મિલિયન ડોલરનો ફાળો આપ્યો.&lt;ref name=&quot;DarkSide31&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોને &quot;રેપ્ટર્સ 1-4&quot;, ''જુરાસિક પાર્ક'' ના વેલોસીટીરેપ્ટર્સ પરથી નામકરણ કરવામાં આવેલી જેએલએમ સંબંધિત ચાર ખાસ હેતુવાળી કંપનીઓને &quot;એનરોનના કરોડો સામાન્ય શેર અને લાંબાગાળે કરોડો શેર ખરીદવાના હક્કો સહિત 1.2 અબજ ડોલર કરતાં વધારેની અસ્કયામતો ઉપરાંત 150 મિલિયન ડોલરની એનરોનની પેયેબલ નોટ્સ તબદિલ કરી આપી.&quot;&lt;ref name=&quot;Velociraptors&quot;&gt;{{cite news|last=Levine|first=Greg|url=http://www.forbes.com/2006/03/07/enron-fastow-two-cx_gl_0307autofacescan16.html|work=[[Forbes]]|title=Fastow Tells Of Loss-Hiding Enron 'Raptors'|date=2006-03-07|access-date=2009-09-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DarkSide33&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=33|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CloudedBooks&quot;&gt;{{cite news|last=Hiltzik|first=Michael A.|url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/103911266.html?dids=103911266:103911266&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jan+31%2C+2002&amp;author=MICHAEL+A.+HILTZIK&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=THE+NATION%3B+THE+FALL+OF+ENRON%3B+Enron%27s+Web+of+Complex+Hedges%2C+Bets%3B+Finances%3A+Massive+trading+of+derivatives+may+have+clouded+the+firm%27s+books%2C+experts+say.&amp;pqatl=google|work=[[Los Angeles Times]]|title=Enron's Web of Complex Hedges, Bets; Finances: Massive trading of derivatives may have clouded the firm's books, experts say|format=Fee required|date=2002-01-31|access-date=2009-08-24|archive-date=2012-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106020143/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/103911266.html?dids=103911266:103911266&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jan+31%2C+2002&amp;author=MICHAEL+A.+HILTZIK&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=THE+NATION%3B+THE+FALL+OF+ENRON%3B+Enron%27s+Web+of+Complex+Hedges%2C+Bets%3B+Finances%3A+Massive+trading+of+derivatives+may+have+clouded+the+firm%27s+books%2C+experts+say.&amp;pqatl=google|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીઓનો ઉપયોગ કંપનીઓના દેવા સાધનના ઉપયોગથી આ તમામ ચૂકવણી કરવા માટે કરવામાં આવ્યો. આ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સની મૂળ રકમ કુલ મળીને 1.5 અબજ ડોલર હતી અને કંપનીઓનો ઉપયોગ એનરોન સાથે 2.1 અબજ ડોલરના નોશનલ મૂલ્યના ડેરીવેટીવ્સ કોન્ટ્રાકટ માટે કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;DarkSide33&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોને રેપ્ટર્સનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો અને આવી જ અન્ય બાબતમાં જયારે કંપનીએ પબ્લિક ઓફરીંગ માટે શેર ઈશ્યુ કર્યા ત્યારે નોટ્સ પેયેબલને કંપનીના સરવૈયા પર અસ્કયામતો તરીકે દર્શાવી અને તેટલી જ રકમ માટે શેરધારકોની ઈકિવટીમાં વધારો કર્યો.&lt;ref name=&quot;DarkSide38&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=38|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt; આ પ્રકારનો વ્યવહાર પછીથી એનરોન અને તેના ઓડિટર આર્થર એન્ડરસન માટે સમસ્યારૂપ બની ગયો કારણ કે તેને કંપનીના સરવૈયા પરથી દૂર કરવાથી શેરધારકોની ઈકિવટીમાં 1.2 અબજ ડોલરનો ઘટાડો થતો હતો.&lt;ref name=&quot;1BillionSE&quot;&gt;{{cite news|last=Flood|first=Mary|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/special/enron/3657249.html|work=[[Houston Chronicle]]|title=Spotlight falls on Enron's crash point|date=2006-02-14|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;

2.1 અબજ ડોલરના ડેરીવેટિવ્સ કોન્ટ્રાકટ્સને કારણે મૂલ્યનું ધોવાણ થયું. શેર કિંમતો તેના ઉચ્ચતમ મૂલ્ય સુધી પહાચી તેની સાથે જ એનરોને સ્વેપ્સ સ્થાપિત કરી દીધું. લગભગ પાંચ રાજકોષીય ત્રિમાસિકગાળામાં સ્વેપ્સ હેઠળ રહેલા પોર્ટફોલિયોના મૂલ્યમાં 1.1 અબજ ડોલરનો ઘટાડો થયો કારણ કે શેરની કિંમતો ગગડી ગઇ હતી (આ કોન્ટ્રાકટ હેઠળ હવે એનરોન પર ખાસ હેતુવાળી કંપનીઓનું 1.1 અબજ ડોલરનું દેવું હતું). એનરોન, &quot;યોગ્ય મૂલ્ય&quot; એકાઉન્ટિંગનો ઉપયોગ કરીને, 2000ના વાર્ષિક અહેવાલમાં સ્વેપ કોન્ટ્રાકટમાંથી 500 મિલિયન ડોલરનો ફાયદો દર્શાવવા સફળ રહી, જેણે સ્ટોક પોર્ટફોલિયોમાં થયેલા નુકસાનને ભરપાઈ કરી દીધું. આ ફાયદો (2001માં તેને ફરીથી જાહેર કરવામાં આવ્યો તે પહેલાં) 2000ની એનરોનની આવકમાં ત્રીજા ભાગનો હિસ્સો ધરાવતો હતો.&lt;ref name=&quot;DarkSide39&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=39|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;

===કોર્પોરેટ સંચાલન===
{{Main|Corporate governance}}
હિલી અને પેલેપુએ લખે છે કે, &quot;સારી રીતે કામ કરતું નાણાં બજાર વ્યવસ્થાપકો અને રોકાણકારો વચ્ચે માહિતી, પ્રોત્સાહનો અને પ્રશાસન વચ્ચે યોગ્ય જોડાણ સ્થાપિત કરે છે. આ પ્રક્રિયા બહારના ઓડિટર્સ જેવા ખાતરીઆપતા વ્યાવસાયિકો અને કોર્પોરેટ બોર્ડ્સ જેવા આંતરિક પ્રશાસનના એજન્ટ્સ સહિતના ઈન્ટરમિડિયરીઝના નેટવર્ક દ્વારા કરવામાં આવવી જોઈએ.&quot;&lt;ref name=&quot;Healy1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કાગળ પર એનરોનનું બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સ આદર્શ હતું જેમાં મહત્ત્વપૂર્ણ હિસ્સાની માલિકી ધરાવતા બહારના ડિરેકટર્સ અને પ્રતિભાશાળી ઓડિટ કમિટીનો સમાવેશ થતો હતો. ''ચીફ એકિઝકયુટીવે''  શ્રેષ્ઠ કોર્પોરેટ બોર્ડ્સના 2000ના રીવ્યુમાં એનરોનનો સમાવેશ ટોચના પાંચ બોર્ડમાં કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Gillan21&quot;&gt;{{cite journal|last=Gillan|first=Stuart|coauthor=John D. Martin|title=Financial Engineering, Corporate Governance, and the Collapse of Enron|journal=|volume=|issue=|page=21|publisher=[[Alfred Lerner College of Business and Economics, The University of Delaware]]|location=|date=November 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=354040|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt; જટીલ કોર્પોરેટ પ્રશાસન અને ઈન્ટમિડિયરીઝના નેટવર્ક છતાં &quot;એનરોન તેના પ્રશ્નાર્થ ધરાવતા કારોબાર મોડલને ભંડોળ પૂરું પાડવા મોટા પ્રમાણમાં નાણાં આકર્ષવામાં, એકાઉન્ટિંગ અને ફાઇનાન્સિંગની શ્રેણીબદ્ધ કવાયતના માધ્યમથી સાચું પ્રદર્શન છૂપાવવામાં, અને ન ટકી શકે તેવા સ્તર સુધી તેના શેરને લઇ જવામાં સફળ રહ્યું.&quot;&lt;ref name=&quot;Healy4&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=4|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

====અધિકારીઓને વળતર====
{{Main|Corporate Governance#Remuneration/Compensation}}
એનરોનના વળતર અને પ્રદર્શન વ્યવસ્થાપન તંત્રની રચના તેના સૌથી મૂલ્યવાન કર્મચારીઓને ટકાવી રાખવા અને તેને પુરુસ્કૃત કરવા માટે કરવામાં આવી હતી છતાં આ વ્યવસ્થાએ કોર્પોરેટ કલ્ચરને બિનકાર્યરત કરવામાં તેનો ફાળો આપ્યો જેનાથી કર્મચારીઓ મહત્તમ બોનસ મેળવવા માટે ટૂંકાગાળાની આવક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં ખૂંપેલા રહેવા લાગ્યા. કર્મચારીઓ તેમના પ્રદર્શનની સમીક્ષામાં ઉંચું રેટગ મેળવવા માટે નાણાંપ્રવાહની ગુણવત્તા કે નફાને ધ્યાનમાં લીધા સિવાય સતત મોટી રકમના સોદાઓ કરવામાં ધ્યાન આપવા લાગ્યા.  વધુમાં, કંપનીના શેરની કિંમત સાથે તાલમેલ મિલાવવા માટે કંપનીના એકાઉન્ટિંગ પરીણામોને શકય તેટલા જલદીથી રેકર્ડ પર લઇ લેવામાં આવતા હતા.  આ પ્રણાલી સોદો કરાવનારા અને સોદા સાથે સંકળાયેલા કંપનીના કર્મચારીઓને મોટા રોકડ બોનસ અને શેરની ખાતરી આપતી હતી.&lt;ref name=&quot;DharanRedFlag112&quot;&gt;{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|pages=112}}&lt;/ref&gt;

અન્ય અમેરિકન કંપનીઓની જેમ જ એનરોનનું મેનેજમેન્ટ પણ વળતર આપવામાં સ્ટોક ઓપ્શન્સ બહોળો ઉપયોગ કરતું હતું. કંપનીના કર્મચારીઓને બહુમાન તરીકે શેર આપવાની વ્યવસ્થાએ કદાચ મેનેજમેન્ટ પક્ષે ખૂબ જ ઝડપી વૃદ્ધિની અપેક્ષાને જન્મ આપ્યો જેથી આવકને દર્શાવીને વોલસ્ટ્રીટની અપેક્ષાઓ પર ખરા ઉતરી શકાય.  ડિસેમ્બર 31, 2000ના રોજ, એનરોનને સ્ટોક ઓપ્શન યોજના હેઠળ લગભગ 96 મિલિયન શેર આપવાના બાકી નીકળતા હતા (જે કંપનીના સામાન્ય શેરના લગભગ 13 ટકા જેટલા હતા). એનરોનના પ્રોકસી નિવેદને જણાવ્યું કે, ત્રણ જ વર્ષમાં આ ફાળવણીનો ઉપયોગ થવાની ધરાણા હતી.&lt;ref name=&quot;Healy13&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=13|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; એનરોનની જાન્યુઆરી 2001ની શેર કિંમત 83.13 ડોલર અને 2001ના પ્રોકસી નિવેદનમાં જાહેર કરવામાં આવેલા ડિરકટર્સને મળેલા શેરનો ઉપયોગ કરતાં ડિરેકટર્સની માલિકીના શેરમાં લેના શેરની કિંમત 659 મિલિયન ડોલર અને સ્કિલિંગના શેરની કિંમત 174 મિલિયન ડોલર હતી.&lt;ref name=&quot;Gillan21&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

કંપની સતત તેની શેર કિંમત પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી હતી. કંપનીના શેરની કિંમત દર્શાવતા સ્ટોક ટીકર્સ લોબી, લીફટ અને કંપનીના કમ્પ્યુટર્સમાં લગાવવામાં આવેલા હતા.&lt;ref name=&quot;McLean187&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=187}}&lt;/ref&gt; બજેટ બેઠકમાં, સ્કિલિંગ એવું પૂછીને આવકના લક્ષ્યાંકને નક્કી કરતાં કે તમને શેરની કિંમતને ઉંચી લઇ જવા માટે કેટલી કમાણીની જરૂર છે? અને આ આંકડા પ્રમાણેની આવક શકય ન હોવા છતાં દર્શાવવામાં આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;McLean127&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

સ્કિલિંગનું માનવું હતું કે જો એનરોનના કર્મચારીઓ સતત કિંમત-લક્ષી બની રહે તો તેમની મૂળભૂત વિચારક્ષમતામાં ખલેલ પડશે.&lt;ref name=&quot;McLean119&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=119}}&lt;/ref&gt; જેના કારણે, કંપની સમગ્ર વિભાગોમાં અને ખાસ કરીને અધિકારી વર્ગ માટે ખૂબ જ ઉડાઉ રીતે ખર્ચ કરવામાં આવતા હતા. કર્મચારીઓના ખર્ચના હિસાબો ખૂબ જ મોટા હતા અને ઘણાં અધિકારીઓને તો કંપનીના સ્પર્ધકોની સરખામણીએ બમણું વળતર ચૂકવવામાં આવતું હતું.&lt;ref name=&quot;McLean401&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=401}}&lt;/ref&gt;  1998માં, કંપનીના ટોચના 200 સૌથી વધુ પગાર ધરાવતા કર્મચારીઓને પગાર, બોનસ અને શેર પેટે 193 મિલિયન ડોલર ચૂકવવામાં આવ્યા હતા. બે વર્ષ બાદ આ આંકડો 1.4 અબજ ડોલરે પહોંચ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;McLean241&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=241}}&lt;/ref&gt;

====જોખમ વ્યવસ્થાપન====
{{Main|Risk management}}
પડતી પહેલાં, એનરોનની તેના સોફિસ્ટીકેટેડ નાણાકીય જોખમ વ્યવસ્થાપન માટે પ્રસંશા કરવામાં આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;DynamicFT&quot;&gt;{{cite news|last=Kim|first=W. Chan|coauthor=Renée Mauborgne|url=http://www.insead.edu/v1/kim/newspprarticles/FT/FT111099.htm|work=[[Financial Times]]|title=New dynamics of strategy in the knowledge economy|date=1999-10-11|access-date=2009-08-05|archive-date=2009-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925080908/http://www.insead.edu/v1/kim/newspprarticles/FT/FT111099.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; માત્ર તેના નિયમનકારી વાતાવરણ માટે જ નહીં પરંતુ તેના વ્યાવસાયિક આયોજન માટે પણ એનરોન માટે જોખમ વ્યવસ્થાપન ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ હતું. ઊર્જા ઉદ્યોગમાં રહેલા કિંમત અને પૂરવઠાના ઉતાર-ચડાવના જોખમની પ્રતિક્રિયા તરીકે એનરોને લાંબાગાળાના કરારો કર્યા હતા જેની સામે રક્ષણ (હેજિંગ) વ્યવસ્થા જરૂરી હતી.&lt;ref name=&quot;Rosen1171&quot;&gt;{{cite journal|last=Rosen|first=Robert|title=Risk Management and Corporate Governance: The Case of Enron|journal=[[Connecticut Law Review]]|volume=35|issue=1157|page=1171|publisher=|location=|year=2003|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=468168|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt; એનરોનું નાદારી તરફનું ઝડપી પતનનું કારણ ડેરીવેટિવ્સ અને ખાસ હેતુવાળી કંપનીના આક્રમક અને શંકાપ્રેરીત ઉપયોગને ગણી શકાય. પોતાની માલિકીની ખાસ હેતુવાળી કંપનીઓ દ્વારા જોખમ સામે કવચ મેળવીને એનરોને આ સોદામાં જ જોખમનું તત્વ જાળવી રાખ્યું. એવી રીતે જોવા જોઈએ તો એનરોને પોતાની પાસેથી જ કવચ (હેજિંગ) મેળવ્યું.&lt;ref name=&quot;Gillan17&quot;&gt;{{cite journal|last=Gillan|first=Stuart|coauthor=John D. Martin|title=Financial Engineering, Corporate Governance, and the Collapse of Enron|journal=|volume=|issue=|page=17|publisher=[[Alfred Lerner College of Business and Economics, The University of Delaware]]|location=|date=November 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=354040|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt;

એનરોનની ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિ બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સથી છૂપાયેલી ન હતી. બોર્ડને આ પ્રકારની પ્રણાલીની ખબર હતી અને તેનો એનરોનમાં ઉપયોગ રોકવા માટે કોઇ પગલાં ન લીધાં. બોર્ડને વ્હાઇટવિંગ, જેએલએમ અને રેપ્ટરના સોદાઓના હેતુ અને પ્રકાર અંગે જણાવવામાં આવ્યું હતું, આ
દરખાસ્તોને સહમતી આપવામાં આવી અને તેની કામગીરી અંગેની માહિતી પણ મેળવવામાં આવતી હતી. દેવાને એનરોનની બેલેન્સશીટની બહાર રાખવા માટે કરવામાં આવેલી વ્યવસ્થાની બોર્ડને જાણ હતી, પરંતુ તે બોર્ડના ઠરાવથી જ શકય બનતી હતી.&lt;ref name=&quot;Rosen1170&quot;&gt;{{cite journal|last=Rosen|first=Robert|title=Risk Management and Corporate Governance: The Case of Enron|journal=[[Connecticut Law Review]]|volume=35|issue=1157|page=1170|publisher=|location=|year=2003|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=468168|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt; એનરોન ડેરિવેટીવ્સ કારોબાર ધરાવતી હોવા છતાં, એમ જણાય છે કે નાણાકીય સમિતિમાં અથવા તો સામાન્ય રીતે કહીએ તો બોર્ડમાં રહેલા લોકોને ડેરિવેટીવ્સ અંગેનું પૂરતું જ્ઞાન ન હતું જેથી તેઓ તમેને જે કહેવામાં આવી રહ્યું છે તે સમજી શકે અને તેનું અર્થઘટન કરી શકે.&lt;ref name=&quot;Rosen1175&quot;&gt;{{cite journal|last=Rosen|first=Robert|title=Risk Management and Corporate Governance: The Case of Enron|journal=[[Connecticut Law Review]]|volume=35|issue=1157|page=1175|publisher=|location=|year=2003|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=468168|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt;

====નાણાકીય હિસાબ====
{{Main|Financial audit}}
એનરોનની ઓડિટર કંપની આર્થર એન્ડરસન પર એનરોન દ્વારા પેદા થતી નોંધપાત્ર કન્સલ્ટિંગ ફી મુદ્દે હિતોમાં ઘર્ષણ સર્જાતા તેમના ઓડિટમાં બેફામ ધોરણો લાગુ કરવાનો આક્ષેપ હતો. 2000માં આર્થર એન્ડરસને એડિટ ફીમાંથી $2.5 કરોડ અને કન્સલ્ટિંગ ફીમાંથી $2.7 કરોડની કમાણી કરી હતી.(આ રકમ આર્થર એન્ડરસનની  હ્યુસ્ટન મથકાના પબ્લિક ક્લાયન્ટની ઓડિટ ફીના 27 ટકા જેટલી થતી હતી.) વિપરિત વળતર અથવા એનરોને ઉભી કરેલી નાણાકીય જટીલતાનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરવામાં નિપૂણતાના અભાવને કારણે ઓડિટરની પદ્ધતિઓ સામે સવાલ ઉભા થયા હતા.&lt;ref name=&quot;Healy15&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=15|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

એનરોને સંખ્યાબંધ સર્ટીફાઈટ પબ્લિક એકાઉન્ટન્ટ્સ (સીપીએ) (CPA) ઉપરાંત ફાયનાન્સિયલ એકાઉન્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ બોર્ડ (એફએએસબી) (FASB) સાથે એકાઉન્ટિંગના નિયમો ઘડવાનો અનુભવ ધરાવતા હોય તેવા લોકોને નોકરી પર રાખ્યા હતા. એકાઉન્ટન્ટ્સ કંપનીના નાણાં બચાવવાના નવા રસ્તાઓ શોધતા રહેતા, જેમાં એકાઉન્ટિંગ ઉદ્યોગના ધોરણો જનરલી એકસેપ્ટેડ એકાઉન્ટિંગ પ્રિન્સિપલ્સ (જીએએપી)(GAAP)માં રહેલી ખામીઓના ભરપૂર ઉપયોગનો સમાવેશ થતો હતો. એનરોનના એક એકાઉન્ટન્ટે જણાવ્યું કે અમે સાહિત્ય (જીએએપી) [GAAP]નો ઉપયોગ અમારા લાભ માટે આક્રમક રીતે કરતાં હતા. તમામ નિયમોએ આ તકોનું સર્જન કર્યું.  અમે જયાં ઈચ્છતા હતા ત્યાં પહાચી શકયા કારણ કે અમે તે નબળાઈઓનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean142&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=142}}&lt;/ref&gt;

એન્ડરસનના ઓડિટર્સ પર એનરોનના મેનેજમેન્ટ દ્વારા ખાસ હેતુવાળી કંપનીઓના શુલ્કને જણાવવામાં વિલંબ કરવામાં આવે જેનાથી તેનું ધિરાણ જોખમ સમાપ્ત થઇ જાય. આ કંપનીઓ કયારેય નફા સ્વરૂપે વળતર આપી શકે તેમ ન હોવાથી, એકાઉન્ટિંગ માર્ગરેખા અનુસાર એનરોને રાઈટ-ઓફ લેવો જોઈએ જેનાથી આ કંપનીઓનું મૂલ્ય એનરોનની બેલેન્સશીટમાંથી નુકસાન તરીકે દર્શાવીને તેને તેમાંથી દૂર કરવામાં આવે. એનરોનની કમાણીની અપેક્ષાઓને પહાચી વળવા માટે એન્ડરસન પર દબાણ લાવવા એનરોને પ્રસંગોપાત એકાઉન્ટિંગ કંપનીઓ અર્ન્સ્ટ એન્ડ યંગ અથવા પ્રાઈસવોટરહાઉસકૂપર્સને એકાઉન્ટિંગની કામગીરી પૂરી કરવા માટેની જવાબદારી સાપી જેથી એવો ભ્રમ પેદા કરી શકાય કે કંપની એન્ડરસનને બદલે નવી
એકાઉન્ટિંગ કંપનીને નિમવા માંગે છે.&lt;ref name=&quot;McLean148&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=148}}&lt;/ref&gt; સ્થાનિક ભાગીદારોના સંઘર્ષમય પ્રોત્સાહનો સામે રક્ષણ મેળવવા માટે એન્ડરસન આંતરિક નિયમન ધરાવતી હોવા છતાં તે હિતોના સંઘર્ષને ટાળવામાં નિષ્ફળ ગઇ. એક કિસ્સામાં, એન્ડરસનની હ્યુસ્ટન ઓફિસ, જેણે એનરોનનું ઓડિટ કર્યું હતું, એન્ડરસનના શિકાગો ભાગીદાર દ્વારા એનરોનના એકાઉન્ટિંગ નિર્ણય અંગેની ટીકાત્મક સમીક્ષાને ઉપરવટ જવામાં સફળ રહી હતી. વધુમાં, એનરોનની એસઈસીની તપાસના સમાચારો જાહેર કરવામાં આવ્યા ત્યારે એન્ડરસને ટનબંધ સહાયકારી દસ્તાવેજો પૂરા પાડીને અને લગભગ 30,000 જેટલા ઈ-મેઈલ્સ અને કમ્પ્યુટર ફાઈલ ઉડાડી દઇને ઓડિટમાં રાખવામાં આવેલી બેદરકારી પર ઢાંકપીછોડો કરવાના પ્રયાસો કર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Healy15&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DVD132&quot;&gt;{{cite video|title=[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]|medium=DVD|publisher=[[Magnolia Pictures]]|time=1:32:33|date=January&amp;nbsp;17, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McLean383&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=383}}&lt;/ref&gt;

એન્ડરસનના સમગ્રલક્ષી પ્રદર્શન અંગેની માહિતી બહાર આવતાં કંપનીની ભાગીદારી તૂટી ગઇ અને પાવર્સ કમિટી (એનરોનના બોર્ડે કંપનીના એકાઉન્ટિંગની ચકાસણી માટે ઓકટોબર 2001માં નિમેલી)એ મત વ્યકત કર્યો કેઃ &quot;ઉપલબ્ધ પૂરાવાઓ સૂચવે છે કે એન્ડરસન એનરોનના નાણાકીય નિવેદનોના ઓડિટ માટેની અથવા તો સંબંધિત પક્ષકાર સાથેના એનરોનના આંતરિક કરારો સામેના વાંધાઓ એનરોનના બોર્ડ (અથવા ઓડિટ એન્ડ કમ્પ્લાયન્સ કમિટી) સમક્ષ લાવવાની તેની વ્યાવસાયિક જવાબદારીઓ પૂરી કરી શકી ન હતી.&lt;ref name=&quot;Cornford30&quot;&gt;{{cite journal|last=Cornford|first=Andrew|title=Internationally Agreed Principles For Corporate Governance And The Enron Case|journal=G-24 Discussion Paper Series No. 30|volume=|issue=|page=30|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]]|location=New York|date=June 2004|url=http://www.unctad.org/en/docs/gdsmdpbg2420046_en.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ1KQjhV?url=http://www.unctad.org/en/docs/gdsmdpbg2420046_en.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====ઓડિટ કમિટી====
{{Main|Audit committee}}
સામાન્ય રીતે કોર્પોરેટ ઓડિટ કમિટી વર્ષમાં માત્ર થોડી વખત જ મળતી હોય છે અને તેના સભ્યો સામાન્ય રીતે એકાઉન્ટિંગ અને ફાઈનાન્સનું પ્રમાણમાં થોડું ઘણું બેકગ્રાઉન્ડ ધરાવતા હોય છે. એનરોનની ઓડિટ કમિટી અન્ય કંપનીઓની સરખામણીએ ઘણી નિપુણતા ધરાવતી હતી. તેમાં નીચે પ્રમાણેના લોકોનો સમાવેશ થતો હતોઃ&lt;ref name=&quot;AuditComitMembers&quot;&gt;{{cite news|last=Lublin|first=Joann S.|url=http://bodurtha.georgetown.edu/enron/Enron%20Audit%20Panel%20Is%20Scrutinized%20For%20Its%20Cozy%20Ties%20With%20the%20Firm.htm|work=The Wall Street Journal|title=Enron Audit Panel Is Scrutinized For Its Cozy Ties With the Firm|date=2002-02-01|access-date=2009-08-09|archive-date=2012-12-14|archive-url=https://archive.is/20121214180037/http://bodurtha.georgetown.edu/enron/Enron%20Audit%20Panel%20Is%20Scrutinized%20For%20Its%20Cozy%20Ties%20With%20the%20Firm.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*સ્ટેન્ડફોર્ડ યુનિવર્સિટીના રોબર્ટ જેડિક, ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠા ધરાવતા એકાઉન્ટિંગ પ્રોફેસર અને સ્ટેન્ડફોર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના ભૂતપૂર્વ ડીન;
*જહોન મેન્ડેલસન, યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકસાસના એમ.ડી. એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટરના પ્રેસિડેન્ટ;
*પાઉલો પરેરા, બ્રાઝિલની સ્ટેટ બેન્ક ઓફ રીયો ડી જાનેરોના ભૂતપૂર્વ પ્રેસિડેન્ટ અને સીઈઓ (CEO);
*જહોન વેકહેમ, રાજય ઊર્જા વિભાગના ભૂતપૂર્વ બ્રિટીશ સચિવ
*રોની ચેન, [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]]ના વેપારી અને
*વેન્ડી ગ્રામ, અમેરિકન કોમોડિટી ફયુચર્સ ટ્રેડિંગ કમિશનના ભૂતપૂર્વ ચેરમેન

સામાન્ય રીતે એનરોનની ઓડિટ કમિટીની મીટિંગનો સમય ખૂબ ઓછો રહેતો જેમાં મોટી રકમના સોદાઓના ઓડિટની સમીક્ષા કરવામાં આવતી. ફેબ્રુઆરી 12,2001ના રોજ કમિટી માત્ર એક કલાક અને 25 મિનિટમાં પૂરી થઇ ગઇ હતી. એનરોનની ઓડિટ કમિટી પાસે પૂરતા પ્રમાણમાં ટેકનિકલ જ્ઞાન ન હતું જેથી તેઓ કંપનીના ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીઓ સંબંધિત એકાઉન્ટિંગને લગતાં પ્રશ્નો યોગ્ય રીતે ઓડિટર્સને પૂછી શકે. કમિટી પર કરવામાં આવેલા દબાણને કારણે કમિટી કંપનીના મેનેજમેન્ટને પણ પ્રશ્ન પૂછવામાં અસક્ષમ હતી.&lt;ref name=&quot;Healy14&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=14|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ધ પરમેનન્ટ સબકમિટી ઓન ઈન્વેસ્ટીગેશન ઓફ ધ કમિટી ઓન ગવર્મેન્ટ અફેર્સના અહેવાલમાં બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સને કંપનીના એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિની દેખરેખ કરવાની તેમની ફરજમાં હિતોના ટકરાવને કારણે અડચણ પેદા કરવા દેવા અંગે દોષી માનવામાં આવ્યા હતા. જયારે એનરોનનું પતન થયું ત્યાર ઓડિટ કમિટીના હિતોના ટકરાવને શંકાની નજરે જોવામાં આવતા હતા.&lt;ref name=&quot;Deakin9&quot;&gt;{{cite journal|last=Deakin|first=Simon|coauthor=Suzanne J. Konzelmann|title=Learning from Enron|journal=ESRC Centre for Business Research|volume=|issue=Working Paper No 274|page=9|publisher=[[University of Cambridge]]|date=September 2003|url=http://www.cbr.cam.ac.uk/pdf/wp274.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ21BvjA?url=http://www.cbr.cam.ac.uk/pdf/wp274.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===અન્ય એકાઉન્ટિંગ મુદ્દાઓ ===

પ્રોજેકટ રદ થયો હોવાનું દર્શાવતો કોઇ જ સત્તાવાર પત્ર નહીં હોવાને આધાર બનાવીને એનરોને રદ થયેલા પ્રોજેકટના ખર્ચને અસ્કયામતો તરીકે દર્શાવવાની આદત પાડી હતી. આ પદ્ધતિને &quot;ધ સ્નોબોલ&quot; તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી અને પ્રારંભમાં સ્નોબોલ્સ 90 મિલિયન ડોલરથી નીચે રાખવાનો આદેશ હતો, પરંતુ તેને 200 મિલિયન ડોલર સુધી લઇ જવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;McLean77&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=77}}&lt;/ref&gt;

1998માં જયારે વિશ્લેષકોને એનરોન એનર્જી ર્સિવસિસની ઓફિસની મુલાકાતે લઇ જવામાં આવ્યા ત્યારે તેઓ કર્મચારીઓ જે ખંતથી કામ કરતાં હતા તેનાથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થઇ ગયા હતા. વાસ્તવિક રીતે, સ્કિલિંગે (સખત કામ કરતાં હોવાનો ડોળ કરવાની સૂચના આપીને) અન્ય વિભાગમાંથી અન્ય કર્મચારીઓને ઓફિસમાં મોકલી દીધા હતા જેથી આ વિભાગ વાસ્તવિક કદ કરતાં ઘણો જ મોટો દેખાય.&lt;ref name=&quot;McLean1798&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|pages=179&amp;ndash;180}}&lt;/ref&gt; એનરોનના શેરની કિંમતમાં સુધારો કરવામાં મદદ મળે તે માટે વિવિધ વિભાગની પ્રગતિ અંગે વિશ્લેષકોને મૂર્ખ બનાવવા આ પ્રકારની યુકિતનો ઉપયોગ વારંવાર કરવામાં આવ્યો.

==પતનની સમયરેખા==
{{Main|Timeline of the Enron scandal}}
{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=&quot;At the beginning of 2001, the Enron Corporation, the world's dominant energy trader, appeared unstoppable. The company's decade-long effort to persuade lawmakers to deregulate [[electricity market]]s had succeeded from California to New York. Its ties to the Bush administration assured that its views would be heard in Washington. Its sales, profits and stock were soaring.&quot;
|source=A. Berenson and R. A. Oppel, Jr. ''The New York Times'', Oct 28, 2001.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|coauthor=Richard A. Oppel, Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/10/28/business/once-mighty-enron-strains-under-scrutiny.html|work=The New York Times|title=Once-Mighty Enron Strains Under Scrutiny|date=2001-10-28|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;
}}
ફેબ્રુઆરી 2001, ચીફ એકાઉન્ટિંગ ઓફિસર રીક કૌઝીએ બજેટ મેનેજર્સને જણાવ્યું કેઃ &quot;એકાઉન્ટિંગની રીતે આપણા માટે આ સૌથી સરળ વર્ષ બની રહેશે. આપણે 2001ના વર્ષને કબજામાં લઇ લીધું છે.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean299&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=299}}&lt;/ref&gt; પાંચમી માર્ચે બેથની મેકલિનના ''ફોર્ચ્યુન'' ના લેખ ઈઝ એનરોન ઓવરપ્રાઈઝ્ડ?માં તે સમયે તેની કમાણીના 55 ગણાં ભાવે વેચાઈ રહેલો એનરોનનો શેર આટલું ઉંચું મૂલ્ય કઇ રીતે જાળવી શકે તેની સામે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;EnronOverpriced&quot;&gt;{{cite news|last=McLean|first=Bethany|authorlink=Bethany McLean|url=http://money.cnn.com/2006/01/13/news/companies/enronoriginal_fortune/index.htm|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|publisher=[[CNNMoney.com]]|title=Is Enron Overpriced?|date=2001-03-05|access-date=2009-08-06}}&lt;/ref&gt; એનરોનની આવક દર્શાવવાની પદ્ધતિ અંગેની ચોક્કસ વિગતોથી વિશ્લેષકો અને રોકાણકારો કેમ ન જાણી શકયા તે અંગે પણ તેમણે આ લેખમાં નિર્દેશ કર્યો. મેકલિનને એક વિશ્લેષકે કંપનીના 10-કે અહેવાલ પર નજર નાંખવા આપેલી સલાહને કારણે તેઓ કંપની તરફ આકર્ષાયા, જેમાં તેમને &quot;વિચિત્ર સોદાઓ&quot;, &quot;અનિશ્ચિત નાણાં પ્રવાહ&quot; અને &quot;મોટુંમસ બજેટ&quot; નજરે પડ્યું.&lt;ref name=&quot;WaitedToldWP&quot;&gt;{{cite news|last=Kurtz|first=Howard|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A64769-2002Jan17.html|work=[[The Washington Post]]|title=The Enron Story That Waited To Be Told|date=2002-01-18|access-date=2009-08-06}}&lt;/ref&gt; આ લેખને પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં તેમણે તેમના તારણોની ચર્ચા કરવા સ્કિલિંગને મળવા માટે સંપર્ક કર્યો, પરંતુ સ્કિલગે મેકલિનને કંપની અંગે પૂરતા પ્રમાણમાં સંશોધન નહીં કરવા માટે &quot;અનૈતિક&quot; ઠેરવીને તેમની વાત ટાળી દીધી.&lt;ref name=&quot;QuestionsNoticeNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Barringer|first=Felciity|url=http://www.nytimes.com/2002/01/28/us/enron-s-many-strands-early-scrutiny-10-months-ago-questions-enron-came-went-with.html|work=[[The New York Times]]|title=10 Months Ago, Questions on Enron Came and Went With Little Notice|date=2002-01-28|access-date=2009-08-06}}&lt;/ref&gt; ફેસ્ટોએ ''ફોર્ચ્યુન'' ના પત્રકારને જણાવ્યું કે એનરોન કંપનીના માહિતને જાહેર કરી શકે નહીં કારણ કે કંપની મિશ્રિત કોમોડિટીઝ માટે લગભગ 1,200 કરતાં વધારે ટ્રેડિંગ બૂક ધરાવે છે અને &quot;... કોઈપણ વ્યકિત આ ચોપડે શું છે તે જાણે તેવું ઈચ્છતી નથી. અમે કયાંથી કમાણી કરી રહ્યા છીએ તે અમે કોઇને કહેવા માંગતા નથી.&quot;&lt;ref name=&quot;EnronOverpriced&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

17 એપ્રિલ 2001ના રોજ બોલવવામાં આવેલી કોન્ફરન્સમાં, હવે ચીફ એકિઝકયુટિવ ઓફિસર (સીઈઓ) (CEO) બનેલા સ્કિલિંગે&lt;ref name=&quot;million&quot;&gt;{{cite news|last=Pasha|first=Shaheen|url=http://money.cnn.com/2006/04/10/news/newsmakers/enron_trial/index.htm|publisher=[[CNNMoney.com]]|title=Skilling comes out swinging|date=2006-04-10|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; રેકોર્ડેડ કોન્ફરસન્સ કોલ દરમિયાન એનરોનની અસામાન્ય એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિ અંગે સવાલ ઉઠાવનાર વોલસ્ટ્રીટ વિશ્લેષક રીચાર્ડ ગ્રૂબમેન પર શાબ્દિક પ્રહાર કર્યા. જયારે ગ્રૂબમેને એવી ફરિયાદ કરી કે એનરોન જ એકમાત્ર કંપની છે જે બેલેન્સ શીટની સાથે તેની કમાણીના અહેવાલ પ્રકાશિત કરતી નથી, ત્યારે સ્કિલગે જવાબ આપ્યો કે, &quot;ભલે, અમે તમારો આભાર માનીએ છીએ, અમે પ્રશંસા કરી છીએ તે....ગુદાની.&quot;&lt;ref name=&quot;WellThankYou&quot;&gt;{{cite news|last=Tolson|first=Mike|coauthor=Katherine Feser|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/jenny/2404018.html|work=[[Houston Chronicle]]|title=Jeff Skilling's spectacular career|date=2004-06-20|access-date=2009-09-19}}&lt;/ref&gt; આ ઘટના એનરોનના ઘણાં કર્મચારીઓમાં આંતરિક મજાક બની ગઇ જેઓ સ્કિલિંગની ચતુરાઇની કમીને બદલે ગ્રૂબમેનની કથિત દખલ અંદાજીની  &quot;આસ્ક વ્હાય, એસહોલ&quot; જેવા સૂત્રોથી મજાક ઉડાવવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;EmpAskWhy&quot;&gt;{{cite news|last=Niles|first=Sam|url=http://www.forbes.com/2009/07/10/ceo-anger-management-ceonetwork-leadership-outbursts_slide_2.html|work=[[Forbes]]|title=In Pictures: 10 All-Time Great CEO Outbursts: Jeffrey Skilling|date=2009-07-10|access-date=2009-09-19}}&lt;/ref&gt; જો કે, સ્કિલિંગની આ ટીપ્પણીએ પ્રેસ અને લોકોને નિરાશા અને આશ્ચર્યમાં નાંખી દીધા કારણ કે અગાઉ તે એનરોન અંગેની ટીકા-ટિપ્પણીનો જવાબ શાંત રીતે અને હળવાશથી આપતા હતા અને ઘણાં લોકો માનવા લાગ્યા કે હવે કંપનીના પડતી શરૂ થઇ છે જે કંપનીની છેતરામણી પદ્ધતિઓને ખૂલ્લી પાડશે.

1990ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં એનરોનના શેર 80-90 ડોલર પ્રતિ શેરની કિંમતે વેચાતા હતા અને કેટલાક લોકો કંપનીની નાણાંકીય જાહેરાતમાં રહેલી સંદિગ્ધતા અંગે ચિંતિત હતા. જુલાઇ 2001ના મધ્યમાં, એનરોને તેની આવક 50.1 અબજ ડોલર દર્શાવી, જે અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ લગભગ ત્રણગણી હતી અને વિશ્લેષકોના અંદાજથી પ્રતિ શેર ત્રણ સેન્ટ જેટલી વધારે હતી.&lt;ref name=&quot;40QuarterNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/07/13/business/enron-net-rose-40-in-quarter.html|work=The New York Times|title=Enron Net Rose 40% in Quarter|date=2001-07-13|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આમ છતાં, એનરોનનો નફાનો ગાળો 2.1 ટકા જેટલો સામાન્ય રહ્યો અને તેની શેરની કિંમત 2000ના સમાન ત્રિમાસિકગાળાની સરખામણીએ લગભગ 30 ટકા કરતાં વધારે ગબડ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;40QuarterNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

જો કે, ચિંતાઓ વધતી જતી હતી. એનરોને તાજેતરમાં જ અસંખ્ય ઓપરેશનલ પડકારોનો સામનો કર્યો હતો, જેમાં નવા બ્રોડબેન્ડ કમ્યુનિકેશન્સ વેપાર એકમને ચલાવવામાં નડતી વાહનવ્યવહાર સંબંધિત મુશ્કેલીઓ અને ભારતમાં સ્થાપવામાં આવેલા મોટા વીજ મથક દાભોલ પાવર પ્રોજેકટના બાંધકામમાં થયેલા નુકસાનનો સમાવેશ થતો હતો. 2000-2001ની કેલિફોર્નિયાની વીજ કટોકટીમાં તેની પેટાકંપની એનરોન એનર્જી ર્સિવસિસની ભૂમિકા માટે પણ કંપનીની ટીકાઓમાં સતત વધારો થઇ રહ્યો હતો.

{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=&quot;There are no accounting issues, no trading issues, no reserve issues, no previously unknown problem issues. I think I can honestly say that the company is probably in the strongest and best shape that it has probably ever been in.&quot;
|source=Kenneth Lay answering an analyst's question on August 14, 2001.&lt;ref name=&quot;McLean347&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=347}}&lt;/ref&gt;}}
14 ઓગષ્ટના રોજ સ્કિલગે જાહેરાત કરી કે તે માત્ર છ મહિના પછી તેના સીઈઓના પદ પરથી રાજીનામું આપશે. સ્કિલિંગને બઢતી આપીને સીઈઓ બનાવવામાં આવ્યા તે પહેલાં તેમણે પ્રેસિડેન્ટ અને સીઓઓ તરીકે લાંબા સમય સુધી સેવા આપી હતી. સ્કિલિંગે વ્યકિતગત કારણોસર કંપની છોડતા હોવાનું જણાવ્યું. નિરીક્ષકોએ નોંધ્યું કે નોકરી છોડવાના સમય સુધીમાં સ્કિલગે એનરોનના ઓછામાં ઓછા 450,000 શેર વેચ્યા હતા જેની કિંમત લગભગ 33 મિલિયન ડોલર જેટલી હતી (છતાં તેની વિદાયની તારીખે કંપનીના લાખો શેરની માલિકી હતી).&lt;ref name=&quot;6MonthsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel |first=Richard A., Jr. |author2=Alex Berenson |url=https://www.nytimes.com/2001/08/15/business/enron-s-chief-executive-quits-after-only-6-months-in-job.html |work=The New York Times |title=Enron's Chief Executive Quits After Only 6 Months in Job |date=2001-08-15 |access-date=2010-10-17 |archive-url = https://www.webcitation.org/5tZ2TcFgb?url=http://www.nytimes.com/2001/08/15/business/enron-s-chief-executive-quits-after-only-6-months-in-job.html |archive-date=2010-10-18 |url-status = dead |df= }}&lt;/ref&gt; તેમ છતાં, એનરોનના ચેરમેન લેએ દિગ્મૂઢ થયેલા બજારના નિરીક્ષકોને ખાતરી આપી કે સ્કિલિંગની વિદાયથી &quot;કંપનીના પ્રદર્શન કે કંપનીની પ્રગતિ માટેની લક્ષ્યાંકોમાં કોઇ જ ફેર પડશે નહીં.&quot;&lt;ref name=&quot;6MonthsNYT&quot;/&gt; લેએ ચીફ એકિઝકયુટિવ ઓફિસર તરીકેનું પદ ફરીથી ગ્રહણ કરવાની જાહેરાત કરી.

જો કે બીજા દિવસે સ્કિલગે સ્વીકાર્યું કે કંપની છોડવાનું ખૂબ જ મહત્ત્વનું કારણ શેરબજારમાં એનરોનની અનિશ્ચિત કિંમત હતી.&lt;ref name=&quot;OverboardNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Krugman|first=Paul|url=http://www.nytimes.com/2001/08/17/opinion/reckonings-enron-goes-overboard.html|work=The New York Times|title=Enron Goes Overboard|date=2001-08-17|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' માં લખતા કટારલેખક પોલ ક્રૂગમેને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ઊર્જા જેવી વસ્તુઓને નિયંત્રણમુકત કરવાના અને તેને કોમોડિટી તરીકે લેખવાના શું પરીણામો આવી શકે તેનું એનરોન ઉદાહરણ છે. થોડા દિવસ પછી, તંત્રીને લખેલા પત્રમાં કેનેથ લેએ એનરોન અને કંપનીની ફિલોસોફીનો બચાવ કર્યો.&lt;ref name=&quot;DefendingNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Lay|first=Ken|authorlink=Kenneth Lay|url=http://www.nytimes.com/2001/08/22/opinion/l-defending-free-markets-805351.html|work=The New York Times|title=Defending Free Markets|date=2001-08-22|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

{{quote|The broader goal of [Krugman's] latest attack on Enron appears to be to discredit the free-market system, a system that entrusts people to make choices and enjoy the fruits of their labor, skill, intellect and heart. He would apparently rely on a system of monopolies controlled or sponsored by government to make choices for people. We disagree, finding ourselves less trusting of the integrity and good faith of such institutions and their leaders.

The example Mr. Krugman cites of &quot;[[financialization]]&quot; run amok (the electricity market in California) is the product of exactly his kind of system, with active government intervention at every step. Indeed, the only winners in the California fiasco were the government-owned utilities of Los Angeles, the Pacific Northwest and British Columbia. The disaster that squandered the wealth of California was born of regulation by the few, not by markets of the many.}}

15 ઓગસ્ટના રોજ કોર્પોરેટ ડેવલપમેન્ટ વિભાગના વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ શેરોન વોટકિન્સે કંપનીની એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિઓ અંગે ચેતવણી આપતો અનામી પત્ર લખ્યો. આ પત્રમાં એક એવું નિવેદન હતું કે, &quot;હું ખૂબ જ ચિંતિત છું કે આપણે  એકાઉન્ટિંગ કૌભાંડના મોજામાં ધડાકો કરવા જઇ રહ્યા છીએ.&quot;&lt;ref name=&quot;LayLies&quot;&gt;{{cite news|last=Foley|first=Stephen|url=http://www.independent.co.uk/news/business/news/enron-whistleblower-tells-court-of-lay-lies-470098.html|work=[[The Independent]]|title=Enron whistleblower tells court of Lay lies|date=2006-03-16|access-date=2009-08-09|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104021610/http://www.independent.co.uk/news/business/news/enron-whistleblower-tells-court-of-lay-lies-470098.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વોટકિન્સે આર્થર એન્ડરસન માટે કામ કરતા એક મિત્રનો સંપર્ક કર્યો અને તેમણે ઓડિટ ભાગીદારોને તેમણે ઉભા કરેલા મુદ્દાઓ અંગેનો મેમો તૈયાર કર્યો. 22 ઓગસ્ટે વોટકિન્સે લેની વ્યકિતગત મુલાકાત લીધી અને એનરોનની એકાઉન્ટિંગ સમસ્યાઓ અંગેની વિસ્તારપૂર્વક સમજણ આપતો છ પાનાંનો પત્ર આપ્યો. લેએ તેમને પૂછ્યું કે તેમણે કંપનીની બહાર આ વાત કોઇને કરી છે કે નહીં અને પછીથી કંપનીની કાયદાકીય સલાહકાર કંપની વિન્સન એન્ડ એલ્કિન્સને આ મુદ્દાઓની સમીક્ષા સાપશે, જો કે એટકિન્સે દલીલ કરી કે કંપનીનો ઉપયોગ હિતોના સંઘર્ષમાં પરીણમશે.&lt;ref name=&quot;McLean357&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=357}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SmokingGun&quot;&gt;{{cite news|last=Zellner|first=Wendy|coauthors=Stephanie Forest Anderson and Laura Cohn|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/02_04/b3767702.htm|work=[[BusinessWeek]]|title=A Hero&amp;mdash;and a Smoking-Gun Letter|date=2002-01-28|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; લેએ અન્ય અધિકારીઓ સાથે પરામર્શ કર્યો અને તેઓ વોટકિન્સને નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવા માંગતા હતા (કારણ કે ટેકસાસના કાયદાઓ કંપનીમાં ચાલતી ગેરરીતીઓ અંગે અવાજ ઉઠાવનારને રક્ષણ આપતા ન હતા), પરંતુ કાનૂની કેસ ન થાય તે હેતુથી તેમણે આ નિર્ણય મુલતવી રાખ્યો. &lt;ref name=&quot;McLean358&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=358}}&lt;/ref&gt; 15 ઓકટોબરે વિન્સન એન્ડ એલ્કિન્સે જાહેર કર્યું કે એનરોનની એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિમાં કાંઈ જ ખોટું નથી કારણ કે એન્ડરસને દરેક મુદ્દો પૂરવાર કરી બતાવ્યો.&lt;ref name=&quot;CrookedE&quot;&gt;{{cite news|last=Duffy|first=Michael|url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,195268,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|title=By the Sign of the Crooked E|date=2002-01-19|access-date=2009-08-09|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ2jHkfU?url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,195268,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===રોકાણકારોના વિશ્વાસમાં ઘટાડો===
{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=Something is rotten with the state of Enron.
|source=''The New York Times'', Sept 9, 2001.&lt;ref name=&quot;SelfWoundNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|url=http://www.nytimes.com/2001/09/09/business/market-watch-a-self-inflicted-wound-aggravates-angst-over-enron.html|work=The New York Times|title=A self-inflicted wound aggravates angst over Enron|date=2001-09-09|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;}}
ઓગસ્ટ 2001 સુધીમાં તેની કંપનીના શેરની કિંમતમાં હજુ પણ ઘટાડો થઇ રહ્યો હતો ત્યારે લેએ ગ્રેગ વ્હેલીને એનરોન હોલસેલ ર્સિવસીસના પ્રેસિડેન્ટ અને સીઓઓનો અને માર્ક ફ્રેવેર્ટને ચેરમેનનો હોદ્દો આપ્યો. કેટલાક નિરીક્ષકોએ સૂચવ્યું કે એનરોનના રોકાણકારોને પુનઃખાતરીની ખૂબ જ જરૂર હતી માત્ર એટલા માટે નહીં કે કંપનીના કારોબારને સમજવો મુશ્કેલ હતો (લગભગ &quot;અવાચ્ય&quot;)&lt;ref name=&quot;SelfWoundNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; પરંતુ એટલા માટે કે નાણાકીય નિવેદનોમાં પણ કંપનીનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરવું મુશ્કેલ હતું.&lt;ref name=&quot;TwoPromotedNYT&quot;&gt;{{cite news |last=Oppel |first=Richard A., Jr. |url=http://www.nytimes.com/2001/08/29/business/two-are-promoted-as-enron-seeks-executive-stability.html |work=The New York Times |title=Two are promoted as Enron seeks executive stability |date=2001-08-29 |access-date=2010-03-02}}&lt;/ref&gt; એક વિશ્લેષકે જણાવ્યું કે &quot;વિશ્લેષકો માટે એ નક્કી કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે કે નિશ્ચિત ત્રિમાસિકગાળામાં એનરોન કયાં કમાણી કરી રહી છે અને કયાં નુકસાન કરી રહી છે.&quot;&lt;ref name=&quot;TwoPromotedNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લેએ સ્વીકાર્યું કે એનરોનનો કારોબાર ખૂબ જ જટીલ છે પરંતુ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે વિશ્લેષકોને તેમની આતુરતા સંતોષવા માટે &quot;જોઈતી તમામ માહિતી કયારેય નહીં મળે.&quot; તેમણે એ પણ ખુલાસો કર્યો કે કારોબારની જટીલતા મોટાભાગે ટેકસના વ્યૂહ અને પોઝીશન- હેજિંગના કારણે હતી.&lt;ref name=&quot;TwoPromotedNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લેના પ્રયાસોને મર્યાદિત સફળતા મળી હોય તેમ લાગતું હતું; 9 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં એક મુખ્ય હેજ ફંડ મેનેજરે નોંધ્યું કે &quot;(એનરોન)ના શેરનું વેચાણ શંકા હેઠળ થઇ રહ્યું છે.&quot;&lt;ref name=&quot;SelfWoundNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; સ્કિલિંગની આકસ્મિક વિદાયની સાથે એનરોનની એકાઉન્ટિંગ બૂકસની સંદિગ્ધતાએ સાથે મળીને વોલસ્ટ્રીટ માટે યોગ્ય મૂલ્યાંકન મુશ્કેલ બનાવ્યું. વધુમાં, કંપનીએ &quot;રીલેટેડ પાર્ટી ટ્રાન્સેકશન&quot;નો વારંવાર ઉપયોગ થયો હોવાનું સ્વીકાર્યું, જેનો ઉપયોગ ખૂબ જ સરળતાથી અન્યથા એનરોનના પોતાના સરવૈયા પર બતાવવા પડતા નુકસાનને તબદિલ કરવા માટે થયો હોવાનો ભય કેટલાક લોકોને લાગ્યો. આ ટેકનિકનું મુશ્કેલીભર્યું પાસું ઘણી &quot;રીલેટેડ-પાર્ટી&quot; કંપનીઓ સીએફઓ ફેસ્ટો દ્વારા નિયંત્રિત હતી.&lt;ref name=&quot;SelfWoundNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

11 સપ્ટેમ્બર 2001ના હુમલાઓ બાદ, મિડિયાનું ધ્યાન કંપની અને તેની મુશ્કેલીઓથી બીજી બાજુ વળી ગયું; એકાદ મહિના કરતાં ઓછા સમય બાદ એનરોને તેના મુખ્ય કારોબાર ગેસ અને વિજળીના વેચાણ તરફ વધારે ધ્યાન આપવાના હેતુથી નીચું માર્જિન ધરાવતી અસ્કયામતોને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી. આ પગલાંમાં પોર્ટલેન્ડ જનરલ ઈલેકિટ્રકને અન્ય ઓરેગોન કંપની નોર્થવેસ્ટ નેચરલ ગેસને લગભગ 1.9 અબજ ડોલર રોકડ અને શેરની કિંમતે અને શકયતઃ ભારતમાં દાભોલ પ્રોજેકટમાં 65 ટકા હિસ્સો વેચવાનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;OregonBillionNYT&quot;&gt;{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |url=http://www.nytimes.com/2001/10/06/business/enron-reaches-a-deal-to-sell-oregon-utility-for-1.9-billion.html|work=The New York Times |title=Enron Reaches a Deal to Sell Oregon Utility for $1.9 Billion |date=2001-10-06 |access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

===નુકસાનનું પુનર્ગઠન અને એસઈસી તપાસ ===
16 ઓકટોબરે એનરોને જાહેરાત કરી કે એકાઉન્ટિંગમાં થયેલા નિયમોના ઉલ્લંઘનને ઠીક કરવા માટે 1997થી 2000 સુધીના નાણાકીય નિવેદનોને ફરીથી જાહેર કરવા જરૂરી હતા. પુનઃનિવેદનમાં આ સમયગાળાની કમાણીમાં 613 મિલિયન ડોલર (અથવા આ સમયગાળામાં દર્શાવવામાં આવેલા નફામાં 23 ટકા)નો ઘટાડો, 2000ના અંત સુધીની જવાબદારીઓમાં 628 મિલિયન ડોલર (જે દર્શાવવામાં આવેલી જવાબદારીઓના 6 ટકા અને દર્શાવવામાં આવેલી ઈકિવટીના 5.5 ટકા થતા હતા)નો વધારો અને 2000ના અંત સુધીમાં ઈકિવટીમાં 1.2 અબજ ડોલર (દર્શાવવામાં આવેલી ઈકિવટીના 10 ટકા)નો ઘટાડો દર્શાવવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વધુમાં, એનરોને જણાવ્યું કે બ્રોડબેન્ડ એકમ એકલું જ 35 અબજ ડોલરનું મૂલ્ય ધરાવે છે, જે દાવાને અવિશ્વાસની નજરે જોવામાં આવ્યો. સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર્સના એક વિશ્લેષકે જણાવ્યું કે હું નથી માનતો કે &quot;કોઈને પણ આ બ્રોડબેન્ડ કામગીરીનું મૂલ્ય કેટલું છે તેની ખબર હોય.&quot;&lt;ref name=&quot;OneBillionLossNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોનની વ્યવસ્થાપક ટીમે દાવો કર્યો કે મોટાભાગનું નુકસાન રોકાણમાં થયેલા નુકસાન સાથે-સાથે કંપનીના મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા બ્રોડબેન્ડ વેચાણ એકમના પુનર્ગઠન માટે ખર્ચવામાં આવેલા લગભગ 180 મિલિયન ડોલરને કારણે હતું. એક નિવેદનમાં લેએ જણાવ્યું કે, &quot;અમારા કારોબારોની ઉંડાણપૂર્વકની સમીક્ષા બાદ અમારા મુખ્ય કારોબાર ઊર્જા કારોબારની પ્રદર્શન અને કમાણીની ક્ષમતા અંગે રહેલી અસ્પષ્ટતા દૂર કરવા માટે અમે આ પદભાર સંભાળવાનું નક્કી કર્યું છે.&quot;&lt;ref name=&quot;OneBillionLossNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Gilpin|first=Kenneth N.|url=http://www.nytimes.com/2001/10/17/business/enron-reports-1-billion-in-charges-and-a-loss.html|work=The New York Times|title=Enron Reports $1 Billion In Charges And a Loss|date=2001-10-17|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; કેટલાક વિશ્લેષકોને તેનાથી આઘાત લાગ્યો. અગાઉ કંપનીના કટ્ટર ટેકેદાર માનવામાં આવતા [[ગોલ્ડમૅન સૅશ|ગોલ્ડમેન શાક્સ]]ના એક વિશ્લેષક ડેવિડ ફ્લીશરે જણાવ્યું કે એનરોનના મેનેજમેન્ટે તેની વિશ્વસનિયતા ગુમાવી હતી અને હવે તેમને ફરીથી પોતાની જાતને પૂરવાર કરવી પડશે. તેમણે રોકાણકારોને વિશ્વાસ અપાવવો પડશે. તેમણે રોકાણકારોને સમજાવવા પડશે કે આ આવક વાસ્તવિક છે અને કંપની વાસ્તવિકતા માટે છે તેમજ વૃદ્ધિ હાંસલ કરી શકાશે.&quot;&lt;ref name=&quot;OneBillionLossNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DoubtsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/24/business/enron-tries-to-dismiss-finance-doubts.html|work=The New York Times|title=Enron Tries To Dismiss Finance Doubts|date=2001-10-24|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

ફેસ્ટોએ 22 ઓકટોબરે એનરોનના બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સ સામે ખુલાસો કર્યો કે જેએલએમ લિમિટેડ ભાગીદારીઓનું વ્યવસ્થાપન સંભાળતી વખતે તેણે વળતર વ્યવસ્થામાંથી 30 મિલિયન ડોલરની કમાણી કરી હતી. તે દિવસે, એસઈસીની એનરોન દ્વારા કરવામાં આવેલા અસંખ્ય સંદિગ્ધ સોદાઓની તપાસ કરવાની અને &quot;કેટલાક સૌથી મોટા વ્યવહારો અત્યાર સુધી ન જોવામાં આવ્યા હોય&quot; તે રીતે કંપનીની અંદર જ થયા હોવાની જાહેરાત બાદ કંપનીના શેરની કિંમત એક દિવસમાં 5.40 ડોલર ઘટીને 20.65 ડોલર થઇ ગઇ.&lt;ref name=&quot;WhereValueNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/23/business/the-markets-market-place-where-did-the-value-go-at-enron.html|work=The New York Times|title=Where Did The Value Go At Enron?|date=2001-10-23|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; કરોડો ડોલરના આક્ષેપનો ખુલાસો કરવાના અને રોકાણકારોને શાંત કરવાના પ્રયાસરૂપે એનરોના ખુલાસાએ દર્શાવ્યું કે શેરના સોદા કોઇપણ કિંમત સિવાય પ્રતિબંધિત વ્યવસ્થા અનુસાર કરવામાં આવ્યા હતા, ડેરીવેટિવ્સ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સે વર્તમાન રીતે નિયંત્રિત વાયદાના અને કેટલાક વ્યાપારિક રોકાણો અને અન્ય અસ્કયામતોના હેજિંગ માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા વ્યૂહના આપાતકાલિન સ્વરૂપને ખતમ કરી નાખ્યું હતું. આ પ્રકારના અસમંજસમાં નાંખી દે તેવા શબ્દસમૂહોના ઉપયોગે ઘણાં વિશ્લેષકોને એનરોન કેવી રીતે તેનો કારોબાર ચલાવતી હતી તે અંગે અજ્ઞાત રાખ્યા.&lt;ref name=&quot;WhereValueNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એસઈસીની તપાસ અંગે ચેરમેન અને સીઈઓ લે એ જણાવ્યું કે, &quot;અમે સંપૂર્ણ રીતે એસઈસીને સહયોગ આપીશું અને આ સોદાઓ અંગેની કોઈપણ ચિંતાને શાંત કરવા માટેની તક મળે તેની રાહ જોઈ રહ્યા છીએ.&quot;&lt;ref name=&quot;WhereValueNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===તરલતાની ચિંતા===
એનરોનની પ્રવાહિતા અંગેની સમસ્યાથી ચિંતાતુર લે એ 23 ઓકટોબરના રોજ બોલાવવામાં આવેલી કોન્ફરન્સમાં રોકાણકારોને વિશ્વાસ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો કે કંપનીના રોકડ સ્ત્રોત મજબૂત હતા અને ફરીથી &quot;એક-સમયના ચાર્જ&quot; નાંખવામાં નહીં આવે. બીજું, લે એ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ફેસ્ટો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી ભાગીદારીઓ સાથેના એનરોનના વ્યવહારોના સંદર્ભમાં કોઈ જ અયોગ્યતા નથી અને કંપનીના સીએફઓને તેમનો મજબૂત ટેકો હોવાનું જાહેર કર્યું.&lt;ref name=&quot;DoubtsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ગોલ્ડમેનના વિશ્લેષક ડેવિડ ફ્લીશરે ફરીથી સંશયાત્મક બનીને લે અને ફેસ્ટોને જણાવ્યું કે, &quot;એવું લાગી રહ્યું છે કે તમે કાંઈક છૂપાવો છે.&quot; જો કે, ફલેશરે કંપનીના શેરની ખરીદીના ભલામણ ચાલુ રાખતાં દલીલ કરી કે &quot;તેમને નહતું લાગતું કે એકાઉન્ટન્ટ્સ અને ઓડિટર્સ કોઈ પણ પ્રકારના દુઃસાહસને ચલાવવાની મંજૂરી આપે.&quot;&lt;ref name=&quot;DoubtsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોનની તમામ એકાઉન્ટિંગ કવાયતોની  ચકાચણી તેમના ઓડિટર આર્થર એન્ડરસન દ્વારા કરવામાં આવે છે તેમ ભારપૂર્વક જણાવીને લે એ કોન્ફરન્સમાં ભાગલેનારા લોકોને ખાતરી આપવાનો પ્રયાસ કર્યો.  ઘણાં લોકોએ આ મૂદ્દે સવાલો પૂછીને દબાણ ઉભું કરતાં લેએ જણાવ્યું કે ફેસ્ટો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી કંપનીઓ સહિતની ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીઓ સાથેના કંપનીના સોદાને સારી રીતે સમજી શકાય તે માટે એનરોનનું મેનેજમેન્ટ વધારે માહિતી ધરાવતું નિવેદન પૂરું પાડવા માટે વિચારણા કરશે.&lt;ref name=&quot;DoubtsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

બે દિવસ બાદ, 25 ઓકટોબરે અગાઉ ખાતરી આપવા છતાં તેએ ફેસ્ટોને તેના પદ પરથી દૂર કર્યા અને એવું કારણ આપ્યું કે, &quot;નાણાકીય સમુદાય સાથેની મારી સતત ચર્ચામાં મને એવું સ્પષ્ટ જણાયું કે રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પાછો મેળવવા માટે અમારે એન્ડની જગ્યાએ નવો સીએફઓ મૂકવાની જરૂર છે.&quot;&lt;ref name=&quot;OustsCFONYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/25/business/enron-ousts-finance-chief-as-sec-looks-at-dealings.html|work=The New York Times|title=Enron Ousts Finance Chief As S.E.C. Looks at Dealings|date=2001-10-25|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; જો કે, સ્કિલિંગ અને ફેસ્ટો બંનેની વિદાય સાથે કેટલાક વિશ્લેષકોને એવો ભય લાગ્યો કે કંપનીના વ્યવહારો પર ઉપર પ્રકાશ પાડવો હવે વધારે મુશ્કેલ બનાવવામાં આવશે.&lt;ref name=&quot;OustsCFONYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોનના શેર એક અઠવાડિયા કરતાં થોડા વધારે સમયમાં અડધું મૂલ્ય ગુમાવીને હવે 16.41 ડોલરે વેચાઈ રહ્યા હતાં.&lt;ref name=&quot;OustsCFONYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોનના નાણાંપ્રવાહના પૂરવઠા અંગેના રોકાણકારોના ભયને શાંત કરવાના પ્રયાસરૂપે 27 ઓકટોબરે કંપનીએ લગભગ 3.3 અબજ ડોલરની કિંમત ધરાવતા વ્યાપારિક પત્રોની પરત ખરીદી (બાય બેક) કરવાનો પ્રારંભ કર્યો. એનરોને અસંખ્ય બેંકમાં રહેલી તેની લાઈન ઓફ ક્રેડિટમાં ઘટાડો કરીને આ ખરીદીને ભંડોળ પૂરું પાડ્યું. કંપનીના ડેટ રેટિંગ (દેવા ક્રમાંક)ને હજુ પણ રોકાણ-વર્ગમાં માનવામાં આવતું હતું ત્યારે બોન્ડ્સ થોડાં નીચેના લેવેલે વેચાણ થઇ રહ્યાં હતા જે ભવિષ્યના વેચાણ સામે મુશ્કેલી ઉભી કરી શકે.&lt;ref name=&quot;TapsCreditNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/27/business/enron-taps-all-its-credit-lines-to-buy-back-3.3-billion-of-debt.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/S/Securities%20and%20Commodities%20Violations|work=The New York Times|title=Enron Taps All Its Credit Lines To Buy Back $3.3 Billion of Debt|date=2001-10-27|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

મહિનો નજીક આવતો જતો હતો તેમ કેટલાક નિરીક્ષકો દ્વારા એનરોનના સ્વીકૃત એકાઉન્ટિંગ નિયમોમાં ગરબડ કરવાની શકયતા અંગે ચિંતા વ્યકત કરવામાં આવી, જો કે, કેટલાક લોકોએ દાવો કર્યો કે જયાં સુધી એનરોન દ્વારા પૂરતી માહિતી પૂરી પાડવામાં ન આવે ત્યાં સુધી વિશ્લેષણ શકય નથી.&lt;ref name=&quot;PlumbingNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/28/business/plumbing-mystery-of-deals-by-enron.html|work=The New York Times|title=Plumbing Mystery Of Deals By Enron|date=2001-10-28|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

કેટલાક લોકોએ હવે ખૂલ્લી રીતે ભય વ્યકત કર્યો કે એનરોન નવું લાંબા ગાળાનું મૂડી વ્યવસ્થાપન હતું, એવું હેજ ફંડ જેની પડતીએ 1998માં આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં બજારની સિસ્ટેમેટિક (પદ્ધતિસરની) નિષ્ફળતાનો ભય પેદા કર્યો હતો. એનરોનની વિવિધ કારોબારમાં મોટાપાયા પર રહેલી હાજરીએ કેટલાક લોકોને એનરોનની સૂચિત પડતીના પરીણામો અંગે આશંકિત કર્યા.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોનના અધિકારીઓના હોઠ સિવેલા હતા અને તેઓ માત્ર લેખિત સ્વરૂપમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો જ સ્વીકારતા હતા.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===પ્રતિષ્ઠા સ્તરમાં ઘટાડો===
ઓક્ટોબર 2001ના અંતે એનરોનના અસ્તિત્વ માટે કેન્દ્રીય ટૂંકા ગાળાનું જોખમ તેના પ્રતિષ્ઠા સ્તરમાં થયેલો ઘટાડો જણાતું હતું. તે સમયે નોંધાયું હતું કે,મૂડીઝ અને ફીચ, સૌથી મોટી ત્રણમાંથી બે ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સીઓએ એનરોનનું રેટિંગ સંભવિત રીતે ઘટાડવા સમીક્ષા કરવાની માંગ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આવા ડાઉનગ્રેડિંગથી એનરોનને તેણે ખાતરી આપેલી લોનને કવર કરવા માટે સ્ટોકના લાખો શેર ઇશ્યુ કરવા પડે તેમ હતું. આ પગલાથી એનરોનના વર્તમાન સ્ટોકના મૂલ્યમાં વધુ ઘટાડો થઇ શકે તેમ હતો. વધુમાં, તમામ પ્રકારની કંપનીઓએ એનરોન સાથેના તેમના કોન્ટ્રાક્ટોની સમીક્ષા કરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. લાંબા ગાળે જો એનરોનનું રેટિંગ રોકાણ ગ્રેડથી નીચે જાય તો તેના ભાવિ ટ્રાન્જેક્શન સામે અવરોધ ઉભો થઇ શકે તેમ હતો.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

વિશ્લેષકો અને નિરીક્ષકોએ રહસ્યમય નાણાકીય અહેવાલો ધરાવતી કંપનીની યોગ્ય આકરણી કરવામાં એનરોનની મુશ્કેલી કે અક્ષમતા અંગે ફરિયાદ કરવાનું ચાલું રાખ્યું હતું. કેટલાકે ભય વ્યક્ત કર્યો હતો કે એનરોનમાં સ્કિલિંગ અને ફેસ્ટો સિવાય કોઇ પણ વ્યક્તિ કંપનીના વર્ષોના રહસ્યમય સોદાને સંપૂર્ણપણે સમજાવી શકશે. ઓગસ્ટ 2001માં એનરોનના કારોબાર અંગે પૂછવામાં આવેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં લેએ જણાવ્યું હતું કે, &quot;તમે મારા માથા પર ચડી રહ્યાં છો&quot; આવા જવાબથી વિશ્લેષકોમાં ચિંતા ફેલાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોન પાસે ટૂંકાગાળા માટે અપૂરતી રોકડ હાથ પર હોઇ શકે તેવી સતત વધતી જતી ચિંતાના પ્રતિભાવરૂપે 29 ઓકટોબરના રોજ એવા સમાચારો ફેલાયા કે એનરોન બેન્કો પાસેથી 1-2 અબજ ડોલરનું ભંડોળ મેળવવા માંગે છે.&lt;ref name=&quot;SeekAddNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/10/29/us/enron-seeks-additional-financing.html|work=The New York Times|title=Enron Seeks Additional Financing|date=2001-10-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; જે પ્રમાણેની આશંકા સેવવામાં આવતી હતી તે મુજબ બીજા દિવસે મૂડીઝે એનરોનના ઋણ ક્રમાંક અથવા સિનિયર અનસિકયોર્ડ લાગ-ટર્મ ડેટરેટગ્સ ઘટાડીને બીએએ2 કર્યો, જે જંક સ્ટેટ્સ ગણવામાં આવતા સ્તર બીએએ1થી માત્ર બે જ સ્તર ઉપર હતો. સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર્સે પણ ક્રમાંક ઘટાડીને બીબીબી+ (BBB+) કર્યો, જે મૂડીઝના રેટિંગની સમકક્ષ હતો. મૂડીઝે એવી પણ ચેતવણી આપી કે તે એનરોનના વ્યાવસાયિક પત્રોનો ક્રમાંક હજુ પણ ઘટાડી શકે છે, જેનું પરીણામ કંપનીને નાણાકીય સદ્ધરતા ટકાવી રાખવા માટે વધારે ભંડોળ મેળવવા સામે અવરોધ પેદા કરી શકે.&lt;ref name=&quot;CutSuffersNYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/10/30/business/enron-credit-rating-is-cut-and-its-share-price-suffers.html|work=The New York Times|title=Enron Credit Rating Is Cut, And Its Share Price Suffers|date=2001-10-30|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

નવેમ્બરનો પ્રારંભ એવી જાહેરાતથી થયો કે એનરોનના &quot;સંબંધિત પક્ષકારો&quot;ઓ સાથેના વ્યવહારો સામે ઉભા થયેલા સવાલોને કારણે એસઈસી હવે ઔપચારિક તપાસ હાથ ધરવાની હતી. એનરોનના બોર્ડ પણ એવી જાહેરાત કરી કે તે આ સોદાઓની તપાસ કરવા માટે યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકસાસની લો સ્કૂલના ડિન વિલિયમ સી પાવર્સની આગેવાની હેઠળ એક ખાસ કમિટી રચશે.&lt;ref name=&quot;SECOpenNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|url=http://www.nytimes.com/2001/11/01/business/sec-opens-investigation-into-enron.html|work=The New York Times|title=S.E.C. Opens Investigation Into Enron|date=2001-11-01|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; બીજા દિવસે, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' ના તંત્રી લેખમાં આ બાબતમાં આક્રમક તપાસની માંગણી કરવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;RiseFallNYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/11/02/opinion/the-rise-and-fall-of-enron.html|work=The New York Times|title=The Rise and Fall of Enron|date=2001-11-01|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; એનરોન તેના ક્રોસ-ટાઉન હરીફ ડાયનેજી પાસેથી લગભગ 1 અબજ ડોલરનું વધારાનું ભંડોળ મેળવવામાં 2 નવેમ્બરે સફળ થયું, પરંતુ આ સમાચારને સાર્વત્રિક રીતે વધાવવામાં ન આવ્યા કારણ કે આ દેવું કંપનીની મૂલ્યવાન નોર્ધર્ન નેચરલ ગેસ અને ટ્રોન્સવેસ્ટર્ન પાઈપલાઈનની ખાતરી સામે લેવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;DebtCutNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/02/business/enron-s-shares-fall-and-debt-rating-is-cut.html|work=The New York Times|title=Enron's Shares Fall and Debt Rating Is Cut|date=2001-11-02|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

===ડાયનેજી દ્વારા ખરીદીની દરખાસ્ત===
સૂત્રોએ દાવો કર્યો કે એનરોન વિશ્વાસ વધારવાના પ્રયાસોના ભાગરૂપે એનરોન નજીકના ભવિષ્યમાં તેના કારોબારની પ્રણાલીઓને વધારે સમજાવવાનું આયોજન કરી રહી હતી.&lt;ref name=&quot;SkittishNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Andrew Ross Sorkin|url=http://www.nytimes.com/2001/11/07/business/enron-looks-for-investors-but-finds-them-skittish.html|work=The New York Times|title=Enron Looks for Investors, But Finds Them Skittish|date=2001-11-07|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; એનરોનના શેર હવે 7 ડોલરની કિંમતે વેચાઈ રહ્યા હતા કારણ કે રોકાણકારોને ચતા હતી કે કંપનીને કોઈ ખરીદાર નહીં મળે. 

ઘણી જગ્યાએથી પ્રતિકૂળ પ્રતિભાવ મળ્યા બાદ, જયારે હ્યુસ્ટન સ્થિત અન્ય ઊર્જા વેચાણ કંપની ડાયેનેજીના બોર્ડે 7 નવેમ્બરની મોડી રાત્રે એનરોનને આઠ અબજ ડોલરની ફાયર-સેલ પ્રાઈસે તેટલી રકમના શેર આપીને ખરીદવાની તરફેણમાં મતદાન કર્યું ત્યારે એનરોનના મેનેજમેન્ટને દેખીતી રીતે ખરીદાર મળ્યો.&lt;ref name=&quot;DynegyNearNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Andrew Ross Sorkin|url=http://www.nytimes.com/2001/11/08/business/dynegy-is-said-to-be-near-to-acquiring-enron-for-8-billion.html|work=The New York Times|title=Dynegy Is Said to Be Near to Acquiring Enron for $8 Billion|date=2001-11-08|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; તે વખતે ડાયનેજીની લગભગ ચોથા ભાગની માલિકી ધરાવતા ચેવરોન ટેકસાકોએ એનરોનને 2.5 અબજ ડોલર રોકડમાં ખાસ કરીને 1 અબજ ડોલર સોદા પહેલાં અને બાકીની રકમ સોદો પતી ગયા બાદ આપવા સંમતિ દર્શાવી. ઉપરાંત ડાયનેજીએ લગભગ 13 અબજ ડોલરનું દેવું ઉપરાંત એનરોનના મેનેજમેન્ટની રહસ્યમય વ્યાવસાયિક પ્રણાલીઓને કારણે&lt;ref name=&quot;DynegyNearNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લગભગ 10 અબજ ડોલર જેટલા &quot;છૂપા દેવા&quot;ની પણ જવાબદારી લેવાની હતી.&lt;ref name=&quot;RivalBuyNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|coauthor=Andrew Ross Sorkin|url=http://www.nytimes.com/2001/11/10/business/rival-to-buy-enron-top-energy-trader-after-financial-fall.html?pagewanted=2|work=The New York Times|title=Rival to Buy Enron, Top Energy Trader, After Financial Fall|date=2001-11-10|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ડાયનેજી અને એનરોને આ સોદાને 8 નવેમ્બર 2001ના રોજ પુષ્ટિ આપી.

કોમેન્ટેટર્સ ડાયેનજી અને એનરોન વચ્ચેના કોર્પોરેટ કલ્ચર વચ્ચેના તફાવત અને ડાયનેજીના સીઈઓ ચાર્લ્સ વોટસનની સીધી વાત કરવાની પ્રતિભા અંગે ટીપ્પણીઓ કરી.&lt;ref name=&quot;SurestStepsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કેટલાક લોકોને વિસ્મય પણ થયું કે એનરોનની મુશ્કેલીઓ માત્ર એકાઉન્ટિંગની નિર્દોષ ભૂલોનું પરીણામ ન હતી.&lt;ref name=&quot;ActLikeItNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/11/09/business/does-enron-trust-its-new-numbers-it-doesn-t-act-like-it.html|work=The New York Times|title=Does Enron Trust Its New Numbers? It Doesn't Act Like It|date=2001-11-09|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; નવેમ્બર સુધીમાં એનરોન ભારપૂર્વક જણાવતી હતી કે ઓકટોબરમાં જણાવવામાં આવેલ એક અબજ કરતાં વધારે ડોલરના 'એક વખતના ચાર્જીસ&quot; હકીકતમાં માત્ર 200 મિલિયન ડોલર જેટલા જ હોવા જોઈએ, જયારે બાકીની રકમ માત્ર એકાઉન્ટિંગમાં થયેલી સંખ્યાબંધ ભૂલોનો સુધારા માટે હોઇ શકે.&lt;ref name=&quot;OverProfitsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Andrew Ross Sorkin|url=http://www.nytimes.com/2001/11/09/business/enron-admits-to-overstating-profits-by-about-600-million.html|work=The New York Times|title=Enron Admits to Overstating Profits by About $600 Million|date=2001-11-09|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ઘણાં લોકોને ડર હતો કે અન્ય &quot;ભૂલો&quot; અને પુનઃનિવેદન હજુ પણ જણાવવાનું બાકી હતું.&lt;ref name=&quot;RushGambleNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|coauthor=Richard A. Oppel, Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/12/business/market-place-dynegy-s-rushed-gamble-on-enron-carries-some-big-risks.html|work=The New York Times|title=Dynegy's Rushed Gamble on Enron Carries Some Big Risks|date=2001-11-12|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

9 નવેમ્બરના રોજ એનરોનની કમાણીમાં વધુ એક સુધારો જાહેર કરવામાં આવ્યો જે અનુસાર 1997-2000ની જાહેર કરવામાં આવેલી આવકમાં 591 મિલિયન ડોલરનો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટાડો મોટાભાગે બે ખાસ હેતુવાળી ભાગીદારીઓ (જેઈડીઆઈ અને ચેવકો)ને કારણે કરવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. આ સુધારાને કારણે નાણાકીય વર્ષ 1997નો નફો ધોવાઈ ગયો ઉપરાંત દરેક વર્ષના નફામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટાડો નોંધાયો. આ જાહેરાત બાદ પણ ડાયેનજીએ જાહેરાત કરી કે તે હજુ પણ એનરોનને ખરીદવાનો ઈરાદો ધરાવતી હતી.&lt;ref name=&quot;OverProfitsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કોઈપણ કંપનીને ખરીદવાના સોદો પૂર્ણ થવાથી ડાયનેજી અને એનરોન એમ બંને કંપનીઓના ક્રેડિટ રેટિંગ પર શું અસર પડી શકે તે સમજવા માટેના આ સૂચિત વેચાણ અંગેના મૂડીઝ અને એસએન્ડપીના સત્તાવાર મૂલ્યાંકનનો અહેવાલ મેળવવા બંને કંપનીઓમાં ઉત્સુક હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વધુમાં, અવિશ્વસનીય નિયંત્રણ મુશ્કેલીઓ સૂચિત અવરોધ જે સંભવિત વેચાણ તરફ દોરી જતો હતો, ઉપરાંત કેટલાક નિરીક્ષકોના જણાવ્યા અનુસારના એનરોન અને ડાયનેજી કોર્પોરેટ કલ્ચરલના તફાવતને લઈને ચિંતાઓ વ્યકત કરવામાં આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;RivalBuyNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

બંને કંપનીઓ આક્રમક રીતે આ સોદા માટે આગળ વધી રહી હતી અને કેટલાક નિરીક્ષકો આશાવાદી હતા; ઊર્જા બજારમાં સૌથી મોટી હાજરીનું સર્જન કરવાના પ્રયાસો માટેના વિઝન માટે વોટસનની પ્રશંસા કરવામાં આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;RushGambleNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તે સમયે વોટસને જણાવ્યું કે,&quot;અમને લાગે છે કે (એનરોન) આગામી મહિનાઓમાં જે પણ ઘટનાક્રમ બને તેને પહાચી વળવા માટેની પુષ્કળ ક્ષમતા ધરાવતી ખૂબ જ મજબૂત કંપની છે.&quot;&lt;ref name=&quot;RushGambleNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એક વિશ્લેષકે આ સોદાને &quot;મહાકાય સોદા તરીકે ઓળખાવ્યો છે [...] નાણાકીય રીતે ખૂબ જ સારો સોદો, તેવી જ રીતે વ્યૂહાત્મક રીતે પણ ચોક્કસ રીતે સારો સોદો અને તે એનરોન માટે કેટલા તાત્કાલિક બેલેન્સ-શીટ ટેકો પૂરી પાડે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;SuitorNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|url=http://www.nytimes.com/2001/11/13/business/the-markets-suitor-for-enron-receives-approval-from-wall-st.html|work=The New York Times|title=Suitor for Enron Receives Approval From Wall St.|date=2001-11-13|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

જો કે, ઋણ સંબંધિત સમસ્યાઓ ગંભીર બની રહી હતી.  જયારે આ સોદાને જાહેર કરવામાં આવ્યો તે સમય સુધીમાં મૂડીઝ અને એસએન્ડપી બંનેએ એનરોનનું રેટિંગ જંક સ્ટેટ્સથી માત્ર થોડું જ ઉંચું રાખવા સુધી લાવી દીધું હતું. કંપનીનું રેટિંગ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ-ગ્રેડથી નીચે આવી જવાની સાથે તેની તેના હરીફો સાથેની ક્રેડિટ લાઈન્સ પર મર્યાદા આવી જવાથી કે દૂર થયા બાદ તેની વેપાર કરવાની ક્ષમતા ખૂબ જ મર્યાદિત થઇ જાય છે.&lt;ref name=&quot;RushGambleNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કોન્ફરન્સમાં એસએન્ડપીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે એનરોનને જો ખરીદવામાં આવનાર ન હોત તો એસએન્ડપી તેને નીચું બીબી (BB) અથવા ઉંચું બી (B) રેટિંગ આપતી, જે &quot;જંકમાં પણ ઉંચો ક્રમાંક&quot; ગણી ન શકાય.&lt;ref name=&quot;GasPipeNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/11/13/business/13PLAC.html?todaysheadlines|work=The New York Times|title=Gas Pipeline Is Prominent as Dynegy Seeks Enron|date=2001-11-13|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, ઘણાં વેપારીઓએ માઠા સમાચારના ભયને કારણે એનરોન સાથેનો વેપાર મર્યાદિત અથવા સંપૂર્ણ રીતે બંધ કરી દીધો હતો. પરંતુ વોટસને ફરીથી ખાતરી આપવાનો પ્રયાસ કરતાં ન્યૂ યોર્કમાં રોકાણકારો સમક્ષના પ્રેઝન્ટેશન દરમિયાન જણાવ્યું કે એનરોનના &quot;કારોબાર&quot;માં કાંઈ જ ખોટું ન હતું.&lt;ref name=&quot;SuitorNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે લે અને અન્ય ટોચના અધિકારીઓએ કટોકટી તરફ દોરી જતા મહિનાઓમાં કંપનીના સેંકડો મિલિયન ડોલરની કિંમત ધરાવતા શેર વેચી દીધા હોવાનું જાણ્યાં પછી કંપનીના મેનેજમેન્ટ તરફ દુશ્મનાવટ ભર્યું વલણ ધરાવતા એનરોનના ઘણાં કર્મચારીઓની સમસ્યાને દૂર કરવા માટે (વધારે સ્ટોક ઓપ્શન આપવાના સ્વરૂપમાં) વળતર સંબંધી પગલાં ભરવામાં આવશે.&lt;ref name=&quot;SuitorNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વોટસનના આ નિવેદનની કોઈ જ મદદ પરિસ્થિતિમાં સુધાર લાવવામાં ન મળી કારણ કે ડાયનેજીના હસ્તાંતરણ સોદાને પરીણામે સંચાલન પરિવર્તનને કારણે &quot;કાગળ પરની પ્રતિષ્ઠા&quot;ને લીધે લે ને 60 મિલિયન ડોલર મળવા પાત્ર થતાં હતા,&lt;ref name=&quot;SeveranceNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Floyd Norris|url=http://www.nytimes.com/2001/11/14/business/the-markets-market-place-enron-chief-will-give-up-severance.html?pagewanted=all|work=The New York Times|title=Enron Chief Will Give Up Severance|date=2001-11-14|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; જયારે કંપનીના કર્મચારીઓનું નિવૃત્તિ એકાઉન્ટમાં જે મોટાભાગે એનરોનના શેર પર આધારિત હતું તેમાં કંપનીના શેરની કિંમતમાં એક વર્ષમાં 90 ટકાનો ઘટાડો થવાને કારણે માત્ર નજીવી રકમ જ આવશે તે હકીકત જાહેર થઇ ગઇ હતી. એનરોનની માલિકીની કંપનીના એક અધિકારીએ જણાવ્યું કે અમારી કંપનીમાં ઘણાં દંપતિઓ હતા, જે બંને કામ કરે હતા અને તેમણે લગભગ 800,000 ડોલર કે 900,000 ડોલર જેટલી રકમ ગુમાવી હતી. આ ઘટનાએ લગભગ દરેક કર્મચારીઓના બચતના આયોજન ધોઇ નાંખ્યા હતા.&quot;&lt;ref name=&quot;PlanTumblesNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/22/business/employees-retirement-plan-is-a-victim-as-enron-tumbles.html|work=The New York Times|title=Employees' Retirement Plan Is a Victim as Enron Tumbles|date=2001-11-22|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

વોટસને રોકાણકારોને ખાતરી આપી કે એનરોનના કારોબારના ખરા સ્વરૂપને તેમની સમક્ષ સ્પષ્ટ કરી દેવામાં આવ્યું હતું: અમને એ વાતથી સંતોષ છે કે હવે કોઇ વધારે નુકસાનની શકયતા નથી. જો કોઇ નુકસાનન ન હોય તો તે ખૂબ જ સારો સોદો ગણી શકાય.&quot;&lt;ref name=&quot;GasPipeNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વોટસને એમ પણ જણાવ્યું કે એનરોનનો ઊર્જા વેચાણ ભાગનું મૂલ્ય ડાયનેજી દ્વારા આખી કંપની માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમત બરાબર છે.&lt;ref name=&quot;UnderstandNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/11/16/business/did-ken-lay-understand-what-was-happening-at-enron.html|work=The New York Times|title=Did Ken Lay Understand What Was Happening at Enron?|date=2001-11-16|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

નવેમ્બરની મધ્ય સુધીમાં, એનરોને જાહેરાત કરી કે તે ક્ષમતા કરતાં નબળું પ્રદર્શન કરતી લગભગ 8 અબજ ડોલરની અસ્કયામતોને વેચવાની સાથે-સાથે નાણાકીય સ્થિરતા માટે તેનું કાર્યક્ષેત્ર પણ ઘટાડવાનું આયોજન ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;CutSuffersNYT2&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/15/business/enron-will-sell-some-assets-in-hope-of-raising-billions.html|work=The New York Times|title=Enron Will Sell Some Assets In Hope of Raising Billions|date=2001-11-15|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; 19 નવેમ્બરે એનરોને સ્થિતિ ગંભીર હોવાના વધારે પૂરાવા લોકો સમક્ષ જાહેર કર્યા. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ હતી કે કંપની 2002ના અંત સુધીમાં લગભગ 9 અબજ ડોલર જેટલું દેવું ચૂકવવા અંગેની જવાબદારીઓનો સામનો કરી રહી હતી. આ દેવું તેની ઉપલબ્ધ રોકડ કરતાં &quot;ઘણું જ વધારે&quot; હતું.&lt;ref name=&quot;SqueezeNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Floyd Norris|url=http://www.nytimes.com/2001/11/20/business/in-new-filing-enron-reports-debt-squeeze.html|work=The New York Times|title=In New Filing, Enron Reports Debt Squeeze|date=2001-11-20|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, ખાસ કરીને તેની અસ્કયામતોના વેચાણ અને દેવાને પુનઃભંડોળ પૂરું પાડવા અંગેના તેની નાણાંકીય સદ્ધરતાને સાચવી રાખવા અંગેના પગલાંની સફળતાની કોઇ ખાતરી ન હતી. એક નિવેદનમાં એનરોને જાહેર કર્યું કે, &quot;આ મુદ્દાઓ પરની કોઇપણ પ્રકારની વિપરીત અસર કંપનીની કામગીરી ચાલુ રાખવાની ક્ષમતા ઉપર વિપરીત અસર કરી શકે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;SqueezeNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

બે દિવસ બાદ 21 નવેમ્બરે વોલસ્ટ્રીટે ડાયનેજી આ સોદમાં આગળ વધશે કે કેમ અથવા તો પુનઃ ભાવતોલ કરીને કિંમતમાં મોટાપાયે ઘટાડો કરે તે અંગે ગંભીર શંકા વ્યકત કરવામાં આવી. વધુમાં એનરોને 10-કયુ ફાઈલિંગમાં જણાવ્યું કે તેણે વ્યાવસાયિક પત્રો ખરીદવા સહિતના હેતુ માટે તાજેતરમાં ઉછીના મેળવેલા નાણાં અથવા લગભગ 5 અબજ ડોલર માત્ર 50 દિવસમાં જ વપરાઇ ગયા હતા. આ જાહેરાતથી વિશ્લેષકો ચિંતામાં પડી ગયા ખાસ કરીને ડાયનેજીને પણ કદાચ એનરોનના રોકડના ઉપયોગની ઝડપ અંગેની જાણ ન હતી.&lt;ref name=&quot;RaisesDoubtNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/21/business/enron-s-growing-financial-crisis-raises-doubts-about-merger-deal.html|work=The New York Times|title=Enron's Growing Financial Crisis Raises Doubts About Merger Deal|date=2001-11-21|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આ સૂચિત ખરીદીમાંથી બહાર નિકળવા માટે ડાયનેજીને સોદાની પરિસ્થિતિમાં &quot;મૂળભૂત પરિવર્તન&quot; આવ્યું હોવાનું કાનૂની રીતે પૂરવાર કરવું પડે તેમ હતું, 22 નવેમ્બર સુધીમાં ડાયનેજીની નજીકના સૂત્રો આશંકિત હતા કે છેલ્લી જાહેરાતમાં મજબૂત પૂરાવાઓ મળી જતા હતા.&lt;ref name=&quot;CirclingNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Sorkin|first=Andrew Ross|coauthor=Riva D. Atlas|url=http://www.nytimes.com/2001/11/22/business/circling-the-wagons-around-enron-risks-too-great-to-let-trader-just-die.html|work=The New York Times|title=Circling the Wagons Around Enron; Risks Too Great To Let Trader Just Die|date=2001-11-22|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

એસઈસી (SEC)એ એન્ડરસન સામે સિવિલ ફ્રોડ ફરીયાદ દાખલ કર્યો હોવાની જાહેરાત કરી.&lt;ref name=&quot;SunbeamSufferNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/11/23/business/23NORR.html|work=The New York Times|title=From Sunbeam to Enron, Andersen's Reputation Suffers|date=2001-11-23|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; થોડા દિવસ બાદ સૂત્રોએ દાવો કર્યો કે એનરોન અને ડાયનેજી તેમની વ્યવસ્થા અંગેની શરતો અંગે સક્રિય રીતે ફરીથી વાટાઘાટો કરી રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;ConfidenceNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/28/business/markets-market-place-trying-restore-confidence-enron-salvage-merger.html?pagewanted=all|work=The New York Times|title=Trying to Restore Confidence in Enron to Salvage a Merger|date=2001-11-28|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ડાયનેજીએ હવે માંગણી કરી કે હવે અગાઉના 8 અબજ ડોલરની જગ્યાએ 4 અબજ ડોલરમાં ખરીદી માટે એનરોને સંમતિ આપવી. નિરીક્ષકોને એનરોનની કઈ કંપની અથવા કોઈ પણ કંપની નફો કરતી હોવાનું જણાવવામાં તકલીફનો સામનો કરવો પડી રહ્યો હતો. જોખમમાં ઘટાડો કરવા માટે એનરોનના હરીફોના કારોબારમાં મોટાપાયે ફેરફાર થઇ રહ્યા હોવાના અહેવાલો મળતા હતા. આખરે, મૂડીઝના નવા અહેવાલે વોલસ્ટ્રીટને ચિંતામાં ગરકાવ કરી દીધું.&lt;ref name=&quot;ConfidenceNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===નાદારી===
[[File:EnronStockPriceAug00Jan02.jpg|thumb|right|alt=Line chart showing the gradual fall (illustrated by a red line) from a high point of $90 to evenutally less than a dollar.|એનરોનના શેરની કિંમત 23 ઓગસ્ટ 2000 ($90) થી 11 જાન્યુઆરી 2002 ($0.12).સુધી (પૂર્વ ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સ્ચેન્જ ટિકર: ઇએનઇ (ENE) )શેરની કિંમતમાં ઘટાડાને પરિણામે શેરધારકોએ લગભગ $11 અબજ ગુમાવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;BenstonQuality&quot;/&gt;]]
28 નવેમ્બર 2001ના રોજ એનરોન અંગેની બે સૌથી ખરાબ ભીતીઓ સાચી પડી. ડાયનેજી એન્કે બંને તરફની સંમતિ બાદ કંપનીની ખરીદીના સોદામાંથી પીછેહઠ કરી અને એનરોનનું ક્રેડિટ રેટિંગ જંક સ્ટેટ્સ કરતાં પણ નીચું ઉતરી ગયું.  વોટસને પછીથી જણાવ્યું કે &quot;આખરે તમે મને તે (એનરોન) આપી ન શકયા.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean403&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=403}}&lt;/ref&gt; કારોબાર ચલાવવા માટે ખૂબ જ ઓછી મૂડી બચી હોવાથી અને એકલાજ મોટુંમસ દેવું ભરપાઈ કરવાની જવાબદારી હોવાને કારણે કંપનીએ ભાંગી પડી. તે દિવસે ટ્રેડિંગ પૂરું થયું ત્યારે કંપનીના શેરની કિંમત 0.61 ડોલર થઇ ગઇ. એક તંત્રી નિરીક્ષકે લખ્યું કે, &quot;એનરોન માટે હવે પરીપૂર્ણ નાણાકીય તોફાનનો સામનો હાથવતમાં છે.&quot;&lt;ref name=&quot;ImplosionNYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/11/29/opinion/an-implosion-on-wall-street.html|work=The New York Times|title=An Implosion on Wall Street|date=2001-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

પ્રણાલીગત પરીણામોનો અહેસાસ થવા લાગ્યો હતો કારણ કે એનરોનના દેવાદારો અને અન્ય ઊર્જા વેચાણ કંપનીઓને ટકાવારીની રીતે ઘણું જ નુકસાન સહન કરવું પડ્યું હતું. કેટલાક વિશ્લેષકોને જણાયું કે એનરોનની નિષ્ફળતાએ 11 સપ્ટેમ્બર બાદની અર્થવ્યવસ્થાના જોખમને ઉજાગર કર્યું છે અને વેપારીઓને જયાં પણ નફો મળે તે મેળવી લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા છે.&lt;ref name=&quot;PullBackNYT&quot;&gt;{{cite news|agency=[[Reuters]]|url=http://www.nytimes.com/2001/11/29/business/29STOX.html|work=The New York Times|title=Investors Pull Back as Enron Drags Down Key Indexes|date=2001-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આ સવાલ હવે એનરોનની નિષ્ફળતાને લીધે બજાર અને અન્ય વેપારીઓના કુલ જોખમનો નિર્ધારક બની ગયો. પ્રારંભિક આકડાઓ અનુસાર તે 18.7 અબજ ડોલર હતું. એક સલાહકારે જણાવ્યું કે, &quot;અમને એ ખરેખર ખબર નથી કે એનરોનની ક્રેડિટનું જોખમ કોના-કોના પર રહેલું છે. હું મારા ગ્રાહકોને ખરાબ પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર રહેવા માટે જણાવું છું.&quot;&lt;ref name=&quot;NovelOneNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Henriques|first=Diana B.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/29/business/enron-s-collapse-the-derivatives-market-that-deals-in-risks-faces-a-novel-one.html|work=The New York Times|title=Market That Deals in Risks Faces a Novel One|date=2001-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

એનરોનની દેવા સંબંધી જવાબદારીઓ લગભગ 23 અબજ ડોલર જેટલી હતી તેમાં બાકી દેવા અને ગેરન્ટીડ લોનનો સમાવેશ થતો હતો. એનરોનની પડતીને કારણે ખાસ કરીને સીટી ગ્રૂપ અને જેપી મોર્ગન ચેઝને મોટાપ્રમાણમાં રકમ ગૂમાવવી પડશે તેમ લાગતું હતું. વધુમાં, એનરોનની મુખ્ય અસ્કયામતો સીકયોર લોન લેવા માટે ગીરવે મૂકવામાં આવી હોવાથી નાદારીની પ્રક્રિયામાં અસુરક્ષિત દેણદારો અને અંતમાં શેરધારકોને શું મળશે તે અંગે ગંભીર આશંકા વ્યકત કરવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;MightBeNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Glater|first=Jonathan D.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/29/business/enron-s-collapse-last-resort-bankruptcy-filing-might-be-best-remaining-choice.html|work=The New York Times|title=A Bankruptcy Filing Might Be the Best Remaining Choice|date=2001-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

એનરોનની યુરોપિયન કામગીરીએ 30 નવેમ્બર 2001ના રોજ નાદારી નોંધાવવા માટે અરજી કરી અને બે દિવસ બાદ 2 ડિસેમ્બરે અમેરિકામાં ચેપ્ટર 11 રક્ષણની માંગણી કરી. આ અમેરિકન ઇતિહાસની સૌથી મોટી નાદારી હતી (તેના પછીના વર્ષે વર્લ્ડકોમે નોંધાવેલી નાદારી પહેલાં) અને લગભગ 4,000 જેટલા કર્મચારીઓને તેમની નોકરી ગુમાવવી પડી.&lt;ref name=&quot;BenstonQuality&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DayReckonCNN&quot;&gt;{{cite news|last=Pasha|first=Shaheen|coauthors=Jessica Seid|url=http://money.cnn.com/2006/05/25/news/newsmakers/enron_verdict/index.htm|title=Lay and Skilling's day of reckoning: Enron ex-CEO and founder convicted on fraud and conspiracy charges; sentencing slated for September|publisher=[[CNNMoney.com]]|date=2006-05-25|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; જે દિવસે એનરોને નાદારી નોંધાવવા માટે અરજી કરી કર્મચારીઓને તેમનો સામાન બાંધી લેવા જણાવવામાં આવ્યું અને ઇમારત ખાલી કરવા માટે 30 મિનિટનો સમય આપવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;DVD138&quot;&gt;{{cite video|title=[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]|medium=DVD|publisher=[[Magnolia Pictures]]|time=1:38:02|date=January&amp;nbsp;17, 2006}}&lt;/ref&gt; લગભગ 15,000 જેટલા કર્મચારીઓની 62 ટકા બચત એનરોનના શેરમાં રોકાયેલી હતી, જે 2001ના પ્રારંભમાં 83.13 ડોલરની કિંમતે ખરીદવામાં આવેલી હતી, જયારે કંપની ઓકટોબર 2001માં નાદાર જાહેર થઇ ત્યારે એનરોનના શેરની કિંમત એક ડોલર કરતાં પણ નીચે ગગડી ગઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Ayala50&quot;&gt;{{cite journal|last=Ayala|first=Astrid|coauthor=Giancarlo Ibárgüen, Snr.|title=A Market Proposal for Auditing the Financial Statements of Public Companies|journal=Journal of Management of Value|volume=|issue=|page=50|publisher=[[Universidad Francisco Marroquín]]|location=|date=March 2006|url=http://www.mba.ufm.edu.gt/journalofmanagement/content/ENG_MarketProposal.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721084545/http://www.mba.ufm.edu.gt/journalofmanagement/content/ENG_MarketProposal.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=In its accounting work for Enron, Andersen had been sloppy and weak. But that's how Enron had always wanted it. In truth, even as they angrily pointed fingers, the two deserved each other.
|source=[[Bethany McLean]] and Peter Elkind in ''The Smartest Guys in the Room''.&lt;ref name=&quot;McLean393&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=393}}&lt;/ref&gt;}}
17 જાન્યુઆરી 2002ના દિવસે એનરોને એકાઉન્ટિંગ સલાહ અને દસ્તાવેજોના નાશનું કારણ આપીને તેના ઓડિટર તરીકેથી આર્થર એન્ડરસનની છટણી કરી. એન્ડરસને વળતી દલીલ કરી કે જયારે કંપનીએ નાદારી નોંધાવી તે દિવસથી તેણે એનરોન સાથેનું જોડાણ સમાપ્ત કરી દીધું હતું.&lt;ref name=&quot;FiresAA&quot;&gt;{{cite news|last=Hebert|first=H. Josef|url=http://news.google.com/newspapers?id=G3cWAAAAIBAJ&amp;sjid=eB8EAAAAIBAJ&amp;pg=3860,415541&amp;dq|title=As probe expands, Enron fires Arthur Andersen|work=[[Star-News|Morning Star]]|publisher=Google News|date=2002-01-18|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

==કાનૂની કાર્યવાહી==
===એનરોન===
ફેસ્ટો અને તેમના પત્ની લી બંને તેમના પર મુકવામાં આવેલા આરોપોમાં દોષિત પુરવાર થયા હતા. ફેસ્ટો પર પ્રાથમિક છેતરપીંડીના 98 ગુના, મની લોન્ડરિંગ, ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ, અને કાવતરું તેમજ અન્ય ગુનાના આરોપ મુકાયા હતા.&lt;ref name=&quot;Fastow98&quot;&gt;{{cite news|agency=[[Associated Press]]|url=http://online.wsj.com/article/SB113838648001558434.html?mod=googlewsj|title=Key Witnesses in the Enron Trial|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; ફેસ્ટો કાવતરાના બે આરોપોમાં દોષિત પુરવાર થયા હતા અને તેને લે, સ્કિલિંગ અને કોઝીના વિરુદ્ધમાં પુરાવા આપવાની સોદાબાજીમાં પેરોલ વગર દસ વર્ષની જેલની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;FastowTestify&quot;&gt;{{cite news|last=Said|first=Carolyn|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2004/07/09/MNGQQ7J31G1.DTL|title=Ex-Enron chief Ken Lay enters not guilty plea|work=[[San Francisco Chronicle]]|date=2004-07-09|access-date=2009-08-09|archive-date=2012-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128190449/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2004%2F07%2F09%2FMNGQQ7J31G1.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; લી છ ગંભીર ફોજદારી ગુનામાં દોષિત પુરવાર થઇ હતી પરંતુ વકીલે બાદમાં તેને કરવેરા ભંગના એક જ આરોપમાં ફેરવીને પડતા મૂક્યા હતા. લીને સરકારની આવક છૂપાવવામાં તેના પતિને મદદ કરવા માટે એક વર્ષની જેલની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;LeaYear&quot;&gt;{{cite news|last=Hays|first=Kristen|url=http://www.usatoday.com/money/industries/energy/2004-05-06-lea-fastow-plea_x.htm|title=Fastow's wife pleads guilty in Enron case|work=[[USA Today]]|date=2004-05-06|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

જાન્યુઆરી 2006માં લી અને સ્કિલિંગ એનરોન કૌભાંડના ખટલામાં તેમના તરફથી આગળ વધ્યા હતા. 53 ગુના, 65 પાનાના આરોપનામામાં બેન્ક છેતરપીંડી, બેન્કો અને ઓડિટરોને ખોટા સરવૈયા આપવા, જામીનગીરી છેતરપીંડી, વાયર છેતરપીંડી, મની લોન્ડરિંગ, કાવતરું અને ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ સહિતના વ્યાપક નાણાકીય ગુનાનો સમાવેશ થાય છે. યુએસ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ સિમ લેકે બચાવપક્ષની અલગ સુનાવણી અને કેસ હ્યુસ્ટનની બહાર ચલાવવાની દરખાસ્ત ફગાવી દીધી હતી. આ દરખાસ્તમાં તેમણે વિનંતી કરી હતી કે એનરોનના અંતને ફરતે રહેલો નકારાત્મક પ્રચાર તેમને ન્યાયિક સુનાવણી મેળવવું અશક્ય બનાવશે. 25 મે2006ના રોજ 0}લે અને સ્કિલિંગની સુનાવણીમાં જ્યુરીએ તેના ચૂકાદા પાછા લીધા હતા. સ્કિલિંગ જામીનગીરી છેતરપીંડી અને વાયર છેતરપીંડીના 28માંથી 19 ગુનામાં દોષિત ઠર્યો હતો અને ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગના ગુના સહિતના બાકીના નવ ગુનામાં નિર્દોષ છૂટ્યો હતો. તેને 24 વર્ષ અને 4 મહિનાની જેલની સજા થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Skilling24Years&quot;&gt;{{cite news|last=Johnson|first=Carrie|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/23/AR2006102300287_pf.html|work=[[Washington Post]]|title=Skilling Gets 24 Years for Fraud at Enron|date=2006-10-24|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

લે અગિયાર ફોજદારી આરોપોમાં દોષિત પુરવાર થયો ન હતો અને દાવો કર્યો હતો કે તેની આસપાસ રહેલા લોકોથી ગેરમાર્ગે દોરાયો હતો. તેમણે કંપનીના પતન માટે ફેસ્ટોને જવાબદાર ગણાવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Lay60Minutes&quot;&gt;{{cite news|last=Leung|first=Rebecca|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/03/11/60minutes/main679706.shtml|work=[[60 Minutes]]|publisher=[[CBS News]]|title=Enron's Ken Lay: I Was Fooled|date=2005-03-14|access-date=2009-08-09|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ4onkPe?url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/03/11/60minutes/main679706.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; લે જામીનગીરી અને વાયર છેતરપીંડીના તમામ છ ગુનામાં દોષિત પુરવાર થયો હતો અને તેને જેલમાં કુલ 45 વર્ષની સજા થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Lay45Years&quot;&gt;{{cite news|last=Hays|first=Kristen|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/25/AR2006052500857.html|work=[[The Washington Post]]|title=Lay, Skilling Convicted in Enron Collapse|date=2006-05-26|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; જો કે સજા શરૂ થાય તે પહેલા જ લેનું 5 જુલાઇ 2006ના રોજ નિધન થયું હતું. તેના મૃત્યુ સમયે એસઇસીને લે પાસેથી નાગરિક દંડ ઉપરાંત 9 કરોડ ડોલરથી વધુ રકમ લેવાની બાકી નિકળતી હતી. લેની પત્ની લિન્ડાની ફરતેનો કેસ મુશ્કેલ છે. 28 નવેમ્બર 2001ના રોજ એનરોન તૂટી રહી છે તેવી માહિતી જાહેર થાય તેના પહેલાના દસથી ત્રીસ મિનીટના સમયગાળામાં તેણીએ એનરોનના લગભગ 500,000 શેર વેચી માર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;EnronInquiryNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Eichenwald|first=Kurt|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9806EED8123FF934A25752C1A9629C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all|work=The New York Times|title=Enron Inquiry Turns to Sales By Lay's Wife|date=2004-11-17|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; લિન્ડા પર એનરોન સાથે સંકળાયેલો એક પણ આરોપ મુકાયો ન હતો.&lt;ref name=&quot;LindaConviction&quot;&gt;{{cite news|last=Johnson|first=Carrie|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/09/AR2006060901922_pf.html|work=[[The Washington Post]]|title=A Woman Of Conviction|date=2006-06-10|access-date=2009-08-07}}&lt;/ref&gt;

માઇકલ કોપર એનરોન માટે સાત વર્ષથી કામ કરતા હતા તેમ છતાં કંપનીની નાદારી બાદ પણ લે કોપરને જાણતી ન હતી. કોપર સમગ્ર કિસ્સામાં પોતાનુ નામ ગુપ્ત રાખી શકતો હતો કારણકે સમગ્ર ધ્યાન ફેસ્ટો પર કેન્દ્રિત થયેલું હતું.&lt;ref name=&quot;McLean153&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=153}}&lt;/ref&gt; કોપર એનરોનનો પ્રથમ એક્ઝિક્યુટિવ હતો જે દોષિત પુરવાર થયો હતો.&lt;ref name=&quot;KopperGuilty&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/business/2002/aug/21/corporatefraud.enron1|publisher=[[guardian.co.uk]]|title=Ex-Enron executive pleads guilty|date=2002-08-21|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; ચીફ એકાઉન્ટિંગ ઓફિસર રિક કોઝી સામે તેના કાર્યકાળ દરમિયાન એનરોનની નાણાકીય બાબતો છૂપાવવા માટે છ ગંભીર આરોપો દાખલ કરાયા હતા.&lt;ref name=&quot;Causey6Charges&quot;&gt;{{cite news|last=Ackman|first=Dan|url=http://www.forbes.com/2004/01/23/cx_da_0123topnewse.html|work=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|title=Causey May Put GAAP On Trial|date=2004-01-23|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; દોષિત નહીં થયા બાદ તેને દોષિતમાં તબદીલ કરાયો હતો અને તેને સાત વર્ષની જેલની સજા ફટકારાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Causey7Years&quot;&gt;{{cite news|last=McCoy|first=Kevin|url=http://www.usatoday.com/money/industries/energy/2005-12-28-enron-causey_x.htm?POE=NEWISVA|work=[[USA Today]]|title=Former Enron executive pleads guilty|date=2005-12-28|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

કંપનીમાં આચરવામાં આવેલા ગુનામાં સોળ લોકો દોષિત પુરવાર થયા હતા. આ ઉપરાંત આ કાનૂની ખટલામાં મેરિલ લિન્ચના ચાર ભૂતપૂર્વ કર્મચારી સહિત પાંચ દોષિત જાહેર થયા હતા. એનરોનના આઠ ભૂતપૂર્વ એક્ઝિક્યુટિવ્ઝે લે અને તેમના ભૂતપૂર્વ બોસ સ્કિલિંગ સામે સાક્ષી આપી હતી જેમાં મુખ્ય સાક્ષી ફેસ્ટો હતો.&lt;ref name=&quot;DayReckonCNN&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અન્ય એક્ઝિક્યુટિવ એનરોન કોર્પના હાઇ-સ્પીડ ઇન્ટરનેટ એકમનો ભૂતપૂર્વ વડો કેનિથ રાઇસ હતો તેણે ખટલામાં સહકાર આપ્યો હતો અને તેની જુબાનીએ સ્કિલિંગ અને લેને દોષિત પુરવાર કરવામાં મદદ કરી હતી. જૂન 2007માં તેને 27 મહિનાની સજા થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;BroadSentence&quot;&gt;{{cite news|last=Porretto|first=John|url=http://www.usatoday.com/money/economy/2007-06-18-3270186548_x.htm|title=Ex-Enron broadband head sentenced|work=[[USA Today]]|date=2007-06-18|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

===આર્થર એન્ડરસન===
આર્થર એન્ડરસન પર હજારો દસ્તાવેજોનો નાશ કરવા માટે અને ઇ-મેઇલ અને એનરોનના ઓડિટ સાથે જોડાયેલી કંપનીની ફાઇલો ડિલીટ કરવા માટે ન્યાયમાં અવરોધ પેદા કરવાના પ્રયાસનો આરોપ મુકવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં તે દોષિત પુરવાર થયા હતા.&lt;ref name=&quot;AndersenGuilty&quot;&gt;{{cite news|last=Thomas|first=Cathy Booth|title=Called to Account|url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,263006,00.html|date=2002-06-18|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=2009-08-09|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ56HIkr?url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,263006,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; બાદમાં, એન્ડર સામે દાખલ કરવામાં આવેલા ગુનાઓમાં જ્યુરીને યોગ્ય રીતે સૂચનાઓ આપવામાં આવી ન હતી તે કારણસર યુએસ સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચૂકાદો રદ કર્યો હતો. એન્ડરસનને દોષિત જાહેર કરતો ચૂકાદો રદ થયો હોવા છતાં તેણે તેના મોટા ભાગના ક્લાયન્ટ્સ ગુમાવ્યા હતા અને તેને જાહેર કંપનીઓના ઓડિટિંગથી દૂર રાખવામાં આવ્યા હતા. આ સમગ્ર કૌભાંડમાં આર્થર એન્ડરસનના બહુ જ ઓછી સંખ્યામાં કર્મચારીઓ સંકળાયેલા હતા તેમ છતાં કંપનીને બંધ કરવી પડી હતી અને 85,000 લોકો બેકાર બન્યા હતા.&lt;ref name=&quot;WP85000Jobs&quot;&gt;{{cite news|last=Rosenwald|first=Michael S.|title=Extreme (Executive) Makeover|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/09/AR2007090901619_pf.html|date=2007-11-10|work=[[The Washington Post]]|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FallAndersen&quot;&gt;{{cite news|last=Alexander|first=Delroy|coauthors=Greg Burns, Robert Manor, Flynn McRoberts, and E.A. Torriero|title=The Fall of Andersen|url=http://www.courant.com/news/nationworld/chi-0209010315sep01,0,2343149.story|date=2002-11-01|work=[[Hartford Courant]]|access-date=2009-08-09|archive-date=2009-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511190344/http://www.courant.com/news/nationworld/chi-0209010315sep01,0,2343149.story|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===નેટવેસ્ટ થ્રી===
ગાઇલ્સ ડાર્બી, ડેવિડ બર્મિંગહામ અને ગેરી મલગ્રૂ ગ્રીનવિચ નેટવેસ્ટ માટે કામ કરતા હતા. આ ત્રણ બ્રિટીશરોએ ફેસ્ટોએ વિશેષ ઉદેશ માટે સ્થાપેલી સ્વેપ સબ નામની કંપની પર ફેસ્ટો સાથે કામ કર્યું હતું. ફેસ્ટોની જ્યારે એસઇસી (SEC) દ્વારા તપાસ થઇ રહી હતી ત્યારે આ ત્રણ વ્યક્તિઓએ તેમની ફેસ્ટો સાથે થયેલી વાતચીત અંગે ચર્ચા કરવા નવેમ્બર 2001માં બ્રિટીશ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ ઓથોરિટી (એફએસએ) (FSA)નો સંપર્ક કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;FSAMet&quot;&gt;{{cite news|last=Hays|first=Kristen|work=[[Houston Chronicle]]|title=Source: British bankers to plead guilty in Enron case|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/special/enron/5333449.html|date=2007-11-27|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; જૂન 2002માં અમેરિકાએ વાયર છેતરપીંડીના સાત આરોપમાં તેમની સામે ધરપકડ વોરન્ટ કાઢ્યા હતા અને તેમનું અમેરિકામાં પ્રત્યાર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું. એનરોનના મુખ્ય સાક્ષી નીલ કુલબેકને પણ અમેરિકા લાવવાનો હતો પરંતુ 12 જુલાઈના રોજ તે નોર્થ-ઇસ્ટ લંડનના એક બગીચામાં મૃત હાલતમાં મળ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;CoulbeckDead&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/5173228.stm|publisher=[[BBC News]]|title=Enron witness found dead in park|date=2006-07-12|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; અમેરિકાએ આક્ષેપ કર્યો હતો અકે કુલબેક અને અન્ય આરોપીએ ફેસ્ટો સાથે મળીને કાવતરું રચ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;CoulbeckQA&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5164652.stm|publisher=[[BBC News]]|title=Q&amp;A: The NatWest Three |date=2007-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; નવેમ્બર 2007માં આ ત્રીપૂટી વાયર છેતરપીંડીના એક ગુનામાં દોષિત જાહેર થઇ હતી અને બાકીના છ ગુના પડતા મુકાયા હતા.&lt;ref name=&quot;Trio7Fraud&quot;&gt;{{cite news|last=Clark|first=Andrew|publisher=[[guardian.co.uk]]|title=NatWest Three plead guilty to wire fraud|url=http://www.guardian.co.uk/business/2007/nov/28/2|date=2007-11-28|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; ડાર્બી, બર્મિંગહામ અને મલગ્રૂ પ્રત્યેકને 37 મહિનાની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;NatWest3NYT&quot;&gt;{{cite news|last=Murphy|first=Kate|work=The New York Times|title='NatWest 3' sentenced to 37 months each|url=http://www.nytimes.com/2008/02/22/business/worldbusiness/22iht-natwest.5.10317714.html?_r=1|date=2008-02-22|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

==પરિણામો==
===કર્મચારીઓ અને શેરધારકો===
[[File:Enron Complex.jpg|thumb|350px|right|alt=Night image of several tall skyscrapers taken from a street view, looking up. Several lights and traffic lights can be seen on the street, along with a round walkway above the street.|એનરોનનું ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટનમાં મુખ્ય મથક, આ પ્રોપર્ટી બેન્કોના કન્સોર્ટિયમે 1990ના દાયકામાં 28.5 કરોડ ડોલરમાં ખરીદી હતી અને એનરોનને ભાડે આપી હતી.એનરોન 2004માં આ પ્રોપર્ટીમાંથી બહાર નિકળી તેના થોડા જ સમય પહેલા તે $5.55 કરોડમાં વેચાઇ હતી.&lt;ref&gt;[356]&lt;/ref&gt;]]
કંપની નાદાર બની તે પહેલા એનરોનના શેરધારકોએ ચાર વર્ષમાં $74 અબજ ગુમાવ્યા હતા. (આ કૌભાંડ $40 થી $45 અબજનું હતું).&lt;ref name=&quot;74BEnron&quot;&gt;{{cite news|last=Axtman|first=Kris|title=How Enron awards do, or don't, trickle down|url=http://www.csmonitor.com/2005/0620/p02s01-usju.html|date=2005-06-20|work=[[The Christian Science Monitor]]|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; એનરોનને ધિરાણદાતાઓ, કર્મચારીઓ અને શેરધારકોનું લગભગ $67 અબજ દેવું હતું અને એનરોનના વિભાજનથી તેને મર્યાદિત જ સહાય મળે તેમ હતું.&lt;ref name=&quot;67BillionNYT&quot;&gt;{{cite news|title=Enron's Plan Would Repay A Fraction of Dollars Owed|url=http://www.nytimes.com/2003/07/12/business/enron-s-plan-would-repay-a-fraction-of-dollars-owed.html|date=2003-07-12|work=The New York Times|access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt; ધિરાણદાતાઓને ચૂકવણી કરવા એનરોને કળા, ફોટોગ્રાફ, લોગોનું ચિહ્ન અને તેની પાઇપલાઇન સહિતની તેની અસ્કામતો વચેવા હરાજી પણ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;ArtNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Vogel|first=Carol|title=Enron's Art to Be Auctioned Off|url=http://www.nytimes.com/2003/04/16/business/enron-s-art-to-be-auctioned-off.html|date=2003-04-16|work=The New York Times|access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TiltedE&quot;&gt;{{cite news|agency=[[Associated Press]]|title=Enron's 'tilted-E' sign goes for $44,000 at auction|url=http://www.usatoday.com/money/industries/energy/2002-09-25-enron-auction_x.htm|date=2002-09-25|work=[[USA Today]]|access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SellPipes&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3646342.stm|title=Enron gets go ahead to sell pipes|date=2004-09-10|publisher=[[BBC News]]|access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;

મે 2004માં એનરોનના 20,000થી વધુ ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ પેન્શનમાં તેમણે ગુમાવેલા $2 અબજના વળતર સામે $85 મિલિયનનો દાવો જીતી ગયા હતા. તેમાં થયેલા સમજૂતિ મુજબ પ્રત્યેક કર્મચારીને $3,100 મળ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;May04Settlement&quot;&gt;{{cite news|last=Doran|first=James|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/article423518.ece|title=Enron staff win $85m|date=2004-05-14|work=[[The Times]]|access-date=2009-08-10|location=London|archive-date=2011-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612173117/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/article423518.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ત્યાર બાદના વર્ષમાં રોકાણકારોને પતાવટ  પેટે કેટલીક બેન્કો તરફથી $4.2 અબજ મળ્યા હતા. સપ્ટેમ્બર 2008માં, $40-અબજના દાવામાં શેરધારકો વતી $7.2-અબજ માટે પતાવટ થઇ હતી. આ પતાવટ મુખ્ય ફરિયાદીઓ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા (યુસી) (UC), અને 15 લાખ વ્યક્તિઓ અને સમુદાય વચ્ચે વહેંચાઇ હતી. યુસીની કાયદા કંપની કફલિન સ્ટોઇયા ગેલે રુડમેન એન્ડ રોબિન્સને ફી  પેટે $688 મિલિયન મળ્યા હતા, જે અમેરિકાના જામીનગીરી છેતપીંડી કેસમાં ચૂકવાયેલી મહત્તમ ફી હતી.&lt;ref name=&quot;72BillionSet&quot;&gt;{{cite news|last=DeBare|first=Ilana|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/09/BUCI12QRVE.DTL|title=Billions to be shared by Enron shareholders|date=2008-09-10|work=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=2009-08-10|archive-date=2012-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111095752/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F09%2F09%2FBUCI12QRVE.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વિતરણના સમયે યુસીએ જાહેરાત કરી હતી કે, &quot;અમને આ ભંડોળ સભ્યોને પાછુ આપતા અનહદ ખુશી થાય છે. અહીં સુધી પહોંચવા માટે લાંબા અને પડકારજનક પ્રયાસ કરવા પડ્યાં છે પરંતુ એનરોનના રોકાણકારો માટે પરિણામ અણધાર્યું છે.&quot;&lt;ref name=&quot;Distribution&quot;&gt;{{cite news|last=Davis|first=Trey|url=http://www.universityofcalifornia.edu/news/article/19211|title=UC begins distributing Enron settlement money|date=2008-12-18|publisher=[[University of California]]|access-date=2009-08-10|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ5tTGlZ?url=http://www.universityofcalifornia.edu/news/article/19211|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===સાર્બેન્સ- ઓક્સલી એક્ટ===
{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=In the [[RMS Titanic|Titanic]], the captain went down with the ship. And Enron looks to me like the captain first gave himself and his friends a bonus, then lowered himself and the top folks down the lifeboat and then hollered up and said, 'By the way, everything is going to be just fine.'
|source=[[United States Senate|U.S. Senator]] [[Byron Dorgan]].&lt;ref name=&quot;DVD606&quot;&gt;{{cite video|title=[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]|medium=DVD|publisher=[[Magnolia Pictures]]|time=6:06|date=January&amp;nbsp;17, 2006}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Main|Sarbanes-Oxley Act}}
ડિસેમ્બર 2001 અને એપ્રિલ 2002ની વચ્ચે સેનેટ કમિટી ઓન બેન્કિંગ, હાઉસિંગ એન્ડ અર્બન અફેર્સ અને હાઉસ કમિટી ઓન ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ એ એનરોનની પડતી અને તેને સંબંધિત હિસાબો અને રોકાણકારોના હિતોના રક્ષણને લગતા મુદ્દાઓ પર અસંખ્ય સુનાવણી હાથ ધરી હતી. આ સુનાવણીઓ અને એનરોને આચરેલા કોર્પોરેટ કૌભાંડને પગલે 20 જુલાઇ 2002ના રોજ સાર્બેન્સ- ઓક્સલી એક્ટ માટે માર્ગ મોકળો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Chhaochharia79&quot;&gt;{{cite journal|last=Chhaochharia|first=Vidhi|coauthor=Yaniv Grinstein|title=Corporate Governance and Firm Value: the Impact of the 2002 Governance Rules|journal=Johnson School Research Paper Series No. 23-06|volume=|issue=|page=7&amp;ndash;9|publisher=[[Johnson School of Management]]|location=|date=March 2007|url=http://www.afajof.org/afa/forthcoming/2312.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ5wCYTh?url=http://www.afajof.org/afa/forthcoming/2312.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ કાયદો એનરોનની લગભગ અરિસાની છાપ છે. એનરોન જ્યાં પણ કોર્પોરેટ ગવર્નન્સમાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું તે પ્રત્યેક મુદ્દાને આ કાયદામાં મુખ્ય જોગવાઇ તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.&quot;&lt;ref name=&quot;Deakin1&quot;&gt;{{cite journal|last=Deakin|first=Simon|coauthor=Suzanne J. Konzelmann|title=Learning from Enron|journal=ESRC Centre for Business Research|volume=|issue=Working Paper No 274|page=1|publisher=[[University of Cambridge]]|date=September 2003|url=http://www.cbr.cam.ac.uk/pdf/wp274.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ21BvjA?url=http://www.cbr.cam.ac.uk/pdf/wp274.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

સાર્બેન્સ- ઓક્સલી એક્ટની મુખ્ય જોગવાઇઓમાં ઓડિટ અહેવાલ તૈયાર કરવા માટેના ધારાધોરણ ઘડવા માટે પબ્લિક કંપની એકાઉન્ટિંગ ઓવરસાઇટ બોર્ડની સ્થાપના કરવી, જાહેર એકાઉન્ટિંગ કંપની જ્યારે ઓડિટિંગ કરતી હોય ત્યારે તેનો કોઇ પણ બિન ઓડિટીંગ સેવા આપવા પર પ્રતિબંધ મુકવો, ફરીથી આર્થિક સરવૈયું કરવું પડે તેવા કિસ્સામાં ઓડિટ કમિટીના સભ્યોની સ્વતંત્રતા, એક્ઝિક્યુટિવ્સે નાણાકીય અહેવાલો અટકાવવા અને ચોક્કસ એક્ઝિક્યુટિવ્સના બોનસ રદ કરવા માટે જોગવાઇ કરવી, અને મુક્ત કંપનીઓ સાથે કંપનીના સંબંધો અંગે વિસ્તૃત નાણાકીય સ્પષ્ટતાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Chhaochharia79&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

કોર્પોરેટ ગેરરીતિઓ અને હિસાબી નિયમોના ભંગના બનાવોને પગલે એસઇસીએ 13 ફેબ્રુઆરી 2002ના રોજ શેર બજારના નિયમોમાં ફેરફાર કરવાની માંગ કરી હતી. જૂન 2002માં ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સ્ચેન્જએ નવી વહીવટી દરખાસ્તની જાહેરાત કરી હતી જેને એસઇસીએ નવેમ્બર 2003માં મંજૂરી આપી હતી. ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સ્ચેન્જની અંતિમ દરખાસ્તની મુખ્ય જોગવાઇઓ આ મુજબ છે:&lt;ref name=&quot;Chhaochharia79&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
*તમામ કંપનીઓમાં બહુમતિમાં સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર્સ હોવા જોઇએ.
*સ્વતંત્ર ડિરેક્ટરોએ સ્વતંત્ર ડિરેક્ટરની છણાવટભરી વ્યાખ્યાનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું પડશે.
*વળતર સમિતિ, નામાંકન સમિતિ અને હિસાબી સમિતિમાં સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર્સ રહેશે.
*હિસાબી સમિતિના તમામ સભ્યો નાણાકીય બાબતોના જાણકાર હોવા જોઇએ. હિસાબી સમિતિનો ઓછામાં ઓછો એક સભ્ય હિસાબ અથવા નાણાકીય વ્યવસ્થાપનને લગતી બાબતોનો નિપૂણ હોવો જોઇએ.
*નિયમિત સત્ર ઉપરાંત બોર્ડે મેનેજમેન્ટ વગર પણ વધારાના સત્રો યોજવા જોઇએ.

==આ પણ જુઓ==
{{Portal|Houston}}
*''[[The Crooked E: The Unshredded Truth About Enron]]''  - એનરોનના ઉદય અને પડતી અંગે ટેલિવિઝન ફિલ્મ
*''[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]''  - કૌભાંડ અંગેના પુસ્તકને આધારે દસ્તાવેજીચિત્ર
*''એનરોન (પ્લે)'' , કૌભાંડ અંગે બ્રિટીશ લેખક લકી પ્રેબલનું નાટક
*''ફન વિથ ડિક એન્ડ જેન''  - 2000ના દાયકાના કોર્પોરેટ કૌભાંડોની પેરોડી કરતી કોમેડી ફિલ્મ
*''આર્થર એન્ડરસન એલએલપી વિરુદ્ધ અમેરિકા''  - યુનાઇડેટ ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટના ચૂકાદાને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટે ફગાવ્યો

==નોંધ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==સંદર્ભો==
*{{cite book|last=McLean|first=Bethany|authorlink=Bethany McLean|coauthor=Peter Elkind|title=The Smartest Guys in the Room|publisher=Portfolio Trade|location=New York|year=2003|isbn=1-59184-008-2}}
*{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|publisher=[[Foundation Press]]|year=2004|url=http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf|format=PDF|isbn=1-58778-578-1|access-date=2010-08-25|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604234448/http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf|url-status=dead}}

==વધુ વાંચન==
*{{cite book|last=Bryce|first=Robert|title=Pipe Dreams: Greed, Ego, and the Death of Enron|publisher=[[PublicAffairs]]|date=December 17, 2008|isbn=1-586-48201-7}}
*{{cite book|last=Collins|first=Denis|title=Behaving Badly: Ethical Lessons from Enron|publisher=Dog Ear Publishing, LLC|date=May 24, 2006|isbn=1-598-58160-0}}
*{{cite book|last=Cruver|first=Brian|title=Anatomy of Greed: Telling the Unshredded Truth from Inside Enron|publisher=[[Basic Books]]|date=September 1, 2003|isbn=0-786-71205-8}}
*{{cite book|last=Eichenwald|first=Kurt|title=Conspiracy of Fools: A True Story|publisher=[[Crown Publishing Group|Broadway Books]]|date=December 27, 2005|isbn=0-767-91179-2}}
*{{cite book|last=Fox|first=Loren|title=Enron: The Rise and Fall|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|date=December 22, 2003|isbn=0-471-47888-1}}
*{{cite book|last=Fusaro|first=Peter C.|coauthor=Ross M. Miller|title=What Went Wrong at Enron: Everyone's Guide to the Largest Bankruptcy in U.S. History|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|date=June 21, 2002|isbn=0-471-26574-8}}
*{{cite book|last=Salter|first=Malcolm S.|title=Innovation Corrupted: The Origins and Legacy of Enron's Collapse|publisher=[[Harvard University Press]]|date=June 30, 2008|isbn=0-674-02825-2}}
*{{cite book|last=Swartz|first=Mary|coauthor=Sherron Watkins|title=Power Failure: The Inside Story of the Collapse of Enron|publisher=[[Crown Publishing Group|Broadway Business]]|date=March 9, 2004|isbn=0-767-91368-X}}
*{{cite book|last=Toffler|first=Barbara Ley|coauthor=Jennifer Reingold|title=Final Accounting: Ambition, Greed and the Fall of Arthur Andersen|publisher=[[Crown Publishing Group|Broadway Business]]|date=April 13, 2004|isbn=0-767-91383-3}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
*[http://www.enron.com/ એનરોન ક્રેડિટર્સ રિકવરી ગ્રૂપ]
*[http://bodurtha.georgetown.edu/enron/10-K_1999.htm 2000 10-K] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320193858/http://bodurtha.georgetown.edu/enron/10-K_1999.htm |date=2012-03-20 }} અને [http://bodurtha.georgetown.edu/enron/10-K_2000.htm 2001 10-K] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320192000/http://bodurtha.georgetown.edu/enron/10-K_2000.htm |date=2012-03-20 }}


[[Category:કોર્પોરેટ કૌભાંડો]]
[[Category:એનરોન]]
[[Category:અમેરિકામાં ભ્રષ્ટાચાર]]

[[sv:Enron#Enronskandalen]]</text>
      <sha1>nzdbjaikbcjpi7h5csf29flk0cudgnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26329</id>
    <revision>
      <id>900838</id>
      <parentid>891695</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T23:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215311" sha1="npxk3ek57egj2f01pgpkilc63of20r4" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર
| Name                = Bruce Springsteen
| Img                 = BruceSpringsteen2009.jpg
| Img_size            = &lt;--!Only for images smaller than 220px! --&gt;
| Landscape           = Yes
| Img_capt            = Bruce Springsteen in concert during 2009
| Background          = solo_singer
| Birth_name          = Bruce Frederick Joseph Springsteen 
| Alias               = The Boss
| Born                = {{birth date and age|mf=yes|1949|09|23}}&lt;br /&gt;[[Long Branch, New Jersey|Long Branch]], New Jersey, U.S. &lt;!--PLEASE NOTE THAT HE WAS BORN IN A HOSPITAL IN LONG BRANCH BUT WAS RAISED IN FREEHOLD--&gt;
| Instrument          = Vocals, guitar, harmonica, piano
| Genre               = [[Heartland rock]], [[folk rock]], [[Americana (music)|Americana]]
| Occupation          = [[Singer-songwriter]]
| Years_active        = 1972–present 
| Label               = [[Columbia Records|Columbia]]
| Associated_acts     = [[E Street Band]], [[Steel Mill]], [[Miami Horns]], [[The Sessions Band]]
| URL                 = [http://www.brucespringsteen.net/ brucespringsteen.net]
| Notable_instruments = [[Fender Telecaster]]&lt;br /&gt;[[Fender Esquire]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uberproaudio.com/content/view/161/38/1/1/|title=Bruce Springsteen Guitar Gear Rig and Equipment|publisher=uberproaudio.com|access-date=2009-05-15|archive-date=2009-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611145142/http://www.uberproaudio.com/content/view/161/38/1/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Takamine Guitars]]&lt;br /&gt;[[Hohner|Hohner Marine Band Harmonica]]
}}

'''બ્રુસ ફ્રેડરિક જોસૅફ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'''  ({{Lang-en|Bruce Frederick Joseph Springsteen}}; જન્મ સપ્ટેમ્બર 23, 1949)નું ઉપનામ હતું '''ધ બોસ''' , તેઓ અમેરિકાના ઈ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ સાથે ગાયક- ગીતલેખક તરીકે જોડાયેલા છે તથા તેની સાથે રેકોર્ડિંગ અને ટૂરિંગ કરે છે.    સ્પ્રિન્ગસ્ટીન પોપ હૂક્સ, કાવ્યાત્મક ગીતરચના, અને પોતાની માતૃભૂમિ ન્યૂ જર્સી પર કેન્દ્રિત થયેલા અમેરિકાનાની અભિવ્યક્તિ વડે રંગાયેલી હાર્ટલેન્ડ રોક બ્રાન્ડ માટે વ્યાપકપણે જાણીતા છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://intunemusiconline.com/2009/09/30/bruce-springsteen-east-rutherford-930/ |title = inTuneMusic Online: Bruce Springsteen @ East Rutherford 9/30 |access-date = 2009-10-04 |author = Ambrose, Anthony |archive-date = 2011-10-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111005033055/http://intunemusiconline.com/2009/09/30/bruce-springsteen-east-rutherford-930/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  

સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના રેકોર્ડિંગ વાણિજ્યિક દ્વષ્ટિએ ઉપભોગ્ય રોક આલ્બમો અને ઉદાસીન લોક-કેન્દ્રી સંગીત વચ્ચે રહ્યું છે.  તેનો મોટાભાગનો મોભો કન્સર્ટસ અને મેરેથોન શોમાંથી ઉપજ્યો છે જેમાં તેણે અને ઇ સ્ટ્રીટ બેન્ડે ઉત્કટ લોકગીતો, જોશીલા સ્તુતિગીત, અને પાર્ટી રોક એન્ડ રોલ ગીતોનો પ્રયોગ કર્યો હતો, જેની વચ્ચે વચ્ચે તેઓ તરંગી-વિચિ અથવા અત્યંત લાગણીસભર વાતો વણી લેતા હતા.

આશરે ત્રણ કલાક ચાલનારા ઉત્તેજનાસભર જીવંત પ્રયોગોની શરૂઆત કરવા માટે તેઓ જાણીતા છે, પ્રારંભના દિવસોમાં કેટલીકવાર આ શો ચાર અથવા પાંચ કલાક ચાલતા હતા. 
તેમના સૌથી સફળ સ્ટુડિયો આલબમોમાં ''બોર્ન ટુ રન''  અને ''બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.'' નો સમાવેશ થાય છે. આ આલબમો અમેરિકાના રોજબરોજના જીવનમાં રહેલા સંઘર્ષમાં શ્રેષ્ઠતા શોધવાના સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના પ્રયાસોનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ છે. પછીના આલબમે તેમને વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ જાણીતા કલાકારો પૈકીના એક બનાવી દીધા.  તેઓ પોતે એક ડેમોક્રેટ હતા, તેમણે પ્રમુખપદ માટેના પ્રચાર અભિયાનમાં સેનેટર જ્હોન કૅરી અને પ્રમુખ બરાક ઓબામાને ટેકો આપ્યો હતો, આને લીધે સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને તેમનું સંગીત આધુનિક અમેરિકાના ઉદારવાદ સાથે જોડાઈ ગયું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2008/04/16/bruce-springsteen-endorse_n_96933.html|title=Bruce Springsteen Endorses Obama|publisher=huffingtonpost.com|author=Sklar, Rachel|date=2008-04-16|access-date=2009-07-23}}&lt;/ref&gt; તેઓ ન્યુ જર્સી અને અન્ય સ્થળોએ રાહત અને પુનઃનિર્માણના વિવિધ પ્રયાસોને પોતાના ટેકા તથા 2001માં 11 સપ્ટેમ્બરના હુમલાઓને પોતાની પ્રતિક્રિયા માટે પણ જાણીતા છે, તેમની પ્રતિક્રિયા તેમના આલબમ ''ધ રાઇઝિંગ'' માં પ્રતિબિંબિત થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicbox-online.com/9-11.html|title=Bruce Springsteen – The Rising|publisher=musicbox-online.com|access-date=2009-07-23}}&lt;/ref&gt;

તેમને પોતાના કામ બદલ સંખ્યાબંધ પુરસ્કારો મળ્યાં છે, જેમાં 20 ગ્રેમી એવોર્ડ, બે ગોલ્ડન ગ્લોબ અને એક એકેડમી એવોર્ડનો સમાવેશ થાય છે, તથા તેઓ વિશ્વભરમાં તેમના ચાહકો રહેલા છે.  યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તેમના 65 મિલિયન કરતા વધુ આલબમ અને વિશ્વભરમાં 120 મિલિયન આલબમોનું વેચાણ થયેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt|title=Top Selling Artists|publisher=riaa.com|access-date=2008-09-04|archive-date=2012-05-19|archive-url=https://www.webcitation.org/67mfxzDTf?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2009માં તેમને કેનેડી સેન્ટર ઓનર્સ મળ્યું હતું અને તે જ વર્ષે ફોર્બ્સની 100 સેલિબ્રિટીની યાદીમાં તેમને છઠ્ઠું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.forbes.com/lists/2009/53/celebrity-09_The-Celebrity-100_Rank.html | title = The Celebrity 100 | publisher = Forbes.com}}&lt;/ref&gt; 

ઇ સ્ટ્રીટ બેન્ડમાં પોતાની સાથીદાર પેટ્ટી સાયલ્ફા સાથે તેમણે લગ્ન કરેલા છે, અને તેમને ત્રણ બાળકો પણ છે. 

== જીવન અને કારકિર્દી ==
=== પ્રારંભના વર્ષો(1949–1972) ===
સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ન્યૂ જર્સીની લોન્ગ બ્રાન્ચમાં જન્મ્યા હતા, અને તેમણે પોતાનું બાળપણ તથા હાઇસ્કૂલના વર્ષો ફ્રીહોલ્ડ બરોમાં વીતાવ્યા હતા. તેઓ ફ્રીહોલ્ડ બરોની ઇસ્ટ સ્ટ્રીટમાં રહેતા અને ફ્રીહોલ્ડ બરો હાઈ સ્કૂલમાં ભણતા. તેમના પિતા, ડગ્લાસ ફ્રેડેરિક સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ડચ અને આયરિશ વંશપરંપરા ધરાવતા હતા, તેઓ અન્ય વ્યવસાય ઉપરાંત એક બસ ડ્રાઈવર તરીકે કામ કરતા હતા; તેમની અટક ડચ છે જેનો અર્થ ''સ્ટેપિંગ સ્ટોન''  થાય છે.&lt;ref&gt;&quot;સ્પ્રિન્ગનો પરંપરાગત અર્થ &quot;કૂદવું&quot; એવો થાય છે; પરંતુ રૂઢિપ્રયોગની દ્વષ્ટિએ તેનો યોગ્ય અનુવાદ ''કૂદતો પથ્થર''  થાય છે.&lt;/ref&gt; તેમની માતા એડલ એન (ની જેરિલ્લી) કાયદાકીય સચિવ હતા અને તેઓ ઈટાલિયન કુળમાંથી આવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.niaf.org/research/contribution.asp/ |title = Italian American Contributions |access-date = 2010-03-05 |author = NIAF |archive-date = 2010-03-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100308113407/http://www.niaf.org/research/contribution.asp |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; એકંદર રીતે, સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું કુળ પચાસ ટકા ઈટાલિયન, 37 ટકા આયરિશ અને 13 ટકા ડચ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url = 
http://pinkcadillacmusic.wordpress.com/le-origini-napoletane-di-bruce/ |title = Bruce’s neapolitan origin |access-date = 2010-03-05 |publisher = pinkcadillacmusic.wordpress.com | language=Italian}}&lt;/ref&gt; તેમની માતાના પિતા (નાના) નેપલ્સની નજીકના એક શહેર વિકો ઇક્વેન્સમાં જન્મ્યા હતા.&lt;ref&gt;વિલિયમ એદમ્સ રેઇટવેઇઝનર દ્વારા સંપાદિત કરાયા અનુસારનો [http://www.google.com/search?q=cache:DRNqIAYYdywJ:www.wargs.com/other/springsteen.html બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનો વંશવેલો]&lt;/ref&gt; તેમને બે નાની બહેનો છે, વર્જિનિયા અને પામેલા.  પામેલાએ ફિલ્મોમાં અલ્પજીવી કારકિર્દી બાદ અભિનય છોડીને સ્ટીલ ફોટોગ્રાફીને પૂર્ણ સમયના વ્યવસાય તરીકે અપનાવ્યો હતો; ''હ્યુમન ટચ''  અને ''લકી ટાઉન''  આલબમોના ફોટો તેણીએ પાડ્યાં હતા. 

તેમનો ઉછેર એક રોમન કેથોલિક તરીકે થયો હતો,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0819803/bio|title=Bruce Springsteen - Biography|publisher=imdb.com|access-date=2010-03-21}}&lt;/ref&gt; સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ફ્રીહોલ્ડ બરોની સેંટ રોઝ ઓફ લિમા કેથોલિક સ્કૂલમાં ભણ્યાં હતા, જ્યાં ખ્રિસ્તી સાધ્વીઓ અને અન્ય વિદ્યાર્થીઓ સાથે તેમને મતભેદ રહ્યાં હતા, તેમછતાં તેમના પછીના મોટાભાગના સંગીતમાં ઊંડા કેથોલિક વિચારોનું પ્રતિબિંબ પડે છે, જેમાં રોક છાંટ ધરાવતી, ઘણી પરંપરાગત આયરિશ-કેથોલિક સ્તુતિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;glorydays&quot;&gt;''ગ્લોરી ડૅઝ: 1980ના દશકમાં બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'' . ડેવ માર્શ, 1987, પેજ. 88–89.&lt;/ref&gt; 

નવમી શ્રેણીમાં, તેમને પબ્લિક ફ્રીહોલ્ડ રિજીયોનલ હાઈ સ્કૂલમાં તબદીલ કરાયા, પરંતુ તેઓ ત્યાં પણ ભળી શક્યાં નહી.  તેમના જૂનાં શિક્ષકોએ જણાવ્યું છે કે તે એક &quot;એકાંતવાસી હતો, જે પોતાનું ગિટાર વગાડવા કરતા બીજું કંઈ પણ કરવા માગતો નહોતો.&quot; તેમણે હાઈસ્કૂલનું શિક્ષણ પૂરું કર્યું, પરંતુ તેઓ એટલી બધી અરૂચિ અનુભવતા હતા કે તેઓ તેમના પોતાના સ્નાતકોત્તર સમારોહમાં જ ગેરહાજર રહ્યાં.&lt;ref&gt;''સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'' . રોબર્ટ હિલબર્ન, 1985, પેજ 28.&lt;/ref&gt; તેમણે ટૂંકા સમય માટે ઓસિયન કાઉન્ટી કોલેજમાં ભણ્યાં, પરંતુ તે પણ અધવચ્ચે છોડી દીધી.&lt;ref name=&quot;glorydays&quot;/&gt;

સાત વર્ષની વયે ''ધ એદ સુલિવાન શો''  પર એલ્વિસ પ્રેસલીને જોયા બાદ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન સંગીત પ્રત્યે પ્રોત્સાહિત થયા હતા. 13 વર્ષની વયે તેમણે 18 ડોલરમાં પોતાનું સૌપ્રથમ ગિટાર ખરીદ્યું. બાદમાં પોતાના એક ગીત &quot;ધ વિશ&quot;માં તેમણે સ્મરણ કર્યા પ્રમાણે, તેમની માતાએ 16 વર્ષના સ્પ્રિન્ગસ્ટીન માટે 60 ડોલરનું કેન્ટ ગિટાર ખરીદવા માટે ધિરાણ લીધું હતું.

1965માં, તેઓ હાઉસ ઓફ ટેક્સ એન્ મેરિયન વિનયાર્ડ પહોંચ્યા, જેઓ શહેરમાં યુવા સંગીતકારોને પ્રાયોજિત કરતા હતા.  તેમણે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને મોખરાનો ગિટારવાદક અને ત્યારપછી ધ કેસલિઝનો મોખરાનો ગાયક બનવામાં મદદ કરી. ધ કેસલિઝે બ્રિક ટાઉનશિપમાંના એક જાહેર રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયોમાં બે ગીત રેકોર્ડ કર્યાં અને ગ્રીનવિચ ગામમાં કાફે વ્હા? સહિતના વિવિધ સ્થળોએ ગીતો વગાડ્યા.  મેરિયન વિનયાર્ડે જણાવ્યા પ્રમાણે જ્યારે યુવાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીને મોટા માણસ બનવાનો વાયદો કર્યો ત્યારે તેમને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનમાં ભરોસો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://newstranscript.gmnews.com/news/2002/0417/Front_page/003.html| title=Musicians' best friends to be honored in Freehold| date=2002-04-17| access-date=2010-08-25| archive-date=2012-12-05| archive-url=https://archive.is/20121205061313/http://newstranscript.gmnews.com/news/2002/0417/Front_page/003.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

19 વર્ષની વયે સેનામાં દાખલ થવા માટે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને બોલાવવામાં આવ્યા, તેઓ શારીરિક પરીક્ષામાં નાપાસ થયા અને વિયેતનામ યુદ્ધમાં ભાગ લીધો નહીં.  1984માં ''રોલિંગ સ્ટોન''  મેગેઝિનને આપેલી એક મુલાકાતમાં, તેમણે જણાવ્યું હતું કે, &quot;જ્યારે હું શારીરિક પરીક્ષા આપવા માટે બસમાં જતો હતો, ત્યારે હું એક જ વાતનો વિચાર કરતો હતો કેઃ મારે જવાનું નથી.&quot; 17 વર્ષની વયે એક મોટરસાયકલ અકસ્માતમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને ગંભીર ઈજા થઈ હતી, આ સહિત સૈન્ય પરીક્ષા વખતે તેની &quot;તરંગી&quot; વર્તણૂંક અને પરીક્ષા નહી થવાની જેવા કારણો તેમને 4એફ અપાવવા માટે પૂરતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/news/coverstory/5933449|title=The Rolling Stone Interview: Bruce Springsteen|author=Loder, Kurt|date=1984-12-06|publisher=rollingstone.com|access-date=2010-03-21|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421085029/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/5933449|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Beach tickets.JPG|left|thumb|આસ્બરી પાર્ક, ન્યૂ જર્સી જેવા ન્યૂ જર્સીના કિનારાવર્તી શહેરોના સામાન્ય જીવનનો બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સંગીત પર પ્રભાવ છે.]]

1960ના દશકના ઉત્તરાર્ધમાં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને અર્થ તરીકે ઓળખાતી એક પાવર ત્રિપુટીમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ટૂંકા ગાળા માટે કામ કર્યું, આ ત્રિપૂટી ન્યૂ જર્સીની ક્લબોમાં સંગીતવાદન કરતી હતી.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ક્લબ ગિગ્સમાં એક બેન્ડ સાથે કામ કરતા હતા તે સમયગાળા દરમિયાન તેઓ બેન્ડનો રાત્રિનો ચાર્જ વસૂલ કરીને તેને પોતાના સાથીદારોમાં વહેંચી દેવાનું કામ કરતા હતા તેથી તેમને &quot;ધ બોસ&quot;નું ઉપનામ મળ્યું.&lt;ref&gt;''રેસિંગ ઇન ધ સ્ટ્રીટ: ધ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન રીડર'' , પૅંગ્વિન, 2004.&lt;/ref&gt; સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને બોસ લોકોથી અણગમો હોવાને કારણે તેમનું આ ઉપનામ ગમ્યું નહોતું,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7829013.stm|title='What's in a nickame?'|author=Brett, Oliver|publisher=bbc.co.uk|access-date=2009-01-21 | date=2009-01-15 | location=London}}&lt;/ref&gt; પરંતુ તેણે એને મૂક સંમતિ આપી દીધી હોય એવું જણાય છે. તાજેતરના ઘણા સંગીત સમારોહમાં પ્રેક્ષકોએ વિવિઝ બેનરો અને લાયસન્સ પ્લેટો પર &quot;બોસ ટાઇમ&quot; એવું ચિતરામણ કર્યું હતું તથા અન્ય કેટલાક એવા ઉચ્ચારણો કરી રહ્યાં હતા.  અગાઉ તેમનું ઉપનામ &quot;ડોક્ટર&quot; હતું.&lt;ref&gt;{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Backstage With Bruce: Springsteen On His Early Work |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=100038036 |quote= |work=[[National Public Radio]] |date=November 15, 2005 |access-date=2009-02-02 }}&lt;/ref&gt; 1969થી 1971 સુધી, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને સ્ટીલ મિલ સાથે કામ કર્યું, જેમાં ડેની ફેડરિકી, વિની લોપેઝ, વિની રોઝલિન અને બાદમાં સ્ટીવ વૅન ઝેન્ડીટ તથા રોબિન થોમસન પણ હતા.  તેમણે ત્યારબાદ મિડ-એટલાન્ટિક કોલેજ સર્કિટ, અને ટૂંકાગાળા માટે કેલિફોર્નિયામાં પણ સંગીત પીરસ્યું. જાન્યુઆરી 1970માં ''સાન ફ્રાન્સિસ્કો એક્ઝામિનર'' ના સંગીત વિવેચક ફિલીપ એલવૂડે સ્ટીલ મીલનાં તેમણે કરેલાં ફુલગુલાબી મૂલ્યાંકન બદલ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને જવાબદાર ઠેરવ્યાં અને કહ્યું કેઃ &quot;હું ક્યારેય કોઈ સદંતર અજાણી ટેલેન્ટથી આટલો અભિભૂત થયો નથી.&quot; એલવૂડે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં &quot;સ્નેહાકર્ષણવાળા સંગીત&quot;ને બિરદાવ્યું હતું અને, ખાસ કરીને સ્પ્રિન્ટસ્ટીનને &quot;સૌથી પ્રભાવશાળી કમ્પોઝર&quot; તરીકે વર્ણવ્યા હતા.  આ સમયગાળા દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીને આસ્બરી પાર્ક અને જર્સી શોર પર આવેલી નાની ક્લબોમાં નિયમિતપણે કામ કર્યું, જેના કારણે ટૂંક સમયમાં જ તેમનો ચાહકવર્ગ ઉભો થયો.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીન એક અનોખી અને મૌલિક સંગીત તથા ગીત શૈલી ઘડવા માગતા હોવાથી, આગામી બે વર્ષમાં અન્ય પ્રયોગો કર્યા જેમકેઃ ડૉ. ઝૂમ એન્ડ ધ સોનિક બૂમ (મધ્ય 1971નો પૂર્વાર્ધ), સનડાન્સ બ્લ્યૂઝ બેન્ડ (મધ્ય 1971), અને ધ બ્રૂસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન બૅન્ડ (મધ્ય 1971-મધ્ય 1972).  પિયાનોવાદક ડેવિડ સેન્સિયસના ઉમેરાની સાથે, બાદમાં ઈ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ તરીકે ઉભરી આવનારા જૂથનો આધાર તૈયાર થયો, આ જૂથમાં પ્રસંગોપાત કામચલાઉ ઉમેરો થતો રહ્યો; જેમકે હોર્ન સેંક્શન્સ, &quot;ધ ઝૂમેટ્સ&quot; (&quot;ડૉ ઝૂમ&quot; માટે પાશ્ચાદભૂમિમાં સહગાયન કરનારી સ્ત્રીઓનું જૂથ) અને હાર્મોનિકામાં સાઉથસાઇડ જોની લિયોન. સ્પ્રિન્ગસ્ટીને શોધી કાઢેલી સંગીત શૈલીમાં બ્લ્યૂઝ, આરએન્ડબી, જાઝ, ચર્ચ સંગીત, પ્રારંભનો રોક એન્ડ રૉલસ તથા સોઉલનો સમાવેશ થતો હતો.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની ગીતલેખન ક્ષમતા ખુબ સારી હતી. પ્રારંભના પ્રચાર અભિયાનોમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, &quot;સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના કેટલાક ગીતોમાં અન્ય કલાકારોનાં સંપૂર્ણ આલબમની તુલનાએ વધારે શબ્દો રહેતા હતા.&quot; તેમની આ ક્ષમતા કેટલાક એવા લોકોના ધ્યાનમાં આવી જેઓએ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું જીવન બલી નાખ્યું જેમાં નવા મેનેજરો માઇક એપ્પલ અને જિમ ક્રેટેકસ, તથા દંતકથારૂપ સંસ્થા કોલમ્બિયા રેકોર્ડ્સના ટેલેન્ટ શોધક જોન હેમન્ડનો સમાવેશ થતો હતો. હેમન્ડે એપ્પલના દબાણને વશ થઈને મે 1972માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની કસોટી કરી. 

સ્પ્રિન્ગસ્ટીને આંતરરાષ્ટ્રીયસ્તરે સરાહના મેળવ્યા બાદ પણ, તેમના સંગીતમાં ન્યૂ જર્સીની યાદો ઝળકતી રહી, તેઓ ઘણીવાર પોતાના જીવંત પ્રયોગોમાં &quot;મહાન રાજ્ય ન્યૂ જર્સી&quot;ની પ્રશંસા કરતા રહ્યાં. સ્થાનિક લોકોમાં પોતાની વ્યાપક અપીલને પગલે, તેઓ નિયમિતપણે મુખ્યત્વે ન્યૂ જર્સી અને ફિલાડેલ્ફિયામાં ક્રમાનુસારના ધોરણે નાઇટ્સનું વેચાણ કરતા.  વર્ષો સુધી તેઓ ધ સ્ટોન પોની અને અન્ય કાંઠાળ નાઇટક્લબોમાં આશ્ચર્યજનકરીતે દેખાતા રહ્યાં, જેને લીધે તેઓ જર્સી શૉર સાઉન્ડનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયા.

=== 1972–1974: સફળતા માટેનો પ્રારંભિક સંઘર્ષ ===
1972માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને જોન હેમન્ડની મદદથી કોલમ્બિયા રેકોર્ડસ સાથે એક વિક્રમી કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યાં, હેમન્ડે એક દશક અગાઉ સમાન લેબલ માટે બોબ ડાયલેનને કરારબદ્ધ કર્યો હતો.  ન્યૂ જર્સીમાં રહેલા પોતાના મોટાભાગના સાથીઓને સ્પ્રિન્ગસ્ટીન પોતાની સાથે સ્ટુડિયોમાં લઈ આવ્યા, તે રીતે ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડની રચના થઈ (અલબત્ત હજુ થોડા વર્ષો સુધી આ બેન્ડ તેના ઔપચારિક નામે ઓળખાવાનું નહોતું). તેમનું સૌપ્રથમ આલબમ ''ગ્રિટિંગ્સ ફ્રોમ આસ્બરી પાર્ક, એન.જે.''  જાન્યુઆરી, 1973માં બહાર પડ્યું. આ આલબમનું વેચાણ ધીમું હતું, છતાં તેણે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને વિવેચકોના પ્રિય કલાકાર બનાવ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web| author=[[Lester Bangs]]| url=http://web.archive.org/web/20071224125845rn_1/www.rollingstone.com/reviews/album/107193/greetings_from_asbury_park_nj| title=Greetings From Asbury Park, NJ|date=1973-07-05| publisher=Rolling Stone|access-date=2010-03-21}}&lt;/ref&gt; સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની કાવ્યાત્મક ગીતરચના અને &quot;બ્લાઇન્ડેડ બાય ધ લાઈટ&quot; તથા &quot;ફોર યુ&quot; જેવા ટ્રેકમાં લોક-રોકની છાંટ ધરાવતા સંગીતના દ્વષ્ટાંત, તેમજ કોલમ્બિયા અને હેમન્ડ સાથેના સંપર્કોને કારણે શરૂઆતમાં વિવેચકોએ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની તુલના બોબ ડાયલેન સાથે કરી.   ફેબ્રુઆરી, 1973માં ન્યૂઝસ્ટેન્ડ પર સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની સૌપ્રથમ મુલાકાત/ ચરિત્રાત્મક લેખમાં, ''ક્રોવડેડી''  સામયિકના તંત્રી પીટર નોબલરે માર્ચ 1973માં લખ્યું હતું કે, &quot;સ્પ્રિન્ગસ્ટીન જે તાજગી અને જોશથી ગાય છે તેવું ગાયન મેં 'લાઇક અ રોલિંગ સ્ટોન' બાદ સાંભળ્યું જ નહોતું.&quot;

રોક પ્રેસમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને પ્રકાશમાં લાવવાનો શ્રેય ''ક્રોવડેડી'' ને જાય છે અને તે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની કલાને બિરદાવનારા પ્રારંભિક સંસ્થા હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.crawdaddy.com/index.php/2008/05/14/happy-one-year-anniversary-a-time-to-celebrate-and-look-back/|title=History of ''Crawdaddy''|publisher=crawdaddy.com|access-date=2010-03-21}}&lt;/ref&gt;  (સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડે જૂન 1976માં ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં ''ક્રોવડેડી'' ની 10મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે યોજાયેલી પાર્ટીમાં ખાનગી પર્ફોરમન્સ આપીને ઋણસ્વીકાર કર્યો હતો.)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40C15F93C5B167493CBA9178DD85F428785F9&amp;scp=1&amp;sq=springsteen%20crawdaddy&amp;st=cse|title=''Crawdaddy'' Party Mirrors Magazine|publisher=NY Times|author=Rockwell, John|date=1976-05-09|access-date=2010-03-21}}&lt;/ref&gt; 1975માં ક્રીમમાં સંગીત વિવેચક લેસ્ટર બૅન્ગ્સે લખ્યું હતું કે, જ્યારે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું સૌપ્રથમ આલબમ બહાર પડ્યું ત્યારે &quot;અમારી પૈકીના ઘણા લોકોએ તેને રદિયો આપ્યો હતોઃ તે બોબ ડાયલેન અને વેન મોરિસન જેવા ગીતો લખે છે, વેન મોરિસન અને રોબી રોબર્ટસન જેવું ગાય છે, અને તે એક એવા બેન્ડનું નેતૃત્વ કરે છે કે જે વેન મોરિસનના બેન્ડની જેવું લાગે છે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web| author=Lester Bangs| url=http://home.theboots.net/theboots/articles/bangs_btr_review.html| title=Hot Rod Rumble In The Promised Land| date=1975-11| publisher=[[Creem]]| access-date=2010-03-21| archive-date=2002-08-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20020804133139/http://home.theboots.net/theboots/articles/bangs_btr_review.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ખાસ કરીને &quot;સ્પિરીટ ઇન ધ નાઇટ&quot; ટ્રેકમાં મોરિસનનો પ્રભાવ જોવા મળે છે, જ્યારે &quot;લોસ્ટ ઇન ધ ફ્લડ&quot; વિયેતનામના યોદ્ધાઓના ઘણાં વર્ણન પૈકીનું સૌપ્રથમ હતું, જ્યારે ગ્રોવિન' અપ એ કિશોરાવસ્થાની પુનરાવર્તી થીમ પર સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું સૌપ્રથમ કદમ હતું. 

સપ્ટેમ્બર 1973માં તેનું બીજું આલ્બમ, ધ વાઇલ્ડ, ''ધ ઇનોસન્ટ એન્ડ ધ ઇ સ્ટ્રીટ શફલ,''  બહાર પડ્યું, જેને ફરીથી વિવેચકોની સરાહના મળી, પણ તેને વ્યવસાયિક સફળતા નહોતી મળી. ઓછાં પ્રમાણમાં લોક સંસ્કૃતિ ધરાવતા ગીતો, વધુ આરએન્ડબી વાદ્યોનો ઉપયોગ અને કિશોરાવસ્થાના સડકછાપ જીવનના રોમેન્ટિક શૈલીમાં થયેલી ગીતરચના સાથે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ગીતો સ્વરૂપ અને પહોંચની દ્વષ્ટિએ પ્રભાવી બન્યા. &quot;ફોર્થ ઓફ જુલાઈ, આસ્બરી પાર્ક (સેન્ડી)&quot;, અને &quot;ઇન્સિડન્ટ ઓન ફિફ્ટીસેવન્થ સ્ટ્રીટ&quot; સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ચાહકોના પ્રિય બન્યા, તેમજ લાંબુ અને ઉત્સાહવર્ધક આલબમ &quot;રોઝાલિટા (કમ આઉટ ટુનાઈટ)&quot; સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું સૌથી વધુ ચાહના પામેલા કન્સર્ટ નંબર્સ પૈકી સ્થાન પામ્યું. 

હાર્વર્ડ સ્ક્વૅર થિયેટર ખાતે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનો પ્રયોગ નિહાળ્યા બાદ, સંગીત વિવેચક જોન લેન્દૌએ બોસ્ટનના ''ધ રિયલ પેપર'' ના 22 મે, 1974ના રોજના અંકમાં લખ્યું કે, &quot;મેં રોક એન્ડ રોલનું ભાવિ નિહાળ્યું, અને તેનું નામ છે બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન.  એક રાતે મારે યુવાનો જેવી લાગણીની આવશ્યક્તા હતી, તેણે મને એવી પ્રતીતિ કરાવી કે જાણે હું  ધીમે ધીમે લેન્દૌ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના મેનેજર અને નિર્માતા બની ગયા, તેમજ નવું આલબમ ''બોર્ન ટુ રન''  પૂરું કરાવવામાં મદદ કરી.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીન જ્યારે વૉલ ઓફ સાઉન્ડના નિર્માણ માટે ઝઝૂમી રહ્યાં હતા ત્યારે રેકોર્ડિંગની પ્રક્રિયા દરમિયાન વ્યવસાયિક રીતે સંભવ એવો રેકોર્ડ બનાવવાના પ્રયાસમાં ધરખમ બજેટ બની જતા સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ભાંગી પડ્યાં હતા. પરંતુ, પ્રોગ્રેસિવ રૉક રેડિયો પર &quot;બોર્ન ટુ રન&quot;નું આરંભિક મિક્સ પ્રસિદ્ધ થતાં, આલબમ જારી થવાની સંભાવના જાગી.  આ આલબમ રેકોર્ડ કરવામાં 14 મહિના લાગ્યા, તે પૈકીના છ મહિના તો માત્ર &quot;બોર્ન ટુ રન&quot; ગીત પાછળ જ ગયા. આ સમયગાળા દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીને આ આલબમને લઈને ગુસ્સા અને હતાશા સામે ઝઝૂમવું પડ્યું. તેઓ એવું કહેતા કે, &quot;તેમને (પોતાના) મસ્તકમાં એવા અવાજ સંભળાય છે કે જેને તેઓ સ્ટુડિયોમાં રહેલા અન્ય લોકો સમક્ષ વ્યક્ત કરી શકતા નથી.&quot; આ આલબમનું રેકોર્ડિંગ ચાલતુ હતુ તે સમયગાળા દરમિયાન તદ્દન અણીના સમયે જ &quot;મિયામી&quot; સ્ટીવ વૅન ઝેન્ડટ સ્ટુડિયોમાં આવી ચડ્યાં અને તેમણે &quot;ટેન્થ એવન્યુ ફ્રીઝ-આઉટ&quot;માં હોર્ન વિભાગની રચના કરવામાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને સહાય કરી (આલબમમાં થયેલું આ એકમાત્ર લેખિત યોગદાન હતું), અને ધીમે ધીમે તેઓ ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડમાં જોડાઈ ગયા.    વૅન ઝેન્ડટ લાંબા સમય સુધી સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં મિત્ર બની રહ્યાં તેમજ તેમના પ્રારંભિક સંગીત પ્રોજેક્ટ્સમાં તેમના સહયોગી તરીકે પણ રહ્યાં. તેઓ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ક્યાંથી આવે છે તે જાણતા હતા, આ જાણકારી તેમને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને સંભળાતા અવાજો પૈકીના કેટલાકનો અનુવાદ કરવામાં મદદરૂપ થઈ.  થકવી નાખનારા રેકોર્ડિંગના સેશનો યોજાવા છતાં પણ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને સંતોષ થયો નહોતો, અને જ્યારે તેમણે તૈયાર આલબમને સૌપ્રથમવાર સાંભળ્યું ત્યારે તેમણે રેકોર્ડને સાંકડી ગલીમાં ફગાવી દીધી અને જોન લેન્દૌને કહ્યું કે તે આના કરતા તો બોટમ લાઇન કે જ્યાં તેઓ ઘણીવાર પ્રયોગો ભજવતા હતા, ત્યાં આ આલબમને વગાડશે.{{Citation needed|date=August 2009}}


આ સમયગાળામાં તેમના જીવનમાં ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં રહેતી એક મોડેલ આવી.

=== 1975–1983: જંગી સફળતા ===
13 ઓગસ્ટ, 1975ના રોજ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડે ન્યૂ યોર્ક શહેરની બોટમ લાઇન ક્લબમાં પાંચ રાત્રિનાં 10 શૉનો સ્ટેન્ડ શરૂ કર્યો. આ શૉએ માધ્યમોનું નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું, અને કે ડબ્લ્યુએનઇડબ્લ્યુ-એફએમ પર પ્રસારિત કરવામાં આવ્યું, જેણે ઘણાં શંકાશીલ લોકોને સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ખરેખર કલાકાર છે તેવું માનતા કર્યાં. દશકો બાદ, ''રૉલિંગ સ્ટોન''  સામયિકે આ સ્ટેન્ડને રૉક એન્ડ રૉલને બદલી નાખનારી પચાસ પળો પૈકીની એક ગણાવી હતી.  25 ઓગસ્ટ, 1975ના રોજ ''બોર્ન ટુ રન''  રિલીઝ થયું તે સાથે જ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને છેવટે સફળતા મળી. આ આલબમ બિલબોર્ડ 200માં ત્રીજા સ્થાને રહ્યું, અને કોઇ પણ હિટ સીંગલ હતું નહી. તેવા સમયે આ આલબમના &quot;બોર્ન ટુ રન&quot; (બિલબોર્ડમાં 23મો નંબર), &quot;થંડર રોડ&quot;, &quot;ટેન્થ એવન્યુ ફ્રીઝ-આઉટ&quot; (બિલબોર્ડમાં 83મો નંબર), અને &quot;જંગલલેન્ડ&quot; ગીતોને મોટા પ્રમાણમાં આલ્બમ-ઓરિયેન્ટેડ રોક તરીકે પ્રસારિત કરવામાં આવ્યા અને આ ગીતો ઘણાં ક્લાસિક રોક સ્ટેશનોના લાંબા વખત સુધી પ્રિય ગીતો રહ્યાં. ગીતોનું લેખન અને રેકોર્ડિંગ પહેલા કરતા વધુ શિસ્તભર્યું હતું, તેમછતાં ગીતોમાં એક પ્રકારની મહાનતાની મહેંક જળવાઈ રહી.  વિશાળ દ્વશ્યફલક, રોમાંચક પ્રોડકશન અને ઉત્કટ આશાવાદ ધરાવતું, ''બોર્ન ટુ રન'' ને કેટલાક ચાહકો કોઇ પણ સમયના સૌથી શ્રેષ્ઠ રૉક એન્ડ રૉલ આલબમો પૈકીનું એક અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું સૌથી સારું કામ ગણે છે. આ આલબમે તેને એક સનિષ્ઠ અને જોમવાળી રૉક એન્ડ રૉલ વ્યક્તિત્વ તરીકે સ્થાપિત કરી દીધો જે રૉક પ્રેક્ષકોની માટે અને તેમના અવાજમાં બોલે છે. આ સિદ્ધિની પર કલગી સમાન કિસ્સામાં, તે જ વર્ષે સ્પ્રિન્ગસ્ટીન 27 ઓક્ટોબરના રોજ, એક જ સપ્તાહમાં, ''ટાઇમ''  અને ''ન્યૂઝવીક'' , બન્નેના મુખપૃષ્ઠ પર ચમક્યો.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની પ્રસિદ્ધિનું મોજું એટલું તો તીવ્ર બન્યું કે પોતાની સૌપ્રથમવારની વિદેશી મુસાફરી દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીને તેની સામે બળવો કરવો પડ્યો અને તેણે લંડનમાં એક સમારોહમાં ઉપસ્થિત થતા પૂર્વે પ્રમોશનલ પોસ્ટરો ફાડી નાખ્યાં હતા.


પોતાના ભૂતપૂર્વ મેનેજર માઇક એપ્પલ સાથેની કાનૂની લડાઇને કારણે સ્પ્રિન્ગસ્ટીન આશરે એક વર્ષ સુધી સ્ટુડિયોથી દૂર રહ્યાં, આ સમયગાળા દરમિયાન પૂરા અમેરિકામાં વ્યાપક પ્રવાસ દ્વારા તેમણે ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડને એક તાંતણે જોડી રાખ્યું. સ્પ્રિન્ગસ્ટીનમાં અગાઉ તે જે ઉત્સાહ સાથે કામ કરતો હતો તે જ ઉત્સાહ હોવા છતાં, તેણે નવા લખેલા ગીતો અને સ્ટેજ પરના પ્રયોગો તેના આગલા કામ કરતા વધુ ગંભીર ટોન ધરાવતા હતા.  1977માં એપ્પલ સાથે સમાધાન થતાં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીન આખરે સ્ટુડિયોમાં પરત ફર્યો, અને ત્યારપછી 1978માં ''ડાર્કનેસ ઓન ધ ઍજ ઓફ ટાઉન'' નું નિર્માણ થયું. સંગીતની દ્વષ્ટિએ, આ આલબમ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની કારકિર્દીનો મહત્વનો વળાંક હતો.  પ્રથમ બે આલબમો ઝડપી ગીતરચના, સામાન્ય કરતા મોટા કદના પાત્રો અને લાંબા, બહુ-ભાગીય સંગીત રચનાઓ ધરાવતા હતા; હવેના ગીતો નાના હતા અને તેની કાળજીપૂર્વક રચના કરવામાં આવી હતી તેમજ હવેના ગીતોમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની વધતી જતી બૌદ્ધિક અને રાજકીય જાગૃતિનું પ્રતિબિંબ પડવું શરૂ થયું હતું.  કેટલાક ચાહકો ''ડાર્કનેસ'' ને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું શ્રેષ્ઠ અને સૌથી સુસંગત રેકોર્ડ ગણે છે; &quot;બૅડલૅન્ડ્સ&quot; અને &quot;ધ પ્રોમિસ્ડ લૅન્ડ&quot; જેવા ટ્રેકો આવનારા દશકો સુધી સંગીત સમારોહનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયા, જ્યારે &quot;પ્રૂવ ઇટ ઓલ નાઇટ&quot; ટ્રેકને આલ્બમ રૉક રેડિયો પર વ્યાપક પ્રમાણમાં પ્રસારિત કરવામાં આવ્યું. અન્ય ચાહકોને વળી સ્પ્રિન્ગસ્ટીને કારકિર્દીના આરંભિકગાળામાં કરેલું સાહસપૂર્ણ કામ ગમે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| author=Stephen Metcalf|date=2005-05-02| url=http://slate.com/id/2117845/| title=Faux Americana| publisher=[[Slate (magazine)|Slate]]}}&lt;/ref&gt; આલબમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સ્પ્રિન્ગસ્ટીને 1978માં દેશભરમાં જે પ્રવાસ કરવામાં આવ્યો હતો તે શૉની તીવ્રતા તથા લંબાઇ માટે દંતકથારૂપ બની ગયો.


1970ના દશકના અંત સુધીમાં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને એક એવા ગીતલેખક તરીકે પોપ જગતમાં પ્રતિષ્ઠા મેળવી હતી કે જેના ગીતો વડે અન્ય બેન્ડ્સે પણ સફળતા મેળવી. 1977ના પ્રારંભિક ગાળામાં મેનફ્રેડ મેનનાં અર્થ બેન્ડે ગ્રિટીંગ્સ, બ્લાઇન્ડેડ બાય ધ લાઇટ&quot;ના લગભગ રિએરેન્જ્ડ વર્ઝન વડે અમેરિકામાં પહેલા નંબરના પોપ હિટનું સ્થાન હાંસલ કર્યું હતું. 1978માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં બહાર નહિ પડેલા આલબમ &quot;બિકોઝ ધ નાઇટ&quot; (સ્મિથ દ્વારા પુનઃ લખાયેલા ગીતો સાથે)ના સંપાદન વડે પેટ્ટી સ્મિથે 13મું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. 1979માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં બીજા એક બહાર નહી પડાયેલા આલ્બમ &quot;ફાયર&quot; વડે ધ પોઇન્ટર સિસ્ટર્સે નંબર ટુનું સ્થાન મેળવ્યું.


[[ચિત્ર:Springsteen 05051981 01 200.jpg|thumb|right|ધ રિવર ટૂરમાં સમારોહમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીન.ડ્રામેન્શાલેન, ડ્રામેન, નોર્વે, મે 5, 1981.]]
સપ્ટેમ્બર 1979માં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને ઇ સ્ટ્રીટ બેન્ડ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન ખાતે મ્યુઝિશિયન્સ યુનાઇટેડ ફોર સેફ એનર્જી એન્ટિ-ન્યુક્લિયર પાવરમાં જોડાયા જ્યાં તેમણે બે રાત પ્રયોગો કર્યાં અને પોતાના આગામી આલબમોના બે ગીતોને ટૂંકમાં વગાડ્યાં. ત્યારપછી આવેલા ''નો ન્યૂક્સ''  લાઇવ આલબમ, તેમજ ત્યારપછીના ઊનાળામાં આવેલી ''નો ન્યૂક્સ''  દસ્તાવેજી ફિલ્મ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં કલ્પનાતીત જીવંત કાર્યક્રમનું તથા સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં સૌપ્રથમવારની કામચલાઉ રાજકીય સામેલગીરી પર પ્રકાશ ફેંકે છે. 


1980માં 20 ગીતોના ડબલ આલબમ ''ધ રીવર''  સાથે સ્પ્રિન્ગસ્ટીને કાર્યશીલ-વર્ગના જીવનના વિષય પર લક્ષ્ય કેન્દ્રિત કરવાનું જાળવી રાખ્યું. આ આલબમમાં ઇરાદાપૂર્વકરીતે સારા પાર્ટી રૉકથી લઇને ભાવનાત્મક રીતે ઉત્કટ ગીતોની જેવી વિરોધાભાસી સામગ્રીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો, અને આખરે તેણે એક પરફોર્મર તરીકે સૌપ્રથમવાર હિટ ટોપ ટેન સીંગલ &quot;હંગ્રી હાર્ટ&quot; મળ્યું.   આ આલબમથી પૉપ-રૉક સાઉન્ડમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સંગીતમાં એક એવો બદલાવ આવ્યો જે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના આગલા કામમાં નહોતો.   આ આલબમના ઘણા ટ્રેકમાં એંશીના દશકના કેટલાક પૉપ-રૉકના ચિહ્નો જેવા કે પડઘમ પાડતાં ડ્રમ, હાથથી વગાડવામાં આવતું વાદ્ય/બૅઝિક ગિટાર અને પુનરાવર્તી ગીતરચનાનું છટાદારરીતે સંપાદન કરવામાં આવ્યું હોય એવું જણાતું હતું. શીર્ષક ગીત સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં બુદ્ધિભર્યાં નિર્દેશન તરફ ઇશારો કરતું હતું, જ્યારે કેટલાક ઓછાં-જાણીતા ટ્રેક તેના સંગીત નિર્દેશન પ્રત્યે સંકેત કરતા હતા. આ આલબમનું ધૂમ વેચાણ થયું, અને બિલબોર્ડ પોપ આલબમ ચાર્ટમાં ટોચના સ્થાને ચમકનારું તેનું સૌપ્રથમ આલબમ બન્યું, તેના પછી 1980 અને 1981માં લાંબી મુસાફરી થઇ, જેમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને સૌપ્રથમવાર યુરોપમાં વિસ્તારપૂર્વક પ્રયોગો કર્યાં અને અમેરિકાના મહત્વના શહેરોમાં મલ્ટિ-નાઇટ અરેના સ્ટેન્ડ્સ પર શ્રેણીબદ્ધ પ્રયોગો સાથે તેની સમાપ્તિ થઈ. 


''ધ રિવર''  બાદ 1982માં કંઈક અલગ જ પ્રકારનું સોલો એકાઉસ્ટિક ''નેબ્રાસ્કા''  આવ્યું.  માર્ષ જીવનચરિત્રમાં જણાવવામાં આવ્યા અનુસાર, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને જ્યારે આનું ગીત લખ્યું ત્યારે તે હતાશાની માનસિક સ્થિતિમાં હતો, અને તેના પરિણામસ્વરૂપે અમેરિકાના જીવનનું ક્રૂર ચિત્રણ થયું છે. ટાઇટલ ટ્રેક ચાર્લ્સ સ્ટાર્કવેધરની શ્રેણીબદ્ધ હત્યાઓ વિશે છે. માર્ષમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, ઇ સ્ટ્રીટ બેન્ડ સાથે નવા કામ માટે વગાડવામાં આવનારી ડેમો ટેપ તરીકે આ આલબમને વગાડવાનું શરૂ થયું, પરંતુ રેકોર્ડિંગની પ્રક્રિયા દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને નિર્માતા લેન્દૌને એવું લાગ્યું કે આ ગીતો સોલો એકૌસ્ટિક નંબર તરીકે વધુ સારાં લાગે છે.  ઇ સ્ટ્રીટ બેન્ડ સાથેના કેલાય સ્ટુડિયો સેશનો બાદ તેમને એવું લાગ્યું કે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ઘરે એક સાદાં, નાની-ટેક્નોલોજી ધરાવતા ફોર-ટ્રેક ટેપ ડૅકમાં જે મૂળ રેકોર્ડિંગ કરવામાં આવ્યું હતું તે જ સૌથી સારું વર્ઝન છે. જો કે, આ સેશન સાવ પાણીમાં જ નહોતા ગયા, કારણ કે આ બેન્ડે ''નેબ્રાસ્કા'' ના મટિરીયલ ઉપરાંત &quot;બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.&quot; અને &quot;ગ્લોરી ડૅયઝ&quot; સહિતના ઘણાં નવા ગીતો રેકોર્ડ કર્યાં હતા જેને સ્પ્રિન્ગસ્ટીને લખ્યાં હતા.  બે વર્ષ બાદ જ્યારે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના આગામી આલબમનો આધાર રચવામાં આવ્યો ત્યા સુધી આ નવા ગીતો પ્રસિદ્ધ થવાના નહોતા. 


''નેબ્રાસ્કા'' નું વેચાણ સારું થયું નહોતું, તેમછતાં તેને વ્યાપકપ્રમાણમાં વિવેચકોની પ્રશંસા સાંપડી (રોલિંગ સ્ટોન સામયિકના વિવેચકોએ &quot;આલબમ ઓફ ધ યર&quot; તરીકે બિરદાવ્યું હતું તે સહિત) અને બાદમાં યુટુના આલબમ ''ધ જોશુઆ ટ્રી''  સહિત અન્ય મોટા કલાકારોના કામ પર તેનો મોટો પ્રભાવ જોવા મળ્યો.  આ આલબમ લો-ફી સંગીત તરીકે ઓળખાતા સંગીતના પ્રકારને પ્રોત્સાહન આપવામાં મદદરૂપ થયું અને તે ઇન્ડી-રોકર્સમાં લોકપ્રિય બન્યું. સ્પ્રિન્ગસ્ટીને નેબ્રાસ્કાની રિલીઝની સાથે કોઇ ટૂર કરી નહોતી.

=== 1984–1991: વાણિજ્યિક અને અસામાન્ય ઘટનાઓ ===
સ્પ્રિન્ગસ્ટીન કદાચ તેના આલબમ ''બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.''  (1984) માટે સૌથી વધુ જાણીતો છે, જેની યુ.એસમાં 15 મિલિયન કોપીનું વેચાણ થયું હતું અને તે કોઇ પણ સમયનું શ્રેષ્ઠ વિક્રેતા આલબમ પૈકીનું એક બન્યું. તેના સાત સીંગલ ટોપ 10માં રહ્યાં હતા, અને ત્યારપછી વ્યાપકપણે સફળ રહેલી વર્લ્ડ ટૂર હાથ ધરવામાં આવી હતી.  ટાઇટલ ટ્રેકમાં વિયેતનામના યોદ્ધાઓની સાથેના વર્તાવની આકરી ટીકા કરવામાં આવી હતી, જે પૈકીના કેટલાક યોદ્ધાઓ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં મિત્રો અને બેન્ડમાં સહયોગી હતા.  આ ગીતના શબ્દોને જ્યારે સાંભળવામાં આવે ત્યારે તે સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ છે, પરંતુ તેનું સ્તુતિજન્ય સંગીત અને ગીતનું ટાઇટલ રાજનીતિજ્ઞોથી લઇને આમ આદમી સુધીના ઘણા લોકો માટે તેને સમજવામાં મુશ્કેલ બનાવી દે છે, કેવળ આ આલબમના કોરસમાં રહેલા લોકોને આમાં અપવાદ છે, જેમને આ ગીતના શબ્દો ઘણી રીતે સમજાવવામાં આવ્યા હોઇ શકે છે.&lt;ref&gt;ગ્યુટરમાન, જીમ્મી. રન-અવે અમેરિકન ડ્રીમ. કેમ્બ્રિજ, એમએ: દા કેપો પ્રેસ, 2005.  153. પ્રિન્ટ&lt;/ref&gt; આ ગીતનું વ્યાપકપણે દેશવાદની ભાવના ધરાવનારા ગીત તરીકે ખોટું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું હતું અને આ ગીતને 1984ના પ્રમુખપદની ચૂંટણી માટેના અભિયાનના સંદર્ભમાં તે નોંધપાત્રપણે લોકવાર્તાનો વિષય બની ગયું હતું.  આ ગીતને કારની એક જાહેરખબરમાં ઉપયોગ કરવા માટે ક્રિસ્લર કોર્પોરેશન દ્વારા કરવામાં આવેલી ઘણાં મિલિયન ડોલર્સની ઓફરને પણ સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ફગાવી દીધી હતી. (પછીના વર્ષોમાં, આ ગીતની મોટા શબ્દોવાળી આડંબરી ભાષાને દૂર કરવા અને આ ગીતના મૂળ મતલબને નિશ્ચિતપણે વધુ સ્પષ્ટ બનાવવા માટે, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને માત્ર એકોસ્ટિક ગિટાર સાથે આ ગીત પર પરફોર્મ કર્યું.  ત્યારપછી આવેલા એક આલબમ ''ટ્રેક્સ'' માં ટાઇટલ ટ્રેકની ગિટારવાળી આવૃત્તિ પણ જોવા મળએ છે.)  ''બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.'' ના સાત સફળ સીંગલ પૈકી &quot;ડાન્સિંગ ઇન ધ ડાર્ક&quot;ને સૌથી વધુ સફળતા મળી હતી, અને તે બિલબોર્ડ મ્યુઝિક ચાર્ટ પર નંબર 2ના સ્થાને પહોંચ્યું હતું.  આ ગીતના મ્યુઝિક વિડીયોમાં એક યુવતી કર્ટની કોક્સને સ્ટેજ પર સ્પ્રિન્ગસ્ટીન સાથે નાચતો દર્શાવવામાં આવી હતી, આ પર્દાપણ તે અભિનેત્રીને કારિકર્દી શરૂ કરવામાં મદદરૂપ થયું હતું.  &quot;કવર મી&quot; ગીતને સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ડોન્ના સમર માટે લખ્યું હતું, પરંતુ તેની રેકોર્ડ કંપનીએ તેને આ ગીતને નવા આલબમ માટે રાખી મૂકવા આગ્રહ કર્યો.  સમરની કામગીરીના મોટા ચાહક એવા, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને તેના માટે બીજું એક ગીત &quot;પ્રોટેક્શન&quot; લખ્યું હતું. આ આલબમના વિડીયો ખ્યાતનામ ફિલ્મ નિર્દેશક બ્રાયન દ પાલ્મા અને જોન સાયલેસ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા. 1985માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીન &quot;વી આર ધ વર્લ્ડ&quot; ગીત અને આલબમમાં પણ જોવા મળ્યો હતો.


બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.ની ટૂર દરમિયાન, સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને અભિનેત્રી જુલિયા ફિલીપ્સને મળવાનું થયું. 13 મે, 1985ના રોજ તેઓ માધ્યમોની ભારે હાજરી વચ્ચે લૅક ઓસ્વેગો, ઓરેગોનમાં પરણી ગયા.  વિરોધાભાસી પૃષ્ઠભૂમિને કારણે, તેમના લગ્ન લાંબા સમય સુધી ટકી શક્યાં નહી. 1987માં આવેલા સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના આલબમ ''ટનેલ ઓફ લવ'' માં સંબંધોમાં તેની કેટલીક નાખુશીનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું, અને વિવિધ ટેબ્લોઇડે નોંધ લીધા પ્રમાણે, ત્યારપછી આવેલી ટનલ ઓફ લવ એક્સપ્રેસ ટૂરમાં તેણે બૅકઅપ ગાયિકા પેટ્ટી સિઆલ્ફાને સાથે લીધી. 1988માં ફિલીપ્સ અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીને છૂટાછેડા માટેની અરજી દાખલ કરી.&lt;ref&gt;{{cite web| access-date=2008-01-21| url=http://www.rollingstone.com/artists/brucespringsteen/biography| title=Bruce Springsteen biography| archive-date=2007-12-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20071230074133/http://www.rollingstone.com/artists/brucespringsteen/biography| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1989માં છૂટાછેડાને મંજૂરીની મહોર મળી. 

[[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 183-1988-0719-38, Bruce Springsteen, Konzert in der DDR.jpg|thumb|left|upright|પૂર્વ બર્લિનમાં રેડ્રેનબાહન વેઇબેન્સી ખાતે ટનલ ઓફ લવ એક્સપ્રેસમાં જૂલાઇ 19, 1988ના રોજ રજૂઆત કરતો સ્પ્રિન્ગસ્ટીન.]]
''બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.'' નો સમયગાળો લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની દ્વષ્ટિ અને તેમને પ્રાપ્ત થયેલા પ્રેક્ષકવર્ગની વિશાળતાની પરાકાષ્ઠાનો હતો (જેમાં ત્રણેય સીંગલમાં આર્થર બૅકરના ડાન્સ મિક્સીઝનો પણ ફાળો હતો). 1986ના વર્ષના અંતભાગમાં ''લાઇવ/1975-85''  નામનો પાંચ-રેકોર્ડ બોક્સ સેટ (ત્રણ કેસેટ અથવા ત્રણ સીડીમાં પણ) પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યો અને યુ.એસ. આલબમ ચાર્ટસમાં નંબર 1નું સ્થાન હાંસલ કરનારો તે સૌપ્રથમ બોક્સ સેટ બન્યો.  આ કોઇપણ સમયના વાણિજ્યિક દ્વષ્ટિએ સૌથી સફળ લાઇવ આલ્બમ પૈકીનું એક છે. અમેરિકામાં એકંદરે ''લાઇવ/1975-85'' ના 13 મિલિયન યુનિટ્સનું વેચાણ થયું હતું, આ આલબમે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની કારકિર્દીને તેની ટોચે પહોંચાડી દીધી અને તેણે કેટલાક એવા તત્વો જોવા મળ્યાં કે જેણે તેના શૉઝને પ્રશંસકોમાં એટલા તો શક્તિશાળી બનાવી દીધા કેઃ લોકો શોકભર્યાં ગીતોમાંથી પાર્ટી રોકર્સ શરૂ કરી દેતા અને પુનઃ પહેલા ગીતો પર આવી જતા; કલાકાર અને પ્રેક્ષકો વચ્ચે સામાજિક હેતુની શીખામણ; ગીતો પૂર્વે લાંબા અને ઉત્કટતાપૂર્વક બોલાયેલા લાંબા ફકરાઓ કે જેમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં તેના પિતા સાથેના તણાવભર્યાં સંબંધોનું વર્ણનનો પણ સમાવેશ થાય છે; અને &quot;રેસિંગ ઇન ધ સ્ટ્રીટ&quot;માં લાંબું કોડાની જેવું ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડના વાદ્યોનું કૌશલ્ય. પોતાની લોકપ્રિયતા બાવજૂદ, કેટલાક પ્રશંસકો અને વિવેચકો એવું અનુભવે છે આ આલબમમાં વધુ સારા ગીતો પસંદ કરી શકાયા હોત. સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સંગીત સમારોહમાં પ્રશંસકો અવારનવાર ગેરકાયદે રેકોર્ડિંગ અને વેપાર પણ કરતા હતા.  


1980ના દશકમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીન આંતરરાષ્ટ્રીયસ્તરે મેગાસ્ટારપદ ભોગવતો હતો તે સમયગાળામાં યુકેમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના પ્રશંસકો દ્વારા એક સમયે પાંચ-પાંચ સામયિકો નીકળતા હતા, અને અન્ય સ્થળોએથી પ્રકાશિત થતા મેગેઝિન તો જુદા. 1980માં ગેરી ડેસમન્ડનું 'કૅન્ડી'સ રૂમ' આ પૈકીનું સૌપ્રથમ પ્રકાશિત થયેલું મેગેઝિન હતું, તેના ટૂંક સમય પછી જ ડૅન ફ્રેન્ચનું 'પોઇન્ટ બ્લેન્ક', ડેવ પર્સાઇલસનું 'ધ ફીવર', જેફ મેથ્યૂઝનું 'રેન્દેવુ' અને પોલ લિમ્બાર્કનું 'જેકસન કૅજ' પ્રકાશિત થયા. અમેરિકામાં, સિયેટલ ખાતે ''બૅકસ્ટ્રીટ્સ મેગેઝિન'' નો પ્રારંભ થયો, જે આજે પણ એક ગ્લોસી પ્રકાશન તરીકે ચાલુ છે, આજે તે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં વ્યવસ્થાપન અને ઓફિશિયલ વૅબસાઇટ સાથે સંવાદિતા ધરાવે છે. 


વ્યવસાયિક સફળતાના શિખરે પહોંચ્યા બાદ, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને 1987માં વધુ ગંભીર અને વિચારપ્રેરક આલબમ ''ટનલ ઓફ લવ ''  રિલીઝ કર્યું, જે પ્રેમ મળવો, ખોવાઇ જવો અને ગુમાવી દેવા જેવા પ્રેમના વિવિધ ચહેરાઓનું પાકટ પ્રતિબિંબ રજૂ કરે છે. આનો ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડે અત્યંત પસંદગીપૂર્વક રીતે ઉપયોગ કર્યો. આ આલબમ જુલિયાના ફિલીપ્સ સાથેના સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના લગ્નના ભંગાણ તરફ પૂર્વસંકેત કરતું હતું.  ''બ્રિલિયન્ટ ડિસ્ગાઇઝ'' માં પ્રેમના પડકારો પર પ્રકાશ પાડતા, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ગાયું હતું. {{cquote|I heard somebody call your name, from underneath our willow. I saw something tucked in shame, underneath your pillow. Well I've tried so hard baby, but I just can't see. What a woman like you is doing with me.}} ત્યારપછીની ટનેલ ઓફ લવ એક્સપ્રેસ ટૂરે સ્ટેજની રચનામાં ફેરફારો, સેટની યાદીમાંથી ફેવરિટ્સની બાદબાકી અને હોર્ન-આધારિત વ્યવસ્થા સાથે પ્રશંસકોને ચોંકાવી દીધા હતા.  1988માં યુરોપની ટૂર દરમિયાન, સિયાલ્ફા સાથેના સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સંબંધો જાહેરમાં આવ્યા. 1988ના ઉત્તરાર્ધમાં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ માટે વિશ્વભરમાં હ્યુમન રાઇટ્સ નાઉ!ની ટૂર કરી ત્યારે તેઓ સમાચારોના શીર્ષકોમાં રહ્યાં હતા.  1989ના અંતમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ વિખેરી નાખ્યું, અને તેણે સિયાલ્ફા સાથે કેલિફોર્નિયામાં વસવાટ કર્યો.  1991માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને સિયાલ્ફા સાથે લગ્ન કર્યા. તેમને ત્રણ સંતાનો છેઃ ઇવાન જેમ્સ (જન્મ  1990), જેસિકા રાઇ (જન્મ 1991) અને સેમ રાયન (જન્મ  1994).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.people.com/people/profile/0,,628673,00.html |title=People.com |access-date=2010-08-25 |archive-date=2011-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521053801/http://www.people.com/people/profile/0,,628673,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== 1992–2001: કલા અને વ્યવસાયિક દ્વષ્ટિએ ચડતી-પડતી ===
1992માં, લોસ એન્જલિસ (જર્સીના દરિયાકિનારે બ્લ્યુ-કોલર જીવન જીવતા કેટલાક લોકો માટે આ એક ક્રાતિકારી પગલું હતું.) જઈ અને અનુભવબદ્ધ સંગીતકારો સાથે કામ કરીને &quot;હોલિવૂડગમન&quot;ના આક્ષેપોનું જોખમ ઉઠાવીને સ્પ્રિન્ગસ્ટીને એક સાથે બે આલબમ રિલીઝ કર્યાં.  ''હ્યુમન ટચ''  અને ''લકી ટાઉન''  આલબમો સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના આગલા આલબમો કરતા ઘણા વધુ આત્મદર્શી હતા અને તેમાં એક નવો જ આત્મવિશ્વાસ જોવા મળ્યો.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના આગલા બે આલબમોમાં ખુશીનું સ્વપ્ન સેવવામાં આવ્યું હતું અને તેના આગામી ચાર આલબમોમાં વધતા જતા ભયને વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો, તેનાથી વિપરીત આ વખતે ''લકી ટાઉન''  આલબમમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને પોતાની માટે ખુશી માગતો દર્શાવવામાં આવ્યો હતો.  

''એમટીવી અનપ્લગ્ડ''  ટેલિવિઝન પ્રોગ્રામ (બાદમાં તે ''ઇન કન્સર્ટ/એમટીવી પ્લગ્ડ''  તરીકે રિલીઝ થયો) પર ઇલેક્ટ્રિક બૅન્ડની રજૂઆતને નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો અને તેને કારણે તેના ચાહકો વધુ હતાશ થયા.  અમુક વર્ષ બાદ પોતાના રોક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફેમની આભાર પ્રવચન દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીન પોતાના દિવંગત પિતા સાથે રમૂજી રીતે વાત કરતો જણાયો હતો. {{cquote|I've gotta thank him because — what would I conceivably have written about without him? I mean, you can imagine that if everything had gone great between us, we would have had disaster. I would have written just happy songs – and I tried it in the early '90s and it didn't work; the public didn't like it.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.loose-ends.it/halloffame.html| title=Bruce Springsteen's Speech After Being Inducted into the Rock 'n Roll Hall of Fame }}&lt;/ref&gt;}}

કેટલાય ગ્રેમી એવોર્ડના વિજેતા બનનાર સ્પ્રિન્ગસ્ટીને 1994માં પોતાના ગીત &quot;સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા&quot; માટે એકેડમી એવોર્ડ પણ જીત્યો. આ ગીત ફિલ્મ ''ફિલાડેલ્ફિયા'' ના સાઉન્ડટ્રેકમાં પણ જોવા મળ્યો.  [[એડ્સ|એઇડ્સ]]ને કારણે મૃત્યુ પામી રહેલા એક સમલિંગી માણસના સહાનુભૂતિપૂર્વકના ચિત્રણને કારણે આ ગીત તથા આ ફિલ્મની ઘણા લોકો દ્વારા પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી.{{Citation needed|date=December 2007}} આ ગીતના મ્યુઝિક વિડીયોમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં વાસ્તવિક ગાયન પરફોર્મન્સ દર્શાવે છે. આ ગીતનું રેકોર્ડિંગ એક છૂપા માઇક્રોફોન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. વાદ્ય સંગીતનો ટ્રેક પહેલેથી જ રેકોર્ડ કરી રાખવામાં આવ્યો હતો.{{Citation needed|date=November 2008}} આ ટેકનીકને &quot;બ્રિલિયન્ટ ડિસ્ગાઇઝ વિડીયો&quot;માં વિકસાવવામાં આવી હતી. 

1995માં ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડને હંગામી ધોરણે પુનઃગઠિત કરીને પોતાના સૌપ્રથમ ''ગ્રેટેસ્ટ હિટ્સ''  આલબમ (આ રેકોર્ડિંગ સેશનની તવારીખ ''બ્લડ બ્રધર્સ''  નામના દસ્તાવેજી ચિત્રમાં છે) માટે કેટલાક ગીતો રેકોર્ડ કર્યા બાદ, તેણે પોતાનું બીજું (મોટેભાગે) સોલો ગિટાર આલ્બમ- ''ધ ઘોસ્ટ ઓફ ટોમ જોડ''  રજૂ કર્યું, જે પુલિત્ઝાર-પુરસ્કાર વિજેતા લેખક ડેલ મેહારિજ અને ફોટોગ્રાફર માઇકલ વિલિયમસન દ્વારા લખાયેલા એક પુસ્તક ''જર્ની ટુ નોવ્હેરઃ ધ સાગા ઓફ ધ ન્યૂ અંડરક્લાસ'' થી પ્રેરિત હતું.  આ આલબમના મોટાભાગના ગીતોમાં મધુરપ ઓછી હતી, ઝકારયુક્ત સ્વર, અને મોટાભાગના ગીતોનો રાજકીય અર્થ હોવાને કારણે આ આલબમને ''નેબ્રાસ્કા'' ની તુલનાએ મોળો પ્રતિસાદ સાંપડ્યો હતો, અલબત્ત કેટલાક લોકોએ પરદેશથી આવેલા લોકો અને અમેરિકાની સંસ્કૃતિમાં ભાગ્યે જ પોતાનું કોઇ ધરાવતા લોકોના પ્રશ્નોને સ્વર પૂરો પાડવા માટે આ આલબમની પ્રશંસા કરી. ત્યારપછી સ્પ્રિન્ગસ્ટીને લાંબી, વિશ્વવ્યાપી અને સંપૂર્ણપણે નાના સ્થળોમાં ઘોસ્ટ ઓફ ટોમ જોડ ટુર યોજી જેમાં તેણે પુર્નરચિત એકૂસ્ટિક સ્વરૂપમાં ઘણા જૂના ગીતોને સફળતાપૂર્વક રજૂ કર્યાં, અલબત્ત સ્પ્રિન્ગસ્ટીને પોતાના પ્રેક્ષકોને પરફોર્મન્સ દરમિયાન શાંત રહેવા અને તાળીઓનો ગડગડાટ નહી કરવા માટે સ્પષ્ટપણે સૂચના આપવી પડી હતી. {{Citation needed|date=April 2010}} 

આ ટૂર બાદ, સ્પ્રિન્ગસ્ટીન પોતાના કુટુંબ સાથે ન્યૂ જર્સી પરત ફર્યો.&lt;ref&gt;{{cite news
|url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1002987-2,00.html
|title= Bruce Rising
|access-date= 2008-03-23
|last= Tyrangiel
|first= Josh
|coauthors= Kate Carcaterra
|date= 2002-08-05
|publisher= Time Magazine
|pages= 2 of 6
|archive-date= 2007-12-24
|archive-url= https://web.archive.org/web/20071224174330/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1002987-2%2C00.html
|url-status= dead
}}&lt;/ref&gt;
1998માં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને પોતાનો આઉટ-ટેકસ, ''ટ્રેક્સ'' નો ચાર ડિસ્કનો વિશાળ બૉક્સ સેટ બહાર પાડ્યો. ત્યારબાદ સ્પ્રિન્ગસ્ટીને એ વાતનો સ્વીકાર કર્યો હતો કે 1990નું દશક તેના માટે &quot;નબળો તબક્કો&quot; હતોઃ &quot;મેં બહુ કામ કર્યું નહોતું. કેટલાક લોકો એવું કહેતા કે મેં સારું કામ કર્યું નહોતું.&quot;&lt;ref name=&quot;rs-cover&quot;&gt;{{cite news | title=Bringing It All Back Home | author=[[David Fricke|Fricke, David]] | publisher=Rolling Stone | format=PDF | date=2009-02-05 | url=http://www.shorefire.com/media/R1071Bruce_20090123_113016.pdf | access-date=2009-05-03 | archive-date=2009-03-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090325122048/http://www.shorefire.com/media/R1071Bruce_20090123_113016.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1999માં યુટુ દ્વારા સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનો રોક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફૅમમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. આ ઉપકાર તેણે 2005માં પરત કર્યો. 1999માં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ સત્તાવાર રીતે ફરી એકવાર એકસાથે આવ્યા અને વ્યાપક રિયુનિયન ટૂર હાથ ધરી, જે એક વર્ષ ચાલી હતી. આ ટૂરની મુખ્ય બાબત એ હતી કે તેમાં અમેરિકાની ટૂરના પ્રારંભમાં જ ન્યૂ જર્સીના ઇસ્ટ રુધરફોર્ડમાં કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સ અરેનામાં 15 શો અને વિક્રમી વેચાણ નોંધાવ્યું હતું. ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ સાથેની સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની રિયુનિયન ટૂરનો વિજયી દસ રાતો સાથે અંત આવ્યો. આ કાર્યક્રમ ન્યૂ યોર્ક શહેરના મેડિસન સ્ક્વૅર ગાર્ડન ખાતે વર્ષ 2000ના મધ્યભાગમાં યોજાયો હતો અને તેની તમામ ટિકિટ વેચાઇ ગઇ હતી. વળી &quot;અમેરિકન સ્કીન (41 શોટ્સ)&quot; ગીતને લઇને તથા એમાદૌ ડિયેલ્લોના પોલિસ ગોળીબારને લઇને વિવાદ થયો હતો અને    મેડિસન સ્ક્વૅર ગાર્ડન ખાતે યોજાયેલા આખરી શૉનું રેકોર્ડિંગ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને એચબીઓ સમારોહમાં દર્શાવવામાં આવ્યો હતો તેમજ આ તેને ડીવીડી તથા આલબમ સ્વરૂપે પણ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો.''[[Bruce Springsteen &amp; the E Street Band: Live in New York City]]'' 

=== 2002-વર્તમાનઃ મુખ્યધારામાં પુનઃ સફળતા ===
[[ચિત્ર:RisingTourGiantsStadiumLot.jpg|thumb|right|250px|જુલાઈ 2003 દરમિયાન ધ રાઇઝિંગ ટૂરના 10 રાત્રીના સ્ટેન્ડ દરમિયાન ચિતરેલા બેનર, રેકોર્ડ-સેટિંગ, સ્ટેડિયમની વિશાળ પાર્કિંગ જગ્યાની બહારનું દ્વશ્ય.]]
2002માં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને 18 વર્ષમાં સૌપ્રથમવાર પોતાના સંપૂર્ણ બૅન્ડ સાથે આલબમ રિલીઝ કર્યું ''ધ રાઇઝિંગ''  જેના નિર્માતા હતા બ્રેન્ડન ઓ'બ્રાયન.  આ આલબમ મહદઅંશએ 11 સપ્ટેમ્બરના હુમલાઓનું પ્રતિબિંબ હતું, જેને વિવેચકો તથા આમ જનતાની દ્વષ્ટિએ સફળ હતું.  (આ પૈકીના ઘણાં ગીતો પર સ્પ્રિન્ગસ્ટીને આ હુમલાઓનો ભોગ બનેલા લોકોના ઘરના સદસ્યો સાથે ફોન પર કરેલી વાતચીતનો પ્રભાવ હતો. જેમણે આ સંગીત તેમના જીવનને કેવી રીતે સ્પર્શ્યું છે તે જણાવ્યું હતું.) ટાઇટલ ટ્રેકને વિવિધ રેડિયો કાર્યક્રમોમાં પ્રસારિત કરવામાં આવ્યો અને તેની રેકર્ડ 15 વર્ષમાં સૌથી સારું વેચાણ નોંધાવનારું સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું નવું આલબમ બની ગયું.   આ આલબમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 2002માં આસ્બરી પાર્કમાં વહેલી સવારે યોજાયેલા ''ધ ટુડે શૉ'' ના ખેલ-પ્રયોગથી, ધ રાઇઝિંગ ટૂર શરૂ થઇ, જેના અમેરિકા અને યુરોપમાં શ્રેણીબદ્ધ સીંગલ નાઇટ અરેના સ્ટેન્ડ યોજાયા અને 2003થી સ્પ્રિન્ગસ્ટીન વિશાળ ફલકના અનેક રાત્રિઓના સ્ટેડિયમ શૉમાં પરત ફર્યો.  દરેક જગ્યાએ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં સનિષ્ઠ અને ચુસ્ત ચાહકો રહ્યાં છે (ખાસ કરીને યુરોપમાં), તેવા સમયે આ સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકાના કેટલાક દક્ષિણીય અને મધ્યપશ્ચિમ પ્રદેશોમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની સામાન્ય લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થયો હતો. પરંતુ [[યુરોપ]] અને અમેરિકાના તટીય પ્રદેશોમાં તેનું સ્થાન હજું પણ મજબૂત હતું અને તેણે ન્યૂ જર્સીના જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમમાં એકધારી 10 રાત સંગીત રજૂ કર્યું હતું. આ શૉમાં જે રીતનું ટિકિટના વેચાણ જોવા મળ્યું હતું તેનું અન્ય કોઇ સંગીત સમારોહમાં ઉદાહરણ મળ્યું નથી.&lt;ref&gt;{{cite web| author=Jon Wiederhorn| date=2003-09-16| url=http://www.mtv.com/news/articles/1478248/20030916/story.jhtml| title=Springsteen Is Box-Office Boss With Projected $120M Gross| access-date=2010-08-25| archive-date=2003-12-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20031206052319/http://www.mtv.com/news/articles/1478248/20030916/story.jhtml| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ સમારોહ દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીને અનેક રાતના શૉમાં ઉપસ્થિત રહેનારા અને લાંબા અંતરેથી અથવા તો અન્ય દેશમાંથી આવનારા ચાહકોનો આભાર માન્યો હતો; બ્રુસના ચાહકોની મજબૂત ઓનલાઇન કમ્યૂનિટીએ આ પ્રકારની રસમ સામાન્ય બનાવી દીધી હતી.  શિઆ સ્ટેડિયમમાં ત્રણ રાત્રિના પ્રયોગ સાથે ધ રાઇઝિંગ ટૂર પૂરી થઈ, જેની મુખ્ય બાબત એ હતી કે તેમાં &quot;અમેરિકન સ્કીન&quot;ને લઇને નવેસરથી વિવાદ થયો હતો તથા બોબ ડાયલેન અતિથિરૂપે ઉપસ્થિત રહ્યાં હતા.  

2000ના પ્રારંભિક ગાળામાં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીન દેખીતી રીતે જ આસ્બરી પાર્કના પુનરોદ્ધારની તરફેણ કરી, અને વિવિધ સ્થાનિક ઉદ્યોગો, સંગઠનો અને અન્યના લાભ માટે ત્યાં વિન્ટર હોલિડે કન્સર્ટની વાર્ષિક શ્રેણીમાં સંગીત આપ્યું.  આ શૉનો હેતુ સ્પષ્ટપણે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સનિષ્ઠ ચાહકો માટે જ હતો, જેમાં રિલીઝ નહી થયેલા (''ટ્રેક્સ''  રિલીઝ થયું ત્યાં સુધી) ગીતો જેમકે ''ઇ સ્ટ્રીટ શફલ'' ના &quot;થંડરટ્રેક&quot;નો સમાવેશ થતો હતો. આ શૉમાં એક મોજીલા અને રમતિયાળ જૂથે પણ ભાગ લીધો હતો જેથી સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ચાહકો અચંબામાં મૂકાઈ જાય. આસ્બરી પાર્કમાં તેણે અવારનવાર પોતાની ટૂર માટે રિહર્સલ પણ કર્યું; તેના સૌથી સમર્પિત ચાહકો પૈકીના અમુક ઇમારતની બહાર ઉભા રહીને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના આગામી શૉનાં ગીતોના જે શબ્દો કાને અથડાય તે સાંભળતા. &quot;માય સિટી ઓફ રુઈન્સ&quot; ગીત મૂળ આસ્બરી પાર્ક માટે લખાયું હતું. આ ગીત શહેરનો પુનરોદ્ધાર કરવાના પ્રયાસરૂપે લખાયું હતું.   11 સપ્ટેમ્બરના હુમલા બાદ ન્યૂ યોર્ક શહેરમાં યોજાયેલા એક સમારોહ માટે કોઇ એક યોગ્ય ગીતની શોધ દરમિયાન, તેણે &quot;માય સિટી ઓફ રુઈન્સ&quot; ની પસંદગી કરી, આ ગીત રાષ્ટ્રવાદનો સંદેશ આપતી તેની વિષયવસ્તુ અને &quot;રાઇઝ અપ!&quot;ના હદયસ્પર્શી બોધને કારણે તાત્કાલિકરીતે સમારોહની ભાવનાશીલ હાઇલાઇટ બની ગયું.  આ ગીત 11 સપ્ટેમ્બર બાદના ન્યૂ યોર્ક સાથે જોડાઈ ગયું, અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ''ધ રાઇઝિંગ''  આલબમની પૂર્ણાહુતિ અને ત્યારપછીની ટૂરમાં ફરી એકવાર ભજવવાની માગણી સામે ભજવવા માટે આ ગીતને પસંદ કર્યું. 

2003ના ગ્રેમી એવોર્ડ સમારોહમાં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને જો સ્ટ્રુમરને શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે એલ્વિસ કોસ્ટેલો, ડેવ ગ્રોહલ, અને ઇ સ્ટ્રીટ બેન્ડના સભ્ય સ્ટીવન વૅન ઝેન્ડટ તથા નો ડાઉટના બાસ-વાદક ટોની કેનલ સાથે ધ ક્લૅશનું &quot;લંડન કોલિંગ&quot; ગીત રજૂ કર્યું; ''ધ રીવર''  અને ટ્રિપલ ''સેન્ડિનિસ્ટા!'' ના ગાળાના કોઇ સમયે સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને ધ ક્લૅશને એકબીજાના પ્રતિસ્પર્ધી માનવામાં આવતા હતા. 2004માં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડે &quot;વોટ ફોર ચેન્જ&quot; ટૂરમાં ભાગ લીધો, જેમાં તેની સાથે જોન મેલનકેમ્પ, જોન ફોજર્ટી, ડિક્સી ચિક્સ, પર્લ જેમ, આર.ઈ.એમ., બ્રાઇટ આઇઝ, ડેવ મેથ્યૂઝ બૅન્ડ, જેક્સન બ્રાઉન અને અન્ય સંગીતકારો પણ જોડાયા.  તમામ સમારોહ સ્વિન્ગ સ્ટેટમાં યોજાવાના હતા, જેનો હેતુ ઉદારમતવાદી રાજકીય સંગઠન અમેરિકા કમિંગ ટૂગેધરના લાભનો અને લોકોને નોંધણી કરાવવા તથા મત આપવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો હતો.  તેનો આખરી સમારોહ વૉશિંગ્ટન ડી.સી.માં યોજાઇ હતી, જેમાં ઘણાં કલાકારો ભેગા થયા હતા. ઘણાં દિવસો બાદ, જનમત સર્વેક્ષણમાં, ચૂંટણીમાં આંચકારૂપ રીતે તીવ્ર સ્પર્ધાની સ્થિતિ જોવા મળતાં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ન્યૂ જર્સીમાં પણ આ પ્રકારના વધુ એક સમારોહનું આયોજન કર્યું. પાછલા વર્ષો દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીને પોતે જેમાં વિશ્વાસ ધરાવતો હતો તેવા કાર્યોના લાભ માટે સંગીત રજૂ કર્યું હતું જેમાં અણુ ઊર્જાની સામેના, વિયેતનામના યોદ્ધાઓ, એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ અને ક્રાઇસ્ટીક ઇન્સ્ટીટ્યૂટ માટેના સમારોહનો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ સમારોહમાં તે કોઇ રાજકીય પદ માટે ઉમેદવારોને સ્પષ્ટપણે કોઇ પ્રકારની પુષ્ટિ આપવાથી હંમેશા દૂર રહ્યો હતો (વાસ્તવમાં, તેણે 1984ના રેગન &quot;બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.&quot; ફ્લૅપ દરમિયાન સમર્થન આકર્ષવાના વૉલ્ટર મોન્ડેલના પ્રયાસોને નકારી કાઢ્યાં હતા.) આ નવી પરિસ્થિતિને કારણે અપેક્ષિત જૂથના લોકોએ તેની આલોચના અને પ્રશંસા કરી. સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું &quot;નો સરેન્ડર&quot; ગીત જોન કેરીના પ્રમુખપદની ચૂંટણી માટેના નિષ્ફળ અભિયાનનું મુખ્ય વિષય ગીત બની ગયું હતું; અભિયાનના છેલ્લા દિવસો દરમિયાન, તેણે કેરીની રેલીઓમાં આ ગીતની એકૂસ્ટિક આવૃત્તિઓ તેમજ પોતાના અન્ય જૂના ગીતોની રજૂઆત કરી હતી. 

[[ચિત્ર:Bruce Springsteen 2005.jpg|thumb|left|250px|જૂન 15, 2005ના રોજ ફેસ્થેલ ફ્રેન્કફર્ટ ખાતે સોલો ડેવિલ્સ એન્ડ ડસ્ટ ટૂરના પરફોર્મન્સ દરમિયાન ધ્વનિત ગિટાર વગાડતો સદસ્ય.]]
26 એપ્રિલ, 2005ના રોજ ''ડેવિલ્સ એન્ડ ડસ્ટ''  બહાર પડ્યું, અને તેનું રેકોર્ડિંગ ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ વિના જ કરવામાં આવ્યું હતું.  આ એક લૉ-કી, અને મહદઅંશે ધ્વનિત આલબમ છે અને ''નેબ્રાસ્કા''  તથા ''ધ ઘોસ્ટ ઓફ ટોમ જોડ'' ની જેમ જ શાંત છે, અલબત્ત તેમાં થોડા વધારે વાદ્યોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.આ આલબમની સામગ્રીનું લેખન લગભગ 10 વર્ષ અગાઉ ધ ઘોસ્ટ ઓફ ટોમ જોડ ટૂર દરમિયાન અથવા તેની તુરંત બાદ જ લખવામાં આવ્યું હતું. તેમના પૈકીના અમુકે તેને રજૂ કર્યું હતું પરંતુ તે ક્યારેય બહાર પડી શક્યું નહોતું.&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=505843 એબીસી ન્યૂઝ: એબીસી ન્યૂઝ]&lt;/ref&gt; ટાઇટલ ટ્રેકમાં ઇરાક યુદ્ધ દરમિયાન એક સામાન્ય સૈનિકની લાગણીઓ અને દહેશતોની વાત વણી લેવામાં આવી છે. આલબમના જાતીયતા દર્શાવતા વિષયતત્વ અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં કંપની-વિરોધી રાજકારણને લીધે આ આલબમની કો-બ્રાન્ડિંગના સોદાનો સ્ટારબક્સે ઇનકાર કરી દીધો હતો.  આ આલબમ 10 દેશોના (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ઓસ્ટ્રિયા, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ, સ્વીડન, ડેન્માર્ક, ઇટાલિ, જર્મની, નેધરલેન્ડ્સ, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] અને આયર્લેન્ડ) આલબમ ચાર્ટમાં પ્રથમ નંબરે રહ્યું હતું.  આલબમ બહાર પડતાની સાથે જ આ સમયગાળામાં જ સ્પ્રિન્ગસ્ટીને સોલો ડેવિલ્સ એન્ડ ડસ્ટ ટૂર શરૂ કરી, જેમાં નાના તથા વિશાળ સ્થળોએ ખેલ-પ્રયોગ કરવામાં આવ્યા. કેટલાક પ્રદેશોમાં ભીડ હતાશાજનક રહી હતી, અને ભૂતકાળથી વિપરીત, દરેકસ્થળે (યુરોપ સિવાય) ટિકિટ સરળતાથી મળી જતી હતી.  1990ના દશકના મધ્યભાગની સોલો ટૂરમાં બનતું હતું તેનાથી વિરુદ્ધ, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને સોલો સાઉન્ડમાં વૈવિધ્ય ઉમેરવા માટે પિયાનો, ઇલેક્ટ્રિક પિયાનો, પંપ ઓર્ગન, ઓટોહાર્પ, યુક્યુલલ, બેન્જો, ઇલેક્ટ્રિક ગિટાર અને સ્ટોમ્પિંગ બોર્ડ તેમજ ધ્વનિત ગિટાર તથા હાર્મોનિકા સાથે ગીત રજૂ કર્યું. (કેટલાક ગીતોમાં મંચની પાછળ સિન્થેસાઇઝર, ગિટાર અને પર્ક્યુસનનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.) &quot;રિઝન ટુ બિલીવ&quot;, &quot;ધ પ્રોમિસ્ડ લેન્ડ&quot; અને સ્યુસાઇડના &quot;ડ્રીમ બેબી ડ્રીમ&quot;ના અસામાન્ય પ્રયોગે પ્રેક્ષકોને ચોંકાવી મૂક્યાં, તેમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે એવા સેટ લિસ્ટમાં વારંવાર બદલાવ, પિયાનોની સાંભળી શકાય એવી ગડબડ જેવી રીતો દ્વારા સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં વફાદાર પ્રેક્ષકોને ખુશ રાખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.

નવેમ્બર 2005માં, સિરિયસ સેટેલાઇટ રેડિયોએ ચેનલ 10 પર સપ્તાહના સાતેય દિવસ 24 કલાકનું રેડિયો સ્ટેશન શરૂ કર્યું, જે ઇ સ્ટ્રીટ રેડિયો તરીકે ઓળખાય છે.    આ ચેનલમાં દુર્લભ ટ્રેક્સ, મુલાકાતો અને બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને ઇ સ્ટ્રીટ બૅ્ડે તેમની કારકિર્દી દરમિયાન રેકોર્ડ કરેલ દૈનિક સમારોહો સહિત બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું સંગીત પ્રસારિત કરવામાં આવ્યું, જે વ્યવસાયિક હેતુથી મુક્ત હતું.  

[[ચિત્ર:Bruce Springsteen Milan 2006 05 12.jpg|thumb|right|250px|ફિલા ફોરમ, મિલાન, ઇટાલિ ખાતે 12 મે, 2006ના રોજ પોતાની ટૂરમાં પરફોર્મ કરતા સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને ધ સેશન્સ બૅન્ડ.]]
એપ્રિલ 2006માં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને અમેરિકાનું મૂળ ધરાવતી એક સંગીત પ્રોજેક્ટ બહાર પાડ્યો,''[[We Shall Overcome: The Seeger Sessions]]''  જેના 15 ગીતોને લોક ધૂનો વડે સજાવવામાં આવ્યા હતા; જે પીટ સીગરના ક્રાંતિકારી સંગીત કર્મવાદથી લોકપ્રિય બન્યા.  આનું રેકોર્ડિંગ અગાઉ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની સાથે કામ કરી ગયેલા લોકો પૈકીના પેટ્ટી સિયાલ્ફા, સૂઝી ટાયરેલ, અને ધ મિયામી હોર્ન્સ સહિતના સંગીતકારોના વિશાળ જૂથની સાથે કરવામાં આવ્યું.  આ આલબમ તેના પાછલા આલબમોથી જૂદું જ હતું, તેને એક દિવસના માત્ર ત્રણ સત્રોમાં જ રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યું હતું, આ આલબમમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને અવારનવાર મહત્વના ફેરફાર માટે બોલતા સાંભળી શકાય છે. બૅન્ડ ટ્રેક્સમાં પોતાની રીતે કોઇ નવું સંશોધન કરે ત્યારે સ્પ્રિન્ગસ્ટીન બોલતા હતા. આ મહિને જ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન વિથ ધ સીગર સેશન્સ બૅન્ડ ટૂર શરૂ થઈ, જેમાં ધ સીગર સેશન્સ બૅન્ડ તરીકે ઓળખાતા 18 મજબૂત સંગીતકારોનો (બાદમાં આ બૅન્ડનું નામ ટૂંકાવીને ધ સેશન્સ બૅન્ડ કરવામાં આવ્યું.) સમાવેશ થતો હતો. ''સીગર સેશન્સ'' ની સામગ્રી ભરપૂર વિશેષતા ધરાવતી હતી, તથા સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના કેટલાક ગીતોનો (જેની નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં પુનઃરચના કરવામાં આવી હતી.) પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. યુરોપમાં આ ટૂર અત્યંત લોકપ્રિય સાબિત થઈ, દરેક સ્થળે ધૂમ વેચાણ થયું અને કેટલીક શ્રેષ્ઠ પ્રતિક્રિયાઓ સાંપડી,&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://observer.guardian.co.uk/review/story/0,,1774131,00.html | work=The Guardian | location=London | title=A runaway American dream | first=Sarfraz | last=Manzoor | date=2006-05-14 | access-date=2010-04-27}}&lt;/ref&gt; પરંતુ અખબારોએ એવા અહેવાલ આપ્યા કે અમેરિકામાં સંખ્યાબંધ શૉમાં પાંખી હાજરી રહી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.popmatters.com/music/concerts/s/springsteen-bruce-060531.shtml બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન એન્ડ ધ સીગર સેશન બૅન્ડ – પોપમેટર્સ કન્સર્ટ રિવ્યૂ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=436152 જેએસ ઓનલાઇન: બોર્ન ટુ સ્ટ્રમ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chicagotribune.com/chi-springsteen-review-story,1,5443206.story?coll=chi-homepagenews-utl શિકાગો ટ્રિબ્યૂન]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  2006ના અંત સુધીમાં, સીગર સેશન્સ ટૂરે બે વખત યુરોપની અને એક ખુબ જ ટૂંકા ગાળા માટે અમેરિકાનો પ્રવાસ ખેડ્યો.''[[Bruce Springsteen with The Sessions Band: Live in Dublin]]''  આ શોમાં નવેમ્બર 2006માં ડબલિન ખાતે ધ પોઇન્ટ થિયેટર, આયર્લેન્ડમાં થયેલી ત્રણ રાત્રિ પ્રયોગોમાંના કેટલાક ચુનંદા ગીતોનો સમાવેશ થતો હતો, જે ત્યારપછીના જૂન મહિનામાં રિલીઝ થયા હતા.  

[[ચિત્ર:Bruce Springsteen 20080815.jpg|thumb|250px|left|15 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ વેટેરન્સ મેમોરિયલ એરિના, જેક્સનવિલે, ફ્લોરિડા ખાતે મેજિક ટૂરના રોકાણ દરમિયાન પરફોર્મ કરતા સ્પ્રિન્ગસ્ટીન, તેની પાછળ મેક્સ વેઇનબર્ગ છે. ]]
સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના હવે પછીના આલબમનું શીર્ષક હતું ''મેજિક'' , જે 2 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ બહાર પડ્યું. ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ સાથે રેકોર્ડ કરાયેલા આ આલબમમાં 10 નવા ગીતો ઉપરાંત &quot;લોન્ગ વૉક હોમ&quot; ગીત પણ ઉમેરવામાં આવ્યું, જે એકવાર સેશન બેન્ડ સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સિવાય સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સ્ટુડિયોએ સૌપ્રથમવાર એક હિડન ટ્રેક પણ સામેલ કર્યો, આ આલબમમાં 30 જુલાઈ, 2007ના રોજ મૃત્યુ પામેલા સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના લાંબા-સમયના સાથી ટેરી મેગોવેર્નને શ્રદ્ધાંજલિ આપતું ગીત &quot;ટેરી'સ સોન્ગ&quot; પણ રાખવામાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;back&quot;&gt;[http://www.backstreets.com/news.html &quot;ટેરી મેગોવર્ન, રેસ્ટ ઇન પીસ&quot;], Backstreets.com, ઓગસ્ટ 1, 2007. એક્સેસ્ડ ઓગસ્ટ 28, 2007.&lt;/ref&gt; સૌપ્રથમ સીંગલ &quot;રેડિયો નોવ્હેર&quot; 28મી ઓગસ્ટના રોજ નિઃશુલ્ક ડાઉનલોડ માટે ઉપલબ્ધ બન્યું. 7 ઓક્ટોબરના રોજ, આયર્લેન્ડ અને યુ.કે.માં ''મેજિક''  પ્રથમ નંબરનું આલબમ બન્યું. ''ગ્રેટેસ્ટ હિટ્સે''  આયર્લેન્ડના ચાર્ટસમાં નંબર 57ના સ્થાને પુનઃપ્રવેશ કર્યો તેમજ ''લાઇન ઇન ડબલિન''  નોર્વેમાં ફરી એકવાર ટોપ ટ્વેન્ટીમાં લગભગ પહોંચી ગયું. સાઇરિસ સેટેલાઇટ રેડિયોએ પણ 27 સપ્ટેમ્બર, 2007ના રોજ ચેનલ 10 પર ''મેજિક'' ની અપેક્ષા સાથે સ્ટ્રીટ રેડિયો પુનઃ શરૂ કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web| access-date=2008-01-21| url=http://investor.sirius.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=264991| title='E Street Radio' Channel, dedicated to Bruce Springsteen and the E Street Band, returns exclusively to SIRIUS Satellite Radio| archive-date=2009-02-07| archive-url=https://web.archive.org/web/20090207113331/http://investor.sirius.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=264991| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  રેડિયો જૂથ ક્લીઅર ચેનલ કમ્યૂનિકેશન્સે કથિતરૂપે પોતાના તમામ ક્લાસિક રોક સ્ટેશનોને નવા આલબમનું એક પણ ગીત નહી વગાડવાની સૂચના આપી હતી, જ્યારે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના આલબમોના જૂના ગીતો વગાડવાનું ચાલુ રાખવામા આવ્યું હતું.  જો કે, ક્લીઅર ચૅનલ એડલ્ટ ઓલ્ટરનેટિવ (અથવા &quot;એએએ&quot;) સ્ટેશન કેબીસીઓએ કોર્પોરેટ બ્લેકઆઉટનું કારણ આગળ ધરીને આ આલબમના ટ્રેક્સ વગાડ્યાં હતા.&lt;ref&gt;{{cite web
|url= http://www.foxnews.com/story/0,2933,306164,00.html
|title= D-Day for Britney Spears: New CD 'Blackout' Drops : D-Day for Britney/Bruce: No Radio Play/Denise Rich Raises $5M for Cancer/Rotten Meets Cruise
|access-date= 2008-03-22
|last= Friedman
|first= Roger
|date= 2007-10-30
|work= 
|publisher= Fox News
}}&lt;/ref&gt; 
આ આલબમ બહાર પડતાની સાથે જ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડની મેજિક ટૂરનો હાર્ટફોર્ડ સિવિક સેન્ટર ખાતેથી પ્રારંભ થયો અને તેણે ઉત્તર અમેરિકા તથા યુરોપનો પ્રવાસ ખેડ્યો.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને આ બૅન્ડે એનબીસીના ''ટુડે શૉ'' ના પ્રારંભ પૂર્વે જીવંત&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/20995086/ |title=ટુ ડે શૉ: ધ બોસ રોક્સ ધ પ્લાઝા! |access-date=2010-08-25 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207202829/http://www.msnbc.msn.com/id/20995086/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પરફોર્મન્સ કર્યું. 
લાંબા સમયથી ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડમાં રહેલા ઓર્ગેનિસ્ટ ડેની ફેડેરિકીએ નવેમ્બર 2007માં મેલાનોમાને લીધે આ ટૂરને અધવચે પડતી મૂકી;&lt;ref name=&quot;reut112207&quot;&gt;{{cite web
|url= http://www.reuters.com/article/musicNews/idUSN2122708620071123
|title= Springsteen Bandmate on Hiatus for Health Reasons
|access-date= 2008-03-22
|date= 2007-11-22
|publisher= Reuters
}}&lt;/ref&gt; આ રોગ સામે ત્રણ વર્ષ સુધી ઝઝૂમ્યા બાદ 17 એપ્રિલ, 2008ના રોજ તેમનું મૃત્યું થયું.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.sun-sentinel.com/sfl-418brucespingsteen,0,3217057.story | title=Springsteen concert postponed over bandmate's death | author=Sean Piccoli | publisher=[[South Florida Sun-Sentinel]] | date=2008-04-17 | access-date=2008-04-17 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== તાજેતરની ઘટનાઓ ===
એપ્રિલ 2008માં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને 2008ની પ્રમુખપદના ચૂંટણી અભિયાનમાં યુ.એસ. સેનેટર બરાક ઓબામાને પુષ્ટિ આપવાની જાહેરાત કરી.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.usatoday.com/news/politics/election2008/2008-04-16-springsteen_N.htm?csp=34 | title=Springsteen endorses Obama for president | publisher=Associated Press for ''USA Today'' | date=2008-04-16 | access-date=2008-04-16}}&lt;/ref&gt;  ઓબામાની ઓહિયો રેલીમાં ઝડપવામાં આવેલા એક વિડીયોમાં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને &quot;સરકારમાં સત્ય, પારદર્શિતા અને અખંડિતતા, પ્રત્યેક અમેરિકન નાગરિકને નોકરી મેળવવાના અધિકાર, જીવનજરૂરી ભથ્થાં, સારી શાળામાં શિક્ષણ મેળવવું, કામના ગૌરવથી ભરપૂર જીવન, વચનો અને ઘરની પવિત્રતા વિશે મહત્વની ચર્ચા કરી હતી...  પરંતુ આઠ વર્ષના અવિચારી, લાપરવાહ અને નૈતિકપણે દિશાહીન વહીવટીતંત્રને કારણે આ તમામ આઝાદીઓને હાનિ પહોંચી છે અને તેના પર તરાપ મારવામાં આવી છે.&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.idiomag.com/peek/47658/bruce_springsteen|title=Bruce Springsteen News – Recording Artists' Eleventh Hour Campaigns – Mostly for Obama|access-date=2008-11-03|date=2008-11-03|publisher=[[idiomag]]}}&lt;/ref&gt;

18 જૂન, 2008ના રોજ, વૉશિંગ્ટન ડી.સી.માં કેનેડી સેન્ટર ખાતે ટિમ રુઝર્ટ શ્રદ્ધાંજલિ કાર્યક્રમમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને યુરોપથી જીવંત રજૂઆત કરી હતી અને રુઝર્ટના પ્રિય ગિતો પૈકીનું એક &quot;થંડર રોડ&quot; વગાડ્યું હતું.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીને આ ગીત રુઝર્ટને સમર્પિત કર્યું હતું, જેઓ &quot;સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સૌથી મોટા ચાહકો પૈકીના એક&quot; હતા.{{Citation needed|date=November 2008}} 

ઓક્ટોબર 2008માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ઓબાના ચુંટણી અભિયાનનાં ટેકામાં કેટલાક સોલો ધ્વનિત રજૂઆતો કરી,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pitchforkmedia.com/article/news/146179-bruce-springsteen-adds-acoustic-obama-shows |title=પિચફોર્ક: ન્યૂઝ |access-date=2008-10-07 |archive-date=2008-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007094709/http://www.pitchforkmedia.com/article/news/146179-bruce-springsteen-adds-acoustic-obama-shows |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેમજ બીજી નવેમ્બરની રેલીમાં તેમણે સિયાલ્ફા સાથે &quot;વર્કિંગ ઓન અ ડ્રીમ&quot; રજૂ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Springsteen plays new 'Working on a Dream' tune at Obama rally in Cleveland|date=2008-11-02|url=http://www.cleveland.com/popmusic/index.ssf/2008/11/springsteen_plays_new_working.html|publisher=[[Cleveland Plain Dealer]]}}&lt;/ref&gt;  

{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| header            = Springsteen at a rally for then-presidential candidate [[Barack Obama]] 
| header_align      = center
| header_background =
| footer            ={{city-state|Cleveland|Ohio}} on November 2, 2008
| footer_align      = center
| footer_background =
| width             =
| image1            = 20081102 Bruce Springsteen at Barack Obama rally in Cleveland.JPG
| width1            = 150
| caption1          =
| image2            = 20081102 Bruce Springsteen and Barack Obama hug.JPG
| width2            = 150
| caption2          =
| image3            = 20081102 Bruce Springsteen Michelle and Barack Obama.JPG
| width3            = 150
| caption3          =
}}

પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં વિજય મેળવ્યા બાદ શિકાગોના ગ્રાન્ટ પાર્કમાં 4 નવેમ્બરના રોજ યોજાયેલા ઓબામાના વિજય સંબોધન બાદ સ્પ્રિન્ગસ્ટીને જે સૌપ્રથમ ગીત રજૂ કર્યું તે &quot;ધ રાઇઝિંગ&quot; હતું. સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું &quot;''વર્કિંગ ઓન અ ડ્રીમ આલબમ'' &quot; જાન્યુઆરી 2009ના ઉત્તરાર્ધમાં બહાર પડ્યું. &lt;br /&gt;

18 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ યોજાયેલા એક સંગીત સમારોહની શરૂઆત સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના કાર્યક્રમ સાથે થઈ હતી,[[We Are One: The Obama Inaugural Celebration at the Lincoln Memorial]] જેમાં આશરે 4,00,000 લોકો ઉપસ્થિત રહ્યાં હતા.&lt;ref name=&quot;WP1&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/01/18/AR2009011800917.html?hpid=topnews&amp;sid=ST2009011802825&amp;s_pos= | title=Jamming on the Mall for Obama | author=Steve Hendrix and Jonathan Mummolo | publisher=[[Washington Post]]| date=January 18, 2009}}&lt;/ref&gt; તેમણે તમામ સ્ત્રી સાથી કલાકારો વડે બનેલા વૃંદ સાથે &quot;ધ રાઇઝિંગ&quot; રજૂ કર્યું.  બાદમાં તેણે પીટ સીગર સાથે વૂડી ગ્યૂથરીનું &quot;ધિસ લેન્ડ ઇઝ યોર લેન્ડ&quot; રજૂ કર્યું. 

11 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને મિકી રોર્કની &quot;ધ રેસલર&quot; ફિલ્મના આ જ શીર્ષક ધરાવતા ગીત માટે શ્રેષ્ઠ ગીતનો ગોલ્ડન ગ્લોબ પુરસ્કાર મળ્યો.&lt;ref name=&quot;GGwin&quot;&gt;[http://www.billboard.com/bbcom/news/springsteen-rahman-snag-musical-golden-globes-1003929219.story સ્પ્રિન્ગસ્ટીન, રેહમાન સ્નેગ મ્યુઝિકલ ગોલ્ડન ગ્લોબ્સ]&lt;/ref&gt; 

1 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ સ્પ્રિન્ગસ્ટીને સુપર બૉલ XLIII ખાતે હાફટાઇમ શૉ રજૂ કર્યો,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Report: &quot;The Boss&quot; to play Super Bowl halftime show|date=2008-08-11|url=http://www.seattlepi.com/scorecard/nflnews.asp?articleID=237980|publisher=[[Seattle Post Intelligencer]]}}&lt;/ref&gt; જે તે ભૂતકાળની અનેક ઓફરો બાદ કરવા રાજી થયો હતોઃ &quot;આ એક અલગ પ્રકારનો કાર્યક્રમ હતો, જો આપણે આ ન કરવું હોય, તો આપણે શેની રાહ જોઇ રહ્યાં છીએ?  હું મારા જીવનકાળ દરમિયાન આ કરવા ઇચ્છું છું.&quot;&lt;ref name=&quot;nyt-laur&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2009/02/01/arts/music/01pare.html | title=The Rock Laureate | author=[[Jon Pareles|Pareles, Jon]] | publisher=''The New York Times'' | date=2009-02-01 | access-date=2009-01-29}}&lt;/ref&gt; ગેમના કેટલાક દિવસ પૂર્વે, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને જવલ્લેજ જોવા મળતી પત્રકાર પરિષદ યોજી, જેમાં તેણે &quot;12 મિનિટની પાર્ટીં&quot;નું વચન આપ્યું.  આટલા વિશાળ પ્રેક્ષક સમુદાય વચ્ચે તે તાણ અનુભવશે કે કેમ એવા એક પ્રશ્નનાં ઉત્તરમાં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને લિંકન મેમોરિયલ ખાતે યોજાયેલા &quot;[[We Are One: The Obama Inaugural Celebration at the Lincoln Memorial|વી આર વન]]&quot; સમારોહનું દ્વષ્ટાંત આપતા જણાવ્યું કેઃ &quot;આપે ફૂટબોલ પાછળ ઘેલાં એવા ઘણાં બધા ચાહકો જોયા હશે, પરંતુ લિંકનના સિતારાને આપે કદી જોયો નહીં હોય. તે ઘણી તાણ હળવી કરી દે છે.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.shorefiremedia.com/index.php?a=pressrelease&amp;amp;o=2462 શોર ફાયર મિડીયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716063703/http://www.shorefiremedia.com/index.php?a=pressrelease&amp;o=2462 |date=2011-07-16 }}. 20 ડીસેમ્બર, 2008એ પુનઃ પ્રાપ્ત કરી.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2009/01/30/sports/football/30springsteen.html | work=The New York Times | title=Springsteen Promises ‘12-Minute Party' at Halftime | first=Joe | last=Lapointe | date=2009-01-30 | access-date=2010-04-27}}&lt;/ref&gt; ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ અને મિયામી હોર્ન્સ સાથે તેણે બહાર પાડેલા 12:45 સેટમાં &quot;ટેન્થ એવન્યુ ફ્રીઝ-આઉટ&quot;, &quot;બોર્ન ટુ રન&quot;, &quot;વર્કિંગ ઓન અ ડ્રીમ&quot;, અને &quot;ગ્લોરી ડૅઝ&quot;ના કેટલાક ટૂંકા ગીતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. એ સાથે સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ફૂટબોલનો સંદર્ભ પૂરો કર્યો હતો.  ખેલ-પ્રયોગો અને પ્રમોશન અંગેની ગતિવિધિને કારણે સ્પ્રિન્ગસ્ટીને કહેવું પડ્યું હતું કે, &quot;મારા જીવનનો કદાચ આ સૌથી વ્યસ્ત મહિનો રહ્યો છે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.mtv.com/news/articles/1604738/20090210/springsteen_bruce.jhtml | title=Bruce Springsteen Exclusive: 'I Didn't Even Know I Was Up For A Grammy!' | author=Wallace, Lindsay | publisher=[[MTV News]] | date=2009-02-10 | access-date=2009-03-07 | archive-date=2009-03-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090317045041/http://www.mtv.com/news/articles/1604738/20090210/springsteen_bruce.jhtml | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને કેલિફોર્નિયાના સાન જોઝમાં વર્કિંગ ઓન અ ડ્રીમ ટૂરનો પ્રારંભ કર્યો.  2009ના ફેબ્રુઆરી મહિનામાં આ ટૂરની ટિકિટ સાઇટ અને ટૂર પાર્ટનર ટિકિટમાસ્ટર ગ્રાહકોને પોતાની પેટાકંપની ટિકિટ્સનાઉ પાસે મોકલતી જણાઇ, જ્યાં તેમની પાસેથી ઊંચા દરો પડાવવામાં આવતા હતા. તમામ સ્થળોએ મૂળકિંમતની ટિકિટો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં આમ કરવામાં આવતું હતું તેથી આ ટૂર વિવાદમાં સપડાઇ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.idiomag.com/peek/63854/bruce_springsteen|title=Ticketmaster &amp; Springsteen|date=2009-02-10|access-date=2009-02-12|publisher=Idiomag.com}}&lt;/ref&gt;   સ્પ્રિન્ગસ્ટીને એક આગઝરતા નિવેદનમાં કંપનીને &quot;પોતાના ચાહકો અને પોતાના વિશ્વાસ સાથે દગાબાજી&quot; કરવાનો આરોપ મૂકતા,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/news/ticketmaster-responds-to-springsteen-fans-1003938632.story|title=Ticketmaster Responds To Springsteen Fans|author=Ray Waddell|date=2009-02-05|publisher=Billboard}}&lt;/ref&gt; ટિકિટમાસ્ટરના સીઇઓ ઇરવિન એઝોફે તાત્કાલિકપણે ક્ષમાયાચના કરી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nme.com/news/bruce-springsteen/42570|date=2009-02-05|title=Bruce Springsteen 'furious' with Ticketmaster|publisher=NME.com}}&lt;/ref&gt; આ ટૂરના શૉમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટને ક્લાસિક ગીતોની નિર્ધારિત યાદીમાંના ગીતોને બદલે નવા આલબમના ગીતોનો સમાવેશ કર્યો, પસંદ કરાયેલા ગીતો 2000ના દશકના આખરી ગાળામાં ચાલી રહેલી મંદીને પ્રતિબિંબિત કરતા હતા.&lt;ref name=&quot;ppg051709&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.post-gazette.com/pg/09137/970254-388.stm?cmpid=newspanel0 | title=Bruce Springsteen and E Street Band break tradition by improvising set list | author=Mervis, Scott | publisher=''[[Pittsburgh Post-Gazette]]'' | date=2009-05-17 | access-date=2009-06-21}}&lt;/ref&gt;  આ ટૂરમાં સામાન્ય રીતે ગેરેજ રોક અથવા પન્ક રોક ક્લાસિક અથવા જૂના ગીતોના બોર્ડ હાથમાં રાખીને પ્રેક્ષકોમાં રહેલા ચાહકોની ફરમાઇશને પગલે ગીતો વગાડવાનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની ડાયરીમા મળી આવેલી અસ્પષ્ટ એન્ટ્રીઓમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે આ રસમ છેક મેજિક ટૂરના આખરી સમયગાળાથી ચાલી આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;ppg051709&quot;/&gt; કેટલાક શૉ પૂરતું ડ્રમવાદક મેક્સ વેઇનબર્ગનું સ્થાન તેના 18 વર્ષનો પુત્ર જે વેઇનબર્ગે લીધું જેથી મેક્સ વેઇનબર્ગ શરૂ થવા જઇ રહેલા ''ધ ટુનાઇટ શો વિથ કોનાન ઓ'બ્રાયનમાં બેન્ડલીડર તરીકે ભૂમિકા બજાવી શકે.&lt;ref name=&quot;ppg051709&quot;/&gt;''   

3 માર્ચ, 2009ના રોજ મેડિસન સ્ક્વૅર ગાર્ડન ખાતે યોજાયેલી પીટ સીગરની 90મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી નિમિત્તે થયેલા ધ ક્લીઅરવોટર કોન્સર્ટનો સ્પ્રિન્ગસ્ટીન પણ એક હિસ્સો હતા. 

[[File:American Land ESB Fireworks Giants 100309.jpg|thumb|right|250px|સમાપ્તિ વખતે ફૂટતા ફટાકડા. &quot;ઇ!સ્ટ્રીટ! બૅન્ડ!&quot; જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ ખાતે આખરી શો દરમિયાન ઇગ્ઝોર્ટેશન.
]]
ડ્રીમ ટૂરના કામ દરમિયાન, સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને બૅન્ડે વાસ્તવિકપણે સંગીત ઉત્સવના વિશ્વમાં સૌપ્રથમવાર ઝૂકાવ્યું. તેઓ નેધરલેન્ડ્સમાં પિન્કપોપ ફેસ્ટિવલ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બોન્નારૂ મ્યૂઝિક ફેસ્ટિવલમાં નાઇટ્સ યોજી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ત્રણ ગીતો માટે ફિશ સાથે જોડાયા. યુકેમાં તેમણે ગ્લેસ્ટનબરી ફેસ્ટિવલ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8122365.stm|title=Glastonbury bows down to The Boss |date=2009-06-28|work=BBC News|access-date=2009-06-29 | location=London}}&lt;/ref&gt; અને હાર્ડ રોક કોલિંગનું આયોજન કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nme.com/news/bruce-springsteen/45713|title=Bruce Springsteen covers The Clash at London Hyde Park|date=2009-06-29|work=NME|access-date=2009-06-29}}&lt;/ref&gt; જુલાઈ મહિનામાં ફ્રાન્સના બ્રિટનીમાં તેઓ ફેસ્ટિવલ દેસ વિએઇલ્લેસ ચારુએસ સાથે સમાચારોના મથાળામાં ચમક્યાં. ફ્રાન્સમાં તેમની આ એકમાત્ર ટૂર હતી. આ સમારોહમાં તેમના પુત્ર ઇવાને પણ ભાગ લીધો અને ગિટાર વગાડ્યું. 

પોતાના હોમસ્ટેટ જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ ખાતે આખરી પાંચ ફાઇનલ શૉની શ્રુંખલા દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીને આ શોનો પ્રારંભ પોતાના તદ્દન નવા જ ગીતથી કર્યો કે જે &quot;વૃદ્ધ સ્ત્રી&quot;ને (તેના દ્વષ્ટિકોણ પ્રમાણે) સમર્પિત હતું જેનું નામ હતું &quot;વ્રેકિંગ બૉલ&quot;.&lt;ref name=&quot;nyt101109&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2009/10/12/arts/music/12bruce.html | title=For Springsteen and Giants Stadium, a Last Dance | author=[[Jon Pareles|Pareles, Jon]] | newspaper=The New York Times | date=2009-10-11 | access-date=2009-10-14}}&lt;/ref&gt; આ ગીતમાં ઐતિહાસિક સ્ટેડિયમને અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના જર્સી સાથેના સંબંધોને ચમકાવવામાં આવ્યા છે.  આ સ્ટેન્ડ તેમજ અમેરિકામાં આ ટૂરના ત્રીજા પડાવના કેટલાક અન્ય શોમાં ''બોર્ન ટુ રન'' , ''ડાર્કનેસ ઓન ધ એજ ઓફ ટાઉન''  , અથવા ''બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.'' ના સંપૂર્ણ આલબમ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;nsl101009&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.nj.com/entertainment/music/index.ssf/2009/10/bruce_springsteen_rocks_giants.html | title=Bruce Springsteen rocks Giants Stadium for the last time | author=Lustig, Jay | newspaper=[[The Star-Ledger]] | date=2009-10-10 | access-date=2009-10-14}}&lt;/ref&gt; 

ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડનું આ છેલ્લું પરફોર્મન્સ હોવાની અટકળો વચ્ચે નિર્ધારિત કાર્યક્રમ અનુસાર આ ટૂર નવેમ્બર 2009માં ન્યૂ યોર્કના બફેલોમાં પૂરી થઈ, પરંતુ શો દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીને એવું જણાવ્યું કે તે &quot;ટૂંકાગાળા પૂરતું&quot; ગૂડબાય જ હતું.  &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/11/23/bruce-springsteen-and-e-street-say-goodbye-for-a-little-while-as-tour-wraps-in-buffalo/ | title=Bruce Springsteen and E Street Band “Say Goodbye for a Little While” as Tour Wraps in Buffalo | author=Green, Andy | work=Rolling Stone | date=2009-11-23 | access-date=2010-03-04 | archive-date=2010-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100127072021/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/11/23/bruce-springsteen-and-e-street-say-goodbye-for-a-little-while-as-tour-wraps-in-buffalo/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2009માં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને એક દસ્તાવેજી ફિચર ફિલ્મ ધ પીપલ સ્પીકમાં કામ કર્યું. આ ફિલ્મમાં અમેરિકાના નાગરિકોના રોજબરોજના જીવનના પત્રો, ડાયરીઓ અને ભાષણોના નાટ્યાત્મક અને સંગીતમય પરફોર્મન્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. આ ચિત્ર ઇતિહાસકાર હાવર્ડ ઝિનનાં &quot;અ પીપલ'સ હિસ્ટરી ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ&quot; પર આધારિત હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thepeoplespeak.com/pages/credits/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2010-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513003536/http://www.thepeoplespeak.com/pages/credits/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


ઓક્ટોબર 2009માં, રોક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફૅમની 25મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે યોજાયેલ લાભાર્થી સમારોહ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rockhall25.com/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209060315/http://www.rockhall25.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;માં યુ2, સ્ટીવ વન્ડર અને અરેથા ફ્રેન્કલિન જેવા કલાકારો ઉપરાંત બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીને પણ મુખ્યપણે ગીતો રજૂ કર્યા.

17 નવેમ્બર, 2009ના રોજ, કાર્નેગી હોલમાં યોજાયેલા ઓટિઝમ સ્પીક્સના લાભાર્થે યોજાયેલા એક ચેરિટી સમારોહમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને ગીતો રજૂ કર્યાં.&lt;ref&gt;http://www.autismspeaks.org/press/seinfeld_springsteen_concert.php&lt;/ref&gt; તેમણે &quot;ઇફ આઇ શુડ ફોલ બિહાઇન્ડ&quot; ગીત વગાડ્યું, જે તમામ લોકોને સ્વીકૃતિ અને સહાયની, અને આ કિસ્સામાં લોકોમાં જોવા મળતા ઓટિઝમની વાત કરે છે. 

6 ડિસેમ્બર, 2009ના રોજ, અન્ય સહિત સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને પણ કેનેડી સેન્ટર ઓનર્સ મળ્યું, આ એક વાર્ષિક પુરસ્કાર છે કે જે કલાવિશ્વના નામાંકિત લોકોને અમેરિકાની સંસ્કૃતિમાં યોગદાન બદલ આપવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8398675.stm | work=BBC News | title=Obama honours Bruce Springsteen | date=2009-12-07 | access-date=2010-04-27}}&lt;/ref&gt;  કેનેડી સેન્ટર ખાતેના સત્તાવાર સમારોહ પૂર્વે, પ્રમુખ ઓબામા અને શ્રીમતી મિશેલ ઓબામા દ્વારા સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રના છ વ્યક્તિત્વનું સન્માન કરવામાં આવ્યું. પોતાના સંબોધન દરમિયાન, પ્રમુખે કેવી રીતે સ્પ્રિન્ગસ્ટીને સામાન્ય અમેરિકન નાગરિકોના જીવનને પોતાના મૂલ્યવાન ગીતો વડે ભરી દીધું તે વિશે અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સમારોહ બીબાઢાળ રોક-એન્ડ-રોલ સમારોહથી કેવી રીતે અલગ હતા, અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સમારોહ હાઇ-એનર્જી હોવા છતાં પણ કેવી રીતે &quot;ભાઈચારાપૂર્ણ&quot; હતા તે વિશે વાત કરી હતી.  પ્રમુખ ઓબામાએ પોતાની એક ટિપ્પણી સાથે વ્યક્તવ્ય પૂરું કર્યું કેઃ &quot;[[We Are One: The Obama Inaugural Celebration at the Lincoln Memorial|વી આર વન]]&quot; સમારોહની જેવા દિવસો અને આજના દિવસે આપણને એક વાત યાદ આવે કે હું પ્રમુખ છું, તે બોસ છે.&quot;  6 ડિસેમ્બર, 2009ના રોજ સત્તાવાર પુરસ્કાર સમારોહ દરમિયાન, જોન સ્ટુઅર્ટ, બેન સ્ટિલર, એડી વેડર, સ્ટિન્ગ અને મેલિસા એથેરિજ જેવા સુપ્રસિદ્ધ ખ્યાતિપ્રાપ્ત લોકો દ્વારા શ્રદ્ધાંજલિ આપવામાં આવી.  

જોન સ્ટુઅર્ટે શ્રી સ્પ્રિન્ગસ્ટીન પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરતી રમુજી અલબત્ત હદયસ્પર્શી રીતે પોતાનું સંબોધન શરૂ કર્યું- &quot;હું કોઇ સંગીત વિવેચક નથી. ઇતિહાસકાર નથી, કે સંગ્રાહક નથી. અમેરિકાના ગીતોના ઇતિહાસમાં બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ક્યાં છે તે હું આપને કહી શકું તેમ નથી. તેમના કામ કે પછી આપણા મહાન રાષ્ટ્રની લોક અને મૌખિક ઇતિહાસની પરંપરાઓ સાથેના તેમના જોડાણ પર હું પ્રકાશ પાડી શકું નહિં. પરંતુ હું ન્યૂ જર્સીમાંથી આવું છું.  આથી, મને જે લાગે છે તે હું કહી શકું.  મને એવું લાગે છે કે બોબ ડાયલેન અને જેમ્સ બ્રાઉનનું એક સંતાન હતું. ‘હા’. તે લોકોએ આ બાળકને છોડી દીધું. આપ લોકો એ સમયની કલ્પના કરી શકો છો તે મુજબ...સમાન ગૌત્રના, તેમની વચ્ચે જાતીય સંબંધો હતા...તેમણે જર્સી ટર્નપાઇક પર 8એ અને 9ના અદલાબદલી કરી બહાર નીકળવાના રસ્તાની વચ્ચેના માર્ગની એક બાજુએ આ બાળકને છોડી દીધું...આ બાળક હતું બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન.&quot;   તેમણે વધુ જણાવ્યા પ્રમાણે, &quot;હું માનું છું કે બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ગીતરચનાની કુશળતા, સંગીતની મહારથ અને નિરંકુશ પારદર્શિતા, શુદ્ધ આનંદનું અણધાર્યું મિશ્રણ છે.   તેમની વાત કહેવાની રીતમાં અત્યંત જાણીતો વિપુલ ઉત્સાહ છે, અગાઉ ક્યારેય વાર્તાઓ આટલી સારી અને આટલી અનોખી રીતે કહેવામાં આવી નથી.  અમને હું જાણું છું કે હવે તેમને આ બધાથી નફરત છે.  તેઓ એક શરમાળ વ્યક્તિ છે, અને પોતાના નાના સૂટ સાથે નાના બોક્સમાં બેસવું તેમને પસંદ નથી. ઇન્દ્રધનુષી રંગો અથવા તો જે કંઈ તેમણે પહેરેલું છે તે તેમને પસંદ નથી.  તેઓ ઇચ્છે કે તેમની જોડે તેમનું ગિટાર પણ હોય અને હું ચૂપ થઈ જાઉ, પરંતુ હું ચૂપ થઈશ નહીં. તેઓ બોસ છે... પરંતુ જ્યાં સુધી મને ઉત્સુકતા જાગે ત્યા સુધીનો લાંબા સમય મને તેમનું સંગીત સમજાતું નથી.  જ્યારે મેં તે બાબતો અંગે સવાલો કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યાં સુધીમાં તો હું મારા જીવનમાં જ તે બધું કરતો થઇ ગયો. ત્યાં સુધીમાં મને સમજાઇ ગયું કે આનો અર્થ સ્ટેજ પર આનંદપૂર્વક પરેડ કરવી અને નાટકબાજી કરવી તે નથી.  આ ફક્ત બદલાઇ શકનારા જીવનની વાર્તા વિશે જ નથી. અને એકમાત્ર એવી સ્થિતિ છે કે જેને પ્રાપ્ત કરવામાં આપ અસફળ થઇ શકો છો અને તે છે યથાસ્થિતિ.  જીવનમાં ફક્ત એક જ ચીજ, એક જ અસફળતા જ નથી કે જે આપણી સ્થિતિને બદલવાની કોશિસ કરે છે.   અને તે મારી સાથે તાલમાં તાલ મિલાવતો, અને હું કહેતો કે... ભગવાન જાણે છે કે જો સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના પ્રેરણાદાયક શબ્દો અને સંગીત ન હોત તો કદાચ હું આજે અહીં ન હોત, આ કારોબારમાં પણ ન હોત.&quot; 

ગોલ્ડન ગ્લોબ પુરસ્કાર વિજેતા લેખક રોન કોવિક ત્યારપછી મંચ આવીને જણાવ્યું કે કેવી રીતે તેઓને 1978માં હોલિવૂડમાં હોટલ સનસેટ માર્ક્વસમાં બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને સૌપ્રથમવાર મળવાનું થયું હતું.  અનાયાસે થયેલી આ મુલાકાતમાં બન્નેએ એકબીજાને પોતાના કામ વિશે માહિતી આપી, અને ''બોર્ન ઓન ધ ફોર્થ ઓફ જુલાઈ'' ના લેખક અને વિયેતનામ વેટરન તથા ''બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.'' ના સંગીતકાર વચ્ચે મૈત્રીનો પ્રારંભ થયો. કોવિકે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને સંગીતમય શ્રદ્ધાંજલિ આપી, જેનો પ્રારંભ રોબ મેથેસના ઓલ-સ્ટાર બૅન્ડ દ્વારા &quot;ટેન્થ એવન્યુ ફ્રીઝ-આઉટ&quot;ની રજૂઆતથી થયો, ત્યારબાદ ગ્રેમી એવોર્ડ-વિજેતા સંગીતકાર જોન મેલેનકેમ્પે &quot;બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.&quot; ગણગણ્યું. ત્યારપછી અનેક ગ્રેમી એવોર્ડ વિજેતાઓ બૅન હાર્પર અને જેનિફર નેટ્લસ સહિત રોબ મેથેસ બેન્ડે &quot;માય ફાધર'સ હાઉસ&quot; , &quot;ગ્લોરી ડેઝ&quot; અને &quot;આઇ એમ ઓન ફાયર&quot;ની મનમોહક રજૂઆત કરી.  ગ્રેમી એવોર્ડ અને એકેડમી એવોર્ડ વિજેતા સંગીતકાર મેલિસ્સા એથેરિજે &quot;બોર્ન ટુ રન&quot;ની સમારોહ માટેની આવૃત્તિ રજૂ કરી, ત્યારપછી ગ્રેમી એવોર્ડ અને ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ વિજેતા ગાયક એડી વેડરે &quot;માય સિટી ઓફ રુઇન્સ&quot;ની દાહક રજૂઆત કરી.  આ ઝાકમઝોળભર્યા સમારોહના સમાપનમાં આખરે સંગીતના માંધાતા સ્ટિન્ગ કે જેઓ પોતે અનેક ગ્રેમી, ગોલ્ડન ગ્લોબ તથા એમી એવોર્ડ વિજેતા છે, તેમણે &quot;ધ રાઇઝિંગ&quot;ની યાદગાર રજૂઆત સાથે સમારોહ પૂરો કર્યો જેમાં તેમની સાથે જોયસ ગારેટ કોઇર અને અન્ય કલાકારો જોડાયા.  આ શ્રદ્ધાંજલિ શૉ દરમિયાન, પ્રમુખ ઓબામા, શ્રીમતી ઓબામા અને અન્ય અન્ય આદર સાથે શ્રી સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની વિરાટ પ્રતિભાને નિહાળી રહ્યાં હતા. 


22 જાન્યુઆરી, 2010ના રોજ, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને જ્યોર્જ ક્લૂને દ્વારા 2010માં હૈતીમાં આવેલા ભૂકંપના પિડીતોને મદદરૂપ થવા માટે નાણાં એકત્ર કરવા જ્યોર્જ ક્લૂની યોજાયેલા''[[Hope for Haiti Now: A Global Benefit for Earthquake Relief‎]]'' ,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.youtube.com/watch?v=RSoNzGWJrGs | title=Bruce Springsteen performing 'We Shall Overcome'}}&lt;/ref&gt; એક સમારોહમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને અન્ય ઘણાં ખ્યાતનામ કલાકારો જોડાયા. 


એ વાત અત્યંત જાણીતી છે કે સ્પ્રિન્ગસ્ટીન વિવિધ સ્થાનિક ખોરાક બેન્કો સાથે, ખાસ કરીને ન્યૂ જર્સીની ફૂડ બેન્ક સાથે વર્ષો સુધી જોડાયેલા રહ્યાં છે. સમારોહો દરમિયાન, તેઓ પોતાનો ટેકો જાહેર કરવાની પરંપરાનો સામાન્યરીતે ભંગ કરતા અને બાદમાં સમારોહ દરમિયાન કુલ એકત્રીકરણમાં પોતાના નાણાં ઉમેરી દેતા.  3 નવેમ્બર, 2009ના રોજ યોજાયેલા ચારલોટ્ટ, એનસી સમારોહ દરમિયાન, તેમણે એકત્રીકરણની પ્રક્રિયાનો પ્રારંભ કરવા માટે સ્થાનિક ફૂડ બેન્ક માટે 10,000 ડોલરના દાન સાથે શરૂઆત કરી - અને બાદમાં ફરી પોતાના નાણાં ઉમેર્યાં. 

2000ના દશકના અંતભાગમાં ''રોલિંગ સ્ટોન''  મેગેઝિન&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.rollingstone.com/issue1094-95 | title=The Voices:
Artists of the Decade | work=Rolling Stone | access-date=2009-12-19 | archive-date=2009-12-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091213013718/http://www.rollingstone.com/issue1094-95 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; દ્વારા સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને દશકના આઠ કલાકારો પૈકીના એક જાહેર કરવામાં આવ્યા અને પૂરા દશક દરમિયાન સંગીત સમારોહના કુલ વકરાની દ્રષ્ટિએ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની ટૂર્સનો ક્રમ ચોથો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.billboard.com/#/features/top-touring-artists-of-the-decade-1004053065.story | title=Top Touring Artists of the Decade | work=Billboard | access-date=2009-12-19}}&lt;/ref&gt; 

22 જૂન, 2010ના રોજ તેમણે વર્કિંગ ઓફ અ ડ્રીમ ટૂર શીર્ષક''[[London Calling: Live in Hyde Park]]''  ધરાવતી એક ડીવીડી બહાર પાડી. 

== અંગત જીવન ==
[[ચિત્ર:Bruce Springteen Front (cropped).jpg|thumb|right|2005માં ન્યૂ જર્સીના આસ્બરી પાર્કમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીન.]]
[[ચિત્ર:20081102Bruce Springsteen and family greet Barack Obama and family.JPG|thumb|right|2 નવેમ્બર, 2008ના રોજ [142] એક રેલીના સ્ટેજ પર ઓબામા કુટુંબને મળતું સ્પ્રિન્ગસ્ટીન કુટુંબ.]]

35 વર્ષની વયે સ્પ્રિન્ગસ્ટીને 25 વર્ષની જુલિયા ફિલીપ્સ (જન્મ 6 મે, 1960) સાથે ઓરેગોનના લૅક ઓસ્વેગો ખાતે લગ્ન કર્યાં, ત્યાં સુધી તેઓ કુંવારા રહ્યાં હતા.  
તેમના લગ્ન 13 મે, 1985ના રોજ થયા હતા. 
આ લગ્નને કારણે તેણીની અભિનયની કારકિર્દી પૂરબહારમાં ખીલી હતી, અલબત્ત આ બન્ને ભિન્ન પશ્ચાદભૂ ધરાવતા હતા, અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની સતત મુસાફરીએ તેમના લગ્નજીવનનો ભોગ લીધો. પેટ્ટી સિયાલ્ફા (જન્મ 29 જુલાઈ, 1953) સાથે બ્રુસનું લફરૂં શરૂ થતાં તેમના લગ્નજીવન પર છેલ્લો પ્રહાર થયો. સિયાલ્ફા સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં બૅન્ડમાં જોડાઇ તેના ટૂંક સમય બાદ 1984માં તેમણે ટૂંકાગાળા માટે ડેટિંગ કર્યું હતું. ફિલીપ્સ અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીન 1988ની પાનખરમાં જૂદા થઈ ગયા, અને 30 ઓગસ્ટ, 1988ના રોજ જુલિયાએ છૂટાછેડા માટે અરજી દાખલ કરી દીધી.  1 માર્ચ, 1989ના રોજ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન/ફિલીપ્સના છૂટાછેડા થઇ ગયા. 

1988માં પોતાની પત્નીએ છૂટાછેડા માટે અરજી દાખલ કર્યા બાદ, બ્રુસે સિયાલ્ફા સાથે રહેવાનું શરૂ કર્યું.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને સિયાલ્ફાએ જે રીતે સંબંધ સ્થાપ્યા તે ઉતાવળ માટે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની ઘણી આલોચના થઈ. 1995માં ધ એડવોકેટ સાથેની એક મુલાકાતમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને પોતાના યુગલના થઇ રહેલા નકારાત્મક પ્રચાર વિશે જણાવ્યું હતું.  &quot;આ એક વિચિત્ર સમાજ છે જે કોઇએ કોને પ્રેમ કરવો જોઇએ અને કોની સાથે પ્રેમ ન કરવો જોઇએ તે નક્કી કરવાનો અધિકાર ધારણ કરી લે છે.  પરંતુ સત્ય એ છે કે, મેં મારાથી થઇ શકે એટલી આ મામલાની અવગણના કરી છે.&quot; મારું કહેવું છે કે, ''સારુ, મને બધું વાસ્તવિક લાગે છે અને કદાચ મેં અહીં આવીને ભૂલ કરી હોય, પરંતુ આ જીવન છે.&quot; 1990માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીન અને સિયાલ્ફાના સૌપ્રથમ સંતાન, પુત્ર ઇવાન જેમ્સનો જન્મ થયો.  બ્રુસ અને પેટ્ટીએ 8 જૂન, 1991ના રોજ જ્યારે લગ્ન કર્યાં ત્યારે તેઓ તેમના બીજા સંતાન, પુત્રી જેસિકા રાઇને આવકારવાની તૈયારી કરી રહ્યાં હતા.  
&quot;હું છૂટાછેડાની વિધિમાંથી પસાર થઇ રહ્યો હતો, અને તે ખરેખર મુશ્કેલ અને પીડાદાયક હતી અને મને ફરી લગ્ન કરતા ખૂબ ડર લાગતો હતો. મારી અંદરથી અવાજ આવ્યો કે એનાથી શું ફરક પડે છે? પણ તેનાથી ફરક પડે છે. લગ્ન ફક્ત જોડે રહેવાથી કંઈક અલગ છે. First of all, stepping up publicly- which is what you do: You get your license, you do all the social rituals- is a part of your place in society and in some way part of society's acceptance of you...


પેટ્ટી અને મને લાગ્યું કે તેનાથી ફરક પડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.brucespringsteen.hu/docs/1995advocate.doc |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2012-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313013142/http://www.brucespringsteen.hu/docs/1995advocate.doc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ દંપતિના સૌથી નાના સંતાન સેમ રાયનનો જન્મ 5 જાન્યુઆરી 1994ના રોજ થયો.  આ કુટુંબ ન્યૂ જર્સીના રુમસનમાં રહે છે, અને તે નજીકના કોલ્ટસ નેકમાં એક ઘોડાના ફાર્મની માલિકી ધરાવે છે. સ્પ્રિન્ગસ્ટીન વેસ્ટ પામ બીચ નજીકની સમૃદ્ધ હોર્સ કમ્યૂનિટી, ફ્લોરિડા- વેલિંગ્ટનમાં બે બાજુબાજુના ઘરની માલિકી ધરાવે છે. તેનો મોટો દીકરો ઇવાન હાલમાં મેશેચ્યુસેટ્સના ન્યૂટનમાં એક ગામ ચેસ્ટન્ટ હિલમાં આવેલી બોસ્ટન કોલેજમાં અભ્યાસ કરે છે. તેની દીકરી જેસિકા સ્પ્રિન્ગસ્ટીન રાષ્ટ્રીયસ્તરની ચેમ્પિયન અશ્વસવાર છે.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.nj.com/sports/njsports/index.ssf/2009/10/jessica_springsteen_finishes_s.html | title=Jessica Springsteen finishes second at Talent Search Finals East, deciding whether to pursue equitation | author=Jaffer, Nancy | newspaper=[[The Star-Ledger]] | date=October 9, 2009}}&lt;/ref&gt; 


નવેમ્બર 2000માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીન જેફ બર્ગર સામે સ્પ્રિન્ગસ્ટીને કાનૂની દાવો દાખલ કર્યો જેમાં બર્ગર પર અન્ય કેટલીક નામાંકિત વ્યક્તિઓના ડોમેઇન ઉપરાંત બ્રુસસ્પ્રિનગ્સ્ટીન.કોમ ડોમેઇન રજીસ્ટર કરાવવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો. બર્ગર તેની 1,000 સેલિબ્રિટી પોર્ટલ સાઇટ પર વેબ વપરાશકારોને ગેરમાર્ગે દોરતો હતો. કાનૂની ફરિયાદ દાખલ થતાં, બર્ગરે ડોમેઇનનો પ્રકાર બદલીને સ્પ્રિન્ગસ્ટીન બાયોગ્રાફી અને મેસેજ બોર્ડ એવું કરી દીધું. ફેબ્રુઆરી 2001માં, સ્પ્રિન્ગસ્ટીન બર્ગર સામેનો કાનૂની જંગ હારી ગયો. ડબ્લ્યુઆઇપીઓ પૅનલે બર્ગરની તરફેણમાં બે વિરુદ્ધ એક મતથી ચૂકાદો આપ્યો.&lt;ref&gt;[http://www.wipo.int/amc/en/domains/decisions/html/2000/d2000-1532.html ડબ્લ્યુઆઇપીઓ આર્બિટ્રેશન એન્ડ મિડીયેશન સેન્ટર] વહીવટી પેનલનો નિર્ણય, બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન સામે જેફ બર્ગર અને બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ક્લબ &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;સ્મિથ, એન્ડ્ર્યુ''[http://www.theregister.co.uk/2001/02/09/bruce_springsteen_loses_cybersquatting_dispute/ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન લોસીસ સાયબરસ્ક્વેટિંગ ડિસ્પ્યુટ],''  ધ રજિસ્ટ્રાર, ફેબ્રુઆરી 9, 2001.&lt;/ref&gt; 


સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની પિતરાઇ અને આસિસ્ટન્ટ રોડ મેનેજર લેની સુલિવાનના મૃત્યુને કારણે 26 ઓક્ટોબર, 2009ના દિવસે કેન્સાસ શહેરના મિસૌરીમાં યોજાનારો વર્કિંગ ઓન અ ડ્રીમ ટૂરનો શો તેના પ્રારંભ થવાના નિર્ધારિત સમયના દોઢ કલાક પૂર્વે રદ કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.brucespringsteen.net/news/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130091230/http://www.brucespringsteen.net/news/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સ્પ્રિન્ગસ્ટીન એક અત્યંત જાણીતા લોકપ્રિય પરફોર્મર અને કલાકાર તરીકે શાંત અને ખાનગી જીવન જીવ્યો.  1990ના દશકના પ્રારંભમાં તેણે લોસ એન્જલિસથી ન્યૂ જર્સીમાં સ્થળાંતર કર્યું. પોતાના કુટુંબને વણજોઇતી પ્રસિદ્ધિ અને ફોટોગ્રાફરોથી દૂર રહીને જીવી શકે એ માટે તેણે આવું કર્યું. પોતાની આખરી પત્રકાર પરિષદ યોજ્યાના 25 વર્ષ બાદ સુપરબૉલ XLIIIના હાફટાઇમ શૉની પત્રકાર પરિષદમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીને હાજરી આપી. જો કે, તે કેટલીક રેડિયો મુલાકાતમાં હાજર રહ્યો હતો, જેમાં એનપીઆર અને બીબીસી પર આપેલી મુલાકાતો નોંધનીય હતી. પોતાના આલબમ ''મેજિક'' ને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની પોતાની ટૂર પૂર્વે તેણે ટીવી પર પ્રસારિત થયેલ 60 મિનિટ્સ&lt;ref&gt;http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/04/60minutes/main3330463.shtml&lt;/ref&gt;ની લંબાણપૂર્વકની મુલાકાત આપી તે તેની પ્રસારિત થયેલી સૌથી લાંબી મુલાકાત હતી.

== ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ ==
{{Main|E Street Band}}
સપ્ટેમ્બર 1974 સુધી ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ તેના સત્તાવાર નામે જાણીતું થયું નહોતું, તેમછતાં તેનો પ્રારંભ ઓક્ટોબર 1972માં જ થયો હોય એવું મનાય છે.&lt;ref name=&quot;rs-esb&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.rollingstone.com/news/story/25556603/the_band_on_bruce_their_springsteen/print | title=The Band on Bruce: Their Springsteen | author=[[David Fricke|Fricke, David]] | publisher=Rolling Stone | date=2009-01-21 | access-date=2009-02-07 | archive-date=2009-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090401080648/http://www.rollingstone.com/news/story/25556603/the_band_on_bruce_their_springsteen | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.brucespringsteen.it/e_streetx.htm| title=Bruce Springsteen Bands: from Rogues to E Street Band, passing from Castiles and Steel Mill}}&lt;/ref&gt; 1995માં ટૂંકાગાળા માટેના પુનઃગઠનના અપવાદને બાદ કરીએ તો, ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ 1998ના અંતથી લઇને 1999ના પ્રારંભ સુધી નિષ્ક્રિય રહ્યું હતું.

=== હાલના સભ્યો ===
*બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન - મુખ્ય ગાયક, ગિટાર, હાર્મોનિકા, પિયાનો
*ગેરી ટેલેન્ટ - બાસ ગિટાર, ટ્યુબા
*ક્લેરેન્સ &quot;બિગ મેન&quot; ક્લેમોન્સ - સેક્સોફોન, પર્ક્યુઝન, સહાયક ગાયન
*મેક્સ વેઇનબર્ગ - ડ્રમ્સ, પર્ક્યુઝન (સપ્ટેમ્બર 1974માં જોડાયો)
*રોય બિટ્ટન - પિયાનો, કિબોર્ડસ (સપ્ટેમ્બર 1974માં જોડાયો)
*સ્ટીવ વૅન ઝેન્ડટ - મુખ્ય ગિટાર વાદક,&lt;ref&gt;[http://www.salon.com/ent/audiofile/2007/06/09/little_steven/index.html લિટલ સ્ટીવન સ્પીક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101081639/http://www.salon.com/ent/audiofile/2007/06/09/little_steven/index.html |date=2009-01-01 }} salon.com. સુધારો જાન્યુઆરી 1, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601766.html?nav=rss_education ટોપ મ્યુઝિશિયન્સ આર કમ્પોઝિંગ ઓઅન ક્યુરિક્યુલા] washingtonpost.com. સુધારો જાન્યુઆરી 1, 2008.&lt;/ref&gt; સહાયક ગાયન, મેન્ડેલિન (પાછલા બૅન્ડ્સમાં વગાડ્યા બાદ સત્તાવારરીતે જુલાઈ 1975માં જોડાયો; પોતે એકલા ગાયન કરવા માટે 1982માં છોડ્યું, છતાં અવારનવાર બૅન્ડમાં દેખાતો રહ્યો, અને 1995ના પ્રારંભમાં બૅન્ડમાં પુનઃ જોડાયો; &quot;અધર બૅન્ડ&quot; ટૂર દરમિયાન જોવા મળ્યો).
*નિલ્સ લોફ્ગ્રેન - ગિટાર, પેડલ સ્ટીલ ગિટાર, સહાયક ગાયક (જૂન 1984માં સ્ટીવ વૅન ઝૅન્ડટનું સ્થાન લીધું; વૅન ઝેન્ડટની વાપસી બાદ ગ્રૂપમાં રહ્યો)
*પેટ્ટી સિયાલ્ફા - સહાયક અને યુગલ ગાયન, ધ્વનિત ગિટાર, પર્ક્યુઝન (જૂન 1984માં જોડાઇ; 1991માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની પત્ની બની)
*સૂઝી ટાયરેલ- વાયોલિન, ધ્વનિત ગિટાર, પર્ક્યુઝન, સહાયક ગાયન (2002માં જોડાઇ,&lt;ref&gt;અન્યની જેમ ટાયરેલ પૂર્ણ સમયની બૅન્ડ સભ્ય છે કે નહી તે સ્પષ્ટ નથી.: કેટલીક નામાવલી અને અખબારી યાદીઓ તેણીની નોંધ &quot;સાથે&quot; અથવા &quot;ખાસ મહેમાન&quot; તરીકે લીધી છે, જ્યારે કેટલાકમાં તેની હાજરી નથી; બીજી બાજુ, સ્પ્રિન્ગસ્ટીને મુલાકાતોમાં એવું જણાવેલું છે કે &quot;સૂઝી અમારી સાથે છે.&quot;&lt;/ref&gt; તે પૂર્વે પ્રસંગોપાત જોવા મળતી)
*ચાર્લ્સ ગિયોર્ડાનો- ઓર્ગન, એકોર્ડિયન, ગ્લોકેન્સ્પિયેલ (મૂળ તે સેશન્સ બૅન્ડનો સભ્ય હતો, 2007ના અંતભાગમાં ડેની ફેડેરિકીની માંદગી દરમિયાન ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડમાં હંગામી ધોરણે જોડાયો હતો. એપ્રિલ 2008માં ફેડેરિકીના નિધન બાદ ઇ સ્ટ્રીટ બેન્ડ સાથે વગાડવાનું ચાલુ રાખ્યું)&lt;ref&gt;અન્યની જેમ ગિયોર્ડાનો પણ બૅન્ડનો પૂર્ણ સમયનો સભ્ય છે કે નહી તે પણ સ્પષ્ટ નથી.&lt;/ref&gt;

=== ભૂતપૂર્વ સભ્યો ===
*વિની &quot;મેડ ડૉગ&quot; લોપેઝ - ડ્રમ (ફેબ્રુઆરી 1974માં શરૂઆત, રાજીનામું આપવાનું કહેવામાં આવ્યું ત્યા સુધી)
*ડેવિડ સેન્શિયસ - કિબોર્ડ (જૂન 1973થી ઓગસ્ટ 1974)
*અર્નેસ્ટ &quot;બૂમ&quot; કાર્ટર - ડ્રમ (ફેબ્રુઆરીથી ઓગસ્ટ 1974)
*સુકી લહાવ - વાયોલિન, સહાયક ગાયન (સપ્ટેમ્બર 1974થી માર્ચ 1975)
*ડેની ફેડેરિકી - ઓર્ગન, એકોર્ડિયન, ગ્લોકેન્સ્પિયેલ (17 એપ્રિલ, 2008ના રોજ [[કર્કરોગ (કેન્સર)|મેલાનોમા]]ને કારણે મૃત્યુ પામ્યો)
*જેય વેઇનબર્ગ - ડ્રમ, પર્ક્યુઝન (2009ની ટૂરનો કેટલોક સમય પોતાના પિતાની અવેજીમાં)

== ફિલ્મ/ચલચિત્ર ==
=== ફિલ્મોમાં સંગીતનો ઉપયોગ ===
સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું સંગીત લાંબા સમયથી ફિલ્મોમાં વપરાતું આવ્યું છે. 1983માં આવેલી જોન સાયલેસની ફિલ્મ ''બેબી, ઇટ્સ યૂ'' થી તેના સંગીતનો રૂપેરી પરદા પર ઉપયોગ થવો શરૂ થયો જેમાં ''બોર્ન ટુ રન'' નાં વિવિધ ગીતો ચમક્યાં હતા.  સ્પ્રિન્ગસ્ટીને સાયલેસ સાથે બાંધેલા સંબંધો થોડા વર્ષો પછી પુનઃ તાજા બન્યા, અને સાયલેસે ''બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.''  અને ''ટનેલ ઓફ લવ'' ના વિડીયો ગીતોનું નિર્દેશન કર્યું.   &quot;(જસ્ટ અરાઉન્ડ ધ કોર્ન ટુ ધ) લાઇટ ઓફ ડે&quot; ગીત અગાઉ માઇકલ જે. ફોક્સ/ જોન જેટ્ટના વ્હીલક ''લાઇટ ઓફ ડે''  માટે લખવામાં આવ્યું હતું.  1989માં આવેલી બ્રુસ વિલિસ અને એમિલી લોઇડ અભિનિત ફિલ્મ &quot;ધ કન્ટ્રી&quot;માં ઠેકઠેકામે &quot;આઇ એમ ઓન ફાયર&quot; અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ઘણા ગીતો રાખવામાં આવ્યા હતા. 2000માં આવેલી જોન કુસાક અને જૅક બ્લેક દ્વારા અભિનિત ફિલ્મ &quot;હાઇ ફિડેલિટી&quot;માં એક સ્વપ્નના દ્વશ્યમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને તેમને પ્રેમ અંગેની સલાહ આપતો દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. 

તેના મૂળ કાર્યનો ફિલ્મોમાં અવારનવાર ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે અને સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને જોનાથન ડેમ્મેની ફિલ્મ ''ફિલાડેલ્ફિયા''  (1993)ના તેના &quot;સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા&quot; ગીત માટે ઓસ્કાર મળ્યો હતો.  1995માં આવેલી ડેડ મેન વૉકિંગ ફિલ્મના &quot;''ડેડ મેન વોકિન'' &quot; માટે તેને બીજીવાર ઓસ્કાર માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;imdb1995&quot;&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0112818/ આઇએમડીબી – ડેડ મેન વોકિંગ]&lt;/ref&gt; 

સીન પૅનની 1995માં આવેલી ફિલ્મ ''ધ ક્રોસિંગ ગાર્ડ'' ની શરૂઆતની નામાવલીમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું ગીત &quot;મિસિંગ&quot; વાગે છે.  આ ફિલ્મ 2003માં &quot;ધ એસેન્શિયલ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન&quot;માં રજૂ થઈ હતી.

સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના 1995ના આલબમ ''ગ્રેટેસ્ટ હિટ્સ'' માં સૌપ્રથમવાર ચમકેલું ગીત &quot;સિક્રેટ ગાર્ડન&quot;નો કેમેરોન ક્રોવની 1996ની ફિલ્મ ''જેરી મેગ્વાયર'' માં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.  

2007માં આવેલી ફિલ્મ ''ઇન ધ લેન્ડ ઓફ વુમન'' માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ગીત &quot;આઇસમેન&quot;નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, અલબત્ત તે સાઉન્ડટ્રેકમાં દેખાયું નહોતું.&lt;ref&gt;http://www.imdb.com/name/nm0819803/&lt;/ref&gt; 

ડૅરેન એરોનોફસ્કીની 2008ની ફિલ્મ ''ધ રેસલર''  માટે સ્પ્રિન્ગસ્ટીને એપોનિમસ સોન્ગ પણ લખ્યું હતું.  આ ગીતને શ્રેષ્ઠ મૌલિક ગીતનો ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ મળ્યો હતો અને &quot;કોઇ એક ફિલ્મના શ્રેષ્ઠ ગીત&quot; તરીકે તેને એમટીવી મૂવી એવોર્ડ માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું.  એકેડમીએ માત્ર ત્રણ ગીતોને નામાંકિત કરવાનો નિર્ણય કરતા આ ગીતને એક પણ નોમિનેશન મળ્યું નહોતું, આમ આ ગીત એકેડમી એવોર્ડમાં ફસડાઇ પડ્યું હતું. 

આદમ સેન્ડલરની ફિલ્મ ''રેઇન ઓવર મી'' માં આલબમ &quot;ધ રીવર&quot;નો સારી રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. 
આ જ આલબમના બે ગીત, &quot;ડ્રાઇવ ઓલ નાઇટ&quot; અને &quot;આઉટ ઇન ધ સ્ટ્રીટ્સ&quot;ને પાશ્ચાદભૂમિમાં વાગતા સંગીત તરીકે વગાડવામાં આવ્યા હતા.  આદમ સેન્ડલરની અન્ય એક ફિલ્મ &quot;બિગ ડેડી&quot;માં છેલ્લે એક મૉન્ટાજ પર સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું ગીત &quot;ગ્રોવિન' અપ&quot; વગાડવામાં આવ્યું છે.

1997માં આવેલી ફિલ્મ કૉપ લેન્ડમાં સિલ્વેસ્ટર સ્ટૅલોનના પાત્રને ગોળાકાર ફરતા ટેબલ પર સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ''ધ રીવર''  આલબમના ગીત &quot;ડ્રાઇવ ઓલ નાઇટ&quot; અને &quot;સ્ટોલન કાર&quot; વગાડતું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. 

&quot;અ પરફેક્ટ સ્ટોર્મ&quot;, ''ધ વેડિંગ સિંગર''  અને ''રિસ્કી બિઝનેસ''  જેવી ફિલ્મોમાં બેકગ્રાઉન્ડ સંગીત તરીકે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ટ્રૅક &quot;હંગરી હાર્ટ&quot;નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.  સ્પાઇક લીની ફિલ્મ ''ટ્વેન્ટી ફિફ્થ અવર'' ના અંતની નામાવલીમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ''ધ રાઇઝિંગ''  આલબમના &quot;ધ ફઝ&quot; ટ્રેકનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. 

તાજેતરમાં જ, એરિક બાના અને ડ્ર્યુ બેરિમોર દ્વારા અભિનિત ફિલ્મ ''લકી યુ'' ના શરૂઆતના ટાઇટલ ટ્રૅકમાં  સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં &quot;લકી ટાઉન&quot; આલબમના એ જ નામના ગીતનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.  2007માં આવેલી ફિલ્મ ''ઇન ધ લેન્ડ ઓફ વુમન'' માં તેના આલબમ ''ટ્રેક્સ'' માંથી &quot;આઇસમેન&quot; ગીત લેવામાં આવ્યું છે. 2009માં આવેલા એક દસ્તાવેજી ચિત્ર ''ફૂડ ઇન્ક.'' ની છેવટમાં પસાર થતી નામાવલી દરમિયાન સ્પ્રિન્ગસ્ટીનને તેના ગીત ધિસ લેન્ડ ઇઝ યોર લેન્ડ ગીતને જીવંત ભજવતો દર્શાવવામાં આવ્યો છે. 

2007માં આવેલી ફિલ્મ &quot;ઘ હાર્ટબ્રેક કિડ&quot;માં બ્રુસના ગીત &quot;રોઝાલિટા (કમ આઉટ ટુનાઇટ)&quot;નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. 

=== સંગીત દ્વારા પ્રેરિત ફિલ્મો ===
સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના સંગીત દ્વારા પ્રેરણા પામેલી ફિલ્મોમાં સીન પેન દ્વારા લિખિત અને દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ''ધ ઇન્ડિયન રનર'' નો સમાવેશ થાય છે, જે પેને નોંધ્યા પ્રમાણે સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના ગીત &quot;હાઇવે પેટ્રોલમેન&quot; દ્વારા પ્રેરિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gleiberman |first=Owen |title=Blood Brothers |publisher=[[Entertainment Weekly]] |date=1991-10-11 |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,315772,00.html |access-date=2008-11-18 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022043942/http://www.ew.com/ew/article/0,,315772,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

કેવિન સ્મિથે ન્યૂ જર્સીના વતની સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના &quot;મોટા ચાહક&quot; હોવાનો એકરાર કર્યો છે અને પોતાની ફિલ્મ ''જર્સી ગર્લ'' નું નામ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનાં પ્રસિદ્ધ ગીત ટોમ વેઇટ્સ પરથ રાખ્યું છે.  આ ફિલ્મના સાઉન્ડટ્રેકમાં આ ગીતનો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવ્યો છે. 

=== અભિનય ===
સ્પ્રિન્ગસ્ટીને સૌપ્રથમવાર ''હાઇ ફિડેલિટી''  ફિલ્મમાં નાની અને મહત્વની ભૂમિકા કરી હતી અને એમટીવી મૂવી એવોર્ડ્સમાં આ ભૂમિકાને &quot;બેસ્ટ કેમિયો ઇન અ મૂવી&quot; તરીકે ચૂંટી કાઢવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.ew.com/ew/article/0,,85070,00.html હાઇ ફિડેલિટીમાં નાની ભૂમિકા વિશે લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806043409/http://www.ew.com/ew/article/0,,85070,00.html |date=2011-08-06 }} ''એન્ટરટેઇન્મેન્ટ વિકલી''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0146882/awards બેસ્ટ કેમિયો એમટીવી એવોર્ડ]&lt;/ref&gt;

== ડિસ્કોગ્રાફી ==
[[ચિત્ર:Bruce Springsteen 1988.jpg|thumb|right|એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલના 1988ના હ્યુમન રાઇટ્સ નાઉ! દરમિયાન આઇવરી કોસ્ટમાં ફેલિક્સ હોઉફોયેત-બોઇગ્ની ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતે સ્પ્રિન્ગસ્ટીન.પ્રવાસો]]
મહત્વના સ્ટુડિયો આલબમો (રિલીઝના સમયે યુ. એસ. બિલબોર્ડ 200માં ચાર્ટમા તેમના સ્થાન સહિત):
* 1973: ''ગ્રીટિંગ્સ ફ્રોમ આસ્બરી પાર્ક, એન. જે.''  (–)
* 1973: ''ધ વાઇલ્ડ, ધ ઇનોસન્ટ એન્ડ ધ ઇ સ્ટ્રીટ શફલ''  (–)
* 1975: ''બોર્ન ટુ રન''  (#3) 
* 1978: ''ડાર્કનેસ ઓન ધ એજ ઓફ ટાઉન''  (#5)
* 1980: ''ધ રીવર''  (#1)
* 1982: ''નેબ્રાસ્કા''  (#3)
* 1984: ''બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.''  (#1)
* 1987: ''ટનલ ઓફ લવ''  (#1)
* 1992: ''હ્યુમન ટચ''  (#2)
* 1992: ''લકી ટાઉન''  (#3)
* 1995: ''ધ ઘોસ્ટ ઓફ ટોમ જોડ''  (#11)
* 2002: ''ધ રાઇઝિંગ''  (#1)
* 2005: ''ડેવિલ્સ એન્ડ ડસ્ટ''  (#1)
* 2006: ''[[We Shall Overcome: The Seeger Sessions]]''  (#3)
* 2007: ''મેજિક''  (#1)
* 2009: ''વર્કિંગ ઓન અ ડ્રીમ''  (#1)

== પુરસ્કારો અને સરાહના ==
[[ચિત્ર:Kennedy Center honorees 2009 WhiteHouse Photo.jpg|thumb|right|2009માં કેનેડી સેન્ટર ઓનર્સ મેળવનારા પાંચ લોકો પૈકી (જમણેથી બીજા) બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન]]

=== ગ્રેમી પુરસ્કારો ===
:સ્પ્રિન્ગસ્ટીન 20 ગ્રેમી એવોર્ડ જીત્યો હતો જે નીચે પ્રમાણે છે (દર્શાવવામાં આવેલા વર્ષો એ પુરસ્કાર સમારોહના વર્ષ નહી ''પણ''  જે વર્ષે એવોર્ડ અપાયો હતો તે વર્ષ છે):

* બૅસ્ટ વોકલ પરફોર્મન્સ, મેલ, 1984, &quot;ડાન્સિંગ ઇન ધ ડાર્ક&quot;
* બેસ્ટ રોક વોકલ પરપોર્મન્સ, મેલ, 1987, &quot;ટનલ ઓફ લવ&quot;
* સોન્ગ ઓફ ધ યર, 1994, &quot;સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા&quot; 
* બેસ્ટ રોક સોન્ગ, 1994, &quot;સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા&quot;
* બેસ્ટ રોક વોકલ પરફોર્મન્સ, સોલો, 1994, &quot;સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા&quot;
* બેસ્ટ સોન્ગ રીટન સ્પેસિફિકલી ફોર અ મોશન પિક્ચર ઓર ટેલિવિઝન, 1994, &quot;સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા&quot;
* બેસ્ટ કન્ટેમ્પરરી ફોક આલ્બમ, 1996, ''ધ ઘોસ્ટ ઓફ ટોમ જોડ'' 
* બેસ્ટ રોક આલબમ, 2002, ''ધ રાઇઝિંગ'' 
* બેસ્ટ રોક સોન્ગ, 2002, &quot;ધ રાઇઝિંગ&quot;
* બૅસ્ટ મેલ રોક વોકલ પરફોર્મન્સ, 2002, &quot;ધ રાઇઝિંગ&quot;
* બેસ્ટ રોક પરફોર્મન્સ બાય અ ડ્યુઓ ઓર ગ્રૂપ વિથ વોકલ, 2003, &quot;ડિસઓર્ડર ઇન ધ હાઉસ&quot; (વોરેન ઝેવોન સાથે)
* બેસ્ટ સોલો રોક વોકલ પરફોર્મન્સ, 2004, &quot;કોડ ઓફ સાયલન્સ&quot; 
* બેસ્ટ સોલો રોક વોકલ પરફોર્મન્સ, 2005, &quot;ડેવિલ્સ એન્ડ ડસ્ટ&quot; 
* બેસ્ટ ટ્રેડિશનલ ફોક આલ્બમ, 2006, ''[[The Seeger Sessions: We Shall Overcome]]'' 
* બેસ્ટ લોન્ગ ફોર્મ મ્યુઝિક વિડીયો, 2006, ''વિન્ગ્સ ફોર વ્હીલ્સઃ ધ મેકિંગ ઓફ બોર્ન ટુ રન'' 
* બેસ્ટ સોલો રોક વોકલ પરફોર્મન્સ, 2007, &quot;રેડિયો નોવ્હેર&quot; 
* બેસ્ટ રોક સોન્ગ, 2007, &quot;રેડિયો નોવ્હેર&quot; 
* બેસ્ટ રોક ઇનસ્ટ્રુમેન્ટલ પરફોર્મન્સ, 2007, &quot;વન્સ અપનો અ ટાઇમ ઇન ધ વૅસ્ટ&quot;
* બેસ્ટ રોક સોન્ગ, 2008, &quot;ગર્લ્સ ઇન ધેયર સમર ક્લોથ્સ&quot;
* બેસ્ટ સોલો રોક વોકલ પરફોર્મન્સ, 2009, &quot;વર્કિંગ ઓન અ ડ્રીમ&quot;
આ પૈકીનો એકમાત્ર એવોર્ડ પણ પરંપરાઓથી પર એવું &quot;મહત્વ&quot; ધરાવે છે (ગીત, રેકોર્ડ અથવા આલબમ ઓફ ધ યર); સ્પ્રિન્ગસ્ટીન આ સિવાય પણ સંખ્યાબંધ વખત નામાંકિત થયા હતા, પરંતુ જીતી શક્યા નહોતા.

=== 66મો ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ ===
*&quot;સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા&quot; માટે 1994માં ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ ઓરીજીનલ સોન્ગ 
*&quot;ધ રેસલર&quot; માટે 2009માં ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ ઓરીજીનલ સોન્ગ.&lt;ref name=&quot;GGwin&quot;/&gt;

=== એકેડેમી એવોર્ડ ===
* ''ફિલાડેલ્ફિયા'' થી &quot;સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ફિલાડેલ્ફિયા&quot; માટે 1993માં એકેડમી એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ ઓરીજીનલ સોન્ગ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.songwritershalloffame.org/songs/awards/C179 |title=એકેડમી એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ ઓરિજીનલ સોન્ગ 1994 |access-date=2010-08-25 |archive-date=2011-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806092922/http://www.songwritershalloffame.org/songs/awards/C179 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== એમી એવોર્ડસ ===
* ધ ''[[Bruce Springsteen &amp; the E Street Band: Live In New York City]]''  એચબીઓ સ્પેશ્યલે 2001માં બે ટેક્નીકલ એમી એવોર્ડ જીત્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0291775/awards લાઇવ ઇન એનવાયસી એમી એવોર્ડસ]&lt;/ref&gt;

=== અન્ય સરાહના ===
27 ઓક્ટોબર, 1975: બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન &quot;ન્યૂઝવીક&quot; અને &quot;ટાઇમ&quot;ના મુખપૃષ્ઠ પર એકસાથે જોવા મળ્યાં
* 1997માં પોલર મ્યુઝિક પ્રાઇઝ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.polarmusicprize.org/newSite/1997.shtml |title=પોલાર મ્યુઝિક પ્રાઇઝ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2004-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040607041432/http://polarmusicprize.org/newSite/1997.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 1999માં રોક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફૅમમાં સમાવેશ.&lt;ref&gt;[http://www.rockhall.com/inductee/bruce-springsteen રોક એન્ડ રોલ હોલ ઓફ ફૅમ]&lt;/ref&gt;
* 1999માં સોન્ગરાઇટર્સ હોલ ઓફ ફૅમમાં સમાવેશ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.songwritershalloffame.org/exhibits/C179 |title=સોન્ગરાઇટર'સ હોલ ઓફ ફૅમ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2010-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128054747/http://www.songwritershalloffame.org/exhibits/C179 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 2007માં ન્યૂ જર્સી હોલ ઓફ ફૅમમાં સમાવેશ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/05/06/bruce-springsteen-inducted-into-new-jersey-hall-of-fame/ |title=NJ Hall of Fame |access-date=2008-06-22 |archive-date=2008-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622053126/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/05/06/bruce-springsteen-inducted-into-new-jersey-hall-of-fame/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ન્યૂ જર્સી રાજ્ય ધારાસભા દ્વારા &quot;ન્યૂ જર્સીના યુવાનોના બિનસત્તાવાર સ્તુતિગીત&quot; તરીકે &quot;બોર્ન ટુ રન&quot; ગીત નિર્દિષ્ટ થયું; આ બાબત સ્પ્રિન્ગસ્ટીન હંમેશા વ્યંગાત્મક લાગતી હતી, કારણ કે આ ગીત &quot;ન્યૂ જર્સી છોડવા વિશે હતું&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.eonline.com/Features/Features/Bruce/index2.html| title=A Brunch O' Bruce}}&lt;/ref&gt;
*ન્યૂ ઝીલેન્ડના ઓકલેન્ડ ખાતે આઇ. પી. ગ્રિફીન દ્વારા 4 સપ્ટેમ્બર, 1999ના રોજ શોધી કાઢવામાં આવેલા લઘુગ્રહ 23990નું નામ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનના માનમાં સત્તાવારરીતે તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;[http://cfa-www.harvard.edu/iau/special/rocknroll/0023990.html (23990) સ્પ્રિન્ગસ્ટીન], આઇએયુ માઇનોર પ્લેનેટ સેન્ટર &lt;/ref&gt;
*કોઇપણ સમયના 100 મહાન કલાકારોની ''રોલિંગ સ્ટોન''  મેગેઝિને{{'}} 2004માં બહાર પાડેલી યાદીમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનો ક્રમ 23મો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web| title = The Immortals: The First Fifty| work = Rolling Stone Issue 946| publisher = Rolling Stone| url = http://www.rollingstone.com/news/story/5940039/the_immortals__the_greatest_artists_of_all_time_23_bruce_springsteen| access-date = 2010-08-25| archive-date = 2008-08-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20080822035047/http://www.rollingstone.com/news/story/5940039/the_immortals__the_greatest_artists_of_all_time_23_bruce_springsteen| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 
*''ટાઇમ''  મેગેઝિનની 2008ના વર્ષના 100 સૌથી વધુ પ્રભાવી લોકોની યાદીમાં સમાવેશ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735322,00.html |title=ટાઇમ સામયિક |access-date=2010-08-25 |archive-date=2013-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130822203646/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0%2C28804%2C1733748_1733752_1735322%2C00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*2009માં ધ રેસલરને શ્રેષ્ઠ ગીતનો ક્રિટિક'સ ચોઇસ એવોર્ડ એવોર્ડ જીત્યો.&lt;ref&gt;[http://www.nme.com/news/bruce-springsteen/41980 'ધ રેસલર' ગીત માટે ક્રિટિક્સ ચોઇસ એવોર્ડ જીતતો બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન]&lt;/ref&gt;
*સુપર બૉલ XLIIIના હાફ ટાઇમ શૉમાં ગીતોની રજૂઆત. 
*કેનેડી સેન્ટર ઓનર્સ, 2009.

== પ્રભાવ ==
પોતાના સંગીતમાં પોતાના વતન ન્યૂ જર્સીના મુખ્ય પ્રભાવ ઉપરાંત સ્પ્રિન્ગસ્ટીને તેમની ત્યારપછીની તથા અસંખ્ય અન્ય રેકોર્ડિંગ્સમાં બોન જોવી, આર્કેડ ફાયર, ગેસલાઇટ એન્થમ, ધ કોન્સ્ટેન્ટાઇન્સ, ધ હોલ્ડ સ્ટેડી, ધ નેશનલ, કિંગ્સ ઓફ લિયોન, ધ કિલર્સ, યુ2, જોની કેશનો પણ પ્રભાવ હોવાની નોંધ કરી હતી.  તેમના ગીતોમાં મેલિસા એથેરિજ, જોની કેશ, મેકફ્લાય, ટીજન એન્ડ સારા, ડેમિઅન જુરાડો, એઇમી મેન, સોશિયલ ડિસ્ટોર્શન, રૅજ અગેઇન્સ્ટ ધ મશીન, બૅન હાર્પર, એરિક બકમેન, જોશ રિટ્ટર, ફ્રેન્ક ટર્નર, અને હેન્ક વિલિયમ્સ થ્રી તેમજ ખ્યાતનામ બૅન્ડ્સ જેમકે આર્કેડ ફાયર અને ધ નેશનલએ કામ કરેલું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://voices.washingtonpost.com/postrock/2007/11/meet_the_new_bosses_indie_find.html |title=વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927135718/http://voices.washingtonpost.com/postrock/2007/11/meet_the_new_bosses_indie_find.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

== સંદર્ભો ==
*ઓલ્ટરમેન, એરિક. ''ઇટ એઇન'ટ નો સિન ટુ બી ગ્લેડ યુ આર એલાઇવ : ધ પ્રોમિસ ઓફ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'' . લિટલ બ્રાઉન, 1999. આઇએસબીએન 81-7304-025-7
*કોલેસ, રોબર્ટ. ''બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'સ અમેરિકા: ધ પીપલ લિસનીંગ, અ પોએટ સિંગીંગ'' . રેન્ડમ હાઉસ, 2005. આઇએસબીએન 0-907061-05-0
*ક્રોસ, ચાર્લ્સ આર.''બેકસ્ટ્રીટ્સઃ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન – ધ મેન એન્ડ હિઝ મ્યુઝિક''  હાર્મની બૂક્સ, ન્યૂ યોર્ક 1989/1992. આઇએસબીએન 0-517-58929-X. જેમાં 15 કરતા વધુ મુલાકાતો છે તથા રિલીઝ નહી થયેલી રચનાઓ સહિત સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની સંપૂર્ણ યાદી છે.  1065-1990ના તમામ સંગીત સમારોહોની સંપૂર્ણ યાદી- તે પૈકીના મોટાભાગના ટ્રેકલિસ્ટ સાથે છે. અગાઉ લેવાયેલા સેંકડો ઉચ્ચ ક્વોલિટીના ચિત્રો.
*ક્યુલેન, જિમ. ''બોર્ન ઇન ધ યુ.એસ.એ.: બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન એન્ડ ધ અમેરિકન ટ્રેડિશન'' . 1997; મિડલટાઉન, સીટી: વેસ્લેયાન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2005. 1997ની નવી આવૃત્તિમાં અમેરિકાના ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિના બહોળા સંદર્ભમાં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું કામ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આઇએસબીએન 0-907061-05-0
*એલિયટ, માર્ક અને એપ્પલ, માઇક. ''ડાઉન થંડર રોડ'' . સિમોન એન્ડ શુસ્ટર, 1992. આઇએસબીએન 0-907061-05-0
*ગ્રાફ, ગેરી. ''ધ ટાઇઝ ધેટ બ્લાઇન્ડ: બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન એ ટુ ઇ ટુ ઝેડ'' . વિઝીબલ ઇન્ક, 2005. આઇએસબીએન 81-7304-025-7
*ગ્યુટરમાન, જીમ્મી. ''રનઅવે અમેરિકન ડ્રીમ: લિસ્ટનીંગ ટુ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'' .
*દા કેપો, 2005. આઇએસબીએન 0-664-22359-1
*હિલબર્ન, રોબર્ટ. ''સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'' . રોલિંગ સ્ટોન પ્રેસ, 1985. આઇએસબીએન 81-7304-025-7
*નોબલર, પીટર. ગ્રેગ મિશેલની ખાસ સહાય. &quot;વ્હૂ ઇઝ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન એન્ડ વ્હાય આર વી સેયિંગ ઓલ ધીસ વન્ડરફૂલ થિંગ્ઝ એબાઉટ હિમ?&quot;, ''ક્રાવડેડી'' , માર્ચ 1973.
*માર્શ, ડેવ. ''બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન: ટુ હાર્ટસ : ધ ડેફિનીટીવ બાયોગ્રાફી, 1972–2003'' . રુટલેજ, 2004. આઇએસબીએન=0-521-66991-X(પાછલી બે માર્ષના જીવનચરિત્રોનું એકીકરણ, ''બોર્ન ટુ રન''  (1981) અને ''ગ્લોરી ડેઝ''  (1987).)
*વૉલ્ફ, ડેનિયલ. ''4 જુલાઈ, આસ્બરી પાર્ક: અ હિસ્ટરી ઓફ ધ પ્રોમિસ્ડ લેન્ડ'' . બ્લૂમ્સબરી, 2005. આઇએસબીએન 81-7304-025-7

== વધુ વાંચન ==
*''ગ્રિટિંગ્સ ફ્રોમ ઇ સ્ટ્રીટ: ધ સ્ટોરી ઓફ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન એન્ડ ધ ઇ સ્ટ્રીટ બૅન્ડ'' . ક્રોનિકલ બૂક્સ, 2006. આઈએસબીએન 84-666-1343-9.
*''ડેઝ ઓફ હોપ એન્ડ ડ્રીમ્ઝ : અન ઇન્ટિમેટ પોર્ટ્રેઇટ ઓફ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'' . બિલબોર્ડ બૂક્સ, 2003. આઇએસબીએન=0-521-66991-X
*''રેસિંગ ઇન ધ સ્ટ્રીટ: ધ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન રીડર'' . પેંગ્વિન, 2004. આઇએસબીએન 0-14-200226-7
*''રનઅવે અમેરિકન ડ્રીમ: લિસનીંગ ટુ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'' . દા કેપો પ્રેસ, 2005. આઇએસબીએન 0-664-22359-1
*''ધ ટાઇઝ ઘેટ બ્લાઇન્ડ: બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન એ ટુ ઇ ટુ ઝેડ'' . વિઝિબલ ઇન્ક પ્રેસ, 2005. આઇએસબીએન 81-7304-025-7
*''બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન: &quot;ટોકિંગ&quot;'' . ઓમનીબસ પ્રેસ, 2004. આઈએસબીએન 84-666-1343-9.
*''ફોર યુ: ઓરિજીનલ સ્ટોરીઝ એન્ડ ફોટોગ્રાફ્સ બાય બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન'સ લિજન્ડરી ફૅન્સ'' . એલકેસી, 2007. આઇએસબીએન 978-0-226-77142-7
*''બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ઓન ટુર: 1968–2005'' . ડેવ માર્શ બ્લૂમસબરી યુએસએ, 2006. આઇઅએસબીએન 978-1-4259-1198-0
* ''ધ ગોસ્પેલ એકોર્ડિંગ ટુ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન: રોક એન્ડ રિડીમ્પશન ફ્રોમ આસ્બરી પાર્ક ટુ મેજિક'' . જેફરી બી. સિમીન્ક્વિઝ દ્વારા. વૅસ્ટમિન્સ્ટર જોન ક્નોક્સ પ્રેસ, 2008. આઇએસબીએન 978-0-226-77142-7
*''મેજિક ઇન ધ નાઇટ: ધ વર્ડઝ એન્ડ મ્યુઝિક ઓફ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન''  રોબ કિર્કપેટ્રિક દ્વારા. સેન્ટ માર્ટિન'સ ગ્રિફીન, 2009. આઇએસબીએન 0-907061-05-0
*''લેન્ડ ઓફ હોપ એન્ડ ડ્રીમ્ઝ: સેલિબ્રેટીંગ 25 યર્સ ઓફ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન ઇન આયર્લેન્ડ''  ગ્રેગ લ્યુઇસ અને મોઇરા શાર્કી દ્વારા. મેજિક રેટ બૂક્સ. આઇએસબીએન 978-0-226-77142-7

== પાદટીપો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{wikiquote}}
* [http://www.brucespringsteen.net/ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન] – સત્તાવાર વેબસાઇટ 
* [http://www.backstreets.com Backstreets.com] – અર્ધ સત્તાવાર ચાહકોની સાઇટ 
* ''રોલિંગ સ્ટોન'' માં [http://www.rollingstone.com/artists/brucespringsteen/biography બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230074133/http://www.rollingstone.com/artists/brucespringsteen/biography |date=2007-12-30 }} 
* ઇડિયોમેગમાં [http://www.idiomag.com/artist/bruce_springsteen બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન]  '''' 
* [http://www.billboard.com/bbcom/discography/index.jsp?pid=5738&amp;amp;aid=1202021 બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની સંપૂર્ણ ડિસ્કોગ્રાફી ]
* {{National Public Radio|100038036}}2005માં
* [http://www.bbc.co.uk/glastonbury/2009/artists/brucespringsteen/index.shtml  ગ્લેસ્ટોનબરી 2009માં સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની મુખ્ય ઝાંખી]
* [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14837922 એનપીઆર મ્યુઝિકમાં બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન]
* [http://www.asburyboardwalk.com/ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100917144701/http://asburyboardwalk.com/ |date=2010-09-17 }} – આસ્બરી પાર્ક, ન્યૂ જર્સી બ્રોડવોક હિસ્ટરી, સ્પ્રિન્ગસ્ટીનની વાર્તાઓ સહિત. 
* [http://virtualglobetrotting.com/map/bruce-springsteens-house/view/?service=1  ગૂગલ અર્થ પર સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનું ઘર]
* [https://web.archive.org/web/20090321105133/http://weblogs.newsday.com/entertainment/tv/blog/2009/03/springsteen_on_daily_show.html ન્યૂઝ ડૅ]
* [http://www.wolfgangsvault.com Wolfgangsvault.com પર બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીન]
* [http://www.brucespringsteenspecialcollection.net/ બ્રુસ સ્પ્રિન્ગસ્ટીનનો ખાસ સંગ્રહ (સંશોધનો સંગ્રહ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925210917/http://www.brucespringsteenspecialcollection.net/ |date=2010-09-25 }}
* {{imdb title|1156524|The People Speak}}
* http://articles.latimes.com/2009/dec/12/entertainment/la-et-people-speak12-2009dec12

[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]
[[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]]</text>
      <sha1>npxk3ek57egj2f01pgpkilc63of20r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>નિકોટિન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26538</id>
    <revision>
      <id>900826</id>
      <parentid>892417</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T15:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94653" sha1="3ciecqot0ilq582pm4qp1zykjq52azi" xml:space="preserve">{{About|the chemical compound|other uses|Nicotine (disambiguation)}}
{{Drugbox| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 266129205
|
|IUPAC_name = 3-[(2''S'')-1-methylpyrrolidin-2-yl]pyridine
| image=Nicotine.svg
| width=177px
| image2=Nicotine-3D-vdW.png
| CAS_number=54-11-5
| CASNo_Ref = {{cascite}}
| ChemSpiderID = 80863
| ATC_prefix=N07
| ATC_suffix=BA01
| ATC_supplemental={{ATCvet|P53|AX13}}
| PubChem=942
| smiles = C1=CC=NC=C1[C@@H]2CCCN2C
| DrugBank=DB00184
| C=10 | H=14 | N=2 |
| molecular_weight = 162.26 g/mol
| density= 1.01
| boiling_point= 247
| melting_point= -79
| pKa = 8.5
| bioavailability= 20 to 45% (oral)
| metabolism = hepatic
| elimination_half-life= 2 hours
| excretion =
| pregnancy_US = D
| legal_AU = Unscheduled
| legal_CA =
| legal_UK = Unscheduled
| legal_US = Unscheduled, but age restricted.
| legal_status =
| routes_of_administration= '''[[Tobacco smoking|smoked]]''' (as smoking tobacco, mapacho, etc.), '''[[Insufflation (medicine)|insufflated]]''' (as tobacco snuff or nicotine nasal spray), '''[[Chewing|chewed]]''' (as nicotine gum, tobacco gum or chewing tobacco), '''[[Nicotine patch|transdermal]]''' (as nicotine patch, nicogel or topical tobacco paste), '''intrabuccal''' (as dipping tobacco, snuffs, dissolvable tobacco or creamy snuff), '''[[vaporized]]''' (as electronic cigarette, etc.), '''directly inhaled''' (as nicotine inhaler), '''oral''' (as nicotini)
| dependency_liability = Medium to high
}}
'''નિકોટિન ''' એ ભોંયરીંગણી પરિવારના ઝોડ (''સોલાનસેઇ'' )માં મળતું અલ્કલી ઝેર છે જે સૂકી તમાકુનું 0.6–3.0% વજન ધરાવે છે,&lt;ref name=&quot;acs&quot;&gt;{{cite web |url=http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/jafcau/1999/47/i08/abs/jf990089w.html |title=Determination of the Nicotine Content of Various Edible Nightshades (Solanaceae) and Their Products and Estimation of the Associated Dietary Nicotine Intake |work= |access-date=2008-10-05 |archive-date=2013-06-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HgLvwdp5?url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jf990089w |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dccps.nci.nih.gov/tcrb/monographs/9/m9_3.PDF|format=PDF|title=Smoking and Tobacco Control Monograph No. 9|access-date=2010-09-02|archive-date=2012-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415073229/http://dccps.nci.nih.gov/tcrb/monographs/9/m9_3.PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેનું જૈવ સંયોજન છોડના મૂળમાં ઉદ્ભવે છે અને ભરાવો પાંદડાંમાં થાય છે.  તે જીવજંતુઓ સાથે શાકાહારવિરોધી રસાયણ તરીકે ખાસ ચોક્સાઇથી કાર્ય કરે છે. તેથી જ ભૂતકાળમાં નિકોટિન [[જંતુનાશક]] દ્વવ્ય તરીકે વ્યાપક પ્રમાણમાં ઉપયોગમાં લેવાતું હતું,&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=RiwSYFgZ2fEC&amp;amp;pg=PA933&amp;amp;lpg=PA933&amp;amp;dq=nicotine+widely+used+pesticide&amp;amp;source=bl&amp;amp;ots=KaYsWIJLC_&amp;amp;sig=ZnDL_ENqpngDiOWi5ksxaU12TOc&amp;amp;hl=en&amp;amp;ei=7uw_SueFHJSuswPK_YG3AQ&amp;amp;sa=X&amp;amp;oi=book_result&amp;amp;ct=result&amp;amp;resnum=2 ધ કેમિકલ કોમ્પોનન્ટ્સ ઓફ ટોબેકો એન્ડ ટોબેકો સ્મોક]
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.coopext.colostate.edu/4DMG/VegFruit/organic.htm |title=સમ પેસ્ટિસાઇડ્સ પર્મિટેડ ઇન ઓર્ગેનિક ગાર્ડનિંગ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110620065008/http://www.coopext.colostate.edu/4dmg/VegFruit/organic.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને વર્તમાન સમયમાં ઇમિડેક્લોપ્રિડ જેવા નિકોટિનના પર્યાયો વ્યાપક પ્રમાણમાં વપરાય છે. સોલાનસેઇ પરિવારના અન્ય કેટલાક સભ્યોમાં પણ નિકોટિન મળી આવે છે. રીંગણીના છોડ અને ટામેટા જેવી જાતોમાં પણ તે નાના પ્રમાણમાં હાજર હોય છે.

ઓછા કેન્દ્રીકરણ (સરેરાશ સિગારેટ આશરે એક મિલિગ્રામ જેટલું એકરસ નિકોટિન પેદા કરે છે)માં આ પદાર્થ સસ્તન જીવોમાં ઉત્તેજક તરીકેનું કાર્ય કરે છે અને તે તમાકુ ધુમ્રપાનના ગુલામ-બનાવતા ગુણધર્મો લાવવા માટેનું મુખ્ય પરિબળ છે. અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશનના મત મુજબ, નિકોટિનનું વ્યસન  અત્યાર સુધી ન તોડી શકાય તેવા સખત વ્યસનોમાંથી એક રહ્યું છે. તમાકુ તેમજ હેરોઇન અને કોકેઇન જેવા ડ્રગ્સના વ્યસનો નક્કી કરતાં ઔષધ વિજ્ઞાન અને વર્તન અંગેના લક્ષણો સરખાં જ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;[http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4753 નિકોટિન એડિક્શન], અમેરિકન હર્ટ એસોસિએશન.&lt;/ref&gt;  છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના ગાળામાં સિગારેટોમાં નિકોટિનનું પ્રમાણ ધીરેધીરે વધ્યું છે, અને એક અભ્યાસ મુજબ 1998થી 2005ના વર્ષો વચ્ચે આ પ્રમાણમાં પ્રતિવર્ષ 1.6%નો સરેરાશ વધારો થયો હતો.  બજારમાં મળતી તમામ જાતની સિગારેટોને આ વાત લાગુ પડતી હતી. &lt;ref&gt;{{cite journal
 | title = Trends in nicotine yield in smoke and its relationship with design characteristics among popular US cigarette brands, 1997-2005
 | journal = Tobacco Control
 | volume = 16
 | issue = 5
 | pages = e5
 | year = 2007
 | pmid = 17897974
 | doi = 10.1136/tc.2006.019695
 | author1 = Connolly, G. N
 | author2 = Alpert, H. R
 | author3 = Wayne, G. F
 | author4 = Koh, H}}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ અને નામ ==
[[પોર્ટુગલ]] દેશમાં [[ફ્રાન્સ|ફ્રેન્ચ]] દૂત જેન નિકોટ દ વિલ્લેમેઇનના નામ પરથી પડેલાં ''નિકોટિઆના ટેબકમ''  નામના તમાકુના છોડ પરથી નિકોટિનનું નામ પાડવામાં આવ્યું છે. 1560માં નિકોટે તમાકુ અને તેનું બિયારણ [[બ્રાઝિલ]]થી [[પૅરિસ|પેરિસ]] મોકલીને તેના ઔષધીય ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.  જર્મન રસાયણશાસ્ત્રીઓ પોસ્સેલ્ટ અને રેઇમન્ન દ્વારા 1828માં સૌપ્રથમ તમાકુના છોડમાંથી નિકોટિનને અલગ પાડવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | title = &quot;Nicotine psychopharmacology&quot;, research contributions to United States and global tobacco regulation: A look back and a look forward
 | journal = Psychopharmacology
 | volume = 184
 | issue = 3-4
 | pages = 286–291
 | year = 2006
 | url = http://www.springerlink.com/content/75462q6mq88g4575/fulltext.pdf
 | doi = 10.1007/s00213-006-0308-4
 | pmid = 16463054
 | last1 = Henningfield
 | first1 = JE
 | last2 = Zeller
 | first2 = M
 | author1 = Henningfield, Jack E
 | author2 = Zeller, Mitch
 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; મેલ્સેન્સ દ્વારા 1843માં તેનું રાસાયણિક અનુભવ આધારિત સૂત્ર વર્ણવવામાં આવ્યું, &lt;ref&gt;{{cite journal
 | title = Über das Nicotin
 | author = Melsens
 | journal = [[Journal für Praktische Chemie]]
 | volume = 32
 | issue = 1
 | pages = 372–377
 | year = 1844
 | url =
 | doi = 10.1002/prac.18440320155}}&lt;/ref&gt;

ગેરી પિન્નર દ્વારા 1893માં તેનું માળખું શોધવામાં આવ્યું તેમજ 1904માં એ.પેક્ટેટ અને ક્રેપ્યુક્ષ દ્વારા તેનું પ્રથમ વખત કુત્રિમ રીતે સેન્દ્રિયકરણ થયું.&lt;ref&gt;http://medicolegal.tripod.com/toxicchemicals.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209022311/http://medicolegal.tripod.com/toxicchemicals.htm |date=2010-02-09 }} Comptes rendus, 1903, 137, p 860&lt;/ref&gt;

== રસાયણશાસ્ત્ર ==
નિકોટિન એ ભેજનું શોષણ કરનારું, તૈલી પ્રવાહી છે જે પાણી સાથે તેના મૂળ સ્વરૂપે ભળી શકે તેવું હોય છે. નાઇટ્રોનવાળાં મૂળ તરીકે નિકોટિન એસિડ સાથે મીઠું બનાવે છે જે સામાન્ય રીતે સખત અને પાણીમાં ઓગળી શકે તેવાં હોય છે.  નિકોટિન સરળતાંથી ચામડીમાં ઘૂસી જાય છે. ભૌતિક આંકડાંમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, અલ્કલી ઝેર આધારિત કુદરતી પ્રોડક્ટ નિકોટિન તેના ઉત્કલન બિંદુ કરતાં નીચેના તાપમાને સળગી જાય છે, અને વરાળનું દબાણ નીચું હોવા છતાં તેના ધુમાડાં હવામાં ઝટ સળગી જાય છે{{convert|308|K|C F}}. આ કારણસર, જ્યારે સિગારેટ પીવામાં આવે છે ત્યારે મોટાભાગનું નિકોટિન બળી જાય છે; જોકે, ઇચ્છિત અસરો પૂરી પાડવા માટે તેનું પૂરતું પ્રમાણ શ્વાસમાં લેવું પડે છે. તમાકુના ધુમ્રપાન દ્વારા શ્વાસમાં લેવામાં આવતું નિકોટિનનું પ્રમાણ એ તમાકુના પાંદડામાં હાજર નિકોટિનનો માત્ર એક હિસ્સો જ હોય છે.{{Citation needed|date=February 2010}}

== પ્રકાશશાસ્ત્રીય પ્રવૃતિ ==
નિકોટિન એ પ્રકાશશાસ્ત્રીય રીતે સક્રિય છે અને તેને દર્પણ પ્રતિબિંબ ધરાવતાં બે સ્વરૂપો છે.  નિકોટિનનું કુદરતી રીતે ઉદ્ભવતું સ્વરૂપ [α]&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt; = –166.4° સાથે લીવોરોટેટરી હોય છે. તેનું ડેક્ષ્ટ્રોરોટેટરી સ્વરૂપ (+)-નિકોટિન અન્ય (–)-નિકોટિનથી માત્ર અડધી જ શારીરિક પ્રવૃતિ કરે છે.  માટે તે એટલું નબળું હોય છે કે તેની સરખી અસર મેળવવા માટે તેનો ઊંચો ડોઝ લેવો પડે. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Gause|first=G. F.|title=http://www.archive.org/stream/opticalactivityl00gauz/opticalactivityl00gauz_djvu.txt|editor=Luyet, B. J.|publisher=Biodynamica|location= Normandy, Missouri |year=1941|series= No. 2 of a series of monographs on general physiology|url=http://www.archive.org/stream/opticalactivityl00gauz/opticalactivityl00gauz_djvu.txt}}&lt;/ref&gt; (+)-નિકોટિનના ક્ષારો સામાન્ય રીતે ડેક્ષ્ટ્રોરોટેટરી હોય છે.

== ઔષધવિજ્ઞાન ==
=== ફાર્માકોકાઇનેટિક્સ ===

નિકોટિન જેવું શરીરમાં દાખલ થાય છે, તે ખૂબ જ ઝડપથી લોહીના પ્રવાહમાં ભળી જાય છે અને તેથી તે લોહી-મગજના અવરોધને વટાવી શકે છે.  શ્વાસમાં લીધા બાદ આ પદાર્થને [[મગજ]] સુધી પહોંચવામાં સરેરાશ આશરે સાત સેકન્ડ લાગે છે.{{Citation needed|date=September 2009}}  શરીરમાં નિકોટિનની હાફ લાઇફ  (કીરણોત્સારી ગુણ ઘટીને અડધો થતાં લાગતો સમય) બે કલાકની આસપાસ છે. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Benowitz NL, Jacob P 3rd, Jones RT, Rosenberg J|year=1982|title=Interindividual variability in the metabolism and cardiovascular effects of nicotine in man|journal= J Pharmacol Exp Ther|volume=221|issue=2|pages=368–72|pmid=7077531|first1=NL|last2=Jacob P|first2=3rd|last3=Jones|first3=RT|last4=Rosenberg|first4=J}}&lt;/ref&gt;


[[ધુમ્રપાન]]થી શરીર દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવતાં નિકોટિનના પ્રમાણનો આધાર ઘણા પરિબળો પર નભે છે. જેમાં તમાકુનો પ્રકાર, ધુમાડો શ્વાસમાં લેવાય છે કે નહીં, ફીલ્ટરનો ઉપયોગ થયો છે કે નહીં વગેરે જેવા પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.  મોંઢામાં હોઠ અને પેઢાં વચ્ચે ભરાવાતી અથવા તો નાક દ્વારા લેવાતી વિવિધ ચાવવાની તમાકુ, ઝબોળવાની તમાકુ, સ્નસ (તમાકુની એક પ્રોડક્ટ) અને છીંકણી વગેરેનું શરીરમાં છૂટતું પ્રમાણ ધુમ્રપાન કરતાં અનેકગણું રહે છે.   નિકોટિનની યકૃતમાં થતી ચયાપચયની ક્રિયા સાયટોક્રોમ P450 ઉત્સેચકો દ્વારા થાય છે (મોટેભાગે CYP2A6 દ્રારા અને CYP2B6 દ્વારા પણ). કોટિનાઇન એ અતિમહત્વનું મેટાબોલાઇટ ([[ચયાપચય]]ની ક્રિયા કરનાર) છે. અન્ય પ્રાથમિક મેટાબોલાઇટોમાં નિકોટિન એન-ઓક્સાઇડ, નોર્નિકોટિન, નિકોટિન આઇસોમેથોનિયમ આઇઓન, 2-હાઇડ્રોક્સીનિકોટિન અને નિકોટિન ગ્લુકુરોનાઇડનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;hukkanen2005&quot;&gt;{{cite journal|last=Hukkanen J, Jacob P 3rd, Benowitz NL.|title=Metabolism and Disposition Kinetics of Nicotine|journal=Pharmacol Rev.|year=2005|month=March|volume=57|issue=1|pages=79–115|pmid=15734728|url=http://pharmrev.aspetjournals.org/cgi/content/full/57/1/79|doi=10.1124/pr.57.1.3|first1=J|last2=Jacob P|first2=3rd|last3=Benowitz|first3=NL|access-date=2010-09-02|archive-date=2009-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831085213/http://pharmrev.aspetjournals.org/cgi/content/full/57/1/79|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નિકોટિનથી કોટિનાઇન સુધીની ગ્લુકુરોનિડેશન અને ઑક્સીકરણ કરેલી ચયાપચયની ક્રિયા બંને મેન્થોલ દ્વારા  અંકુશિત થાય છે, અને એ રીતે તે નિકોટિનની ''ઇન વિવો''  હાફ લાઇફ વધારે છે. મેન્થોલ ધરાવતી સિગારેટોમાં મેન્થોલ એક ઉમેરણ હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Benowitz NL, Herrera B, Jacob P 3rd.|year=2004|title=Mentholated Cigarette Smoking Inhibits Nicotine Metabolism |journal=J Pharmacol Exp Ther|volume=310|issue=3|pages=1208–15|pmid=15084646|url=http://jpet.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/310/3/1208|doi=10.1124/jpet.104.066902|first1=NL|last2=Herrera|first2=B|last3=Jacob P|first3=3rd}}&lt;/ref&gt;

=== વપરાશની શોધ ===
ઝેરીઅસર કે તબીબી-કાનૂની મૃત્યુની તપાસના નિદાનની ખરાઇ કરવાના હેતુસર લોહી, જીવનરસ કે મૂત્રમાં નિકોટિનનું પ્રમાણ જાણવું પડે છે.  નોકરી પહેલાંનાં અને આરોગ્ય વીમાની તબીબી તપાસ કાર્યક્રમોના હેતુસર મૂત્ર કે લાળને લગતું કોટિનાઇન કેન્દ્રીકરણ હંમેશા માપવામાં આવે છે. પરિણામોનું કાળજીપૂર્વકનું અર્થઘટન ખૂબ જ મહત્વનું છે, કારણ કે સિગારેટના ધુમાડાનું પરોક્ષ રીતે સેવન નિકોટિનના નોંધનીય ભરાવામાં પરિણમે છે, અને બાદમાં તેના મેટાબોલાઇટો શરીરના વિવિધ સ્ત્રાવોમાં દ્રશ્યમાન થાય છે.&lt;ref&gt;બેનોવિટ્ઝ NL, હક્કાનેન જે, જેકોબ પી. નિકોટિન કેમિસ્ટ્રી, મેટાબોલિઝમ, કાઇનેટિક્સ એન્ડ બાયોમાર્કર્સ. Handb. Exp. Pharmacol. 192: 29-60, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;આર. બેઝલ્ટ, ''ડિસ્પોઝિશન ઓફ ટોક્સિક ડ્રગ્સ એન્ડ કેમિકલ્સ ઇન મેન'' , 8મી એડિશન, બાયોમેડિકલ પબ્લિકેશન્સ, ફોસ્ટર સિટી, CA, 2008, pp. 1103-1107.&lt;/ref&gt; રસપ્રદ વાત એ છે કે, સ્પર્ધાત્મક રમતોના કાર્યક્રમોમાં નિકોટિન પર કોઇ નિયંત્રણો હોતા નથી, છતાં આ કેફી પદાર્થ વ્યાયામને લગતાં પ્રદર્શનમાં નોંધપાત્ર લાભકર્તા અસર ધરાવે છે તેમ દર્શાવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;મુન્ડેલ ટી, જોન્સ DA. ઇફેક્ટ ઓફ ટ્રાન્સડર્મલ નિકોટિન એડમિનિસ્ટ્રેશન ઓન એક્સર્સાઇઝ એન્ડ્યુરન્સ ઇન મેન. 
Exp. Physiol. 91: 705-713, 2006.&lt;/ref&gt; 

=== ફાર્માકોડાયનેમિક્સ ===
[[File:Nicoderm.JPG|thumb|right|ડાબા હાથ પર લગાવવામાં આવેલો 21 મિલિગ્રામની પટ્ટીધ કોક્રેન કોલબોરેશને શોધ્યું છે કે NRT વ્યસન છોડનાર માટે સફળતાની તકમાં 50થી 70% વધારો કરે છે. 
&lt;ref name=CD000146&gt;[30]&lt;/ref&gt; પરંતુ 1990માં, સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે તેના 93% વપરાશકારો માત્ર છ જ મહિનમાં ધુમ્રપાન તરફ પાછા વળ્યા હતાં.&lt;ref&gt;[31]&lt;/ref&gt;]]
નિકોટિન એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ પર કામ કરે છે, ખાસ કરીને ગેન્ગ્લિઅન પ્રકારના નિકોટિન રીસેપ્ટર અને એક સીએનએસ (CNS)  નિકોટિન રીસેપ્ટર પર તે કામ કરે છે.  આ બંનેમાંથી પહેલા પ્રકારનું નિકોટિન મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જા અને અન્ય જગ્યાએ હાજર હોય છે, જ્યારે બીજા પ્રકારનનું નિકોટિન કેન્દ્રીય જ્ઞાનતંતુ ચક્ર (સીએનએસ)માં હાજર હોય છે.  નાના ભરાવાઓ દ્વારા નિકોટિન આ રીસેપ્ટરોની પ્રવૃતિ વધારે છે.  ઓછી સીધી કાર્યપદ્ધતિ દ્વારા નિકોટિનની વિવિધ અન્ય ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સ પર પણ અસરો હોય છે. 


==== સીએનએસ (CNS)માં ====
નિકોટિનિક એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ સાથે બંધાઇને નિકોટિન કેટલાક ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સના સ્તરોમાં વધારો કરે છે - આમ કરીને તે એક પ્રકારના અવાજ નિયંત્રક તરીકે કાર્ય કરે છે.  એવું વિચારવામાં આવે છે કે મગજની રીવોર્ડ સર્કીટમાં ડોપામાઇનના વધેલા સ્તરો સુખબોધ , રાહત અને નિકોટિનથી થતાં અંતિમ વ્યસન માટે જવાબદાર હોય છે. નિકોટિનને હાડપિંજરના સ્નાયુઓ કરતાં મગજના એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ માટે વધુ આકર્ષણ હોય છે, જોકે ઝેરી ડોઝ વખતે તે સંકોચનો અને શ્વાચ્છોશ્વાસને લગતો લકવો પેદા કરી શકે છે.&lt;ref&gt;કાટઝુન્ગ, બર્ટરામ જી. બેઝિક એન્ડ ક્લિનિકલ ફાર્માકોલોજી (બેઝિક એન્ડ ક્લિનિકલ ફાર્માકોલોજી). ન્યુયોર્ક: મેકગ્રો-હિલ મેડિકલ, 2006. પાના 99-105.&lt;/ref&gt;  ચોક્કસ એમિનો એસિડના આ રીસેપ્ટર પેટાપ્રકારો પર તફાવતોને કારણે જ નિકોટિનની પસંદગી થતી હોવાનું માનવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;ઝિનાન ઝિયુ, નાયસ્સા એલ. પુસ્કર, જય એ. પી. શાનતા, હેન્રી એ. લેસ્ટર એન્ડ ડેનિસ એ. ડફેર્ટી. (2009)  &quot;નિકોટિન બાઇન્ડિંગ ટુ બ્રેઇન રીસેપ્ટર્સ રીક્વાયર્સ અ સ્ટ્રોન્ગ કેશન - ઇન્ટરેક્શન&quot;.  ''નેચર '' '''458''' :534-537 PMID 19252481&lt;/ref&gt;


તમાકુનો ધુમાડો મોનોએમાઇન ઓક્સીડેસ ઇનહિબિટર્સ હર્માન, નોરહર્માન,&lt;ref name=&quot;pmid15582589&quot;&gt;{{cite journal |author=Herraiz T, Chaparro C |title=Human monoamine oxidase is inhibited by tobacco smoke: beta-carboline alkaloids act as potent and reversible inhibitors |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=326 |issue=2 |pages=378–86 |year=2005 |pmid=15582589 |doi=10.1016/j.bbrc.2004.11.033 |url=}}&lt;/ref&gt; એનાબેસાઇન, એનટેબાઇન અને નોર્નિકોટાઇન ધરાવે છે.  આ સંયોજનો ધુમ્રપાન કરનારાઓની એમએઓ (MAO )પ્રવૃતિમાં અસરકારક રીતે ઘટાડો કરે છે. &lt;ref name=&quot;pmid15582589&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9549600&quot;&gt;{{cite journal |author=Fowler JS, Volkow ND, Wang GJ, ''et al.'' |title=Neuropharmacological actions of cigarette smoke: brain monoamine oxidase B (MAO B) inhibition |journal=J Addict Dis |volume=17 |issue=1 |pages=23–34 |year=1998 |pmid=9549600 |doi= 10.1300/J069v17n01_03|url=}}&lt;/ref&gt; MAO પાચકરસો ડોપામાઇન, નોરેપિનેફ્રાઇન અને સેરોટોનિન જેવા મોનોએમિનર્જિક ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સને ભાંગી પાડે છે. 


તમાકુના ધુમ્રપાન દ્વારા લેવામાં આવતું હઠીલું નિકોટિન નાના મગજ અને મગજના મધ્યભાગ વિસ્તારમાં&lt;ref name=&quot;pmid17997038&quot;&gt;{{cite journal |author=Wüllner U, Gündisch D, Herzog H, ''et al.'' |title=Smoking upregulates alpha4beta2* nicotinic acetylcholine receptors in the human brain |journal=Neurosci. Lett. |volume=430 |issue=1 |pages=34–7 |year=2008 |pmid=17997038 |doi=10.1016/j.neulet.2007.10.011 |url= |last12=Schmaljohann |first12=J}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18174175&quot;&gt;{{cite journal |author=Walsh H, Govind AP, Mastro R, ''et al.'' |title=Up-regulation of nicotinic receptors by nicotine varies with receptor subtype |journal=J. Biol. Chem. |volume=283 |issue=10 |pages=6022–32 |year=2008 |pmid=18174175 |doi=10.1074/jbc.M703432200 |url=}}&lt;/ref&gt;  આલ્ફા4બીટા2* nAChRને અપ-રેગ્યુલેટ (વધે એ રીતે નિયંત્રિત) કરે છે પરંતુ હેબીન્યુલોપેડુન્ક્યુલર માળખાઓમાં કોઇ ફેરાફાર કરતું નથી. &lt;ref name=&quot;pmid14560040&quot;&gt;{{cite journal |author=Nguyen HN, Rasmussen BA, Perry DC |title=Subtype-selective up-regulation by chronic nicotine of high-affinity nicotinic receptors in rat brain demonstrated by receptor autoradiography |journal=J. Pharmacol. Exp. Ther. |volume=307 |issue=3 |pages=1090–7 |year=2003 |pmid=14560040 |doi=10.1124/jpet.103.056408 |url=}}&lt;/ref&gt; વેન્ટ્રલ ટેગ્મેન્ટલ એરિયા(મગજના ભાગમાં મજ્જાતંતુ કોશિકાનું જૂથ)માં હાજર આલ્ફા4બીટા2 અને આલ્ફા6બીટા2 રીસેપ્ટર્સ, નિકોટિનની વધારાની અસરોમાં મધ્યસ્થી બનવા ખૂબ જ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. &lt;ref name=&quot;pmid19020025&quot;&gt;{{cite journal |author=Pons S, Fattore L, Cossu G, ''et al.'' |title=Crucial role of alpha4 and alpha6 nicotinic acetylcholine receptor subunits from ventral tegmental area in systemic nicotine self-administration |journal=J. Neurosci. |volume=28 |issue=47 |pages=12318–27 |year=2008 |month=November |pmid=19020025 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3918-08.2008 |url= |pmc=2819191}}&lt;/ref&gt;

==== એસએનએસ (SNS)માં ====
સ્પ્લેન્ચનિક નસોથી મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જા સુધી કાર્ય કરીને નિકોટિન સીમ્પેથેટિક નર્વસ સીસ્ટમને પણ સક્રિય કરે છે,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Yoshida T, Sakane N, Umekawa T, Kondo M |title=Effect of nicotine on sympathetic nervous system activity of mice subjected to immobilization stress |journal=Physiol Behav. |volume=55 |issue=1 |pages=53–7 |year=1994 |month=Jan |pmid=8140174 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0031-9384(94)90009-4 |doi=10.1016/0031-9384(94)90009-4}}&lt;/ref&gt; એપિનેફ્રાઇનની મુક્તિનું ઉદ્દીપન પણ કરે છે.  પ્રી-ગેન્ગ્લિઓનિક સીમ્પેથેટિક રેસાઓ દ્વારા આ નસોનું મુક્ત થયેલું એસેટીલ્કોલાઇન, નિકોટિનિક એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ પર કાર્ય કરે છે, જેના ભાગરૂપે એપિનેફ્રાઇન (અને નોરેપિફ્રાઇન) લોહીના પ્રવાહમાં મુક્ત થાય છે.  મેલાનિન સમન્વયના પૂર્વવર્તી કાર્ય અથવા તો મેલાનિન અને નિકોટિનના અફર બંધનને કારણે નિકોટિનને મેલાનિન-ધરાવતાં કોષમંડળો પ્રત્યે પણ આકર્ષણ હોય છે.   શ્યામવર્ણની વ્યક્તિઓમાં વધતી જતી નિકોટિનની ગુલામી અને ઘટતાં ધુમ્રપાન નિષ્ક્રિયતાના દરના મૂળમાં પણ આ વાત હોવાનું જ કહેવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;કિન્ગ જી, યર્જર વીબી, વ્હેમ્બોલુઆ જીએલ, બેન્ડેલ આરબી, કિટલ્સ આર, મૂલચન ઇટી. લિન્ક બીટ્વીન ફેક્યુલેટિવ મેલાનિન એન્ડ ટોબેકો યુઝ એમોન્ગ આફ્રિકન અમેરિકન્સ. (2009). ફાર્માકોલ બાયોકેમ બીહેવ. 92(4):589-96. {{doi|10.1016/j.pbb.2009.02.011}} PMID 19268687&lt;/ref&gt; 

==== મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જામાં ====
મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જામાં ગેન્ગ્લિઅન પ્રકારના નિકોટિન રીસેપ્ટર્સને બાંધીને નિકોટિન એડ્રેનાલિન (એપિનેફ્રાઇન)નો પ્રવાહ વધારે છે, જે ઉદ્દીપન કરતું હોર્મોન અને ન્યુરોટ્રાન્સ્મિટર છે. રીસેપ્ટર્સ સાથે બાંધવાથી તે કોશિકા વિધ્રુવીકરણ પેદા કરે છે અને સાથે વોલ્ટેજ-ગેટેડ કેલ્સિયમ ચેનલમાંથી કેલ્સિયમનો અંતરપ્રવાહ પણ વહે છે.  કેલ્સિયમ ક્રોમાફિન સુક્ષ્મ કણોનું એક્ઝોસીટોસિસ ઉત્પન્ન કરે છે અને તે રીતે લોહીના પ્રવાહમાં એપિનેફ્રાઇન (અને નોરેપિનેફ્રાઇન)ને મુક્ત કરે છે.  એપિનેફ્રાઇન (એડ્રેનાલિન)ની મુક્તિને લીધે હૃદયના ધબકારા, લોહીના દબાણ અને શ્વાચ્છોશ્વાસમાં વધારો થાય છે, અને સાથે સાથે લોહીની શર્કરાના સ્તરોમાં પણ વધારો થાય છે. &lt;ref name=&quot;Marieb&quot;&gt;{{cite book | author = Elaine N. Marieb and Katja Hoehn | title = Human Anatomy &amp; Physiology (7th Ed.) | publisher = Pearson | pages = ? | year = 2007 | isbn = 0-805-35909-5}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Side effects of nicotine.png|thumb|280px|નિકોટિનની આડ અસરો. &lt;ref&gt;ઇમેજ ડિસ્ક્રિશન ઇન કોમન્સમાં સંદર્ભો અને ટીપ્પણીઓ મળ્યાં છે.&lt;/ref&gt;]]

નિકોટિન 1થી 2 કલાકની હાફ-લાઇફ ધરાવતી તમાકુની કુદરતી પ્રોટક્ટ છે.  બીજી બાજુ, નિકોટિનનું મેટાબોલાઇટ કોટિનાઇન લોહીમાં 18થી 20 કલાક સુધી રહે છે, જેનાથી તે વધુ સ્થિર સંયોજન બને છે અને તેની લાંબી હાફ-લાઇફને કારણે વધુ ઇચ્છિત અને સરળ અવલોકન કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;[http://web.mit.edu/murj/www/v08/v08-Reports/v08-r2.pdf ''ડિટેક્શન ઓફ કોટિનાઇન ઇન બ્લડ પ્લાઝમા બાય એચપીએલસી એમએસ/એમએસ (HPLC MS/MS)'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927134121/http://web.mit.edu/murj/www/v08/v08-Reports/v08-r2.pdf |date=2011-09-27 }}, એમઆઇટી (MIT) અન્ડરગ્રેજ્યુએટ રીસર્ચ જર્નલ, વોલ્યુમ 8, સ્પ્રિન્ગ 2003, માસાચુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી&lt;/ref&gt;

== મનોસક્રિય અસરો ==
નિકોટિનની મિજાજ-બદલતી અસરો જુદીજુદી છે: ચોક્કસ રીતે જોવા જઇએ તો તે ઉદ્દીપક  અને મુક્તિદાતા બંને છે.&lt;ref&gt;[http://www.ti.ubc.ca/pages/letter21.htm ''ઇફેક્ટિવ ક્લિનિકલ ટોબેકો ઇન્ટરવેન્શન'' ], થેરપ્યુટિક્સ લેટર, ઇસ્યુ 21, સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબર 1997, યુનિવર્સિટી ઓફ બ્રિટિશ કોલંબિયા&lt;/ref&gt; પહેલા તે શર્કરાને યકૃતમાંથી અને એપિનેફ્રાઇન (એડ્રેનાલિન)ને મૂત્રપિંડ પાસેની અસ્થિમજ્જા માંથી મુક્ત કરાવે છે, બાદમાં તે ઉદ્દીપન માટે નિમિત્ત બને છે.  તેના વપરાશકારો રાહત, હોશિયારી, પ્રશાંતિ અને ચપળતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરતાં હોય છે. &lt;ref&gt;ગિલ્બર્ટ લેગ્રુ, ફ્રેન્કોઇસ લીબાર્જી, એન કોર્મિઅર, &quot;ફ્રોમ નિકોટિન રીસેપ્ટર્સ ટુ સ્મોકિંગ ડીપેન્ડન્સ: થેરપ્યુટિક પ્રોસ્પેક્ટસ&quot; ''Alcoologie et Addictologie''  Vol. : 23, N° : 2S, juin 2001, pages 39S - 42&lt;/ref&gt; ભૂખને ઘટાડવા અને ચયાપચયની ક્રિયાને વધારવાની અસરરૂપે કેટલાક ધુમ્રપાન વ્યસનીઓના વજનમાં ઘટાડો થઇ શકે છે. &lt;ref&gt;જેન-ક્લાઉડે ઓર્સિનિ, &quot;ડીપેન્ડન્સ ઓન ટોબેકો સ્મોકિંગ એન્ડ બ્રેઇન સીસ્ટમ્સ કન્ટ્રોલિંગ ગ્લીસેમિઆ એન્ડ એપેટાઇટ&quot;  ''Alcoologie et Addictologie''  Vol. : 23, N° : 2S, juin 2001, pages 28S - 36S&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_1898.html |title=સ્મોકર્સ લોસ ધેર એપેટાઇટ : મીડિયા રીલીઝીસ : ન્યુઝ : ધ યુનિવર્સિટી ઓફ મેલબોર્ન |access-date=2010-09-02 |archive-date=2008-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080731015404/http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_1898.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

જ્યારે સિગારેટ પીવામાં આવે છે, ત્યારે નિકોટિન-સમૃદ્ધ લોહી ફેફસામાંથી પસાર થઇને મગજ સુધી સાત સેકન્ડમાં જ પહોંચે છે અને તરત જ એસેટીલ્કોલાઇન, નોરેપિનેફ્રાઇન, એપિનેફ્રાઇન, વેસોપ્રેસ્સિન, આર્જિનાઇન, ડોપામાઇન, ઓટોક્રાઇન એજન્ટ્સ અને બીટા-એન્ડ્રોર્ફિન જેવા ઘણા રસાયણિક સંદેશાવાહકો મુક્ત થાય તેનું ઉદ્દીપન કરે છે.&lt;ref&gt;''[http://www.bodybuilding.com/fun/par16.htm કેમિકલી કરેક્ટ : નિકોટિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201051323/http://www.bodybuilding.com/fun/par16.htm |date=2009-12-01 }}'' , એન્ડ્રૂ નોવિક&lt;/ref&gt;  ન્યુરોટ્રાન્સ્મિટરો અને હોર્મોન્સની આ મુક્તિ નિકોટિનની મોટાભાગની અસરો માટે જવાબદાર છે. એસેટીલ્કોલાઇનમાં વધારાના કારણે જ નિકોટિન એકાગ્રતા &lt;ref name=&quot;rusted&quot;&gt;{{cite journal|last=Rusted|first=J|coauthors=Graupner, O'Connell, Nicholls|date=1994-05-05|title=Does nicotine improve cognitive function?|journal=Psychopharmacology|publisher=Springer-Verlag|issue=115|pages=547–549|url=http://www.springerlink.com/content/75034q53031260j8/?p=afde608485604678839ab0e950be77f9&amp;pi=0|access-date=2008-11-15}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;અને સ્મરણશક્તિમાં વધારો કરતું જણાય છે.  એસેટીલ્કોલાઇન અને નોરેપિનેફ્રાઇનમાં વધારાના લીધે તે ચપળતામાં પણ વધારો કરે છે. નોરેપિનેફ્રાઇનમાં વધારાના લીધે જ ઉત્તેજના વધે છે.  એસેટીલ્કોલાઇન અને બીટા-એન્ડ્રોર્ફિનમાં વધારાના કારણે દુખાવામાં રાહત થાય છે. બીટા-એન્ડ્રોર્ફિનના વધવાથી વ્યગ્રતામાં ઘટાડો થાય છે. નિકોટિન ડોપામાઇન&lt;ref&gt;http://chronicle.uchicago.edu/020328/nicotine.shtml&lt;/ref&gt;ની હકારાત્મક અસરોના સમયના ગાળાને લંબાવે છે અને બ્રેઇન રીવોર્ડ સીસ્ટમમાં  સંવેદનશીલતાને વધારે છે.&lt;ref name=&quot;Kenny&quot;&gt;{{cite journal |author=Kenny PJ, Markou A |title=Nicotine self-administration acutely activates brain reward systems and induces a long-lasting increase in reward sensitivity |journal=Neuropsychopharmacology |volume=31 |issue=6 |pages=1203–11 |year=2006 |month=Jun |pmid=16192981 |doi=10.1038/sj.npp.1300905 |url=http://www.nature.com/npp/journal/v31/n6/full/1300905a.html}}&lt;/ref&gt;  મોટાભાગની સિગારેટો (શ્વાસમાં લેવાતા ધુમાડામાં) 1થી 3 મિલિગ્રામ નિકોટિન ધરાવતી હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.erowid.org/chemicals/nicotine/nicotine_dose.shtml ઇરોવિડ નિકોટિન વોલ્ટ : ડોસેજ]&lt;/ref&gt;


સંશોધનો સૂચવે છે કે, જ્યારે ધુમ્રપાન વ્યસનીઓ ઉત્તેજનાપૂર્ણ ઇચ્છા પ્રાપ્ત કરવા માંગતા હોય છે ત્યારે તેઓ ટૂંકા અને ઝડપી કસ મારે છે, જે લોહીમાં નિમ્નસ્તરીય નિકોટિન ઉત્પન કરે છે. &lt;ref&gt;{{cite book
| last = Einstein
| first = Stanley
| authorlink = Stanley Einstein
| title = Drug and Alcohol Use: Issues and Factors
| publisher = [[Springer Science+Business Media|Springer]]
| year = 1989
| pages = 101–118
| isbn = 0306413787
}}&lt;/ref&gt; આ ઘટના જ્ઞાનતંતુના પ્રેષણને ઉશ્કેરે છે.  જ્યારે વ્યસનીઓ હળવા થવા માગતા હોય ત્યારે તેઓ ઊંડા કસ મારે છે, જેનાથી લોહીમાં નિકોટિનનું ઊંચુ પ્રમાણ પેદા થાય છે, જે નસોના આવેગના રસ્તાનું સંકોચન કરે છે. આમ થવાથી મંદ શામક અસર પેદા થાય છે.  ઓછા ડોઝ લેવામાં આવે ત્યારે નિકોટિન જોરદાર રીતે મગજમાં નોરેપિનેફ્રાઇન અને ડોપામાઇનના કાર્યોને વધારી દે છે, જેનાથી સાયકોસ્ટિમ્યુલન્ટ્સ  જેવી લાક્ષણિક કેફી અસર ઊભી થાય છે.  ઊંચા ડોઝ લેવાથી નિકોટિન સેરોટોનિન અને ઓપિએટ  (અફીણી) પ્રવૃતિની અસરો વધારી દે છે, જે પ્રશાંતિની, પીડા-હરનારી અસરો ઉત્પન્ન કરે છે.  માત્રા અને વપરાશ વધવાના સંદર્ભે જોઇએ તો મોટાભાગના કેફી પદાર્થમાં નિકોટિન અલગ તરી આવે છે, કારણ કે તેનો મિજાજ ઉત્તેજકથી લઇને શાંત પાડનાર/પીડા હરનાર તરીકે બદલાતો રહે છે.   

વૈધાનિક રીતે જોઇએ તો, નિકોટિન પણ મહત્વનું વ્યસન છે, કારણ કે માત્ર તેના નિયંત્રણ દ્વારા કોઇ ખાસ ચોક્કસ લક્ષણો પ્રાપ્ત થતા નથી. &lt;ref name=&quot;pmid16177026&quot;&gt;{{cite journal |author=Guillem K, Vouillac C, Azar MR, ''et al.'' |title=Monoamine oxidase inhibition dramatically increases the motivation to self-administer nicotine in rats |journal=J. Neurosci. |volume=25 |issue=38 |pages=8593–600 |year=2005 |month=September |pmid=16177026 |doi=10.1523/JNEUROSCI.2139-05.2005 |url=}}&lt;/ref&gt; જોકે, તમાકુમાં મળી આવતા એમએઓઆઇ (MAOI) વગેરે સાથેના સહ-સંચાલન બાદ જ નિકોટિન યોગ્ય વર્તનવિષયક સંવેદન પેદા કરી શકે છે. જે વ્યસનની ક્ષમતા માટેનું માપદંડ છે.   જે એમ્ફેટામાઇનની અસરની જેમ જ હોય છે. &lt;ref name=&quot;pmid14592678&quot;&gt;{{cite journal |author=Villégier AS, Blanc G, Glowinski J, Tassin JP |title=Transient behavioral sensitization to nicotine becomes long-lasting with monoamine oxidases inhibitors |journal=Pharmacol. Biochem. Behav. |volume=76 |issue=2 |pages=267–74 |year=2003 |month=September |pmid=14592678 |doi= 10.1016/S0091-3057(03)00223-5|url=}}&lt;/ref&gt;

સામાન્ય રીતે 2-મિલિગ્રામ અને 4-મિલિગ્રામના ડોઝમાં નિકોટિન ગમ અને નિકોટિનની પટ્ટીઓ ઉપલબ્ધ છે. સાથે સાથે ધુમાડાસહીતની તમાકુમાં હોય તે તમામ ઘટકો ન હોય તેવી  ધુમાડારહીત તમાકુ પણ ઉપલબ્ધ છે. {{Citation needed|date=June 2010}}

== ગુલામી અને મુક્તિ ==
આધુનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે સંખ્યાબંધ અસરો પેદા કરવાના હેતુસર નિકોટિન મગજ પર કાર્ય કરે છે.  ખાસ કરીને, તેના માદક સ્વભાવ માટે એવું જાણવા મળ્યું છે કે નિકોટિન પ્રતિભાવના રસ્તાઓ ખોલી દે છે. આનંદ અને સુખબોધની લાગણીઓને નિયંત્રિત કરતી મગજની પરિભ્રમણ કક્ષાને તે સક્રિય કરે છે. &lt;ref&gt;[http://www.nida.nih.gov/researchreports/nicotine/nicotine2.html એનઆઇડીએ (NIDA) - રીસર્ચ રીપોર્ટ સીરીઝ - ટોબેકો એડિક્શન - એક્ષ્ટેન્ટ, ઇમ્પેક્ટ, ડીલિવરી, એન્ડ એડિક્ટિવનેસ]&lt;/ref&gt;

ડોપામાઇન મગજની અંદર સમાવિષ્ટ સક્રિય ચાવીરૂપ ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સમાંથી એક છે. સંશોધન દર્શાવે છે કે મગજની રીવોર્ડ સર્કિટમાં ડોપામાઇમનનું પ્રમાણ વધારવાથી, નિકોટિન તીવ્ર માદક ગુણો ધરાવતા રસાયણ તરીકે કાર્ય કરે છે.  ઘણાબધા અભ્યાસોમાં તો તેને કોકેઇન અને હેરોઇન કરતાં પણ વધુ માદક દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જોકે અકસીર ઇલાજ ન હોય તેવી હઠીલી સારવારોમાં તેની અલગ જ અસર હોય છે. {{Citation needed|date=December 2008}} અન્ય ભૌતિક કેફી પદાર્થોની જેમ, નિકોટિન પણ ડોપામાઇન અને અન્ય ઉત્તેજક ન્યુરોટ્રાન્સમિટર્સના ઉત્પાદનનું ડાઉન-રેગ્યુલેશન (ઘટાડો) કરે છે કારણ કે તે સમયે મગજ કૃત્રિમ ઉત્તેજનાથી થતાં નુકસાનના સમતોલન માટે પ્રયત્નશીલ હોય છે.  વધુમાં, નિકોટિનિક એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સની સંવેદનશીલતા ત્યારે ઘટે છે.  સમતોલન કરવાની આ વ્યવસ્થાને યોગ્ય રાખવા મગજ કેટલાક રીસેપ્ટર્સને અપરેગ્યુલેટ કરે(વધારે) છે.આમ કરીને તે તેની નિયંત્રિત અસરોને અન્ય સમતોલન વ્યવસ્થાઓની પ્રતિક્રિયાના ભાગરૂપે સમતોલન વ્યવસ્થાથી પરિવલિત કરે છે.  આની ચોખ્ખી અસરરૂપે પ્રતિક્રિયાના રસ્તાની સંવેદનામાં વધારો થશે. જે પ્રતિક્રિયાના રસ્તાની સંવેદના ઘટાડતાં કોકેઇન અને હેરોઇનથી વિરૂદ્ધ કહી શકાય.&lt;ref name=&quot;Kenny&quot;/&gt; મજ્જાતંતુની કોશિકાને લગતો મગજનો આ બદલાવ વ્યસનનું સંચાલન પૂરું થઇ ગયાના મહિનાઓ પછી પણ ચાલુ રહે છે.  પ્રતિક્રિયાના રસ્તાની સંવેદનામાં વધારાના લીધે, નિકોટિનથી મુક્તિ એ દારૂ અથવા હેરોઇનની મુક્તિ કરતાં પ્રમાણમાં હળવી હોય છે. {{Citation needed|date=November 2007}} નિકોટિનમાં માત્ર માનવો જ નહીં, પરંતુ પશુઓને પણ વ્યસનના ગુલામ બનાવવાની ક્ષમતા છે.  ઉંદરોને નિકોટિન આપવામાં આવ્યા બાદ જ્યારે તેને આપવાનું બંધ કરી દેવામાં આવ્યું ત્યારે તેમાં મુક્તિની પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી હતી. {{Citation needed|date=September 2008}}

એક અભ્યાસ બાદ જાણવા મળ્યું હતું કે, કિશોર ઉંદરોમાં નિકોટિનના વપરાશથી તેમની ડોપામાઇન વ્યવસ્થાનો વિકાસ ખોરવાઇ જાય છે, આ અભ્યાસ પરથી કહી શકાય કે કિશોરાવસ્થામાં માટે આ પદાર્થના દુરૂપયોગનું જોખમ વધે છે. 
&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Nolley EP, Kelley BM |title=Adolescent reward system perseveration due to nicotine: studies with methylphenidate |journal=Neurotoxicol Teratol |volume=29 |issue=1 |pages=47–56 |year=2007 |pmid=17129706 |doi=10.1016/j.ntt.2006.09.026 }}&lt;/ref&gt;

=== રોગ-પ્રતિરક્ષાવિજ્ઞાન નિવારણ ===

ધુમ્રપાનની ઘાતક અસરો અને કેટલાક ભયંકર વ્યસનોની અસરોના કારણે રસીકરણ નિયમોનો ઘડવામાં આવ્યા છે.  આ માટેનો સિદ્ધાંત એવી ધારણા હેઠળ છે કે જો નિકોટિન કણ સાથે કોઇ પ્રતિદ્વવ્ય જોડાય છે તો તેને રક્તવાહિનીઓમાંથી પસાર થઇને ફેલાતું અટકાવી દેવું, આમ કરવાથી તે નિકોટિનિક એસેટીલ્કોલાઇન રીસેપ્ટર્સ સાથે બંધાઇને મગજને અસર કરે તેવી શક્યતા નહિવત્ કરી દેવામાં આવે છે.

સક્રિય રોગ-પ્રતિરક્ષક પ્રતિક્રિયા બહાર લાવવા માટે નિકોટિન કણને કીહોલ લિમ્પેટ હેમોસાયએનિન જેવા  હેપ્ટન  (નાનો કણ) અથવા સુરક્ષિત સુધારેલા બેક્ટેરિયલ ઝેર સાથે જોડવાનો પણ આ મુદ્દામાં સમાવેશ થાય છે.   હંમેશા તેને બૉવાઇન સીરમ એબ્યુમિન (ગૌવંશ લોહીનું પ્રોટીન) માં ઉમેરવામાં આવે છે.

વધુમાં, વિશિષ્ટ રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થા ધરાવતી વ્યક્તિઓ દ્વારા અંદરથી ઉત્પન થતાં હોર્મોન્સ અને સહેલાઇથી મળતી દવાઓની સામે પ્રતિદ્રવ્યો બનાવવા સામે પ્રશ્નો હોઇ, ટૂંકા સમયના રોગપ્રતિકારક રક્ષણ માટે મોનોક્લોનલ  પ્રતિદ્રવ્યો વિકસાવવામાં આવ્યા છે.  તેમની હાફ-લાઇફ કલાકોથી લઇને અઠવાડિયા સુધી વિસ્તરેલી હોય છે.  તેમની હાફ-લાઇફ ઉપકલા કોષો દ્વારા પિનોસાયટોસિસથી થતાં પતનને ટાળવાની તેમની ક્ષમતા પર નભે છે. &lt;ref&gt;પીટર્સન, એરિક સી., એન્ડ માઇકલ ઓવેન્સ. &quot;ડીઝાઇનિંગ ઇમ્યુનોથેરપીસ ટુ થ્વાર્ટ ડ્રગ એબ્યુઝ.&quot; મોલેક્યુલર ઇન્ટર્વેન્શન્સ જૂન 2009: 119-23. પ્રિન્ટ&lt;/ref&gt;

== વિષવિજ્ઞાન ==
નિકોટિનનું LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; પ્રમાણ મોટા [[ઉંદર]]&lt;nowiki/&gt;ો માટે 50  મિલિગ્રામ/કિલો અને ઉંદર માટે 3 મિલિગ્રામ/કિલો થાય છે. 40–60 મિલિગ્રામ (0.5-1.0&amp;nbsp; મિલિગ્રામ/કિલો)નું પ્રમાણ પુખ્ત માનવો માટે પ્રાણઘાતક નીવડી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Okamoto M, Kita T, Okuda H, Tanaka T, Nakashima T |title=Effects of aging on acute toxicity of nicotine in rats |journal=Pharmacol Toxicol. |volume=75 |issue=1 |pages=1–6 |year=1994 |month=Jul |pmid=7971729 |doi=10.1111/j.1600-0773.1994.tb00316.x
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.inchem.org/documents/pims/chemical/nicotine.htm#PartTitle:7.%20TOXICOLOGY આઇપીસીએસ ઇનકેમ (IPCS INCHEM)]&lt;/ref&gt;   માટે જ કોકેઇન જેવા અન્ય ઘણા અલ્કલી ઝેરની સરખામણીએ નિકોટિનમાં ઘણી વધુ ઝેરી અસર હોય છે, જેને ઉંદરને ખવડાવવામાં આવ્યું ત્યારે તેમાં LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;નું પ્રમાણ 95.1&amp;nbsp;મિલિગ્રામ/કિલો હતું.  માત્ર ધુમ્રપાનથી જ વ્યક્તિમાં નિકોટિનનો ઓવરડોઝ આવી જાય તેવું શક્ય નથી, તેમ છતાં ધુમ્રપાનને ઓછું કરવા માટે વપરાતી નિકોટિન પટ્ટીઓ, ગમ, નાકના સ્પ્રે અથવા મોઢાંના ઇનહેલરોના વધુ પડતાં ઉપયોગથી ઝેરી અસરો ઉત્પન થઇ શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/addiction/drugs/overdose.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2013-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130121151011/http://learn.genetics.utah.edu/content/addiction/drugs/overdose.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.drugtext.org/library/articles/coffin.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2009-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091202164029/http://www.drugtext.org/library/articles/coffin.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ચામડી પર નિકોટિનનું વધુ પ્રમાણ ફેલાવાથી ઝેરી અસર ઉત્પન થાય છે અથવા મૃત્યુ પણ થઇ શકે છે, કારણ કે નિકોટિન સીધું જ ચામડીના સંપર્ક દ્વારા લોહીના પ્રવાહમાંથી પસાર થાય છે. &lt;ref&gt;{{cite journal |author=Lockhart LP |title=Nicotine poisoning |journal=Br Med J |volume=1 |issue= |pages=246–7 |year=1933 |doi=10.1136/bmj.1.3762.246-c}}&lt;/ref&gt;

તમાકુના ધુમાડાથી અલગ સ્વરૂપે નિકોટિનના ઉપયોગની કેન્સરજન્ય લાક્ષણિકતાઓનું આઇએઆરસી   (IARC) દ્વારા મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું નથી, અને આ પ્રકારની કામગીરી  કેન્સરના પદાર્થની તપાસ કરતાં કોઇ સત્તાવાર જૂથને પણ સોંપવામાં આવી નથી. વર્તમાન સમયમાં ઉપલબ્ધ સાહિત્યમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે, નિકોટિન તેની જાતે જ તંદુરસ્ત કોષોમાં કેન્સરના વિકાસને ઉત્તેજન આપતું નથી અને પરિવર્તન લાવનારા કોઇ પણ લક્ષણો તેનામાં નથી.  જોકે, નિકોટિન અને તેનાથી વધેલી કોલિનર્જિક પ્રવૃતિ એપોપ્ટોસિસમાં અવરોધ પેદા કરતાં હોવાનું જોવા મળ્યું છે, જે શરીર બિનજરૂરી કોષો (કોષનું આયોજનપૂર્વકનું મૃત્યુ)નો નાશ કરે છે તેવી પ્રક્રિયાઓમાંથી એક છે.  એપોપ્ટોસિસ કેન્સરને જન્મ આપતાં પરિવર્તીત અથવા સડી ગયેલા કોષને દૂર કરવામાં મદદ કરતું હોવાથી, નિકોટિનના અવરોધક પગલા કેન્સરને વિકસવા માટેનું યોગ્ય વાતાવરણ ઊભું કરી શકે છે, જોકે આ બાબતને સાબિત કરવી પડે તેમ છે. &lt;ref name=&quot;ebasedtreatment&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ebasedtreatment.org/drugs/treatment/nicotine/toxicology |title=Toxicology |work=eBasedTreatment |format= |access-date=2008-10-05 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121082322/http://www.ebasedtreatment.org/drugs/treatment/nicotine/toxicology |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

નિકોટિનના ટેરાટોજેનિક (અસમાન્ય શારીરિક વિકાસને લગતાં) લક્ષણો બાબતે હજુ સુધી પૂરતું સંશોધન થયું નથી. 
નિકોટિનથી થતી જન્મજાત ખોડખાપણનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું છે અથવા તો તેનાથી ખોડખાપણ થતી જ નથી તેવું માનવામાં આવે છે. તેમ છતાં નિકોટિન રીપ્લેસમેન્ટ પ્રોડક્ટો વેચતા ઉત્પાદકો સગર્ભાવસ્થા કે સારવાર દરમિયાન નિકોટિન પટ્ટી અથવા નિકોટિન ગમ જેવી પ્રોડક્ટો વાપરતાં પહેલા ડોક્ટરોની સલાહ લેવાની ભલામણ કરે છે.&lt;ref name=&quot;ebasedtreatment&quot;/&gt; 

ડેન્માર્કમાં 77,000  સગર્ભા સ્ત્રીઓના અભ્યાસ બાદ એવું બહાર આવ્યું હતું કે, 
સગર્ભાવસ્થાના શરૂઆતના તબક્કા દરમિયાન જે સ્ત્રીઓ નિકોટિન ગમ અને પટ્ટીઓનો ઉપયોગ કરે છે તેમને ખોડખાપણ ધરાવતાં બાળકો પેદા થવાનું જોખમ વધુ હોય છે.  ડેઇલી મેઇલમાં પ્રકાશિત એક અભ્યાસમાં એવું શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું કે, જે સ્ત્રીઓ સગર્ભાવસ્થાના પ્રથમ 12 મહિનામાં નિકોટિન-રીપ્લેસમેન્ટ થેરપીનો ઉપયોગ કરે છે તેને,  ધુમ્રપાન ન કરતી મહિલાઓની સરખામણીએ ખોડખાપણ ધરાવતાં બાળકો પેદા થવાનું જોખમ 60 ટકા વધી જાય છે. શોધવામાં આવેલા આ તથ્યોને ઓબ્સ્ટેટ્રિક્સ એન્ડ ગાયનેકોલોજી નામની જર્નલમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતાં. 

1 એપ્રિલ, 1990થી અમલી બને એ રીતે, 
કેલિફોર્નિયા એન્વાયરન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સીની ઓફિસ ઓફ એન્વાયરન્મેન્ટલ હેલ્થ હેઝાર્ડ એસેસમેન્ટ (OEHHA) દ્વારા નિકોટિનને રાજ્યમાં વિકાસલક્ષી ઝેરી અસર પેદા કરવા માટે જાણીતાં રસાયણોની યાદીમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, જેના કેન્દ્રમાં પ્રોપોઝિશન 65નો હેતુ હતો. &lt;ref&gt;http://oehha.ca.gov/prop65/prop65_list/files/P65single121809.pdf&lt;/ref&gt;

== રુધિરાભિસરણના રોગો સાથે સબંધ ==
નિકોટિનને સમગ્ર શરીરની રક્તવાહિનીઓ પર ઘણી ઊંડી અસરો હોય છે.  નિકોટિન એ ઉદ્દીપક છે, તે લોહીનું દબાણ વધારે છે, અને તે લોહીની નળીઓને સંકોચનારું હોવાથી હૃદય માટે  સંકુચિત ધમનીઓમાંથી લોહીને પમ્પ કરવાનું અઘરું બનાવે છે.  તે શરીરની અંદરના ચરબીના થર અને કોલેસ્ટરોલને લોહીની અંદર ભળવા માટે મજબૂર કરે છે. {{Citation needed|date=April 2009}}

એવું માનવામાં આવે છે કે{{Who|date=March 2009}} નિકોટિન પ્લાસ્મિનોજીન એક્ટિવેટર ઇનહિબિટર-1ને વધારીને લોહી ગંઠાવાનું જોખમ વધારે છે, જોકે તે હજુ સાબિત થયું નથી. ધુમ્રપાન કરનારાઓમાં પ્લાસ્મા (જીવરસ) ફાઇબ્રિનોજીનના સ્તર ઊન્નત હોય છે અને ગંભીર સીઓપીડી (COPD) તીવ્રતાની વૃદ્ધિ દરમિયાન તે વધુ ઉન્નત બને છે.  ફાઇબ્રિન (લોહીના અંદરના રેસામય દ્વવ્ય) ગંઠાવાની પ્રક્રિયાને સ્થિર કરતું પરિબળ તેરમું (Factor XIII) પણ ધુમ્રપાન કરનારામાં વધી જાય છે.  પરંતુ આ બંને અસરોમાંથી એક પણ નિકોટિનના કારણે થઇ હોય તેવું ક્યાંય દર્શાવવામાં આવ્યું નથી[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez] {{As of|2009|lc=on}}. હાથપગ સુધી જતી ધમનીઓમાં થતું પરિઘીય પરિભ્રમણ નિકોટિનની લોહીની નળીઓના સંકોચનની અસરો તેમજ ગંઠાવા કે જામવાના જોખમો બાબતે ખૂબ જ શંકાસ્પદ હોય છે.{{Citation needed|date=February 2008}} 

== રોગનિવારક ઉપયોગો ==
નિકોટિનનો પ્રાથમિક રોગનિવારક ઉપયોગ નિકોટિનની ગુલામીની સારવાર કરીને તંદુરસ્તીને નુકસાન કરનારા ધુમ્રપાનને ઘટાડવામાં થાય છે. નિકોટિનની ગુલામીને છોડાવવાના પ્રયત્નરૂપે દર્દીઓને ગમ, ચામડીની પટ્ટીઓ, મમળાવવાની ચોરસ ગોળીઓ, ઇલેક્ટ્રોનિક/વૈકલ્પિક સિગોરેટો અથવા નાકના સ્પ્રે આપવામાં આવે છે. જોકે, કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ધુમ્રપાન જ દર્દીઓ માટે દેખીતી રીતે રોગનિવારક મૂલ્ય ધરાવતું હોવાનું જોવા મળ્યું છે. જેને સામાન્ય રીતે &quot;સ્મોકર્સ પેરાડોક્ષીસ&quot; તરીકે સંબોધવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;cohen&quot;&gt;
{{cite journal
  | last = Cohen
  | first = David J.
  | authorlink =
  | coauthors = Michel Doucet, Donald E. Cutlip, Kalon K.L. Ho, Jeffrey J. Popma, Richard E. Kuntz
  | title = Impact of Smoking on Clinical and Angiographic Restenosis After Percutaneous Coronary Intervention
  | journal = Circulation
  | volume = 104
  | issue = 7
  | pages = 773
  | year = 2001
  | url = http://www.data-yard.net/34/circulation_2001_104_773.htm
  | doi = 10.1161/hc3201.094225
  | id =
  | access-date = 2006-11-06
  | pmid = 11502701}}
&lt;/ref&gt;જોકે, મોટાભાગના કિસ્સામાં આ માટેની મૂળ રીતની નબળી સમજણ હોય છે અથવા તો સમજણ જ નથી હોતી. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે નિકોટિનનું સંચાલન જ મુખ્ય લાભકારી પગલું છે અને ધુમ્રપાન ન કરીને કરાતું નિકોટિનનું સંચાલન, ધુમ્રપાનની સાથેસાથે કરાતાં સંચાલન જેટલું જ લાભકર્તા હોય છે. સંચાલન તમાકુમાં મળી આવતાં ટાર કે અન્ય પદાર્થોથી આરોગ્યને થતાં ગંભીર જોખમને દૂર રાખે છે.


ઉદાહરણ તરીકે, તાજેતરના અભ્યાસો એવું સુચવે છે કે ધુમ્રપાન કરનારાઓને પર્ક્યુટેનીયસ કોરોનરી ઇન્ટર્વેન્શન(PCI) બાદ વારંવારનાં રીવાસ્ક્યુલરાઇઝેશનની જરૂરિયાત ખૂબ જ ઓછી રહે છે. &lt;ref name=&quot;cohen&quot;/&gt; જો નિયમિત ડોઝ નક્કી કરવામાં આવે તો ધુમ્રપાન કરનારામાં અલ્સરેટિવ કોલાઇટિસ (ચાંદું પડવાથી થતો મોટા આંતરડાનો સોજો)નું જોખમ હંમેશા ઘટતું જોવા મળ્યું છે. જો વ્યક્તિ ધુમ્રપાન કરવાનું છોડી દે તો આ અસર નાબૂદ જ થઇ જાય છે. &lt;ref name=&quot;ohcm&quot;&gt;લોન્ગોમોર, એમ. વિલ્કિન્સન, આઇ., ટોરોક, ઇ. ઓક્ષ્ફર્ડ હેન્ડબુક ઓફ ક્લિનિકલ મેડિસીન (ફિફ્થ એડિશન) પા.232&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Green JT, Richardson C, Marshall RW, ''et al.'' |title=Nitric oxide mediates a therapeutic effect of nicotine in ulcerative colitis |journal=Aliment Pharmacol Ther. |volume=14 |issue=11 |pages=1429–34 |year=2000 |month=Nov |pmid=11069313 |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&amp;sid=nlm:pubmed&amp;issn=0269-2813&amp;date=2000&amp;volume=14&amp;issue=11&amp;spage=1429 |doi=10.1046/j.1365-2036.2000.00847.x }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
કાપોસી સર્કોમાના વિકાસમાં પણ ધુમ્રપાન દખલ કરતું હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું છે, &lt;ref&gt;{{cite news
  | title = Smoking Cuts Risk of Rare Cancer
  | publisher = UPI
  | date = March 29, 2001
  | url = http://www.data-yard.net/10b/kaposi.htm
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2008-07-20
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20080720072737/http://www.data-yard.net/10b/kaposi.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
જે અતિ જોખમી બીઆરસીએ (BRCA ) જીન ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં થતું સ્તન કેન્સર છે.&lt;ref&gt;{{cite news
  | last = Recer
  | first = Paul
  | title = Cigarettes May Have an Up Side
  | publisher = AP
  | date = May 19, 1998
  | url = http://www.forces.org/evidence/files/brea.htm
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2020-10-03
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20201003052402/http://www.forces.org/evidence/files/brea.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; 
આવી સ્ત્રીઓમાં પ્રીક્લેમ્પ્સિઆ જીન&lt;ref&gt;{{cite journal
  | last = Lain
  | first = Kristine Y.
  | authorlink = 
  | coauthors = Robert W. Powers, Marijane A. Krohn, Roberta B. Ness, William R. Crombleholme,
James M. Roberts
  | title = Urinary cotinine concentration confirms the reduced risk of preeclampsia with tobacco exposure
  | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology
  | volume = 181
  | issue = 5
  | pages = 908–14
  | month = Nov
  | year = 1991
  | url = http://www.data-yard.net/2/13/ajog.htm
  | doi = 
  | pmid = 11422156
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2008-08-07
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20080807165958/http://www.data-yard.net/2/13/ajog.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
અને એલર્જિક [[અસ્થમા]] જેવા એટોપિક ડીસઓર્ડર ધરાવતી સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;{{cite journal
  | last = Hjern
  | first = A
  | authorlink = 
  | coauthors = Hedberg A, Haglund B, Rosen M
  | title = Does tobacco smoke prevent atopic disorders? A study of two generations of Swedish residents
  | journal = Clin Exp Allergy
  | volume = 31
  | issue = 6
  | pages = 908–14
  | publisher = 
  | month = June
  | year = 2001
  | url = http://www.data-yard.net/30/asthma.htm
  | doi = 10.1046/j.1365-2222.2001.01096.x
  | pmid = 11422156
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2008-08-08
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20080808134516/http://www.data-yard.net/30/asthma.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
નિકોટિનની વેસોકોન્સ્ટ્રિક્ટિવ અસરો હોવાને લીધે આવા કિસ્સાઓમાં નિકોટિન એકસોજા-વિરોધી પદાર્થતરીકે કાર્ય કરવું તેમજ સોજા-આધારિત રોગોની પ્રક્રિયામાં દખલ કરવી વગેરે સંભવિત પગલાં ભરતું હોય છે.  &lt;ref name=&quot;sciam&quot;&gt;{{cite journal | author=Lisa Melton | title=Body Blazes | journal=Scientific American | month=June | year=2006 | pages=24 | url=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&amp;colID=5&amp;articleID=00080902-A2CF-146C-9D1E83414B7F0000}}&lt;/ref&gt;


તમાકુંનો ધુમાડો એમએઓ  (MAO)ને અવરોધવા માટે સક્ષમ સંયોજનો ધરાવતો હોય છે. માણસના મગજમાં ડોપામાઇનના અધઃપતન માટે મોનોએમાઇન ઓક્સીડેસ જવાબદાર છે. એમએઓ-બી (MAO-B ) દ્વારા જ્યારે ડોપામાઇનને તોડવામાં આવે છે ત્યારે ન્યુરોટોક્સિક-બાય-પ્રોડક્ટો આકાર લે છે, જે પાર્કિન્સન્સ અને અલ્ઝાઇમર્સ જેવા રોગો થવામાં ભાગ ભજવે છે. &lt;ref&gt;
{{cite journal
  | last = Fratiglioni
  | first = L
  | authorlink =
  | coauthors = Wang HX
| title = Smoking and Parkinson's and Alzheimer's disease: review of the epidemiological studies
  | journal = Behav Brain Res
  | volume = 113
  | issue = 1–2
  | pages = 117–20
  |month=Aug | year=2000
  | pmid = 10942038
  | access-date = 2006-11-06
  | doi = 10.1016/S0166-4328(00)00206-0}}
&lt;/ref&gt;
અલ્ઝાઇમર્સ રોગ&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Thompson
  | first = Carol
  | title = Alzheimer's disease is associated with non-smoking
  | url = http://www.forces.org/evidence/carol/carol16.htm
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2006-10-14
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20061014161057/http://www.forces.org/evidence/carol/carol16.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; 
અને પાર્કિન્સન રોગ&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Thompson
  | first = Carol
  | title = Parkinson's disease is associated with non-smoking
  | url = http://www.forces.org/evidence/carol/carol36.htm
  | access-date = 2006-11-06
  | archive-date = 2006-10-19
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20061019095337/http://www.forces.org/evidence/carol/carol36.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;ને 

લગતાં આવા ઘણા લેખો પ્રકાશિત પણ થયા છે.  તાજેતરના અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે ધુમ્રપાન અને અલ્ઝાઇમર્સ રોગ વચ્ચે કોઇ લાભકારી સબંધ નથી અને કેટલાક કિસ્સામાં તો આ સબંધ જ અલ્ઝાઇમર્સને ખૂબ જલદીથી નોતરે છે તેવું જાણવા મળ્યું છે. &lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Alzheimer's Starts Earlier for Heavy Drinkers, Smokers
  | publisher = Reuters
  | date = 2008-04-17
  | url = http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS198346+17-Apr-2008+PRN20080417
  | access-date = 2008-06-27
  | archive-date = 2008-12-24
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20081224014227/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS198346+17-Apr-2008+PRN20080417
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = Peck
  | first = Peggy
  | title = Smoking Significantly Increases Risk of Alzheimer's Disease Among Those Who Have No Genetic Predisposition
  | date = 2002-07-25
  | url = http://www.docguide.com/news/content.nsf/news/8525697700573E1885256C010043BDDC?OpenDocument&amp;c=Smoking%20Related%20Disorders&amp;count=10&amp;id=48dde4a73e09a969852568880078c249
  | access-date = 2008-06-27}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite journal |author=Aggarwal NT, Bienias JL, Bennett DA, ''et al.'' |title=The relation of cigarette smoking to incident Alzheimer's disease in a biracial urban community population |journal=Neuroepidemiology |volume=26 |issue=3 |pages=140–6 |year=2006 |pmid=16493200 |doi=10.1159/000091654 }}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = Lerche Davis,
  | first =Jeanie
  | authorlink =
  | title = Smoking Speeds Dementia, Alzheimer's Disease
  | date = 2004-03-22
  | url = http://www.webmd.com/smoking-cessation/news/20040322/smoking-speeds-dementia-alzheimers-disease
  | access-date = 2008-06-27}}
&lt;/ref&gt;
જોકે, વાંદરા અને માનવોને સાંકળતા એક અભ્યાસમાં નિકોટિનને કારણે પાર્કિન્સનનો રોગ થોડો પાછો ઠેલાય છે તેમ દર્શાવવમાં આવ્યું છે. &lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = DeNoon
  | first = Daniel
  | title = Nicotine Slows Parkinson's Disease
  | date = 2006-08-11
  | url = http://www.webmd.com/parkinsons-disease/news/20060811/nicotine-slows-parkinsons-disease
  | access-date = 2009-12-27}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = Peck
  | first = Peggy
  | title = Smoking Significantly Increases Risk of Alzheimer's Disease Among Those Who Have No Genetic Predisposition
  | date = 2002-07-25
  | url = http://www.nutraingredients.com/Research/More-vitamin-B6-linked-to-lower-Parkinson-s-risk
  | access-date = 2009-12-27}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
  | last = Fox
  | first = Maggie
  | title = Nicotine may ease Parkinson's symptoms: U.S. study
  | date = 2007-10-24
  | url = http://www.reuters.com/article/idUSN2431402020071024
  | access-date = 2009-12-27}}
&lt;/ref&gt;

ઓટોસોમલ ડોમિનન્ટ નોક્ચુર્નલ ફ્રન્ટલ લોબે એપિલપ્સીથી પીડાતા પુખ્તોને મદદ કરવા માટે નિકોટિનનો ઉપયોગ કરી શકાય છે તેવું તાજેતરના અભ્યાસો કહી રહ્યા છે.  વાઇના તે સ્વરૂપમાં જ હુમલા માટે જવાબદાર વિસ્તારો નિકોટિનની મગજમાં થતી પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cnsforum.com/commenteditem/3c5dccdc-27fb-4b80-9516-ab81e3e4ea6c/default.aspx |title=Nicotine as an antiepileptic agent in ADNFLE: An n-of-one study}}&lt;/ref&gt;

સ્કિઝોફ્રેનિયા (એક માનસિક બીમારી) તરીકે નિદાન થયેલા રોગ ધરાવતી મોટાભાગની વ્યક્તિ ધુમ્રપાન કરતી હોવાનું પણ નોંધાયું છે.{{Citation needed|date=April 2010}}  અંદાજો પ્રમાણે સ્કિઝોફ્રેનિકોમાંથી 75% થી 90% ધુમ્રપાન કરતાં હોય છે. તાજેતરમાં જ એક એવી દલીલ વહેતી થઇ છે કે નિકોટિનથી સ્વ-ઉપચારની ઇચ્છાને લીધે સ્કિઝોફ્રેનિયામાં ધુમ્રપાનનું પ્રમાણ વધી જાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=de Leon J, Tracy J, McCann E, McGrory A, Diaz FJ |title=Schizophrenia and tobacco smoking: a replication study in another US psychiatric hospital |journal=Schizophr Res. |volume=56 |issue=1-2 |pages=55–65 |year=2002 |month=Jul |pmid=12084420 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S092099640100192X |doi=10.1016/S0920-9964(01)00192-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=de Leon J, Dadvand M, Canuso C, White AO, Stanilla JK, Simpson GM |title=Schizophrenia and smoking: an epidemiological survey in a state hospital |journal=Am J Psychiatry |volume=152 |issue=3 |pages=453–5 |year=1995 |month=Mar |pmid=7864277 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=7864277}}&lt;/ref&gt;  સૌથી તાજા સંશોધનમાં એવું બહાર આવ્યું છે કે નિકોટિન પર થોડો જ આધાર રાખતા લોકોને તેમાંથી થોડો લાભ મળે છે, પરંતુ મોટેભાગે તેના ગુલામ બની ગયેલા લોકોને તેમાંથી કશો લાભ થતો નથી. &lt;ref&gt;{{cite journal |author=Aguilar MC, Gurpegui M, Diaz FJ, de Leon J |title=Nicotine dependence and symptoms in schizophrenia: naturalistic study of complex interactions |journal=Br J Psychiatry |volume=186 |issue= |pages=215–21 |year=2005 |month=Mar |pmid=15738502 |doi=10.1192/bjp.186.3.215 }}&lt;/ref&gt; આ તમામ અભ્યાસો માત્ર નિરીક્ષણ આધારિત છે અને તેના માટે કોઇ રૂબરૂ (યાદચ્છિક) અભ્યાસો હાથ ધરવામાં આવ્યા નથી.  ચામડી પરની પટ્ટી કે ગમ દ્વારા નિકોટિનના સંચાલનના સંશોધનો હાલ ચાલુ છે. 


નિકોટિન એડીએચડી (ADHD) લક્ષણોમાં સુધારો લાવે છે તેવું જણાયું છે.  કેટલાક અભ્યાસો એડીએચડી (ADHD) ધરાવતાં પુખ્તોમાં નિકોટિન થેરપીના ફાયદાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://adam.about.com/reports/000030_1.htm|title=Attention-Deficit Hyperactivity Disorder|access-date=21 September 2009|archive-date=18 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091018201737/http://adam.about.com/reports/000030_1.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


નિકોટિન (ચ્યુઇંગ ગમ કે ચામડીની પટ્ટીના સ્વરૂપમાં)ની ઓસીડી (OCD) માટેની પ્રયોગાત્મક સારવાર તરીકેની શક્યતાઓ પણ તપાસાઇ રહી છે. અન્ય રીતે જટીલ-સારવારના કિસ્સાઓમાં પણ કેટલીક સફળતા મળી હોવાનું નાના અભ્યાસો દર્શાવે છે. &lt;ref name=&quot;pmid15610960&quot;&gt;{{cite journal |author=Pasquini M, Garavini A, Biondi M |title=Nicotine augmentation for refractory obsessive-compulsive disorder. A case report |journal=Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry |volume=29 |issue=1 |pages=157–9 |year=2005 |month=January |pmid=15610960 |doi=10.1016/j.pnpbp.2004.08.011 |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15610934&quot;&gt;{{cite journal |author=Lundberg S, Carlsson A, Norfeldt P, Carlsson ML |title=Nicotine treatment of obsessive-compulsive disorder |journal=Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry |volume=28 |issue=7 |pages=1195–9 |year=2004 |month=November |pmid=15610934 |doi=10.1016/j.pnpbp.2004.06.014 |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11822995&quot;&gt;{{cite journal |author=Tizabi Y, Louis VA, Taylor CT, Waxman D, Culver KE, Szechtman H |title=Effect of nicotine on quinpirole-induced checking behavior in rats: implications for obsessive-compulsive disorder |journal=Biol. Psychiatry |volume=51 |issue=2 |pages=164–71 |year=2002 |month=January |pmid=11822995 |doi= |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006322301012070}}&lt;/ref&gt;

== માનસિક વ્યાધિ વિરોધી તત્વ માટેની ક્ષમતાના આધાર તરીકેનું સંશોધન ==
નિકોટિનના મેટાબોલાઇટ્સને અલગ પાડીને જ્યારે તેની પહેલા તો સ્કિઝોફ્રેનિયા ધરાવતાં પ્રાણી મગજ પર અને બાદમાં માનવ મગજ પર પડતી અસરોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો, ત્યારે તેમાં આ અસરો સ્કિઝોફ્રેનિયાના ચિંતનકારી અને નકારાત્મક લક્ષણોમાં મદદ કરતી હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.  માટે જ, નિકોટિન ન ધરાવતાં પરંતુ મગજમાં તેની જેમ જ રીસેપ્ટર્સ પર કાર્ય કરતાં માનસિક વ્યાધિ વિરોધી નિકોટિનર્જિક તત્વો, સ્કિઝોફ્રેનિયા પરના એફડીએ (FDA) અભ્યાસમાં આશ્રિત માનસિક વ્યાધિ વિરોધી તત્વો તરીકે મજબૂત રીતે જોવા મળ્યાં હતાં.

પ્રીપલ્સ ઇનહિબિટિશન (મજ્જાતંતુશાસ્ત્રને લગતી ઘટના) (PPI) એવી ઘટના છે જેમાં નબળી ઉત્તેજના તેના પછીની તરતની જ ચોંકવાનારી ઉત્તેજનાના મળતા પ્રતિભાવને નબળો કરે છે.  માટે જ, સ્કિઝોફ્રેનિયામાં પીપીઆઇ (PPI) વિક્ષેપ સંદર્ભે એવું કહેવાય છે કે પીપીઆઇ (PPI) પાસે ચહેરો, માળખું અને ભાવિસૂચક માન્યતાઓ છે, અને તેથી તેને આ પ્રકારના વિકારની ન્યુરોબાયોગ્રાફીના અને માનસિક વ્યાધિ દૂર કરવાના અભ્યાસ માટે એક મોડેલ તરીકે વ્યાપકપણે વાપરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Suemaru K, Kohnomi S, Umeda K, Araki H.|year=2008|title=Alpha7 nicotinic receptor agonists have reported to reverse the PPI disruption|journal=Nihon Shinkei Seishin Yakurigaku Zasshi|volume=28|issue=3|pages=121–6|pmid=18646597|language=Japanese|first1=K|last2=Kohnomi|first2=S|last3=Umeda|first3=K|last4=Araki|first4=H}}&lt;/ref&gt;
વધુમાં, અભ્યાસોમાં એમ પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે કેટલાક જીન એવા છે જે સ્કિઝોફ્રેનિક લોકોને પહેલેથી જ નિકોટિનના વપરાશ તરફ દોરી જાય છે.&lt;ref&gt;દ લ્યુકા વી, વોન્ગ એએચ, મુલર ડીજે, વોન્ગ જીડબલ્યુ, ટીન્ડલ આરએફ, કેનેડી જેએલ. (2004). &quot;એવિડન્સ ઓફ એસોસિએશન બીટ્વીન સ્મોકિંગ એન્ડ આલ્ફા7 નિકોટિન રીસેપ્ટર સબયુનિટ જીન ઇન સ્ક્રિઝોફ્રેનિયા પેશન્ટ્સ&quot;. ''ન્યુરોસાયકોફાર્માકોલોજી'' '''29''' (8):1522-6. પીએમઆઇડી 12934669&lt;/ref&gt; આમ આ તમામ પરિબળોને એકસાથે મૂકતાં સ્કિઝોફ્રેનિયાથી પીડાતાં લોકોમાં સિગારેટોનો મોટાપાયે વપરાશ અને અન્ય નિકોટિન સબંધિત પ્રોડક્ટોના વપરાશ વિશે સમજ કેળવી શકાશે. સાથેસાથે નવા વિકસેલા માનસિક વ્યાધિ દૂર કરતાં તત્વોની અસરો એક રીતે જોખમી નથી અને નિયંત્રણ કરી શકાય તેમ છે તેમજ સ્કિઝોફ્રેનિયા માટે તે સંશોધનનું અલગ જ કાર્યક્ષેત્ર પૂરું પાડે છે વગેરે બાબતોને સમજી શકાશે.

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=35em}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://www.stopsmoking.net/about_add.html નિકોટિન વ્યસનનું વર્ણન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724192715/http://www.stopsmoking.net/about_add.html |date=2008-07-24 }}
* [http://www.howstuffworks.com/nicotine.htm નિકોટિન રચનાનું વર્ણન]

== વધુ વાંચન ==
* {{cite journal |author=Bilkei-Gorzo A, Rácz I, Michel K, Darvas M, Rafael Maldonado López, Zimmer A.|title=A common genetic predisposition to stress sensitivity and stress-induced nicotine craving|journal=Biol. Psychiatry |year=2008 |volume=63 |pages= 164–71 |pmid=17570348 |doi=10.1016/j.biopsych.2007.02.010 |issue=2}}
* {{cite journal |author=Willoughby JO, Pope KJ, Eaton V |title=Nicotine as an antiepileptic agent in ADNFLE: an N-of-one study |journal=Epilepsia |volume=44 |issue=9 |pages=1238–40 |year=2003 |month=Sep |pmid=12919397 |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&amp;sid=nlm:pubmed&amp;issn=0013-9580&amp;date=2003&amp;volume=44&amp;issue=9&amp;spage=1238 |doi=10.1046/j.1528-1157.2003.11903.x }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite journal |author=Minna JD |title=Nicotine exposure and bronchial epithelial cell nicotinic acetylcholine receptor expression in the pathogenesis of lung cancer |journal=J Clin Invest. |volume=111 |issue=1 |pages=31–3 |year=2003 |month=Jan |pmid=12511585 |pmc=151841 |doi=10.1172/JCI17492 }}
* {{cite journal |author=[[James Fallon|Fallon JH]], Keator DB, Mbogori J, Taylor D, Potkin SG |title=Gender: a major determinant of brain response to nicotine |journal=Int J Neuropsychopharmacol. |volume=8 |issue=1 |pages=17–26 |year=2005 |month=Mar |pmid=15579215 |doi=10.1017/S1461145704004730 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=282494 |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604122426/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&amp;aid=282494 |url-status=dead }}
* {{cite journal |author=West KA, Brognard J, Clark AS, ''et al.'' |title=Rapid Akt activation by nicotine and a tobacco carcinogen modulates the phenotype of normal human airway epithelial cells |journal=J Clin Invest. |volume=111 |issue=1 |pages=81–90 |year=2003 |month=Jan |pmid=12511591 |pmc=151834 |doi=10.1172/JCI16147 }}
* [http://www.nida.nih.gov/researchreports/nicotine/nicotine.html નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓન ડ્રગ 
અબ્યુઝ]
* [http://www.erowid.org/plants/tobacco/tobacco.shtml તમાકુ પર ઇરોવિડ (Erowid) માહિતી ]

[[શ્રેણી:ઉત્તેજકો]]
[[શ્રેણી:તમાકુ]]
[[શ્રેણી:ધુમ્રપાન]]</text>
      <sha1>3ciecqot0ilq582pm4qp1zykjq52azi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>લાગોસ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26972</id>
    <revision>
      <id>900847</id>
      <parentid>893079</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78793" sha1="be8i8p73l9vftexu0risx3kuxtzbdfx" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name = Lagos
|image_skyline = Lagos Island.jpg
|image_size = 350px
|native_name= Èkó
|nickname=
|image_flag = Lagos State Flag (1967-1970).svg
|image_caption = [[Lagos Island]] as seen from the harbour near [[Victoria Island (Nigeria)|Victoria Island]].
|image_seal =Lagos_Seal.png| 100 px
|image_map = Map of the Local Government Areas of Lagos.png
|mapsize = 300px
|map_caption = City of Lagos showing main urban areas
|pushpin_map=Nigeria
|pushpin_mapsize=300
|pushpin_map_caption   = Lagos shown within Nigeria
|coordinates_display    = inline,title
|coordinates_region     = NG
|subdivision_type       = [[Countries of the world|Country]]
|subdivision_name       = {{flag|Nigeria}}
|subdivision_type1 = [[States of Nigeria|State]]
|subdivision_name1 = [[Lagos State]]
|subdivision_type2 = [[Local Government Areas of Nigeria|LGA]]
|subdivision_name2 = [[Lagos Island]]
|leader=[[Babatunde Raji Fashola]]
|area_footnotes   = &lt;ref name=Metropolitan_Lagos_land_area&gt;Summing the 16 LGAs making up Metropolitan Lagos (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Lagos Island, Lagos Mainland, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:&lt;br&gt;{{cite web| url=http://www.nigeriacongress.org/FGN/administrative/statedetails.asp?state=lagos| title=Administrative Levels - Lagos State| author=The Nigeria Congress| access-date=2007-06-29| archive-date=2005-12-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20051225234623/http://www.nigeriacongress.org/fgn/administrative/statedetails.asp?state=Lagos| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|area_magnitude =
|area_total_km2 =
|area_total_sq_mi =
|area_urban_km2 = 999.6
|population_as_of = 2006 census, &lt;small&gt;preliminary&lt;/small&gt;
|population_footnotes   = &lt;ref name=Metropolitan_Lagos_population&gt;Summing the 16 LGAs making up Metropolitan Lagos (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Lagos Island, Lagos Mainland, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:&lt;br&gt;{{cite web| url=http://www.nigerianstat.gov.ng/Connections/Pop2006.pdf| title=Legal Notice on Publication of the Details of the Breakdown of the National and State Provisional Totals 2006 Census| author=Federal Republic of Nigeria Official Gazette| date=15 May 2007| format=PDF| access-date=2007-06-29| archive-date=2007-07-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20070704042011/http://www.nigerianstat.gov.ng/Connections/Pop2006.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|population_total = 7,937,932
|population_density_km2 = 7,941
|population_density_sq_mi = 20,569.9
|population_urban  = 7,937,932
|population_metro  = 15500000
|population_density_urban_km2=
|population_density_urban_sq_mi=
|timezone = [[West African Time|WAT]]
|utc_offset = +1
|latd= 6|latm= 27|lats=11|latNS=N
|longd= 3|longm= 23|longs=45|longEW=E
|latitude =
|longitude =
|website = http://www.lagosstate.gov.ng/
|footnotes =
}} 

'''લાગોસ'''  ({{pron-en|ˈleɪɡɒs}}, અથવા {{IPA|/ˈlɑːɡoʊs/}} વિદેશી અથવા [[યોરૂબા]] ભાષામાં ''Èkó'' ) એ એક [[બંદર]] અને [[નાઇજિરીયા]]માં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું [[નગરજૂથ]] છે. હાલમાં તે [[કૈરો]] બાદ આફ્રિકાનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર છે, અને હાલમાં તે આફ્રિકાનું સૌથી ઝડપથી (UN-HABITAT, 2008) અને વિશ્વનું સાતમા ક્રમનું સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતું શહેર હોવાનો અંદાજ છે.&lt;ref&gt;[http://www.citymayors.com/statistics/urban_growth1.html 2006થી 2020 દરમિયાન વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકાસ પામતા શહેરો અને શહેરી વિસ્તારો], [[CityMayors.com]] દ્વારા&lt;/ref&gt;

નાઇજિરીયાનું અગાઉનું પાટનગર, લાગોસ એ વિશાળ મહાનગર છે, જેનું સર્જન [[લાગોસ દ્વીપ]] જેવી [[નાની ખાડીઓ]]ની અલગ પાડતા દ્વીપ પર થયું છે જે [[સેન્ડ સ્પિટ]] જેવા [[એટલાન્ટિક સમુદ્ર]]ના લાંબા કિનારાથી [[લાગોસ લગૂન]]ના નૈઋત્ય મુખને બચાવે છે. આ કિનારો 100 કિમી પૂર્વ અને પશ્ચિમની મુખના તરફ વિસ્તરેલો છે. પ્રારંભથી લાગોસ લગૂનના પશ્ચિમ કિનારાની મુખ્ય જમીન અને [[આઇકેજા]] અને [[એજિગે]] જેવા [[નગરજૂથો]] સુધી વિસ્તરેલું હતું, હાલમાં તે લાગોસ દ્વીપના 40 કિમી ઉત્તર-પશ્ચિમથી વધારે વિસ્તર્યું છે. લાગોસ આઇકોરોડું, એપી અને બડાગ્રી જેવા સીમા વિસ્તારો ધરાવે છે અને તાજેતરમાં સ્થાનિક સરકારોની સંખ્યા 57 સુધી લઇ જવા માટે વધારે સ્થાનિક કાઉન્સિલની રચના કરવામાં આવી હતી. આ શહેર નાઇજિરીયાની આર્થિક અને નાણાકીય રાજધાની છે.

== ઇતિહાસ ==
[[File:lagsunrise.jpg|thumb|left|250px|સૂર્યોદય સમયે લાગોસ દ્વીપ સ્કાયલાઇન]]
[[File:Victoria Island-Lagos2.jpg|thumb|left|250px|વિક્ટોરિયા દ્વીપ સ્ટ્રીટનું દ્રશ્ય]]

લાગોસ એ [[આવોરી]] લોકોની [[યોરૂબા]] વસાહત હતી, જેને પ્રારંભમાં એકો કહેવામાં આવતું હતું. યોરૂબા જ્યારે 'લાગોસ' વિષે બોલે છે ત્યારે હજુ પણ એકો નામનો ઉપયોગ કરે છે, તે એવું નામ છે કે જે યોરૂબા ભાષામાં અસ્તિત્વમાં ન હતું. હાલમાં લાગોસ સ્ટેટમાં આવોરી લોકો મોટા પ્રમાણમાં રહે છે, જેઓ ઓગુન નદીના કિનારે આવેલા આઇશેરી વિસ્તારમાંથી સ્થળાંતરિત થયા હતા. સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન, તે સંખ્યાબંધ લડતા વંશીય જૂથોનું કેન્દ્ર હતું જેઓ આ વિસ્તારમાં સ્થાયી થયા હતા. તેની પ્રારંભિક વસાહત દરમિયાન, તેના પર [[બેનિન સામ્રાજ્ય]]નું પણ રાજ હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edo-nation.net/eko.htm |title=The Origin of Eko (Lagos) |publisher=Edo Nation |date= |access-date=2010-06-02}}&lt;/ref&gt; [[પોર્ટુગીઝ]] શોધક રૂઇ દે સિક્વેરાએ 1472માં આ વિસ્તારની મુલાકાત લીધી હતી અને શહેરીની આજુબાજુના વિસ્તારને ''લાગો દે કુરામો''  નામ આપ્યું; ખરેખર આજે &quot;લેક્સ&quot; માટેનું હાલનું નામ [[પોર્ટુગીઝ]] છે. અન્ય એક વાયકા એવી છે કે લાગોસનું નામ [[લાગોસ, પોર્ટુગલ]] પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું - જે એક મેરિટાઇમ નગર હતું અને તે સમયે તે પોર્ટુગીઝની આફ્રિકન દરિયા તરફની શોધનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું અને તેનું પોતાનું નામ લેટિન શબ્દ ''લેકોબ્રિગા''  પરથી પાડવામાં આવ્યું હતું.

1404-1889 દરમિયાન, તેણે [[ગુલામોના વેપાર]]ના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કર્યું હતું, જેના પર [[ઓબા ઓફ લાગોસ]] નામના યોરૂબા રાજાએ રાજ કર્યું હતું. 1841માં ઓબા એકિટોયે લાગોસની ગાદી પર સ્થાન મેળવ્યું હતું અને ગુલામોના વેપાર પર પ્રતિબંધ મુકવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. મેડમ ટિનુબુ તરીકે વિખ્યાત થયેલી લાગોસ મર્ચન્ટ્સે પ્રતિબંધનો વિરોધ કર્યો હતો, અને તેને પદભ્રષ્ટ કરીને તેના ભાઈ ઓબા કોસોકોને સ્થાપિત કર્યો હતો. દેશનિકાલ દરમિયાન, ઓબા એકિટોયે બ્રિટીશને મળ્યા હતા, જેમણે 1807માં ગુલામના વેપાર પર પ્રતિબંધ મુક્યો હતો, અને તેનું પદ મેળવવા માટે ટેકો મેળવ્યો હતો. 1851માં તે લાગોસના ઓબા તરીકે ફરી સ્થાપિત થયા હતા. લાગોસને 1861માં બ્રિટીશ કોલોની તરીકે ખાલસા કરવામાં આવ્યું હતું. તેને પગલે ગુલામોના વેપાર દૂર કરવાની અને પામ અને અન્ય વેપારમાં બ્રિટીશ નિયંત્રણ સ્થાપવાની બેવડી અસર થઇ.&lt;ref&gt;[http://apps.atlantaga.gov/sister/lagos/nigeria/lagos.html &quot;લાગોસ સ્ટેટનો ટૂંકો ઇતિહાસ.&quot; વેબસાઇટ સિટી ઓફ [[એટલાન્ટા]], [[જ્યોર્જિયા]] - [[સિસ્ટર સિટી]], શોધ 24/7/07.&lt;/ref&gt;

આધુનિક યુગના નાઇજિરીયાનો બાકીનો ભાગ 1887માં જપ્ત કરવામાં આવ્યો, અને જ્યારે 1914માં કોલોની અને નાઇજિરીયાના રક્ષિત રાજ્યની સ્થાપના કરવામાં આવી, લાગોસની જાહેરાત તેના પાટનગર તરીકે થઇ. [[નાઇજિરીયા]]એ 1960માં બ્રિટન પાસેથી સ્વતંત્રતા પાછી મેળવી ત્યાર પછી પણ તે પાટનગર બની રહ્યું. [[નાઇજિરીયન સિવીલ વોર]] અગાઉની [[નાઇજિરીયા]]ની આર્થિક તેજીને પરિણામે 1960 અને 1970ના સમગ્ર દાયકા દરમિયાન લાગોસમાં ખૂબ ઝડપથી વૃદ્ધિ જોવા મળી. આ યુદ્ધને [[બાયફ્રેન વોર]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. 1914થી 1991 સુધી લાગોસ નાઇજિરીયાનું પાટનગર રહ્યું હતું. હેતુસર બાંધવામાં આવેલા શહેર [[અબુજા]] ખાતે [[ફેડરલ કેપિટલ ટેરિટરી]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી ત્યારે શહેરનો દરજ્જો પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો. 14 નવેમ્બર, 1991ના રોજ, રાષ્ટ્રપતિને લગતા અને અન્ય સ્વાયત્ત સરકારના કાર્યોને અંતે અબુજાના ન્યૂ કેપિટલ સિટી ખાતે ખસેડવામાં આવ્યા. આમ છતાં, અબુજાનું જ્યાં સુધી બાંધકામ ચાલી રહ્યું હતું ત્યાં સુધી મોટા ભાગના સરકારી કાર્યો લાગોસમાં જ થતા હતા.

== ભૂગોળ ==
===લાગોસ મેઇનલેન્ડ===
[[File:Lagos naija.JPG|thumb|right|250px|દરિયા પરથી લાગોસ દ્વીપનું દ્રશ્ય]]
મોટા ભાગની વસ્તી મેઇનલેન્ડમાં વસે છે, અને મોટા ભાગના ઉદ્યોગો પણ ત્યાં જ આવેલા છે. લાગોસ જેના સંગીત અને રાતના જીવન માટે જાણીતું છે જે [[યાબા]] અને [[સુરૂલિઅર]]ના આજુબાજુના વિસ્તારોમાં આવેલું છે પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં વધારે નાઇટ ક્લબો દ્વીપ પર સ્થપાઇ છે અને તેને પગલે મુખ્યત્વે વિક્ટોરિયા દ્વીપ એ નાઇટલાઇફનું મુખ્ય આકર્ષણ બની ગયો છે. લાગોસ મેઇનલેન્ડ જિલ્લાઓમાં [[ઇબ્યુટ-મેટા]], સુરૂલિઅર, યાબા ([[યુનિવર્સિટી ઓફ લાગોસ]]નું સ્થળ) અને [[આઇકેજા]], [[મુર્તાલા મુહમ્મદ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]]ની જગ્યા અને લાગોસ શહેરના પાટનગરનો સમાવેશ થાય છે.
[[File:Lagos 1 galleryfull.jpg|thumb|right|250px|આઇકોઇ પાડોશ અને વિક્ટોરિયા દ્વીપ તરફનો પુલ]]
'''ગ્રેટર લાગોસ''' માં [[મુશિન]], મેરિલેન્ડ, સોમુલુ, ઓશોડિ, ઓવોરોનસોકિ, ઇસોલો, આઇકોટન, ઇજુ, ઇશાગા, એગ્બેડા, કેતુ, બરિગા, આઇપાજા, અને એજિગ્બોનો સમાવેશ થાય છે.
[[File:Lagsunrize.JPG|thumb|right|250px|પરોઢિયે વિક્યોરિયા દ્વીપ સ્ટ્રીટનું દ્રશ્ય]]
લાગોસ શહેર નૈઋત્ય નાઇજિરીયામાં, [[ગલ્ફ ઓફ જિનીવા]]ના [[એટલાન્ટિક]] કિનારે, [[નાઇજર નદી]]ના મુખત્રિકોણની પશ્ચિમે, 3° 24' ઇ રેખાંશ અને 6° 27' એન અક્ષાંશ પર સ્થિત છે. વધુ વરસાદ ધરાવતા આ [[પશ્ચિમ આફ્રિકા]]ના કિનારા પર, નદીઓ લાગોસ લગૂન જેવા પાણીથી ભરપૂર લગૂનમાંથી દરિયા તરફ વહે છે. [[બેડેગ્રી]] જેવી કેટલીક નદીઓની ખાડી રેતીના પટ્ટામાંથી દ્વારા બનાવતા પહેલા કિનારા પર સમાન રીતે વહે છે.
લાગોસ લગૂનમાં લાગોસના બે મુખ્ય શહેરી દ્વીપ, [[લાગોસ દ્વીપ]] અને [[વિક્ટોરિયા દ્વીપ]] છે. આ દ્વીપો એટલાન્ટિક સમુદ્રમાં જતા લગૂનની મુખ્ય ચેનલ દ્વારા મેઇનલેન્ડથી અલગ પડે છે, જે લાગોસ હાર્બરની રચના કરે છે. આ દ્રીપો વિવિધ કદની નાની ખાડીઓ દ્વારા એકબીજાની અલગ પડે છે અને પુલો દ્વારા લાગોસ દ્વીપ સાથે જોડાય છે. આમ છતાં કેટલીક નાની ખાડીઓનો થોડો ભાગ રેતીથી ભરેલો હતો અને તેના પર બાંધકામ કરવામાં આવ્યું હતું.

===લાગોસના દ્રીપો===
====લાગોસ દ્વીપ====
{{Main|Lagos Island}}
લાગોસ દ્વીપ [[કેન્દ્રીય ઔદ્યોગિક જિલ્લો]] ધરાવે છે. બહુમાળી ઇમારતો એ જિલ્લાની લાક્ષણિકતા છે. આ દ્વીપમાં શહેરના મોટા જથ્થાબંધ બજારો પણ આવેલા છે (જેમકે જાણીતા ઇડુમોટા અને બેલોગન બજારો). આ દ્વીપ નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ નાઇજિરીયા, મધ્યસ્થ મસ્જીદ, [[ગ્લોવર મેમોરિયલ હોલ]], ક્રિસ્ટ્સ કેથેડ્રલ (સીએમએસ) અને [[ઓબા]] પેલેસ પણ ધરાવે છે. પ્રારંભમાં જર્જરિત અવસ્થામાં હોવા છતાં, દ્વીપ પરનો ટિનુબુ સ્ક્વેર એ ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતું સ્થળ છે; ઉત્તર અને દક્ષિણ [[રાજ્યના કારભાર]]ને અલગ કરીને 1914માં નાઇજિરીયાના સર્જન માટે ભેળવી દેવાનો કાર્યક્રમ થયો હતો.

[[File:Lagcourt.jpg|thumb|right|250px|આઇકોઇમાં લાગોસ કોર્ટ રેસિડેન્શિયલ એપાર્ટમેન્ટ્સ]]

====આઇકોઇ====
[[આઇકોઇ]] એ લાગોસ દ્વીપના પશ્ચિમના અડધા ભાગ પર આવેલું છે અને તે લેન્ડફીલ સાથે જોડાય છે. આઇકોઇ એ પાંચ કાવરી નાની ખાડીઓ પરથી મુખ્ય માર્ગને જોડતા પુલ દ્વારા [[વિક્ટોરિયા દ્વીપ]] સાથે પણ જોડાય છે. આઇકોઇ નાઇજિરીયાની ફેડરલ સરકારનું મુખ્ય મથક અને સરકારની માલિકીની ઇમારતો ધરાવે છે, જેમાં જુની ફેડરલ સેક્રેટરિએટ કોમ્પ્લેક્સનો સમાવેશ થાય છે. આ કોમ્પ્લેક્ષનું હાલમાં ફરીથી બાંધકામ થઇ રહ્યું છે. 

*આઇકોઇમાં મિલિટરી અને પોલિસના બરાક, ઉચ્ચ સલામતી ધરાવતી જેલ અને નાઇજિરીયાની ફેડરલ હાઇ કોર્ટ આવેલી છે.
*આઇકોઇમાં મોટી સંખ્યામાં હોટેલો, નાઇટ ક્લબો, એક મનોરંજન પ્રવૃત્તિઓ માટેનો પાર્ક અને આફ્રિકાનું સૌથી મોટું ગોલ્ફ કોર્સીસ ધરાવે છે.
*અસલમાં [[મધ્યમ વર્ગ]]ના પાડોશી દેશ અને તાજેતરના વર્ષોમાં તે [[ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગ]]થી [[ઉચ્ચ વર્ગ]]ના લોકો માટે ફેશનેબલ રહેણાંક એન્ક્લેવ બની ગયો છે.
*આઇકોઇમાં વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓ પણ થઇ રહી છે જેમાં ઓફિસો, બેન્કો અને શોપીંગ કોમ્પ્લેક્ષીસની સંખ્યામાં વધારો થયો છે. વ્યાપારી વિભાગ દક્ષિણ-પશ્ચિમ, એસડબ્લ્યુમાં કેન્દ્રીત છે.

[[File:lagap.jpg|right|thumb|250px|વિક્યોરિયા દ્વીપ રેસિડેન્શિયલ કોન્ડોસ]]

====વિક્યોરિયા દ્વીપ====

વિક્ટોરિયા દ્વીપ તેના પરિશિષ્ટ સાથે [[લાગોસ દ્વીપ]]ના દક્ષિણે આવેલો છે. તેમાં મોંઘી રિયલ એસ્ટેટ સંપત્તિઓ આવેલી છે અને તે કારણે પ્રત્યેક સ્થાનોએ નવા વૈભવી ઘરો અને એપાર્ટમેન્ટ્સ ઉભરતા જોવા મળે છે. આઇકોઇની સાથે વિક્ટોરિયા દ્વીપ લાગોસના પરા વિસ્તારમાં મોટો વિસ્તાર ધરાવે છે જેમાં ઘણા મોટા વેચાણ જિલ્લાઓ આવેલા છે. એટલાન્ટિક તરફના તેના દરિયાકિનારા પર, પર્યાવરણીય રીતે પુન: રચાયેલો [[બાર બીચ]] આવેલો છે.

====ઇડ્ડો દ્વીપ====
લાગોસ દ્વીપના લગૂનના મુખ્ય પટ્ટા પર '''ઇડ્ડો'''  નામનો નાનકડો દ્વીપ હતો. ઇડ્ડો પણ રેલરોડ ટર્મિનસ છે અને તે મેઇનલેન્ડની નજીક આવેલો છે. હવે તે દ્વીપકલ્પની જેમ મેઇનલેન્ડ સાથે જોડાયેલો છે. આ દ્વીપને ત્રણ પુલ મેઇનલેન્ડ સાથે જોડે છે. જેમાં ઇડ્ડો દ્વીપથી શરૂ થતો [[કાર્ટર પુલ]], [[ઇકો પુલ]] (અગાઉ બીજા મેઇનલેન્ડ પુલ તરીકે જાણીતો) અને [[ત્રીજો મેઇનલેન્ડ પુલ]] -જે લાગોસ લગૂનમાં થઇ વસ્તી ધરાવતા મેઇનલેન્ડના પરા વિસ્તારમાંથી જાય છે.

===આબોહવા===
{{climate chart
|Lagos
|25|31|13
|26|32|41
|27|32|84
|26|31|146
|25|29|202
|24|28|316
|24|28|243
|24|28|122
|24|28|160
|24|30|125
|25|31|40
|25|31|15
|source=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.climate-charts.com/Locations/n/NI65201.html#data |title=LagosIkeja, Nigeria: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data |location=LagosIkeja, Nigeria |publisher=Climate-charts.com |date= |access-date=2010-06-02}}&lt;/ref&gt;
|float=right
}}
લાગોસ [[અત્યંત ગરમ સવાન્ના આબોહવા]] ધરાવે છે ([[કોપ્પેન ક્લાઇમેટ ક્લાસિફીકેશન]] એડબ્લ્યુ) જે દક્ષિણ નાઇજિરીયાના બાકીના હિસ્સા જેવી છે. અહીં વરસાદની બે મોસમ છે, એપ્રિલથી જૂલાઇ દરમિયાન ભારે વરસાદ પડે છે અને ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરમાં નબળા વરસાદની મોસમ છે. ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બરમાં સૂકા વરસાદની ટૂંકી મોસમ હોય છે અને ડિસેમ્બરથી માર્ચમાં તેની લાંબી મોસમ હોય છે. મે અને જૂલાઇ વચ્ચેનો માસિક સરેરાશ વરસાદ 300 એમએમ (12 ઇંચ) હોય છે, જ્યારે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બરમાં તે ઘટીને 75 એમએમ (3 ઇંચ) તથા જાન્યુઆરી મહિનામાં વધારે ઘટીને 35 એમએમ (1.5 ઇંચ) થઇ જાય છે. મુખ્ય સૂકી મોસમમાં [[સહરાના રણ]] તરફથી [[હાર્મેટ્ટન]]ના પવનો આવે છે, જે ડિસેમ્બર અને ફેબ્રુઆરી મહિનાના પ્રારંભ વચ્ચે ઘણા મજબૂત હોવાની શક્યતા હોય છે. જાન્યુઆરી મહિનામાં સરેરશા તાપમાન 27°C (79°F) હોય છે અને જૂલાઇમાં તે 25°C (77°F) હોય છે. સરેરાશ રીતે સૌથી ગરમ મહિનો માર્ચ હોય છે; જ્યારે સૌથી ઓછું તાપમાન 29°C (84°F) હોય છે; જૂલાઇ સૌથી ઠંડો મહિનો હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/city.shtml?tt=TT000510 |title=Weather Centre - World Weather - Average Conditions - Lagos |publisher=BBC |date= |access-date=2010-06-02 |archive-date=2004-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040930033833/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/city.shtml?tt=TT000510 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==વહીવટ અને વસ્તીવિષયક માહિતી==
[[File:Map of the Local Government Areas of Lagos.png|thumb|right|300px|મેટ્રોપોલિટન લાગોસને બનાવતી 16 એલજીએ દર્શાવતો નક્શોમેટ્રોપોલિટન લાગોસ એ સ્ટેટિસ્ટિકલ વિસ્તાર છે અને તે લાગોસ સ્ટેટની જેમ વહીવટી સંસ્થા નથી.લાગોસ સ્ટેટ આ 16 એલજીએમાંથી બનેલો છે અને 4 અન્ય વિશાળ એલજીએ નક્શામાં દર્શાવવામાં આવ્યા નથી.]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|+ style=&quot;font-weight:bold;font-size:1.1em;margin-bottom:0.5em&quot;| મેટ્રોપોલિટન લાગોસના 16 એલજીએ
|-
|  style=&quot;width:37%;text-align:center;background:#ccf&quot;| '''[[સરકારનો સ્થાનિક વિસ્તાર]]'''  
|  style=&quot;width:21%;text-align:center;background:#ccf&quot;| '''જમીનનો વિસ્તાર''' &lt;br&gt;'''(કિમી²માં)'''  
|  style=&quot;width:21%;text-align:center;background:#ccf&quot;| વસ્તી[32]&lt;br&gt;'''(2006 વસ્તીગણતરી)''' 
|  style=&quot;width:21%;text-align:center;background:#ccf&quot;| '''ઘનતા કે ગીચતા''' &lt;br&gt;'''(km² પ્રમાણે રહેવાસીઓ)''' 
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[એજિગે]]
|  11.2 
|  459,939 
|  41,071
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[અજેરોમિ-ઇફેલોડમ]]
|  12.3 
|  684,105 
|  55,474
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[એલિમોશો]]
|  185.2 
|  1,277,714 
|  6,899
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[આમુવો-ઓડોફિન]]
|  134.6 
|  318,166 
|  2,364
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[એપાપા]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(લાગોસના મુખ્ય બંદરનું કેન્દ્ર)&lt;/small&gt;
|  26.7 
|  217,362 
|  8,153
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[ઇટિ-ઓસા]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(લાગોસના સૌથી મોટા ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર અને [[વિક્યોરિયા દ્વીપ]] અને [[આઇકોયિ]]ના કેન્દ્રોમાંનું એક, જે નાઇજિરીયાની ફેડરલ સરકારનું અગાઉનું ઘર હતું)&lt;/small&gt;
|  192.3 
|  287,785 
|  1,496
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[ઇફાકો-ઇજાઇયો]]
|  26.6 
|  427,878 
|  16,078
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[આઇકેજા]]
|  46.2 
|  313,196 
|  6,785
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[કોસોફિ]]
|  81.4 
|  665,393 
|  8,174
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[લાગોસ દ્વીપ]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(ઐતિહાસિક કેન્દ્ર અને લાગોસ અગ્લોમિરેશનનું વ્યાપારી કેન્દ્ર)&lt;/small&gt;
|  8.7 
|  209,437 
|  24,182
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[લાગોસ મેઇનલેન્ડ]]
|  19.5 
|  317,720 
|  16,322
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[મુશિન]]
|  17,5 
|  633,009 
|  36,213
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[ઓજો]]
|  158.2 
|  598,071
|  3,781
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[ઓશોડિ-આઇસોકો]]
|  44.8 
|  621,509 
|  13,886
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[સોમોલુ]] (ઉર્ફ શોમુલુ)
|  11.6 
|  402,673 
|  34,862
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  [[સુરૂલિરી]]
|  23.0 
|  503,975 
|  21,912
|- style=&quot;text-align:center&quot;
|  '''મેટ્રોપોલિટન લાગોસ''' 
|  '''999.6'''  
|  '''7,937,932'''  
|  '''7,941''' 
|}

[[File:Lagos overview.jpg|thumb|right|250px|લાગોસ સ્કાયલાઇન]]

વહીવટની દ્રષ્ટિએ લાગોસ એ [[મ્યુનિસિપાલિટી]] નથી અને આથી શહેરમાં વહીવટીતંત્ર નથી. લાગોસની મ્યુનિસિપાલિટી કે જેના વહીવટ હેઠળ લાગોસ દ્વીપ, આઇકોઇ અને વિક્ટોરિયા દ્વીપ ઉપરાંત મુખ્ય જમીનના ભાગોનો સમાવેશ થાય છે તેનું સંચાલન લાગોસ સિટી કાઉન્સિલ (એલસીસી) દ્વારા થતું હતું, પરંતુ તેને 1976માં વિખેરી નાખવામાં આવી અને તેને કેટલાક [[સ્થાનિક સરકારી વિસ્તારો]] ([[લાગોસ દ્વીપ એલજીએ]], [[લાગોસ મેઇનલેન્ડ એલજીએ]] અને [[ઇટી-ઓસા એલજીએ]] જેવા મુખ્ય)માં વિભાજીત કરવામાં આવી. લાગોસની મ્યુનિસિપાલિટી બહારના મુખ્ય જમીન વિસ્તારોમાં કેટલાક અલગ નગરો અને [[મુશિન]], [[આઇકેજા]] અને [[એજીગી]] જેવી વસાહતોનો સમાવેશ થાય છે. 1970ના દાયકાની નાઇજિરીયાની ઓઇલની તેજીને પગલે, લાગોસમાં અતિશય વસ્તીવધારો, નિરંકુશ આર્થિક વૃદ્ધિ, અને અસહ્ય ગ્રામીણ સ્થળાંતર થયું હતું. તેને પગલે બાહ્ય નગરો અને વસાહતોનો તીવ્ર ઝડપથી વિકાસ થયો, અને આજે જોવા મળતા [[ગ્રેટર લાગોસ મેટ્રોપોલિસ]]ની રચના થઇ. લાગોસના ઇતિહાસની નિશાનીઓ એલજીએના સ્વરૂપમાં હજુ પણ જોવા મળે છે જે તેમનું સર્જન કરનારી સંસ્કૃતિની અનન્ય ઓળખ દર્શાવે છે.

મોટા ભાગે [[શહેરી વિસ્તાર]] માટે આજે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતો શબ્દ ''લાગોસ'' ને [[નાઇજિરીયા]]માં મેટ્રોપોલિટન લાગોસ કહેવામાં આવે છે, જે લાગોસની અગાઉની મ્યુનિસિપાલિટીના દ્વીપ અને મેઇનલેન્ડ પરા વિસ્તાર બંને ધરાવે છે. લાગોસ સ્ટેટની સરકાર રોડ અને પરિવહન, વીજળી, પાણી, આરોગ્ય અને શિક્ષણ સહિતની સવલતો માટે જવાબદાર છે.
મેટ્રોપોલિટન લાગોસ (સ્ટેટિસ્ટીકલ વિભાગ, અને વહીવટી એકમ નહીં) લાગોસ સ્ટેટના 20માંથી 16 એલજીએ સુધી વિસ્તરેલું છે, અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તાર સહિત લાગોસ સ્ટેટની લગભગ 88 ટકા વસ્તી ધરાવે છે. લાગોસ શહેર નોંધપાત્ર સંખ્યામાં ગગનચૂંબી ઇમારતો ધરાવે છે, જે તેની સ્કાયલાઇન બનાવે છે. મોટા ભાગની ઉંચી ઇમારતો ડાઉનટાઉન સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટમાં આવેલી છે. લાગોસ એ નાઇજિરીયાનું [[પાટનગર]] હતું, પરંતુ પાછળથી તે [[અબુજા]] બની ગયું છે. અબુજાએ 12 ડિસેમ્બર, 1991ના રોજ સત્તાવાર રીતે નાઇજિરીયાના પાટનગર તરીકેનો દરજ્જો મેળવ્યો. જોકે, આ 1976ના નિયમ નં. 6માં ફેડરલ કેપિટલ બદલવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો.

[[File:Union bank.jpg|thumb|right|200px|યુનિયન બેન્ક, નાઇજિરીયાની અગ્રણી બેન્કોમાંની એક]]

લાગોસમાં લાગોસ સ્ટેટ જ્યૂડિશરીની હાઇ કોર્ટ પણ આવેલી છે, જે [[લાગોસ દ્વીપ]] પરના જૂના કોલોનિયલ બિલ્ડીંગમાં સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lagosjudiciary.gov.ng/d003/main.aspx?dbID=DB_HighCourtLagos200 |title=લાગોસ જ્યૂડિશરી |access-date=2010-09-21 |archive-date=2008-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628221018/http://www.lagosjudiciary.gov.ng/d003/main.aspx?dbID=DB_HighCourtLagos200 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===લાગોસની વસ્તીગણતરીના આંકડા===
2006ના નાઇજિરીયાના રાષ્ટ્રીય વસ્તીગણતરીના આંકડામાં 79,37,932 સાથે મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારને દર્શાવવામાં આવ્યો, છતાં આ આંકડા યુએન અને અન્ય વસ્તીગણતરી કરતી સંસ્થાઓ અને વિશ્વભરના જૂથોના મતે અલગઅલગ હતા. લાગોસ સ્ટેટની સરકાર પ્રમાણે [[લાગોસ સ્ટેટ]]ની વસ્તી 17,553,924 હતી. તે લાગોસ સ્ટેટની સરકાર દ્વારા સામાજિક આયોજન માટે હાથ ધરવામાં આવેલી ગણતરી પર આધારિત છે અને તેના મતે લાગોસના મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારના રહેવાસીઓ લાગોસ સ્ટેટની કુલ વસ્તીનો 88 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, મેટ્રોપોલિટન લાગોસની વસ્તી આશરે 15.5 મિલિયન છે.&lt;ref&gt;http://www.nigerianmuse.com/20070207234037zg/important_documents/Lagos_Census_Affairs&lt;/ref&gt; લાગોસ સ્ટેટની સરકાર સામે ખુલાસા પ્રમાણે&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.economicconfidential.com/repopulation.htm |title=NATIONAL POPULATION COMMISSION - MISUNDERSTANDING, MISPERCEPTION AND MISREPRESENTATION OF CENSUS 2006 A REJOINDER TO THE PUBLICATION - “The Falsification of Lagos Census Figure” by Lagos State Government |publisher=Economicconfidential.com |date= |access-date=2010-06-02 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529025842/http://www.economicconfidential.com/repopulation.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &quot;લાગોસ સ્ટેટે એ બાબત ગુપ્ત રાખી હતી કે યુએન એજન્સી દ્વારા લાગોસ શહેરી એકત્રીકરણ 2003ની શરૂઆતમાં નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડીને ઓછું કરવામાં આવ્યું હતું. તે ખૂબ મહત્ત્વના અને પ્રતિનિધીરૂપ એવા જાહેર લોકોના સ્થાપિત વિશ્વાસપાત્ર સેકન્ડરી માહિતી, નેશનલ આઇડેન્ટીટી કાર્ડ સ્કીમ અને આઇએનઇસીના 2003 વોટર્સ રજિસ્ટ્રેશન આંકડાઓને સમજવામાં નિષ્ફળ નિવડી હતી. આઇએનઇસી દ્વારા તાજેતરમાં જ જાહેર કરવામાં આવેલા 2007ના મતદારોની નોંધણીના આંકડા વસ્તીગણતરીના પરિણામોની જોગવાઇ સાથે મેળ ખાતા હતા અને વસ્તીના આંકડાને સંપૂર્ણ રીતે પુષ્ટિ આપતા હતા. આથી લાગોસ સ્ટેટના વસ્તીના કામચલાઉ આંક પ્રમાણે તે 9,013,534, હતા, નહીં કે 17,553,924.

2006ની વસ્તીગણતરીના સત્તાવાર પરિણામ પ્રમાણે, મેટ્રોપોલિટન લાગોસમાં 8,048,430 લોકો રહેતા હતા. આ આંકડો અપેક્ષા કરતા ઘણો ઓછો હતો અને તેણે નાઇજિરીયામાં વિવાદને જન્મ આપ્યો હતો. કેન્દ્રીય સ્થાનિક સરકારનો વિસ્તાર અને મેટ્રોપોલિટન લાગોસનું ઐતિહાસિક કેન્દ્ર, [[લાગોસ દ્વીપ]] 2006ની વસ્તીગણતરી પ્રમાણે 212,700 વસ્તી ધરાવતો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.nigerianstat.gov.ng/Connections/Pop2006.pdf| title=Legal Notice on Publication of the Details of the Breakdown of the National and State Official Totals 2006 Census| author=Federal Republic of Nigeria Official Gazette| date=2 February 2009, Volume 96, Number 2| format=PDF| access-date=2007-06-29| archive-date=2007-07-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20070704042011/http://www.nigerianstat.gov.ng/Connections/Pop2006.pdf| url-status=dead}}, www.population.gov.ng}&lt;/ref&gt; લાગોસ સ્ટેટના સત્તાધિકારીઓએ 2006ની વસ્તીગણતરીના પરિણામોને વખોડી કાઢ્યા હતા, તેમણે નાઇજિરીયાના નેશનલ પોપ્યુલેશન કમિશન પર સ્ટેટની વસ્તીને ઓછી દર્શાવવાનો આરોપ મુક્યો હતો. નેશનલ પોપ્યુલેશન કમિશન દ્વારા આ આક્ષેપને નકારી દેવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |first= Kemi |last= Obasola |title= Lagos rejects population commission's figures |url= http://news.biafranigeriaworld.com/archive/punch/2007/02/05/lagos_rejects_population_commissionas_figures_announces_stateas_population_as_175m.php |work= The Punch |publisher= Punch Nigeria Limited, via [http://news.biafranigeriaworld.com Biafra Nigeria World News] |date= 2007-02-05 |access-date= 2007-12-11 |archive-date= 2007-12-31 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071231114023/http://news.biafranigeriaworld.com/archive/punch/2007/02/05/lagos_rejects_population_commissionas_figures_announces_stateas_population_as_175m.php |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.population.gov.ng/press-02-07.pdf|title=Lagos State Claim on the Provisional Result of the 2006 Census is Unfounded|first=National Population Commission|last=[[Government of Nigeria]]|date=8 February 2007|format=PDF|access-date=2007-06-29|archive-date=2007-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070623051012/http://www.population.gov.ng/press-02-07.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;લાગોસ લગભગ બધા જ અંદાજો પ્રમાણે, વિશ્વનું સૌથી ઝડપથી વિકસતું શહેર છે. લાગોસમાં દર વર્ષે વસ્તીમાં 275,000 લોકોનો વધારો થાય છે. 1999માં [[યુનાઇટેડ નેશન્સે]] એવી આગાહી કરી હતી કે શહેરનો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર કે જેમાં 1950માં ફક્ત 290,000 રહેવાસીઓ હતા તેની વસ્તી 2010 સુધીમાં 20 મિલિયન થઇ જશે અને આથી તે વિશ્વના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા ટોચના 10 શહેરોમાં સ્થાન પામશે. લાગોસમાં રહેતા લોકો વચ્ચે સંપત્તિનું મોટા પાયે વિતરણ થયેલું છે. તેમાં ખૂબ ધનવાનથી અત્યંત ગરીબનો સમાવેશ થાય. લાગોસે સમગ્ર નાઇજિરીયા અને બહારથી પણ ઘણા યુવાન લોકો અને કુટુંબોને સારુ જીવન જીવવા વસવાટ માટે આકર્ષ્યા 

== અર્થતંત્ર ==
[[File:Market in Lagos, Nigeria.jpg|thumb|right|250px|લાગોસમાં બજાર]]
લાગોસ નાઇજિરીયાનું સૌથી સમૃદ્ધ શહેર છે, અને રાષ્ટ્રની મોટા ભાગની સંપત્તિ અને આર્થિક પ્રવૃત્તિ અહીં કેન્દ્રીત છે. મોટા ભાગના વ્યાપારી અને નાણાકીય ઉદ્યોગો દ્વીપમાં આવેલા [[સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ]]માં આવી ગયા છે. અહીં દેશની વ્યાપારી બેન્કો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને મુખ્ય કોર્પોરેશન્સ અને મુખ્ય મથકો આવેલા છે.
લાગોસ નાઇજિરીયા તેમજ આફ્રિકાના અન્ય શહેરોની સરખામણીએ ઉંચુ જીવનધોરણે ધરાવે છે.

[[File:Lagos cbd.jpg|thumb|right|250px|લાગોસ સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ]]

[[પોર્ટ ઓફ લાગોસ]] એ નાઇજિરીયાનું અગ્રણી [[બંદર]] છે અને તે આફ્રિકાનું સૌથી મોટું અને સૌથી વ્યસ્ત બંદર છે. તેનો વહીવટ [[નાઇજિરીયન પોર્ટ્સ ઓથોરિટી]] કરે છે અને તે મુખ્ય ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલો છે: લગોસ બંદર, લાગોસ દ્વીપની બાજુમાંથી આવેલી મુખ્ય ચેનલ, [[અપાપા બંદર]] (કન્ટેઇનર ટર્મિનલની સાઇઠ) અને ટિન કેન બંદર, બંને બેડાગ્રી ખાડીમાં સ્થિત છે, જે પશ્ચિમ તરફથી લાગોસ હાર્બરમાં વહે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.otal.com/nigeria/index.htm |title=OT Africa Line - Nigeria Page |publisher=Otal.com |date=2007-02-01 |access-date=2010-06-02}}&lt;/ref&gt; આ બંદર [[રેલહેડ]] પણ ધરાવે છે.

આ બંદર પરથી [[ક્રૂડ ઓઇલ]]ની નિકાસમાં વૃદ્ધિ થઇ રહી છે, અને નિકાસના આંકડામાં 1997 અને 2000 વચ્ચે વધારો થયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.otal.com/Country%20Info%20Images/lagosport.pdf |title=OT Africa Line - Lagos Port Statistics |format=PDF |date= |access-date=2010-06-02}}&lt;/ref&gt; ઓઇલ અને [[પેટ્રોલિયમ]] ઉત્પાદનો નાઇજિરીયાની જીડીપીના 20 ટકા અને [[વિદેશી ચલણ]]ની આવકના 90 ટકા હિસ્સ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |title=CIA World Factbook - Nigeria |access-date=2010-09-21 |archive-date=2018-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129161346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== પરિવહન ==
[[File:Third Mainland Bridge2.jpg|thumb|right|250px|ત્રીજો મેઇનલેન્ડ પુલ]]
[[File:Lagbus.jpg|250px|right|thumb|લાગોસ બીઆરટી (BRT) બસ સ્ટોપ.]]
===ધોરીમાર્ગો===
લાગોસ પશ્ચિમ આફ્રિકામાં સૌથી મોટું અને સૌથી વિસ્તૃત રોડ નેટવર્ક ધરાવે છે. લાગોસ પરા ભૂપ્રદેશ ધરાવે છે અને હોડીની સેવા પણ ધરાવે છે. શહેરની ભૌગોલિક સ્થિતી તેમજ જંગી વસ્તીવૃદ્ધિને પગલે ધોરીમાર્ગો સામાન્ય રીતે મુખ્ય સમયમાં ખીચોખીચ રહે છે. લાગોસ અને ઘણા ધોરીમાર્ગો અને પુલોથી પણ જોડાયેલું છે. લાગોસના સ્થાનિક માર્ગો ગુણવત્તાની દ્રષ્ટિએ સુંદર રીતે સ્થાપિતથી માંડી ઉબડખાબડ પણ હોય છે. ઝડપી વાહનો માટેના મોટા ભાગના ધોરીમાર્ગો યોગ્ય સ્થિતીમાં છે. લાગોસ [[ઇબાડન]] [[એક્સપ્રેસવે]] અને લાગોસ [[એબિઓકુટા]] [[એક્સપ્રેસવે]] એ શહેરના ઉત્તર વિભાગના સૌથી મહત્વાના રૂટ ધરાવતા માર્ગો છે અને તેઓ અનુક્રમે [[ઓયો સ્ટેટ]] અને [[ઓગુન સ્ટેટ]] વચ્ચે આંતર-રાજ્ય ધોરીમાર્ગનું કામ કરે છે. પશ્ચિમ તરફ ખૂબ ગીચતા ધરાવતો લાગોસ-[[બેડીગ્રી]] એક્સપ્રેસવે [[ફેસ્ટિવલ ટાઉન]] જેવા નગરો સુધી પહોંચવાની સવલત આપે છે, જે 1977ના ફેસ્ટિવલ ઓફ બ્લેક આર્ટ્સ અને કલ્ચર 77ની ઉજવણીનું સ્થાન હતું.
[[File:Lagbuss.jpg|250px|right|thumb|આઇકોરોડુ તરફ જતી અને લાગોસ દ્વીપ પર તફાવા બાવેલા સ્ક્વેર ખાતેની લાગોસ બસ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમની બસો]]

===બીઆરટી (BRT) (લેગબસ)===
ધી લાગોસ મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સપોર્ટ ઓથોરિટી (લામટા)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lamata-ng.com |title=Lagos Metropolitan Transport Authority |publisher=Lamata-ng.com |date= |access-date=2010-06-02}}&lt;/ref&gt; એજન્સીનું સર્જન તાજેતરમાં જ સ્ટેટના પરિવહનના પ્રશ્નનો ઉકેલ લાવવા માટે કરવામાં આવ્યું. 4 જુન, 2006ના રોજ [[બસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ]] સ્કીમનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;. about.[http://www.lagosstate.gov.ng/News/detailednews.php?News_ID=319 લાગોસ સ્ટેટની સત્તાવાર વેસબાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807035724/http://www.lagosstate.gov.ng/News/detailednews.php?News_ID=319 |date=2007-08-07 }}&lt;/ref&gt; લાગોસ સ્ટેટે તાજેતરમાં જ બીઆરટી (BRT) (બસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ) સિસ્ટમનો અમલીકરણ કર્યો હતો; પ્રથમ તબક્કો ફેબ્રુઆરી 2008માં પૂર્ણ થયો હતો. સમગ્ર શહેરમાં વિશેષરૂપે [[બીઆરટી (BRT)]] માટે બનાવવામાં આવેલી લેન્સનો ઉપયોગ કરીને ભવિષ્યમાં વિસ્તરણના આયોજન સાથે હાલમાં આઠ રૂટ પર કામ કરવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે.
લાગોસ બીઆરટી (BRT)નો પ્રથમ તબક્કો [[આઇકોરોડુ]] રોડ પરથી [[ફુન્શો વિલિયમ્સ]] એવન્યુથી સીએમએસ સુધી 12 માઇલ્સ ચાલે છે. એક સપ્તાહના પરિક્ષણ બાદ, આયોજિત સમય કરતા છ મહિના પહેલા 17 માર્ચ, 2008ના રોજ કામગીરીનો આરંભ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. એવો અંદાજ મુકવામાં આવ્યો છે કે સિસ્ટમ ભારે અવરજવરના સમય દરમિયાન પ્રત્યેક કલાકે દરેક દિશામાં આશરે 10,000 મુસાફરોને પરિવહનની સેવા આપશે. લામટા [[બીઆરટી (BRT)]] કોરિડોર લંબાઇમાં 22 કિલોમિટરના વિસ્તારને આવરી લે છે. આ સિસ્ટમનું સંચાલન બે ઓપરેટરો કરે છે, એનયુઆરટીડબ્લ્યુ કોઓપરેટિવ (નાઇજિરીયન યુનિયન ઓફ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ વર્કર્સ) અને લાગોસ સ્ટેટની સરકારની માલિકીની એસેટ મેનેજમેન્ટ કંપની, લેગબસ, જે પ્રથમ તબક્કાના માઇલ 12થી સીએમએસ બીઆરટી (BRT) લાઇટ સિસ્ટમના અમલીકરણ માટે 180 ઉચ્ચ ક્ષમતાની બસનો ફાળો આપે છે.

===આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો===
લાગોસના વ્યાપારી કેન્દ્ર અને બંદર તરીકેના મહત્ત્વ અને વ્યૂહાત્મક સ્થાનને પગલે તે નાઇજિરીયાના રાષ્ટ્રીયા માર્ગોનો ઉપયોગ કરીને ત્રણ [[ટ્રાન્સ-આફ્રિકન હાઇવે]]નો એન્ડ-પોઇન્ટ છે:
*[[ટ્રાન્સ-વેસ્ટ આફ્રિકન કોસ્ટલ હાઇવે]] શહેરને છોડે છે કેમકે બેડેગ્રી એક્સપ્રેસ વે [[બેનિન]] તેમજ દૂર [[ડકાર]] અને [[નૌકચોટ્ટ]] સુધી પણ જાય છે.
*પૂર્ણતાના આરે પહોંચેલો [[અલ્જિયર્સ]] તરફનો [[ટ્રાન્સ-સહારા હાઇવે]] લાગોસ-ઇબાદન એક્સપ્રેસવે આવતા શહેરમાં પૂર્ણ થાય છે.


===રેલ (લાગોસ લાઇટ રેલ)===
લાગોસ મેટ્રોપોલિસમાં ચાલી રહેલી સુઆયોજિત રેલવે લાઇન 2012માં પૂર્ણ કરવાના આયોજન સાથે તેનું બાંધકામ ચાલી રહ્યું છે.

===હોડીઓ===
લાગોસ સ્ટેટ ફેરી સર્વિસીઝ કોર્પોરેશન કેટલાક નિયમિત રૂટ પર સેવા આપે છે, ઉદાહરણ તરીકે લાગોસ દ્વીપ અને મેઇનલેન્ડ વચ્ચે આધુનિક હોડી અને વ્હોર્વ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ખાનગી હોડીઓ લગૂન અને અન્ય ખાડીઓ પર અનિયમિત મુસાફર સેવા આપે છે. ઘણા રૂટ્સ 1Qમાં ઓનબોર્ડ થવાની અપેક્ષા છે.

===હવાઇમથકો===
લાગોસમાં આફ્રિકાના સૌથી મોટા હવાઇમથકમાંનું એક [[મુર્તાલા મોહમ્મદ ઇન્ટરનેશલ એરપોર્ટ]] આવેલું છે, જે ટોચના આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરો માટે નાઇજિરીયાનું પ્રવેશદ્વાર પણ ગણાય  હવાઇમથક આઇકેજાના ઉત્તરીય પરા વિસ્તારમાં સ્થિત છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય ટર્મિનલ્સ ધરાવે છે. 2008માં 5.1 મિલિયન મુસાફરો સાથે, આ હવાઇમથક નાઇજિરીયા સમગ્ર એર ટ્રાફિકનો આશરે અડધો હિસ્સો ધરાવતું હતું. મુર્તાલ મોહમ્મદ એરપોર્ટના આઉટબાઉન્ડ ઇન્ટરનેશનલ ટ્રાવેલમાં નાઇજિરીયામાં આવતા કે ત્યાંથી બહાર જતા લોકો એર પેસેન્જરોમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Federal Airports Authority of Nigeria
  | first = 
  | authorlink = 
  | coauthors = 
  | title = Data &amp; Statistics
  | work = 
  | publisher = 
  | date = 
  | url = http://www.faannigeria.org/statistics.php
  | doi = 
  | access-date = 2008-03-11
  | archive-date = 2008-03-24
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20080324180942/http://www.faannigeria.org/statistics.php
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;
હવાઇમથક ખાતે તાજેતરમાં જ નવા ટર્મિનલના ઉમેરા સાથે સુધારણા હાથ ધરવામાં આવી હતી.

== સંસ્કૃતિ ==
=== સંગીત અને ફિલ્મ ઉદ્યોગ ===
લાગોસ તેની સંગીત કળા માટે સમગ્ર [[આફ્રિકા]]માં વિખ્યાત છે. લાગોસે નાઇજિરીયા સ્ટાઇલના [[હિપહોપ]] ([[નિન્જા હિપહોપ]]), [[હાઇલાઇફ]], [[જુજુ]], [[ફુજી]], અને [[એફ્રોબીટ]] જેવી વિવિધતા ધરાવતી ઘણી શૈલીઓને જન્મ આપ્યો છે.

[[File:Nat thrater.jpg|thumb|right|250px|નેશનલ આર્ટ્સ થિયેટર]]
[[File:supereagle.jpg|thumb|right|250px|નાઇજિરીયન સુપર ઇગલ્સ]]

લાગોસ એ નાઇજિરીયાના ફિલ્મઉદ્યોગનું કેન્દ્ર છે, જેને ઘણીવાર '[[નોલિવુડ]]' કહેવામાં આવે છે. લાગોસ દ્વીપ પરનું ઇદુમોટા બજાર એ મુખ્ય વિતરણ કેન્દ્ર છે. લાગોસના [[ફેસ્ટેક]] વિસ્તારમાં ઘણી ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું છે. ફિલ્મ ઉદ્યોગની સામે સિનેમા ધીમેધીમે તેના પ્રસંશકો ગુમાવી રહ્યો છે. યોરૂબા ભાષાની ફિલ્મ સિનેમામાં સૌથી વધુ જોવાય છે, ત્યાર બાદ બીજા ક્રમે [[ભારતીય ફિલ્મો]] આવે છે. ફિલ્મો અને વિશેષરૂપે યોરૂબા ભાષાની ફિલ્મોનું પાશ્ચાત્ય સમજણ પ્રમાણે લાંબા સમય સુધી પ્રિમીયર યોજાતું નથી. અંગ્રેજી ભાષાની ફિલ્મો પર મુખ્યત્વે ઇગબોસનું નિયંત્રણ હોય છે જે ખૂબ લોકપ્રિય છે અને તે સીધી સ્ટુડિઓમાંથી બજારમાં જાય છે. ઇગાન્મુમાં [[નેશનલ આર્ટ્સ થિયેટર]] આવેલું છે - જે નાઇજિરીયામાં પર્ફોર્મીંગ આર્ટ્સનું મુખ્ય કેન્દ્ર ગણાય છે.

===રમત-ગમત===
વિશ્વના મુખ્ય શહેરોની જેમ [[ફુટબોલ]] લાગોસની સૌથી લોકપ્રિય રમત છે. લાગોસની મુખ્ય ફુટબોલ ક્લબોમાં [[જુલિયસ બર્જર એફસી]], [[ફર્સ્ટ બેન્ક]] અને [[સ્ટેશનરી સ્ટોર્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. '''સુપર ઇગલ્સ''' તરીકે ઓળખાતી [[નાઇજિરીયા નેશનલ ફુટબોલ ટીમ]] લાગોસમાં સુરૂલિઅર ખાતે આવેલા [[નેશનલ સ્ટેડિયમ]] પર બધી જ રમતોમાં ભાગ લે છે; જોકે હવે બધી જ મેચ [[અબુજા]] ખાતેના વિશાળ અને નવા [[અબુજા નેશનલ સ્ટેડિયમ]] ખાતે રમાય છે, જે સુપર ઇગલ્સનું ગૃહસ્થાન મનાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldstadiums.com/africa/countries/nigeria.shtml |title=Nigeria |publisher=World Stadiums |date= |access-date=2010-06-02 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021639/http://www.worldstadiums.com/africa/countries/nigeria.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesn/nig-intres.html&lt;/ref&gt;

[[File:lagbeach.jpg|thumb|right|250px|લાગોસનો લેક્કી બિચ]]
[[File:laghotel.jpg|thumb|right|250px|વિક્યોરિયા દ્વીપમાં એકો હોટેલ અને સ્વીટ્સ.]]


=== પ્રવાસન {{Anchor|Bar Beach}} ===
હાલના ગવર્નર રેજી બેબાતુન્ડે ફેશોલાના વહીવટથી પ્રાપ્ત કરેલા અદ્યતનીકરણના પ્રોજેક્ટને પ્રાપ્ત કર્યા બાદ, લાગોસ એ પ્રવાસીઓ માટે મુખ્ય સ્થાન બની ગયું છે. તે આફ્રિકા અને સમગ્ર વિશ્વના પણ મોટા શહેરોમાં સ્થાન ધરાવે છે. લાગોસ એ [[વૈશ્વિક શહેર]] બનવા તરફ કદમ માંડી રહ્યું છે. 25મી એપ્રિલના રોજ યોજાયેલા 2009 એયો કાર્નિવલ એ શહેરને વૈશ્વિક કક્ષાના દરજ્જા તરફનું એક પગલું હતું. હાલમાં, લાગોસ એ પ્રાથમિક ધોરણે ઉદ્યોગ કેન્દ્રી અને ઝડપથી વિકસતા સમુદાય તરીકે ઓળખાય છે. લાગોસ એ એટલાન્ટિક સમુદ્રના કિનારાના રેતાળ બીચ ધરાવે છે. શહેરના લોકપ્રિય બીચમાં બાર બીચ અને લેક્કી બીચનો સમાવેશ થાય છે. આમ છતાં જાન્યુઆરી 2009માં, ખાનગી માલિકીના પ્રાણીસંગ્રહાલયને લાગોસના એપે વિસ્તારમાં ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું, જેમાં આફ્રિકામાં ઉત્પત્તિ ધરાવતા ઘણા પ્રાણીઓનું કેન્દ્ર છે.આ પ્રોજેક્ટને લાગોસ સ્ટેટ સરકારનું સંપૂર્ણ સમર્થન છે. લાગોસમાં ત્રણ તારકથી માંડી પાંચ તારક સુધીની વિવિધ હોટેલ આવેલી છે. કેટલીક વિખ્યાત હોટેલોમાં શેરેટન હોટેલ એન્ડ ટાવર્સ, ફેડરલ પેલેસ હોટેલ, આઇકોઇ હોટેલ, સોફિટેલ લાગોસ મૂરહાઉસ આઇકોઇ, એકો હોટેલ્સ એન્ડ સ્વીટ્સ, ધી એએચઆઇ રેસિડેન્સ અને ધી પામવ્યૂ મેનોરનો સમાવેશ થાય છે. પ્રવાસીઓ મોટે ભાગે નાઇજિરીયાની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિ, મનોરંજક વાસરો અને લાગોસ શહેરની સજીવતાથી આકર્ષાય છે. આકર્ષક પ્રવાસન સ્થળોમાં ઓબા પેલેસ, નેશનલ મ્યુઝિયમ, શ્રાઇન ઓફ ફેલા અને બીચ રિસોર્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.

==શિક્ષણ==

લાગોસની સરકાર રાજ્યની શાળાઓનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lagosstate.gov.ng/Agenda/Education.htm |title=શિક્ષણ |access-date=2010-09-21 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714215938/http://www.lagosstate.gov.ng/Agenda/Education.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અહીંની શૈક્ષણિક વ્યવસ્થામાં 6-3-3-4ની પ્રણાલિ છે, જેનું અમલીકરણ સમગ્ર દેશમાં કરવામાં આવ્યું છે (તેમજ અન્ય [[ઇકોવાસ]] રાજ્યોમાં પણ). આ પ્રણાલિમાં પ્રાઇમરી, જુનિયર સેકન્ડરી સ્કૂલ (જેએસએસ), સિનીયર સેકન્ડરી સ્કૂલ (એસએસએસ), અને યુનિવર્સિટીની કક્ષાઓ છે. બધાને બાળકોને પ્રથમ નવ વર્ષ દરમિયાન વિશેષ સંભાળ સાથે પાયાનું શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. લાગોસમાં સાત{{Citation needed|date=May 2010}}સેકન્ડરી સ્કૂલ્સ, યુનિવર્સિટીઓ અને અન્ય વ્યવસાયલક્ષી સંસ્થાઓ આવેલી છે, જેનું સંચાલન સરકાર અથવા ખાનગી સંસ્થાઓના હાથમાં હોય છે.

=== પોલિટેક્નિક ===
* [[યાબા કોલેજ ઓફ ટેક્નોલોજી]] (YABATECH) : 1934માં સ્થાપાયેલી આ કોલેજ નાઇજિરીયાની પ્રથમ અને આફ્રિકાની ત્રીજા ક્રમની ઉચ્ચ શિક્ષણ આપતી સંસ્થા છે. આ કોલેજ સંસ્કૃતિ અને વારસાનું કેન્દ્ર છે. હાલમાં અહીં 16,000થી વધારે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.
* લાગોસ સ્ટેટ પોલિટેક્નિક એ ખાનગી પોલિટેક્નિક સહિત 6થી વધારે શાળાઓ ધરાવતી [[પોલિટેક્નિક]] છે અને તેની સ્થાપના 25 વર્ષ પહેલા કરવામાં આવી હતી. તેનું મુખ્ય કેમ્પસ શગામુ રોડ પર આઇકોરોડુ ખાતે છે.
* [[લાગોસ સિટી પોલિટેક્નિક]], આઇકેજા - આ નાઇજિરીયાની પ્રથમ ખાનગી પોલિટેક્નિક છે. તેની સ્થાપના 1990માં એન્જિનિયર બાબાતુન્ડે ઓડુફુવાએ કરી હતી.  એન્જિ. ઓડુફુવા ઓગુન રાજ્યના આઇજેબુ નોર્થ ઇસ્ટ લોકલ ગર્વન્મેન્ટ એરિયા (I.N.E.L.G)ના ઓકે-આયેમાંથી આવતા હતા.
* ગ્રેસ પોલિટેક્નિક
* વોલેક્સ પોલિટેક્નિક
* [[ફેડરલ કોલેજ ઓફ ફિશરીજ એન્ડ મરિન ટેક્નોલોજી]] એ મોનોટેક્નિક છે જે ફિશરીઝ ટેક્નોલોજી, સામાન્ય વિજ્ઞાન, મરિન એન્જિનિયરીંગ અને નોટિકલ વિજ્ઞાનનું શિક્ષણ આપે છે.

=== યુનિવર્સિટીઓ ===
[[File:unilag.jpg|thumb|right|250px|યુનિવર્સિટી ઓફ લાગોસ]]
* [http://www.pau.edu.ng/ ધી પાન આફ્રિકન યુનિવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060620152049/http://www.pau.edu.ng/ |date=2006-06-20 }} એ મૂળ એક બિઝનેસ સ્કૂલ છે, જે બે [[એમબીએ (MBA)]] પ્રોગ્રામ ઓફર કરે છે. 1996માં સ્થપાયેલી અને 2002માં યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરનારી આ સંસ્થા લાગોસ બિઝનેસ સ્કૂલ એન્ડ ઓફ એન્ટરપ્રાઇઝ ડેવલોપમેન્ટ સર્વિસીઝ સાથે સંલગ્ન છે. યુનિવર્સિટી [[કલા]]ના શિક્ષણ પર પણ ભાર મુકે છે.

* [[યુનિવર્સિટી ઓફ લાગોસ]] (UNILAG) એ 1962માં સ્થપાયેલ અને 35,000થી વધારે વિદ્યાર્થીઓ ધરાવતી વિશાળ સંસ્થા છે. તેમાં 13 ફેકલ્ટીઝનો સમાવેશ થાય છે, જેનું સંચાલન 4,000થી વધારે કર્મચારીઓ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unilag.edu/ |title=યુનિવર્સિટી ઓફ લાગોસની સત્તાવાર વેબસાઇટ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2005-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227122037/http://www.unilag.edu/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

* [[લાગોસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] (LASU) એ 1984માં સ્થપાયેલી અને લાગોસ સ્ટેટ ગવર્ન્મેન્ટની માલિકીની એકથી વધારે કેમ્પસ ધરાવતી યુનિવર્સિટી છે. તેનું મુખ્ય કેમ્પસ લાગોસ-બેડેગ્રી પાસે ઓજૂમાં સ્થિત છે.
* [http://www.nou.edu.ng નેશનલ ઓપન યુનિવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919062323/http://nou.edu.ng/ |date=2012-09-19 }} નેશનલ ઓપન યુનિવર્સિટી એ નાઇજિરીયાની પ્રથમ ઓપન યુનિવર્સિટી છે, તે લાગોસના વિક્ટોરિયા દ્વીપના અહમેડુ બેલ્લો માર્ગ પર આવેલી છે
* લાગોસ સ્ટેટ કોલેજ ઓફ હેલ્થ ટેક્નોલોજી (LASCOHET) યાબા - હેલ્થ ઇન્ફોર્મેશન મેનેજમેન્ટ, ફાર્માસિસ્ટ ટેક્નિશીયન, મેડીકલ લેબોરેટરી ટેક્નિશીયન, કમ્યુનિટી હેલ્થ એક્સ્ટેન્શન વર્કર અને એન્વાયર્ન્મેન્ટલ હેલ્થ ટેક્નોલોજી જેવા આરોગ્યને લગતા કોર્સ ચલાવતી નાના કદની સંસ્થા છે, તે યાબામાં સ્થિત છે
* લાગોસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ મેડિસીન, (LASUCOM), આઇકેજા
*લાગોસ યુનિવર્સિટી ટિચીંગ હોસ્પિટલ (LUTH), ઇદી-આરબા-મુશિન, લાગોસ.

== નવા જિલ્લાઓ ==
===એકો એટલાન્ટિક સિટી===
[[એકો એટલાન્ટિક સિટી]] એ ભવિષ્યમાં આકાર લેનારુ 21મી સદીનું શહેર છે, જેનું બાંધકામ [[એટલાન્ટિક સમુદ્ર]] પાસેથી મેળવેલી જમીન પર થશે. મોટા ભાગની જમીન પાછી મેળવી લેવામાં આવી છે. આ સંભવિત વિકાસ 400000 નિવાસીઓ અને દ્વીપ પર આવાગમન કરતા 250000 મુસાફરોને લક્ષ્યાંક બનાવે છે. આ પ્રોજેક્ટનું આયોજન 1950 અને 1960ના દાયકાઓ દરમિયાનની કિનારાની સ્થિતી પાછી લાવવા અને ધોવાણથી થયેલા નુક્શાનને પાછું વાળવા માટે કરવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite news |first= Deji |last=Elumoye |title='Eko Atlantic City Underway' |url=http://allafrica.com/stories/200709260377.html |work= [[Thisday]] (via allAfrica.com) |publisher=AllAfrica Global Media |date=2007-09-26 |access-date=2008-02-04 }}&lt;/ref&gt;

== નોંધ અને સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}}[http://www.lagosmet.com લેગોસ્મિત લાગોસ મેટ્રોપોલિટન કમ્યુનિટી, નાઇજિરીયા]

==બાહ્ય લિંક્સ==
{{Sisterlinks}}
;સરકાર
* [http://www.lagosstate.gov.ng/ લાગોસ સરકારની સત્તાવાર સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215013033/http://www.lagosstate.gov.ng/ |date=2008-02-15 }}
* [http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ લાગોસ સ્ટેટ જ્યૂડિશરી બોર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124234551/http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ |date=2005-01-24 }}
* [http://www.business-travel-nigeria.com/lagos-nigeria.html  લાગોસ નાઇજિરીયા ધી અપ્સ એન્ડ ડાઉન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100917080124/http://www.business-travel-nigeria.com/lagos-nigeria.html |date=2010-09-17 }}
* [http://www.business-travel-nigeria.com/pictures-of-lagos-nigeria-1.html  લાગોસના વધુ ચિત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830095012/http://www.business-travel-nigeria.com/pictures-of-lagos-nigeria-1.html |date=2010-08-30 }}

;સમાચાર
*[http://www.punchng.com/ ધી પંચ] દૈનિક અખબાર
*[http://www.ngrguardiannews.com/ ધી ગાર્ડિયન] દૈનિક અખબાર
*[http://www.thisdayonline.com/ ધીસ ડે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091208004525/http://www.thisdayonline.com/ |date=2009-12-08 }} દૈનિક અખબાર
*[http://www.vanguardngr.com/ વેનગાર્] દૈનિક અખબાર
*[http://www.mynaijanews.com/ માયનૈજાન્યૂઝ] લાગોસસ્થિત ન્યૂઝ સર્વિસ
*[http://www.lagosstateonline.com/ લાગોસ સ્ટેટ ઓનલાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090829003200/http://www.lagosstateonline.com/ |date=2009-08-29 }} લાગોસ કમ્યુનિટી વેબસાઇટ
;અન્ય
*[http://www.lagosmap.com/ લાગોસની શેરીઓનો નક્શો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101104155559/http://www.lagosmap.com/ |date=2010-11-04 }} લાગોસનો શેરી કક્ષાનો નક્શો

{{Template group
|title = Articles Related to Lagos
|list  =
{{Yoruba topics|state=expanded}}
{{Template group
|title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale
|list  =
'''[[Geographic coordinate system|Lat. &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; Long.]] {{Coord|6|27|11|N|3|23|45|W|display=inline}}'''
}}
{{All-Africa Games Host Cities}}
{{World's most populated urban areas}}
}}</text>
      <sha1>be8i8p73l9vftexu0risx3kuxtzbdfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બિન-નિવાસી ભારતીય અને ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31223</id>
    <revision>
      <id>900835</id>
      <parentid>894041</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T22:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135993" sha1="n7s3lkclw308suvthv63bchrfjkpb5a" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{માહિતીચોકઠું નૃવંશ સમુદાય
|group        = Non-resident '''Indian and Person of Indian Origin
|image        = [[image:Flag of India.svg|200px]]
|image-width  = 
|image2       = [[image:Indiandiaspora.jpg|200px]]
|image2-width = 
|population   = '''24,000,000'''+
|region1      = {{flag|Nepal}}
|pop1          = 4,000,000
|region2      =  {{flag|United States}}
|pop2          = 2,765,815
|region3      = {{flag|Malaysia}}
|pop3          =  2,400,000
|region4      = {{flag|Myanmar}}
|pop4          = 2,000,000
|region5      =  {{flag|Saudi Arabia}}
|pop5          =  1,500,000
|region6      =  {{flag|United Arab Emirates}}
|pop6          = 1,400,000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200811141323.htm |title=Expatriate Indians in UAE not hit by global meltdown |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109051232/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200811141323.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|region7     = {{flag|England}}
|pop7        = 1,316,000
|region8      = {{flag|South Africa}}
|pop8          =  1,160,000
|region9      = {{flag|Canada}}
|pop9          = 1,063,150
|region10    = {{flag|Mauritius}}
|pop10        = 855,000
|region11    = {{flag|Kuwait}}
|pop11        =  580,000
|region12    = {{flag|Trinidad and Tobago}}
|pop12        = 525,000
|region13    = {{flag|Oman}}
|pop13        = 450,000
|region14    = {{flag|Australia}}
|pop14        = 405,000+
|region15    = {{flag|Singapore}}
|pop15        = 400,000
|region16    = {{flag|Fiji}}
|pop16        = 340,000
|region17    = {{flag|France}} (2/3 in [[Réunion]])
|pop17       = 330,000&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Includes NRI/PIO population in [[Réunion]], [[Guadeloupe]] and [[Martinique]].&lt;/ref&gt;
|region18    = {{flag|Guyana}}
|pop18        = 327,000
|region19    = {{flag|Bahrain}}
|pop19        = 310,000
|region20    = {{flag|Suriname}}
|pop20        = 135,000
|region21    = {{flag|Qatar}}
|pop21       = 125,000
|region22    = {{flag|Netherlands}}
|pop22        = 110,000
|region23    = {{flag|New Zealand}}
|pop23        = 105,000
|region24    = {{flag|Kenya}}
|pop24        = 100,000
|region25    = {{flag|Tanzania}}
|pop25        = 90,000
|region26    = {{flag|Uganda}}
|pop26        = 90,000
|region27    = {{flag|Jamaica}}
|pop27        = 90,000
|region28    = {{flag|Italy}}
|pop28        = 71,500
|region29    = {{flag|Portugal}}
|pop29        = 70,000
|region30    = {{flag|Thailand}}
|pop30       = 65,000
|languages    = [[Languages of India|Indian languages]]{{·}} Local languages{{·}}[[English language|English]] (for NRIs)
|religions    = [[Hinduism]]{{·}}[[Sikhism]]{{·}}[[Jainism]]{{·}}[[Buddhism]]{{·}}[[Zoroastrianism]]{{·}}[[Christianity]]{{·}}[[Islam]]{{·}}[[Atheism]]{{·}}[[Agnosticism]]
|related      =
}}

'''બિન-નિવાસી ભારતીય'''  ('''એનઆરઆઈ'''  (NRI)); {{lang-hi|प्रवासी भारतीय}}  ''પ્રવાસી ભારતીય'' ) એ ભારતીય નાગરિક છે, જેણે બીજા દેશમાં સ્થળાંતર કર્યું છે, ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ જેનો જન્મ [[ભારત|ભારત]]ની બહાર થયો છે, અથવા ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ જે કાયમીપણે ભારતની બહાર રહે છે.  સમાન અર્થ સાથે બીજી પરિભાષા '''પ્રવાસી ભારતીય'''  અને '''સ્વદેશત્યાગી ભારતીય''' .  સામાન્ય વપરાશમાં, આ ઘણીવાર ભારતમાં જન્મેલી વ્યક્તિઓને પણ (અને ભારતીય વંશના બીજા દેશોના લોકોને પણ) સમાવે છે, જેમણે અન્ય દેશોનું નાગરિકત્વ લીધું છે.     

[[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]માં, '''પૂર્વ ભારતીય'''  અને '''એશયાઈ ભારતીય'''  જેવા શબ્દો ઘણીવાર, જે લોકો [[ભારત|ભારત]]માં પેદા થયા હોય તેમને ઓળખવા માટે વપરાય છે, (ભારતીય ઉપખંડના દેશોમાંના લોકો સહીત), જ્યારે અમેરિકન ભારતીયો પોતાને ''દેસી''  અથવા ''દેશી''  શબ્દોથી ઓળખાવે છે. 

'''ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ'''  ('''પીઆઈઓ'''  (PIO)) એ સામાન્ય રીતે ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ છે, જે ભારતની નાગરિક નથી. પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ આપવાના ઉદ્દેશો માટે, ભારતીય સરકાર કોઈને પણ પીઆઈઓ (PIO) હટાવી લેવા માટે ચાર પેઢીઓ સુધી ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ ગણે છે.&lt;ref&gt;http://www.indianembassy.org/policy/PIO/Introduction_PIO.html&lt;/ref&gt;   પીઆઈઓ (PIO)) કાર્ડ માટે હકદાર લોકોના પતિ અથવા પત્નીઓ તેમના પોતાના હક માટે પણ પીઆઈઓ  (PIO) કાર્ડ રાખે છે.  પછીના આ વર્ગમાં, નૃવંશ મૂળની ફિકર કર્યા વિના, ભારતીય નાગરિકોના વિદેશી પતિ અથવા પત્નીઓ પણ સમાવિષ્ટ છે. પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ વિદેશી નાગરિકોને લાગુ પડતાં ઘણા નિયંત્રણોમાંથી ધારકોને બાકાત રાખે છે, જેમ કે કેટલીક ચોક્કસ અન્ય આર્થિક મર્યાદાઓ સહીત, વિઝા અને વર્ક પરમિટની જરૂરિયાતો.       

સમગ્ર વિશ્વમાં એનઆરઆઈ (NRI)અને પીઆઈઓ (PIO) વસ્તી અંદાજિત 3 કરોડથી વધુ છે.  

1947માં આઝાદી મળ્યા બાદ પ્રથમવાર, જાન્યુઆરી 2006થી,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.indiacgny.org/php/showContent.php?linkid=174 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201123309/http://indiacgny.org/php/showContent.php?linkid=174 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ભારત સરકારે મર્યાદિત સ્વરૂપમાં ભારતીયોને, એનઆરઆઈ (NRI)ઓ અને પીઆઈઓ (PIO)ઓ એમ બેવડાં નાગરિકત્વનો પરવાનો આપતી “ભારતનું વિદેશી નાગરિકત્વ (ઓવરસિઝ સિટીઝનશીપ ઓફ ઈન્ડિયા-OCI)”ની યોજના શરૂ કરી છે.  એમ અપેક્ષિત છે કે આવનારા વર્ષોમાં OCIના પક્ષમાં પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ યોજના બંધ થઈ જાય. 

==ઇતિહાસ==
એ ચોક્કસ ધ્યાને લેવું રહ્યુ કે ખરેખર “બિન-નિવાસી ભારતીય” કહેવું એ માત્ર વ્યક્તિની કર સ્થિતિને દર્શાવે છે, એટલે કે, કોઈક, જેણે, 1961ના આવક વેરા કાયદા હેઠળ, આવક વેરા કાયદાના હેતુઓ માટે ભારતમાં વસવાટ નથી કર્યો (કલમ 6 હેઠળ), પરંતુ તો પણ તે ભારતનો નાગરિક છે.  ભારતમાં રહેઠાણ માટે, ભારતીય આવક વેરાના કાયદાના હેતુઓ માટે ભારતમાં કોઈ કેલેન્ડર વર્ષના અથવા સતત 4 વર્ષમાં ફેલાયેલા 365 દિવસમાં, ઓછામાં ઓછા 182 દિવસ વસવાટ કર્યો હોવો જરૂરી છે.  આ જરૂરિયાત તમામ વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે, જેમાં કાયદાના હેતુઓ માટે બિન-ભારતીય નાગરિકત્વ સાથેની વ્યક્તિ પણ “ભારતની રહેવાસી” બની શકે છે, પરંતુ નિવાસી ભારતીય માત્ર એ જ હશે જે ઉપરની જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે અને ભારતીય નાગરિકત્વ ધરાવે છે.  એ જ પ્રમાણે, કોઈપણ, જે કાયદા પ્રમાણે ભારતનું નિવાસી નથી, તે, સ્પષ્ટપણે બિન-નિવાસી ભારતીય છે, પરંતુ માત્ર એ લોકો જે ભારતીય નાગરિકત્વ ધરાવે છે પરંતુ રહેઠાણની જરૂરિયાતો નથી પૂરી કરતાં તેમને બિન-નિવાસી ભારતીય ગણવામાં આવે છે.  
ભારતમાંથી સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક દેશાંતર રોમાની લોકોનું હતું, પારંપરિક રીતે તેઓ “જિપ્સીઓ” શબ્દ દ્વારા ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;[http://romove.radio.cz/en/article/18158 રોમનો ઇતિહાસ અને ઉદ્ભવ]&lt;/ref&gt;   ભાષાકિય અને આનુવંશિક પૂરાવાઓ દર્શાવે છે કે રોમાનીઓ ભારતીય ઉપખંડમાં જન્મ્યા હતા, અને [[ભારત|ભારત]]થી ઉત્તરપશ્ચિમ તરફ તેમણે 11મી સદી કરતાં પહેલા દેશાંતર નહોતું કર્યું.  સામાન્ય રીતે એમ મનાય છે કે રોમાની મધ્ય ભારતમાં જન્મ્યા હતા, શક્યપણે અર્વાચીન ભારતીય રાજ્ય [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]]માં, ઈસુના જન્મના 250 વર્ષ પહેલાની આસપાસના સમયમાં તેમણે ઉત્તરપશ્ચિમ ભારત (પંજાબ પ્રાંત) તરફ સ્થળાંતર કર્યું હતું. અહીં પસાર કરેલી સદીઓમાં, રાજપૂતો અને જાટો જેવા સ્થાપિત સમૂહો સાથે તેમનો નજીકનો અરસપરસનો વ્યવહાર રહ્યો હોઈ શકે છે.  પાછળથી પશ્ચિમ તરફ તેમનું સ્થળાંતર, શક્યપણે મોટી સંખ્યામાં, ઈસુના મૃત્યુના 500 અને 1000 વર્ષ બાદના સમય દરમિયાન થયું હોવાનું મનાય છે. ક્યારેક રોમાની સાથે નજીકના સંબંધમાં ભાગીદાર તરીકે સૂચવાયેલી સમકાલીન વસ્તીઓ મધ્ય એશિયાના ડોમ લોકો અને ભારતના બંજારા છે.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Ian|last=Hancock|title=Ame Sam e Rromane Džene/We are the Romani people|page=13|isbn=1902806190}}&lt;/ref&gt; 

ઉપખંડમાંથી અન્ય એક મુખ્ય દેશાંતર દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા તરફનું હતું. તે હિન્દુ અને દક્ષિણના બૌદ્ધ રાજાઓના સૈન્ય અભિયાનના કારણે હિન્દુઓ દ્વારા શરૂ થયું હતું, અને બાદમાં સ્થાનિક સમાજ દેશાંતર વસાહતીમા પરિણમ્યો.   ચોલા, કે જેઓ તેમની નૌસૈનિક શક્તિઓ માટે જાણીતા હતા, તેમણે સુમાત્રા અને મલય દ્વીપકલ્પ પર જીત મેળવી.  ભારતીય સંસ્કૃતિનો પ્રભાવ હજુ દક્ષિણ પૂર્વ એશિયામાં, ખાસ કરીને [[બાલી|બાલી]] જેવા સ્થળોમાં ([[ઈંડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિયા]]માં) દૃઢપણે અનુભવી શકાય છે.  આ પ્રકારના કિસ્સાઓમાં, કેટલીય સદીઓ પહેલાના અપ્રવાસીઓના વંશજો માટે 'પીઆઈઓ (PIO)'નું લેબલ લગાડવું યોગ્ય નથી.  સંમિશ્રણ એટલું વધારે છે કે આ સંદર્ભમાં આવા નામકરણની કિંમત કરવી વ્યર્થ છે.

16મી સદીના મધ્યમાં મધ્ય એશિયા અને પર્સિયામાં ભારતીય વેપારી ફેલાઈ ગયા અને ચાર સદીઓ સુધી સક્રીય રહ્યા.  ત્સારદોમ ઓફ રશિયામાં વોલ્ગા(એક નદીનું નામ છે)ના મુખ પર આવેલું અસ્ત્રખાન પ્રથમ સ્થળ હતું, જ્યાં 1610 જેટલી વહેલી ભારતીય વેપારી વસ્તી સ્થપાઈ હતી. રશિયન ઇતિહાસકારોએ હિંદુ વેપારીઓની હાજરી મોસ્કો અને સેન્ટ. પીટર્સબર્ગમાં 18મી સદીમાં નોંધી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |title=રશિયામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314064200/http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bundesarchiv Bild 105-DOA0390, Deutsch-Ostafrika,Indische Kaufmannsfamilie.jpg|thumb|left|

બાહામોયોમાં ભારતીય વેપારીનું પરિવાર, જર્મન પશ્ચિમિ  આફ્રિકા, અંદાજે 1906/18.]]

19મી સદી દરમિયાન અને (ભારત પર બ્રિટિશ) રાજના આંત સુધીમાં મોટા ભાગની હિજરત કરારબદ્ધ પદ્ધતિ અંતર્ગત ગરીબ શ્રમિકોની અન્ય બ્રિટિશ વસાહતોમાં હતી.

ક્રમાનુસાર, મુખ્ય સ્થળો, મોરેશિયસ, ગાયાના, કેરેબિયન, ફિજિ અને પૂર્વ આફ્રિકા હતા. આમાંના કેટલાક દેશોમાં ઓછી સંખ્યામાં પણ કુશળ મજૂરો અને વ્યવસાયીઓ 20મી સદીમાં પોતે હિજરત કરી ગયા હતા.  એ ઘટના કે જેણે આ ફેલાવો શરૂ કર્યો, તે બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા 1 ઑગસ્ટ, 1834, ના રોજ મંજૂર કરાયેલો ગુલામી નાબૂદી કાયદો હતો, તેનાથી તમામ બ્રિટિશ વસાહતોમાંથી ગુલામ મજૂર શક્તિ આઝાદ થઈ.  જેનાથી ઘણી ખેતીવાડી વસાહતોમાં પૂરતા કામ કરનારા લોકોની અછત સર્જાઈ, કારણ કે થોડા જ વખત પર આઝાદ થયેલા મજૂરો તેમની આઝાદીનો લાભ લેવા જતાં રહ્યા.  જે ઘણી બ્રિટિશ વસાહતોમાં તમામ સ્થળોએ મજૂરોની આત્યંતિક અછતમાં પરિણમ્યું, જેનો ઉકેલ કરારબદ્ધ ગુલામીથી બંધાયેલા કામદારોને મોટા પાયે આયાત કરીને લવાયો. 
[[શ્રીલંકા|શ્રીલંકા]] અને [[બર્મા|બર્મા]]ની પાડોશી બ્રિટિશ વસાહતોમાં ચાના બગીચાઓ અને બ્રિટિશ મલય (હવે [[મલેશિયા|મલેશિયા]] અને [[સિંગાપુર|સિંગાપુર]])ના રબરના બગીચાઓ માટે કામદારોની ભરતીમાં એક અસંબંધિત પદ્ધતિ સામેલ હતી.

મધ્ય પૂર્વમાં 1970ની તેલની તેજી બાદ, સંખ્યાબંધ ભારતીયો ખાડી દેશોમાં કામ કરવા માટે સ્થળાંતરિત થયા. આધુનિક પરિવહન અને અપેક્ષાઓ સાથે, 19મી સદીના કિસ્સાઓની જેમ આ કાયમી હોવાને બદલે કરાર આધારિત હતું.  જો તેઓ ત્યાં જન્મ્યા હોય તો પણ, આ ખાડી દેશોની બિન-આરબોને નાગરિક હક્કો ન આપવાની એક સમાન નીતિ છે.

યુએસએ (USA)ની 1990ની સોફ્ટવેર તેજી અને ચઢતી અર્થવ્યસ્થાએ સંખ્યાબંધ ભારતીયોને આકર્ષ્યા, જેઓ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં સ્થળાંતરિત થયા. આજે, યુએસએ (USA)માં ભારતીયોની ત્રીજી સૌથી મોટી સંખ્યા છે.

==આજે પીઆઈઓ (PIO)==
===આફ્રિકા===
====પૂર્વ આફ્રિકા====
{{Main|Indian diaspora in East Africa}}
બ્રિટિશ વસાહતી કાળ દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં થયેલા દેશાંતર પહેલા, દક્ષિણ એશિયાઈઓના મહત્વપૂર્ણ સમૂહ, ખાસ કરીને પશ્ચિમ કાંઠેથી ([[સિંધ|સિંધ]], [[સુરત|સુરત]], કોંકણ, મલાબાર અને લંકા) નિયમિતપણે પૂર્વ આફ્રિકામાં, અને ખાસ કરીને ઝાંઝીબારનો પ્રવાસ કરતાં હતા.  એમ મનાય છે કે તેમણે આરબોના ''સામુદ્રિક વહાણો'' , મરાઠા (કોન્નાગી એન્ગ્રિઆ, કોન્હાજી આન્ગ્રે) અને શક્યપણે ચાઈનીઝ સપાટ તળિયાવાળા સઢવાળા વહાણોમાં અને [[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગીઝ]] વહાણોમાં પ્રવાસ કર્યો હતો.  આમાંથી કેટલાક લોકો પૂર્વ આફ્રિકામાં વસી ગયા અને પછી અત્યારના યુગાન્ડા જેવા સ્થળોએ ફેલાઈ ગયા.  પછી તેઓ [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ]] સાથે આવેલા ખૂબ મોટા દક્ષિણ એશિયનોના જથ્થા સાથે ભળી ગયા.

કેન્યા,યુગાન્ડા અને [[ટાન્ઝાનિયા|તાન્ઝાનિયા]]ના આધુનિક દેશોમાં ભારતીય દેશાંતર આશરે એક સદી પહેલા શરૂ થયું, જ્યારે આ બધા દેશો બ્રિટિશ પૂર્વ આફ્રિકાના ભાગ હતા.  મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ ગુજરાતી અથવા પંજાબી મૂળના હતા. તેમની સંખ્યા 1960માં 500,00 જેટલી વધારે હોઈ શકે છે. ભારતીયોના નેતૃત્વવાળા વેપાર-ધંધા આ દેશોના અર્થતંત્રના મુખ્ય આધાર હતા (અથવા છે). ભૂતકાળમાં આ વેપાર-ધંધાઓ નાની ગ્રામીણ કરિયાણાની દુકાનોથી લઈને ખાંડની મિલો હતા.  વધુમાં, ભારતીય વ્યવસાયીઓ, જેમ કે તબીબો, શિક્ષકો, ઈજનેરોએ પણ આ દેશોના વિકાસમાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. 1960માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]થી આઝાદ થયા બાદ, જે રીતે તેઓ ઓળખાતા હતા, તેમ મોટા ભાગના એશિયનો, આ દેશોમાંથી બહાર જતાં રહ્યા અથવા (1970 દરમિયાન યુગાન્ડામાંથી ઈદી અમીન દ્વારા) બળજબરીપૂર્વક બહાર કઢાયા.  તેમાંના મોટા ભાગના [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]], અથવા [[ભારત|ભારત]], અથવા યુએસએ (USA) અને કેનેડા જેવા અન્ય લોકપ્રિય સ્થળોએ જતાં રહ્યા.   

====મડાગાસ્કર====
{{Main|Indians in Madagascar}}
મડાગાસ્કરમાં ઘણા ભારતીયો વેપારીઓના વંશજો છે જેઓ 19મી સદીમાં વધુ સારી તકોની શોધમાં આવ્યા હતા.  તેમાંના મોટા ભાગના કરન (મુસ્લિમ) અને બનિઅન (હિંદુ) તરીકે ઓળખાતા લોકો ભારતીય રાજ્ય [[ગુજરાત|ગુજરાત]]ના પશ્ચિમ કાંઠેથી આવ્યા હતા.  મોટા ભાગના લોકો [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] બોલે છે, છતાં કેટલીક અન્ય ભારતીય ભાષાઓ પણ બોલાય છે. આજકાલ યુવા પેઢી ફ્રેન્ચ અથવા [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] અને મલાગાસી સહિત ઓછામાં ઓછી ત્રણ ભાષાઓ બોલે છે.  મડાગાસ્કરમાં મોટી સંખ્યામાં ભારતીયો ઉચ્ચ શિક્ષિત છે, ખાસ કરીને યુવા પેઢી, જે તેમના જ્ઞાનનો ફાળો મડાગાસ્કરના વિકાસમાં આપવા પ્રયત્ન કરે છે.  

====મોરેશિયસ====
{{Main|Indo-Mauritian}}
[[File:Anerood jugnauth n bush.jpg|thumb|upright|
મોરેશિયસના વર્તમાન પ્રમુખ એનેરોડ જુગનાશ, પૂર્વ યુએસ પ્રમુખ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ સાથે. 

ભારતીય મૂળના જુગનાથ. 

]]
ખુદ ભારતની બહાર, મોરેશિયસ જ માત્ર એવો દેશ છે જ્યાં ભારતીય મૂળના લોકો ઘણી વિશાળ સંખ્યામાં (જ્યાં આફ્રો-ત્રિનિદાડિનિઅન્સ અને ઈન્ડો- ત્રિનિદાડિનિઅન્સની એકસરખી વસ્તી છે તેવા ગાયાના, ત્રિનિદાદ અને ટોબેગો સિવાય અથવા ફિજિ કે જ્યાં એક સમયે ઈન્ડો-ફિજિઅન્સ ઘણી મોટી સંખ્યામાં હતા પણ હવે નથી) છે.  અહીં લોકો ઈન્ડો-મોરેશિયન્સ તરીકે ઓળખાય છે, અને વસ્તીના લગભગ 70% જેટલા છે.  તેમાંના મોટા ભાગના હિંદુ (77%) છે અને એક મહત્વપૂર્ણ સમૂહ મુસ્લિમોનો (22%) છે. અહીં થોડા ખ્રિસ્તીઓ, બહાઈ અને શીખો પણ છે, પરંતુ બહાઈ અને શીખ વસ્તી કુલ 1% જેટલો ઉમેરો પણ નથી કરતી.  ઘણી ભારતીય ભાષાઓ હજુ બોલાય છે, ખાસ કરીને ભોજપુરી, તમિલ, મરાઠી, તેલુગુ,[[હિંદી ભાષા| હિન્દી]] અને [[ઉર્દુ ભાષા|ઉર્દુ]], પરંતુ મોટા ભાગના ઈન્ડો-મોરેશિયન્સ હવે ઘરમાં ફ્રેન્ચ-આધારિત ક્રિઓલ ભાષા, સાથે જ વ્યાપક ક્ષેત્રોમાં ફ્રેન્ચ બોલે છે.  એવો ઇન્ડો-મોરેશિયન્સ મળવો ખૂબ અસામાન્ય છે જે સંપૂર્ણંપણે ભારતીય ભાષા જ બોલે છે.

====રિયુનિયન ====
{{Main|Réunionnais of Indian origin|Malbars}}
રિયુનિઅન (મડાગાસ્કરની પૂર્વ દિશામાં હિંદ મહાસાગરમાં આવેલો ફ્રેન્ચ ટાપુ)ની એક ચતુર્થાંસ વસ્તી ભારતીય વસ્તી છે.  મોટા ભાગના મૂળ લોકો કરારબદ્ધ કામદારો તરીકે દક્ષિણ ભારતમાંથી આવ્યા હતા. 


====દક્ષિણ આફ્રિકા====
{{Main|Indian South Africans|Tamil South Africans}}
દક્ષિણ આફ્રિકામાં મોટા ભાગના એશિયનો 19મી સદીમાં બ્રિટિશ દ્વારા ભારતથી લવાયેલા કરારબદ્ધ ભારતીય મજૂરોના વંશજો છે, આ મજૂરો મોટા ભાગે વાંસની ખેતીવાડી વસાહતોમાં કામ કરવા માટે લવાયા હતા, આ વસાહતો હવે ક્વાઝુલુ-નેટાલનો  (કેઝેડએન)(KZN) પ્રાન્ત છે.  એક લઘુમતી ભારતીય વેપારીઓની વંશજ છે, જે લગભગ એ જ સમયે દક્ષિણ આફ્રિકા આવ્યા, આ વેપારીઓ મોટા ભાગના ગુજરાત વિસ્તારમાંથી આવ્યા હતા. ઉપ-સહારા આફ્રિકાના ડરબન શહેરમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં એશિયનો છે, અને ભારતની આઝાદીના નેતા મહાત્મા ગાંધીએ 1900ની સદીની શરૂઆતમાં આ શહેરમાં વકીલ તરીકે કામ કર્યું હતું.  હકીકતે વિશ્વમાં ભારતની બહાર સૌથી વધુ સંખ્યામાં ભારતીય વંશના લોકોની સંખ્યા દક્ષિણ આફ્રિકામાં છે, એટલે કે દક્ષિણ આફ્રિકામાં જન્મેલા અને સ્થળાંતરિત થયેલા નહિં, યુ.એસ. (U.S.)ની સરખામણીએ તેમાંના મોટા ભાગના ચોથી કે પાંચમી પેઢીના વંશજ છે. વળી, સન વર્તમાન પત્ર દ્વારા જણાવાયા મુજબ, છેલ્લા 140 વર્ષો દરમિયાન 20 કરતાં વધુ મંદિરો, માત્ર નેટાલ વિસ્તારમાં જ છે.  જે મુખ્ય રૂપે હિન્દુ અને મુસ્લિમ ધાર્મિક સમૂહોના છે.  મુસ્લિમ વિદ્વાન અને સાર્વજનિક વક્તા શેખ એહમદ દીદાત દક્ષિણ આફ્રિકાના હતા.  એહમદ દીદાત [[ગુજરાત|ગુજરાત]]માં જન્મ્યા હતા અને પોતાના પરિવાર સાથે ડરબન હિજરત કરી ગયા હતા.  મોટા ભાગના ભારતીય દક્ષિણ આફ્રિકનો ભારતીય ભાષા નથી બોલતા જે પેઢીઓ દરમિયાન ‘વિસરાઈ’ ગઈ છે, તેમ છતાં તેઓ ભારતીય ફિલ્મો નિહાળવાનો અને ભારતીય સંગીત સાંભળવાનો આનંદ માણે છે.  

===એશિયા===
====ઇન્ડોનેશિયા====
{{Main|Indian Indonesian}}
કોઈ અધિકૃત આંકડા ન હોવા છતાં, એવો અંદાજ છે કે લગભગ 25,000 પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI) ઈન્ડોનેશિયામાં રહે છે, જેમાંથી એલચી કચેરી અને મેડનમાં આપણા વાણિજ્ય દૂતાવાસમાં નોંધાયેલા પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા લગભગ 5000 છે.  

ઈન્ડોનેશિયામાં ભારતીયો સદીઓથી, શ્રીવિજયા અને મેજાફિટના સામ્રાજ્યના સમયથી રહે છે, આ બંને સામ્રાજ્ય હિન્દુ હતા અને ઉપખંડથી ખૂબ પ્રભાવિત હતા.  પછી [[ભારત|ભારતીયો]] 19મી સદીમાં [[નેધરલેંડ|ડચ]] દ્વારા, કરારબદ્ધ મજૂરો તરીકે, સુમાત્રાના મેડનની આસપાસ આવેલી ખેતીવાડી વસાહતોમાં કામ કરવા માટે ઈન્ડોનેશિયા લવાયા હતા.  આમાંના મોટા ભાગના દક્ષિણ ભારતથી આવ્યા હતા, જ્યારે નોંધપાત્ર સંખ્યા ઉત્તર ભારતથી પણ આવી હતી.  મેડન ભારતીયોમાં હિંદુઓ, મુસ્લિમો અને શીખોનો સમાવેશ થાય છે.  હવે તેઓ ઈન્ડોનેશિયામાં ચાર પેઢીઓ કરતાં વધુ સમયથી છે અને ઈન્ડોનેશિયન પાસપોર્ટ ધરાવે છે.  સ્થાનિક આંકડાઓ એમ સૂચવી રહ્યા છે કે સુમાત્રામાં 40,000 જેટલા પીઆઈઓ (PIO) છે, જ્યારે વિશાળ બહુમતી હવે સંપૂર્ણપણે ઈન્ડોનેશિયન સમાજમાં આત્મસાત થઈ ચૂકી છે, તેમ છતાં તમિલ, શીખ અને બિહારી સમુદાયોના કેટલાક તત્વો હજુ તેમની સાંસ્કૃતિક પરંપરા જાળવી રહ્યા છે. 

ભારતીય ડાયસ્પોરા(વ્યાપ)માં કેટલાય હજારો સિન્ધી પરિવારોનો પણ સમાવેશ થાય છે, આ સિંધીઓ ભારતીય અપ્રવાસીના એ દ્વિતીય જથ્થાનો હિસ્સો છે જેમણે 20મી સદીના પ્રથમ ભાગમાં ઈન્ડોનેશિયાને તેમનું ઘર બનાવ્યું હતું. સિંધી સમુદાય મુખ્યત્વે વેપાર અને વાણિજ્ય સાથે સંકળાયેલો છે.

આ સમૂહોમાં, તમિલો અને કેટલેક અંશે શીખ મૂળ સ્વરૂપે [[કૃષિ|ખેતીવાડી]]માં સંકળાયેલા હતા, જ્યારે સિંધીઓ અને પંજાબીઓએ મુખ્યત્વે પોતાની જાતને કાપડ વણાટના વેપાર અને રમતગમતના ધંધામાં સ્થાપિત કર્યા.

ભારતીયોના ઈન્ડોનેશિયામાં 1970ના દાયકામાં શરૂ થયેલા મુખ્ય રોકાણના ધસારાએ, આ દેશમાં ભારતીય રોકાણકારો અને વહિવટકારોના નવા જથ્થાને આકર્ષ્યો.  ઉદ્યોગ સાહસિકો અને વેપાર વ્યવસાયીઓના આ જૂથે છેલ્લા બે દાયકાઓમાં આગળ વિસ્તરણ કર્યુ છે અને હવે તેમાં એન્જિનિઅરો, સલાહકારો, ચાર્ટર્ડ અકાઉન્ટન્ટ્સ, શરાફો અને અન્ય વ્યવસાયીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.

ઈન્ડોનેશિયામાં ભારતીય સમુદાયને ખૂબ સારી દૃષ્ટિથી જોવામાં આવે છે, તેઓ સામાન્ય રીતે સમૃદ્ધ હોય છે અને સ્થાનિક તેમજ બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓમાં વરિષ્ઠ હોદ્દાઓ ધરાવતા વ્યક્તિઓમાં સામેલ છે. 

આર્થિક કારણોને લીધે,  પીઆઈઓ (PIO)માંના મોટા ભાગના વેપારીઓ અને ધંધાદારીઓ મેડન અને સુરબાજા (સુરબાજા એ ઈન્ડોનેશિયાનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર અને પૂર્વ જાવાનું પાટનગર છે) જેવા દૂરના વિસ્તારોમાંથી જકાર્તા જતા રહ્યા છે. ઈન્ડોનેશિયામાં લગભગ અડધો ભારતીય સમુદાય જકાર્તા-સ્થિત છે; એવો અંદાજ છે કે જર્કાતાના ભારતીય સમુદાયની વસ્તીની સંખ્યા લગભગ 19000 છે.&lt;ref&gt;{{cite book |title= Rising India and Indian Communities in [[East Asia]] |last= Kesavapany |first= K. |authorlink= |coauthors= Mani, A; P. Ramasamy |year= |publisher= Institute of Southeast Asian Studies |location= |isbn= 9812307990 |pages= 234 |url= }}&lt;/ref&gt;  અહીં જકાર્તાના ભારતીય પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI) સમુદાયના છ મુખ્ય સામાજિક અને વ્યવસાયી સંગઠનો છે. ગાંધી સેવા લોક (પહેલા બોમ્બે મર્ચન્ટ્સ અસોસિએશન તરીકે ઓળખાતું ) એ સિંધી સમુદાય દ્વારા ચલાવાતી ધર્માદા સંસ્થા છે અને તે મુખ્યત્વે શૈક્ષણિક અને સામાજિક પ્રવૃતિઓમાં સંકળાયેલી છે. ઈન્ડિયા ક્લબ એ પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI)ઓની સામાજિક મંડળી છે.  ઈન્ડિયન વિમેન્સ અસોસિએશન એ  પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI)ની પત્નીઓને એકત્રિત કરે છે અને ધર્માદા પ્રવૃત્તિઓ કરે છે.  જકાર્તામાં ગુરુદ્વારા પ્રબંધક કમિટિ છે જેમાં સિંધીઓ અને સાથે જ શીખો પણ ગુરુદ્વારા પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલા છે. ઈસીએઆઈઆઈ (ECAII) દ્વિપક્ષીય આર્થિક સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપવાના લક્ષ્ય સાથે ભારતીય સમુદાયમાંથી આગળ પડતા ઉદ્યોગ સાહસિકોને ભેગા કરે છે, પરંતુ મોટા ભાગે નિષ્ક્રિય રહે છે.  આખરે, હવે અહીં (આઈસીએઆઈ (ICAI) છે. 

====મલેશિયા====
{{Main|Indian Malaysian|Chitty}}
[[File:Nicol David Khai.jpg|thumb|upright|
મહિલા સ્ક્વૉશમાં વિશ્વમાં પ્રથમ મલેશિયાની નિકોલ ડેવિડ, મૂળ કેનેડાની છે. 
]]
મલેશિયામાં વિશ્વના સૌથી વધુ પ્રવાસી ચાઈનીઝ અને પ્રવાસી ભારતીયોની વસ્તી છે. મોટા ભાગના ભારતીયોએ બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ખેતીવાડી વસાહતોના મજૂરો તરીકે દેશાંતર કર્યું હતું.  તેઓ એક મહત્વપૂર્ણ નૃવંશ સમૂહ છે, જે મલેશિયન વસ્તીના 8% કરતાં વધુ છે.  આમાંના મોટા ભાગના લોકો તમિલ છે, પરંતુ [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]]- [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] અને [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]-બોલનારા લોકો પણ તેમાં હાજર છે. તેમણે તેમની ભાષાઓ અને ધર્મને નિભાવ્યા છે — મલેશિયામાં 80% નૃવંશ ભારતીયો હિંદુઓ ગણાય છે.  વસ્તીની એક મહત્વપૂર્ણ સંખ્યા શીખો છે અને બાકીના ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમો છે.  

અહીં ભારતીયોનો એક નાનો સમુદાય, ચિટ્ટી પણ છે, જે ઈસુના મૃત્યુના 1500 વર્ષ બાદના સમય અને ચાઈનીઝો અને મયલ સ્થાનિકોના પહેલા દેશાંતરિત થયેલા તમિલ વેપારીઓના વંશજો છે.  પોતાની જાતને તમિલ માનતા, મલય(ભાષા) બોલતા, અને [[હિંદુ|હિન્દુત્વ]] પાળતા, ચિટ્ટી લોકોની સંખ્યા આજે લગભગ 2000 જેટલી છે.  

====ફિલિપાઈન્સ====
{{Main|Indians in the Philippines}}
હાલના સમયે, સંપૂર્ણપણે સમગ્ર ફિલિપાઈન્સમાં રહેતા હોય તેવા ભારતીયો અને ઈન્ડિઅન ફિલિપિનોસ, કે જે પીઆઈઓ (PIO)/[[ફીલીપાઈન્સ|એનઆરઆઈ]] (NRI) હોય, તેઓ અંદાજે 38,000 અને વધુ છે.  મોટા ભાગના [[મનિલા]], સેબૂ, અને ડાવાઓ, અને ઝામ્બોઆંગા જેવા સ્થળોએ પણ, અને 11 ટાપુઓના નામવાળા અન્ય મુખ્ય શહેરો અને નાના નગરોમાં કેન્દ્રિત છે.  ફિલિપાઈન્સમાં ભારતીયો ઈસુના મૃત્યુ બાદ 4થી સદીથી ઈસુના મૃત્યુ બાદ 17મી સદી સુધી ફિલિપાઈન્સમાં હતા. આરબો અને ઈન્ડોનેશિયનો દ્વારા [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામ]] અને કેથોલિઝમની શરૂઆત પહેલા, અને બાદમાં સ્પેનિશ લોકો દ્વારા [[હિંદુ|હિન્દુત્વ]] અને [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] ધર્મના મિશ્રણને મુખ્ય ધર્મ બનાવાયો.  આમાંની ઘણી શરૂઆતની વસ્તીઓને હજુ વધુ ઓળખી નથી શકાતી, કારણ કે ઘણાએ સ્પેનિશ વસાહતો વસતા પહેલા તેમની અટક બદલી નાંખી હતી.  

મનિલા પરના બ્રિટિશ હુમલા સાથે પણ ભારતના [[ચેન્નઈ|ચેન્નઈ]], [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]થી [[ભારત|ભારતીયો]] આવ્યા, જેમણે સ્પેનિશ લોકો પાસેથી શહેર લઈ લીધું. તેમજ 1762 અને 1763ની વચ્ચે મનિલા અને કૈન્ટા અને મોરોંગ (જે હવે રિઝાલ પ્રાન્ત છે)ની આસપાસના વિસ્તારો કબ્જે કર્યા.  તેમાંના ઘણાએ ત્યાંથી જવાનો ઈનકાર કર્યો, બંડ પોકાર્યો, અને સ્થાનિક તાગાલોગ સ્ત્રીઓને પરણી ગયા, જે સમજાવે છે કે શા માટે કૈન્ટા, રિઝાલની આસપાસના ફિલિપિનોસ [[ભારત|ભારતીય]] વંશજો છે.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Indian Communities in Southeast Asia|publisher=Institute of Southeast Asia studies|location=Philippines|url=http://books.google.com/books?id=TeExjdWUmJYC&amp;pg=PA717&amp;lpg=PA717&amp;dq=Indian+population+of+the+Philippines&amp;source=web&amp;ots=PUISKsymTd&amp;sig=NhQpjcw1jjli3NRdzG-tPThkL3s&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=3&amp;ct=result#PPA707,M1|year=2007|last=Singhs|first=Ajit | isbn=9789812304186}}&lt;/ref&gt; [[ઈંડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિયા]], [[મલેશિયા|મલેશિયા]], અને [[સિંગાપુર|સિંગોપુર]] જેવા પાડોશી દેશોમાં લગ્ન કરવા કરતાં વધુમાં વધુ, ઘણા ભારતીયોએ ફિલિપિનોસ સાથે આંતરલગ્ન કર્યા હતા, જેનું મુખ્ય કારણ છે કે તેમની વસ્તી મુખ્યત્વે મુસ્લિમ છે, અને તે યજમાન દેશામાં મુસ્લિમો સાથે લગ્ન કરવું ભારતીયો માટે પ્રતિકૂળ છે.  1930 અને 1940ના દાયકાઓ દરમિયાન, ઘણા ભારતીયો અને ભારતીય ફિલિપિનોસે ડાવાઓ સહિત ફિલિપિનોના પ્રાન્તોમાં વસવાટ કર્યો, જ્યાં ઘણા જાપાનીઝો અને જાપાનીઝ ફિલિપિનોસ તે સમયે હતા, અને હજુ પણ છે.  જ્યારે [[ફીલીપાઈન્સ|ફિલિપાઈન્સ]]નું અર્થતંત્ર મનિલામાં આધારિત હતું, ત્યારે ઘણા ત્યાં સ્થળાંતરિત થયા, જે સમજાવે છે કે શા માટે આજે અડધા જેટલા ભારતીય અને ભારતીય ફિલિપિનો સમુદાય હવે ત્યાં આધારિત છે.         

ફિલિપાઈન્સમાં મોટા ભાગના ભારતીય અને ભારતીય ફિલિપિનોસ સિંધી અને પંજાબી છે, પરંતુ ત્યાં મોટા પ્રમાણમાં તમિલ વસ્તી પણ છે. ઘણા લોકો તાગાલોગ અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]ની સાથોસાથ પ્રાન્તો અને ટાપુઓની સ્થાનિક ભાષામાં સહજ છે.  ઘણા તેમના કાપડ વેચાણ અને [[માર્કેટિંગ|ખરીદ-લે-વેચના]] મુખ્ય ધંધા સાથે સમૃદ્ધ મધ્યમ અને ઉચ્ચ વર્ગના છે. શીખો મોટા પાયે ધિરાણ, અને વેચાણ અને [[માર્કેટિંગ|ખરીદ-લે-વેચ]]માં સામેલ છે.  મોટા ભાગના ભારતીયો અને ભારતીય ફિલિપિનો હિન્દુ અને શીખ છે, પરંતુ ફિલિપિનો સંસ્કૃતિમાં ભળી ગયા છે અને કેટલાક કેથોલિક છે. અહીં મનિલામાં મુખ્ય હિન્દુ અને શીખ મંદિર છે, અને સમગ્ર ફિલિપાઈન પ્રાન્તોમાં પણ છે.     

====સિંગાપોર====
{{Main|Indians in Singapore}}
[[File:President of Singapore SR Nathan.jpg|thumb|upright|સિંગાપોરના વર્તમાન પ્રમુખ, એસ. આર. નાથન, ભારતીય મૂલના તમિલ છે. 


]]
'''સિંગાપુરમાં ભારતીયો'''  –દક્ષિણ એશિયન પૈતૃક વંશના લોકો તરીકે ઓળખાય છે – અને દેશના 10% નાગરિકો અને સ્થાયી રહેવાસીઓ જેટલા છે, જે તેમને [[સિંગાપુર|સિંગાપુર]]નો ત્રીજો સૌથી મોટો નૃવંશ સમૂહ બનાવે છે.     શહેરોમાં, સિંગાપુર સૌથી વધુ પ્રવાસી  ભારતીય વસ્તીઓમાંની એક ધરાવે છે.

પ્રાચીન ભારત સાથેના સંપર્કે સિંગાપુરના દેશી મલય સમાજ પર ઊંડી સાંસ્કૃતિક અસર છોડી છે, તેમ છતાં નૃવંશ ભારતીયોનું ટાપુ તરફનું સામૂહિક દેશાંતર, 1819માં બ્રિટિશ દ્વારા આધુનિક સિંગાપુર સ્થપાવાની સાથે જ શરૂ થયું. પ્રારંભમાં, ભારતીય વસ્તી ઘણી ઓછી હતી, મુખ્યત્વે કામદારો તરીકે આવેલા યુવાન પુરુષો, સૈનિકો અને કેદીઓનો તેમાં સમાવેશ થાય છે.  મધ્ય-20મી સદી સુધીમાં, વધુ સમતોલ જાતિ પ્રમાણ અને વધુ સારા વય સમૂહોના પ્રસાર સાથે, એક સ્થાયી સમાજ ઉભરી આવ્યો હતો.  [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], ચાઈનીઝ અને મલયની સાથોસાથ, તમિલ એ સિંગાપુરની ચાર અધિકૃત ભાષાઓમાંની એક છે.   

અપ્રમાણસર વિશાળ ભદ્ર અને નિમ્ન આવકવાળા સમૂહો સાથે, સિંગાપુરની ભારતીય વસ્તી તેના વર્ગીય સ્તરો માટે જાણીતી છે.  ભારતમાંથી સારી રીતે ભણેલા અને અકુશળ હિજરતીઓ એમ બંનેના આવવા સાથે, અને સિંગાપુરમાં વધતી આવક સમાનતાના ભાગ રૂપે, 1990ના દાયકામાં આ લાંબા-સમયથી ચાલતી સમસ્યા વધુ દ્રશ્યમાન બની. ભારતીયો અન્ય મુખ્ય લઘુમતી સમૂહ, મલયો કરતાં વધુ આવક કમાતા હતા.  આ સમૂહો કરતાં ભારતીયો યુનિવર્સિટીની પદવીઓ ધરાવતા હોય તેવી શક્યતા પણ ખૂબ વધુ હતી.  જો કે, મુખ્યપણે સ્થાનિક-સ્તરે જન્મેલા ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ જાહેર પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં મુખ્ય પરિક્ષાઓમાં નબળો દેખાવ કરતાં હતા.    

નાની બહુમતીઓ બનાવતા શીખો અને હિન્દુઓ સાથે, સિંગાપુરના ભારતીયો વિવિધ ભાષા અને ધર્મવાળા છે.  અહીં લગભગ 200 વર્ષ કરતાં વધુ, ભારતીય સંસ્કૃતિ ટકી છે અને વિકસી છે. મધ્યથી અંતની 20મી સદી સુધીમાં, વ્યાપક સિંગાપોરિયન સંસ્કૃતિમાં ભારતીય તત્વો વિખરાઈ ગયા તેથી પણ, કેટલીક હદ સુધી, આ સમકાલીન દક્ષિણ એશિયાઈ સંસ્કૃતિઓ કરતાં કંઈક જૂદુ થઈ ગયુ હતું.  1990ના દાયકાથી, નવા ભારતીય અપ્રવાસીઓએ સ્થાનિક ભારતીય વસ્તીનું કદ અને ગૂંચવણ બંને વધારી દીધી.  કેબલ ટેલિવિઝન અને [[ઇન્ટરનેટ|ઈન્ટરનેટ]] જેવી આધુનિક સંચાર વ્યવસ્થાઓએ એકસાથે, ઊભરતી વૈશ્વિક ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથે સિંગાપુરને જોડી દીધું છે.           

રાષ્ટ્રીય જીવનમાં અનેક ક્ષેત્રોના નેતાઓ તરીકે જાણીતા ભારતીય વ્યક્તિઓએ સિંગાપુરમાં લાંબા સમયથી એક છાપ છોડી છે.  સામૂહિકપણે પણ ભારતીયો, રાજકારણ, શિક્ષણ, મુત્સદ્દીગીરી અને કાયદા જેવા ક્ષેત્રોમાં સારી રીતે પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે, અને કેટલીકવાર ઘણી સારી રીતે પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે. 
અહીં ભારતીયોનો એક નાનો સમુદાય, ચિટ્ટી પણ છે, જે ઈસુના મૃત્યુના 1500 વર્ષ બાદના સમય અને ચાઈનીઝો અને મયલ સ્થાનિકોના પહેલા દેશાંતરિત થયેલા તમિલ વેપારીઓના વંશજો છે. પોતાની જાતને તમિલ માનતા, મલય(ભાષા) બોલતા, અને હિન્દુત્વ પાળતા, ચિટ્ટી લોકોની સંખ્યા આજે લગભગ 2000 જેટલી છે.  

===અમેરિકા===
====કેનેડા====
{{Main|Indo-Canadian}}
સ્ટૅટિસ્ટિક્સ કેનેડા(કેનેડિયન સમવાયી સરકારી એજન્સી છે) મુજબ, 2006માં, “પૂર્વ ભારતીય”, દક્ષિણ એશિયન અથવા ઈન્ડો-કેનેડિયન સહિત, પોતાને ભારતીય મૂળના ગણાવતા હોય તેવા લોકો 962,665 જેટલા હતા.  2001માં, કેનેડામાં ભારતીય મૂળના કુલ લોકોમાંથી 34% લોકો શીખો, 27% હિન્દુઓ, 17% મુસ્લિમો અને 16% લોકો ખ્રિસ્તીઓ (7% પ્રોટેસ્ટન્ટ/ઇવેજેલિકલ, 9% કૅથલિક)નું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં હતા.&lt;ref&gt;http://www.statcan.gc.ca/pub/89-621-x/89-621-x2007004-eng.htm#6&lt;/ref&gt;  તો સરખામણીએ કેટલાક ભારતીય મૂળના લોકોને કોઈ ધાર્મિક સંબંદ્ધતા નથી. મુખ્ય ભારતીય નૃવંશ સમાજો પંજાબીઓની સાથોસાથ ગુજરાતીઓ, તમિલ (શ્રીલંકનની વિરુદ્ધના ભારતીયો તરીકે ), ઈન્ડો-કેરેબિયન (ગણતરીએ લગભગ 200,000), કેરળવાસીઓ, બંગાળીઓ, સિંઘીઓ અને અન્ય પણ છે.


ઈંગ્લેન્ડના લંડનમાં રાણી વિક્ટોરિયાની હિરક જયંતીની ઉજવણીમાં ભાગ લઈને, 1897માં, ઘરે પરત ફરવાના રસ્તા પર જે ભારતીય સેના, કેનેડામાંથી પસાર થયા, તેઓ કેનેડામાં વસનારા પ્રથમ ભારતીયો હતા.  કેટલાક, બ્રિટિશ કોલંબિયામાં રહી ગયા હોય તેમ મનાય છે, અને અન્ય પછી ત્યાં પરત ફર્યા.  પંજાબી ભારતીયો ખેતી અને વનસંવર્ધન વિદ્યાની શક્યતાઓથી આકર્ષાયા હતા.  તેઓ મુખ્યત્વે કામની તકો શોધનારા પુરુષ શીખો હતા.  1838થી કેરેબિયન ગયેલા કરારબદ્ધ ભારતીય કામદારોના વંશજો, ઈન્ડો-કેરેબિયનોએ, ત્રિનિદાદિયન વૈદક વિદ્યાર્થી કેનેથ મહાવીર અને ડેમરેરા (હવે ગાયાના) કારકુન એમ. એન. સંતુના, એમ બંનેના 1908માં, આગમન સાથે કેનેડામાં પ્રારંભિક સ્વરૂપ આપ્યું. 

કથિતપણે પ્રથમ ભારતીય અપ્રવાસીઓને સ્થાનિક ગોરા કેનેડિયનો પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં જાતિવાદનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.  જાતિગત રમખાણોએ આ અપ્રવાસીઓને નિશાન બનાવ્યા, સાથોસાથ નવા ચાઈનીઝ અપ્રવાસીઓ પણ તેનો ભોગ બન્યા.  મોટા ભાગનાએ [[ભારત|ભારત]] પરત ફરવાનું નક્કી કર્યુ, જ્યારે કેટલાક ત્યાં જ રહી ગયા.  તેમાંના ઘણાએ આ સ્થળ છોડવાનું નક્કી કર્યું તેનું વધુ એક કારણ એ છે કે, કેનેડિયન સરકારે 1919 સુધી આ પુરુષો પર તેમના પત્ની અને બાળકોને અહીં લાવવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.  20મી સદીની શરૂઆતમાં ઘણા ભારતીયોને કેનેડા આવતા અટકાવવા માટે ક્વોટાઓ (નિયત હિસ્સો) નક્કી કરાયા હતા.  1957માં ક્વોટાની સંખ્યા 300 જેટલી વધારાઈ ત્યાં સુધી, આ ક્વોટાઓમાં એક વર્ષ દરમિયાન 100 કરતાં ઓછા લોકોને આવવાની પરવાનગી અપાતી. 1967માં, તમામ ક્વોટાઓને ખતમ કરી દેવાયા હતા.  ત્યાર પછીનું દેશાંતર પોઈન્ટ પદ્ધતિ પર આધારિત હતું, આ પ્રકારે ઘણા બધા ભારતીયોને પ્રવેશવાની પરવાનગી મળી.  જ્યારથી આ ખુલ્લા-દ્વારની નીતિ અપનાવાઈ છે, ભારતીયોએ મોટી સંખ્યામાં આવવાનું ચાલુ કર્યુ છે, અને દર વર્ષે આશરે 25,000-30,000 લોકો આવે છે. (ચાઈનીઝો બાદ આ સંખ્યા, ભારતીયોને કેનેડા દેશાંતરિત થતું ભારતીયોનું બીજું સૌથી મોટું સમૂહ બનાવે છે)

જ્યાં 70%થી વધુ ભારતીયો રહે છે, તેવા ટોરંટો, અને વૈંકૂવર જેવા મોટા શહેરી કેન્દ્રોમાં મોટા ભાગના ભારતીયો દેશાંતરિત થવાનું પસંદ કરે છે.  કૈલગરી, એડમોન્ટાન અને મોન્ટ્રિઅલમાં પણ નાના સમાજો વધી રહ્યા છે.  વૈંકૂવરમાં ભારતીયો [[પંજાબ|પંજાબ]], [[ગુજરાત|ગુજરાત]], [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્ર પ્રદેશ]] અને [[કેરળ|કેરળ]] જેવા, ભારતના વિવિધ સ્થળોએથી આવ્યા છે.   નાના ભારત તરીકે ઓળખાતું એક સ્થળ વૈંકૂવરમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. મોટા ભાગે ભારતીયો વૈંકૂવરમાં સરેના ઉપનગરમાં અથવા નજીકના એબોટ્સ્ફોર્ટમાં રહે છે, પરંતુ વૈંકુવરના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ ભારતીયો મળી આવે છે.  વૈંકૂવરના ભારતીયોમાં બહોળી બહુમતી શીખ મૂળના લોકોની છે અને શીખ સમાજે તેમના વિવિધ સુપ્રીમ કોર્ટ ના ન્યાયાધીશો, ત્રણ મુખ્ય સરકારી વકિલો અને એક પ્રાન્તીય પ્રધાનમંત્રી સાથે રાજકારણ તેમજ અન્ય વ્યવસાયોમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.

[[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]માં ગ્રેટર ટોરંટો એરિઆ ભારતીય વંશજોની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવે છે, 2006ની ગણતરી પ્રમાણે 484,655 જેટલા ભારતીય મૂળના રહેવાસીઓ ત્યાં હતા, જે 2007માં ન્યૂ યોર્ક માટેના અમેરિકન સમાજ કમ્બાઈન્ડ સ્ટૅટિસ્ટિકલ એરિઆના સર્વેક્ષણ દ્વારા 575,541ના આંકડાથી પાર કરી જાય છે. જો કે, ટોરંટોની ગણતરીમાં (પણ ન્યૂ યોર્કની ગણતરીમા નહિં) પશ્ચિમી ભારતીયો/ઈન્ડો-કેરેબિયનોના વંશજોની ગણતરી પણ થાય છે.      

====કેરિબિયન====
{{Main|Indo-Caribbean}}
[[File:Shivnarine Chanderpaul.jpg|thumb|upright|
શીવ ચંદ્રપૌલ, વેસ્ટેન્ડિઝના સફળ ક્રિકટરોમાંથી એક. ]]
1838થી 1917ના બ્રિટિશ રાજ એટલે કે, બ્રિટિશ ઈન્ડિયા વખતે ગુલામીપ્રથાની નાબૂદી અને મજૂરોની માગને પહોંચી વળવાના હેતુથી પાંચ લાખ કરતા પણ વધુ [[ભારત|ભારતીયો]]ને કરારબદ્ધ નોકર તરીકે બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ લઈ જવાયા હતા. જેના ભાગરૂપે 5 મે, 1838ના રોજ સૌપ્રથમ બે વહાણ બ્રિટિશ ગિયાના (હાલનું ગયાના) પહોંચ્યા હતા. 

અંગ્રેજીભાષા બોલતા કેરેબિયનમાં રહેતા બહુમતિ ભારતીયો [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]] અને પશ્ચિમ [[બિહાર|બિહાર]]માંથી આવ્યા છે, જ્યારે ગ્વાડેલૂપ અને માર્ટીનિકમાં મહ્દઅંશે [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]] અને [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]થી લાવવામાં આવેલા ભારતીયો હતા.

આ સિવાય અહીં દક્ષિણ એશિયાના કેટલાક ભાગોમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકો છે, જેમાં હાલના [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] અને બાંગ્લાદેશના લોકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો.  જ્યારે અન્ય ઈન્ડો-કેરેબિયન લોકો અગાઉ ત્યાં પહોંચેલા ભારતીય તબીબો, ગુજરાતી વેપારીઓ અને કેન્યા તથા યુગાન્ડાથી આવેલા લોકો કરતા ઉતરતા હતા. વર્તમાન સમયમાં ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સ સેઈન્ટ માર્ટિન/સિન્ટ માર્ટીન અને અન્ય ડ્યૂટી ફ્રી ટાપુઓ પર જોવા મળે છે, જ્યાં તેઓ વેપારમાં સક્રિય છે.  

ઈન્ડો-કેરેબિયન લોકો ગયાના, [[સુરીનામ|સુરીનેમ]] તથા ત્રિનિદાદ અને ટોબેગોનો સૌથી મોટો જાતિય સમૂહ છે.  તેઓ જમૈકા, સેન્ટ વિન્સેન્ટ અને ગ્રેનેડિન્સ અને અન્ય દેશોમાં બીજી સૌથી મોટી બહુમતી છે.  જ્યારે બહામસ, બાર્બાડોસ, બેલિઝ, ફ્રેન્ચ ગયાના, ગ્રેનાડા, પનામા, સેંટ લૂસિયા, [[હૈતી|હૈતી]], માર્ટીનિક અને ગ્વાડેલૂપમાં તેઓની સંખ્યા જૂજ છે.  

ભારતીય મજૂરો અને તેમના અનુગામીઓએ અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને પણ આ દેશોના વિકાસમાં સક્રિય થઈ પ્રદાન આપ્યું.  ઓલ્ડ હાર્બર બેમાં પૂર્વ ભારતીયોના આગમનનો 13મી મેનો દિવસ આજે પણ જમૈકામાં ઊજવાય છે.  જ્યારે 2003માં માર્ટીનિક ભારતીયોના આગમનની 150મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરાઈ હતી.  

2004માં ગ્વાડેલૂપમાં પણ  તે કરવામાં આવી હતી.  આ ઉજવણી ફક્ત ભારતીય લઘુમતીઓની જ ઓળખ માટે નથી, પરંતુ ભારતીયોના સ્થાનિક સંસ્કૃતિ સાથેના ઐક્ય અને [[કૃષિ|ખેતી]]થી લઈને શિક્ષણ, રાજકારણ અને સમૃદ્ધ વૈવિધ્યસભર સંસ્કૃતિને [[ફ્રાન્સ|ફ્રેન્ચ]] અને અન્ય સ્થાનિક સત્તાધારીવર્ગનું પણ સમર્થન છે.  આ ઉજવણીમાં બે ટાપુની સમગ્ર બહુવંશીય પ્રજા ભાગ લે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cqoj.typepad.com/chest/2005/02/english_version.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929041228/http://cqoj.typepad.com/chest/2005/02/english_version.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

====યુનાઇટેડ સ્ટેટસ ઓફ અમેરિકા====
{{Main|Indian American}} 

ભારતીયોએ ઉત્તર અમેરિકામાં સ્થળાંતર કરવાની શરૂઆત 1890માં કરી હતી.  એબોટ્સ્ફોર્ડ, બ્રિટિશ કોલમ્બિયા અને કેનેડામાં છેલ્લાં 100 કરતા પણ વધુ વર્ષોથી શીખ-કેનેડિયન પ્રજા વસવાટ કરે છે.  સરકારે ત્યાં મંદિર બાંધ્યુ એ પછી [[ભારત|ભારત]]ના હિંદુઓએ ત્યાં ઠરીઠામ થવાનું શરૂ કર્યું હતું. કેનેડામાં રહેતા શીખો જ્યારે ભારતમાં પોતાના ઘરે જાય છે ત્યારે તેઓ ઘણીવાર પોતાના સ્વજનોને આ મંદિર વિશે વાત કરે છે.  આ બધી વાતો હિંદુઓને ઉત્તર અમેરિકામાં જઈને ત્યાં વસવાટ કરવા માટેના કારણો આપવામાં મદદરૂપ થતી.  પ્રથમ હિંદુ પરિવાર 1889માં અહીં પહોંચ્યો હતો, જેમના માટે સરકારે ખાસ એક મંદિર બાંધી આપ્યુ હતું. આ મંદિરે વધુને વધુ હિંદુઓને અહીં આવવા માટે પ્રેર્યા હતા.  જોકે ત્યાર પછી થોડા જ સમયમાં શહેરમાં અનેક મંદિરોનું નિર્માણ થઈ ગયું હતું.  પરંતુ શીખોને એવું કહીને મંદિરો બાંધવાની છૂટ નહોતી અપાઈ કે ‘શીખ હિંદુ ધર્મનો જ એક ફાંટો હોવાના કારણે તેમણે મંદિરમાં પૂજા કરવી જોઈએ નહીં તો, પૂજા ન કરવી જોઈએ.’ તેઓ પૂજાના અન્ય સ્થળો માટે વધારાનો ખર્ચ કરવા માંગતા ન હતા કારણ કે ત્યાં પહેલેથી આવા અનેક સ્થળો હતા. તેથી તેમણે શીખોને આવું કહ્યું હતું. ત્યાર પછી 75%થી પણ વધુ શીખો મંદિરોમાં પૂજા કરવા લાગ્યા હતા, જ્યારે લગભગ એકસોથી વધુ શીખોએ તેનો વિરોધ કરતા કહ્યું હતું કે, તેઓનો ધર્મ સ્વતંત્ર છે, તેથી તેમની પૂજાનું સ્થળ પણ અલગ જ હોવું જોઈએ. ત્યાર પછી શીખો આશરે 22 વર્ષ એટલે કે, 1911 સુધી તેમના હક માટે લડતા રહ્યા અને પ્રથમ ગુરુદ્વારાનું નિર્માણ થયું. જોકે આ ગુરુદ્વારા અમેરિકામાં નહીં પણ કેનેડામાં હતું, કારણ કે અમેરિકન સરકાર જાપાન અને યુરોપમાં યુદ્ધમાં વ્યસ્ત હતી. અત્યારે પણ અમેરિકામાં ખૂબ જ ઓછી અને કેનેડામાં ઘણી બધી ગુરૂદ્વારા છે.  એબોટ્સ્ફોર્ડના સાઉથ ફ્રેઝર વે પરનું 1911માં નિર્માણ પામેલું ગુરૂદ્વારા ઉત્તર અમેરિકાનું સૌથી જૂનું શીખ મંદિર છે.  

યુ.એસ. (U.S.)માં 19 અને 20મી સદીમાં પણ બહારથી આવીને સ્થાયી થવાની પ્રક્રિયાની શરૂઆત થઈ હતી. જ્યારે વાનકુવરમાં શીખોનું આગમન થયું ત્યારે તેઓ એ હકીકતથી વાકેફ થયા કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો એક હિસ્સો હોવા છતાં કેનેડામાં તેમનું કોઈ જ વજૂદ નથી, અહીં તેમની સાથે ખુલ્લેઆમ દુર્વ્યવહાર કરવામાં આવતો.  જોકે તેમાંના કેટલાક સફળ લોકોએ યુ.એસ. (U.S) જઈ સિયેટલ અને સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં સ્થાયી થયા, એશિયાથી આવતા અનેક વહાણો તેમને આ બંદરો પર ઉતારતા હતા. આ લોકો મોટે ભાગે પંજાબ પ્રાંતના શીખો હતા.  જોકે યુ.એસ. (U.S.) માં તો તેઓ ''હિંદુઓ''  તરીકે જ ઓળખાતા હતા. (કારણ કે એક સામાન્ય અમેરિકનના મનમાં એવી ગેરમાન્યતા હતી કે ભારતમાં બધા હિંદુ જ હોય અને બીજું મૂળ અમેરિકનો આ પ્રખ્યાત ઈમિગ્રેન્ટ્સ માટે એક ખાસ શબ્દ ઈચ્છતા હતા, જે બાદમાં તેમને ઈન્ડિયન તરીકે ઓળખવા લાગ્યા હતા). 

[[File:Bobby Jindal, official 109th Congressional photo.jpg|thumb|left|upright|બોબી જિન્દાલ, લ્યુસિઆના રાજ્યના 55માં અને વર્તમાન રાજ્યપાલ ]] 
આ દરમિયાન યુ.એસ. (US) માં એશિયાઈ સ્ત્રીઓના સ્થળાંતર તરીકે આવવા પર પ્રતિબંધ હતો, કારણ કે અમેરિકન સરકારે કેલિફોર્નિયા સહિત કેટલાક પશ્ચિમી રાજ્યો વતી 1917માં એક ખરડો પસાર કર્યો હતો, જે ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં ચાઈનીઝ, જાપાનીઝ અને ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સના પ્રવાહનો સામનો કરી રહ્યા હતા.  પરિણામે કેલિફોર્નિયામાં રહેતા અનેક દક્ષિણ એશિયાઈ પુરુષોએ મેક્સિકન સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.  આવા અનેક કુટુંબો કેલિફોર્નિયાની સેન્ટ્રલ વેલીમાં ખેડૂતો તરીકે જીવન વ્યતીત કરી રહ્યા હતા, આ પ્રક્રિયા આજે પણ ચાલુ છે.  જોકે આ પહેલવહેલા ઈમિગ્રન્ટ્સને મતાધિકાર, ફેમિલિ રી-યુનિફિકેશન અને સિટીઝનશિપ જેવા હક અપાયા ન હતા.  1923માં સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ''યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વિરુદ્ધ ભગત સિંઘ ઠિંડ'' નો ચુકાદો આપતા કહ્યું કે ભારતથી આવેલા લોકો (એ વખતે બ્રિટિશ ઈન્ડિયા, ઉદા. દક્ષિણ એશિયાઈ) નાગરિકત્વ માટે ગેરલાયક ઠરે છે. જોકે ત્યાર પછીના થોડા જ વર્ષોમાં ઠિંડ ન્યૂ યોર્કના નાગરિક હતા.  ભગત સિંઘ ઠિંડ [[ભારત|ભારત]]ના શીખ હતા, જે ઓરેગોનમાં સ્થાયી થયા હતા, ઓરેગોનમાં પણ તેમણે નાગરિકત્વ માટે અરજી કરી હતી જે ફગાવી દેવાઈ હતી.&lt;ref&gt;http://www.pbs.org/rootsinthesand/i_bhagat1.html&lt;/ref&gt; 

જોકે આશરે અર્ધી સદીના પ્રતિબંધ બાદ અને દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ પછી યુ.એસ. (US) ઈમિગ્રેશન પોલિસી (અમેરિકા અપ્રવાસી નીતિ) માં ફેરફાર કરીને બિન-ગોરા લોકોને પણ ફેમિલી રિ-યુનિફિકેશન (કુંટુંબ- એકીકરણ) માટે મંજૂરી આપવામાં આવી.  આ ઉપરાંત એશિયાઈ લોકોને નાગરિકત્વ અને મતાધિકાર પણ આપવામાં આવ્યા.

હવે 1940 પહેલાં આવેલા ઘણા પુરુષો પોતાના પરિવારને યુ.એસ. (U.S.) લાવી શકતા હતા, જેમાંના મોટા ભાગના કેલિફોર્નિયા અને પશ્ચિમી દરિયાપટ્ટી પર આવેલા રાજ્યોમાં સ્થાયી થયા હતા.  

ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સનો બીજો પ્રવાહ 50, 60, 1970 અને 1980ના દાયકાઓમાં આવ્યો.  તેમાંના મોટા ભાગના લોકો શીખ હતા જે નવા ‘કલર બ્લાઈન્ડ’ ઈમિગ્રેશન લો થકી પોતાના પરિવાર સાથે જોડાઈ રહ્યા હતા, અને અન્ય લોકોમાં વ્યવસાયીઓ અને વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થતો હતો, જે સમગ્ર ભારતમાંથી અહીં આવ્યા હતા.  શીત યુદ્ધના આ દિવસોમાં સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ ઉદ્યોગ એન્જિનિયરોની જરૂરિયાત સર્જાઈ, જેમાંના ઘણાં બધા ભારતીયો હતા.  1980 અને 1990 સુધીમાં ગુજરાતીઓ તે સાથે જ દક્ષિણ ભારતીયો પણ પહોંચી ગયા હતા.  ''જોકે દક્ષિણ ભારતીય લોકો પંજાબી શીખો કરતા વધુ ન હતા,જ્યારે ગુજરાતીઓની સંખ્યા પંજાબીઓ કરતા પણ વધુ હતી.  '' ભારતીયોમાં ''સૌથી મોટો સમૂહ ગુજરાતીઓ અને પંજાબીઓ'' નો હતો. (''needs citation''  - હવાલાની જરૂર છે).  ઈમિગ્રન્ટ્સનો નવો અને કદાચ સૌથી મોટો પ્રવાહ ‘ઈન્ટનેટ બૂમ’ (ઈન્ટરનેટ ક્ષેત્રે આવેલી આકસ્મિક તેજી) દરમિયાન 1990ના અંતિમ અને વર્ષ 2000 પહેલાંના ગાળામાં આવ્યો.  પરિણામે હાલ યુ.એસ. (U.S.)માં વસતો સૌથી મોટો ડાયસ્પોરા સમાજ ભારતીયોનો છે, જેમની વસ્તી અંદાજે 2.7 મિલિયન છે. સૌથી પહેલાં યુએસ (US)માં આવેલા ભારતીયો ટેક્સી ડ્રાઈવર, મજૂર, ખેડૂત કે નાના વેપારીઓ હતા, જ્યારે ત્યાર પછીના ભારતીયો વ્યવસાયી અથવા તો અહીં જ સ્નાતક થઈને કોઈ વ્યવસાયમાં ગયા હોય એ લોકો હતા.  તેઓ હાઈ-ટેક ઈન્ડસ્ટ્રીના પ્રતાપે અત્યંત ધનિક બન્યા હતા, અને કદાચ તેઓ અહીંના સૌથી સમૃદ્ધ ઈમિગ્રન્ટ્સ છે.  તેઓ જીવનમાં દરેક સ્તરે પ્રગતિ કરી છે, ખાસ કરીને શિક્ષણ, ઈન્ફર્મેશન ટેક્નોલોજી અને મેડિસિનમાં.  ફક્ત 2007-08માં જ અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓમાં ભારતીય મૂળના 4000થી પણ વધુ પ્રોફેસર અને 84,000 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ હતા.  ધ અમેરિકન એસોસિયેશન ઓફ ફિઝિશિયન ઓફ ઈન્ડિયન ઓરિજિનમાં 35,000 સભ્ય છે. ''ફોર્ચ્યુન મેગેઝીને''  2000માં કરેલા એક અંદાજ મુજબ [[સિલિકૉન વૅલી|સિલિકોન વેલી]]ના ભારતીય ઉદ્યોગ સાહસિકો $250 બિલિયનનું ટર્નઓવર કરે છે.  અમેરિકન સરકાર દ્વારા નિયુક્ત એક ઉચ્ચ સ્તરીય નિષ્ણાત સમિતિએ આપેલા અહેવાલ મુજબ, બિન-નિવાસી ભારતીય સમુદાયની સામૂહિક સંપત્તિ આશરે એક ટ્રિલિયન ડોલર જેટલી હોવાનો અંદાજ છે.[http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85477] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012084827/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85477 |date=2012-10-12 }}

હાલ યુ.એસ. (U.S.)માં ભારતીય ડાયાસ્પોરા ન્યૂ યોર્ક જેવા મેટ્રોપોલિટન શહેરોમાં સ્થાયી થયો છે. (યુ.એસ. (U.S.) સેન્સસના 2007 અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વેના અંદાજ મુજબ અહીં 5,75,541 એમ સૌથી વધુ ભારતીય અમેરિકનો વસે છે). આ ઉપરાંત તેઓ વોશિંગ્ટન, બોસ્ટોન, ફિલાડેલ્ફિયા, એટલાન્ટા, શિકાગો, ડલાસ, લોસ એન્જલસ, સાન ફ્રાન્સિસ્કો, ડેટ્રોઈટ અને હ્યુસ્ટન જેવા લગભગ દરેક મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોમાં ભારતીયોની વસ્તી છે.

===યુરોપ===
====યુનાઈટેડ કિંગડમ====
{{Main|British Indian|Indian community of London}}
[[File:Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg|thumb|upright|ફ્રેડી મર્ક્યુરી, જાણીતા ગાયક અને ખૂબ જ સફળ રૉક બેન્ડ ક્વીનના સ્થાપક, જેઓ પરસી મૂળના હતા અને ભારતમાં ઊછર્યા હતા. 

]]
હાલ યુનાઈટેડ કિંગ્ડમમાં ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સની ત્રીજી પેઢી વસી રહી છે.  ટકાવારીની દૃષ્ટિએ પણ યુકે (UK)માં વસતા ભારતીયો [[એશિયા|એશિયા]] બહારની સૌથી મોટી બહુમતી છે, જ્યારે વસ્તીની રીતે તેઓ બીજા નંબરનો સૌથી મોટો સમાજ છે, ફક્ત [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] જ યુકે (UK) કરતા ભારતીયોની વધુ વસ્તી ધરાવે છે, જ્યારે તે કેનેડાની લગોલગ છે. 


યુનાઈટેડ કિંગ્ડમની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિ સાથે ભારતીય સંસ્કૃતિ સતત ઐક્ય સાધી રહી છે, જેની સૌથી ઉત્તમ ‘વિદેશી’ અસર ''માય બ્યુટિફૂલ લોન્ડ્રેટ''  જેવી ફિલ્મો સહિત હાલમાં આવેલી કૌટુંબિક ફિલ્મ ''બેન્ડ ઈટ લાઈક બેકહામ'' માં દેખાઈ રહી છે.  આ ઉપરાંત ભારતીય વાનગીઓ પણ બ્રિટિશ ભોજનનો અતૂટ હિસ્સો બની ચૂકી છે. 


યુકે (UK)રાષ્ટ્રીય વસ્તી ગણતરી એપ્રિલ 2001 મુજબ&lt;ref&gt;http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Product.asp?vlnk=13675&lt;/ref&gt;
યુકે (UK)માં ભારતીય મૂળના 1,051,800 લોકો વસવાટ કરે છે. જેમાં મોટે ભાગે તમિલો, પંજાબીઓ, ગુજરાતીઓ, બંગાળીઓ અને એંગ્લો ઈન્ડિયનોનો સમાવેશ થાય છે.  ભારતીયોની કુલ વસ્તીમાં હિંદુઓ 45%, શીખો 29%, મુસ્લિમો 13% અને ખ્રિસ્તીઓ 5% છે. જ્યારે બાકીનામાં (15,000) જૈન, પારસી, બૌદ્ધ અને અન્ય લોકો કે જેમણે પોતાના ધર્મ તરીકે કંઈ જ દર્શાવ્યું નથી તેમનો સમાવેશ થાય છે. 2005ના આંકડાઓ પ્રમાણે ઈંગ્લેન્ડની કુલ વસ્તીમાં 2.41% એટલે કે, લગભગ 1,215,400 (જુઓ ઈંગ્લેન્ડની વસ્તીવિષયક માહિતી) લોકો ભારતીયો છે,  જોકે તેમાં મિશ્ર વંશના લોકોનો સમાવેશ નથી કરાયો. જ્યારે 2008માં પણ આ જ વલણ ચાલુ રહેતા યુકે (UK)માં ભારતીયોની વસ્તી (મિશ્ર વંશીય ભારતીયો સહિત) 1,600,000થી પણ વધુ હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bharatstudent.com/study-abroad/uk.php |title=યુ.કે.માં વસતા 1.6 મિલિયન ભારતીયો   |access-date=2011-04-01 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323131038/http://www.bharatstudent.com/study-abroad/uk.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


યુનાઈટેડ કિંગ્ડમમાં મોટા ભાગના ભારતીયો લંડન, મિડલેન્ડ્સ, નોર્થ વેસ્ટ અને યોર્કશાયરમાં સ્થાયી થયા છે.  સ્કોટલેન્ડ, વેલ્સ, નોર્થન આયર્લેન્ડ અને અન્ય પ્રદેશોમાં તેમની વસ્તી જૂજ છે. 
 
યુનાઈડેટ કિંગ્ડમાં અંગ્રેજી પછી સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] છે. પંજાબી બોલતા 2,300,000 લોકો સહિત અન્ય દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓ પણ ભારતીયોમાં સામાન્ય છે.  (2,300,000??  સ્રોત સ્રોત? આંકડા ખૂબ ઉંચા છે.) (* આકડા ખોટા છે, ભાષ બોલનારાઓની સંખ્યા ભારતીય વસ્તીથી વધુ હોઈ શકે નહીં.)

===મધ્ય પૂર્વ===
મધ્ય પૂર્વમાં ખાસ કરીને પર્શિયન ખાડીના પાડોશી એવા તેલ સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોમાં પણ ભારતીયોની વસ્તી મોટા પ્રમાણમાં છે, જ્યાં મોટે ભાગે [[કેરળ|કેરળ]] અને અન્ય દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાંથી આવેલા ભારતીયો છે.  તેલના અર્થતંત્રમાં આવેલી આકસ્મિક તેજી દરમિયાન રોજગારી મેળવવા તેઓ મજૂરી અને કારકૂનીનું કામ મેળવવા ખાડી દેશો તરફ વળ્યા હતા. જોકે અહીં ભારતીયો અને અન્ય વિદેશીઓ સહેલાઈથી નાગરિક બની શકતા નથી.  તેમણે પોતાનો ભારતીય પાસપોર્ટ જમા કરાવી દેવો પડે છે, મોટા ભાગના ખાડી દેશોમાં [[નાગરિક|નાગરિકત્વ]] કે કાયમી વસવાટનો કોઈ અવકાશ નથી. ભારતીય લોકો ખાડી દેશોમાં કામ કરવાનું પસંદ કરે છે તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ભારતમાં તેજ કામ માટેનું જે વળતર મળે છે તેના કરતા અનેકગણું વળતર અહીં મળે છે, બીજું ભૌગોલિક રીતે પણ તેઓ [[ભારત|[[ભારત]]]] જેવી સમાનતા ધરાવે છે.  ટકાવારીની દૃષ્ટિએ પણ જીસીસી (GCC)માં ભારતીય ડાયસ્પોરા મોટા પ્રમાણમાં કાર્યરત છે. 2005માં યુનાઈટેડ આરબ અમિરાતની કુલ વસ્તીના 40% લોકો ભારતીયો હતા. 


ગલ્ફ કો-ઓપરેશન કાઉન્સિલમાં [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયા]], [[કુવૈત|કુવૈત]], [[બહેરીન|બહેરીન]], કતાર, યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત અને [[ઓમાન|ઓમાન]]નો સમાવેશ થાય છે.  ગલ્ફ કોર્પોરેશન કાઉન્સિલ દેશોમાં એનઆઈઆઈ (NRI)ની વસ્તી આશરે 6,000,000 (2006-07) છે, જેમાંના 1,500,000 લોકો માત્ર યુએઈ (UAE)માં વસે છે. આ ભારતીયોમાં મોટે ભાગે [[કેરળ|કેરળ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]], [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]] અને [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]ના લોકોનો સમાવેશ થાય છે.  એનઆરઆઈ (NRI) પોતાના પર નિર્ભર [[ભારત|ભારત]] સ્થિત કુટુંબીજનોને ખૂબ મોટી રકમ મોકલે છે.  એક આંકડા મુજબ તેઓ પ્રતિ વર્ષ યુએસડી (USD) 10 બિલિયન ડોલર કરતા પણ વધુ રકમ ભારત મોકલે છે. (જેમાં વિધિસર અને અવિધિસરની એમ બંને પ્રકારની ચેનલનો સમાવેશ થાય છે).  (સ્રોતઃ એસ. કડવેના સંશોધન મુજબ, 2007). 

=== ઓશેનિયા===
====ઓસ્ટ્રેલિયા ====
{{Main|Indian Australian}}
2009ના આંકડાઓ મુજબ એવો અંદાજ છે કે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં 405,000થી પણ વધુ ભારતીય મૂળ ધરાવતા ઓસ્ટ્રેલિયનો છે, જેમાંના 308,542 ભારતમાં જન્મ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;theage.com.au&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.theage.com.au/national/asiaborn-population-matching-local-born-20100729-10y2h.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Asia-born population matching local born | first=Tim | last=Colebatch | date=July 30, 2010}}&lt;/ref&gt; 
એવું કહેવાય છે કે, ઓસ્ટ્રેલિયમાં પ્રથમ ભારતીય કેપ્ટન કુકના વહાણમાં આવ્યો હતો.{{Citation needed|date=July 2007}}  માર્ગો અને વાહનવ્યવહારનો વિકાસ થયો એ પહેલાં અનેક ભારતીયો અહીં ઊંટલારીઓ પર સવાર થઈને આવ્યા હતા.  તેઓ રણપ્રદેશોમાં ઊંટો દ્વારા જ ચીજવસ્તુઓની હેરાફેરી અને સંદેશાવ્યવહાર કરતા હતા.  ઓસ્ટ્રેલિયામાં પહેલવહેલાં આવેલા પંજાબીઓમાં કરીમ બક્ષ પણ હતા, જે એક નાના ફેરિયા તરીકે 1893માં બેન્ડિગો આવ્યા હતા, જ્યારે સરદાર બીર સિંઘ જોહલ 1895માં અને સરદાર નારાયણ સિંઘ હેયર 1898માં અહીં આવ્યા હતા. આ દરમિયાન અનેક પંજાબીઓએ વિક્ટોરિયન ફિલ્ડમાં સોનાના વેપારમાં ઝૂકાવ્યું હતું.
 
ભારતીયો ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ 20મી સદીની શરૂઆતમાં જ આવ્યા હતા, જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ભારત બંને બ્રિટિશરોના પરગણાં હતા.  આ દરમિયાન ભારતીય શીખોએ દક્ષિણ ક્વિન્સલેન્ડમાં કેળાના ખેતરોમાં મજૂરો તરીકે આવવાની શરૂઆત કરી હતી.  આજે તેમાંના મોટા ભાગના લોકો વુલગુલગા શહેરમાં વસવાટ કરી રહ્યા છે (જે [[સીડની|સિડની]] અને બ્રિસબેનની વચ્ચે આવેલું છે).  અહીંના અનેક લોકો કેળાના ખેતરોમાં મજૂરી કરનારા ભારતીયોના વંશજો છે, જેમની પાસે અત્યારે પોતાની માલિકીના ખેતરો છે.  વુલગુલગામાં બે શીખ ગુરૂદ્વારા આવેલા છે.   જેમાંની એક ગુરૂદ્વારામાં શીખ ધર્મને લગતું મ્યુઝિયમ પણ ઊભું કરાયું છે.  947 પછી ભારતમાં જન્મેલા અનેક બ્રિટન અને એન્ગ્લો ઈન્ડિયનો ઓસ્ટ્રેલિયા આવ્યા હતા. આવા હજારો બ્રિટિશ નાગરિકત્વએ ઓસ્ટ્રેલિયામાં રહેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, પરંતુ વસ્તી ગણતરીમાં આજે પણ તેમની ‘ઈન્ડિયન’ તરીકે ગણતરી કરવામાં આવે છે.  1980માં વ્હાઈટ ઓસ્ટ્રેલિયા પોલિસીનો મૃત્યુઘંટ વાગ્યા બાદ ભારતીયોનો ત્રીજો પ્રવાહ ઓસ્ટ્રેલિયામાં આવ્યો. આ પોલિસી વિખેરી નાંખ્યા પછી અનેક ભારતીય શિક્ષકો અને ડોક્ટરો ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્થાયી થયા.  ત્યાર પછી આઈટી (IT)ની ક્રાંતિ દરમિયાન અનેક ભારતીયો અહીં આવ્યા.  જેમાં 1976 પછી બહુ મોટા પ્રમાણમાં સોફ્ટવેર વ્યવસાયીઓ ઓસ્ટ્રેલિયા પહોંચ્યા.  ફિજિમાં 1987 અને 2000ના વારસાગત લશ્કરી શાસનમાં પલટા દરમિયાન અનેક ફિજિયન-ઈન્ડિયનોએ ઓસ્ટ્રેલિયા તરફ પ્રયાણ કર્યું, જેથી આજે પણ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ફિજિયન-ઈન્ડિયનોની વસ્તી મોટા પ્રમાણમાં છે. ફિજિયન-ઈન્ડિયનોએ ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસતા ભારતીય સમાજના ચિહ્નો બદલવામાં બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.  ઓસ્ટ્રેલિયામાં અગાઉ શિક્ષિત વ્યવસાયિકોની જેમ ફિજિયન-ઈન્ડિયનો પણ મોટે ભાગે વ્યવસાયિકો હતા, જ્યારે બાકીના કેટલાક નાના વેપારીઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકો હતા.

હાલ અહીં આવતા ઈમિગ્રન્ટ્સમાં એન્જિનયરો, ટૂલ મેકર્સ, પૂર્વ આફ્રિકામાંથી આવતા [[ગુજરાત|ગુજરાતી]] વેપારી કુટુંબો અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્થાયી થયેલા ભારતીયોના પરિવારજનોનો સમાવેશ થાય છે. સરકારી ભંડોળના અભાવે ઓસ્ટ્રેલિયાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વિદેશી વિદ્યાર્થીઓને તગડી ફી વસૂલીને પ્રવેશ આપે છે.  અહીંની અનેક યુનિવર્સિટીએ ભારત સહિત અન્ય એશિયાઈ દેશોમાં પોતાના કાયમી પ્રતિનિધિની નિમણૂક કરી છે.  તેઓને ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને ઓસ્ટ્રેલિયામાં શૈક્ષણિક હેતુથી આકર્ષવા બદલ પગાર ચૂકવવામાં આવે છે.  ફક્ત 2006-2007માં જ ઓસ્ટ્રેલિયામાં 34,136 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓના વિઝા મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2006_07_grants_combined.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205165146/http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2006_07_grants_combined.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;; જ્યારે 2002-2003માં ફક્ત 7,603 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને જ વિઝા અપાયા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2002-03-offshore-onshore-grants.pdf |title=બુક1 |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928165952/http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2002-03-offshore-onshore-grants.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

ઓસ્ટ્રેલિયન બ્યુરો ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સના મતે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસતા કુલ ભારતીયો પૈકી 87%ની ઉંમર 50થી ઓછી છે, જ્યારે 83%થી પણ વધુ વસ્તી અંગ્રેજી ભાષામાં નિપૂણ છે.  અહીં મોટા ભાગની વસ્તી હિંદુ અને શીખ છે, જ્યારે બાકીના લોકોમાં ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમોનો સમાવેશ થાય છે.{{Citation needed|date=July 2007}}  

====ન્યૂઝીલેન્ડ====
[[File:Anand Satyanand.JPG|thumb|upright|ન્યૂઝિલેન્ડના વર્તમાન ગવર્નર જનરલ, આનંદ સત્યાનંદ ભારતીય મૂળના છે. ]]
ભારતીયોએ 18મી સદીમાં પૂર્વાધમાં મોટે ભાગે બ્રિટિશ જહાજોમાં ક્રૂ મેમ્બર તરીકે ન્યૂઝીલેન્ડમાં આવવાની શરૂઆત કરી હતી.  ન્યૂઝીલેન્ડમાં સૌથી પહેલાં 1815માં આવેલો ભારતીય બે ઓફ આઈલેન્ડ્સમાં તેની માઓરી પત્ની સાથે રહેતો હતો એવું મનાય છે.  ત્યાર પછી 1899માં ‘બ્રિટિશ જન્મ અને પિતૃત્વ’ ન હોય એવા લોકોને દૂર રાખવા એક કાયદો બનાવવામાં આવ્યો, આમ છતાં 19 અને 20મી સદીમાં ભારતીયોની વસ્તીમાં ધીમે ધીમે વધારો થયો.  અન્ય દેશોની જેમ ન્યૂઝીલેન્ડમાં પણ ભારતીયો સમગ્ર દેશમાં વિખરાયેલા છે અને તેમાંના મોટા ભાગના લોકો ફળફળાદિ અને શાકભાજી તથા કરિયાણાની દુકાનો જેવા નાના વેપાર-ધંધાના માલિકો છે.  હાલની સ્થિતિ પ્રમાણે અહીં વસતા મોટા ભાગના ભારતીય ન્યૂઝીલેન્ડર્સ મૂળ [[ગુજરાત|ગુજરાત]]ના છે.  1980માં ઈમિગ્રેશન પોલિસીમાં બદલાવ આવ્યા પછી અનેક [[ભારત|ભારતીયો]], પાકિસ્તાનીઓ અને બાંગ્લાદેશીઓ અહીં આવ્યા હતા. જ્યારે ફિજિમાં 1987 અને 2000માં લશ્કરી શાસનનો પલટો આવતા અનેક ફિજિયન-ઈન્ડિયનો ન્યૂઝીલેન્ડ આવ્યા હતા.  જેમાં ડ્યુનેડિનના મેયર સુખી ટર્નર, ક્રિકેટર દીપક પટેલ, ગાયિકા આરાધના અને હાલના ગવર્નર જનરલ આનંદ સત્યાનંદ જેવા અનેક જાણીતા ઈન્ડિયન ન્યૂ ઝીલેન્ડર્સનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;Indians in ''Te Ara: the Encyclopedia of New Zealand'' : http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Indians/en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813083729/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Indians/en |date=2009-08-13 }}&lt;/ref&gt; 

==આંકડા==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
| 
| લેખો
| પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા 
| 

સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી 
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| - bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| '''[[આફ્રિકા|આફ્રિકા]]''' 
|  
| '''2,800,000''' +
| 
|-
| {{flag|South Africa}}
| ઈન્ડિયન સાઉથ આફ્રિકન્સ,  ,&lt;br&gt;સાઉથ આફ્રિકામાં એશિયનો 
| 1,300,000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter7.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122204713/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 2.7 %
|-
| {{flag|Mauritius}}
| ભારતીય-મોરેશિયસ 
| 855,000
| 	68.3%
|-
| {{flag|Réunion}} ''([[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ ]])'' 
| ભારતીય મૂળના રિયુનાન્નિસ, મલબાર
| 220,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-08-31 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AJxU0geu?url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 28%
|-
| {{flag|Kenya}}
| કેન્યામાં ભારતીયો 
| 100,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.3%
|-
| {{flag|Tanzania}}
|  

તાન્ઝાનિયામાં ભારતીયો  
| 90,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.2%
|-
| {{flag|Uganda}}
|  યુગાન્ડામાં ભારતીયો  
| 90,000 
| 0.3%
|-
| {{flag|Madagascar}}
| મડાગાસ્કરમાં ભારતીયો  
| 28,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.02%
|-
| {{flag|Nigeria}}
|  ભારતીય ભાષાશાળાઓ  
| 25,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.02%
|-
| {{flag|Mozambique}}
|  
મોઝામ્બિકમાં ભારતીયો  
| 21,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.1%
|-
| {{flag|Libya}}
|  
| 20,000&lt;ref name=&quot;ch3&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.1%
|-
| {{flag|Zimbabwe}}
|  


ઝિમ્બાબ્વેમાં ભારતીયો  
| 16,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.1%
|-
| {{flag|Botswana}}
| 
બોત્સવાનામાં ભારતીયો 
| 9,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.5%
|-
| {{flag|Zambia}}
|  

ઝામ્બિયામાં ભારતીયો  
| 6,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.05%
|-
| {{flag|Seychelles}}
| ઈન્ડો-શેશેલવા 
| 5,000&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 6.2%
|-
| {{flag|Ghana}}
|  
| 3,800&lt;ref name=&quot;ch8&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.017%
|-
| {{flag|Eritrea}}
|  
|  1,753&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.04%
|-
| {{flag|Côte d'Ivoire}} 
|  
| 300&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.0017%
|-
| {{flag|Namibia}}
|  
| 110&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.005%
|-
| 
| લેખો
| પ્રવાસી ભારતીયોની  સંખ્યા 
| 

સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી 
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| - bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| '''[[એશિયા|એશિયા]]''' 
|  
| '''9,800,000''' +
| 
|-
| {{flag|Nepal}}
|  
| 4,000,000&lt;ref&gt;[http://www.hinduonnet.com/2001/01/07/stories/05071343.htm જ્યાં મોટુ ત્રાસરૂપ  હોઈ શકે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606130556/http://www.hinduonnet.com/2001/01/07/stories/05071343.htm |date=2011-06-06 }}. ધ હિન્દુ. જાન્યુઆરી 07, 2001&lt;/ref&gt;
| 14.7%
|-
| {{flag|Malaysia}}
| મલેશિયન ભારતીય, શિટ્ટી, તમિલ ડાયસ્પોરા
| 2,400,000
| 8.7%
|-
| {{flag|Burma}}
| બર્મિ ભારતીય , મ્યાનમાર ભારતીય મુસ્લિમો,&lt;br&gt;ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન્સ
|  2,000,000&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;[http://www.littleindia.com/news/132/ARTICLE/1346/2006-10-12.html 2001માં બહાર વસતા ભારતીયોની સંખ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061020151535/http://www.littleindia.com/news/132/ARTICLE/1346/2006-10-12.html |date=2006-10-20 }}. નાનું ભારત.&lt;/ref&gt;
| 4.2%
|-
| {{flag|Sri Lanka}}
| શ્રીલંકાના તમિલ ભારતીયો  (જેઓ મૂળ શ્રીલંકાના તમિલ તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત છે)
| 850,000&lt;ref&gt;2001 માટે માહિતી. લાલ, બારિજ. વી તરફથી. (Gen. ed.), ધી એન્સાઈક્લોપિડિયા ઓફ ધી ઈન્ડિયન ડાયસ્પોરા. સિંગાપોર: એડિસન્સ ડિલિર મિલ્લેટ , 2006, પેજ.144&lt;/ref&gt;
| 4.4%
|-
| {{flag|Singapore}}
| ભારતીય સિંગાપોરિઅન, તમિલ ડાયસ્પોરા


| 320,000
| 6.6%
|-
| {{flag|Thailand}}
| થાઈલેન્ડમાં ભારતીયો 


| 65,000
| |0.૭%
|-
| {{flag|Hong Kong}}
| હૉન્કોંગમાં એશિયનો, હૉન્કકોન્ગમાં ભારતીયો 
| 40,000
| 0.6%
|-
| {{flag|Philippines}}
| 
ફિલિપિન્સમાં એશિયનો 
|  38,000&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter20.pdf |title=ફિલિપાઈન્સમાં ભારતીય ડાયસ્પોરા |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619062622/http://www.indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter20.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.04%
|-
| {{flag|Indonesia}}
| ભારતીય ઈન્ડોનેશિયન /0}, [[તમિલ ડાયસ્પોરા]]


| 25,000&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.01%
|-
| {{flag|Japan}}
| જાપાનમાં ભારતીયો 
|  22,335&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.moj.go.jp/PRESS/090710-1/090710-3.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229002907/http://www.moj.go.jp/PRESS/090710-1/090710-3.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.02%
|-
| {{flag|Maldives}}
|  
| 9,000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter1.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926104932/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter1.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 3.1%
|-
| {{flag|Brunei}}
|  
| 7,600&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 2%
|-
| {{flag|South Korea}}
|  
| 2,700&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.006%
|-
| {{flag|Bhutan}}
|  
| 1,500&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.07%
|-
| {{flag|Kazakhstan}}
|  
| 1,200&lt;ref name=&quot;ch2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.08%
|-
| {{flag|Afghanistan}}
|  
| 		1,000&lt;ref name=&quot;ch2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.003%
|-
| {{flag|Uzbekistan}}
|  
| 700&lt;ref name=&quot;ch2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.003%
|-
| {{flag|Turkmenistan}}
|  
| 700&lt;ref name=&quot;ch2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.014%
|-
| {{flag|Vietnam}}
| વિએતનામમાં ભારતીયો 
| 320&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.0004%
|-
| {{flag|Cambodia}}
|  
| 300&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.002%
|-
| {{flag|Laos}}
|  
| 125&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.002%
|-
| {{flag|Kyrgyzstan}}
|  
| 100&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.002%
|-
| 
| લેખો
| પ્રવાસી ભારતીયોની વસ્તી 
| સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી 
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| - bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| '''મધ્ય પૂર્વ''' 
|  
| '''4,200,000''' +
| 
|-
| {{flag|Saudi Arabia}}
| 


અરમ રાજ્યોમાં હિન્દુવાદ 
| 1,500,000&lt;ref name=&quot;ch3&quot;&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter3.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175534/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter3.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 6.1%
|-
| {{flag|United Arab Emirates}}
| 
યુનાઈટેડ અરમ અમિરાતમાં ભારતીયો  
| 1,300,000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.indiadaily.com/editorial/12988.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100201051559/http://indiadaily.com/editorial/12988.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 31.7%
|-
| {{flag|Kuwait}}
|  
| 580,000&lt;ref&gt;[http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/ET-Cetera/A-microcosm-of-India-in-the-heart-of-oil-rich-Kuwait/articleshow/4370105.cms તેલ સૃદ્ધ કુવૈતના હૃદયમાં વસતા ભારતીયોની નાનકડી દુનિયા]&lt;/ref&gt;
| 21.6%
|-
| {{flag|Oman}}
|  
| 450,000&lt;ref name=&quot;ch3&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 17.5%
|-
| {{flag|Bahrain}}
|  
| 150,000&lt;ref name=&quot;ch3&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 19%
|-
| {{flag|Qatar}}
|  
| 125,000&lt;ref name=&quot;ch3&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 15.7%
|-
| {{flag|Israel}}
| ઈઝરાયેલમાં ભારતીયો, ભારતીય યુદીઓ
 
| 45,000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter9.pdf |title=ઈઝરાયેલમાં ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101011172532/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter9.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.7%
|-
| {{flag|Lebanon}}
|  
| 11,000&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.27%
|-
| {{flag|Yemen}}
|  
| 9,000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter4.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2015-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616033959/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter4.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.04%
|-
| {{flag|Syria}}
|  
| 		1,800&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.009%
|-
| {{flag|Iran}}
| ઈરાનમાં ભારતીયો 
| 800&lt;ref name=&quot;ch2&quot;&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter2.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926104813/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter2.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.001%
|-
| {{flag|Turkey}}
| તુર્કીમાં ભારતીયો 
| 300&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/part1-est.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619062458/http://www.indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/part1-est.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.0004%
|-
| 
| લેખો
| પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા 
| સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી 
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| - bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| '''[[યુરોપ|યુરોપ]]''' 
|  
| '''1,768,834+''' &lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;[http://www.nriol.com/indiandiaspora/indian-overseas-population.asp ભારતીય વસ્તીવૃદ્ધિદર]&lt;/ref&gt;
| 
|-
| {{flag|United Kingdom}}
| બ્રિટીશ ભારતીય
| 1,053,411 (2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|title=The UK population: By ethnic group, April 2001|publisher=Office for National Statistics|access-date=4 April 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;ઈંગ્લેન્ડ 1,316,000 (2007)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276743&amp;c=london&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=325264&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1270403620234&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=1809 |title=ઈંગ્લેન્ડમાં ભારતીયો |access-date=2021-07-16 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016223156/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276743&amp;c=london&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=325264&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1270403620234&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=1809 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;સ્કોટલેન્ડ 17,000 (2001)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2004/01ethnic-press.html |title=સ્કોટલેન્ડમાં ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101031194404/http://gro-scotland.gov.uk/press/news2004/01ethnic-press.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;વેલ્સ 8,200 (2001)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/commentaries/ethnicity.asp |title=વેલ્સમાં ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630185133/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;નોર્થન આયર્લેન્ડ 1,600 (2001)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/northernireland/schools/11_16/citizenship/ethnic-minorities/wholiveshere02.shtml નોર્થન આયર્લેન્ડમાં ભારતીયો ]&lt;/ref&gt;
| 1.8%&lt;br&gt;2.6%&lt;br&gt;0.3%&lt;br&gt;0.3%&lt;br&gt;0.1%
|-
| {{flag|Netherlands}}
|  હિન્દુસ્તાનિઅન  
| 110,000&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter11.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2014-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226012259/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter11.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.7%
|-
| {{flag|Italy}}
|  

ઈટાલીમાં ભારતીયો  
| 71,500&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.1%
|-
| {{flag|Portugal}}
|  

પોર્ટુગલમાં ભારતીય  
| 70,000&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.66%
|-
| {{flag|France}}
|  
ફ્રાન્સિસ્કોમાં ભારતીય ડાયસ્પોરા  
| 65,000&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.1%
|-
| {{flag|Russia}}
|  

રશિયામાં ભારતીયો  
| 40,000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |title=: રશિયામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314064200/http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.01%
|-
| {{flag|Germany}}
|  
જર્મનીમાં ભારતીયો  
| 35,000&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.04%
|-
| {{flag|Spain}}
|  

સ્પેનમાં ભારતીય સમુદાય  
| 29,000&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.07%
|-
| {{flag|Switzerland}}
|  
| 13,500&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.2%
|-
| {{flag|Austria}}
|  
| 11,945&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.15%
|-
| {{flag|Sweden}}
|  
| 11,000&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.1%
|-
| {{flag|Belgium}}
|  
બેલ્જિયમમાં ભારતીયો  
| 7,000&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.07%
|-
| {{flag|Greece}}
|  
| 7,000&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.06%
|-
| {{flag|Norway}}
|  
| 5,630&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.1%
|-
| {{flag|Denmark}}
|  
| 5,500&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.1%
|-
| {{flag|Ukraine}}
|  
| 3,500&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.007%
|-
| {{flag|Republic of Ireland}}
|  
| 1,600&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.04%
|-
| {{flag|Romania}}
|  
| 1,200&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://meaindia.nic.in/foreignrelation/romania.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619092614/http://meaindia.nic.in/foreignrelation/romania.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.0055%
|-
| {{flag|Finland}}
|  
| 1,170&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.02%
|-
| {{flag|Poland}}
|  
| 825&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.002%
|-
| {{flag|Cyprus}}
|  
| 300&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.24%
|-
| {{flag|Slovakia}}
|  
| 100&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.002%
|-
| {{flag|Lithuania}}
|  
| 100&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.003%
|-
| {{flag|Bulgaria}}
|  
| 20&lt;ref name=&quot;ch11&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.0003%
|-
| 
| લેખો
| પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા 
| 
સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી 
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| - bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| '''[[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]''' 
|  
| '''4,500,000''' +
| 
|-
| {{flag|United States}}
| ભારતીય અમેરિકી, ઈન્ડો-કેરેબિયન અમેરિકન
| 2,765,815&lt;ref name=&quot;uscensus&quot;&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&amp;amp;-geo_id=01000US&amp;amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&amp;amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&amp;amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&amp;amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&amp;amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;amp;-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:032&amp;amp;-_lang=en&amp;amp;-redoLog=false&amp;amp;-format= એશિયન ભારતીય વસ્તીનો અંદાજ] {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212043409/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:032&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format= |date=2020-02-12 }} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સેસ બ્યુરો. સુધારો 25 જૂન 2009.&lt;/ref&gt;
| 0.9%
|-
| {{flag|Canada}}
| ઈન્ડો-કેરેબિયન , તમિલ કેરેબિયનો
| 962,665&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;Code=01&amp;Table=2&amp;Data=Count&amp;StartRec=1&amp;Sort=3&amp;Display=All |title=એથ્નિક ઓરિજિન્સ, 2006 કાઉન્ટ્સ, કેનેડા માટે, પ્રાંતો અને વિસ્તારો - 20% સેમ્પલ ડેટા |access-date=2021-08-18 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205060008/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;Code=01&amp;Table=2&amp;Data=Count&amp;StartRec=1&amp;Sort=3&amp;Display=All |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 2.9%
|-
| {{flag|Jamaica}}
| ઈન્ડો-જમૈકન 
| 90,000&lt;ref&gt;http://www.joshuaproject.net/peopctry.php?rop3=102818&amp;amp;rog3=JM/&lt;/ref&gt;
| 3.4%
|-
| {{flag|Guadeloupe}} ''([[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ ]])'' 
| 

ઈન્ડો-ગેડેલૌપિઅન 
| 55,000 
| 13.6%
|-
| {{flag|Cuba}}
| ઈન્ડો-કેરેબિયન , એશિયન લેટિન એમરિકન 
| 34,000&lt;ref&gt;http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=CU&lt;/ref&gt;
| 0.3%
|-
| {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}
| ઈન્ડો-કેરેબિયન 
| 21,500{{Citation needed|date=January 2008}}
| 19.7%
|-
| {{flag|Grenada}}
| 

ઈન્ડો-ગ્રેનાડિઅન્સ 
| 12,000 
| 11.7%
|-
| {{flag|Martinique}} ''([[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ ]])'' 
| ઈન્ડો-મર્ટનિક્વેલ 
| 43,600 
| 10%
|-
| {{flag|Saint Lucia}}
| ઈન્ડો-કેરેબિયન 
| 4,700 
| 2.8%
|-
| {{flag|Puerto Rico}}''([[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]])'' 
| એશિયન લેટિન અમેરિકન , ઈન્ડો કેરેબિયન
| 4,500{{Citation needed|date=January 2008}}
| 0.1%
|-
| {{flag|Barbados}}
| બારબોડોસમાં ભારતીયો 
| 2,200&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.8%
|-
| {{flag|Saint Kitts and Nevis}}
| ઈન્ડો-કેરેબિયન 
| 1,100&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 2.6%
|-
| {{flag|Netherlands Antilles}} ''([[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]])'' 
| ઈન્ડો-કેરેબિયન 
| 600&lt;ref&gt;http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=NT&lt;/ref&gt;
| 0.3%
|-
| {{flag|Belize}}
| બ્રાઝિલમાં ભારતીયો 
| 500&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.2%
|-
| {{flag|Mexico}}
| 
એશિયન લેટિન અમેરિકન 
| 400&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.0004%
|-
| {{flag|Antigua and Barbuda}}
| Indo-Caribbean
| 300&lt;ref&gt;http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=AC&amp;amp;sf=primarylanguagename&amp;amp;so=asc&lt;/ref&gt;
| 0.4%
|-
| 
| લેખો
| પ્રવાસી ભારતીયોની વસ્તી 
| સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| - bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| '''[[દક્ષીણ અમેરિકા|દક્ષિણ અમેરિકા]]''' 
|  
| '''510,000''' +
| 
|-
| {{flag|Trinidad and Tobago}}
| ઈન્ડો-ત્રિનિદદિયન  
| 525,000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter16.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227222826/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter16.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 40.2%
|-
| {{flag|Guyana}}
| ઈન્ડો-ગાયનિસ 
| 327,000
| 43.5%
|-
| {{flag|Suriname}}
| ઈન્ડો-સૂરિનામ 
| 135,000 
| 27.4%
|-
| {{flag|Panama}}
| પાનામામાં  ભારતીયો 
| 20,000 
| 0.3%
|-
| {{flag|Brazil}}
| 

એશિયન લેટિન અમેરિકન 
| 1,900&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.001%
|-
| {{flag|Argentina}}
| 

એશિયન લેટિન અમેરિકન 
| 1,600&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.004%
|-
| {{flag|Chile}}
| 
ચિલીમાં ભારતીયો 
| 1,400&lt;ref name=&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asiapacifico.bcn.cl/entrevistas/barat-dadlani-comunidad-hindu-chile |title=: 09 ઓક્ટોબર 08 ભારત દઢલાની : &quot;ધી હિન્દુ કોમ્યુનિટી ઈન ચિલી ફિલ્સ લાઈક હોમ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108020707/http://asiapacifico.bcn.cl/entrevistas/barat-dadlani-comunidad-hindu-chile |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 0.004%
|-
| {{flag|Venezuela}}
| વેનેઝુએલામાં ભારતીયો 
| 690&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.0026%
|-
| {{flag|Peru}}
| એશિયન લેટિન અમેરિકન 
| 145&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.0005%
|-
| {{flag|Uruguay}}
| એશિયન લેટિન અમેરિકન 
| 90-100&lt;ref&gt;[http://www.scribd.com/doc/6340631/BLA-Article-for-Indian-in-Uruguay]&lt;/ref&gt;
| 0.001%
|-
| {{flag|Colombia}}
| એશિયન લેટિન અમેરિકન 
| 20&lt;ref name=&quot;littleindia&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 0.00004%
|-
| 
| લેખો
| પ્રવાસી ભારતીયોની કુલ સંખ્યા 
| સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી 
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| - bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| '''ઓશેનિયા''' 
|  
| '''850,000''' +
| 
|-
| {{flag|Fiji}}
| ફિજિમાં ભારતીયો 
| 340,000 
| 	40.1%
|-
| {{flag|Australia}}
| ભારતીય ઓસ્ટ્રેલિયન 
| 405,000+&lt;ref name=&quot;theage.com.au&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| 2.0%
|-
| {{flag|New Zealand}}
| ઈન્ડો-કિવી
| 105,000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para015Master |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511105223/http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para015Master |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 2.6%
|-
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
| '''પ્રવાસી ભારતીયોની કુલ સંખ્યા ''' 
|  
| ~'''24,000,000''' 
| 
|-
|}

==આ પણ જુઓ==
&lt;div&gt;
*શિટ્ટી
*પ્રવાસી ભારતીય સુવિધા કેન્દ્ર 
*દેસી
*ડોમ લોકો 
*લોમ લોકો 
*રોમાની લોકો 
*એલામ
*એનઆરઆઈઓની યાદી 
*
તમિલ ડાયસ્પોરા 
*મિતાન્નિ
*ઈન્ડોફોબિઆ
*ભારતીય રાજ્ય


*

પૂર્વીય આફ્રિકામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા 

*
1962માં બર્મામાંથી ભારતીયોની હકાલપટ્ટી
*


1972માં યુગાન્ડામાંથી ભારતીયોની હકાલપટ્ટી
*


ઝાંઝીબાર ક્રાંતિ 
*પંજાબી ડાયસ્પોરા 
*બાંગ્લાદેશી ડાયસ્પોરા 
*પાકિસ્તાની ડાયસ્પોરા 
*શ્રીલંકા તમિલ ડાયસ્પોરા 
*

ભારતીય આગમન દિવસ 
&lt;/div&gt;

==નોંધ==
&lt;references group=&quot;note&quot;&gt;&lt;/references&gt;

==સંદર્ભો==
{{reflist|3}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
* [http://www.oifc.in/ ઓવરસિસ ઈન્ડિયન ફેસિલેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831052926/https://oifc.in/ |date=2020-08-31 }} અ નોટ-ફોર-પ્રોફિટ પલ્બીક પ્રાઈવેટ ઈનિશેટિવ બિટવીન ધી મિનિસ્ટ્રી ઓફ ઓવરસિસ ઈન્ડિયન અફેર્સ (ઓમઓઆઈએ (MOIA)) એન્ડ કોન્ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયન ઈન્ડસ્ટ્રી (સીઆઈઆઈ (CII)).

* [http://indiandiaspora.nic.in/ ભારતીય ડાયસ્પોરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815081659/http://indiandiaspora.nic.in/ |date=2010-08-15 }}, ઓફિસિઅલ ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા વેબાસાઈટ 
* [http://india.gov.in/overseas/diaspora/nri.php ભારતીય ડાયસ્પોરા; ધી નેશનલ પોર્ટલ ઓફ ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031090840/http://india.gov.in/overseas/diaspora/nri.php |date=2010-10-31 }}
* [http://indiandiaspora.wikispaces.com/sources/ ઈન્ડિયન ડાયસ્પોરા ઈન ન્યૂઝિલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116193616/http://indiandiaspora.wikispaces.com/sources/ |date=2016-11-16 }}, અ બિબ્લિઓગ્રાફી ઓફ પબ્લીશ્ડ સોર્સ 
* [http://www.mpnricentre.nic.in/ એનઆરઆઈ મધ્ય પ્રદેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721172346/http://www.mpnricentre.nic.in/ |date=2011-07-21 }}, ઓફિસિઅલ ગવર્મેન્ટ વેબસાઈટ 

{{NRI-PIO}}

{{DEFAULTSORT:Non-Resident Indian And Person Of Indian Origin}}


[[Category:ભારતીય ડાયસ્પોરા]]
[[Category:ગુયાનામાં જાતીય જૂથો]]
[[Category:અટકમાં જાતીય જૂથો]]</text>
      <sha1>n7s3lkclw308suvthv63bchrfjkpb5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મારુતિ સુઝુકી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32063</id>
    <revision>
      <id>900839</id>
      <parentid>900247</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T03:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68166" sha1="nh3avuflv80mrjb1dyhbgunqaccvq2w" xml:space="preserve">{{cleanup}}

{{Infobox company
| company_name = Maruti Suzuki India Limited
| company_logo = [[File:Maruti Suzuki logo.svg]]
| company_type = Public &lt;small&gt;([[Bombay Stock Exchange|BSE]] [http://www.bseindia.com/price_finder/stockreach.asp?scripcd=532500 MARUTI], [[National Stock Exchange of India|NSE]] [http://www.nse-india.com/marketinfo/equities/quotesearch.jsp?companyname=MARUTI&amp;series=EQ&amp;submit1=Go&amp;flag=0 MARUTI])&lt;/small&gt;
| company_slogan = Count on us
| foundation = 1981 &lt;small&gt;(as Maruti Udyog Limited)&lt;/small&gt;
| location = [[Delhi]], [[India]]
| key_people = Mr. Shinzo Nakanishi, [[Managing Director]] and [[CEO]]
| industry = [[Automotive]]
| num_employees = 6,903 &lt;ref&gt;Maruti Udyog Ltd. Company Profile ''[http://www.marutisuzuki.com/cars-images/image/shareholding-pattern/MarutiSuzuki%20Q3'08.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327021518/http://www.marutisuzuki.com/cars-images/image/shareholding-pattern/MarutiSuzuki%20Q3%2708.pdf |date=2009-03-27 }}''&lt;/ref&gt;
| products = [[Automobiles]], [[Motorcycle]]s
| revenue = {{profit}}[[US$]]4.8 billion (2009)|
| parent = [[Suzuki Motor Corporation]]
| homepage = [http://www.marutisuzuki.com/ MarutiSuzuki.com]
}}

'''મારુતિ સુઝુકી ઈન્ડિયા લિમિટેડ''' ({{lang-hi|मारुति सुज़ूकी इंडिया लिमिटेड}}), [[જાપાન|જાપાન]]ની સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશનની આંશિક ભાગીદાર પેટા કંપની છે જે ભારતની સૌથી મોટી મુસાફર (પેસેન્જર) કાર કંપની છે, અને સ્થાનિક કાર બજારમાં 45%થી વધારે હિસ્સેદારી ધરાવે છે. આ કંપની પ્રારંભિક સ્તરની મારુતિ 800 અને અલ્ટોથી હેચબેક રિટ્ઝ, એ-સ્ટાર, સ્વીફ્ટ, વેગન-આર, એસ્ટિલો અને સેડન કારમાં ડિઝાયર, એસએક્સ4 (SX4) તેમજ સ્પોર્ટ્સ યુટિલિટી વ્હીકલ ગ્રાન્ડ વિટારા જેવી કારની શ્રેણી ઉપલબ્ધ કરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|title= Automobile Industry India
|publisher= [[Imagin Mor Pty Ltd]]
|url= http://imaginmor.com/automobileindustryindia.html
|access-date= 2011-05-12
|archive-date= 2012-03-17
|archive-url= https://web.archive.org/web/20120317004637/http://www.imaginmor.com/automobileindustryindia.html
|url-status= dead
}}&lt;/ref&gt;

એક મિલિયન કરતા વધારે કારનું મોટાપાયે ઉત્પાદન અને વેચાણ કરનાર તે ભારતની પ્રથમ કંપની હતી. ભારતમાં ઓટોમોબાઈલ ક્રાંતિ લાવવા માટે આ કંપનીને મોટો શ્રેય આપવામાં આવે છે. તે ભારતીય બજારમાં આગેવાન તરીકે ઓળખાય છે અને 17 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ તેનું નામ '''મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ''' માંથી બદલીને '''મારુતિ સુઝુકી ઈન્ડિયા લિમિટેડ'''  કરવામાં આવ્યું હતું. કંપનીનું વડુમથક [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં છે.

==ટૂંકી રૂપરેખા==
[[File:Maruti800 manhan.JPG|right|250px|thumb|નૈનિતાલ હિલમાં મારુતિ 800]]
[[File:Maruti Old Logo.JPG|thumb|right|મારુતિ સુઝુકી ઈન્ડિયા લિમિટેડનો જુનો લોગોબાદમાં તેમાં સુઝુકી મોટર કોર્પ.નો લોગો પણ ઉમેરવામાં આવ્યો]]
[[File:To Munsiyari on a Maruti, Uttarakhand.jpg|thumb|'મારુતિ 800 પર મુનિસિયારીની સફર', ઉત્તરાખંડ હિમાલયમાં]]

મારુતિ સુઝુકી ભારતની પ્રથમ ક્રમની અગ્રણી મોટરગાડી નિર્માતા કંપની છે અને કાર ક્ષેત્રે, વેચાયેલા વાહનોની સંખ્યા અને કમાણી બંને રીતે બજારમાં અગ્રેસર છે. તાજેતરના સમય સુધી, કંપનીનો 18.28% ટકા હિસ્સો ભારત સરકારની માલિકીનો હતો, અને 54.2% હિસ્સો [[જાપાન|જાપાન]]ની સુઝુકીની માલિકીનો હતો. ભાજપના વડપણ હેઠળની સરકાર 2003ના જૂન મહિનામાં કંપનીના 25% હિસ્સા માટે [[પ્રારંભિક જાહેર ભરણું (આઈપીઓ)|ઈનિશયલ પબ્લિક ઓફરિંગ (પ્રારંભિક જાહેર પ્રસ્તાવ)]]  લાવી હતી. 10 મે 2007ના રોજ, ભારત સરકારે તેના તમામ શેર ભારતીય નાણાકીય સંસ્થાનોને વેચી દીધા હતા. આ સાથે, મારુતિ ઉદ્યોગમાં ભારત સરકારની વધુ હિસ્સેદારી નહોતી રહી.

'''મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ (એમયુએલ (MUL))''' ની સ્થાપના 1981ના ફેબ્રુઆરી મહિનામાં કરવામાં આવી હતી, જોકે તેમ છતા તેનુ વાસ્તવિક ઉત્પાદન 1983માં મારુતિ 800 સાથે શરૂ થઈ શક્યું હતું, જે ગાડી સુઝુકી અલ્ટો કેઈ કાર પર આધારિત હતી, જે તે સમયે ભારતમાં ઉપલબ્ધ એકમાત્ર આધુનિક ગાડી હતી, તેમના હરીફો માત્ર - હિન્દુસ્તાન એમ્બેસેડર અને પ્રિમિયર પદ્મિની હતા જે બંને તે વખતે 25 વર્ષ જૂના હતા. 2004 સુધીમાં, મારુતિ સુઝુકીએ 5 મિલિયનથી વધારે વાહનોનું ઉત્પાદન કરી નાખ્યું હતું. મારુતિ સુઝુકીનું વેચાણ ભારત અને કેટલાક અન્ય દેશોમાં નિકાસ ઓર્ડરના આધારે થાય છે. મારુતિ સુઝુકીની જેવા જ મોડેલો (પરંતુ મારુતિ ઉદ્યોગ દ્વારા ઉત્પાદિત નહીં) સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન દ્વારા વેચવામાં આવે છે અને [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] તેમજ અન્ય દક્ષિણ એશિયાના દેશોમાં તેનું ઉત્પાદન થાય છે.

આ કંપની દર વર્ષે 50,000થી વધુ કારની નિકાસ કરે છે અને ભારતમાં દર વર્ષે 730,000થી વધારે કારોના વેચાણ સાથે ખૂબ જ મોટુ સ્થાનિક બજાર ધરાવે છે. મારુતિ 800, 2004 સુધી, ભારતની અત્યાર સુધી સૌથી વધુ વેચાતી નાની ગાડી હતી અને તે 1983માં રજૂ થઈ હતી. સમગ્ર વિશ્વમાં અત્યાર સુધીમાં આ કારના એક મિલિયનથી વધારે યુનિટ વેચાઈ ચુક્યા છે. હાલમાં, મારુતિ સુઝુકી અલ્ટો વેચાણના ચાર્ટમાં સૌથી ટોચે છે અને મારુતિ સુઝુકી સ્વીફ્ટ એ2 (A2) વિભાગમાં સૌથી વધારે વેચાય છે.

ભારતીય બજારમાં મારુતિ 800 મોટી સંખ્યામાં વેચાઈ ચુકી હોવાથી, તેની નાની કારના મોડેલ માટે સામાન્યપણે &quot;મારુતિ&quot; શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે (&quot;મારુતિ&quot; હિન્દુ દેવતા [[હનુમાન|હનુમાન]]નું નામ છે).

મારુતિ સુઝુકી ભારતીય કાર બજારમાં બે દાયકા કરતા વધારે સમયથી અગ્રેસર છે.

તેના ઉત્પાદન એકમો ગુડગાંવ અને [[દિલ્હી|દિલ્હી]]ની દક્ષિણે માનેસર, એમ બે સ્થળે ઉભા કરાયેલા છે. મારુતિ સુઝુકીની ગુડગાંડ ખાતેની સુવિધામાં વાર્ષિક 350,000 યુનિટનું ઉત્પાદન કરવાની સ્થાપિત ક્ષમતા છે. માનેસર ખાતેની સુવિધા ફેબ્રુઆરી 2007માં શરૂ કરવામાં આવી હતી જ્યાં વાર્ષિક 100,000 યુનિટ તૈયાર કરવાની ક્ષમતા વાળો વાહન એસેમ્બલ (જોડવા)નો પ્લાન્ટ છે અને ડીઝલ એન્જિન પ્લાન્ટ પણ છે જે વાર્ષિક 100,000 એન્જિન અને ટ્રાન્સમિશન્સની ક્ષમતા ધરાવે છે. માનેસર અને ગુડગાંવ સુવિધાઓ મળીને વાર્ષિક 700,000થી વધારે યુનિટના ઉત્પાદનની ક્ષમતા ધરાવે છે.

ભારતમાં વેચાતી કુલ કારમાં અડધાથી વધારે મારુતિ સુઝુકી કારો હોય છે. આ કંપની જાપાનની સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશનની પેટા કંપની છે, જે મારુતિ સુઝુકીમાં 54.2 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. બાકીના હિસ્સાની માલિકી જાહેરજનતા અને નાણાંકીય સંસ્થાનોની છે. આ કંપની ભારતમાં બૉમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જમાં સૂચિબદ્ધ છે.

2007-08 દરિમયાન, મારુતિ સુઝુકીએ 764,842 કારો વેચી હતી જેમાંથી 53,024ની નિકાસ કરવામાં આવી હતી. 14 ડિસેમ્બર 1983ના રોજ મારુતિ સુઝુકીની પ્રથમ કાર બજારમાં આવી ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં કંપનીની કુલ છ મિલિયનથી વધારે કારો ભારતીય માર્ગો પર દોડી રહી છે.

મારુતી સુઝુકી 15 મોડેલમાં ઉપલબ્ધ છે, મારુતિ 800, અલ્ટો, વેગનઆર, એસ્ટિલો, એ-સ્ટાર, રીટ્ઝ, સ્વીફ્ટ, સ્વીફ્ટ ડિઝાયર, એસએક્સ4 (SX4), ઓમ્ની, ઈકો, જીપ્સી, ગ્રાન્ડ વિટારા. સ્વીફ્ટ, સ્વીફ્ટ ડિઝાયર, એ-સ્ટાર અને એસએક્સ4 (SX4)નું ઉત્પાદન માનેસરમાં થાય છે જ્યારે, ગ્રાન્ડ વિટારા સંપૂર્ણપણે તૈયાર થયેલા યુનિટ (સીબીયુ (CBU)) તરીકે જાપાનથી આયાત કરવામાં આવે છે, બાકીના તમામ મોડેલોનું ઉત્પાદન મારુતિ સુઝુકીના ગુડગાંવ ખાતેના પ્લાન્ટમાં કરવામાં આવે છે.

તેની જનક કંપની સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન, છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી વિશ્વમાં મીની (ટૂંકી)  અને કોમ્પેક્ટ (નાની) કારના બજારમાં અગ્રેસર છે. નાની કારમાં શક્તિ અને સારા પ્રદર્શનને એક સાથે ભેગા કરવાની ક્ષમતા અને, ઓછા વજનનું એન્જિન કે જે સુઘડ અને ઈંધણ સક્ષમ હોય છે તેમાં જ સુઝુકીની તકનીકી શ્રેષ્ઠતા જોવા મળે છે.
ભારતનું નંબર 1 વાહન મારુતિ સુઝુકી મને નેગી સૌથી વધુ ગમે છે
અંદાજે 75,000 લોકોને મારુતિ સુઝુકી અને તેની ભાગીદાર કંપનીઓમાં સીધા નોકરીએ રાખવામાં આવેલા છે. જે.ડી.પાવર એશિયા પેસિફિક દ્વારા 1999થી 2009 દરમિયાન ભારતમાં તમામ કાર નિર્માતાઓમાં ગ્રાહક સંતોષમાં તેને પ્રથમ ક્રમની કંપની તરીકે ગણાવાઈ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://businesscenter.jdpower.com/news/pressrelease.aspx?ID=2009241 |title=J.D.Power and Associates - Press Release |publisher=Businesscenter.jdpower.com |date=2009-10-27 |access-date=2010-06-26 |archive-date=2010-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023103437/http://businesscenter.jdpower.com/news/pressrelease.aspx?ID=2009241 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{{See|Timeline of Maruti Suzuki}}

==ભાગીદાર અને સંયુક્ત સાહસો==
સંજય ગાંધીની માલિકી હેઠળની મારુતિ ટેકનિકલ સર્વિસિઝ લિમિટેડ, મુશ્કેલીઓમાં ચાલતી હતી અને ફડચામાં ગઈ હતી. સંજય ગાંધીના અવસાન બાદ, ઈન્દિરા ગાંધીની સરકારે આ યોજના માટે ભાગીદાર શોધવા ભારતીય ટેકનોક્રેક્ટ્સ (તંત્રજ્ઞો)ના પ્રતિનિધિમંડળની નિયુક્તિ કરી હતી. ટોયોટા, નિસાન અને હોન્ડા સહિતની [[જાપાન|જાપાન]]ના [[મોટરગાડી|ઓટોમોબાઈલ]] ઉદ્યોગની માંધાતા કંપનીઓ સાથે પ્રારંભિક રાઉન્ડની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન તે સમયે ફોર વ્હીલર ઓટોમોબાઈલ (ચાર પૈડાંની ગાડીઓ) ક્ષેત્રે નાના ખેલાડીઓમાં ગણાતી હતી અને ટુ વ્હીલર (બે પૈડાં)ના વાહનોમાં મોટો હિસ્સો ધરાવતી હતી. સુઝુકીની બોલી મહત્વહીન ગણવામાં આવી.

ચર્ચાના પ્રારંભિક રાઉન્ડમાં મોટી કંપનીઓનું વ્યક્તિગત રીતે પ્રતિનિધિત્વ કરાયું હતું તેવી સ્થિતિમાં, કંપનીના પ્રમુખ અને સીઈઓ (CEO) ઓસામુ સુઝુકીએ ખાતરી આપી હતી કે તેઓ ચર્ચાના તમામ રાઉન્ડમાં ઉપસ્થિત હતા. ઓસામુએ એક લેખમાં લખ્યું હતું કે તેનાથી તેમના (ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળોના) અહંમને સરળતાથી સંદેશ પહોંચ્યો હતો, અને સુઝુકીની બોલીની ઈમાનદારી અંગે પણ ખાતરી આપી હતી. બદલામાં સુઝુકીને સરકાર દ્વારા ઉત્પાદન સાધનસામગ્રી માટે આયાત મંજૂરી (તે વખતની અને ભારતીય મશીન ટૂલ્સ ઉદ્યોગની પોતાની સમાજવાદી વિચારધારાના કારણે તેમની ઈચ્છા વિરુદ્ધ), ગુડગાંવમાં ફેક્ટરી શરૂ કરવા માટે સરકારી ભાવે જમીનની ખરીદી અને આબકારી દરોમાં ઘટાડો અથવા દૂર કરવા જેવી બાબતોમાં ઘણી મદદ મળી હતી. તેનાથી ખાતરી થઈ કે સુઝુકીએ એકદમ પ્રારંભિક અવસ્થામાંથી તેમના પ્રમુખ સાહસો પૈકી એક બનવા માટે મારુતિ સુઝુકીની સંનિષ્ઠાથી સંભાળ લીધી હતી.&lt;ref&gt;ધ હિન્દુ, સોમવારે પ્રકાશિત બિઝનેસ, 24 નવેમ્બર 2003. કેન્શુમાં ઓસામુ સુઝુકીનો લેખ પ્રકાશિત થયો હતો, વિદેશમાં તકનીકી શિષ્યવૃત્તિના સંગઠનનું જાપાનિઝ ત્રિમાસિક પ્રકાશન. હું પણ ભાગીદાર છું... [http://www.hindu.com/biz/2003/11/24/stories/2003112400221500.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604105452/http://www.hindu.com/biz/2003/11/24/stories/2003112400221500.htm |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;

==સંયુક્ત સાહસ અને સંબંધિત મુદ્દાઓ==

[[File:Delhi Auto Show.jpg|thumb|250px|દિલ્હીના પ્રગતિ મેદાનમાં મારુતિ સુઝુકીના એ-સ્ટાર વાહનનું અનાવરણએ-સ્ટાર, સુઝુકીનું પાંચમું વૈશ્વિક કાર મોડેલ, માત્ર ભારતમાં ડિઝાઈન તેમજ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[9]&lt;/ref&gt; કારના વેચાણમાં સુઝુકીની સૌથી મોટી પેટા કંપની હોવા ઉપરાંત, મારુતિ સુઝુકી જાપાન બહાર સુઝુકીની અગ્રણી સંશોધન અને વિકાસ શાખા છે.]]

સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશને અંકુશ માટેનો હિસ્સો મેળવી લીધો ત્યાં સુધી યુનાઈડેટ ફ્રન્ટ (ઈન્ડિયા) સંગઠન હેઠળ [[ભારત|ભારત]] સરકાર અને સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન વચ્ચે સંયુક્ત સાહસ અંગેના સંબંધો ભારતીય પ્રસાર માધ્યમોમાં ગરમ ચર્ચાનો તબક્કો હતો. આ ખૂબ જ નફાકારક સંયુક્ત સાહસ હતુ જેની પાસે ભારતીય [[મોટરગાડી|ઓટોમોબાઈલ]] બજારમાં લગભગ ઈજારારૂપી વ્યાપાર હતો અને ત્યાં સુધી ભાગીદારી બંધાઈ તેનો પ્રકાર પણ મોટા ભાગના મુદ્દાઓ માટે અંતર્ગત કારણ હતો. આ સંયુક્ત સાહસની સફળતાના કારણે સુઝુકીએ 1987માં તેમનો ઈક્વિટી હિસ્સો 26% થી વધારીને 40% કર્યો હતો, અને બાદમાં 1992માં 50% સુધી વધાર્યો હતો. 1982માં આ સાહસના બંને ભાગીદારોએ પ્રબંધ નિર્દેશકના હોદ્દા માટે ઉમેદવારના નામાંકન અંગે અને તમામ પ્રબંધ નિર્દેશકનો કાર્યકાળ પાંચ વર્ષનો રહેશે તે અંગે સમજૂતી સાધી હતી.&lt;ref&gt;નેટ પર રેડીફ: 19 સપ્ટેમ્બર 1997ના રોજ સફળ લગ્ન અદાલતના દ્વારે પહોંચ્યા [http://www.rediff.com/business/sep/19maru.htm ]&lt;/ref&gt;

આ સંયુક્ત સાહસનો પ્રારંભ કરાયો ત્યાં સુધી પ્રારંભિક ધોરણે આર. સી. ભરગાવા પ્રબંધ નિર્દેશક રહ્યા હતા. આજના દિવસ સુધી તેમને મારુતિ સુઝુકીની સફળતા માટે ચાવીરૂપ વ્યક્તિ માનવામાં આવે છે. 1982માં જોડાયા બાદ તેમણે કંપનીમાં પ્રબંધ નિર્દેશકનો હોદ્દો સંભાળ્યો તે પહેલા કેટલાક ચાવીરૂપ હોદ્દાઓ સંભાળ્યા હતા. હાલમાં તેઓ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/sep/03mul.htm |title=Rediff, On the Net - Date: 3 September 1997 |publisher=Rediff.com |date=1997-09-03 |access-date=2010-10-10}}&lt;/ref&gt; શ્રી ભરગાવાએ તેમનો પાંચ વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યા બાદ બાદમાં તેમણે પાર્ટટાઈમ ચેરમેન તરીકેનો હોદ્દો સંભાળ્યો હતો. સરકારે 27 ઓગસ્ટ 1997ના રોજ શ્રી એસ.એસ.એલ.એન. ભક્ષરુડુને પ્રબંધ નિર્દેશક તરીકે નામાંકિત કર્યા હતા. શ્રી ભક્ષરુડુએ જાહેરક્ષેત્રની કંપની ભારત હેવી ઈલેક્ટ્રિકલ્સમાં 21 વર્ષની સેવા આપ્યા બાદ 1983માં મારુતિ સુઝુકી સાથે મહાપ્રબંધક તરીકે જોડાયા હતા. બાદમાં 1987માં તેમને મુખ્ય મહા પ્રબંધક તરીકે બઢતી આપવામાં આવી, અને 1988માં નિર્દેશક, ઉત્પાદન અને આયોજનો, 1989માં નિર્દેશક, સાધનસામગ્રી અને 1993માં સંયુક્ત મહાપ્રબંધક તરીકે બઢતી આપવામાં આવી.

સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશનને એક ટૂંકી નોટિસ અપાઈ હોવાથી તે બોર્ડની વાર્ષિક સામાન્ય બેઠકમાં ભાગ નહોતી લેતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/aug/27mul.htm |title=Rediff, On the Net Date: 27 August 1997 |publisher=Rediff.com |date=1997-08-27 |access-date=2010-10-10}}&lt;/ref&gt; બાદમાં સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશને એવુ કહેવું પડ્યું હતું કે શ્રી ભક્ષરુડુ “અસમર્થ” હતા અને અન્ય તેઓ અન્ય કોઈને ઈચ્છતા હતા. જોકે, ભારત સરકારના ઉદ્યોગ મંત્રાલયે આ આરોપો નકારી કાઢ્યા હતા. પ્રસાર માધ્યમોએ મારુતિ સુઝુકીના સૂત્રો દ્વારા જણાવ્યું હતું કે ભક્ષરુડુ ખાસ કરીને મારુતિ 800ના ગિયર બોક્સ સહિત વિવિધ મોડેલોના મોટાભાગના ભાગો સ્વદેશમાં તૈયાર કરવામાં રસ ધરાવતા હતા. સુઝુકીને એવુ પણ લાગ્યું હતું કે ભક્ષરુડુ સરકારના પ્રતિનિધિના રૂપમાં હતા અને તેઓ આ સાહસમાં કંપનીનો હિસ્સો નહીં વધારવા દે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/sep/22maruti.htm |title=Rediff on the Net '&amp;#39;Bhaskarudu: The man Suzuki loves to hate'&amp;#39; |publisher=Rediff.com |date=1997-09-22 |access-date=2010-10-10}}&lt;/ref&gt; જો મારુતિ સુઝુકી પાસે સ્વદેશમાં બનેલા ગિયર બોક્સ આવી જાય તો મારુતિ સુઝુકી તમામ મોડેલ સુઝુકીની તકનીકી સહાય વગર જ ઉત્પાદન કરી શકે. ગિયર બોક્સને સ્થાનિકસ્તરે તૈયાર કરવા અંગેનો મુદ્દો આજના દિવસ સુધી પ્રેસ (પ્રસાર માધ્યમો)માં પ્રકાશમાં છે.&lt;ref&gt;બિઝનેસ લિન્ટ: મારુતિ સુઝુકી ડિસઈન્વેસ્ટમેન્ટ — રિલિઝિંગ ધ ક્લચ રવિવાર, મે 19, 2002 [http://www.blonnet.com/iw/2002/05/19/stories/2002051900060700.htm ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન જ્યારે શ્રી ભક્ષરુડુની નિયુક્તિના વિરુદ્ધમાં મનાઈ હુકમ મેળવવા માટે દિલ્હી ઉચ્ચ અદાલતના દ્વારે ગઈ ત્યારે સંબંધો વધુ વણસ્યા હતા. આ મુદ્દો અદાલતની બહારના સમાધાનથી ઉકેલવામાં આવ્યો હતો અને બંને પક્ષો એ વાત સાથે સહમત થયા હતા કે 31 ડિસેમ્બર 1999 સુધી આર.એસ.એસ.એલ.એન. ભક્ષરુડુ સેવા આપશે અને 1 જાન્યુઆરી 2000થી મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડના કાર્યકારી નિર્દેશક જગદીશ ખત્તાર પ્રબંધ નિર્દેશક તરીકેનો કાર્યભાર સંભાળશે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/1998/jun/08maruti.htm |title=Government, Suzuki resolve Maruti Suzuki row 8 June 1998 |publisher=Rediff |date= |access-date=2010-10-10}}&lt;/ref&gt; સંખ્યાબંધ રાજકારણીઓ માનતા હતા, અને તેમણે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન તેમનું ઉત્પાદન સ્થાનિક સ્તરે કરવાનું અને આયાત ઘટાડવાનું ઈચ્છતી નથી. આ સાચુ જ છે, આજે પણ ગિયર બોક્સને હજુ જાપાનથી જ આયાત કરવામાં આવે છે અને ગુડગાંવ સુવિધા (પ્લાન્ટ)માં જોડવામાં આવે છે.

==ઔદ્યોગિક સંબંધો==
મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડના ઇતિહાસમાં મોટાભાગે તેમને કર્મચારીઓ સાથે અપેક્ષાકૃત કેટલીક સમસ્યાઓ રહી હતી. કામમાં જાપાનીઝ સંસ્કૃતિની પ્રાધાન્યતા અને આધુનિક ઉત્પાદન પ્રક્રિયા, જે સૌપ્રથમ જાપાનમાં 1970ના દાયકામાં સ્થાપવામાં આવી હતી, તેને કંપનીના કાર્યદળે કોઈપણ પ્રકારની સમસ્યા વગર અપનાવી લીધી હતી. પરંતુ 1997માં પ્રબંધનમાં ફેરફાર સાથે, જ્યારે તે થોડા સમય માટે મુખ્યરૂપે સરકાર નિયંત્રિત બની, અને સંયુક્ત મોરચા સરકાર તેમજ સુઝુકી વચ્ચેનો વિવાદ સંભવતઃ કર્મચારીઓમાં અશાંતિનું કારણ હતું. સપ્ટેમ્બર 2000માં જ્યારે મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ (એમયુએલ (MUL))ના કર્મચારીઓ તેમની સામે રજૂ કરાયેલી ઈન્સેન્ટિવ (પ્રોત્સાહન) યોજના અને પેન્શન યોજનાના અમલીકરણમાં સુધારા સહિત અન્ય માંગણીઓ સાથે અચોક્કસ મુદતની હડતાળ પર ઉતર્યા ત્યારે મોટો વિવાદ જાગ્યો હતો, ઓક્ટોબર 2000માં નવ કર્મચારીઓને નિલંબિત કરવાથી નારાજ થયેલા કર્મચારીઓએ ગુડગાંવ ખાતેના પ્લાન્ટમાં છ કલાક સાધનો હેઠા મુકવાની હડતાળ પાડી છ કલાક સુધી કામકાજ અટકાવી દીધું હતું, અને પગાર સંબંધિત ઈન્સેન્ટિવ (પ્રોત્સાહન)માં સુધારાની માગણી કરી, જો નિલંબિત કરાયેલા કર્મચારીઓને પાછા લેવામાં ન આવે તો આમરણાંત ઉપવાસ પર ઉતરવાની ચીમકી ઉચ્ચારી હતી. લગભગ આ સમયે, એનડીએ (NDA) સરકારે, વિનિવેશ નીતિને અનુસરતા, મારુતિ સુઝુકીનો હિસ્સો પબ્લિક ઓફરિંગ (જાહેર પ્રસ્તાવ)માં વેચવા માટે રજૂઆત કરી હતી.
વેચાણ બાદ સરકાર દ્વારા મળતી આર્થિક સહાયતાનો મોટો વ્યાપરિક લાભ કંપની ગુમાવશે તેવા વિચારના આધારે કર્મચારી સંગઠને વેચાણની આ યોજનાનો વિરોધ કર્યો હતો.

પ્રબંધન સામેની આ લડત ડિસેમ્બર સુધી ચાલુ રહી હતી અને ત્યારે પ્રબંધન દ્વારા બે મહિના લાંબો વિરોધ અટકાવવા માટે પ્રસ્તાવ મુકાયો હતો જેને આમરણાંત ઉપવાસ પર ઉતરેલા એમયુએલ (MUL)ના ચાર કર્મચારીઓ સહિત બરતરફ કરાયેલા 92 કર્મચારીને પાછા લેવાની માંગણી સાથે ફગાવી દેવાયો હતો. ડિસેમ્બરમાં નવી દિલ્હીમાં એજીએમ (AGM)માં કંપનીના શેરધારકોની બેઠક યોજાઈ હતી જે 30 મિનિટ સુધી ચાલી હતી. બરાબર એ જ સમયે એમયુએલ (MUL)ના ગુડગાવ એકમના 1500 પ્લાન્ટ કર્મચારીઓ કંપનીની કોર્પોરેટ ઓફિસની બહાર વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા હતા અને ઉત્પાદન સંબંધિત ઈન્સેન્ટિવ (પ્રોત્સાહન)ના આરંભ, વધુ બહેતર પેન્શન યોજના અને અન્ય લાભોની માંગણી કરી રહ્યા હતા. પ્રબંધને વધતી સ્પર્ધા અને ઘટતા લાભનું કારણ આગળ ધરી લાભોને માન્ય રાખવાની ના પાડી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/52a/index-db.html |title=Article Timeline of Maruti Suzuki Labour Unrest, World History Archive |publisher=Hartford-hwp.com |date= |access-date=2010-10-10}}&lt;/ref&gt;

==અપાતી સેવાઓ==
===હાલમાં મોટરગાડીઓનું વેચાણ===

[[File:Omni Lpg.jpg|thumb|right|મારુતિ ઓમ્ની]]
[[File:Wagahmps (85).JPG|thumb|ભારતની સૈન્ય પોલીસના જવાનો પંજાબમાં વાઘા સરહદ ક્રોસિંગ નજીક મારુતિ જીપ્સીમાં પેટ્રોલિંગ કરી રહ્યા છે.]]
[[File:Maruti-Suzuki Wagon R.jpg|thumb|right|મારુતિ વેગનઆર]]
[[File:Maruti Suzuki Alto.jpg|thumb|right|મારુતિ અલ્ટો]]
[[File:Maruti Suzuki Swift 2092.JPG|thumb|right|મારુતિ સુઝુકી સ્વીફ્ટ]]
[[File:P1090247.jpg|thumb|right|મારુતિ સુઝુકી ઝેન એસ્ટિલો]]
[[File:Suzuki SX4 Sport.jpg|thumb|right|સુઝુકી એસએક્સ4 (SX4)]]
[[File:Suzuki Alto 2008 001.JPG|thumb|right|સુઝુકી અલ્ટોની 5મી પેઢીની કાર ભારતમાં મારુતિ સુઝુકી એ-સ્ટાર નામથી વેચાય છે.]]
[[File:Maruti Suzuki Swift Dzire.jpg|thumb|right|મારુતિ સુઝુકી સ્વીફ્ટ ડિઝાયર]]
[[File:2007 Suzuki Splash 01.jpg|thumb|right|સુઝુકી સ્પ્લેશ ભારતમાં મારુતિ સુઝુકી રિટ્ઝ તરીકે વેચાય છે.]]

====સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદિત====
#800 &lt;small&gt;(1983માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#ઓમ્ની &lt;small&gt;(1984માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#જીપ્સી &lt;small&gt;(1985માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#વેગનઆર &lt;small&gt;(2002માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#અલ્ટો &lt;small&gt;(2000માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#સ્વીફ્ટ &lt;small&gt;(2005માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#એસ્ટિલો &lt;small&gt;(2009માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#એસએક્સ4 (SX4) &lt;small&gt;(2007માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#સ્વીફ્ટ ડિઝાયર &lt;small&gt;(2008માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#એ-સ્ટાર &lt;small&gt;(2008માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#રિટ્ઝ &lt;small&gt;(2009માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#ઈકો &lt;small&gt;(2010માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#અલ્ટો કે10 (K10)&lt;small&gt;(2010માં રજૂ)&lt;/small&gt;
#કિઝાશી &lt;small&gt;(2011માં રજૂ)&lt;/small&gt;

====આયાતી====
[[File:2nd Suzuki-Grand-Vitara.jpg|thumb|right|સુઝુકી ગ્રાન્ડ વિટારા]]
#ગ્રાન્ડ વિટારા &lt;small&gt;(2007માં રજૂ)&lt;/small&gt;

===બંધ કરી દેવાયેલા કાર મોડેલ===
#1000 &lt;small&gt;(1990–1994)&lt;/small&gt;
#ઝેન &lt;small&gt;(1993–2006)&lt;/small&gt;
#એસ્ટીમ &lt;small&gt;(1994–2008)&lt;/small&gt;
#બલેનો &lt;small&gt;(1999–2007)&lt;/small&gt;
#ઝેન એસ્ટિલો &lt;small&gt;(2006–2009)&lt;/small&gt;
#વર્સા &lt;small&gt;(2001–2010)&lt;/small&gt;
#ગ્રાન્ડ વિટારા એક્સએલ7 (XL7) &lt;small&gt;(2003–2007)&lt;/small&gt;

&lt;sup&gt;*[http://www.marutisuzuki.com/milestones.aspx સ્રોત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605034024/http://www.marutisuzuki.com/milestones.aspx |date=2011-06-05 }}&lt;/sup&gt;

===ઉત્પાદન સુવિધાઓ===
મારુતિ સુઝુકી ભારતમાં બે રાજ્યમાં ઉત્પાદન સુવિધાઓ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.marutisuzuki.com/facilities.aspx |title=Facilities |publisher=Marutisuzuki.com |date= |access-date=2010-10-10 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925093733/http://www.marutisuzuki.com/facilities.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બન્ને ઉત્પાદન સુવિધા પાસે વાર્ષિક 1,250,000 વાહનોની સંયુક્ત ઉત્પાદન ક્ષમતા છે. 

====ગુડગાંવ ઉત્પાદન સુવિધા====
ગુડગાંવ ઉત્પાદન સુવિધામાં ત્રણ સંપૂર્ણ એકીકૃત ઉત્પાદન પ્લાન્ટ છે અને તે 300  એકર (1.2 ચોરસ કિમી)માં પથરાયેલો છે.{{convert|300|acre|km2}} તમામ ત્રણેય પ્લાન્ટ વાર્ષિક 3,50,000 વાહનોનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, પણ ઉત્પાદક્તામાં સુધારો કરવામાં આવતા આ પ્લાન્ટસ વાર્ષિક 7,00,000 વાહનો ઉત્પાદન કરવા સમર્થ બની શક્યા છે. ગુડગાંવ સુવિધા ખાતે વાર્ષિક 240,000 ''કે-સીરિઝ''  એન્જિનનું પણ ઉત્પાદન થાય છે.  આ સમગ્ર સુવિધા 150થી પણ વધુ યંત્રોથી સજજ છે, તેમાંથી 71 યંત્ર ઇન-હાઉસ (કંપનીમાં) તૈયાર કરાયા છે. ગુડગાંવ સુવિધા 800, અલ્ટો, વેગનઆર, એસ્ટિલો, ઓમ્ની, જીપ્સી અને ઈકોનું ઉત્પાદન કરે છે.

====માનેસર ઉત્પાદન સુવિધા====
માનેસર ઉત્પાદન પ્લાન્ટનું ઉદઘાટન ફેબ્રુઆરી 2007માં થયું હતું અને તે 600 એકર (2.4 ચોરસ કિમી)માં પથરાયેલો છે.{{convert|600|acre|km2}} પ્રારંભમાં તેની ઉત્પાદન ક્ષમતા વાર્ષિક 100,000 વાહનોની હતી, પણ તેમાં વધારો થઈને ઓક્ટોબર 2008માં વાર્ષિક 300,000 વાહનોની થઈ હતી.  આ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં 250,000 સુધીનો વધુ વધારો થયો હતો જે કુલ ઉત્પાદન ક્ષમતાને વાર્ષિક 550,000 વાહનો સુધી લઈ ગયો હતો. માનેસર પ્લાન્ટ એ-સ્ટાર, સ્વીફ્ટ, સ્વીફ્ટ ડિઝાયર અને એસએક્સ4 (SX4)નું નિર્માણ કરે છે.

===વેચાણ અને સેવા માળખું===
મારુતિ સુઝુકી ભારતીય કંપનીઓમાં એક એવી કંપની છે જે અજોડ વેચાણ અને સેવા માળખું ધરાવે છે. માર્ચ 2010 સુધીમાં તેની ભારતનાં 555 શહેરો અને નગરોમાં 802 ડીલરશિપ છે.  તેના દ્વારા વેચાયેલા વાહનોની યોગ્ય સર્વિસ થાય તેની ખાતરી માટે 1,335 નગરો અને શહેરોમાં 2,740 વર્કશોપ (ડીલર વર્કશોપ અને ''મારુતિ અધિકૃત સર્વિસ સ્ટેશન''  સહિત) મારુતિ સુઝુકીએ ઊભા કર્યા છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.marutisuzuki.com/our-network.aspx |title=મારુતિ સુઝુકીનું માળખું |access-date=2011-05-12 |archive-date=2012-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520144759/http://www.marutisuzuki.com/our-network.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેની પાસે ભારતમાં 1,314 શહેરો પરના 30 રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ પર 30 ઝડપી સવિર્સ સ્ટેશનો છે.  2015 સુધીમાં ડીલરશીપની સંખ્યા વધારીને 1,500 સુધી કરવાની કંપનીની યોજના છે.&lt;ref&gt;{{cite web|author=5 Aug, 2010, 07.27PM IST,PTI |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/auto/automobiles/Maruti-to-increase-sales-outlets-to-1500-in-5-years/articleshow/6262227.cms |title=Maruti to increase sales outlets to 1,500 in 5 years |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date=2010-08-05 |access-date=2010-10-10}}&lt;/ref&gt;

કંપનીની આવક ઊભી કરવામાં સર્વિસ મુખ્ય સ્ત્રોત હતી. મોટાભાગના સર્વિસ સ્ટેશનોનું સંચાલન ફ્રેન્ચાઈઝ આધારીત હતું, જ્યાં મારુતિ સુઝુકી સ્થાનિક કર્મચારીઓને તાલીમ આપે છે. મારુતિ સુઝુકીએ ઊભી કરેલી આ સીમાચિહ્નનરૂપ સુવિધાની બરાબરી કરવા માટે અન્ય ઓટોમોબાઈલ કંપનીઓ સક્ષમ નથી. ઝડપી સર્વિસ સ્ટેશનોએ વાહન સુધી તેમનાં સમારકામ કારીગરને મોકલીને ધોરીમાર્ગો પર અટવાઈ ગયેલા અસંખ્ય વાહનોને મદદ કરી છે.&lt;ref&gt;આઈપીઓ પહેલા 5 પૈસા સ્ટોકબ્રોકિંગ દ્વારા મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ પર અહેવાલ (.pdf ફાઈલ) [http://www.indiainfoline.com/sect/maru.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219060244/http://www.indiainfoline.com/sect/maru.pdf |date=2006-02-19 }}&lt;/ref&gt;

===મારુતિ વીમો===
2002માં આરંભ કરીને મારુતિ સુઝુકીએ, રાષ્ટ્રીય વીમા કંપની, બજાજ આલિઆન્ઝ, નવી દિલ્હી અને રોયલ સુંદરમની મદદથી તેના ગ્રાહકોને વાહન વીમા પૂરા પાડ્યા હતા.  મારુતિ ઇન્શ્યૂરન્સ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ સર્વિસીસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ અને મારુતિ ઇન્શ્યુરન્સ બ્રોકર્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ નામની બે સહાયક કંપનીના આરંભ સાથે કંપનીએ આ સેવા પ્રસ્થાપિત કરી હતી.&lt;ref&gt;ધ હિન્દુ બિઝનેસ:શનિવાર, 11 મે 2002 - મારુતિએ કાર ઈન્સ્યુરન્સ લોન્ચ કર્યો [http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/05/11/stories/2002051101531800.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050527233446/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/05/11/stories/2002051101531800.htm |date=2005-05-27 }}&lt;/ref&gt;

આ સેવા ગ્રાહકો માટે લાભદાયી અથવા મૂલ્યવાન વધારા તરીકે શરૂ થઈ હતી અને સહેલાઈથી માર્ગ તૈયાર કરવા સક્ષમ હતી. તેના આરંભથી ડિસેમ્બર 2005 સુધીમાં 2 મિલિયન કરતાં વધુ વીમા પોલિસી વેચવા માટે સક્ષમ રહી હતી.&lt;ref&gt;ધ હિન્દુ બિઝનેસ લાઈન  રવિવાર, 18 ડીસેમ્બર 2005 -મારુતિ ઈન્સ્યુરન્સના વેચાણમાં વધારો [http://www.blonnet.com/iw/2005/12/18/stories/2005121800831501.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929111109/http://www.blonnet.com/iw/2005/12/18/stories/2005121800831501.htm |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;

===મારુતિ ફાઈનાન્સ ===
તેના પાયાના સ્તરના વિકાસને પ્રોત્સાહિત કરવા, મારુતિ સુઝુકીએ જાન્યુઆરી 2002માં મારુતિ ફાઈનાન્સની શરૂઆત કરી હતી. આ સેવા શરૂ કરતાં પહેલાં મારુતિ સુઝુકીએ, લોન મેળવવામાં તેના ગ્રાહકોને મદદ કરવા માટે સિટી ગ્રુપ અને જીઇ કન્ટ્રીવાઇડ સાથે અનુક્રમે સિટિકોર્પ મારુતિ અને મારુતિ કન્ટ્રીવાઇડ નામના બે સંયુક્ત સાહસ શરૂ કર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;72.14.207.104&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.prdomain.com/companies/m/maruti_udyog/news_releases/pr_maruti_nr_20020107.htm |title=મારુતિ સુઝુકી દ્વારા અખબારી નોંધ, ગુગલ પરથી લેવાયેલ સંગ્રહિત પાનું |access-date=2004-11-18 |archive-date=2004-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041118114638/http://www.prdomain.com/companies/m/maruti_udyog/news_releases/pr_maruti_nr_20020107.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; મારુતિ સુઝુકીએ આ સાહસ શરૂ કરવા કાર ફાઈનાન્સમાં તેના વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો સહિત એબીએન એમરો બેંક, એચડીએફસી (HDFC) બેંક, આઇસીઆઇસીઆઇ (ICICI) લિમિટેડ, કોટક મહિન્દ્રા, સ્ટાર્ન્ડડ ચાર્ટર્ડ બેંક અને સુંદરમ સાથે સંધિ કરી હતી. ફરીથી કંપની, માર્ચ 2003માં એસબીઆઇ (SBI) સાથે એક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં પ્રવેશી હતી.&lt;ref&gt;બિઝનેસ લાઈન, શનિવાર, 15 માર્ચ 2003, કાર લોન માટે એસબીઆઈ (SBI) એ મારુતિ સુઝુકી સાથે જોડાણ કર્યું [http://www.blonnet.com/bline/2003/03/15/stories/2003031500381300.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929111258/http://www.blonnet.com/bline/2003/03/15/stories/2003031500381300.htm |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt; માર્ચ 2003થી અત્યાર સુધીમાં મારુતિએ એસબીઆઇ-મારુતિ (SBI-Maruti) ફાઈનાન્સ દ્વારા 12,000 વાહનો વેંચ્યાં હતા. એસબીઆઇ-મારુતિ (SBI-Maruti) ફાઈનાન્સ હાલમાં ભારતભરનાં 166 શહેરોમાં ઉપલબ્ધ છે.&lt;ref&gt;Retail Yatra. Com, 8 ઓગસ્ટ 2003 -મારુતિ સુઝુકી, સ્ટેટ બેન્ક ઓફ બિકાનેર અને જયપુરે કાર ફાઈનાન્સિંગ જયપુર માટે હાથ મિલાવ્યા [http://www.retailyatra.info/PageDetails.asp?Cat_Id=1&amp;SubCat_ID=52&amp;Page_ID=876 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009185223/http://www.retailyatra.info/PageDetails.asp?Cat_Id=1&amp;SubCat_ID=52&amp;Page_ID=876 |date=2007-10-09 }}&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:none;padding:10px 15px;display:table&quot;&gt;
&quot;કાર ફાઈનાન્સ વેપારમાં મારુતિ ફાઈનાન્સ સૌથી દિગ્ગજ ખેલાડીઓમાં ઉભરી આવ્યું હતું. તેઓ ગુણવત્તા અને કાર્યક્ષમતામાં આધારચિહ્નન હતા. મારુતિ જથ્થા અને નેટવર્કડ (માળખાયુક્ત) ડીલરશિપ્સ સાથે જોડાતા, બજારસ્થળમાં સર્વોચ્ચ સેવા અને સ્પર્ધાત્મક દરો ઉપલબ્ધ કરાવવા મારુતિ ફાઈનાન્સને સક્ષમ બનાવશે&quot;.&lt;/blockquote&gt;

{{#if:'''Jagdish Khattar'''|&lt;p style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;— '''Jagdish Khattar'''{{#if:Managing director of Maruti Udyog Limited in a press conference announcing the launch of Maruti Finance on 7 January 2002&lt;ref name=&quot;72.14.207.104&quot;/&gt;|, ''Managing director of Maruti Udyog Limited in a press conference announcing the launch of Maruti Finance on 7 January 2002&lt;ref name=&quot;72.14.207.104&quot;/&gt;''}}&lt;/cite&gt;}}

સિટિકોર્પ મારુતિ ફાઈનાન્સ લિમિટેડએ સિટિકોર્પ ફાઈનાન્સ ઇન્ડિયા અને મારુતિ ઉદ્યોગ લિમિટેડ વચ્ચેનું સંયુક્ત સાહસ છે જેમનો પ્રાથમિક વ્યવસાય કંપનીએ જણાવ્યા અનુસાર “મારુતિ સુઝુકી વાહનોની ભાડા-ખરીદ માટે નાણાં પૂરા પાડવાનો છે.” સિટિ ફાઈનાન્સ ઇન્ડિયા લિમિટેડ સિટિબેંક ઓવરસીઝ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કોર્પોરેશન, ડેલવેરની સંપૂર્ણ માલિકીની સહાયક કંપની છે. જે સિટિબેંક એન.એ.ના 100% સંપૂર્ણ માલિકીની પેટા કંપની છે. જેમાં સિટિ ફાઈનાન્સ ઇન્ડિયા લિમિટેડ 74% ટકાનો હિસ્સો અને મારુતિ સુઝુકી બાકીનો 26% નો હિસ્સો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;ધ હિન્દુ, ભારતના રાષ્ટ્રીય અખબારની ઓલલાઈન આવૃત્તિ, પ્રકાશિત: ગુરુવાર, 26 જુલાઈ 2001, સીટીકોર્પ મારુતિ ફાઈનાન્સને પી1 (P1) પ્લસ મળ્યું [http://www.hindu.com/thehindu/2001/07/26/stories/0626000h.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020122084858/http://hindu.com/thehindu/2001/07/26/stories/0626000h.htm |date=2002-01-22 }}&lt;/ref&gt; મારુતિ કન્ટ્રીવાઇડની સ્થાપના કરવા માટે 1995માં જીઇ (GE) કેપિટલ, એચડીએફસી (HDFC) અને મારુતિ સુઝુકી એકસાથે આગળ આવ્યાં હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.marutiudyog.com/bp/finance.asp?ch=2&amp;ct=7&amp;sc=2 |title=મારુતિ ફાઈનાન્સ, સંયુક્ત સાહસો |access-date=2013-08-17 |archive-date=2007-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009171333/http://www.marutiudyog.com/bp/finance.asp?ch=2&amp;ct=7&amp;sc=2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મારુતિ એ દાવો કર્યો હતો કે તેનો ફાઈનાન્સ કાર્યક્રમ તેના ગ્રાહકોને સૌથી સ્પર્ધાત્મક વ્યાજ દરની ઓફર કરે છે, જે બજાર દરથી 0.25% થી 0.5% સુધીનો નીચો દર  છે. 

===મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ===

'''મુખ્ય લેખ'''  -  મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ

મારુતિ સુઝુકી દ્વારા તેના ગ્રાહકોને મારુતિ ટ્રૂ સર્વિસની ઓફર કરાઈ હતી. તે ઉપયોગ કરાયેલા મારુતિ સુઝુકી વાહનો માટેનું એક બજાર સ્થળ હતું. કોઈ પણ વ્યક્તિ, ભારતમાં આ સેવાની મદદથી ઉપયોગ કરાયેલા મારુતિ સુઝુકી વાહનોની ખરીદી, વેચાણ અથવા અદલા-બદલી કરી શકે છે. વર્ષ 2009 સુધીમાં 315 મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ શોપ ખોલવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;— [http://www.marutitruevalue.com/ ધ મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714042724/http://www.marutitruevalue.com/ |date=2011-07-14 }} —&lt;/ref&gt;

===એન2એન (N2N) ચપળ વહીવટ===
એન2એન (N2N)એ '''એન્ડ ટુ એન્ડ ફ્લીટ મેનેજમેન્ટ (સંપૂર્ણ ચપળ વહીવટ)''' નું સંક્ષિપ્ત નામ છે અને કોર્પોરેટ્સને લીઝ (ભાડાની સેવા) તેમજ ચપળ વહીવટી ઉકેલ પૂરા પાડે છે. ગેસ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ, ડ્યૂપોન્ટ, રેકકિટ્ટ બેંકિસર/2}, સોના સ્ટીયરિંગ, [[દૂરદર્શન]], સિંગર ઇન્ડિયા, નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ એન્ડ ટ્રાન્સવર્ડ સહિત આ સેવા કરારબદ્ધ કરનારા તેના ગ્રાહકોની પ્રભાવી યાદી છે. આ ચપળ વહીવટી સેવામા વાહનોના જીવનભરના તમામ ઉકેલો સામેલ છે, જેમાં ભાડાપટ્ટે અપાતુ સમારકામ કે જાળવણી, સાનૂકળ સેવાઓ અને પુનઃમાર્કેટિંગનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.binarysemantics.com/casestudies_maruti-management.htm મારુતિ એન2એન (N2N) ફ્લીટ મેનેજમેન્ટ સોલ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061021025058/http://www.binarysemantics.com/casestudies_maruti-management.htm |date=2006-10-21 }} અંગે વિસ્તારપૂર્વક લખાણ&lt;/ref&gt;

===ઍક્સેસરિઝ (સહાયક સામગ્રી)===
મારુતિ સુઝુકી સિવાયની વાહનના ભાગોની કંપનીઓમાંથી ઘણીએ સુસંગત હોય તેવા ભાગો અને ઍક્સેસરિ (સહાયક સામગ્રી)ની ઓફર શરૂ કરી હતી. આ બાબતે મારુતિ સુઝુકી માટે ગંભીર જોખમ અને આવકમાં ખોટ ઊભી કરી હતી. મારુતિ સુઝુકીએ એલૉઈ વ્હીલ્સ, બોડી કવર, કાર્પેટ, ડોર વિઝર્સ, ફોગ લેમ્પ્સ,,સ્ટીરિયો સિસ્ટમ્સ, સીટ કવર્સ જેવી ઍક્સેસરિઝ  અને અન્ય કાર પ્રોડક્ટ્સની ઓફર કરવા '''મારુતિ જેન્યૂઇન ઍક્સેસરિઝ'''  ના બ્રાન્ડ નામ હેઠળ એક નવી પહેલ કરી હતી. આ પ્રોડક્ટ્સ દેશભરમાં વિક્રેતા દુકાનો અને સત્તાવાર સર્વિસ સ્ટેશનો દ્વારા વેચવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.marutiudyog.com/bp/mga.asp?ch=2&amp;ct=10&amp;sc=1 |title=મારુતિની અસલ ઍક્સેસરિ |access-date=2013-08-17 |archive-date=2005-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050421080921/http://www.marutiudyog.com/bp/mga.asp?ch=2&amp;ct=10&amp;sc=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળા===
[[File:Maruti Suzuki driving school.jpg|right|thumb|ચેન્નઈમાં મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળા]]
તેની કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારીના ભાગરૂપે મારુતિ સુઝુકીએ દિલ્હીમાં મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળા શરૂ કરી હતી. પાછળથી આ સેવા ભારતના અન્ય શહેરોમાં વિસ્તારવામાં આવી હતી. આ શાળાઓ આંતરરાષ્ટ્રીય ધારા-ધોરણ પરના નમૂના પ્રમાણે હતી, જ્યાં શીખનારાઓએ વર્ગખંડ અને પ્રયોગ એમ બંને સત્રમાંથી પસાર થવાનું હોય છે. માર્ગ વર્તુણક અને વલણ જેવી ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની તાલિમ પણ આપવામાં આવે છે. અસલ વાહનો પર ડ્રાઈવિંગ પર જતાં પહેલાં ભાગ લેનારાઓને સ્ટિમ્યૂલેટર્સ(અસલની પ્રતિકૃતિ) પર તાલિમ આપવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;ડેક્કન હેરાલ્ડ, રવિવાર, 20 માર્ચ 2007ની ઓનલાઈન આવૃત્તિ &quot;બેંગલોરમાં મારુતિ સુઝુકીની પ્રથમ ડ્રાઈવિંગ શાળા&quot;[http://www.deccanherald.com/deccanherald/mar202005/b1.asp ]&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:none;padding:10px 15px;display:table&quot;&gt;
&quot;ભારતીય માર્ગો પર વધી રહેલાં મૃત્યુ અંગે અમે ખૂબ જ ચિંતિત છીએ. સરકાર, ઉદ્યોગ અને સ્વૈચ્છિક ક્ષેત્રો સમન્વિત રીતે એક જૂથ થઈને કામ કરે તો આ મૃત્યુ દર ઘટાડી શકાય તેમ છે. પણ અમે માનીએ છીએ કે મારુતિ આ સંદર્ભે કંઈક કરી શકે તેવી સૌપ્રથમ કંપની હોઈ શકે છે અને આથી જ મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળાઓની પહેલ કરવામાં આવી છે.&quot;&lt;/blockquote&gt;

{{#if:'''Jagdish Khattar'''|&lt;p style=&quot;text-align: right;&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal;&quot;&gt;— '''Jagdish Khattar'''{{#if:at the launch ceremony of Maruti Driving School, Bangalore|, ''at the launch ceremony of Maruti Driving School, Bangalore''}}&lt;/cite&gt;}}

==મુદ્દાઓ અને સમસ્યાઓ==
24મી ફેબ્રુઆરી, 2010ના રોજ મારુતિ સુઝુકી ઈન્ડિયાએ, ઈંધણ લિકેજ સમસ્યા દૂર કરવા માટે 100,000 એ-સ્ટાર કાર પાછી ખેંચવાની જાહેરાત કરી હતી. કંપની આ તમામ 100,000 એ-સ્ટાર કારમાં ગેસકીટ મુકવાની છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/news/buzzing-stocks/maruti-suzuki-recalls-1-lakh-a-star-cars-stk-flat_443459.html|title=Maruti Suzuki recalls 1 lakh 'A-Star' cars; stk flat|date=24 February 2010|access-date=24 February 2010}}&lt;/ref&gt;

==નિકાસો==
મારુતિ સુઝુકીની પેટા કંપની મારુતિ એક્સ્પોર્ટ લિમિટેડ તેમની નિકાસ પર મુખ્ય ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે અને તે ઘરેલું ભારતીય બજારમાં કાર્યરત નથી. તેનું 480 કારનું સૌપ્રથમ કોમર્શિયલ કન્સાઈનમેન્ટ(વેપાર હેતુસર માલ રવાના) [[હંગેરી|હંગેરી]] મોકલવામાં આવ્યું હતું. આજ દેશમાં 571 કારનું એક કન્સાઇનમેન્ટ મોકલીને મારુતિ સુઝુકીએ 300,000 કારોનું સીમાચિહ્નન પાર કર્યું હતું. તેના આરંભથી જ નિકાસ એક એવું પાસુ હતુ જેને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકાર આતુર હતી. મારુતિ સુઝુકી વિદેશી હુંડિયામણ કમાય તેવી અપેક્ષા દરેક રાજકીય પક્ષોની હતી.

મારુતિ એક્સ્પોર્ટ્સે નિકાસનો ઉદ્દેશ પાર પાડ્યો હોય તેવાં કેટલાંક બજારોમાં એંગોલા, બેનિન, ડજીબોઇટી, ઈથોપિયા, યુરોપ, કેન્યા, મોરોક્કો, શ્રીલંકા, યુગાન્ડા, ચીલી, ગ્વાટેમાલા, કોસ્ટા રિકા અને અલ સાલ્વાડોરનો સમાવેશ થાય છે.

==આ પણ જુઓ==
{{Portal|Companies}}
*સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન
*ભારતમાં કારો
*ભારતમાં ઓટોમોબાઇલ ઉદ્યોગ

==સંદર્ભ અને નોંધો==
{{Reflist}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
{{Commons category|Maruti vehicles}}
*{{official|http://www.marutisuzuki.com/}}
*[http://www.marutitruevalue.com/ મારુતિ ટ્રૂ વેલ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714042724/http://www.marutitruevalue.com/ |date=2011-07-14 }}
*[http://www.marutidrivingschool.com/ મારુતિ ડ્રાઈવિંગ શાળા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423132043/http://marutidrivingschool.com/ |date=2011-04-23 }}
*[http://www.marutiudyog.com/ મારુતિ ઉદ્યોગ અધિકૃત વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211205746/http://www.marutiudyog.com/ |date=2012-02-11 }}
*[http://www.marutinri.com/ એનઆરઆઈ (NRI) માટે મારુતિ]
*[http://www.marutiautocard.com/ મારુતિ ઓટો કાર્ડ]{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Maruti Suzuki Timeline}}
{{Maruti Suzuki}}
{{Japanese Automobile Industry}}
{{BSE Sensex}}

[[Category:1981માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]]
[[Category:બીએસઈ(BSE) સેન્સેક્સ]]
[[Category:ભારતના કાર ઉત્પાદકો]]
[[Category:બૉમ્બે સ્ટૉક એક્સચેન્જ પર સૂચિબદ્ધ કંપનીઓ]]
[[Category:ભારતીય નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ પર સૂચિબદ્ધ કંપનીઓ]]
[[Category:ભારતના મોટરવાહન ઉત્પાદકો]]
[[Category:મારુતિ વાહનો]]
[[Category:ગુડગાંવ]]
[[Category:સુઝુકી]]
[[શ્રેણી:કંપનીઓ]]</text>
      <sha1>nh3avuflv80mrjb1dyhbgunqaccvq2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>લીડ્ઝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32499</id>
    <revision>
      <id>900849</id>
      <parentid>895062</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198374" sha1="gxu1821v51gz6d4qtafzr9djzrv851p" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
|name = લીડ્ઝ
|official_name =
|other_name = City of Leeds
|native_name = &lt;!--F for cities whose native name is not in English --&gt;
|settlement_type = [[City]] &amp; [[Metropolitan Borough]]
|motto = &quot;Pro rege et lege&quot; &lt;small&gt;''&quot;For king and the law&quot;''&lt;/small&gt;
|nickname =
&lt;!-- images and maps -----------&gt;
|image_skyline = [[File:Leeds Town Hall (2).jpg|225px]]&lt;br&gt;[[File:City Square sculpture (100076324).jpg|119px]][[File:Leeds (51), September 2009.JPG|106px]]&lt;br&gt;[[File:Waterloo Lake Roundhay 07.jpg|225px]]
|imagesize =
|image_alt = An impressive free-standing stone-built civic building on a sloping site with steps up to a colonnade. Above the parapet is a square clock-tower, also colonnaded, with an elongated lead-covered dome with concave sides and a cupola on top.
|image_caption = Clockwise from top: [[Leeds Town Hall]], [[Bridgewater Place]], [[Leeds City Square|City Square]] and [[Roundhay Park]].
|image_flag =
|flag_size =
|image_seal =
|seal_size =
|image_shield =
|shield_link =
|shield_size =
|image_blank_emblem     = 
|blank_emblem_type      = 
|blank_emblem_size      =
|blank_emblem_alt  = A shield, with three white stars on a black background at the top and, below, a suspended fleece on a light-blue background. Above the shield is a helmet with leaves above and behind and a small owl on top. To the left and right are two large owls wearing golden ducal coronets. They are perched on a scroll below the shield which reads &quot;PRO LEGE ET REGE&quot;.
|blank_emblem_link      = Coat of arms of Leeds
|image_map = Leeds UK locator map.svg
|mapsize = 250px
|map_alt=A map of England coloured pink showing the administrative subdivisions of the country. The Leeds metropolitan borough area is coloured red.
|map_caption = Leeds shown within West Yorkshire
|image_map1 =
|mapsize1 =
|map_caption1 = [[The Headrow, Leeds|The Headrow]]
|image_dot_map =
|dot_map_caption =
|dot_x = |dot_y =
|pushpin_map = &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
|pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|pushpin_map_caption =
|pushpin_mapsize =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|coordinates_region = GB
|subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]]
|subdivision_name = &lt;!--United Kingdom--&gt;
|subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Constituent country]]
|subdivision_name1 = [[England]]
|subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
|subdivision_name2 = [[Yorkshire and the Humber]]
|subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]]
|subdivision_name3 = [[West Yorkshire]]
|subdivision_type4 = [[Historic counties of England|Historic county]]
|subdivision_name4 = [[Yorkshire]]
|subdivision_type5 = Admin HQ
|subdivision_name5 = [[Leeds city centre]]
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes =
|government_type = [[Metropolitan borough]], [[City status in the United Kingdom|City]]
|leader_title = Governing&amp;nbsp;body
|leader_name = [[Leeds City Council]]
|leader_title1 = [[Lord Mayor]]
|leader_name1 = Cllr Tom Murray ([[Labour Party (UK)|L]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://democracy.leeds.gov.uk/mgUserInfo.aspx?UID=213 |title=moderngov |publisher=Democracy.leeds.gov.uk |date=6 February 2013 |access-date=12 March 2013 |archive-date=27 ઑક્ટોબર 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027124151/http://democracy.leeds.gov.uk/mgUserInfo.aspx?UID=213 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|leader_title2           = Leader of the Council
|leader_name2            = Cllr Keith Wakefield ([[Labour Party (UK)|L]])
|leader_title3 = Chief Executive
|leader_name3 = Tom Riordan
|leader_title4 = [[List of MPs elected in the United Kingdom general election, 2010|MPs]]:
|leader_name4 = 8 members
|established_title = Borough Charter
|established_date = 1207
&lt;!-- Area ---------------------&gt;
|area_magnitude =
|unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
|area_footnotes =
|area_total_km2 = 551.72&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
|area_water_km2 =
|area_total_sq_mi = 213
|area_land_sq_mi =
|area_water_sq_mi =
|area_water_percent =
|area_urban_km2 = 487.8
|area_urban_sq_mi = 
|area_metro_km2 =
|area_metro_sq_mi = 
|area_blank1_title =
|area_blank1_km2 =
|area_blank1_sq_mi =
&lt;!-- Population -----------------------&gt;
|population_as_of = {{English statistics year}}
|population_footnotes =
|population_note =
|population_total = {{English district population|GSS = E08000035}} ([[List of English districts by population|Ranked {{English district rank|GSS = E08000035}}]])
|population_density_km2 = 
|population_density_sq_mi = 
|population_metro = 2,302,000 ([[List of metropolitan areas in the United Kingdom|4th]])
|population_density_metro_km2 = 
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban = 1,777,934 ([[List of urban areas in the United Kingdom|4th]])
|population_density_urban_km2 = 3,645
|population_density_urban_sq_mi =
|population_blank1_title =
|population_blank1 =
|population_density_blank1_title =
|population_density_blank1_km2 =
|population_density_blank1_sq_mi =
&lt;!-- General information ---------------&gt;
|timezone = [[Greenwich Mean Time]]
|utc_offset = +0
|timezone_DST = [[British Summer Time]]
|utc_offset_DST = +1
|latd = 53 |latm = 47 |lats = 59 |latNS = N
|longd = 1 |longm = 32 |longs = 57 |longEW = W
|elevation_footnotes =
|elevation_max_footnotes=&lt;ref&gt;Max at SE140445 Hawksworth Moor in extreme west of city&lt;/ref&gt;
|elevation_min_footnotes=&lt;ref&gt;Min at points where city boundary crosses Rivers Aire and Wharfe in extreme east.&lt;/ref&gt;
|elevation_ft = 33–1115
|elevation_m = 10–340
|blank_name_sec1 = [[Gross Value Added|GVA]]
|blank_info_sec1 = 2012
|blank1_name_sec1 = &amp;nbsp;- Total
|blank1_info_sec1 = [[GBP|£]]18.8bn ($31.1bn) ([[List of UK cities by GVA|4th]])
|blank2_name_sec1 = &amp;nbsp;- Growth
|blank2_info_sec1 = {{decrease}} 0.4%
|blank3_name_sec1 = &amp;nbsp;- Per capita
|blank3_info_sec1 = £24,800 ($41,100) ([[List of UK cities by GVA|7th]])
|blank4_name_sec1 = &amp;nbsp;- Growth
|blank4_info_sec1 = {{decrease}} 1.3%
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type = Postcode
|postal_code = [[LS postcode area|LS]], part of [[WF postcode area|WF]] and also part of [[BD postcode area|BD]].
|area_code = 0113 (urban core)&lt;br/&gt;
01924 (Wakefield nos)&lt;br/&gt;01937 (Wetherby/ Boston&amp;nbsp;Spa)&lt;br/&gt;01943 (Guiseley/ Otley)&lt;br/&gt;01977 (Pontefract nos)
|blank_name = [[ISO 3166-2:GB|ISO 3166-2]]
|blank_info = GB-LDS
|blank1_name_sec2 = [[ONS coding system|ONS code]]
|blank1_info_sec2 = 00DA (ONS)&lt;br/&gt;E08000035 (GSS)
|blank2_name_sec2 = [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS 3]]
|blank2_info_sec2 = UKE42
|blank3_name_sec2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]]
|blank3_info_sec2 = {{gbmappingsmall|SE296338}}
|blank4_name_sec2=[[European Parliament|Euro. Parlt. Const.]]
|blank4_info_sec2=[[Yorkshire and the Humber (European Parliament constituency)|Yorkshire &amp; the Humber]]
|website = [http://www.leeds.gov.uk/ www.leeds.gov.uk]
|footnotes =
}}
'''લીડ્ઝ'''  ({{Pron-en|ˈliːdz|en-uk-Leeds.ogg}}) એ ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ યોર્કશાયરનું શહેર અને મેટ્રોપોલિટન બરો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds.aspx|title=About Leeds|publisher=Leeds City Council|access-date=2009-07-22|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926145704/http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds.aspx|archive-date=2011-09-26}}&lt;/ref&gt; 2001માં લીડ્ઝના મુખ્ય શહેરી પેટાવિભાગની વસતી 443,247 હતી,&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/ssdataset.asp?vlnk=8271&amp;Pos=2&amp;ColRank=1&amp;Rank=240| author=National Statistics| title=KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas| access-date=2008-10-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20080403194836/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/ssdataset.asp?vlnk=8271&amp;Pos=2&amp;ColRank=1&amp;Rank=240| archive-date=2008-04-03| url-status=live}}&lt;/ref&gt; જ્યારે સમગ્ર શહેરની વસતી {{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00DA}} ({{English statistics year}}) હતી.&lt;ref&gt;લીડઝ માટે વચગાળાનો{{English statistics year}} વસતી અંદાજ{{EnglishDistrictPopulation|ONS = 00DA}} [http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=15106 ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ મુજબ છે]. નોંધનીય છે કે આંકડામાં શહેરના તમામ વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે. વસતીના કેટલાક આંકડા, દા.ત. વસતીવાર ઇંગ્લિશ શહેરોની યાદીમાં આપેલા આંકડામાં શહેરના માત્ર મુખ્ય વિસ્તારોનો જ ઉપયોગ થયો છે અને માટે નીચા છે.&lt;/ref&gt; લીડ્ઝ વેસ્ટ યોર્કશાયરના શહેરી વિસ્તારનું સાંસ્કૃતિક, નાણાકીય અને વાણિજ્યિક હાર્દ છે,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.planetware.com/england/leeds-eng-wy-lee.htm |title=Leeds Tourism |publisher=Planet Ware Travel Guide |date= |access-date=2009-02-01 |archive-date=2009-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090505030237/http://www.planetware.com/england/leeds-eng-wy-lee.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.yorkshirepost.co.uk/businessnews/Leeds-stakes-its-claim-to.1864465.jp |title=Leeds stakes it claim to financial hub |publisher=www.yorkshirepost.co.uk |date= |access-date=2009-02-01 |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517174847/https://www.yorkshirepost.co.uk/businessnews/leeds-stakes-its-claim-to.1864465.jp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bookinghome.com/en/United_Kingdom/England/Leeds-Hotels.html |title=About Leeds |publisher=www.bookinghime.com |date= |access-date=2009-02-01 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509134854/http://www.bookinghome.com/en/United_Kingdom/England/Leeds-Hotels.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જે 2001ની વસતી ગણતરી મુજબ 1.5 મિલિયનની વસતી ધરાવતું હતું&lt;ref&gt;{{Cite web| author=National Statistics |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fom2005/03_FOPM_UrbanAreas.pdf|title=Focus on people and migration: chapter 3 The UK's major urban areas|page=47|year=2005|access-date=2007-10-20|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20060215211111/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fom2005/03_FOPM_UrbanAreas.pdf|archive-date=2006-02-15}}&lt;/ref&gt; અને આર્થિક ઉપાર્જનના કેન્દ્રમાં રહેલો લીડ્ઝનો શહેરી પ્રદેશ 2.9 મિલિયનની વસતી ધરાવતો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedscityregion.gov.uk/aboutus.aspx |title=Leeds City Region|publisher=leedscityregion.gov.uk |date= |access-date=2009-01-22|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20120413023829/http://www.leedscityregion.gov.uk/aboutus.aspx|archive-date=2012-04-13}}&lt;/ref&gt;  લીડ્ઝ એ [[લંડન]] બહારનું યુનાઇટેડ કિંગ્ડમનું સૌથી મોટું વ્યાપારીક, કાનૂની અને નાણાકીય સેવાઓનું કેન્દ્ર છે&lt;ref name=&quot;Leeds leading the way&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/We39re-leading-the-way-in.2034867.jp |title=Leeds leading the way |publisher=''Yorkshire Evening Post'' |date= |access-date=2009-01-25 |archive-date=2009-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501062758/http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/We39re-leading-the-way-in.2034867.jp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/2038432031/report.aspx?town=leeds#tabjobs |title=NOMIS Official Labour Market Statistics |publisher=''NOMIS'' |date= |access-date=2010-01-25 |archive-date=2011-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928095404/https://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/2038432031/report.aspx?town=leeds#tabjobs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zurich.co.uk/home/careers/workingforzurich/wherewework/wherewework.htm |title=Zurich UK Financial Services Locations |publisher=''Zurich'' |date= |access-date=2010-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/0/77eaffe6-ef2a-11dc-8a17-0000779fd2ac.html |title=Leeds Legal Services |publisher=''Financial Times'' |date= |access-date=2009-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leeds Legal Review&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.lawgazette.co.uk/features/ltbgtyorkshire-gritltbgt |title=Leeds Legal Review |publisher=''Law Gazette'' |date= |access-date=2009-01-25 |archive-date=2009-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430144958/http://www.lawgazette.co.uk/features/ltbgtyorkshire-gritltbgt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઐતિહાસિક રીતે યોર્કશાયરના વેસ્ટ રાઇડિંગનો એક ભાગ લીડ્ઝનો ઇતિહાસ 5મી સદી લંબાય છે જ્યારે એલ્મેટનું રાજ્ય &quot;લોઇડિસ&quot;, ''લીડ્ઝ''  નામનું મૂળ, ના જંગલોથી ઘેરાયેલું હતું. આ નામ સદીઓથી ઘણા વહિવટી એકમો સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. આ નામને 13મી સદીમાં નાના જાગીરશાહી વિસ્તાર સાથે જોડવામાં આવ્યું ત્યારથી ઘણી વખત પરિવર્તન પામતું આવ્યું છે અને અનેક પુનર્જન્મ બાદ હવે તેને મેટ્રોપોલિટન બરો સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. 17મી અને 18મી સદીમાં લીડ્ઝ ઊનના ઉત્પાદન અને વેચાણનું મુખ્ય મથક બની ગયું. ત્યારબાદ, ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન, લીડ્ઝ મહત્વના ઔદ્યોગિક કેન્દ્રમાં વિકાસ પામ્યું, ઊનના વ્યવસાયે તેનું પ્રભુત્વ ચાલુ રાખ્યું પરંતુ ફ્લેક્સ, એન્જિનિયરિંગ, લોખંડની ફાઉન્ડ્રીઝ, પ્રિન્ટીંગ અને અન્ય ઉદ્યોગો પણ મહત્વપૂર્ણ હતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Burt and Grady|1994|p=92}}&lt;/ref&gt; 16મી સદીમાં એર નદીના ખીણપ્રદેશના નાનકડા હટાણાંના શહેરમાંથી લીડ્ઝ વિસ્તાર પામ્યું અને આસપાસના ગામડાંઓને સમાવી લઈને 20મી સદીની મધ્યમાં ઘણી વસતી ધરાવતું શહેરી કેન્દ્ર બની ગયું.

આ વિસ્તારના જાહેર પરિવહન, રેલ અને રોડ નેટવર્ક લીડ્ઝને કેન્દ્રમાં રાખે છે અને અન્ય દેશોના ઘણાં નગરો અને શહેરો સાથે અનેક દ્વિ-પક્ષીય વ્યવસ્થાઓ ધરાવે છે. લીડ્ઝ સિટી રીજન ભાગીદારીમાં તેને ફાળે આવેલી ભૂમિકા પ્રાદેશિક આર્થિક વિકાસમાં શહેરના મહત્વને સ્વીકારે છે.

== ઇતિહાસ ==
{{Main|History of Leeds}}

=== નામકરણ ===
''લીડ્ઝ''  નામ &quot;લોઈડિસ&quot; પરથી ઉતરી આવ્યું છે, એલ્મેટ રાજ્યના મોટા ભાગના પ્રદેશને આવરી લેતા જંગલને આપવામાં આવેલું નામ, જે 5મી સદીથી સાતમી સદીના પ્રારંભિક સમય સુધી અસ્તિત્વ ધરાવતું હતું.&lt;ref name=&quot;Fletcher&quot;&gt;{{Cite book|last=Fletcher|first=J. S.|year=1919|title=The Story of English Towns: Leeds|publisher=Society for Promoting Christian Knowledge|location=London|oclc=221589888|url=http://www.archive.org/details/storyoftheenglis027638mbp|access-date=2009-07-22}}&lt;/ref&gt; બેડે એ તેની ''હિસ્ટોરીકા એક્લેસિઆસ્ટીકા'' ના ચૌદમાં પ્રકરણમાં, એડવિન ઓફ નોર્થુમ્બ્રિયા દ્વારા બાંધવામાં આવેલી ચર્ચ અંગે જાણવે છે કે, તે લોઈડિસ તરીકે ઓળખાતા, ...રીજન ક્યુઆ વોકેટૂર લોઇડિસમાં આવેલું છે.. લીડ્ઝના રહેવાસીઓ સ્થાનિક સ્તરે ''લોઇનર''  તરીકે ઓળખાય છે, જે અનિશ્ચિત મૂળનો શબ્દ છે.&lt;ref name=&quot;loiner&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/leeds/content/articles/2005/01/06/voices2005_loiner_feature.shtml |title=Loiners of the world unite! | publisher=BBC | date=2005-08-22 | access-date=2009-09-27}}&lt;/ref&gt;

=== આર્થિક વિકાસ ===
[[ચિત્ર:Leeds Corn Exchange.jpg|thumb|left|1864માં શરૂ થયેલું લીડ્ઝ કોર્ન એક્સ્ચેન્જ]]
લીડ્ઝ મધ્યકાલીન સમયમાં સ્થાનિક કૃષિ અર્થતંત્રના ભાગ રૂપે બજારના નગર તરીકે વિકાસ પામ્યું હતું. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ અગાઉ તે ઊનના વસ્ત્રોના ઉત્પાદન માટે સંકલન કેન્દ્ર બન્યું હતું. તેના લીડ્ઝ વ્હાઇટ ક્લોથ હોલ ખાતે સફેદ બ્રોડક્લોથ વેચાતું હતું.&lt;ref name=&quot;cloth&quot;&gt;{{Cite journal| title=Houses as Museums: The Case of the Yorkshire Wool Textile Industry | journal=Transactions of the RHS Royal Historical Society | author=S.A. Caunce | pages=329–343 | year=2003 | volume=13 | publisher= Royal Historical Society| ref=harv}}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝ 1770માં ઇંગ્લેન્ડના નિકાસ વેપારમાં લગભગ છઠ્ઠા ભાગનું યોગદાન આપતું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Burt and Grady|1994|p=57}}&lt;/ref&gt; 1699માં એર અને કેલ્ડર નેવિગેશન અને 1816માં લીડ્ઝ અને લીવરપૂલ કેનાલના નિર્માણથી લીડ્ઝના વિકાસને, પ્રારંભિક સમયમાં કાપડ ઉદ્યોગને, વેગ મળ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=143}}&lt;/ref&gt; 1834માં લીડ્ઝની ફરતે નિર્માણ પામેલા રેલવે નેટવર્કે, જે લીડ્ઝ અને સેલ્બી રેલવેથી શરૂ થતું હતો, રાષ્ટ્રીય બજારો સાથે સારો સંવાદ કેળવ્યો હતો અને લીડ્ઝનો નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં વિકાસ કર્યો હતો. માન્ચેસ્ટર અને લીવરપૂલ અને હલના બંદરો સાથે પૂર્વ-પશ્ચિમ જોડાણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર સાથે સારું જોડાણ પુરું પાડ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;transport_geo&quot;&gt;{{Cite journal| title=Britain's national railway network: fit for purpose in the 21st century? | author=Russ Haywood | volume=15 | issue=3 | year=2007 | pages=198–216 |journal=Journal of Transport Geography | publisher=Elsevier | doi=10.1016/j.jtrangeo.2006.02.015| ref=harv }}&lt;/ref&gt; તકનિકી પ્રગતિ અને ઔદ્યોગિક વિસ્તરણની સાથે લીડ્ઝે 1864માં કોર્ન એક્સચેન્જ ખોલીને કૃષિ પેદાશોના વેચાણમાં રસ જાળવી રાખ્યો હતો.

માર્શલ્સ મીલ લીડ્ઝમાં 1790ની આસપાસ બાંધવામાં આવેલા કેટલાક પ્રથમ કારખાનાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 144&quot;&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=144}}&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક સમયગાળાની સૌથી મહત્વના કારખાનાઓ ઊનના ફિનિશીંગના અને ફ્લેક્સ મીલો હતી, 1914 સુધીમા તેમણે છાપકામ, એન્જિનિયરિંગ, રસાયણો અને કપડાંના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે વૈવિધ્યકરણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=155}}&lt;/ref&gt; 1930ના દાયકામાં ઉત્પાદનના ઘટાડાને [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન લશ્કરી ગણવેશ અને શસ્ત્રોના ઉત્પાદન દ્વારા હંગામી ધોરણે અટકાવી રાખવામાં આવ્યો, જો કે 1970ના દાયકા સુધીમાં કપડાં ઉદ્યોગ સસ્તી વિદેશી સ્પર્ધાને કારણે પાછા ન ફરી શકાય તેવી ઘટાડાની સ્થિતિમાં પહોંચી ગયો હતો.&lt;ref name=&quot;suit_leeds&quot;&gt;{{Cite book| title= Well suited: a history of the Leeds clothing industry, 1850–1990 | author=Katrina Honeyman | year=2000 | publisher=Oxford University Press | isbn= 0199202370}}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝના વર્તમાન અર્થતંત્રને લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા ઓપ આપવામાં આવ્યો છે, જે '24 કલાક સક્રિય યુરોપિયન શહેર' અને 'ઉત્તરની રાજધાની'ના નિર્માણનું વિઝન ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;imagine&quot;&gt;{{Cite journal|title=Re-imaging a post-industrial city| author=Tony Harcup | year=2000 | journal=[[City (journal)|City]] | volume=4 | publisher=Carfax | issue=2|ref=harv}}&lt;/ref&gt; ઔદ્યોગિક યુગ પછીના સમયના વિનાશથી વિકસીને તે ટેલિફોન બેન્કિંગ સેન્ટર બન્યું છે, જે આધુનિક વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડાયેલું છે.&lt;ref name=&quot;imagine&quot;/&gt; કોર્પોરેટ અને ન્યાયિક ક્ષેત્રોમાં વિકાસ થયો છે&lt;ref name=&quot;legal&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.ft.com/cms/s/77eaffe6-ef2a-11dc-8a17-0000779fd2ac.html |title=Legal services: Law firms have solid local roots and global ambitions |publisher=Financial Times |date=2008-03-11 |access-date=2009-09-26}}&lt;/ref&gt; અને સ્થાનિક સમૃદ્ધિમાં વધારે થવાથી વૈભવી સામાનના બજાર સહિતના રીટેલ ક્ષેત્રનો વિસ્તાર થયો છે.&lt;ref name=&quot;retail&quot;&gt;{{Cite web | url=http://www.leedsliveitloveit.com/retail | title=Sectors: Retail | author=Leeds, Live it, Love it | publisher=Marketing Leeds | access-date=2009-09-26 | archive-date=2013-11-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131103103458/http://www.leedsliveitloveit.com/retail | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== સ્થાનિક સરકાર ===
{{Main|History of local government in Yorkshire}}
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:85%;margin-left:10px&quot;
|+&lt;td&gt;'''લીડ્ઝ (પરગણું) વસતી''' &lt;/td&gt;
|-
! align=&quot;center&quot;| 1881
|  align=&quot;center&quot;| 160,109
|-
! align=&quot;center&quot;| 1891
|  align=&quot;center&quot;| 177,523
|-
! align=&quot;center&quot;| 1901
|  align=&quot;center&quot;| 177,920
|-
! align=&quot;center&quot;| 1911
|  align=&quot;center&quot;| 259,394
|-
! align=&quot;center&quot;| 1921
|  align=&quot;center&quot;| 269,665
|-
! align=&quot;center&quot;| 1931
|  align=&quot;center&quot;| 482,809
|-
! align=&quot;center&quot;| 1941
|  align=&quot;center&quot;| યુદ્ધ #
|-
! align=&quot;center&quot;| 1951
|  align=&quot;center&quot;| 505,219
|-
! align=&quot;center&quot;| 1961
|  align=&quot;center&quot;| 510,676
|-
|  style=&quot;font-size:smaller&quot; colspan=&quot;2&quot;|# યુદ્ધના કારણે વસતી ગણતરી થઇ ન હતી.
|-
|  style=&quot;font-size:smaller&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|સ્ત્રોત: યુકે (UK) સેન્સસ&lt;ref name=&quot;population_parish&quot;&gt;{{ cite vob | name=Leeds parish | population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_page.jsp?data_theme=T_POP&amp;data_cube=N_TOT_POP&amp;u_id=10443337&amp;c_id=10001043&amp;add=N | access-date=2009-09-25}}&lt;/ref&gt;
|}
લીડ્ઝ એ યોર્કશાયરના વેસ્ટ રાઇડિંગના સ્કાયરેક વેપેન્ટેકમાં ''લીડ્ઝ સેન્ટ પીટર'' ના પ્રાચીન પરગણાંમાં મેનોર (હોલ) અને ટાઉનશીપ હતું.&lt;ref name=&quot;vision_parish&quot;&gt;{{cite vob | url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10443337 | name=Leeds parish | access-date=2009-09-16}}&lt;/ref&gt; 1207માં જ્યારે મેનોરના સૂબા મોરીસ પેયનેલે મેનોરમાં હાલમાં જ્યાં સિટી સેન્ટર છે ત્યાં નદી પસાર થાય છે તેની બાજુમાં નાનાકડા વિસ્તાર માટેનો હુકમનામું આપ્યું ત્યારે ધ બરો ઓફ લીડ્ઝ (લીડ્ઝ વિસ્તાર)નું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. ચાર સદી પછી, લીડ્ઝના રહેવાસીઓએ ચાર્લ્સ પહેલાને વિસ્તારને સમાવી લેવાનું હુકમનામું કરી આપવા માટે રજૂઆત કરી, જે 1626માં માન્ય રાખવામાં આવી. નવા હુકમનામામાં બરો ઓફ લીડ્ઝ તરીકે તમામ 11 ટાઉનશીપ સહિત સમગ્ર પરગણાંને સમાવિષ્ટ કરી લેવામાં આવ્યું અને અગાઉના અધિકારપત્રને પાછું ખેંચવામાં આવ્યું. 1755માં રોડ, પ્રકાશ અને બ્રિગેટ સહિતના મુખ્ય રસ્તાઓની સફાઇ કરવા માટે ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ કમિશનર્સની નિમણૂક કરવામાં આવી, જ્યારે 1790માં પાણી પૂરવઠાની સ્થિતિ સુધારવા માટે વધારે સત્તા આપવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_676159084&amp;topic=2003218_372249783&amp;subsection=200342_125637234 | title=Briggate: Improvement Acts | publisher=Leeds City Council | work=Discovering Leeds | access-date=2009-09-27 | archive-date=2011-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111128161204/http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_676159084&amp;topic=2003218_372249783&amp;subsection=200342_125637234 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન્સ એક્ટ 1835 હેઠળ બરો કોર્પોરેશનમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો. લીડ્ઝ બરો પોલીસ દળની રચના 1836માં કરવામાં આવી અને કોર્પોરેશન દ્વારા લીડ્ઝ ટાઉન હોલનું નિર્માણ 1858માં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું. 1866માં લીડ્ઝ અને બરોની અન્ય દરેક ટાઉનશીપ નાગરિક પરગણાં બની ગયા. બરો 1889માં કાઉન્ટી બરો બન્યું, જેનાથી તેને વેસ્ટ રાઇડિંગ કાઉન્ટી કાઉન્સિલમાંથી આઝાદી મળી અને તેણે 1893માં શહેરનો દરજ્જો મળ્યો. 1904માં લીડ્ઝ પરગણાંએ બીસ્ટન, ચેપલ એલેર્ટોન, ફાર્નલી, હેડિંગ્લે કમ બર્લી અને પોટરન્યૂટનને બરોમાંથી સમાવી લીધા. વીસમી સદીમાં કાઉન્ટી બરોએ વિસ્તારના વિસ્તરણની મહત્વપૂર્ણ શ્રેણીનો પ્રારંભ કર્યો, જેનાથી તેનું કદ 1911માં {{convert|21593|acres|km2}} થી વધીને 1961 {{convert|40612|acres|km2}} સુધી પહોંચ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;vision_cb&quot;&gt;{{cite vob | url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10108809&amp;c_id=10001043 | map=http://www.visionofbritain.org.uk/boundary_map_page.jsp?u_id=10108809&amp;c_id=10001043 | name=Leeds MB/CB | access-date=2009-09-16}}&lt;/ref&gt; 1912માં લીડ્ઝના પરગણા અને કાઉન્ટી બરોએ વેધરબાય ગ્રામીણ જિલ્લાના ભાગ એવા રાઉન્ડહે અને સીક્રોફ્ટ અને શેડવેલ પરગણાં ધરાવતા લીડ્ઝ ગ્રામીણ જિલ્લાને તેની હદમાં સમાવિષ્ટ કરી લીધો. એપ્રિલ 1, 1925ના રોજ લીડ્ઝ પરગણાંનું વિસ્તરણ સમગ્ર બરોને સમાવિષ્ટ કરી લેવા માટે કરવામાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;vision_parish&quot;/&gt;

કાઉન્ટી બરોને એપ્રિલ 1,1974ના રોજ રદ કરવામાં આવ્યું અને તેના અગાઉના વિસ્તારો સાથે મ્યુનિસિપલ બરોઝ ઓફ મોર્લી અને પૂડસી, એરબરો, હોર્સફોર્થ, ઓટલી, ગેરફોર્થ અને રોથવેલના શહેરી જિલ્લાઓ, અને ટેડકેસ્ટર, બેધરબાય અને વ્હેરફિડેલના ગ્રામીણ જિલ્લાઓના ભાગને જોડી દેવામાં આવ્યા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=459}}&lt;/ref&gt; આ વિસ્તાર &lt;span class=&quot;goog-gtc-fnr-highlight&quot;&gt;વેસ્ટ યોર્કશાયર&lt;/span&gt; કાઉન્ટીમાં નવો મેટ્રોપોલિટન જિલ્લો બનાવવા ઉપયોગમાં લેવાયો અને તેણે બરો અને શહેર બંનેનો દરજ્જો મળ્યો અને સિટી ઓફ લીડ્ઝ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો. પ્રારંભિક સમયમાં, સ્થાનિક સરકારની સેવાઓ લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલ તથા વેસ્ટ યોર્કશાયર કાઉન્ટી કાઉન્સિલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી હતી. જોકે, કાઉન્ટી કાઉન્સિલને 1986માં રદ કરવામાં આવી અને સિટી કાઉન્સિલે તેના કાર્યો સંભાળી લીધા, જ્યારે કેટલીક સત્તાઓ વેસ્ટ યોર્કશાયર પેસેન્જર ટ્રાન્સપોર્ટ ઓથોરિટી જેવી સંસ્થાઓને આપવામાં આવ્યા. 1988થી સિટી સેન્ટરથી નજીક આવેલા બે ખરાબ અવસ્થામાં રહેલા વિસ્તારોને પુનઃનિર્માણ માટે ઘોષિત કરવામાં આવ્યા અને સિટી કાઉન્સિલની આયોજન સત્તાની બહાર લીડ્ઝ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશનની જવાબદારી હેઠળ મૂકવામાં આવ્યા.&lt;ref name=&quot;leeds_dc&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.communities.gov.uk/archived/general-content/citiesandregions/impacturban/ |title=Impact of Urban Development Corporations in Leeds, Bristol &amp; Central Manchester |date=18 November 1998 |publisher=[[Department of the Environment, Transport and the Regions]] |access-date=2009-09-25 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211110418/http://www.communities.gov.uk/archived/general-content/citiesandregions/impacturban/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશનને સંકેલી લેવામાં આવ્યું ત્યારબાદ આયોજનની સત્તા સ્થાનિક સત્તાવાળાઓને 1995માં સોંપવામાં આવી. 

=== ઉપનગરીય વિકાસ ===
[[ચિત્ર:Leeds 1866 by J Bartholemew edited.jpg|thumb|alt=This map shows central Leeds and (clockwise from top left) the developing suburbs of Hyde Park, Woodhouse, Sheepscar, New Leeds, Cross Green, Hunslet, Holbeck, Wortley, Armley and Burley.|લીડ્ઝનો 1866નો નકશો]]
[[ચિત્ર:Quarry Hill Flats1.jpg|thumb|alt=A black-and-white photograph of part of a monumental seven-storey curved-fronted block of flats made of poured and pre-cast concrete with a prominent two-storey semicircular entrance arch. In the foreground is a pedestrian crossing with a Belisha Beacon. |ક્વોરી હિલ ફ્લેટ્સ]]
1801માં, લીડ્ઝની 42 ટકા વસતી ટાઉનશીપની બહાર વિશાળ વિસ્તારમાં રહેતી હતી. 1832 અને 1849માં ફાટી નિકળેલા કોલેરાએ બરો સત્તાવાળાઓને આ વિસ્તારમાં ગટર, સફાઇ અને પાણી પૂરવઠાની સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે ફરજ પાડી. મૂળભૂત રીતે પાણીને વ્હાર્ફે નદીમાંથી પંપ દ્વારા લાવવામાં આવતું હતુ, પરંતુ 1860માં તે વપરાશ ન કરી શકાય તેટલા મોટાપ્રમાણમાં પ્રદૂષિત થઈ ગયું હતું. લીડ્ઝ વોટરવર્કસ એક્ટ 1867 પછી લીડ્ઝની ઉત્તરે લીન્ડલી વૂડ, સ્વિન્સ્ટી અને ફ્યુસ્ટોન એમ ત્રણ જળાશયોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Burt and Grady|1994|p=163}}&lt;/ref&gt; 1801થી 1851 દરમિયાન હોલબેક અને હન્સલેટમાં રહેણાંકી વિકાસ થયો પરંતુ આ ટાઉનશીપ ઔદ્યોગિક બનતાં મધ્યમ વર્ગ માટેના મકાનોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=96}}&lt;/ref&gt; તેથી નદીની દક્ષિણે આવેલી જમીનનો પ્રાથમિક રીતે ઉદ્યોગ માટે અને ત્યાર બાદ કામદારોના રહેણાંક માટે વિકાસ કરવામાં આવ્યો. લીડ્ઝ ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ એક્ટ 1866એ માત્ર એક જ ધાબામાં બાંધી શકાય તેવા ઘરની સંખ્યા પર મર્યાદા લાદીને કામદારોના મકાનોની ગુણવત્તામાં સુધારો કર્યો.&lt;ref name=&quot;discover_house&quot;&gt;{{Cite web | url=http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_676159084&amp;topic=2003218_372249783&amp;subsection=200342_125637234 | publisher=Leeds City Council | work=Discovering Leeds | title=The Working Classes: Housing | access-date=2009-09-26 | archive-date=2011-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111128161204/http://www.leodis.net/discovery/discovery.asp?page=2003218_676159084&amp;topic=2003218_372249783&amp;subsection=200342_125637234 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; હોલબેક અને લીડ્ઝ 1858 સુધી બાંધકામના વિસ્તારો રચતાં રહ્યા અને હન્સલેટ લગભગ તેમની નજીક પહોંચી ગયું.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 98&quot;&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=98}}&lt;/ref&gt; ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં હન્સલેટ, આર્મલી અને વોર્ટલીનો વસતી વધારો લીડ્ઝ કરતાં પણ વધી ગયો. જ્યારે વધતી જતી વસતી સમસ્યા બની ગઈ ત્યારો, પૈસાદાર રહેવાસીઓ ઔદ્યોગીક શહેરી વિસ્તાર છોડીને હેડિંગ્લી, પોટરન્યૂટન અને ચેપલ એલેર્ટન જેવા ઉત્તરીય ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા, જેનાથી 1851થી 1861ની વચ્ચે હેડિંગ્લી અને બર્લીની વસતીમાં લગભગ 50 ટકાનો વધારો થયો. ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાંથી મધ્યમ વર્ગીય પ્રજાના સ્થળાંતરને કારણે રાઉન્ડહે અને એડલનો પણ વિકાસ થયો.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 98&quot;/&gt; ઇલેક્ટ્રિક ટ્રામવેના પ્રારંભ સાથે હેડિંગ્લી અને પોટરન્યૂટનમાં વિકાસને અને બરોની બહાર રાઉન્ડવેના વિસ્તરણને વેગ મળ્યો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=57}}&lt;/ref&gt;

બે ખાનગી ગેસ પૂરવઠા કંપનીઓને કોર્પોરેશને 1870માં હસ્તગત કરી લીધી અને આ નવા મ્યુનિસિપલ પૂરવઠાનો ઉપયોગ સ્ટ્રીટ લાઇટીંગ અને ઘર માટે સસ્તો ગેસ પૂરો પાડવા માટે કરવામાં આવ્યો. 1880ના પ્રારંભિક ગાળાથી યોર્કશાયર હાઉસ-ટુ-હાઉસ ઇલેક્ટ્રીક કંપની લીડ્ઝને વિજળી પૂરી પાડતી હતી, જેને પછીથી લીડ્ઝ કોર્પોરેશને ખરીદી લીધી અને તે મ્યુનિસિપલ પૂરવઠો બની ગયો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Burt and Grady|1994|p=193}}&lt;/ref&gt;

બે વિશ્વયુદ્ધના વચ્ચેના ગાળામાં લીડ્ઝમાં ઝૂંપડપટ્ટી હટાવવાની અને પુનઃનિર્માણની પ્રક્રિયાનો પ્રારંભ થયો અને કાઉન્સિલે ક્રોસ ગેટ્, મિડલટન, ગિપ્ટન, બેલે આઇલ અને હોલ્ટન મૂર એમ 24 એસ્ટેટમાં 18,000 મકાનોનું નિર્માણ કર્યું. ક્વોરી હિલની ઝૂંપડપટ્ટીનું સ્થાન નવીનતમ ક્વોરી હિલ ફ્લેટ્સે લીધું, જેને 1975માં જમીનદોસ્ત કરવામાં આવ્યા. અન્ય 36,000 મકાનોનું નિર્માણ ખાનગી ક્ષેત્રના બિલ્ડરોએ કર્યું, જેનાથી ગ્લેડહાઉ, મૂરટાઉન, એલવૂડલી, રાઉન્ડહે, કોલ્ટન, વ્હિટકિર્ક, ઓકવૂડ, વીટવૂડ અને એડલ જેવા પરાંવિસ્તારોનું નિર્માણ થયું. 1949 પછી નીચી-ગુણવત્તા ધરાવતા વધુ 30,000 મકાનો કાઉન્સિલ દ્વારા તોડી પાડવામાં આવ્યા અને સીક્રોફ્ટ, આર્મલી હાઇટ્સ, ટિન્સહિલ અને બ્રેકનવૂડ જેવા એસ્ટેટમાં મધ્યમ ઊંચાઇના અને ઊંચી ઊંચાઇના કાઉન્સિલ ફ્લેટ્સના 151 જેટલા બ્લોક્સનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=77}}&lt;/ref&gt;

તાજેતરમાં, લીડ્ઝે શહેરના પુનઃનિર્માણ, રોકાણો આકર્ષવા અને લીડ્ઝ સિટી સેન્ટરમાં જોવા મળેલી ફ્લેગશીપ પરિયોજના&lt;ref name=&quot;leeds_skyscraper&quot;&gt;{{Cite web | url= http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=565 | publisher= http://www.skyscrapernews.com | work=  | title= Light Shines on Leeds Skyscraper Bids | access-date= 2010-05-24 | archive-date= 2010-02-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100211133304/http://skyscrapernews.com/news.php?ref=565 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; માટે મોટા પ્રમાણમાં નાણાંનો ખર્ચ કરવામાં આવે છે. સિટી સેન્ટરથી નજીકના અંતરે વૈભવી પેન્ટહાઉસ એપોર્ટમેન્ટ&lt;ref name=&quot;leeds_apartments&quot;&gt;{{Cite web | url= http://one-uk.co.uk/index.php?id=52 | publisher= http://www.one-uk.co.uk | work=  | title= City Living Leeds | access-date= 2010-05-24 | archive-date= 2010-03-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100314122626/http://www.one-uk.co.uk/index.php?id=52 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; ધરાવતાં ઘણાં બિલ્ડિંગ્સ બાંધી દેવામાં આવ્યા છે.

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:Leeds in West Yorkshire.jpg|thumb|right|alt=This map shows the locations of Leeds (coloured pink) and the other four metropolitan boroughs of West Yorkshire (clockwise from Leeds: Wakefield, Kirklees, Calderdale and Bradford). County and borough boundaries are black, urban areas grey, motorways blue with white stripe, rivers and bodies of water light blue. An inset shows a map of Great Britain with the location of West Yorkshire highlighted.|વેસ્ટ યોર્કશાયરમાં લીડ્ઝનો નકશો]]
[[ચિત્ર:River Aire.jpg|thumb|alt=The canalised River Aire flows from the Dark Arches under Leeds's main railway station towards the bottom of the picture. To the left of the river is the lock which links the river with the Leeds and Liverpool Canal. To the right is a riverside walk beneath modern buildings, and in the distance, beyond the railway viaduct and station, are more high-rise modern buildings located on the west side of the city centre.|લીડ્ઝમાં એર નદી]]
(53.799°, −1.549°) પર અને સેન્ટ્રલ લંડનના {{convert|190|mi|km}} ઉત્તર-ઉત્તરપશ્ચિમે, લીડ્ઝનો મધ્ય વિસ્તાર એર નદી પર આવેલો છે, જે પેન્નીનેસની પૂર્વીય તળેટીમાં એર ખીણપ્રદેશના સાંકડા ભાગમાં આવેલો છે. સિટી સેન્ટર દરીયાની સપાટીથી લગભગ {{convert|206|ft|m|0}} ઊંચાઇએ આવેલું છે, જ્યારે ડિસ્ટ્રિક્ટનો પ્રદેશ ઇલ્કલી મૂરના ઢોળાવથી દૂર પશ્ચિમમાં લગભગ {{convert|1115|ft|m|0}}થી માંડીને જ્યાં એર અને વ્હાર્ફે નદી પૂર્વીય સરહદને પાર કરે છે ત્યાં {{convert|33|ft|m|0}} સુધી આવેલો છે. લીડ્ઝનો મધ્યભાગ સતત બાંધકામ ધરાવતો વિસ્તાર છે જે પુડસી, બ્રેમલી, હોર્સફોર્થ, એલવૂડલી, સીક્રોફ્ટ, મિડલટન અને મોર્લી સુધી વિસ્તરેલો છે.&lt;ref name=&quot;UAmap&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/census2001/ks_urban_north_part_8.pdf|format=PDF| title=Census 2001:Key Statistics for urban areas in the North; Map 6|authorlink=Office for National Statistics|publisher=statistics.gov.uk|access-date=2009-09-27|year=2001|author=Office for National Statistics|work=[[United Kingdom Census 2001]]|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040724075012/http://www.statistics.gov.uk/downloads/census2001/ks_urban_north_part_8.pdf|archive-date=2004-07-24}}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝ યુકે (UK)માં (બર્મિંગહામ પછી) બીજા નંબરની સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો સ્થાનિક સત્તાવાળો ડિસ્ટ્રિક્ટ છે અને (ડોનકાસ્ટર પછી) બીજા નંબરનો ઇંગ્લિશ મેટ્રોપોલિટન ડિસ્ટ્રિક્ટ સૌથી મોટો વિસ્તાર છે, જે પૂર્વથી પશ્ચિમ 15 માઇલ (24 કિલોમીટર) અને ઉત્તરથી દક્ષિણ 13 માઇલ (21 કિલોમીટર)નો વિસ્તાર ધરાવે છે. ઉત્તરીય સરહદ વ્હાર્ફે નદી સાથે ઘણાં માઇલ સુધી જોડાયેલી છે, પરંતુ નદીની ઉત્તરે આવેલા ઓટલીને સમાવિષ્ટ કરવા માટે નદીને પાર કરે છે. લીડ્ઝ ડિસ્ટ્રિક્ટનો લગભગ 65 ટકા વિસ્તાર ગ્રીન બેલ્ટ છે અને સિટી સેન્ટર યુકે (UK)માં સૌથી વધુ અભિભૂત કરી દેતાં દ્રશ્યો અને ગ્રામ્યજીવન ધરાવતા યોર્કશાયર ડેલ્સ નેશનલ પાર્ક&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.yorkshire-forward.com/our-wonderful-region/our-cities/Leeds-the-facts |title=Leeds – the facts |publisher=Yorkshire Forward Government agency |date= |access-date=2009-01-22 |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216213826/http://www.yorkshire-forward.com/our-wonderful-region/our-cities/Leeds-the-facts |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;થી વીસ કરતાં ઓછા માઇલ (32 કિમી)નું અંતર ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.visitbritain.co.uk/destinations/England/englands-north-country/Yorkshire-Dales.aspx |title=Leeds – The Yorkshire Dales |publisher=Visit Britain (National UK Tourist Agency) |date= |access-date=2009-01-22 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205043534/http://www.visitbritain.co.uk/destinations/England/englands-north-country/Yorkshire-Dales.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝના અંતરીયાળ અને દક્ષિણીય વિસ્તારો કોલસાના ઉત્પાદનની શક્યતા ધરાવતા રેતાળ પથ્થરોના પળ પર આવેલા છે. ઉત્તરીય ભાગો જૂના રેતાળ અને ગ્રીટ પથ્થરો પર બનેલા છે, જ્યારે પૂર્વ તેને મેગ્નેશિયમ ચૂનાના પથ્થરોના બનેલા પટ્ટા સુધી વિસ્તારે છે.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 144&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kendall &amp; Wroot&quot;&gt;{{Cite book|last=Kendall|first=Percy Fry|coauthors=Wroot,Herbert|others=|title=Geology of Yorkshire Part II|publisher=EP Publishing Ltd|location=East  Ardsley, Wakefield|year=1972|pages=672–673|isbn=0 85409 762 7}}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝના મધ્યના વિસ્તારોમાં જમીન ઉપયોગ વધુ પડતો શહેરી છે.&lt;ref name=&quot;UAmap&quot;/&gt;

લીડ્ઝના ચોક્કસ ભૌગોલિક અર્થને વ્યાખ્યાયિત કરવાના પ્રયાસો તેના વિસ્તરણના અનેક ખ્યાલો, વિવિધ સંદર્ભો તરફ દોરી જાય છે, જે સિટી સેન્ટર, શહેરી ઘેરાવ અને વહિવટી સરહદો અને કાર્યકારી પ્રદેશોનો સમાવેશ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 456&quot;&gt;{{Harvnb|Fraser|1982|p=456}}&lt;/ref&gt;
{{Cquote|Leeds is much more a generalised concept place name in inverted commas, it is the city, but it is also the commuter villages and the region as well.|30px||A History of Modern Leeds|Brian Thompson&lt;ref name=&quot;Fraser 1982 456&quot;/&gt;}}

લીડ્ઝ સિટી સેન્ટર લીડ્ઝ ઇનર રીંગ રોડ, એ58 રોડ, એ61 રોડ, એ64 રોડ, એ643 રોડ અને એમ621 મોટરવેના કેટલાક ભાગનો સમાવેશ કરે છે. ઉત્તર-દક્ષિણ મુખ્ય ખરીદી વિસ્તાર બ્રિગગેટને માત્ર રાહદારી બનાવવામાં આવી છે અને ક્વિન વિક્ટોરિયા સ્ટ્રીટ, વિક્ટોરિયા ક્વાર્ટરનો એક ભાગ, કાચના છાપરાંથી ઢાંકવામાં આવ્યો છે. મિલેનિયમ સ્ક્વેર મહત્વપૂર્ણ શહેરી વિસ્તાર છે. લીડ્ઝ પોસ્ટકોડ એરીયા સિટી ઓફ લીડ્ઝનો મોટોભાગ આવરી લે છે&lt;ref name=&quot;postal_council&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.leeds.gov.uk/maps/leeds_pc.html | access-date=2009-09-26 | title=Leeds Metropolitan District – Post Codes | publisher=Leeds City Council|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927213159/http://www.leeds.gov.uk/maps/leeds_pc.html|archive-date=2011-09-27}}&lt;/ref&gt; અને તે મોટા ભાગે લીડ્ઝ પોસ્ટ ટાઉનનો બનેલો છે.&lt;ref name=&quot;mail_guide&quot;&gt;{{Cite book| publisher=Royal Mail Group | author=[[Royal Mail]] | year=2004 | title=Address Management Guide }}&lt;/ref&gt; ઓટલી, વેધરબાય, ટેડકેસ્ટર, પુડસી અને ઇલ્કલી પોસ્ટકોડ વિસ્તારની અંદર અલગ પોસ્ટ ટાઉન છે.&lt;ref name=&quot;mail_guide&quot;/&gt; લીડ્ઝના બિલ્ટ અપ વિસ્તાર ઉપરાંત ડિસ્ટ્રિક્ટની અંદર અસંખ્ય ઉપનગર અને એક્સઅર્બ છે.

== આબોહવા ==
[[ચિત્ર:Whitkirk-Colton-Sunrinse-Leeds.jpg|thumb|લીડ્ઝના ઉપનગર વ્હિટકિર્ક/કોલ્ટન પર સુર્યોદય]]
લીડ્ઝની દરિયાઇ આબોહવા સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન તાપમાનમાં થોડા તફાવત સાથે  બ્રિટીશ ઇસલે જેવી  છે. 
શહેરની આબોહવા પર એટલાન્ટિક મહાસાગરનો મહત્તમ અને થોડે ઘણે અંશે પેનિનિસનો પ્રભાવ છે. લીડ્ઝમાં ઉનાળો સામાન્ય રીતે હળવો અને ઘણી વખત ગરમ હોય છે જ્યારે શિયાળો ઠંડો અને કોઇક વાર પ્રસંગોપાત હીમવર્ષા સાથે આકરો ઠંડો હોય છે. લીડ્ઝના રહેવાસીઓ દર વર્ષે થોડા દિવસ હીમવર્ષાની ધારણા રાખી શકે છે. ભારે હીમવર્ષા સામાન્ય છે. તેના ઉત્તરી અક્ષાંશને કારણે લીડ્ઝમાં સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન દિવસના પ્રકાશના કલાક બદલાય છે. સૌથી ટૂંકા દિવસે સૂર્ય સવારે 8.22 કલાકે ઉગે છે અને સાંજે 3.46 કલાકે આથમે છે આમ દિવસના પ્રકાશ માટે માત્ર 7 કલાક મળે છે. વાદળભર્યા, ભીના દિવસ દિવસનો પ્રકાશનો વધુ ટૂંકો હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે. સૌથી લાંબા દિવસે સૂર્ય સવારે 4.35 કલાગે ઉગે છે અને રાત્રે 0.41 કલાકે આથમે છે આમ દિવસના પ્રકાશ માટે 17 કલાક આપે છે અને સમગ્ર રાત અવકાશી અંધારું રહે છે. જ્યારે વાતાવરણમાં ઊંચા દબાણનું પ્રભુત્ત્વ વધે છે ત્યારે દિવસ વધુ લાંબા અને ગરમ બને છે.

સૌથી ગરમ મહિના જુલાઇ અને ઓગસ્ટના છે. બંને મહિનામાં સરેરાશ ઊંચું તાપમાન 19.9°સે (67.8°ફે), હોય છે જ્યારે સૌથી ઠંડો મહિનો ફેબ્રુઆરીનો હોય છે જેમાં સરેરાશ લઘુત્તમ તાપમાન 0.2°સે (32.3°ફે) હોય છે. ઉનાળામાં 30°સે  (86°ફે)થી ઊંચું તાપમાન અને શિયાળામાં -5°સેથી નીચું તાપમાન સામાન્ય નથી પરંતુ એવું ના બન્યું હોય એવું નથી. ઓગસ્ટ 2003 અને જુલાઈ 2006માં તાપમાન  કેટલાક દિવસ માટે  30°સે (86&amp;nbsp;°F) થી વધી ગયું હતું અને 3 ડિસેમ્બર 2010ના રોજ તાપમાન ઘટીને -15°સે (5°ફે) થઇ ગયું હતું અને  -5°સે (23°ફે)થી વધ્યુ ન હતું. 

લીડ્ઝમાં દર વર્ષે સરેરાશ 660&amp;nbsp;મિલિમીટર  (25.9&amp;nbsp;ઈંચ) વરસાદ પડે છે. લીડ્ઝ પેનિન્સ પર્વતમાળાને કારણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]નો સૌથી સુષ્ક વિસ્તાર છે. આ પર્વતમાળા લીડ્ઝને એટલાન્ટિક  પરથી આવતા પવન સામે બચાવે છે, છતાં લીડ્ઝમાં વર્ષમાં સરેરાશ 147 દિવસ વરસાદ હોય છે, મોટે ભાગે તે હળવા છાંટાના સ્વરૂપમાં હોય છે પરંતુ વસંત/પ્રારંભિક ઉનાળામાં ભારે વરસાદ થઇ શકે છે.
તેમ છતાં ક્યારેક વિકટ હવામાન થઇ શકે છે. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં 2007ના પૂર દરમિયાન એર નદીમાં પાણીના સ્તર વધતા સિટી સેન્ટરમાં પાણી ધસી આવ્યા હતા. 14 સપ્ટેમ્બર 2006ના રોજ હરેહિલ્સ નામનું વાવાઝોડુ શહેર પર ત્રાટક્યું હતું અને વૃક્ષોને ઉખાડી ફેંક્યા હતા. આ જ વાવાઝોડાને કારણે  લીડ્ઝ સ્ટેશન પર સિગ્નલો ખોટકાઇ ગયા હતા. 
{{Weather box
|location = Leeds 2010
|metric first = Yes
|single line = Yes
|location = Leeds
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan high C = 5.8
|Feb high C = 5.9
|Mar high C = 8.7
|Apr high C = 11.3
|May high C = 15.0
|Jun high C = 18.2
|Jul high C = 19.9
|Aug high C = 19.9
|Sep high C = 17.3
|Oct high C = 13.4
|Nov high C = 8.8
|Dec high C = 6.7
|Jan low C = 0.3
|Feb low C = 0.2
|Mar low C = 1.6
|Apr low C = 3.1
|May low C = 5.5
|Jun low C = 8.5
|Jul low C = 10.4
|Aug low C = 10.5
|Sep low C = 8.7
|Oct low C = 6.3
|Nov low C = 2.9
|Dec low C = 1.2
|Jan rain mm = 61
|Feb rain mm = 45
|Mar rain mm = 52
|Apr rain mm = 48
|May rain mm = 54
|Jun rain mm = 54
|Jul rain mm = 51
|Aug rain mm = 65
|Sep rain mm = 57
|Oct rain mm = 55
|Nov rain mm = 57
|Dec rain mm = 61
|Jan rain days = 17.5
|Feb rain days = 14.2
|Mar rain days = 14.8
|Apr rain days = 13.5
|May rain days = 13.7
|Jun rain days = 12.2
|Jul rain days = 11.7
|Aug rain days = 13.2
|Sep rain days = 12.9
|Oct rain days = 15.1
|Nov rain days = 16.5
|Dec rain days = 17.0
|source 1 = &lt;ref name= wtclimate&gt;{{Cite web
| url = http://worldweather.wmo.int/010/c00039.htm
| url = http://wunderground.com
| title = Leeds average weather data.
| access-date = 2010-11-14
| publisher = http://worldweather.wmo.int}}&lt;/ref&gt;
|date = February 2011}}

== વસ્તી વિષયક માહિતી ==
=== શહેરી પેટાવિભાગ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size:85%;margin-left:10px&quot;
! colspan=&quot;5&quot;|'''લીડ્ઝ તુલના''' 
|-
|  colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| [[ચિત્ર:Leeds urban subdivision in West Yorkshire urban area.png|250px|center|alt=A map of West Yorkshire showing the Leeds urban subdivision of the West Yorkshire Urban Area coloured green and the rest of the Urban area coloured blue-grey|વેસ્ટ યોર્કશાયર શહેરી વિસ્તારની અંદર લીડ્ઝ શહેરી પેટાવિભાગ]]લીડ્ઝ શહેરી પેટાવિભાગ &lt;br /&gt; વેસ્ટ યોર્કશાયર શહેરી વિસ્તાર
|-
| 
|  લીડ્ઝ&lt;br /&gt;યુએસડી (USD) 
|  લીડ્ઝ&lt;br /&gt;ડિસ્ટ્રિક્ટ 
|  વેસ્ટ&lt;br /&gt;યોર્ક્સ યુએ (UA) 
|  ઈંગ્લેન્ડ
|-
|  વસતી
| 443,247
| 715,402
| 1,499,465
| 49,138,831
|-
| શ્વેત
| 88.4%
| 91.9%
| 85.5%
| 90.9%
|-
| એશિયાઇ
| 6.4%
| 4.5%
| 11.2%
| 4.6%
|-
| શ્યામ
| 2.2%
| 1.4%
| 1.3%
| 2.3%
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;|સ્ત્રોત: ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ&lt;ref name=&quot;2001ethnicdata&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8283&amp;More=Y |title=KS06 Ethnic Group: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher=National Statistics |access-date=2009-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2001ethnicdataborough&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8296&amp;More=Y |title=KS06 Ethnic group: Key Statistics for urban areas, summary results for local authorities|publisher=National Statistics |access-date=2009-02-16}}&lt;/ref&gt;
|}
2001ની યુનાઇટેડ કિંગડમની વસતી ગણતરીના સમયે, લીડ્ઝ શહેરી પેટાવિભાગ {{convert|109|km2|sqmi}}નો વિસ્તાર અને 443,247ની વસતી ધરાવતો હતો; જે સાથે તે ઇંગ્લેન્ડનો ચોથો સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો તથા યુનાઇટેડ કિંગડમનો પાંચમો સૌથી વિશાળ શહેરી પેટાવિભાગ હતો. વસતીની ગીચતા {{convert|4066|PD/km2|PD/sqmi}} હતી, જે વૅસ્ટ યોર્કશાયર શહેરી વિસ્તારના બાકીના ભાગ કરતા સ્હેજ વધુ હતી. લીડ્ઝ શહેરમાં જમીનનો હિસ્સો 20 ટકા અને વસતીનો હિસ્સો 62 ટકા છે. શહેરી પેટાવિભાગની વસતીમાં પુરુષ-સ્ત્રીનો ગુણોત્તર 100 સામે 93.1નો હતો.&lt;ref name=&quot;urban_pop&quot;&gt;{{Cite web| title = KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas | publisher=Office for National Statistics |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&amp;More=Y |date=2005-02-07 | access-date = 2009-09-24}}&lt;/ref&gt; 16 વર્ષ કરતા વધુ વય ધરાવનારા પૈકી, 39.4 ટકા લોકો એકલા (અપરિણીત) હતા અને 35.4 ટકા લોકો એવા હતા જેમણે સૌપ્રથમવાર લગ્ન કર્યાં હતા.&lt;ref name=&quot;marital_pop&quot;&gt;{{Cite web|title=KS04 Marital status: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher=Office for National Statistics |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8276&amp;More=Y |date=2005-02-02 | access-date = 2009-09-24}}&lt;/ref&gt; શહેરી પેટાવિભાગના 188,890 ઘરોમાં 35 ટકા ઘરો એવા હતા જેમાં એક જ વ્યક્તિ રહેતી હતી, 27.9 ટકા ઘરોમાં પરિણીત યુગલો જોડે રહેતા હતા, 8.8 ટકા ઘરોમાં યુગલ દંપતીની જેમ રહેતું હતું અને 5.7 ટકા ઘરોમાં એકલી મા અથવા એકલા પિતા તેમના સંતાનો સાથે રહેતા હતા. વેસ્ટ યોર્કશાયર શહેરી વિસ્તારનો લીડ્ઝ એ સૌથી વિશાળ હિસ્સો છે&lt;ref name=&quot;UAmap&quot;/&gt; અને યુરોસ્ટેટ દ્વારા તેની લીડ્ઝ-બ્રાડફર્ડ લાર્જર અર્બન ઝોનના ભાગ તરીકે ગણતરી થાય છે. 2001ના આંકડા અનુસાર જ્યાં કામ કરવા માટે મુસાફરી કરીને જવું પડે તેવા વિસ્તારોમાં આખું લીડ્ઝ શહેર, કિર્કલીઝનો પૂર્વીય હિસ્સો, બ્રાડફર્ડ શહેરની ઉત્તરીય પટ્ટી અને પશ્ચિમ ઉત્તર યોર્કશાયરના એક હિસ્સાનો સમાવેશ થાય છે.{{convert|751|km2|sqmi}}

=== મેટ્રોપોલિટન ડિસ્ટ્રિક્ટ ===
યુકે (UK)ની 2001ની વસતી ગણતરી અનુસાર, આ ડિસ્ટ્રિક્ટ કુલ 715,402ની વસતી ધરાવતો હતો.&lt;ref name=&quot;Leeds ethnic group&quot;&gt;{{Cite web |title=Leeds Metropolitan Borough ethnic group |publisher=Office for National Statistics |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276810&amp;c=Leeds&amp;d=13&amp;e=16&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;o=1&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1231357883004&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=87 |access-date=2009-07-22 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604061050/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276810&amp;c=Leeds&amp;d=13&amp;e=16&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;o=1&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1231357883004&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=87 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝ જિલ્લાના 301,614 ઘરો પૈકી, 33.3 ટકા ઘરોમાં પરીણિત યુગલો જોડે રહેતા હતા, 31.6 ટકા ઘરોમાં એક જ વ્યક્તિ રહેતી હતી, 9.0 ટકા ઘરોમાં યુગલો પતિ-પત્નીની જેમ રહેતા હતા અને 9.8 ટકામાં એકલી માતા અથવા એકલા પિતા રહેતા હતા, બાકીના ઇંગ્લેન્ડમાં પણ એકસમાન પ્રવાહ હતો.&lt;ref name=&quot;household&quot;&gt;{{Cite web |title=Leeds Metropolitan Borough household composition (households) |publisher=Office for National Statistics |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276810&amp;c=Leeds&amp;d=13&amp;e=16&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;o=1&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1231357883004&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=165 |access-date=2009-07-22 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604061057/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276810&amp;c=Leeds&amp;d=13&amp;e=16&amp;g=382985&amp;i=1001x1003x1004&amp;o=1&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1231357883004&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=165 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વસતીની ગીચતા {{PD km2 to sq mi|1967|spell=UK}}&lt;ref name=&quot;household&quot;/&gt; હતી અને પ્રત્યેક 100 પુરુષ સામે 93.5 સ્ત્રી હતી.

લીડ્ઝના મોટાભાગના લોકો પોતાને ખ્રિસ્તી તરીકે ઓળખાવે છે.&lt;ref name=&quot;Census Data&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00DA-A.asp |title=Leeds Census 2001 |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605072039/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00DA-A.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મુસ્લિમોનું પ્રમાણ (વસતીનો 3 ટકા હિસ્સો) દેશની સરેરાશ પ્રમાણે છે.&lt;ref name=&quot;Census Data&quot;/&gt; યુનાઇટેડ કિંગડમમાં યહુદીઓની વસતીના પ્રમાણમાં લીડ્ઝ, લંડન અને માન્ચેસ્ટર બાદ, ત્રીજા ક્રમે આવે છે, લંડન અને માન્ચેસ્ટર આવે છે. એલવૂડલી અને મૂરટાઉન વિસ્તારોમાં યહુદીઓની વસતી નોંધપાત્ર છે.&lt;ref name=&quot;Freedman&quot;&gt;એમ. ફ્રીડમેન (1988) &quot;ધ લીડ્ઝ જેવિશ કમ્યુનિટી&quot; પાના&amp;nbsp;161–174 ''ઇન''  એલ. એસ. ટાટે (આવૃત્તિ) ''એસ્પેક્ટ્સ ઓફ લીડ્ઝ''  ISBN 1-871647-38-X&lt;/ref&gt; 2001ની વસતીમાં લીડ્ઝના 16.8 ટકા રહેવાસીઓએ પોતાનો કોઈ ‘ધર્મ નહીં’ હોવાનું જાહેર કર્યું હતું, આ આંકડો સમગ્ર યુકે (UK)ના આંકડાની (8.1 ટકા લોકોએ “ધર્મ જણાવ્યો નથી”) સમકક્ષ છે. મહત્વના ઇંગ્લિશ શહેરોની જેમ લીડ્ઝમાં પણ ગુન્હાખોરીનો દર રાષ્ટ્રીય સરેરાશની તુલનાએ ઊંચો છે.&lt;ref name=&quot;crime_street&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Leeds-4292.html|title=Crime figures in Leeds|access-date=2011-05-31|archive-date=2008-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009215103/http://www.upmystreet.com/local/police-crime/figures/l/Leeds-4292.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;crime_stat&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.crimestatistics.org.uk/tool/Default.asp?region=7&amp;force=28&amp;cdrp=106&amp;l1=0&amp;l2=0&amp;l3=0&amp;sub=0&amp;v=36|title=Crime Statistics for Leeds Apr 2005 – Mar 2006|publisher=[[Home Office]]|access-date=2011-05-31|archive-date=2008-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080606025941/http://www.crimestatistics.org.uk/tool/Default.asp?region=7&amp;force=28&amp;cdrp=106&amp;l1=0&amp;l2=0&amp;l3=0&amp;sub=0&amp;v=36|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006ના જુલાઈ મહિનામાં, થિન્ક ટેન્ક રિફોર્મે વિવિધ ગુન્હાઓના દરની ગણતરી કરી હતી અને તેને મહત્વના શહેરી વિસ્તારોની વસતી (1,00,000થી વધુની વસતી ધરાવતા વિસ્તારોને નગર તરીકે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે) સાથે સાંકળી હતી. આ રેટિંગમાં લીડ્ઝનો ક્રમ 11મો હતો (લંડન બરોને બાદ કરતા, લંડન બરોને ગણતરીમાં લઈએ તો 23મો ક્રમ).&lt;ref name=&quot;reform&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/Urban%20crime%20rankings,%20Reform,%20July%202006.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308195432/http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/Urban+crime+rankings,+Reform,+July+2006.pdf|archive-date=2008-03-08|title=Urban Crime Rankings|date=July 2006|access-date=2011-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નીચેના ટેબલમાં વર્ષ 1801થી લઈ અત્યાર સુધીમાં વર્તમાન જિલ્લાની વસતીની વિગતો દર્શાવાઈ છે જેમાં ભૂતકાળના વસતી ગણતરીના છેલ્લામાં છેલ્લા ઉપલબ્ધ આંકડાની તુલનાએ અત્યાર સુધીમાં થયેલો ફેરફાર ટકાવારીના સ્વરૂપે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:70%;border:0px;text-align:center;line-height:120%&quot;
! colspan=&quot;22&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%&quot;|લીડ્ઝ શહેરની 1801થી 
વસતી વૃદ્ધિ
|-
! style=&quot;background:#99CCCC;color:#000080&quot; height=&quot;17&quot;| વર્ષ
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1801
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1811
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1821
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1831
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1841
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1851
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1861
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1871
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1881
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1891
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1901
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1911
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1921
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1931
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1941
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1951
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1961
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1971
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1981
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 1991
! style=&quot;background:#FFFFFF;color:#000080&quot;| 2001
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC;color:#000080&quot; height=&quot;17&quot;| વસતી
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 94,421
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 108,459
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 137,476
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 183,015
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 222,189
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 249,992
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 311,197
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 372,402
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 433,607
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 503,493
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 552,479
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 606,250
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 625,854
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 646,119
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 668,667
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 692,003
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 715,260
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 739,401
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 696,732
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 716,760
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| 715,404
|-
! style=&quot;background:#99CCCC;color:#000080&quot; height=&quot;17&quot;| % ફેરફાર
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| –
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +14.87
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +26.75
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +33.13
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +21.40
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +12.51
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +24.48
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +19.67
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +16.44
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +16.12
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +9.73
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +9.73
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +3.23
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +3.24
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +3.49
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +3.49
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +3.36
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +3.38
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| −5.77
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| +2.87
|  style=&quot;background:#FFFFFF;color:black&quot;| -0.19
|-
|  colspan=&quot;22&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%&quot;|&lt;small&gt;સ્ત્રોત: ''વિઝન ઓફ બ્રિટન/0}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&amp;data_cube=N_TPop&amp;u_id=10057140&amp;c_id=10001043&amp;add=N |title=Leeds District: total population |publisher=Vision of Britain}} સુધારો 19&amp;nbsp;ડિસેમ્બર 2008.&lt;/ref&gt;'' &lt;/small&gt;
|}

== સરકાર ==
લીડ્ઝ શહેર એ લીડ્ઝને આવરતો સ્થાનિક સરકાર ધરાવતો ડિસ્ટ્રિક્ટ છે અને લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલ તેનું સ્થાનિક સત્તામંડળ છે. આ કાઉન્સિલ 99 કાન્સિલરો વડે બનેલી છે, શહેરના પ્રત્યેક વોર્ડમાંથી ત્રણ કાઉન્સિલરો આવે છે. ચાર પૈકી પ્રત્યેક ત્રણ વર્ષે ચૂંટણીઓ થાય છે, જે મેના પ્રથમ ગુરુવારે યોજાય છે. પ્રત્યેક ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં એક તૃતીયાંશ કાઉન્સિલરોની ચાર વર્ષની મુદત માટે ચૂંટણી થાય છે. 2004માં સીમાકીય ફેરફારોને કારણે તમામ બેઠકોની ચૂંટણી થઈ હતી. હાલમાં આ કાઉન્સિલ કોઇના સંપૂર્ણ નિયંત્રણ હેઠળ નથી, અને તેનું સંચાલન લેબર અને ગ્રીન કાઉન્સિલરોના ગઠબંધન દ્વારા થાય છે. વેસ્ટ યોર્કશાયરમાં કોઇ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ નથી, આથી લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલ જ આ શહેરને સ્થાનિક સરકારી સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇંગ્લેન્ડના યોર્કશાયર અને હંબર પ્રદેશમાં આવેલો છે અને તે એક બિનપરગણા અને 31 નાગરિક પરગણા વડે બનેલો છે. સ્થાનિક સરકારનો આ સૌથી નીચલું સ્તર છે&lt;ref name=&quot;leeds_parish&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/Council_and_democracy/Councillors_democracy_and_elections/Parish_and_town_councils.aspx|title=Parish and Town Councils|publisher=Leeds City Council|access-date=2009-04-01|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926212139/http://www.leeds.gov.uk/Council_and_democracy/Councillors_democracy_and_elections/Parish_and_town_councils.aspx|archive-date=2011-09-26}}&lt;/ref&gt; અને આ વિસ્તારોમાં લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલની કામગીરી મર્યાદિત છે. હોર્સફોર્થ, મોર્લી, ઓટલી અને વેધરબાયની કાન્સિલો શહેર કાઉન્સિલો છે.&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/maps/leeds_mpb.html|title=Leeds civil parish map 2008|publisher=Leeds City Council|access-date=2009-04-01|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927213319/http://www.leeds.gov.uk/maps/leeds_mpb.html|archive-date=2011-09-27}}&lt;/ref&gt; આ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં 27 અન્ય નાગરિક પરગણા છે.

આ ડિસ્ટ્રિક્ટનું પ્રતિનિધિત્વ આઠ સાંસદો કરે છે, જેની મતવિસ્તારવાર યાદી આ મુજબ છેઃ એલ્મેટ અને રોથવેલ (એલેક શેલબ્રૂક, કન્ઝર્વેટિવ); લીડ્ઝ સેન્ટ્રલ (હિલેરી બેન, લેબર); લીડ્ઝ ઇસ્ટ (જ્યોર્જ મુડી, લેબર); લીડ્ઝ નોર્થ ઇસ્ટ (ફાબિયન હેમિલ્ટન, લેબર); લીડ્ઝ નોર્થ વેસ્ટ (ગ્રેગ મુલ્હોલલેન્ડ, લિબ ડેમ); લીડ્ઝ વેસ્ટ (રશેલ રીવ્ઝ, લેબર); મોર્લી અને આઉટવૂડ (વેકફીલ્ડ શહેર સાથે જોડાયેલો મતવિસ્તાર) (એડ બોલ્સ, લેબર); અને પુડસી (સ્ટુઅર્ટ એન્ડ્રૂ, કન્ઝર્વેટિવ). લીડ્ઝ એ યોર્કશાયર અને હમ્બર યુરોપિયન મતવિસ્તારમાં આવે છે, જેનું પ્રતિનિધિત્વ બે કન્ઝર્વેટિવ, એક લેબર, એક યુકેઆઇપી (UKIP), એક લિબરલ ડેમોક્રેટ અને એક બીએનપી એમઇપી (BNP MEP) કરે છે. 2009ના જૂનમાં થયેલી યુરોપિયન સંસદની ચૂંટણીમાં લીડ્ઝના મતદાનના આંકડા આ પ્રમાણે હતાઃ કન્ઝર્વેટિવને 22.6 ટકા, લેબરને 21.4 ટકા, યુકેઆઇપી (UKIP)ને 15.9 ટકા, લિબ ડેમને 13.8 ટકા, બીએનપી (BNP)ને 10 ટકા અને ગ્રીનને 9.4 ટકા.&lt;ref name=&quot;euro_election&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/news/datablog/table/2009/jun/09/european-elections-elections-2009|title=Exactly how well did the BNP do where you live?|last=Rogers|first=Simon|date=10 June 2009|work=Guardian: Data Blog|access-date=2009-07-14 | location=London}}&lt;/ref&gt; 

== અર્થતંત્ર ==
{{Main|Economy of Leeds}}
[[ચિત્ર:Park Row, Leeds - geograph.org.uk - 511016.jpg|right|thumb|લીડ્ઝના ફાઇનાન્સિયલ સ્ક્વેરમાં પાર્ક રો]]

લીડ્ઝ એક વૈવિધ્યપૂર્ણ અર્થવ્યવસ્થા ધરાવે છે જેમાં સર્વિસ સેક્ટરમાં જે રોજગારીનું પ્રમાણ છે તે પરંપરાગત મેન્યુફેક્ચરિંગ ઉદ્યોગોમાં રોજગારીની તુલનાએ હવે ઘણું વધારે છે. 2002માં, લીડ્ઝ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં 401,000 કર્મચારીઓ નોંધાયેલા હતા. આ પૈકીના 24.7 ટકા લોકો જાહેર વહીવટ, શિક્ષણ અને આરોગ્યમાં, 23.9 ટકા લોકો બેન્કિંગ, ફાયનાન્સ અને વીમા ઉદ્યોગમાં અને 21.4 ટકા લોકો વિતરણ, હોટેલ્સ અને રેસ્ટોરેન્ટ્સમાં રોજગારી મેળવતા હતા. બેન્કિંગ, ફાયનાન્સ અને વીમાના ક્ષેત્રોમાં આ પ્રદેશ તથા રાષ્ટ્રના નાણાકીય માળખાથી લીડ્ઝ ઘણું અલગ તરી આવે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=169}}&lt;/ref&gt; ઇંગ્લેન્ડમાં લંડન સિવાયના સૌથી વિશાળ નાણાકીય કેન્દ્રો પૈકીનું એક આ શહેર છે.&lt;ref name=&quot;Leeds leading the way&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Leeds Legal Review&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Leeds Financial Facts and Figures&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leedsfinancialservices.org.uk/ |title=Leeds Financial Facts and Figures |publisher=''http://www.leedsfinancialservices.org.uk/'' |date= |access-date=2009-01-25 |archive-date=2009-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130014241/http://leedsfinancialservices.org.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fdimagazine1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/2512/Northern_star.html |title=Northern Star |publisher=''FDI Magazine'' |date= |access-date=2009-01-25 |archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101004224/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/2512/Northern_star.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/77eaffe6-ef2a-11dc-8a17-0000779fd2ac.html |title=Leeds Services |publisher=''Financial Times'' |date= |access-date=2009-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalweek.com/Articles/1146376/Live+the+Leeds+lifestyle.html |title=Live the Leeds Lifestyle |publisher=''Legal Week Magazine'' |date= |access-date=2009-01-25 |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429220223/http://www.legalweek.com/Articles/1146376/Live+the+Leeds+lifestyle.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આર્થિક વૃદ્ધિના ઊંચા દરમાં રિટેલ, કૉલ સેન્ટર, ઓફિસો અને પ્રસાર માધ્યમો જેવા ત્રીજી પંક્તિના ઉદ્યોગોનું યોગદાન રહેલું છે. યુકે (UK)માં બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેન્ડની એકમાત્ર પેટા ઓફિસ પણ આ શહેરમાં છે. 2006માં આ શહેરનું જીવીએ (GVA) £16.3 બિલિયન નોંધાયું હતું,&lt;ref&gt;http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090129033453/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/gva1208.pdf&lt;/ref&gt; જ્યારે સમગ્ર લીડ્ઝ શહેર પ્રદેશની અર્થવ્યવસ્થા £46 બિલિયનના સ્તરે હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://locateinleeds.com/financial-services |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-31 |archive-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100828080147/http://locateinleeds.com/financial-services |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

લીડ્ઝના વ્યાપક રીટેલ વિસ્તારને સમગ્ર યોર્કશાયર અને હમ્બર પ્રદેશના મુખ્ય પ્રાદેશિક શોપિંગ કેન્દ્ર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે અને લગભગ 3.2 મિલિયન લોકો તેના પૂરક વિસ્તારમાં રહે છે.&lt;ref name=&quot;econ_leeds&quot;&gt;{{Cite web | url=http://www.leeds.gov.uk/files/Internet2007/2009/22/13%20city%20centre.pdf | title=The City Centre | work=Leeds Economy Handbook | publisher=Leeds City Council | access-date=2009-09-27 | archive-url=https://www.webcitation.org/5lctryDOz?url=http://www.leeds.gov.uk/files/Internet2007/2009/22/13%20city%20centre.pdf | archive-date=2009-11-28 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શહેરની મધ્યમાં સંખ્યાબંધ ઇનડોર શોપિંગ કેન્દ્રો છે, જેમાં મેરિયન સેન્ટર, લીડ્ઝ શોપિંગ પ્લાઝા, સેંટ જોન’સ સેન્ટર, હેડરોવ સેન્ટર, વિક્ટોરિયા ક્વાર્ટર, ધ લાઇટ અને કોર્ન એક્સ્ચેન્જનો સમાવેશ થાય છે. કુલ મળીને ત્યાં અંદાજિતપણે 1,000 રીટેલ સ્ટોર છે, જે {{convert|2264100|sqft}}ની જગ્યામાં પથરાયેલા છે.&lt;ref name=&quot;econ_leeds&quot;/&gt; લીડ્ઝમાં રીટેલ ક્ષેત્રે કામ કરતા 40,000 લોકો પૈકીના 75 ટકા લોકો એવા સ્થળોએ કામ કરે છે જે સિટી કેન્દ્રમાં આવેલું નથી. 1974માં લીડ્ઝ શહેરના કાયદેસરના નિગમમાં ભળેલા કાઉન્ટી બરોનો ભાગ બની ગયેલા ઘણા ગામોમાં અને નગરોમાં આ ઉપરાંતના શોપિંગ કેન્દ્રો આવેલા છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=245}}&lt;/ref&gt;

પરંપરાગતપણે આંતરિક વિસ્તારોમાં આવેલ ઓફિસ વિસ્તાર આયર નદીની દક્ષિણે વિસ્તર્યો છે અને કુલ {{convert|11000000|sqft}}ના વિસ્તારમાં પથરાયેલો છે.&lt;ref name=&quot;econ_leeds&quot;/&gt; 1999થી 2008ના સમયગાળામાં, મધ્ય લીડ્ઝમાં પ્રોપર્ટી ક્ષેત્રે £2.5 બિલિયનના મૂલ્યના વિકાસજન્ય કાર્યો હાથ ધરાયા હતા, જૈ પૈકીના £711 મિલિયન ઓફિસોમાં, £265 મિલિયન રીટેલ, £389 મિલિયન લેઝ્યોર અને £794 મિલિયન હાઉસીંગમાં વપરાયા હતા. આ સમયગાળામાં નવી પ્રોપર્ટીના વિકાસમાં મેન્યુફેક્ચરિંગ અને વિતરણનો હિસ્સો £26 મિલિયન હતો. શહેરી કેન્દ્રમાં 130,100 નોકરીઓ હતી, જેમાં સમગ્ર જિલ્લાની તમામ નોકરીઓના 31 ટકા હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી. 2007માં, ફાયનાન્સ અને કારોબારોમાં 47,500 નોકરીઓ, જાહેર સેવાઓમાં 42,300 નોકરીઓ અને રીટેલ તથા વિતરણમાં 19,500 નોકરીઓ હતી. આ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં ફાયનાન્સ ક્ષેત્રે જે નોકરીઓ હતી તેનો 43 ટકા હિસ્સો લીડ્ઝ સિટી સેન્ટરમાં હતો અને સિટી સેન્ટરમાં નોકરી કરનારા લોકો પૈકીના 44 ટકા લોકો નવ કિલોમીટર કરતા પણ વધુ દૂર રહેતા હતા.&lt;ref name=&quot;econ_leeds&quot;/&gt; લીડ્ઝના અર્થતંત્રમાં પ્રવાસન એક મહત્વનું અંગ છે, 2009માં લીડ્ઝ, ઇંગ્લેન્ડમાં યુકે (UK)ના સૌથી વધુ પ્રવાસીઓ ધરાવતા શહેરો પૈકી આઠમા સ્થાને&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Top 20 Most visited English Cities and Towns in 2009 by UK Residents|url=http://www.enjoyengland.com/Images/top%20towns%202009_tcm21-190501.pdf|access-date=2010-09-07|ref=harv|postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}&lt;/ref&gt; અને સૌથી વધુ પ્રમાણમાં વિદેશી પ્રવાસીઓ ધરાવતા શહેરોમાં 13માં સ્થાને હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Top 20 Most Popular UK Cities for International Visiteors|url=http://gouk.about.com/od/getawaysandshorthops/qt/top20.htm|access-date=2010-09-07|ref=harv|postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}|archive-date=2010-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20101204022854/http://gouk.about.com/od/getawaysandshorthops/qt/top20.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2011ના જાન્યુઆરી મહિનામાં, સેન્ટર ફોર સિટીઝ દ્વારા પ્રસિદ્ધ કરાયેલા એક અહેવાલમાં લીડ્ઝનું નામ પાંચ “નિહાળવા જેવા શહેરો” પૈકીના એક તરીકે ચમક્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/cities-outlook-2011-annual-index-reveals-uk-cities-best-placed-to-create-jobs-and-drive-economic-recovery.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725152252/http://www.centreforcities.org/cities-outlook-2011-annual-index-reveals-uk-cities-best-placed-to-create-jobs-and-drive-economic-recovery.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ અહેવાલ એવું દર્શાવે છે કે લીડ્ઝનો સરેરાશ રહેવાસી પ્રત્યેક સપ્તાહે £471 કમાય છે&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Earnings%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428035956/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Earnings%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
, સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આ દ્વષ્ટિએ લીડ્ઝનો ક્રમ 17મો છે. લીડ્ઝના રહેવાસીઓ પૈકીના 30.9 ટકા લોકો એનવીક્યુ4- (NVQ4+) ઉચ્ચ સ્તરીય લાયકાતો ધરાવતા હતા,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20High%20level%20quals%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428072656/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20high%20level%20quals%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જેમાં સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં લીડ્ઝનો ક્રમ 15મો છે. 2010માં લીડ્ઝનો રોજગારી દર 70.4 ટકા હતો, સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આ દ્વષ્ટિએ લીડ્ઝનો ક્રમ 25મો છે. બ્રિસ્ટલ સહિત લીડ્ઝ એકમાત્ર એવું મોટું શહેર છે કે જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશની સમકક્ષ અથવા તેથી પણ વધુ રોજગાર દર ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Employment%20rate%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304032933/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Employment%20rate%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ અહેવાલમાં એવું પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે 2014/15માં લીડ્ઝ એક એવું શહેર હશે કે જેને વૅલ્ફેર કટ્સને લીધે સૌથી ઓછી અસર થશે. લીડ્ઝ માટે માથાદીઠ -£125ના વૅલ્ફેર કટની આગાહી કરવામાં આવી છે, જે લિવરપૂલમાં -£192 અને ગ્લાસગોમાં -£175ની સરખામણીએ ઓછો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Welfare%20cuts%20Cities%20Outlook%202011.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428073250/http://www.centreforcities.org/assets/files/Cities%20Outlook%202011/11-01-31%20Welfare%20cuts%20Cities%20Outlook%202011.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સીમાચિન્હો ==
[[ચિત્ર:Leeds Civic Hall.jpg|right|thumb|alt=A pedestrian square in sunny weather.  At the rear is a large neo-Georgian building of Portland stone.  It has a giant portico with four Corinthian columns and a pediment.  On the ground floor, there are three entrance doors under the portico and two windows on either side of it.  All the doors and windows have Gibbs surrounds and pediments.  The window pediments are normal, while those over the doors are segmental.  The first floor has seven plain windows, three of them behind the portico, and all of them larger than those on the ground floor.  On either side of the building are two tall towers in Wren style with elaborate columned pavilions surmounted by smaller pedimented ones, and on top of each is an obelisk surmounted by a golden owl.  In front of the building on each side there are similar obelisks and owls, and prominent gold clocks are attached to the sides of the building at second-floor level.  In the background on both sides are tall modern buildings.|લીડ્ઝ સિવિક હોલ મિલેનિયમ સ્ક્વેરમાં]]
લીડ્ઝમાં વિવિધ કુદરતી અને માનવ નિર્મિત સીમાચિહ્નો છે. કુદરતી સીમાચિહ્નોમાં વિવિધતાભર્યા સ્થળો જેમ કે ઓટલી ચેવિનનો ગ્રીટસ્ટોન ખડક તથા ફેરબર્ન ઇંગ્સ આરએસપીબી (RSPB) રિઝર્વનો સમાવેશ થાય છે. રાઉન્ડહે અને ટેમ્પલ ન્યૂઝમ ખાતે શહેરના ઉદ્યાનોની લાંબા સમયથી માલિકી કાઉન્સિલ પાસે છે અને કરદાતાઓના લાભ માટે તેની સારસંભાળ રાખે છે અને લીડ્ઝના કેન્દ્રમાં ખુલ્લી જગ્યામાં સામેલ સ્થળોમાં મિલેનિયમ સ્ક્વેર, લીડ્ઝ સિટી સ્કવેર, પાર્ક સ્કવેર અને વિક્ટોરિયા ગાર્ડનનો સમાવેશ થાય છે. આ છેલ્લું સ્થળ મધ્ય શહેરમાં યુદ્ધ સ્મારક છે. પરા વિસ્તારો, નગર અને જિલ્લામાં ગામડાંઓમાં આવા 42 બીજા યુદ્ધ સ્મારકો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Memorial__maintenance.aspx|title=War memorials|work=Leeds City Council|access-date=2009-11-06|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927103152/http://www.leeds.gov.uk/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Memorial__maintenance.aspx|archive-date=2011-09-27}}&lt;/ref&gt;

માનવ નિર્મિત ઇમારતોમાં આર્કિટેક્ટ કુથબર્ટ બ્રોડરિક દ્વારા રચાયેલ નાગરિક ગર્વના પ્રતિક સમાન મોર્લી ટાઉન હોલ અને લીડ્ઝમાં ઇમારતોની ત્રિપૂટી, લીડ્ઝ ટાઉન હોલ, કોર્ન એક્સ્ચેન્જ અને લીડ્ઝ સિટી મ્યુઝિયમનો સમાવેશ થાય છે. લીડ્ઝમાં અન્ય બે અત્યંત શ્વેત ઇમારતોમાં લીડ્ઝ યુનિવર્સિટીની પાર્કિન્સન બિલ્ડિંગ અને સિવિક હોલ સામેલ છે, જેના ટોચના જોડિયા મિનારા પર સોનાના ઘુવડો શોભા વધારે છે.&lt;ref&gt;
{{Cite web
|url=http://www.leodis.net/display.aspx?resourceIdentifier=20031021_1594179&amp;DISPLAY=FULL
|title=Leodis – a photographic archive of Leeds – Display
|publisher=Leeds City Council. Leodis
|access-date=2009-11-06
}}
&lt;/ref&gt; તેના ઘંટાઘર પરથી પ્રેરિત અને ઇજિપ્તની શૈલીની મંદિર કામગીરીવાળા ટાવરો આર્મલી મિલ્સ, ટાવર વર્ક્સ, શહેરના ઔદ્યોગિક ભૂતકાળની ગવાહી આપે છે, જ્યારે કિર્કસ્ટોલ એબીના સ્થળ અને ખંડેર સિસ્ટેર્સિયન સ્થાપત્યકળાની સુંદરતા અને ભવ્યતા રજૂ કરે છે. ખ્યાતનામ દેવળોમાં શહેરના મધ્યમાં લીડ્ઝ પારિશ ચર્ચ, સેન્ટ જ્યોર્જ્સ ચર્ચ અને લીડ્ઝ કેથેડ્રલ સામેલ છે જ્યારે વધુ શાંત સ્થળોએ ચર્ચ ઓફ સેન્ટ જ્હોન ધ બાપ્ટિસ્ટ, એડેલ અને બાર્ડસી પારિશ ચર્ચ સામેલ છે.

''ધ ડેલેક''  તરીકે પણ ઓળખાતું {{convert|110|m|ft}} બ્રિજવોટર પ્લેસનું ટાવર મહત્વના ઓફિસ અને રહેણાક વિકાસનો હિસ્સો છે અને આ વિસ્તારની સૌથી ઊંચી ઇમારત છે, તેને માઇલો દૂરથી જોઈ શકાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.skyscrapernews.com/buildings.php?id=734
|title=Bridgewater Place, Leeds – Building #734
|publisher=skyscrapernews.com
|access-date=2009-11-05
|archive-date=2010-02-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100204071723/http://skyscrapernews.com/buildings.php?id=734
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; અન્ય ટાવર બ્લોક્સમાં શહેરના કેન્દ્રથી ઉત્તરમાં 37 માળનું સ્કાય પ્લાઝા ઊંચી ભૂમિ પર આવેલું છે તેથી તે બ્રિજવોટર પ્લેસ કરતા {{convert|105|m|ft}} ઊંચું છે.

એલન્ડ રોડ (ફુટબોલ) અને હેડિંગ્લી સ્ટેડિયમ (ક્રિકેટ અને રગ્બી) રમતગમત પ્રેમીઓમાં ખાસ જાણીતા છે અને વ્હાઇટ રોઝ સેન્ટર રિટેલ આઉટલેટ માટે સુવિખ્યાત છે.

[[ચિત્ર:LeedsSouth Panorama1a.jpg|thumb|1000px|center|alt=A panoramic view of a number of mainly modern high-rise buildings, some not yet complete, with, in the background, rising ground with suburban buildings and parks. The towers of some older buildings can be made out in the left foreground.|દક્ષિણમાંથી લીડ્ઝની બહુમાળી ઇમારતોનું દૃશ્ય]]

== પરિવહન ==
{{Main|Transport in Leeds}}
લીડ્ઝ એ એ62, એ63, એ64, એ65 અને એ660 રોડનું ઉદગમબિંદુ છે અને તે એ58 અને એ61 પર પણ આવેલું છે. એમ1 અને એમ62 તેને દક્ષિણમાં છેદે છે અને એ1(એમ) પૂર્વમાંથી પસાર થાય છે. ઉત્તર મોટરવે નેટવર્કમાં લીડ્ઝ મુખ્ય કેન્દ્ર સમાન છે. આ ઉપરાંત ત્યાં એક શહેરી મોટરવે નેટવર્ક, રેડિકલ એમ621 પણ છે જે એમ62 અને એમ1 પરથી ટ્રાફિકને મધ્ય લીડ્ઝમાં લઈ જાય છે. આંશિક મોટરવે દરજ્જા સાથે એક ઇનર રિંગ રોડ અને એક આઉટર રિંગ રોડ છે. શહેરના કેન્દ્રનો અમુક હિસ્સો&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedsliveitloveit.com/downloads/maps/leeds_city_centre_map.pdf |title=લીડ્ઝ, લિવ ઇટ, લવ ઇજ &gt; વિઝટર્સ &gt; પેજ લોડ એરર |access-date=2011-05-31 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325152134/http://www.leedsliveitloveit.com/downloads/maps/leeds_city_centre_map.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; રાહદારીઓ માટે છે અને તે ઘડિયાલના કાંટાની દિશામાં માત્ર લૂપ રોડ દ્વારા ઘેરાયેલો છે.

[[ચિત્ર:Overview of Leeds City railway station 04.jpg|thumb|alt=The interior of a large modern railway-station with a curved roof and skylights. An Inter-City train is at Platform 9c to the right and a local train is at one of the platforms on the far left. In between, three empty tracks with crossovers can be seen between the curved platforms 11 and 12, both of which have low modern buildings for passenger use and gantries for signals and overhead cables. A footbridge with escalators can be seen at the far end of the station, and some of the platforms extend further outside the overall roof.|લીડ્ઝ રેલવે સ્ટેશન 2002ના પુનઃનિર્માણ  બાદ]]
[[ચિત્ર:Leeds Bradford International Airport terminal, left.jpg|thumb|right|alt=The frontage, consisting mainly three rows of glass panes, of a long building.  Above the glass is a concrete section containing the words &quot;Leeds Bradford International Airport&quot; in capitals and, to the right, an aeroplane symbol.  Beyond this, the concrete section continues diagonally downwards to the ground.  To the left of this support is an entrance which cuts into six panes of the two lower rows of glass panels, and some passengers pulling suitcases are entering the building.  Two smaller entrances to the left replace four of the ground-level panels.  In front of these are railings.  In the foreground are roads, pedestrian walkways, bollards and five large free-standing box-shaped objects.|લીડ્ઝ બ્રાડફર્ડ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટનું ટર્મિનલ.]] લીડ્ઝ વિસ્તારમાં જાહેર પરિવહન વેસ્ટ યોર્કશાયર મેટ્રો દ્વારા સંકલિત અને વિકસિત છે&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.wymetro.com/aboutmetro/whatwedo/WhatisMetro.htm|title=What is Metro|publisher=Wymetro.com|date=|access-date=2009-02-10|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.is/20121209092007/http://www.wymetro.com/aboutmetro/whatwedo/WhatisMetro.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેમાં &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedstravel.info/ |title=Leeds Travel Info |date= |access-date=2009-02-10 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006145749/http://www.leedstravel.info/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા સેવા અને વેસ્ટ યોર્કશાયર મેટ્રો દ્વારા સેવા માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે છે. લીડ્ઝમાં જાહેર પરિવહનનું પ્રાથમિક સાધન બસ સેવા છે. તેમાં ફર્સ્ટ લીડ્ઝ મુખ્ય પ્રોવાઇડર છે અને અને એરિવા યોર્કશાયર શહેરના દક્ષિણના રુટ પર સેવા આપે છે. લીડ્ઝ ફ્રી બસ, ધ ફ્રીસિટી બસ સેવા પણ પૂરી પાડે છે. લીડ્ઝ સિટી બસ સ્ટેશન ડાયર સ્ટ્રીટ ખાતે આવેલું છે અને યોર્કશાયરના નગરો તથા શહેરોમાં બસ સેવા માટે તથા નાની સંખ્યામાં સ્થાનિક સેવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.  તેની નજીકમાં નેશનલ એક્સપ્રેસ અને કોચ સેવાઓ માટે કોચ સ્ટેશન આવેલું છે. શહેરની બહાર બસો મુખ્યત્વે ફર્સ્ટબસ અને એરિવા યોર્કશાયર દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. હેરોગેટ એન્ડ ડિસ્ટ્રિક્ટ દ્વારા હેરોગેટ અને રિપનની સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કેઇલી એન્ડ ડિસ્ટ્રિક્ટ શિપ્લી, બિંગ્લી અને કેઇલી માટે સેવા પૂરી પાડે છે. યોર્કશાયર કોસ્ટલાઇનર સેવા લીડ્ઝથી બ્રિડ્લિંગ્ટન, ફિલી, સ્કારબરો અને વ્હીટબી વાયા યોર્ક અને માલ્ટન વચ્ચે દોડે છે. સ્ટેજકોચ ગૂલ થઇને હલની સેવા પૂરી પાડે છે.

ન્યૂ સ્ટેશન સ્ટ્રીટ ખાતે લીડ્ઝ રેલવે સ્ટેશનથી નધર્ન રેલ દ્વારા સંચાલિત મેટ્રોટ્રેન્સ લીડ્ઝના ઉપનગરો અને ત્યાંથી આગળ લીડ્ઝ સિટી વિસ્તારના તમામ ભાગોમાં દોડે છે.
આ સ્ટેશન લંડન બહાર ઇંગ્લેન્ડમાં સૌથી વ્યસ્ત સ્ટેશનો પૈકી એક છે જ્યાં દરરોજ 900 ટ્રેનો અને 50,000 પ્રવાસીઓ અવરજવર કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rail-reg.gov.uk/server/show/nav.1529 |title=Station usage – : Office of Rail Regulation |publisher=Rail-reg.gov.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://www.webcitation.org/5QO6kHRpk?url=http://www.rail-reg.gov.uk/server/show/nav.1529 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય જોડાણ ઉપરાંત સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક સ્થળઓ માટે સેવા પૂરી પાડે છે. સ્ટેશનમાં 17 પ્લેટફોર્મ છે જેનાથી લંડન બહાર ઇંગ્લેન્ડમાં સૌથી મોટું સ્ટેશન છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.information-britain.co.uk/county97/townguideLeeds/ |title=A guide to Leeds. Leeds facilities, schools, general information, West Yorkshire |publisher=Information-britain.co.uk |date= |access-date=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;

લીડ્ઝ બ્રાડફર્ડ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ શહેરના મધ્યથી ઉત્તર-પશ્ચિમમાં આશરે {{convert|10|mi|km}} દૂર યેડન ખાતે આવેલું છે અને યુરોપમાં તથા ઇજિપ્ત, [[પાકિસ્તાન]] અને [[તુર્કસ્તાન|તૂર્કી]]ની ચાર્ટર તથા શેડ્યુલ્ડ ફ્લાઇટ્સનું સંચાલન કરે છે. લંડન ગેટવિક એરપોર્ટ, પેરિસ ચાર્લ્સ ડી ગોલ એરપોર્ટ અને એમ્સ્ટર્ડમ સ્કિફોલ એરપોર્ટ મારફતે વિશ્વના બાકીના ભાગો સાથે જોડાણ ઉપલબ્ધ છે.લીડ્ઝથી માન્ચેસ્ટર એરપોર્ટની સીધી રેલ સેવા છે. રોબિન હૂડ એરપોર્ટ ડોન્કેસ્ટર શેફિલ્ડ લીડ્ઝના {{convert|40|mi|km}} દક્ષિણ પૂર્વમાં આવેલ છે. લીડ્ઝ તેનાથી માત્ર એક કલાકના અંતરે આવેલ હલ સાથે રોડ, રેલ અને કોચ જોડાણ ધરાવે છે જ્યાંથી પી એન્ડ ઓ (P&amp;amp;O) ફેરી દ્વારા સંચાલિત ફેરી સેવા મારફતે રોટરડેમ અને ઝીબ્રગનો પ્રવાસ કરવાનું શક્ય છે.

=== ચાલવું ===
[[ચિત્ર:Leedscountryway.jpg|thumb|alt=A close-up view of a large wooden post with a pointed top. Affixed to this is a panel containing a yellow outline of an owl and the letters &quot;LCW&quot;. Attached to the post are two rusty metal rails to the left and part of a wooden fence with barbed-wire to the right. In the background are several fields, with a low hill far left. To the right is a nearby tree and there is a larger one some distance behind it.|લીડ્ઝ કન્ટર્ી વે વેમાર્ક]]
લીડ્ઝ કાઉન્ટી વે એ શહેરના ગ્રામ્ય બાહ્ય વિસ્તારમાં થઇને પસાર થતો {{convert|62|mi|km}} લાંબો ચાલવાનો માર્ગઅંકિત ચક્રીય રસ્તો છે, જે સિટી સ્ક્વેરથી ક્યારેય {{convert|7|mi|km|0}} દૂર નથી. મીનવૂડ વેલી ટ્રેઇલ વૂડહાઉસ મૂરથી મીનવૂડ બેક દ્વારા ગોલ્ડન એકર પાર્ક સુધી પહોંચે છે. ડેલ્સ વેનું લીડ્ઝ વિસ્તરણ મીનવૂડ વેલી ટ્રેઇલની પાછળ જાય છે અને ત્યાર બાદ ઇલ્કલી અને વિન્ડરમિયરની શાખા અલગ પડે છે. પદયાત્રીઓ અને સાઇકલસવારો માટેના ટ્રાન્સ પેનિન ટ્રેઇલથી લીડ્ઝ ઉત્તરના વિભાગમાં છે અને લીડ્ઝ અને લીવરપૂલ કેનાલનો માર્ગ પદયાત્રા માટે અન્ય એક લોકપ્રિય રૂટ છે. આ ઉપરાંત લીડ્ઝના શહેરી અને ગ્રામ્ય ભાગોમાં ઘણા ઉદ્યાનો અને જાહેર ફુટપાથ છે, અને રેમ્બલર્સ એસોસિયેશન, વાયએચએ (YHA) અને અન્ય પદયાત્રી સંગઠનો સામાજિક વોકિંગનું આયોજન કરે છે. રેમ્બલર્સ એસોસિયેશન લીડ્ઝની આસપાસ ચાલવા અંગે કેટલીક પુસ્તિકાનું પ્રકાશન કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ramblersyorkshire.org/publications.html |title=RA website with walking booklets |access-date=2011-05-31 |archive-date=2010-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100227074159/http://www.ramblersyorkshire.org/publications.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== શિક્ષણ ==
=== શાળાઓ ===
[[ચિત્ર:Leeds Metropolitan University.jpg|thumb|alt=A road-junction with traffic-lights, traffic queuing uphill and lamp-standards with pairs of lights. In the foreground on the right is part of a flower-bed, and behind it, uphill in the distance, is a multi-storey car-park. On the left is a complex of four twentieth-century buildings flanked by a number of roadside trees: at the front is a three-storey building with bands of windows and some light brown stone cladding, while behind it to the right is a much taller end-on block in the same style; to the left of this block, an older building of the same height with alternate bands of concrete and windows; further up the road, a more recent lower-rise sleek white building.|લીડ્ઝ મેટ્રોપોલિટન યુનિવર્સિટી]]
2001ની વસતી ગણતરી વખતે લીડ્ઝમાં 0-19 વયના 183,000 યુવા લોકો હતા જેમાંથી 110,000 સ્થાનિક સત્તાવાળાઓની શાળાઓમાં ભણતા હતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=148}}&lt;/ref&gt; 2008માં લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલની માલિકીની બિન-નફાલક્ષી કંપની એજ્યુકેશન લીડ્ઝ 220 પ્રાથમિક શાળાઓ, 39 માધ્યમિક શાળાઓ અને 6 વિશેષ સમગ્રલક્ષી શિક્ષણ કેન્દ્રો ચલાવતી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.educationleeds.co.uk/documents/viewdoc.aspx?cid=16632|title=School Population Tables 2008.pdf|publisher=Education Leeds|access-date=2009-11-01|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927175354/http://www.educationleeds.co.uk/documents/viewdoc.aspx?cid=16632|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સરકારની બિલ્ડિંગ સ્કૂલ્સ ફોર ધ ફ્યુચર પહેલ હેઠળ લીડ્ઝે 13 માધ્યમિક શાળાઓને ઉચ્ચ સિદ્ધિ ધરાવતી, ઇ-કોન્ફિડન્ટ, સમગ્રલક્ષી શાળાઓમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે 260 મિલિયન પાઉન્ડ મેળવ્યા હતા. આ શાળાઓ પૈકી એલરટન હાઇ સ્કૂલ, પડ્સી ગ્રેન્જફિલ્ડ સ્કૂલ અને રોડિલિયન સ્કૂલની ત્રણ શાળાઓ સપ્ટેમ્બર 2008માં ખોલવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.educationleeds.co.uk/bsf/bsfinleeds.html |title=Building Schools for the Future – BSF in Leeds |publisher=www.educationleeds.co.uk |access-date=2009-04-21 |last= |first= |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511193639/http://www.educationleeds.co.uk/bsf/bsfinleeds.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝમાં જન્મદર ઘટી રહ્યો હોવાથી કાઉન્સિલ પર શાળાઓના સ્થળ ઘટાડવા માટે તાજેતરના વર્ષોમાં દબાણ છે તેથી કેટલીક શાળાઓ ભળી ગઇ છે અથવા બંધ થઈ છે. લીડ્ઝ ખાતે ધ ગ્રામર સ્કૂલ એ શહેરની સૌથી જૂની અને સૌથી મોટી શાળા છે, જે 1552માં સ્થપાયેલી લીડ્ઝ ગ્રામર સ્કૂલ અને 1857માં સ્થપાયેલી લીડ્ઝ ગર્લ્સ હાઇ સ્કૂલના મર્જર પછી કાનૂની રીતે પુનઃસર્જીત કરવામાં આવી હતી. લીડ્ઝમાં અન્ય સ્વતંત્ર શાળાઓમાં યહુદી&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ofsted.gov.uk/oxedu_providers/full/(urn)/108110|title=Leeds Menorah School|work=Ofsted|access-date=2009-11-01}}&lt;/ref&gt; અને મુસ્લિમ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ofsted.gov.uk/oxedu_providers/full/(urn)/130274|title=New Horizons School|work=Ofsted|access-date=2009-11-01}}&lt;/ref&gt; સમુદાય માટે ધર્મ આધારિત શાળાઓ સામેલ છે.

=== વધુ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ ===
{{Merge from|Higher Education in Leeds|date=November 2009}}
[[ચિત્ર:Leeds University.jpg|thumb|right|પાર્કિન્સન બિલ્ડિંગ, યુનિવર્સિટી ઓફ લીડ્ઝ]]

વધારાનું શિક્ષણ લીડ્ઝ સિટી કોલેજ (2009માં વિલિનીકરણથી રચાયેલ અને 60,000થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ ધરાવતી), લીડ્ઝ કોલેજ ઓફ બિલ્ડિંગ, મોર્લી ખાતે જોસેફ પ્રિસ્ટલી કોલેજ અને નોટ્રે ડેમ કેથોલિક સિક્સ્થ ફોર્મ કોલેજ દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવે છે. શહેરમાં બે યુનિવર્સિટીઓઃ ધ યુનિવર્સિટી ઓફ લીડ્ઝે 1874માં સ્થપાયેલી યોર્કશાયર કોલેજમાંથી વિકસિત થયા બાદ 1904માંં તેનું ચાર્ટર મેળવ્યું હતું, અને 1831ની લીડ્ઝ સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન, તથા લીડ્ઝ મેટ્રોપોલિટન યુનિવર્સિટી 1992માં યુનિવર્સિટી બની હતી, પરંતુ તેના મૂળ 1824ની મિકેનિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં રહેલા છે. યુનિવર્સિટી ઓફ લીડ્ઝમાં કુલ 31,000 વિદ્યાર્થીઓ છે જેમાંથી 21,500 ફુલ ટાઇમ અથવા સેન્ડવિચ અંડરગ્રેજ્યુએટ ડીગ્રી વિદ્યાર્થીઓ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l23.html|title=University of Leeds|work=UCAS|access-date=2009-03-05|archive-date=2008-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080610123654/http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l23.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝ મેટ્રોપોલિટન યુનિવર્સિટીમાં કુલ 52,000 વિદ્યાર્થીઓ છે જેમાંથી 12,000 ફુલ ટાઇમ અથવા સેન્ડવિચ અંડરગ્રેજ્યુએટ ડિગ્રી વિદ્યાર્થીઓ અને 2,100 ફુલ ટાઇમ અથવા સેન્ડવિચ એચએનડી (HND) વિદ્યાર્થીઓ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l27.html | title=LeedsMetropolitan University | work=UCAS | access-date=2009-03-05 | archive-date=2008-06-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080609104556/http://www.ucas.ac.uk/instit/i/l27.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઉચ્ચ શિક્ષણની અન્ય સંસ્થાઓમાં લીડ્ઝ ટ્રિનિટી યુનિવર્સિટી કોલેજ જેમાં 3,000થી થોડા ઓછા વિદ્યાર્થી છે,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedstrinity.ac.uk/ABOUTUS/Pages/default.aspx|title=About us|work=Leeds Trinity University Colllege|access-date=2009-09-28|archive-date=2009-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925081903/http://www.leedstrinity.ac.uk/aboutus/Pages/default.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝ કોલેજ ઓફ આર્ટ, લીડ્ઝ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિક અને નધર્ન સ્કૂલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી ડાન્સનો સમાવેશ થાય છે. ''ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ''  અખબાર દ્વારા કરાયેલા અભ્યાસમાં શહેરને શ્રેષ્ઠ યુકે યુનિવર્સિટી ડેસ્ટિનેશન (સ્થળ) જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;cug&quot;&gt;[http://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/single.htm?ipg=6537 ધ કમ્પલિટ યુનિવર્સિટી ગાઇડ]&lt;/ref&gt; આ શહેરમાં 250,000થી વધારે વિદ્યાર્થીઓ હોવાથી વિદ્યાર્થીઓની કુલ સંખ્યાના કારણે તે દેશમાં સૌથી વધુ વિદ્યાર્થીઓની વસતી ધરાવતું શહેર છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Unsworth and Stillwell|2004|p=149}}&lt;/ref&gt;

== સંસ્કૃતિ ==
=== પ્રસાર માધ્યમો ===
{{See also|Category:Television shows set in Leeds|Category:Films set in Leeds}}
[[ચિત્ર:BBC Yorkshire.jpg|thumb|150px|alt=A quirky modern five-storey building with a large sign saying &quot;BBC Yorkshire&quot; in black above the second-floor windows on the white-fronted facade of the lower four floors can be seen on the far side of a dual-carriageway road with a barrier along the central reservation.  At right-angles to the right of the building is a tall blue slab with the letters &quot;BBC&quot; in white at the top.  The left side of the building is mostly brick-red with a few windows, but above it is a light blue windowless section.  The roof above this and the grey fifth floor of the frontage curves gently down to the rear.  A lone car is driving from left to right along the road;  between it and the building, temporary boards have been erected in front of a building to the left.  In the top left-hand corner of the picture, part of a tall many-windowed building can be seen.|બીબીસી (BBC) યોર્કશાયર સ્ટુડીયોઝ]] જ્હોન્સ્ટન પ્રેસ પીએલસી (plc)ની માલિકીનું યોર્કશાયર પોસ્ટ ન્યુઝપેપર્સ લિમિટેડ શહેરમાં સ્થિત છે અને સવારનું દૈનિક ધ ''યોર્કશાયર પોસ્ટ''  તથા સાંજનું અખબાર ''ધ યોર્કશાયર ઇવનિંગ પોસ્ટ''  (વાયઇપી) (YEP) પ્રકાશિત કરે છે. વાયઇપી (YEP) એક વેબસાઇટ ધરાવે છે જેમાં કેટલાક સામુદાયિક પાનાં છે જે શહેરના ચોક્કસ ક્ષેત્રો પર કેન્દ્રીત હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Local pages | author=Yorkshire Evening Post | url=http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/custompages/CustomPage.aspx?pageID=71724 | access-date=2008-04-28 | archive-date=2008-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080410071457/http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/custompages/CustomPage.aspx?pageID=71724 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ધ ''વેધરબાય ન્યૂઝ''  મુખ્યત્વે જિલ્લાના ઉત્તર પૂર્વ સેક્ટરના મુખ્ય વિસ્તારોને આવરે છે અને ઇલ્કલીમાં પ્રકાશિત ''વેરફેડલ એન્ડ એરેડેલ ઓબ્જર્વર''  ઉત્તર પશ્ચિમને આવરી લે છે, બંને સાપ્તાહિક છે. બંને યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થી અખબારો છે જેમાં યુનિવર્સિટી ઓફ લીડ્ઝનું સાપ્તાહિક ''લીડ્ઝ સ્ટુડન્ટ''  અને લીડ્ઝ મેટ્રોપોલિટન યુનિવર્સિટીનું માસિક ''ધ મેટ''  છે. ''ધ લીડ્ઝ ગાઇડ''  એ 1997માં સ્થપાયેલું પખવાડિયે લિસ્ટીંગ ધરાવતું અખબાર છે. નિઃશૂલ્ક પ્રકાશનોમાં યોર્કશાયર પોસ્ટ ન્યુઝપેપર્સ દ્વારા ચાર ભૌગોલિક આવૃત્તિમાં પ્રકાશિત ધ ''લીડ્ઝ વિકલી ન્યૂઝ'' , શહેરના મુખ્ય શહેરી વિસ્તારમાં ઘરોમાં વિતરણ કરવામાં આવે છે&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britishpapers.co.uk/england-yorks/leeds-weekly-news/|title=Leeds Weekly News|work=British Newspapers Online|access-date=2009-10-29}}&lt;/ref&gt; અને ''મેટ્રો'' નું પ્રાદેશિક વર્ઝન બસ અને રેલવે સ્ટેશનો પર વિતરિત કરવામાં આવે છે.

પ્રાદેશિક ટેલિવિઝન અને રેડિયો સ્ટેશનો શહેરમાં થાણાં ધરાવે છે, બીબીસી (BBC) ટેલિવિઝન, અને આઇટીવી (ITV) બંને લીડ્ઝમાં પ્રાદેશિક સ્ટુડિયો અને પ્રસારણ કેન્દ્રો ધરાવે છે. આઇટીવી (ITV) યોર્કશાયર, અગાઉનું યોર્કશાયર ટેલિવિઝન, કિર્કસ્ટોલ રોડ ખાતે ધ લીડ્ઝ સ્ટુડિયોમાંથી પ્રસારિત થાય છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં સ્વતંત્ર ફિલ્મ નિર્માણ કંપનીઓ છે જેમાં 1978માં સ્થપાયેલ બિન નફાલક્ષી કોઓપરેટિવ લીડ્ઝ એનિમેશન વર્કશોપ, કોમ્યુનિટિ વિડિયો નિર્માતાઓ વેરા મિડિયા અને કેટલાક નાના કમર્શિયલ પ્રોડક્શન કંપનીઓ સામેલ છે. બીબીસી (BBC) રેડીયો લીડ્ઝ, રેડીયો એર, મેજિક 828, ગેલેક્સી યોર્કશાયર, રિયલ રેડીયો અને યોર્કશાયર રેડીયો શહેરમાંથી પ્રસારિત થાય છે. એલએસઆરએફએમ.કોમ (LSRfm.com) લીડ્ઝ યુનિવર્સિટી યુનિયનમાં આવેલ છે અને નિયમિત રીતે શહેરની આસપાસના પ્રસારણકર્તાઓને હોસ્ટ કરે છે. લીડ્ઝમાં ઘણા સમુદાયો હવે પોતાના રેડિયો સ્ટેશનો ધરાવે છે જેમ કે ઇસ્ટ લીડ્ઝ એફએમ (FM) અને વેધરબાય અને આસપાસના વિસ્તારો માટે ટેમ્પો એફએમ (FM). લીડ્ઝનું પોતાનું ખાનગી માલિકીનું ટીવી સ્ટેશન, [http://www.leedstelevision.co.uk/ લીડ્ઝ ટેલિવિઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202100125/http://www.leedstelevision.co.uk/ |date=2011-02-02 }} છે જે સ્વૈચ્છિક લોકો દ્વારા સંચાલિત છે અને તેને મિડિયા ઉદ્યોગના વ્યવસાયિકો દ્વારા ટેકો મળે છે.{{Citation needed|date=September 2010}}

=== મ્યુઝિયમ ===
[[ચિત્ર:Leeds-city-museum.jpg|thumb|alt=A queue of people at the edge of a pedestrianised square stretches uphill across the scene from right to left, then doubles back up another slope to the double-arched entrance at the centre of a large mid-nineteenth-century stone building.  This also has steps leading up to the entrance with four ornamental street-lamps in front.  On either side of the entrance are giant pilasters, two more of which can be seen, surmounted by urns, at the building's corners.  There are six large windows with shell tympanums and scroll-effect balcony rails between the entrance and the corners on each side, with five small circular windows above and between the tympanums.  Below on each side are basement windows, those on the left obscured because of the sloping site.  Above the entrance is a large arch and above that, in gold lettering, is &quot;Leeds City Museum&quot;. Higher up is another gold inscription, &quot;Leeds Institute&quot;.  Above this is another, larger, tympanum with sculpture, set in a pediment with urns on either side.  Behind is a mansard roof.|લીડ્ઝ સિટી મ્યુઝિયમ]]
[[ચિત્ર:Thackray Museum.jpg|thumb|alt=A long mid-Victorian Jacobethan-style building of red brick can be seen beyond a wide entrance with open metal gates and adjacent railings.  A car is about to go through the entry barrier.  The building has three storeys with, in the centre, a large round-headed window occupying the two storeys over the entrance and a tower above with turrets at the corners.  On either side of the tower, bay windows project forward on all three floors, and parapets and six shaped gables can be seen along the roof-line.  Behind and to the left can be seen a tall modern building, while behind and to the right there is a tall chimney.|ઠાકરે મ્યુઝિયમ]]
મિલેનિયમ સ્કવેર ખાતે 2008માં&lt;ref name=&quot;citymuseum&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/cityMuseum/ |title=Leeds City Museum website|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110801140934/http://www.leeds.gov.uk/cityMuseum/|archive-date=2011-08-01}}&lt;/ref&gt; નવું લીડ્ઝ સિટી મ્યુઝિયમ ખુલ્યું હતું. એબી હાઉસ મ્યુઝિયમ કિર્કસ્ટોલ એબીના ભૂતપૂર્વ ગેટહાઉસમાં આવેલું છે જેમાં વોક-થ્રુ વિક્ટોરિયન ગલીઓ અને ગેલેરીઓ છે જે એબીનો ઇતિહાસ, બાળપણ અને વિક્ટોરિયન લીડ્ઝનું વર્ણન કરે છે. આર્મલી મિલ્સ ઔદ્યોગિક મ્યુઝિયમ એક સમયની વિશ્વની સૌથી મોટી ઊનની મિલમાં આવેલું છે&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/armleymills/ |title=Museum homepage, hosted on Leeds City Council website|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927090335/http://www.leeds.gov.uk/armleymills/|archive-date=2011-09-27}}&lt;/ref&gt; અને તેમાં ઔદ્યોગિક મશીનરી અને રેલવે એન્જિનોનો સમાવેશ થાય છે. આ મ્યુઝિયમ વિશ્વના પ્રથમ જાણીતા ગતિશીલ ચિત્રો પણ રજૂ કરે છે જે 1888માં લુઇસ લી પ્રિન્સ દ્વારા શહેરમાં લેવાયા હતા ''જેમાં રાઉન્ડહે ગાર્ડન સીન''  અને ''લીડ્ઝ બ્રિજ'' નો સમાવેશ થાય છે. થ્વેઇટ મિલ્સ વોટરમિલ મ્યુઝિયમ એ શહેરના કેન્દ્રથી પૂર્વમાં એર નદી પર 1820માં સંપૂર્ણ પુનઃસ્થાપિત કરાયેલી જળ સંચાલિત મિલ છે. ઠાકરે મ્યુઝિયમ એ તબીબી ઇતિહાસ રજૂ કરતું મ્યુઝિયમ છે જેમાં વિક્ટોરિયન જાહેર આરોગ્ય, પ્રિ-એનેસ્થિસિયા સર્જરી અને નવજાત શિશુઓમાં સુરક્ષા જેવા વિષયોનું નિરૂપણ થાય છે. તે સેન્ટ જેમ્સ હોસ્પિટલની નજીક ભૂતપૂર્વ વર્કહાઉસમાં આવેલું છે. 1996માં ખુલ્લું મૂકાયેલું રોયલ આર્મોરીયમ મ્યુઝિયમ એક નાટ્યાત્મક આધુનિક ઇમારત છે જ્યારે રાષ્ટ્રીય સંગ્રહનો આ ભાગ [[ટાવર ઓફ લંડન]]માંથી હટાવવામાં આવ્યો હતો. લીડ્ઝ આર્ટ ગેલેરીને 2007માં મોટા પાયે પુનઃસર્જનની કામગીરી બાદ ફરી ખોલવામાં આવી હતી અને તેમાં પરંપરાગત અને સમકાલિન બ્રિટિશ કળાના મહત્ત્વના સંગ્રહનો સમાવેશ થાય છે. લીડ્ઝ ખાતે નાના મ્યુઝિયમોમાં ઓટલી મ્યુઝિયમ, હોર્સફોર્થ વિલેજ મ્યુઝિયમ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.culture24.org.uk/yh000070|title=Horsforth Village Museum|work=Culture 24|access-date=2009-10-29|archive-date=2010-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030232308/http://www.culture24.org.uk/yh000070|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને યુનિવર્સિટી ઓફ લીડ્ઝ ટેક્સટાઇલ આર્કાઇવ (યુલિટા (ULITA))&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ulita.leeds.ac.uk/|title=ULITA|work=University of Leeds International Textiles Archive|access-date=2009-10-29}}&lt;/ref&gt; અને ફલનેક મોરેવિયન સેટલમેન્ટ ખાતેના મ્યુઝિયમનો સમાવેશ થાય છે.

=== સંગીત, મંચ અને નૃત્ય ===
{{Main|Music in Leeds|List of bands originating in Leeds}}
લીડ્ઝમાં ગ્રાન્ડ થિયેટર છે ત્યાં ઓપેરા નોર્થ આવેલું છે, સિટી વેરાઇટીઝ મ્યુઝિક હોલ ખાતે [[ચાર્લી ચૅપ્લિન|ચાર્લી ચેપ્લિન]] અને હેનરી હોડીનિએ તેમની કળાનું પ્રદર્શન કરેલું છે. તે બીબીસી (BBC)નો ટેલિવિઝન કાર્યક્રમ ''ધ ગુડ ઓલ્ડ ડેઝ''  અને વેસ્ટ યોર્કશાયર પ્લેહાઉસનું સ્થળ હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=3B5842A8B7FDADC980256E200033B9E1 |title=Leeds Grand Theatre |publisher=Leeds City Council|year=2009 |access-date=2009-12-13 |archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926171307/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=3B5842A8B7FDADC980256E200033B9E1|archive-date=2011-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cityvarieties.co.uk/information.asp |title=City Varieties – About the Music Hall |publisher=City Varieties |year=2009 |access-date=2009-12-13 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318153306/http://cityvarieties.co.uk/information.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wyp.org.uk/content/the_playhouse/about_us.asp |title=WYPlayhouse: About us |publisher=West Yorkshire Playhouse |year=2009 |access-date=2009-12-13 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115224033/http://www.wyp.org.uk/content/the_playhouse/about_us.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

લીડ્ઝમાં એ 1981માં શહેરના હેરહિલ્સ વિસ્તારમાં સ્થાપવામાં આવેલા ફિનિક્સ ડાન્સ થિયેટર, અને નધર્ન બેલે થિયેટરનું ઘર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.northernballettheatre.co.uk/history.aspx |title=Northern Ballet Theatre : History |publisher=Northern Ballet Theatre |year=2009 |access-date=2009-12-13 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723202242/http://www.northernballettheatre.co.uk/history.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2010ની પાનખરમાં બે કંપનીઓ હેતુ આધારિત ડાન્સ સેન્ટરમાં જશે જે લંડન બહાર નૃત્ય માટે સૌથી મોટી જગ્યા હશે. તે નૃત્ય માટેની એવી એકમાત્ર જગ્યા હશે જ્યાં રાષ્ટ્રીય શાસ્ત્રીય અને રાષ્ટ્રીય સમકાલિન નૃત્ય કંપની એક બીજાની સાથે કામ કરતી હશે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.building-momentum.co.uk |title=Building Momentum |publisher=Building Momentum |date= |access-date=2010-03-26}}&lt;/ref&gt;

લીડ્ઝમાં લોકપ્રિય સંગીત પ્રદર્શનમાં ધ વેડિંગ પ્રેઝન્ટ, સોફ્ટ સેલ, ધ સનસાઇન અંડરગ્રાઉન્ડ, ધ સિસ્ટર્સ ઓફ મર્સી, હેડોકેન, કેઝર ચીફ્સ, ગેન્ગ ઓફ ફોર, ધ રિધમ સિસ્ટર્સ અને ધ સ્પાઇસ ગર્લ્સના ધ મેલેઇન બીનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stereosociety.com/taintedlove.html |title=The making of Soft Cell's Tainted Love |publisher=www.stereosociety.com |year=2009 |access-date=2009-12-13 |archive-date=2009-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421015305/http://stereosociety.com/taintedlove.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 |url= http://www.guardian.co.uk/technology/2006/dec/09/games.theguide1 |title=Tim Jonze on the retro games renaissance | Technology | The Guardian|work=guardian.co.uk |access-date=March 3, 2010 | location=London | date=2006-12-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/southyorkshire/content/articles/2005/04/14/kaiser_chiefs_interview.shtml |title=BBC – South Yorkshire – Entertainment – Kaiser Chiefs interview |publisher=BBC |access-date=2009-12-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.rollingstone.com/news/story/6803009/gang_of_four_return | title=Gang of Four Return | date=2004-12-30 | first=David | last=Chiu | work=[[Rolling Stone]] | publisher=[[Jann Wenner]] | access-date=2010-03-12 | archive-date=2007-10-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071006041810/http://www.rollingstone.com/news/story/6803009/gang_of_four_return | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedsmusicscene.net/article/6869/ |title=The Rhythm Sisters – biography, band news and reviews. (2967) |publisher=Leeds Music Scene|year=2009 |access-date=2009-12-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.melaniebrown.com/about-2/ |title=Biography « Melanie Brown |publisher=Melanie Brown |year=2009 |access-date=2009-12-13 |archive-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108124309/http://www.melaniebrown.com/about-2/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== કાર્નિવલો અને ઉત્સવો ===
[[ચિત્ર:CarnivalLeeds2007 01.JPG|thumb|right|alt=Part of a West Indian carnival procession passes along a public road in front of trees (to the left) and red-brick houses (to the right). In front is a participant wearing a gold helmet and vestigial armour. Above and around her is an enormous shield-shaped yellow, gold and red contraption supported by spokes and with many large feathers. Behind her is another participant in a white dress with a similar-shaped feathered shield contraption in yellow, brown and purple worn the other way up.|લીડ્ઝ કાર્નિવલ સરઘસ]]
લીડ્ઝ કાર્નિવલ એ પશ્ચિમ યુરોપનો સૌથી જૂનો વેસ્ટ ઇન્ડિયન કાર્નિવલ છે અને નોટિંગ હિલ કાર્નિવલ પછી યુકે (UK)નો બીજા ક્રમનું સૌથી મોટો કાર્નિવલ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/leeds/features/get_together/carnival/2003_review.shtml |title=Leeds Get-together – Leeds West Indian Carnival |publisher=BBC |date= |access-date=2009-07-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedscarnival.co.uk/ |title=Leeds West Indian Carnival |publisher=Leedscarnival.co.uk |date=2005-08-07 |access-date=2009-07-22}}&lt;/ref&gt; તેમાં ચેપલટાઉન અને હેરહિલ્સની શેરીઓમાં 3 દિવસ માટે આશરે 100,000 લોકો ભાગ લે છે. તેમાં વિશાળ સરઘસ કાઢવામાં આવે છે જે પોટરન્યૂટન પાર્ક ખાતે સમાપ્ત થાય છે જ્યાં સ્ટોલ્સ, મનોરંજન અને ભોજન-પીણાં રાખવામાં આવે છે. રોક અને ઇન્ડી મ્યુઝિકના કેટલાક ખ્યાતનામ લોકોને ચમકાવતું લીડ્ઝ ફેસ્ટિવલ દર વર્ષે બ્રેમહામ પાર્કમાં યોજાય છે. અગાઉ લીડ્ઝ મેલા તરીકે ઓળખાતો ધ લીડ્ઝ એશિયન ફેસ્ટીવલ રાઉન્ડહે પાર્કમાં યોજાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.roundhaytoday.co.uk/roundhaypark/Roundhay-Park-hosts-Leeds-Asian.5531416.jp|title=Roundhay Park hosts Leeds Asian Festival|last=McTaggart|first=Susan|date=6 August 2009|work=Yorkshire Evening Post|access-date=2009-11-02|archive-date=2009-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029142114/http://www.roundhaytoday.co.uk/roundhaypark/Roundhay-Park-hosts-Leeds-Asian.5531416.jp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ધ ઓટલી ફોક ફેસ્ટિવલ (પેટ્રનઃ નિક જોન્સ),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.otleyfolkfestival.com/|title=Otley Folk Festival website|access-date=2009-11-02}}&lt;/ref&gt; વોકિંગ ફેસ્ટિવલ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chevintrek.co.uk/index.asp?function=WEBPAGE&amp;page=3|title=Otley Walking Festival|work=Chevin Trek|access-date=2009-11-02|archive-date=2010-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626071133/http://www.chevintrek.co.uk/index.asp?function=webpage&amp;page=3|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કાર્નિવલ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.otley.co.uk/Carnival/index.htm|title=Otley Carnival|work=Otley Town Council|access-date=2009-11-02|archive-date=2010-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311182401/http://www.otley.co.uk/Carnival/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને વિક્ટોરિયન ક્રિસમસ ફેરી&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.wharfedaleobserver.co.uk/news/4683577.Otley_Victorian_Fayre_gets_injection_of_new_blood/|title=Otley Victorian Fayre gets injection of new blood|last=Jack|first=Jim|date=16 Octrober 2009|work=Wharfedale &amp; Airedale Observer|access-date=2009-11-02}}&lt;/ref&gt; વાર્ષિક કાર્યક્રમો છે. લાઇટ નાઇટ લીડ્ઝ દર ઓક્ટોબરમાં યોજાય છે&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lightnight.co.uk/leeds/index.php|title=Light Night Leeds website|access-date=2009-11-02|archive-date=2009-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327085413/http://www.lightnight.co.uk/leeds/index.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને શહેરના ઘણા સ્થળો સપ્ટેમ્બરમાં હેરિટેજ ઓપન ડેઝ માટે જાહેર જનતા માટે ખુલ્લા રહે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedscivictrust.org.uk/view.aspx?id=34|title=Heritage Open Days|work=Leeds Civic Trust|access-date=2009-11-02|archive-date=2011-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110527144859/http://www.leedscivictrust.org.uk/view.aspx?id=34|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ફેની વોટરમેન અને મેરિયોન સ્ટેઇન દ્વારા 1963માં સ્થાપિત લીડ્ઝ ઇન્ટરનેશનલ પિયાનોફોર્ટ કોમ્પિટિશન 1963થી શહેરમાં દર ત્રણ વર્ષે યોજાય છે અને તેણે ઘણા મુખ્ય સમારોહના પિયાનિસ્ટોની કારકિર્દી શરૂ કરાવી છે. લીડ્ઝ ઇન્ટરનેશનલ કોન્સર્ટ સિઝન, જેમાં લીડ્ઝ ટાઉન હોલ ખાતે ઓર્કેસ્ટ્રલ અને કોરલ સમારોહનો સમાવેશ થાય છે, યુકે (UK)માં સૌથી મોટો સ્થાનિક સત્તાવાળાઓનો સંગીત સમારોહ છે.&lt;ref&gt;[http://www.leedsconcertseason.com/view.aspx?id=42 લીડ્ઝ ઇન્ટરનેશનલ સીઝન વેબસાઇટ]&lt;/ref&gt;

લીડ્ઝ આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ લંડન બહાર ઇંગ્લેન્ડમાં સૌથી મોટો ફિલ્મ સમારોહ છે&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/leeds/films/2003/09/film_fest.shtml |title=Lights, camera, action |publisher=BBC |month=September |year=2003 |access-date=2009-07-22 |archive-date=2009-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114203505/http://www.bbc.co.uk/leeds/films/2003/09/film_fest.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જેમાં વિશ્વભરની ફિલ્મો રજૂ થાય છે. તેમાં અત્યંત સફળ ''લીડ્ઝ યંગ પીપલ્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ''  પણ સામેલ છે જેમાં બાળકો અને યુવાનો દ્વારા અને તેમના માટે બનેલી રોમાંચક અને નાવિન્યતાસભર ફિલ્મો રજુ થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leedsfilm.com/ |title=Leeds Film}}&lt;/ref&gt; ગેરફોર્થ ખાતે પખવાડિયું ચાલતું ગેરફોર્થ આર્ટ્સ ફેસ્ટિવલ યોજાય છે જે 2005થી એક વાર્ષિક ઘટના છે. લીડ્ઝ ફેસ્ટિવલ ફ્રિન્જ એ લીડ્ઝ ફેસ્ટિવલથી એક સપ્તાહ અગાઉ શરૂ થતો અને એક સપ્તાહ સુધી ચાલતો સંગીત ઉત્સવ છે જે 2010માં સ્થાનિક પ્રતિભાઓને રજૂ કરવા માટે શરૂ કરાયો હતો.

=== રાત્રીજીવન ===
{{Main|Nightlife in Leeds}}[[ચિત્ર:Clarence dock leeds.jpg|right|thumb|alt=A night-time scene of a dock containing a number of moored canal-boats to left and right and railings around the edges. At the front is part of a lock gate and steps leading down to the water.  Around most of the dock are multi-storey modern buildings, some with lighted ground-floors and seats and decorative objects outside.  The most prominent of these, at the far end, is a twenty-storey building with curving facades.|ક્લારેન્સ ડોકમાં ઘણા નવા રેસ્ટોરાં અને બાર છે.]]
લીડ્ઝમાં વિદ્યાર્થીઓની વસતી ઘણી મોટી છે, જેના કારણે મોટી સંખ્યામાં પબ, બાર, નાઇટક્લબ્સ અને રેસ્ટોરાં તથા જીવંત સંગીતના અનેકવિધ સ્થળો આવેલા છે. લીડ્ઝ માટે સંગીતના સ્વાદની આખી શ્રેણી પીરસવામાં આવે છે. તેમાં બેક 2 બેઝિક્સ અને સ્પીડક્વિન ક્લબ નાઇટ્સનું અસલ ઘર આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds-city-guide.com/clubs |title=Leeds City Guide: Clubbing &amp; Nightlife in Leeds |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713194834/http://www.leeds-city-guide.com/clubs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મોર્લી ખાતે ટેકનો ક્લબ ધ ઓર્બિટ આવેલ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.realtimeart.net/NN/notorious.html |title=UK Techno – Notorious North |publisher=www.realtimeart.net |access-date=2009-09-17 |archive-date=2005-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050327061027/http://www.realtimeart.net/NN/notorious.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝમાં સંખ્યાબંધ મોટી 'સુપર ક્લબ્સ' આવેલી છે અને તેમાં વ્યક્તિગત ક્લબ્સની પસંદગી છે.

લીડ્ઝમાં સુવ્યવસ્થિત ગે નાઇટલાઇફ રહેલી છે. કોલ લેન પર આવેલ બ્રિજ ઇન અને ધ ન્યૂ પેની લાંબા સમયથી સજાતિય સંબંધો ધરાવતા લોકો રાત્રીનું સ્થળ બન્યું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds-city-guide.com/gay |title=Leeds City Guide: Leeds Gay Scene |access-date=2011-05-31 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713195305/http://www.leeds-city-guide.com/gay |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

મિલેનિયમ સ્કવેર અને સિવિક અથવા નધર્ન ક્વાર્ટર તરફ મનોરંજનના વિસ્તારો વધી રહ્યા છે જે વિદ્યાર્થીઓ અને સપ્તાહાંતમાં આવતા મુલાકાતીઓનું મનોરંજન કરે છે. આ ચોકમાં ઘણા બાર અને રેસ્ટોરાં તથા સિવિક થિયેટરની બહાર લગાવેલ જંગી આઉટડોર સ્ક્રીન આવેલ છે. મિલેનિયમ સ્કવેર જંગી સિઝન આધારિત કાર્યક્રમો જેમ કે ક્રિસમર્સ માર્કેટ, કાર્યક્રમો અને સમારોહો, શહેરવ્યાપી પાર્ટીઓ અને રિધમ્સ ઓફ ધી સિટી ફેસ્ટિવલનું સ્થળ છે. તે મંડેલા ગાર્ડનની બાજુમાં આવેલું છે જે 2001માં નેલ્સન મંડેલા દ્વારા ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું હતું. શહેરના કેન્દ્રની ઉત્તેજના વચ્ચે સંખ્યાબંધ પબ્લિક આર્ટ ફિચર્સ, ફુવારા, એક કેનાલ અને હરિયાળી જોવા મળે છે. 

== રમતગમત ==
{{Main|Sport in Leeds|Football in Leeds}}
[[ચિત્ર:Elland Road, Leeds.JPG|thumb|left|alt=Outside a large stadium with a cantilevered stand at the right-hand end and some lower buildings on the left.|એલેન્ડ રોડ સ્ટેડિયમ]]
આ શહેરમાં દરેક મોટી રાષ્ટ્રીય રમતોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી ટીમો છે. લીડ્ઝ યુનાઇટેડ એ.એફ.સી. (A.F.C.) એ શહેરની મુખ્ય [[અસોસિએશન ફુટબોલ|ફૂટબોલ]] ક્લબ છે. લીડ્ઝ રીનોઝ (રગ્બી લીગ), લીડ્ઝ કાર્નેગી (રગ્બી યુનિયન) અને યોર્કશાયર કાઉન્ટી ક્રિકેટ ક્લબ પણ શહેરમાં સ્થિત છે. લીડ્ઝ યુનાઇટેડ 1919માં રચાઇ હતી અને બીસ્ટન ખાતે 40,000ની ક્ષમતા ધરાવતા એલેન્ડ રોડમાં રમે છે. આ ટીમ ધ ચેમ્પિયનશિપમાં રમે છે જે ઇંગ્લિશ ફૂટબોલનું બીજું સ્તર છે.
[[ચિત્ર:Extentia Stand-Headingley Rugby.jpg|thumb|alt=Inside a stadium with grass in the foreground and rugby posts and a large three-storey roofed stand with clock at the far end.  At ground-level there are steps and railings for standing patrons, and in front are a number of advertisements for the Leeds Building Society, PowerGen, Studio Jeff Banks, etc.  The upper part of the stand has about fifteen rows of seats, most of them coloured blue but the others collectively spelling out the word &quot;Carnegie&quot;.  There are a small number of patrons in both sections and a few more on the top level in front of some windows at the rear.  To the left of the stand is part of another three-storey building.  In front of this, at the far left-hand end of the pitch, are a few drum-majorettes with pompoms.|હેડિંગ્લી સ્ટેડિયમ (રગ્બી) ખાતે નવું કાર્નેગી સ્ટેન્ડ]]લીડ્ઝ રિનોઝ એ લીડ્ઝમાં સૌથી સફળ રગ્બી લીગ ટીમ છે. 2009માં સતત ત્રણ સિઝન સુધી સુપર લીગ ચેમ્પિયન બનનારી પ્રથમ ટીમ બની હતી જેમાં તેને ચોથું સુપર લીગ ટાઇટલ મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite news|url =http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_league/8290503.stm |title = St Helens 10–18 Leeds Rhinos | work=BBC News | date=2009-10-10 | access-date=2010-04-04}}&lt;/ref&gt; તેઓ હેડિંગ્લી કાર્નેગી સ્ટેડિયમ ખાતે ઘરઆંગણાની મેચો રમે છે. જ્હોન ચાર્લ્સ સેન્ટર ફોર સ્પોર્ટ્સ સ્થિત હન્સલેટ હોક્સ કો-ઓપરેટિવ ચેમ્પિયનશિપ વનમાં રમે છે. બ્રેમલી બફેલોઝ અને લીડ્ઝ એકિઝ રગ્બી લીગ કોન્ફરન્સના સભ્યો છે. અગાઉ ''લીડ્ઝ ટાઇક્સ''  તરીકે ઓળખાતું લીડ્ઝ કાર્નેગી લીડ્ઝમાં અગ્રણી રગ્બી યુનિયન ટીમ છે અને તેઓ હેડિંગ્લી કાર્નેગી સ્ટેડિયમમાં રમે છે. તેઓ ગિનેસ ચેમ્પિયનશીપમાં રમે છે જે ઇંગ્લેન્ડમાં સ્થાનિક રગ્બી યુનિયનનું ટોચનું સ્તર છે. ઓટલી આર.યુ.એફ.સી (R.U.F.C.) શહેરના ઉત્તરમાં સ્થિત એક રગ્બી યુનિયન ક્લબ છે અને નેશનલ ડિવિઝન વનમાં પણ ભાગ લે છે, જ્યારે મોર્લીમાં સ્થિત મોર્લી આર.એફ.સી. (R.F.C.) નેશનલ ડિવિઝન થ્રી નોર્થમાં રમે છે. લીડ્ઝ કાર્નેગી એલ.એફ.સી. (L.F.C.) લીડ્ઝની શ્રેષ્ઠ ગણાતી મહિલા ફૂટબોલ ટીમ છે જે ઇંગ્લેન્ડમાં ઉચ્ચતમ સ્તર, એફએ (FA) વિમેન્સ પ્રીમિયર લીગ નેશનલ ડિવિઝનમાં રમે છે.

લીડ્ઝ સિટી એથલેટિક્સ ક્લબ બ્રિટિશ એથલેટિક્સ લીગ અને યુકે (UK)ની વિમેન્સ લીગમાં તથા નધર્ન એથલેટિક્સ લીગમાં રમે છે. સિટીમાં રમતગમતની ભરપૂર સુવિધાઓ છે જેમાં 1996માં યુરોપિયન ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ જ્યાં યોજાઇ હતી તે ઇલેન્ડ રોડ ફૂટબોલ સ્ટેડિયમ, નજીકમાં આવેલું [[ક્રિકેટ]] અને રગ્બી લીગ માટે વિશ્વ પ્રસિદ્ધ હેડિંગ્લી કાર્નેગી સ્ટેડિયમ્સ અને પોતાના એક્વેટિક્સ સેન્ટરમાં ઓલિમ્પિક કદનું પુલ ધરાવતું જ્હોન ચાર્લ્સ સેન્ટર ફોર સ્પોર્ટ્સ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=92E3BE57BD5C06CD80256E1A00424F70#swim|title=Leeds City Council – John Charles Centre for Sport – Swim|access-date=2009-07-30|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926154339/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=92E3BE57BD5C06CD80256E1A00424F70#swim|archive-date=2011-09-26}}&lt;/ref&gt; અને બહુઉપયોગી સ્ટેડિયમ સામેલ છે. અન્ય સુવિધાઓમાં સામેલ છે લીડ્ઝ વોલ (ક્લાઇમ્બિંગ) અને યેડોન ટાર્ન સેઇલિંગ સેન્ટર.  1929માં બ્રિટિશ જમીન પર પ્રથમ વાર રમાઇ રહેલો રાઇડર કપ ઓફ ગોલ્ફ લીડ્ઝમાં મુરટાઉન ગોલ્ફ ક્લબમાં પૂર્ણ થયું હતું અને વેધરબાયમાં નેશનલ હન્ટ રેસકોર્સ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.wetherbyracing.co.uk/ |title=Wetherby Racing – Horseracing, Hospitality, Conference Venue, Yorkshire |publisher=www.wetherbyracing.co.uk |access-date=2009-10-30 }}&lt;/ref&gt; 1928થી 1939 વચ્ચેના ગાળામાં લીડ્ઝમાં ઇલેન્ડ રોડ ખાતે ગ્રેહાઉન્ડ સ્ટેડિયમમાં એક ટ્રેક પર સ્પીડવે રેસિંગ યોજાયું હતું. આ ટ્રેકે 1931 નધર્ન લીગમાં એક ટીમને પ્રવેશ અપાવ્યો હતો.

=== નોંધપાત્ર લીડ્ઝ ટીમ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ક્લબ
! લીગ
! સ્થળ
! સ્થાન
! સ્થાપના
! ટોપ ફ્લાઇટ ચેમ્પિયનશિપ
|-
! style=&quot;font-weight:normal&quot;| લીડ્ઝ યુનાઇટેડ એએફસી (AFC)
|  ફૂટબોલ લીગ ચેમ્પિયનશિપ ફૂટબોલ
|  એલેન્ડ રોડ સ્ટેડિયમ
|  બીસ્ટન, લીડ્ઝ
|  1919
|  3
|-
! style=&quot;font-weight:normal&quot;| લીડ્ઝ રીનોઝ
|  સુપર લીગ રગ્બી લીગ
|  હેડિંગ્લી સ્ટેડિયમ
|  હેડિંગ્લી, લીડ્ઝ
|  1870
|  7
|-
! style=&quot;font-weight:normal&quot;| લીડ્ઝ કાર્નેગી
|  અવિવા પ્રિમીયરશિપ રગ્બી યુનિયન
|  હેડિંગ્લી સ્ટેડિયમ
|  હેડિંગ્લી, લીડ્ઝ
|  1991
|  0
|-
! style=&quot;font-weight:normal&quot;| યોર્કશાયર કાઉન્ટી ક્રિકેટ
|  કાઉન્ટી ચેમ્પિયનશિપ ક્રિકેટ
|  હેડિંગ્લી સ્ટેડિયમ
|  હેડિંગ્લી, લીડ્ઝ
|  1863
|  31
|-
|}

== ધર્મ ==
[[ચિત્ર:Leeds Cathedral.jpg|thumb|150px|alt=A street sloping uphill from right to left. There are parked cars and pedestrians in the foreground, and the hoardings further up indicate that the road is temporarily closed. On the right of the road in the centre of the picture is one end of a large early twentieth-century stone-built church in the Arts and Crafts style which is apparently being restored, as there are portakabins and screens outside. It has an elaborate entrance on the street with a large recessed window above and another to the right. There is another, plainer, entrance on the minor street with a No Entry sign that runs alongside the side of the church. Alongside it are two small windows; above and behind this entrance and the windows are three large arches with, underneath each, a tall thin window. Beyond these, part of a transept can be seen. Above the church is a bell-tower with castellated columns at the corners and a pyramid roof. There are railings between the church and pavement. Beyond the church, some red-brick buildings can be seen, most notably a four-storey building with an elaborate corner tower. In the right foreground, across the side-street from the church, part of a four-storey 1920s neo-Georgian building can be seen behind a pair of telephone kiosks.|સેન્ટ એનીસ કેથેડ્રલ (રોમન કેથોલિક), લીડ્ઝ]] લીડ્ઝમાં બહુમતી લોકો પોતાને ખ્રિસ્તી તરીકે ઓળખાવે છે.&lt;ref name=&quot;Census Data&quot;/&gt; લીડ્ઝ એ એંગ્લિકન ડાયોસિઝ ઓફ રિપન એન્ડ લીડ્ઝનો ભાગ છે અને આ ડાયોસિઝનું કેથેડ્રલ રિપોનમાં હોવાથી લીડ્ઝમાં ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેન્ડનું કેથેડ્રલ નથી. બિશપનું રહેણાક 2008થી લીડ્ઝમાં જ છે. લીડ્ઝ પારિશ ચર્ચ એ સૌથી મહત્વનું એંગ્લિકન ચર્ચ છે. લીડ્ઝમાં એક રોમન કેથોલિક કેથેડ્રલ, રોમન કેથોલિક ડાયોસિઝ ઓફ લીડ્ઝની એપિસ્કોપલ સીટ છે. અન્ય ઘણા ખ્રિસ્તી પંથો અને નવી ધાર્મિક ચળવળો લીડ્ઝમાં સ્થપાયેલી છે જેમાં એસેમ્બલી ઓફ ગોડ, બાપ્ટિસ્ટ, ક્રિશ્ચિયન સાયન્ટિસ્ટ, ચર્ચ ઓફ જિસસ ક્રાઇસ્ટ ઓફ લેટરડે સેઇન્ટ્સ (એલડીએસ (LDS ) ચર્ચ, મોર્મન પણ જુઓ), કોમ્યુનિટી ઓફ ક્રાઇસ્ટ, ગ્રીક ઓર્થોડોક્સ, જેહોવાહ્સ વિટનેસિસ, જીસસ આર્મી, લ્યુથરેન, મેથડિસ્ટ, નઝારેન, ન્યુફ્રન્ટિયર્સ નેટવર્ક, પેન્ટેકોસ્ટલ, સાલ્વેશન આર્મી, સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ, સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્સ (“ક્વેકર્સ”), યુનિટેરિયન, યુનાઇટેડ રિફોર્મ્ડ, વાઇનયાર્ડ, વેસ્લીયાન ચર્ચ, એક એક્યુમેનિકલ (વૈશ્વિક) ચાઇનીઝ ચર્ચ અને કેટલાક સ્વતંત્ર ચર્ચનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.leeds.ac.uk/chaplaincy/events/worship/churches1.php | author=Universities chaplaincy in Leeds | title=Student Guide to Churches in Leeds | access-date=2007-12-06 | archive-date=2007-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071212114104/http://www.leeds.ac.uk/chaplaincy/events/worship/churches1.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| author=Yahoo | title=Churches in Leeds | url=http://uk.local.yahoo.com/West_Yorkshire/Leeds/Churches/uk100006150-s-26042.html | access-date=2007-12-07}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:SikhTempleLS7.jpg|thumb|150px|left|alt=A large symmetrical two-storey building of yellow brick. The centre bay, incorporating the entrance, juts out. It has a large window with a semicircular top on the first floor and above is a golden onion dome on a blue base. At the ends of the frontage are hexagonal pilasters with small octagonal windowed pavilions and onion domes on top. Above the entrance is a white sign saying &quot;The Sikh Temple&quot; in blue. Each side has one two-storey and one one-storey window, and also yellow banners alongside the Temple's name. On each side of the entrance is a wooden seat, and strings of bunting are stretched across the scene.|શીખ મંદિર, ચેપલટાઉન રોડ]]
[[ચિત્ર:LeedsJamiaMosqueLS7.jpg|thumb|150px|right|alt=A striking modern building of two shades or red-brick with, on its left, two tall circular towers with minarets and a low entrance-building. The near end has two long thin windows with green panels and pointed tops to the right of the nearer tower. To the right of the windows is another, lower, tower with a small green dome. In the centre of the building, part of a larger dome can be seen. In the background are some trees and a red-brick Victorian terrace.|લીડ્ઝ જામીયા મસ્જિદ]]
લીડ્ઝમાં મુસ્લિમોનું પ્રમાણ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ પ્રમાણે છે.&lt;ref name=&quot;Census Data&quot;/&gt; શહેરભરમાં મસ્જિદો જોવા મળે છે જે ચેપલટાઉન, હેરહિલ્સ, હાઇડ પાર્ક અને બીસ્ટનના કેટલાક ભાગોમાં મુસ્લિમ સમુદાયને સેવા આપે છે. હાઇડ પાર્કમાં લીડ્ઝ ગ્રાન્ડ મોસ્ક એ સૌથી મોટી મસ્જિદ છે. શહેરભરમાં આવેલા ગુરુદ્વારા (મંદિરો) દ્વારા શીખ સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ થાય છે જેમાં ચેપલટાઉનમાં સૌથી મોટું ગુરુદ્વારા છે.  13-14 એપ્રિલ આસપાસ શીખોનું નવું વર્ષ બૈશાખી અને ધર્મનો જન્મ ઉજવવા માટે શહેરના કેન્દ્રમાં મિલેનિયમ સ્કવેર ખાતે નગર કિર્તન તરીકે ઓળખાતું રંગપૂર્ણ ધાર્મિક વાર્ષિક સરઘસ કાઢવામાં આવે છે. એક અંદાજ પ્રમાણે લીડ્ઝમાં આશરે 3,000 શીખો આ વાર્ષિક સમારોહમાં ભાગ લે છે.

લંડન અને માન્ચેસ્ટર પછી લીડ્ઝમાં યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો યહુદી સમુદાય વસે છે. એલવૂડલી અને મૂરટાઉન વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર યહુદી વસતી છે.&lt;ref name=&quot;Freedman&quot;/&gt; લીડ્ઝમાં આઠ સક્રિય યહુદી ધર્મસ્થાનો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jewishgen.org/jcr-uk/Leeds.htm |title=JCR-UK – Leeds Jewish Community and Synagogues |publisher=Jewishgen.org |date= |access-date=2008-10-14}}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝમાં નાનકડો [[હિંદુ]] સમુદાય હાઇડ પાર્ક ખાતે એક મંદિર ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedsmandir.org.uk |title=Leeds Hindu Mandir – Welcome |publisher=Leedsmandir.org.uk |date= |access-date=2009-07-22 |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415025559/http://leedsmandir.org.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ મંદિરમાં તમામ અગ્રણી હિંદુ દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ છે અને તે [[જૈન ધર્મ|જૈનો]]ના ભગવાન મહાવીરને સમર્પિત છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.yjf.org.uk |title=Home |publisher=Yjf.org.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-date=2008-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605234140/http://www.yjf.org.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લીડ્ઝમાં વિવિધ [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] પરંપરાઓનું પ્રતિનિધિત્વ થાય છે&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.communigate.co.uk/brad/leedsbuddhistgroup/page2.phtml |title=Buddhist organisations in: Leeds/Bradford areas P2 |publisher=Communigate.co.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010191407/http://www.communigate.co.uk/brad/leedsbuddhistgroup/page2.phtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જેમાં સોકા ગક્કી, થેરાવાડા, તિબેટિયન, ત્રિરત્ન બુદ્ધિસ્ટ સમુદાય અને ઝેન સામેલ છે. બૌદ્ધ સમુદાય (સંઘ) મે મહિનામાં સાથે મળીને વેસાકના મોટા તહેવારની ઉજવણી કરે છે. લીડ્ઝમાં બહાઇ સંપ્રદાય માટે પણ એક સમુદાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bahai.org.uk/leeds/index.htm|title=Leeds|work=Bahai Community of the UK|access-date=2009-07-14|archive-date=2008-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829103813/http://www.bahai.org.uk/leeds/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== જાહેર સેવા ==
લીડ્ઝમાં પાણી પૂરવઠો અને ગટર વ્યવસ્થા કેલ્ડા જૂથના ભાગ યોર્કશાયર વોટર દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. 1973 અગાઉ તે લીડ્ઝ કોર્પોરેશન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી હતી. લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલ 2010 સુધીમાં ઓનશોર વિન્ડ દ્વારા 11 મેગાવોટ રિન્યુએબલ ઉર્જા પેદા કરવાનો અને 2020 સુધીમાં 75 મેગાવોટ ઉત્પાદનનો મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક ધરાવે છે. લીડ્ઝમાં હાલમાં કોઇ વિન્ડ ફાર્મ સક્રિય નથી. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.banksdevelopments.com/energy/sites/renewable/midlands_and_yorkshire/hook_moor_wind_farm/
|title=Banks Developments : Hook Moor Wind Farm
|publisher=Banks Developments
|access-date=2009-10-31
|archive-date=2008-11-21
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121120055/http://www.banksdevelopments.com/energy/sites/renewable/midlands_and_yorkshire/hook_moor_wind_farm/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; [[ચિત્ર:Sheepscar archives.jpg|West Yorkshire Archive Service, Leeds site|thumb|alt=A 1930ના દાયકાની મુખ્ય રસ્તા પરની ઇમારત.ટ્રાફિક લાઇટ, રેલિંગ, બોલાર્ડ અને પેડેસ્ટરીયન ક્રોસિંગ ટેક્ટાઇલ પેવિંગ પણ જોઇ શકાય છે.ઇમારતનો આગળનો ભાગ મુખ્યત્વે ઇંટોનો અને લઘુત્તમ પોર્ટલેન્ડ પત્થરોનો છે. તે અગિયારમા માળની બારી સુધી પહોંચે છે (આઠ મુખ્ય રસ્તા પર અને ત્રણ જમણી બાજુએ બાજુના રસ્તા પર).ખૂણામાં કાટખૂણે લગાવેલો લાકડાનો બેવડો પ્રવેશદ્વારને ફરતે પણ પત્થર છે.તેની ઉપર એક લાંબી બારી છે જેની આસપાસ ઇંટો આવેલી છે અને તેની ઉપર કેપિટલ અક્ષરમાં લખેલો મોટો સંકેત, મૂળ શીપસ્કાર (SHEEPSCAR) લખેલું હતું પરંતુ હવે બીજો &quot;ઇ&quot; (E) ગાયબ છે.ભોંયતળીયાના ઉપરના તમામ મજલામાં, મુખ્ય રસ્તા પરના સિવાય, જ્યાં કોઇ ઉપરનો મજલો નથી, નાની બારીઓ ધરાવે છે.આ ઇમારત છાપરું ધરાવે છે.]]
આ વિસ્તારમાં પોલીસ સેવાનું કામ વેસ્ટ યોર્કશાયર પોલીસ કરે છે. આ દળમાં આઠ ડિવિઝનો છે જેમાંથી ત્રણ લીડ્ઝને કવર કરે છેઃ એએ (AA) “નોર્થ વેસ્ટ લીડ્ઝ ડિવિઝન” ઉત્તર અને પશ્ચિમ લીડ્ઝને આવરી લે છે જેનું સ્ટેશન વીટવૂડ ખાતે છે, બીએ (BA) “નોર્થ ઇસ્ટ લીડ્ઝ ડિવિઝન” પૂર્વ લીડ્ઝને આવરી લે છે અને ચેપલ એલર્ટન અને કિલિંગબેક ખાતે સ્ટેઇનબેકમાં તેનું સ્ટેશન છે. સીએ (CA) “સિટી એન્ડ હોલ્બેક ડિવિઝન”, મધ્ય અને દક્ષિણ લીડ્ઝને આવરી લે છે અને મિલિગર્થ (સિટી સેન્ટર) અને હોલ્બેક ખાતે સ્ટેશનો છે. અગ્નિશમન અને બચાવ સેવા વેસ્ટ યોર્કશાયર ફાયર અને રેસ્ક્યુ સર્વિસ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. લીડ્ઝમાં આવેલા ફાયર સ્ટેશનોઃ કુકરિજ, ગિપ્ટન, હન્સલેટ, વિનમોર, લીડ્ઝ (કિર્કસ્ટોલ રોડ પર શહેરના કેન્દ્ર નજીક) અને મૂરટાઉન.

લીડ્ઝ ટીચિંગ હોસ્પિટલ્સ એનએચએસ (NHS) ટ્રસ્ટ, લીડ્ઝ પ્રાઇમરી કેર ટ્રસ્ટ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedspct.nhs.uk/ |title=The Leeds PCT – Welcome to the Leeds PCT |publisher=Leedspct.nhs.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-date=2008-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218064522/http://www.leedspct.nhs.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને માનસિક આરોગ્યની સુવિધા પૂરી પાડતા લીડ્ઝ પાર્ટનરશિપ એનએચએસ (NHS) ફાઉન્ડેશન ટ્રસ્ટ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leedsmentalhealth.nhs.uk/ |title=Leeds Mental Health – Teaching NHS Trust |publisher=Leedsmentalhealth.nhs.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014074304/http://www.leedsmentalhealth.nhs.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; દ્વારા આરોગ્ય સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે. લીડ્ઝ જનરલ ઇન્ફર્મરી (“એલજીઆઇ” (LGI)) વધુ તાજેતરના ઉમેરા સાથે એક લિસ્ટેડ ઇમારત છે. તે શહેરના કેન્દ્રમાં આવેલી છે.  સેન્ટ જેમ્સ યુનિવર્સિટી હોસ્પિટલ, લીડ્ઝ, જેને  સ્થાનિક સ્તરે જીમી’સ તરીકે ઓળખાય છે. &lt;ref name=&quot;સેન્ટ જેમ્સ હોસ્પિટલ/&quot;જીમીની&quot;&quot;&gt;[http://www.leedsteachinghospitals.com/patients/aboutus/hospitals/st_james.php  પુષ્ઠની પાછળના ભાગમાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060318080309/http://www.leedsteachinghospitals.com/patients/aboutus/hospitals/st_james.php |date=2006-03-18 }}, વધારાનું લખાણ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.nosuch-research.co.uk/pdfs/PaperJimmys.pdf | title=&quot;Jimmy's&quot;: the rise of the docusoap and the fall of YTV | last=Gray | first=Nick | work=&quot;No Such&quot; Research | date=31 January 2010 | access-date=2010-06-17 | format=pdf | quote=What is &quot;Jimmy's&quot;? It’s the local nickname of a hospital in Leeds, actually called St. James’s University Hospital ... | archive-date=2012-03-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120308062725/http://www.nosuch-research.co.uk/pdfs/PaperJimmys.pdf | url-status=dead }} (પેપર બાય ડિવાઇઝર/પ્રોડ્યુસર્સ/ડિરેક્ટર્સ ઓફ ટીવી સિરીયલ)&lt;/ref&gt; તે શહેરના ઉત્તર પૂર્વમાં આવેલ છે અને યુરોપની સૌથી મોટી શિક્ષણ આપતી હોસ્પિટલો પૈકી એક છે. અન્ય એનએચએસ (NHS) હોસ્પિટલોમાં ચેપલ એલર્ટન હોસ્પિટલ, સીક્રોફ્ટ હોસ્પિટલ, ઓટલી ખાતે વ્હેરફિડેલ હોસ્પિટલ અને લીડ્ઝ ડેન્ટલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ સામેલ છે. નવી એનએચએસ (NHS) લીડ્ઝની વેબસાઇટ પર લીડ્ઝમાં એનએચએસ (NHS) સેવાઓ વિશે માહિતી પૂરી પાડવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.nhs.uk/ |title=Welcome to NHS Leeds |publisher=Leeds.nhs.uk |date= |access-date=2010-01-21 |archive-date=2001-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220190031/http://www.leeds.nhs.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

વેસ્ટ યોર્કશાયર જોઇન્ટ સર્વિસિસ લીડ્ઝ અને પશ્ચિમ યોર્કશાયરના ચાર અન્ય જિલ્લાઓમાં વિશ્લેષણાત્મક, પુરાતત્ત્વીય, આર્કાઇવ્ઝ, ઇકોલજી, મટિરિયલ ટેસ્ટીંગ અને ટ્રેડિંગ ધોરણોની સેવા પૂરી પાડે છે. 1986માં કન્ટ્રી કાઉન્સિલની નાબુદી પછી તેની રચના થઈ હતી અને 1997માં વિસ્તરણ કરાયું હતું તથા પાંચ જિલ્લા પરિષદો દ્વારા તેમની વસતીના પ્રમાણમાં તેના માટે ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે. આર્કાઇવ્ઝ સેવામાં લીડ્ઝનું સ્થળ શીપસ્કાર, લીડ્ઝ ખાતે ભૂતપૂર્વ પબ્લિક લાઇબ્રેરીમાં છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.wyjs.org.uk/|title=West Yorkshire Joint Services|access-date=2009-03-28}}&lt;/ref&gt;

લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલ સમગ્ર શહેરમાં 5 મોબાઇલ લાઇબ્રેરીઓ સહિત લગભગ 50થી વધુ જાહેર લાઇબ્રેરીઓ માટે જવાબદાર છે. મુખ્ય મધ્યસ્થ લાઇબ્રેરી શહેરના કેન્દ્રમાં હોડરો ખાતે આવેલી છે.

== જોડિયા શહેરો ==
{{See also|List of twin towns and sister cities in the United Kingdom}}
શહેર કેટલાક જોડીયા અથવા ભાગીદારી વ્યવસ્થા ધરાવે છે.
{|
|-
|  valign=&quot;top&quot; 
| 
* {{Flag icon|Czech Republic}} બ્રનો, જેક રિપબ્લિકc&lt;ref name=બ્રનો/લીડ્ઝ&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=74bb3508-0d14-45f3-b7d7-ec8a267c27be |title=Leeds – Brno partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211073949/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=74bb3508-0d14-45f3-b7d7-ec8a267c27be |archive-date=2007-12-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brno&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&amp;nav01=34&amp;nav03=1010&amp;nav04=1016&amp;nav05=1249&amp;nav06=1272|title=Brno – Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006–2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&amp;nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|access-date=2009-07-17|archive-date=2011-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523100252/http://www2.brno.cz/index.php?nav02=1985&amp;nav01=34&amp;nav03=1010&amp;nav04=1016&amp;nav05=1249&amp;nav06=1272|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Sri Lanka}} કોલોમ્બો, [[શ્રીલંકા]]&lt;ref name=&quot;twins&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds/international_relations.aspx |title=International relations |publisher=Leeds.gov.uk |date= |access-date=2008-10-14|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926180315/http://www.leeds.gov.uk/About_Leeds/international_relations.aspx|archive-date=2011-09-26}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Germany}} ડોર્ટમન્ડ, જર્મની&lt;ref name=&quot;dort&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/Advice_and_benefits/Tourism_and_travel/Town_twinning/Leeds__Dortmund_partnership.aspx |title=Leeds – Dortmund partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-url=https://archive.today/20110927074238/http://www.leeds.gov.uk/Advice_and_benefits/Tourism_and_travel/Town_twinning/Leeds__Dortmund_partnership.aspx |archive-date=2011-09-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RuhrTwins2010&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.twins2010.com/fileadmin/user_upload/pic/Dokumente/List_of_Twin_Towns_01.pdf?PHPSESSID=2edd34819db21e450d3bb625549ce4fd|title=List of Twin Towns in the Ruhr District|publisher=© 2009 [http://www.twins2010.com/index.php?id=home&amp;L=1 Twins2010.com]|access-date=2009-10-28|archive-date=2009-11-28|archive-url=https://www.webcitation.org/5lctsW5KG?url=http://www.twins2010.com/fileadmin/user_upload/pic/Dokumente/List_of_Twin_Towns_01.pdf?PHPSESSID=2edd34819db21e450d3bb625549ce4fd|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|South Africa}} ડર્બન, દક્ષિણ આફ્રિકા&lt;ref name=&quot;durb&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=6555f52e-1de9-499b-8eda-7b86bf24ac8c |title=Leeds – Durban partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-url=https://archive.today/20090810181955/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=6555f52e-1de9-499b-8eda-7b86bf24ac8c |archive-date=2009-08-10 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|  valign=&quot;top&quot; 
| 
* {{Flag icon|People's Republic of China}} હેન્ગ્ઝહોઉ, ચીન&lt;ref name=&quot;hang&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=32283a2b-11e6-4257-b018-ca6f95567d1a |title=Leeds – Hangzhou partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211073939/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=32283a2b-11e6-4257-b018-ca6f95567d1a |archive-date=2007-12-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|France}} લીલી, ફ્રાન્સ&lt;ref name=&quot;lille&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=ac0a4504-f720-4eff-9376-5bff2a4576a0 |title=Leeds – Lille partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211074000/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=ac0a4504-f720-4eff-9376-5bff2a4576a0 |archive-date=2007-12-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|United States}} લ્યુઇસવિલે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ&lt;ref name=&quot;louis&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=f665edae-e44d-495b-b4e3-0385a941082f |title=Leeds – Louisville partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211074006/http://www.leeds.gov.uk/page.aspx?pageidentifier=f665edae-e44d-495b-b4e3-0385a941082f |archive-date=2007-12-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Flag icon|Germany}} સીજન, જર્મની&lt;ref name=&quot;siegen&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.leeds.gov.uk/Advice_and_benefits/Tourism_and_travel/Town_twinning/Leeds__Siegen_partnership.aspx |title=Leeds – Siegen partnership |publisher=Leeds.gov.uk |date= |access-date=2008-10-14 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110927074635/http://www.leeds.gov.uk/Advice_and_benefits/Tourism_and_travel/Town_twinning/Leeds__Siegen_partnership.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}

શહેર હાલ ચારી રહેલી પરિયોજનાઓના ઉદેશ માટે નીચે દર્શાવેલા શહેરો સાથે &quot;મજબૂત સંપર્કો&quot; ધરાવે છે:&lt;ref name=&quot;twins&quot;/&gt;
{|
|-
|  valign=&quot;top&quot; 
| 
* {{Flag icon|Romania}} બ્રાસોવ, રોમાનિયા
* {{Flag icon|Jamaica}} સેન્ટ મેરી, જમૈકા
|  valign=&quot;top&quot; 
| 
* {{Flag icon|Sweden}} સ્ટોકહોમ, સ્વીડન
|}

== સંદર્ભ અને નોંધો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

;ગ્રંથસૂચિ
{{Refbegin}}
* {{Cite book| title = The Illustrated History of Leeds | last = Burt and Grady | publisher = Breedon Books | year =1994 |isbn = 1 873626 35 5 | isbn-status = May be invalid – please double check|ref=harv}}
* {{Cite book| title=A History of Modern Leeds | first=Derek | last= Fraser | publisher=Manchester University Press | year=1982 | isbn=9780719007811|ref=harv }}
* {{Cite book| last=Unsworth and Stillwell | year=2004 | title=Twenty-First Century Leeds: Geographies of a Regional City | publisher= Leeds University Press | location=Leeds | isbn=0853162425|ref=harv }}
{{Refend}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{commonscat|Leeds|લીડ્ઝ}}
{{wikivoyage|Leeds}}
* [http://www.leedsinitiative.org/ 'લીડ્ઝ ઇનિશિયેટિવ'] લીડ્ઝ ઇનિશિયેટિવ સિટી પાર્ટનરશિપ.
* [http://www.leeds.gov.uk/ લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલ] લીડ્ઝ સિટી કાઉન્સિલ.
* [http://www.leodis.net/ લીયોડિસ] લીડ્ઝ લાઇબ્રેરી એન્ડ ઇન્ફર્મેશન સર્વિસ ફોટોગ્રાફ આર્કાઇવ.
* [http://www.vrleeds.co.uk/leeds-virtual-tour2006/index.html વીઆઇર (VR) લીડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720235439/http://www.vrleeds.co.uk/leeds-virtual-tour2006/index.html |date=2011-07-20 }} લીડ્ઝ 360º વર્ચ્યુઅલ ટૂર.
* [http://www.leedschamber.co.uk 'લીડ્ઝ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી'] લીડ્ઝ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી
* [http://www.mylifeinleeds.co.uk માય લાઇફ ઇન લીડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919063620/http://www.mylifeinleeds.co.uk/ |date=2018-09-19 }} માય લાઇફ ઇન લીડ્ઝ
* [http://www.leedstelevision.co.uk  લીડ્ઝ ટીવી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202100125/http://www.leedstelevision.co.uk/ |date=2011-02-02 }} લીડ્ઝ ટેલિવિઝન

[[શ્રેણી:લીડ્ઝ]]</text>
      <sha1>gxu1821v51gz6d4qtafzr9djzrv851p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતીય રાજ્યોના પ્રતિકો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42929</id>
    <revision>
      <id>900824</id>
      <parentid>885085</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>264</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing TamilNadu_Logo.svg with [[File:Seal_of_Tamil_Nadu.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]).</comment>
      <origin>900824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="es89c0irxjj1sakqxv7v5rpejhhnayf" xml:space="preserve">[[ભારત]]ના ૨૮ રાજ્યો અને ૭ કેન્દ્ર શાસિતપ્રદેશો પોતાના પ્રતિકો ધરાવે છે.

== રાજ્યો ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!રાજ્ય
!પ્રતિક 
|-
|આંધ્ર પ્રદેશ
| 
|-
|અરૂણાચલ પ્રદેશ
|[[File:Flag of Arunachal Pradesh.svg|100px]]
|-
|આસામ
|[[File:Seal of Assam.svg|100px]]
|-
|બિહાર
|[[File:Seal of Bihar.svg|100px]]
|-
|[[છત્તીસગઢ]]
|[[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|100px]]
|-
|ગોઆ
|[[File:Flag of Goa, India.svg|100px]]
|-
|ગુજરાત
|[[File:Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg|100px]]
|-
|હરિયાણા
|[[File:Emblem of Haryana.svg|100px]]
|-
|હિમાચલ પ્રદેશ
|
|-
|ઝારખંડ
|[[File:Jharkhand Rajakiya Chihna.svg|100px]]
|-
|કર્ણાટક
|[[File:Seal of Karnataka.svg|100px]]
|-
|કેરળ
|[[File:Government of Kerala Logo.svg|100px]]
|-
|મધ્ય પ્રદેશ
|[[File:Emblem of Madhya Pradesh.svg|100px]]
|-
|મહારાષ્ટ્ર
|[[File:Seal of Maharashtra.svg|100px]]
|-
|મણિપુર
|[[File:Kanglasa.svg|100px]]
|-
|મેઘાલય
|
|-
|મિઝોરમ
|[[File:Seal of Mizoram.svg|100px]]
|-
|નાગાલેંડ
|[[File:Government Banner of Nagaland.svg|100px]]
|-
|ઓડિશા
|
|-
|પંજાબ
|[[File:Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg|100px]]
|-
|રાજસ્થાન
|[[File:Emblem Rajasthan.png|alt=Emblem of Rajasthan|100px]]
|-
|સિક્કિમ
|[[File:Seal of Sikkim.svg|100px]]
|-
|તમિળ નાડુ
|[[File:Seal of Tamil Nadu.svg|100px]]
|-
|તેલંગાણા
| 
|-
|ત્રિપુરા
|[[File:Seal of Tripura.svg|100px]]
|-
|ઉત્તર પ્રદેશ
|[[File:Seal of Uttar Pradesh.svg|100px]]
|-
|ઉત્તરાખંડ
|[[File:Seal of Uttarakhand.svg|100px]]
|-
|પશ્ચિમ બંગાળ
| 
|}

== કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો ==

મોટા ભાગના કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો હજુ ભારતના પ્રતીકો ફેરફાર કરીને ઉપયોગ કરે છે.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ
!નોંધ
!પ્રતિક
|-
|આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ
|ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે.
|[[ચિત્ર:Banner_of_Andaman_and_Nicobar_Islands.png|100x100px]]
|-
|ચંદીગઢ
|
|[[ચિત્ર:Flag_of_Chandigarh.svg|100x100px]]
|-
|દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ
|ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે.
|[[ચિત્ર:Seal_of_Dadra_and_Nagar_Haveli_and_Daman_and_Diu.svg|100x100px]]
|-
|દિલ્હી
|ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે.
|[[ચિત્ર:Seal_of_the_National_Capital_Territory_of_Delhi.svg|128x128px]]
|-
|જમ્મુ અને કાશ્મીર
|ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે.
|[[ચિત્ર:Government_of_Jammu_and_Kashmir.svg|100x100px]]
|-
|લડાખ
|ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે.
|[[ચિત્ર:Seal_of_Ladakh.png|100x100px]]
|-
|લક્ષદ્વીપ
|
|[[ચિત્ર:Flag_of_Lakshadweep.png|100x100px]]
|-
|પુડુચેરી
|
|[[ચિત્ર:Emblem_of_the_Government_of_Puducherry.png|100x100px]]
|}

== આ પણ જુઓ ==

* [[ભારતના રાજ્ય પક્ષીઓની યાદી]]
* [[ભારતના રાજ્ય વૃક્ષોની યાદી‎]]
* [[ભારતના રાજ્ય પ્રાણીઓની યાદી]]
* [[ભારતમાં સત્તાવાર દરજ્જો ધરાવતી ભાષાઓ]]

== બાહ્ય કડીઓ ==

* [http://www.hubert-herald.nl/INHOUD.htm ઈન્ડિયા એટ નેશનલ આર્મસ એન્ડ એમ્બલેમ્સ]

[[શ્રેણી: ભારતના રાષ્ટ્રીય ચિન્હો]]</text>
      <sha1>es89c0irxjj1sakqxv7v5rpejhhnayf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પૂર્ણ વિરામ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56057</id>
    <revision>
      <id>900832</id>
      <parentid>848793</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6765" sha1="dhuhutb2cl8s9a0uzybd8ihxuu0gx34" xml:space="preserve">{{વિરામચિહ્નો|.}}
'''૧.''' વાક્ય પૂરું થાય ત્યારે પૂર્ણવિરામ આવે છે, કારણ કે ત્યાં પૂરેપૂરો વિરામ લેવાનો હોય છે. જેમકે,&lt;ref&gt;{{cite book|title=સરળ ગુજરાતી વ્યાકરણ|page=૧૫૩|first1=વિ.જે.|last1=કુટમુટિયા|first2=પ્રહલાદ|last2=ઠક્કર|publisher=સી.જમનાદાસની કંપની|edition=૩જી|year=૧૯૩૯}}&lt;/ref&gt;

:પ્રકૃતિ અને માનવકૃતિનું અહીં સુંદર મિશ્રણ હતું. અનેક પર્વતોની હારમાળા પથરાયેલી હતી જ.

'''૨.''' સંક્ષિપ્ત વચનો બતાવનાર અક્ષરો પછી પૂર્ણવિરામ આવે છે. જેમકે,
:સ્વ. (સ્વર્ગસ્થ), તા. (તારીખ), શ્રી. (શ્રીયુત)

'''૩.''' નિયમોની સંખ્યા બતાવનાર આંકડાઓ કે અક્ષરો પછી તેમને બીજા શબ્દોથી જુદા પાડવા માટે પૂર્ણવિરામ મુકવામાં આવે છે. જેમકે,
:૧. નામ ૨. સર્વનામ કે અ. નામ બ. સર્વનામ વગેરે

==અન્ય==
[[અંગ્રેજી ભાષા]]માં પૂર્ણવિરામ ’ફુલ સ્ટોપ’ (full stop) થી ઓળખાય છે. જો કે અમેરિકન અને કેનેડીયન અંગ્રેજીમાં તેને ’પિરિયડ’ (period) થી ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;The term ''full stop'' for the term of punctuation is rarely used by speakers in [[Canada]] and virtually never in the [[United States]]. In [[American English]], the phrase &quot;full stop&quot; is generally used only in the context of transport to describe the process of completely halting the motion of a vehicle. See, e.g., ''Seaboard Air Line Railway Co. v. Blackwell'', {{ussc|244|310|1917}} &quot;under the laws of the state a train is required to come to a full stop 50 feet from the crossing&quot;; ''Chowdhury v. City of Los Angeles'', [http://online.ceb.com/calcases/CA4/38CA4t1187.htm 38 Cal. App. 4th 1187]{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1995) &quot;Once the signals failed, the City could reasonably foresee that motorists using due care would obey the provisions of the Vehicle Code and make a full stop before proceeding when it was safe to do so&quot;.&lt;/ref&gt; અંગ્રેજીમાં, અને [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]માં પણ, &quot;પૂર્ણ વિરામ&quot;નો શાબ્દીક અર્થ &quot;જે તે બાબતનો અંત&quot; એવો પણ થાય છે. જેમકે, ‘હવે એ વાત પર પૂર્ણ વિરામ મુકો’ કે ‘We are calling a full stop to discussions on this subject’. [[દેવનાગરી]] લીપીમાં આ વિરામચિહ્નને બદલે વાક્યનાં અંતે ઊભી રેખા (&quot;।&quot; U+0964)નો વપરાશ થાય છે. જો કે એ જ લીપી વાપરતી ગુજરાતી, મરાઠી જેવી ભાષાઓ પૂર્ણવિરામ ચિહ્નનો ઉપયોગ કરે છે. 

આ વિરામચિહ્ન પછી નવું વાક્ય શરૂ કરતાં અગાઉ કેટલી જગ્યા છોડવી એ વિશે વિવિધ ભાષાઓ અને ફોન્ટ પ્રમાણે વિવિધ મત છે, પણ ગુજરાતીમાં સામાન્ય રીતે આ ચિહ્ન પછી એક જગ્યા છોડવામાં આવે છે. જો કે એ વિશે કોઈ ચોક્કસ નિયમ હોવાનું જણાતું નથી.{{સંદર્ભ}}

===ઇતિહાસ===
આ ચિહ્ન વિરામચિહ્નોની પ્રથાનાં આવિસ્કારક એરિસ્ટોફેન્સ ઓફ બાઈઝેન્ટિયમ (Aristophanes of Byzantium) પાસેથી આવ્યું છે જેમાં ટપકાંની ઊંચાઈ પણ અર્થપૂર્ણ ગણાય છે. જેમકે, લીટીના ઉપરના છેડાનું ટપકું (˙) પેરિયોડોસ (periodos) કહેવાય છે જે વાક્ય કે વિચારની પૂર્ણતા દર્શાવે છે, મધ્યનું ટપકું (·) કોલોન (kolon) કહેવાય છે જે સંપૂર્ણ વિચારનો ભાગ દર્શાવે છે, જ્યારે નીચેનું ટપકું (.) ટેલિયા (telia) (ગ્રીક τέλος &quot;telos: end: અંત&quot;) કહેવાય છે જે પણ સંપૂર્ણ વિચારનો ભાગ દર્શાવે છે.&lt;ref&gt;Daniels, W.: 1994, De geschiedenis van de komma, SDu Uitgeverij: Den Haag, p. 20.&lt;/ref&gt;

===ગણિત===
[[ગણિત]]માં આ ચિહ્નનો ઉપયોગ [[દશાંશ સંખ્યા પ્રણાલી|દશાંશ]] ચિહ્ન તરીકે થાય છે. દા.ત. ૧૨૫.૨૫ વગેરે.

===કમ્પ્યુટીંગ===
કમ્પ્યુટીંગ વિષયે આ ચિહ્ન સીમાંકનકારક (delimiter) તરીકે વપરાય છે જેને સામાન્ય રીતે &quot;ડોટ&quot; કહેવામાં આવે છે. ફાઇલનાં નામ, વેબ કે આઈ.પી. કે ડી.એન.એસ સરનામાં વગેરેમાં એ વપરાય છે. ઉ.દા. 
:www.wikipedia.org
:document.txt
:192.168.0.1 

પ્રોગ્રામ ભાષાઓમાં અને ડોસ કમાન્ડમાં પણ આ ચિહ્નનાં વિવિધ ઉપયોગો છે. જેમકે, ડોસ કમાન્ડમાં બે ટપકાં (..) એટલે પિતૃ ડિરેક્ટરી (parent directory) પર જવાનો આદેશ. 

==સંદર્ભો==
{{reflist}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વિરામચિહ્નો]]</text>
      <sha1>dhuhutb2cl8s9a0uzybd8ihxuu0gx34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પત્રકારત્વ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69100</id>
    <revision>
      <id>900830</id>
      <parentid>874220</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T16:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14981" sha1="e7jxheygjgegadsxrj2l6hi3xcgek5x" xml:space="preserve">'''પત્રકારત્વ''' ([[અંગ્રેજી]]: Journalism) એ આધુનિક સભ્યતાનો એક મુખ્ય વ્યવસાય છે. જેમાં સમાચારોનું એકત્રિકરણ, લેખન, સંપાદન, પ્રસ્તુતિ, મુદ્રીકરણ, પ્રકાશન કે પ્રસારણ વગેરે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. આજના યુગમાં પત્રકારત્વના અનેક માધ્યમો છે, જેમાં વર્તમાનપત્રો, સામયિકો, રેડિયો, દૂરદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. તેને મુદ્રણ તથા દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય એમ બે મુખ્ય માધ્યમોમાં વિભાજીત કરવામાં આવે છે. પત્રકારત્વને લોકશાહીના ચોથા આધારસ્તંભ (ચોથી જાગીર)તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

==ઇતિહાસ==
વિશ્વમાં સામાજિક સ્તરે પત્રકારત્વની શરુઆત ઇસ્વી સન પૂર્વે ૧૩૧ વર્ષ પહેલાં રોમથી થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ત્યારે પ્રથમ દૈનિક સમાચારપત્ર શરું થયું જેનું નામ “Acta Diurna” &lt;ref&gt;http://www.historyofinformation.com/expanded.php?id=1636{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; (દિવસની ઘટનાઓ) હતું.&lt;ref&gt;પુસ્તક પત્રકારિતા કા ઇતિહાસ અૌર પ્રશ્ન, લે. કૃષ્ણબિહારી મિશ્ર https://books.google.co.in/books?id=4fNa62qAGJIC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=en#v=onepage&amp;q&amp;f=false&lt;/ref&gt; ખરેખર તો એ એક પથ્થર કે ધાતુની પટ્ટી સ્વરૂપે હતું જેના પર સમાચારો લખવામાં આવતાં હતાં. આ પટ્ટીઓને રોમનાં મુખ્ય સ્થાનો પર રાખવામાં આવતી હતી. તેમાં વિશિષ્ટ અધિકારીઓની નિયુક્તિ, લડાઇના પરિણામો વગેરેની ઘોષણા કરવામાં આવતી હતી.

ઇ.સ.ની ૧૫મી સદીનાં મધ્યભાગમાં છાપકામ માટેના યાંત્રિક સાધનોની શોધ થઇ.&lt;ref&gt;http://www.prepressure.com/printing/history/1500-1599&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?ParagraphID=kck&lt;/ref&gt; તેનાથી પુસ્તકો અને વર્તમાનપત્રોનું પણ પ્રકાશન કરવું શક્ય બન્યું . યુરોપનાં સ્ત્રાસબુર્ગ શહેરમાં કારોલૂસ નામનો ધનવાન વ્યક્તિ હાથથી લખેલા સૂચનાપત્રો પ્રકાશિત કરતો હતો. ઇ.સ. ૧૬૦૫માં તેણે છાપકામ યંત્ર ખરીદીને વિશ્વના સૌ પ્રથમ મુદ્રીત સમાચારપત્રની શરુઆત કરી જેનું નામ '''રિલેશન''' હતું.&lt;ref&gt;http://www.historyofinformation.com/expanded.php?id=45{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ભારતમાં&lt;ref&gt;http://www.indianmirror.com/indian-industries/printing.html&lt;/ref&gt; પ્રાચીનકાળમાં ઢંઢેરો પીટીને લોકો સુધી સમાચારો પહોચાડવાની પ્રથા હતી. પાછળથી ભીંતપત્રો શરું થયા. સૌપ્રથમ મુદ્રીત સમાચારપત્ર ઇ.સ. ૧૭૭૬માં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વતી તત્કાલીન અધિકારી વિલેમ બોલ્ટસે શરું કર્યું હતું.&lt;ref&gt;http://www.indiastudychannel.com/experts/19743-What-Was-The-Name-Of-India-s-First-Newspaper.aspx&lt;/ref&gt; પાછળથી સમાચારપત્રોનો વિકાસ થયો. મહાત્મા ગાંધીએ પણ નવજીવન પત્ર શરું કર્યું હતું&lt;ref&gt;http://www.mkgandhi.org/journalist_g.htm&lt;/ref&gt; જેણે આઝાદીની લડત અને સમાજોત્થાન માટે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતમાં ઇ.સ. ૧૭૭૦થી આઝાદી સુધીનો સમય પત્રકારત્વ માટે ઘણો જ સંઘર્ષપૂર્ણ રહ્યો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-08-31/news/41642182_1_president-pranab-mukherjee-freedom-struggle-quit-india-movement |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-10-14 |archive-date=2015-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150519015152/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-08-31/news/41642182_1_president-pranab-mukherjee-freedom-struggle-quit-india-movement |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ૧૯૭૦ પછી કેટલાક સમાચારપત્રો શરું થયાં જે મુખ્યત્વે અંગ્રેજીમાં હતા અને સરકારની વાહ વાહ કરતાં મુખપત્રો હતા. સરકારની આલોચના કરતાં પત્રો સામે કડક પગલા લેવાતા હતા. સૌપ્રથમ ભારતીય ભાષામાં સમાચારપત્ર બંગાળીમાં રાજા રામમોહન રાય દ્વારા ઇ.સ. ૧૮૧૯માં ''સંવાદ કૌમુદી'' પ્રસિદ્ધ થયું.&lt;ref&gt;http://www.scribd.com/mobile/doc/102617808&lt;/ref&gt; ગુજરાતી ભાષાનું પ્રથમ સમાચારપત્ર ''[[મુંબઇ સમાચાર]]'' ઇ.સ. ૧૮૨૨માં પ્રકાશિત થયું. તે આજે પણ વિદ્યમાન છે.&lt;ref&gt;www.bombaysamachar.com&lt;/ref&gt;

==મુદ્રણ માધ્યમ==
મુદ્રણ કરીને પ્રકાશિત કરવામાં આવતાં હોય તેવા તમામ પ્રકારના પત્રો/પત્રિકાઓનો આ માધ્યમ હેઠળ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.waptac.org/How-Do-I-Start-a-PIC003F/Print-Media.aspx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-10-14 |archive-date=2015-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151008164948/http://www.waptac.org/How-Do-I-Start-a-PIC003F/Print-Media.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/print-media.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-10-14 |archive-date=2015-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009051101/http://www.businessdictionary.com/definition/print-media.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો સામાન્ય રીતે દૈનિક, સાપ્તાહિક, પખવાડિક, માસિક, છ માસિક અને વાર્ષિક સમયસારણીમાં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં મુખ્ય વર્તમાનપત્રો ઉપરાંત સ્થાનિક કક્ષાએથી પ્રસિદ્ધ થતાં પત્રો લોકો માટે જીવનક્રમનો એક ભાગ બની ગયાં છે. પ્રાચીન સમયમાં બીબા ઢાળવા અને અને અક્ષરોને ગોઠવવાનું કામ ઘણું અટપટું હતું. મુદ્રણ ક્ષેત્રે થયેલી આધુનિક શોધો&lt;ref&gt;[http://www.caluniv.ac.in/global-mdia-journal/Winter%20Issue%20December%202011%20Commentaries/C3-%20Patil.pdf મુદ્રણ ક્ષેત્રે અાધુનિક શોધો અંગે pdf]&lt;/ref&gt;ના કારણે હવે ઝડપી, રંગારંગી, સુઘડ છાપકામ શક્ય બન્યું છે.

==દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમ==
દ્રશ્ય શ્રાવ્ય માધ્યમો એટલે જોઇ શકાય તથા સાંભળી શકાય તેવા માધ્યમો. જેમકે રેડીયો તથા એમપી3 જેવા ઑડીયોને શ્રાવ્ય માધ્યમો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જયારે દ્ગશ્ય માધ્યમોમાં જોઇ શકાય તેવા ચલચિત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આજે આપણે ટેલિવિઝન પર ચલચિત્ર સાથે જે અવાજ સાંભળીએ છીએ તે દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમ છે. ટેલિવિઝન ઉપરાંત ઇન્ટરનેટ પર મળતા વિડીયો ફૂટેજ, સિનેમા તથા મોબાઇલમાં જોવાતા યુ ટ્યુબ જેવા માધ્યમો દ્રશ્ય શ્રાવ્ય માધ્યમો છે.

દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમથી ટેલિવિઝન પર વિવિધ સમાચાર ચેનલો દ્વારા દેશ-વિદેશની ઘટનાઓ, સ્થાનિક ગતિવિધિઓના સમાચારો આપવામાં આવે છે. ગુજરાતી તેમજ અન્ય ભાષામાં સમાચારો પ્રદર્શિત કરતી ઘણી ચેનલો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mediahive.co.in/news_channels.html |title=સમાચાર ચેનલોની યાદી |access-date=2015-10-14 |archive-date=2015-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009092920/http://www.mediahive.co.in/news_channels.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;લોકો સુધી ઝડપી સમાચારો પહોંચાડવા માટે આ માધ્યમ ઘણું જ ઉપયોગી છે. ઘટના કે કાર્યક્રમનું સીધું જીવંત પ્રસારણ કરવું પણ શક્ય બન્યું છે.

==સૉશ્યલ મીડિયા==
સૉશ્યલ મીડીયાનો ગુજરાતી અર્થ સામાજિક માધ્યમો એવો થાય છે. સૉશ્યલ મીડિયા એટલે એવા માધ્યમો જે સમાજનાં લોકોને એકબીજા સાથે જોડે છે. વર્તમાન સમયમાં જોઇએ તો કૉમ્પ્યુટર તથા મોબાઇલ પર ઉપયોગમાં લેવાતાં ફેસબુક, વૉટ્સએપ, ટેલિગ્રામ, હાઇક સહિતનાં સૉશ્યલ મીડિયાનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે, જે ઇન્ટરનેટ ([[અંગ્રેજી]]: Internet)ને આભારી છે. જેમાં લોકો એકબીજાને અક્ષરોથી લખેલા સંદેશા તથા તસવીરો મોકલી શકે છે. જેમાં વ્યકિતગત તથા જૂથ બનાવીને એકથી વધુ લોકો સુધી સંદેશો, તસવીર, દ્રશ્ય, શ્રાવ્ય મોકલી શકાય છે. પત્રકારત્વ જગતમાં પણ આજે સૉશ્યલ મીડિયાનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે.&lt;ref&gt;http://www.cjr.org/united_states_project/social_media_geotagging_local_journalists.php&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/skills/social-media |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-10-14 |archive-date=2015-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022054825/http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/skills/social-media |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.adweek.com/socialtimes/news-social-media-study/612903&lt;/ref&gt; પહેલાનાં સમયમાં પત્રકાર તસવીરકાર સાથે ઘટના સ્થળ પર પહોંચીને માહિતી મેળવી તસવીર મેળવતો હતો; જયારે આજે સૉશ્યલ મીડિયાનાં માધ્યમથી સમાચાર, પ્રૅસનોટ તથા તસવીરો મે‌ળવી શકાય છે. તેથી સમાચારપત્રો માટે સૉશ્યલ મીડિયા પૂરક સાબિત થયું છે. આ માધ્યમથી લોકો પણ ઘટનાઓ કે ખબરોને ત્વરિત રીતે અન્ય લોકો સુધી પહોંચાડી શકે છે.

==જાણીતા પત્રકારો==
*[[મદન મોહન માલવીય]]
*[[રાજા રામમોહનરાય]]
*[[ભગવતીકુમાર શર્મા]]
*[[લોકમાન્ય ટિળક]]
*[[જયન્ત પાઠક]]
*[[બચુભાઇ રાવત]]
*[[ઈન્દુલાલ ગાંધી]]
*[[મહાદેવભાઈ દેસાઈ]]
*[[કાકાસાહેબ કાલેલકર]]
*[[બાલમુકુન્દ દવે]]
*[[કુમારપાળ દેસાઈ]]
*[[ચુનીલાલ વૈદ્ય]]
*[[કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી]]
*[[કાંતિ ભટ્ટ]]
*[[ધનવંત ઓઝા]]
*[[જુલિયન અસાંજે]]
*[[મહાશ્વેતા દેવી]]

{{સંદર્ભો}}

[[શ્રેણી:વ્યવસાય]]</text>
      <sha1>e7jxheygjgegadsxrj2l6hi3xcgek5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>રાજા દાહિર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79737</id>
    <revision>
      <id>900843</id>
      <parentid>841993</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6260" sha1="6enfrb81uq5s24f2keqa4e9ncqj53hv" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|title = [[સિંધ]]નો મહારાજા
|image =
|caption = 
|succession = સિંધનો ૩જો અને છેલ્લો રાજા
|reign = ઇ.સ. ૬૭૯ - ૭૧૨
|coronation = 
|Full title = 
|predecessor = ચંદર
|successor = [[ઉમ્મયદ ખિલાફત]]
|regent = 
|spouses = 
|issue = સુર્યા દેવી &lt;br&gt; પ્રેમલા દેવી
|full name = રાજા દાહિર સેન
|house = બ્રાહ્મણ વંશ
|father = ચચ
|mother = રાણી સુહાનંદી &lt;br&gt; &lt;small&gt; (રાય સહાસીની પૂર્વ પત્નિ) &lt;/small&gt;
|birth_name =
|birth_date = ઇ.સ. ૬૬૧
|birth_place = [[અરોર]], સિંધ &lt;br&gt; &lt;small&gt; હાલમાં રોહરી, સિંધ, [[પાકિસ્તાન]] &lt;/small&gt;
|death_date = ઇ.સ. ૭૧૨ (૫૧ વર્ષ)
|death_place = [[સિંધુ|સિંધુ નદી]], રાઓર, સિંધ&lt;br&gt; &lt;small&gt; હાલમાં નવાબશાહ, સિંધ, પાકિસ્તાન&lt;/small&gt;
|date of burial =
|place of burial = 
|religion = [[હિંદુ]]
}}
'''દાહિર સેન''' (૬૬૧ - ૭૧૨) સિંધ પ્રદેશનો છેલ્લો હિંદુ રાજા હતો. તે સિંધના પુષ્કર્ણ બ્રાહ્મણ વંશનો ઉત્તરાધિકારી હતો. હાલના ભૌગોલિક પ્રદેશ પ્રમાણે, ત્યારનું સિંધ એ આજના [[અફઘાનિસ્તાન]], બલુચિસ્તાન, પાકિસ્તાન, પંજાબ તેમ જ [[ઈરાન]]ના અમુક વિસ્તારોનું બનેલ હતું. ઇસ્લામના પ્રસાર હેતુથી ભારતીય ઉપખંડ ઉપર કરવામાં આવેલા [[ઇસ્લામિક આક્રમણો|ઇસ્લામિક આક્રમણના]] શરૂઆતના તબક્કામાં દાહિરનું રાજ્ય મહંમદ બિન કાસમે જીતી લીધું હતું. મહંમદ બિન કાસમ ઉમ્મ્યદ ખિલાફતનો એક સેના નાયક હતો. દાહિર યુધ્ધમાં [[સિંધુ]] નદીના કિનારે હાલમાં પાકિસ્તાનમાં આવેલા નવાબશાહ શહેરની નજીક અરોરમાં  હણાયો હતો.&lt;ref name=&quot;pakistanspace.tripod.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pakistanspace.tripod.com/khurram/dahar.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-02-19 |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531092915/https://pakistanspace.tripod.com/khurram/dahar.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આજની તારીખેય [[અરોર]]માં તે વખતનું પ્રચલિત એવું કાલકા દેવી માતાનું મંદિર છે. દાહીરનું માથું કાપીને સાબિતી રૂપે [[ઉમ્મયદ]] શાસક અલ-હજ્જાજ બિન યુસુફને મોકલવામાં આવ્યું હતું. દાહીરનું પતન થવાથી મોટા ભાગની તે વખતની હિંદુ સ્ત્રીઓએ હુમલાખોર મુસલમાનોના ધાડાઓના હાથે પોતાની આબરૂ અને શીલ ગુમાવવાના બદલે સામૂહિક સતી થવું (જે આગળ જઈને [[રાજપૂત]] રાજ્યોમાં જોહર તરીકે પ્રચલિત થયું) હસતે મોંઢે સ્વીકાર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;pakistanspace.tripod.com&quot; /&gt; અને બાકીના બચેલા વંશજોને ગુલામીમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા.

== {{anchor|Reign as recounted in the Chach-Nama}} ચચનામામાંથી મળતી વિગતો ==
દાહિર એક બ્રાહ્મણ રાજા હતો કે જેના પૂર્વજોએ [[બૌદ્ધ]] શાસકો પાસેથી સત્તા ઝૂંટવી હતી. દાહીરના દાદા ચચ રાજાએ તેના કાળ દરમ્યાનના [[રાય રાજવંશ]]ના છેલ્લા રાજા રાય સાહસી (બીજો)ના દરબારમાં મંત્રી તરીકે સેવાઓ આપી હતી. રાજા બાદ વિધવા રાણી સાથે લગ્ન થવાથી તેને સત્તારૂઢ થવાનો મોકો મળ્યો હતો. 

[[ચચનામું]] એ આરબોના સિંધ ઉપર પ્રભુસત્તા મેળવ્યા અંગેનો વિસ્તૃત અહેવાલ આપતી એક પ્રાચીન નોંધપોથી છે. તે &quot;સિંધ-ફતેહનામું&quot; અથવા &quot;તારીખ-એ-હિન્દ અને સિંધ&quot; નામે પણ જાણીતું છે.  તેનું સૌપ્રથમ અરબીમાંથી ફારસી ભાષામાં ભાષાંતર ઇસ ૧૨૧૬માં મહંમદ અલી બિન હામીદ અબુ બક્ર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું તેમ મનાય છે. 
[[Image:Sindh 700ad.jpg|right|thumb|400px|ઇસ પૂર્વે ૭૦૦માં સિંધ રાજ્યનો બ્રાહ્મણ વંશના તબ હેઠળનો પ્રદેશ. ઉમ્મયદ ખિલાફત ભારત તરફ આગળ વધી રહી હતી તે તબક્કો.]]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{સ્ટબ}}</text>
      <sha1>6enfrb81uq5s24f2keqa4e9ncqj53hv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બી. વી. દોશી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91465</id>
    <revision>
      <id>900836</id>
      <parentid>890524</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T22:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17616" sha1="7evxjk8u3wa7nomc7nbj9qo9s6gf40g" xml:space="preserve">{{Infobox architect
| name = બી. વી. દોશી
| image = Balkrishna Doshi.JPG
| caption = ૨૦૧૩માં બી. વી. દોશી
| nationality = ભારતીય
| birth_name = બાલકૃષ્ણ વિઠ્ઠલદાસ દોશી
| birth_date = {{Birth date |1927|8|26|df=y}}
| birth_place = [[પુણે]], મુંબઈ પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટીશ ભારત
| death_date = {{Death date and age|2023|1|24|1927|8|26|df=y}}
| death_place = [[અમદાવાદ]], [[ગુજરાત]], India
| practice = વાસ્તુ શિલ્પ કન્સલ્ટન્ટ
| significant_buildings = ભારતીય પ્રબંધ સંસ્થા, બેંગ્લોર (આઈઆઈએમ, બેંગ્લોર) ભારતીય પ્રબંધ સંસ્થા, ઉદયપુર (આઈઆઈએમ, ઉદયપુર), રાષ્ટ્રીય ફેશન પ્રૌદ્યોગિકી સંસ્થા, દિલ્હી
| significant_projects = 
| awards = [[પદ્મવિભૂષણ]]&lt;small&gt;(મરણોત્તર)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[પદ્મભૂષણ]]&lt;br/&gt;[[પદ્મશ્રી]]&lt;br/&gt;ઓર્ડર ઓફ આર્ટ્સ એન્ડ લેટર્સ &lt;br/&gt; પ્રિત્ઝકર પ્રાઈઝ&lt;br/&gt;આગા ખાન પુરસ્કાર &lt;br/&gt; રોયલ ગોલ્ડ મૅડલ
| alma_mater = જે.જે. સ્કૂલ ઓફ આર્કિટેક્ચર, [[મુંબઈ]]
| children = ૩
| spouse = {{marriage|કમલા પરીખ|1955}}
}}
'''બાલકૃષ્ણ વિઠ્ઠલદાસ દોશી''', (OAL) (૨૬ ઑગસ્ટ ૧૯૨૭ – ૨૪ જાન્યુઆરી ૨૦૨૩) એ એક ભારતીય સ્થપતિ (આર્કિટેક્ટ) હતા.&lt;ref&gt;[http://archnet.org/library/parties/one-party.jsp?party_id=12 Balkrishna Vithaldas Doshi.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823192406/http://archnet.org/library/parties/one-party.jsp?party_id=12|date=૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૧૧}}&lt;/ref&gt; તેઓ દક્ષિણ એશિયાના સ્થાપત્ય વર્ગમાં એક મહત્વની વ્યક્તિ માનવામાં આવે છે અને ભારતીય સ્થાપત્યકળાના વિકાસમાં તેમનું યોગદાન નોંધનીય છે.&lt;ref&gt;[http://www.boloji.com/index.cfm?md=Content&amp;sd=Articles&amp;ArticleID=1027 Ashish Nangia: &quot;Post Colonial India and its Architecture - II&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510142113/http://www.boloji.com/index.cfm?md=Content&amp;sd=Articles&amp;ArticleID=1027 |date=2012-05-10 }}, in Boloji, 12-02-2006&lt;/ref&gt; તેમના નોંધનીય સ્થાપત્યોમાં ઈન્ડિયન ઇન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ મેનેજમેંટ બેંગ્લોર અને આગાખાન ઍવોર્ડ ઑફ આર્કીટેક્ચર મેળવેલ અરણ્ય લો કોસ્ટ હાઉસિંગ ડેવેલોપમેંટ, ઈન્દોર નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;archdaily&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.archdaily.com/890126/balkrishna-doshi-named-2018-pritzker-prize-laureate|title=Balkrishna Doshi Named 2018 Pritzker Prize Laureate|last=|first=|date=૭ માર્ચ ૨૦૧૮|work=ArchDaily|access-date=૭ માર્ચ ૨૦૧૮|via=}}&lt;/ref&gt; ૨૦૧૮માં પ્રીત્ઝકર આર્કિટેક્ચર પુરસ્કાર મેળવનારા તેઓ પ્રથમ ભારતીય આર્કીટેક્ટ બન્યા હતા.&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2018/03/07/arts/design/pritzker-prize-balkrishna-doshi.html Top Architecture Prize Goes to Low-Cost Housing Pioneer From India], By Robin Pogrebin, New York Times, March 7, 2018. &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/news|title=B V Doshi 1st Indian to win 'Nobel' for architecture|last=Rajghatta|first=Chidanand|date=૮ માર્ચ ૨૦૧૮|work=The Times of India|access-date=૭ મે ૨૦૧૮}}&lt;/ref&gt;

== પ્રારંભિક જીવન ==
બી. વી. દોશીનો જન્મ [[પુના]]માં થયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://backnumber.japan-architect.co.jp/english/2maga/au/magazine/2001/05/architect/001/main.html |title=Japan Architect, nr.05, 2001 |access-date=2018-05-15 |archive-date=2015-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150107031954/http://backnumber.japan-architect.co.jp/english/2maga/au/magazine/2001/05/architect/001/main.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમણે તેમનો અભ્યાસ જે જે સ્કુલ ઑફ આર્કીટેક્ટ, મુંબઈમાંથી કર્યો હતો. 

== કારકીર્દી ==

=== શરૂઆતના વાસ્તુ ===
[[ચિત્ર:Indian Institute of Management, Bangalore academic block.jpg|thumb|આઈ આઈ એમ બેંગ્લોર - એકેડેમિક બ્લોક.]]
[[ચિત્ર:Indian Institute of Management Bangalore library.jpg|thumb|આઈ આઈ એમ બેંગ્લોર - લાયબ્રેરી બ્લોક.]]
[[ચિત્ર:Amdavad_ni_gufa.jpg|thumb|[[અમદાવાદની ગુફા|હુસેન-દોશી ગુફા]], અમદાવાદ]]
લી કોર્બસીયા સાથે ૧૯૫૧-૧૯૫૪ સુધી [[પેરિસ]]માં કાર્ય કર્યા પછી તેના [[અમદાવાદ]]ના પ્રોજેક્ટની દેખરેખ રાખવા દોશી અમદાવાદ આવ્યા. તેમણે ઈ.સ. ૧૯૫૫માં તેમની કાર્યશાળા : વાસ્તુ-શિલ્પ (એન્વાયરમેન્ટલ ડિઝાઈન)ની સ્થાપના કરી. જ્યારે લ્યુઈસ ખાન અને અનંત રાજે [[આઇ.આઇ.એમ. અમદાવાદ|આઇ.આઇ.એમ. અમદાવાદ]]ની રચના કરતા હતા ત્યારે તેમણે તેમની સાથે મળી કામ કર્યું હતું. ઈ.સ. ૧૯૫૮માં તેઓ ગ્રેહામ ફાઉન્ડેશન ફોર ફાઈન આર્ટના ફેલો હતા. ત્યાર બાદ ઈ.સ. ૧૯૬૨માં તેમણે સ્કુલ ઑફ આર્કીટેક્ચર ચાલુ કરી.

=== અધ્યાપન ===
આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવનાર આર્કિટેક્ટ સાથે સાથે તેઓ અધ્યાપક અને સંસ્થા નિર્માતા તરીકે પણ જાણીતા છે. તેઓ સ્કુલ ઑફ આર્કીટેક્ચર, અમદાવાદના પ્રથમ સ્થાપક નિર્દેશક (૧૯૬૨-૭૨) હતા. તેઓ સ્કુલ ઑફ પ્લાનિંગના પ્રથમ સ્થાપક નિર્દેશક (૧૯૭૨-૭૯) હતા. તેઓ [[સેપ્ટ યુનિવર્સિટી]] (સેન્ટર ઑફ પ્લાનિંગ ઍન્ડ ટેક્નોલોજી)ના પ્રથમ સ્થાપક ડિન (૧૯૭૨-૮૧) હતા. આ સિવાય તેઓ વિઝ્યૂઅલ આર્ટ્સ સેંટર અમદાવાદ, કનોરિયા સેન્ટર ઑફ આર્ટ્સ, અમદાવાદની સ્થાપક સદસ્યો રહ્યા છે.

રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે જાણીતી એવી સંસ્થા - વાસ્તુ-શિલ્પ ફાઉન્ડેશન ફોર સ્ટડીઝ ઍન્ડ રીસર્ચ ઇન એનવાયરમેંટલ ડિઝાઈનની સ્થાપનામાં શ્રી દોશી સક્રીય હતા. આ સંસ્થાએ સસ્તા ઘરોના બાંધકામ અને નગર રચના ક્ષેત્રોમાં નોંધનીય કાર્ય કર્યું છે. અલ્પ-આવક ધરાવતા કુટુંબો માટે ઘરોની રચનામાં તેમણે પહેલ કરી હતી.  તેઓ તેમની સ્થિરતા ધરાવતી અવનવી રચનાઓ માટે જાણીતા છે.

=== સન્માન ===
દોશી રૉયલ ઇન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ બ્રિટિશ આર્કીટેક્ટના ફેલો હતા. તેઓ પ્રીઝકર ઈનામની ચયન સમિતિના સભ્ય હતા. આ સિવાય તેઓ ઈન્દિરા ગાંધી નેશનલ સેમ્ટર ફોર આર્ટ્સ, આગા ખાન ઍવૉર્ડ ફોર આર્કીટેક્ચર ની ચયન સમિતિના સભ્ય હતા. તેઓ ઈન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ આર્કિટેક્ટના પણ ફૅલો હતા.

શિક્ષણશાસ્ત્રી તરીકે તેઓ ૧૯૫૮થી યુ.એસ.એ. અને યુરોપનો  પ્રવાસ ખેડતા રહ્યા છે.{{સંદર્ભ}}

માર્ચ ૨૦૧૮માં તેમને પ્રીઝકર આર્કીટેક્ચર પ્રાઈઝ એનાયત થયો. આ ઈનામ આર્કીટેક્ટ ક્ષેત્રનો નોબેલ પુરસ્કાર મનાય છે. આ ઈનામ મેળવનાર તેઓ પ્રથમ ભારતીય આર્ર્કીટેક્ટ બન્યા. પ્રીઝકરની ચયન સમિતિએ જણાવ્યું કે તેમની વાસ્તુ રચનાઓ ગંભીર, ઝાકઝમાળ રહિત અને પરંપરાથી ભિન્ન હતી&quot; તેમણે દોશીની જવાબદારીનું ભાન, ઊંચી ગુણવત્તા ધરાવતા આર્કીટેક્ચર થકી દેશ અને લોકોની સેવા કરવાની ઈચ્છા ની પણ નોંધ લીધી.

== પુરસ્કારો ==
આર્કીટેક્ચર અને અધ્યાપન ક્ષેત્રમાં તેમના યોગદાન માટે તેમને ઘણામ્ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો મળ્યા છે. 

* પ્રીઝકર આર્કીતેક્ચર પ્રાઈઝ, ૨૦૧૮ &lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;
* [[પદ્મશ્રી]], ભારત સરકાર,૧૯૭૬
* માનદ્ ડોક્ટરેટ યુનિવર્સીટી ઑફ પેન્સીલવાનીયા.
* ફ્રાસનો કલા ક્ષેત્રનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર 'ઑફિસર ઑફ ધ ઓર્દેર્ ઓફ્ આર્ટસ એન્દા લેટર્સ, ૨૦૧૧.&lt;ref&gt;[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-10/ahmedabad/30139077_1_le-corbusier-honour-city-based-architect B V Doshi conferred France's highest honour for arts - Times Of India]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* અરણ્ય કોમ્યુનીટી હાઉસિંગ નામના પ્રોજેક્ટ માટે ૧૯૯૩-૧૯૯૫  માટે ૬ઠ્ઠો આગાખાન ઍવોર્ડ ફોર આર્કીટેક્ચર.&lt;ref name=&quot;archdaily&quot; /&gt;

== ઈમારતો ==

* ૧૯૬૭-૭૧ - ઈ સી આઈ એલ ટાઉનશીપ, [[હૈદરાબાદ|હૈદ્રાબાદ]]
* ૧૯૭૯-૮૦ - સંગત, બી વી દોશીની ઑફીસ, [[અમદાવાદ]]
* ૧૯૭૨ - [[સેપ્ટ યુનિવર્સીટી]] (CEPT), અમદાવાદ
* ૧૯૬૨-૭૪ - ઈંડિયન ઇન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ મેનેજમેંટ, બેંગ્લોર.
* ૧૯૮૯ - નેશનલ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઑફ ફેશન ટેકનોલોજી,&lt;ref&gt;http://www.nift.ac.in&lt;/ref&gt; [[દિલ્હી|દીલ્હી]]
* ૧૯૯૦ - [[અમદાવાદની ગુફા]], અમદાવાદ
* અરણ્ય લો કોસ્ટ હાઉસિંગ, [[ઈંદોર]]
* ઈફ્કો ટાઉનશીપ, કલોલ
* સવાઈ ગાંધર્વ, [[પુના]]
* પ્રેમાભાઇ હૉલ, અમદાવાદ
* ટાગોર મેમોરિયલ હૉલ, અમદાવાદ
* વિધ્યાધર નગર, [[જયપુર]]
* ઉદયન કોન્ડોવીલે, ઉદિત (HIG), ઉત્સવ (MIG) ઉત્સર્ગ (LIG) ૨૫૦૦ ઘર, [[કોલકાતા|કોલકત્તા]]
* ઈંડિયન ઇન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ મેનેજમેંટ, [[લખનૌ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* ઇન્સ્ટીટ્યૂટ ઑફ ઈંડોલોજી, અમદાવાદ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ફિલ્મોમાં ==
૨૦૦૮માં હંડ્રેડ હેંડ્ઝના ડાયરેક્ટરે પ્રેમજીત સિંહે તેમની મુલાકાત સાથેનું એક વૃત્ત ચિત્ર બહાર પાડ્યું હતું. [[મણિરત્નમ]]ની ફિલ્મ ''ઓ કાદલ કન્મણી'' નામની ફિલ્મમાં અને શાદ અલીની ફીલ્મ ''ઓકે જાનુ''માં પોતાનું પાત્ર ભજવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.architecturaldigest.in/content/9-amazing-facts-about-architect-bv-doshi/|title=9 amazing facts you absolutely wouldn’t have guessed about BV Doshi|last1=Shah|first1=Devanshi|website=Architectural Digest|access-date=8 March 2018}}&lt;/ref&gt;

== અંગત જીવન ==
દોશીએ કમલા પરીખ સાથે ૧૯૫૫માં લગ્ન કર્યા હતા. તેમને ત્રણ દીકરીઓ છે – તેજલ, રાધિકા અને મનીષા.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |url=http://archive.org/details/contemporaryarch0000unse |title=Contemporary Architects |date=1987 |publisher=St. James Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-912289-26-7 |editor-last=Lee Morgan |editor-first=Ann |pages=234–237 |editor-last2=Naylor |editor-first2=Colin}}&lt;/ref&gt; તેજલ પંથાકી કાપડ ડિઝાઇનર છે,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tejal Design Studio |url=https://www.baroda.com/2/Shop-Talk/Tejal-Design-Studio |access-date=25 August 2022 |website=www.baroda.com}}&lt;/ref&gt; રાધિકા કઠપાલિયા આર્કિટેકટ અને ફેશન ડિઝાઇનર છે,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VSC Vāstu Shilpā Consultants – Team |url=https://www.indian-architects.com/en/vsc-vastu-shilpa-consultants-ahmedabad/team |access-date=25 August 2022 |website=Indian-Architects |language=en}}&lt;/ref&gt; અને મનીષા અક્કીથમ ચિત્રકાર છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maneesha Doshi |url=https://www.saffronart.com/artists/maneesha-doshi |access-date=25 August 2022 |website=Saffronart}}&lt;/ref&gt;

દોશીનું ૯૫ વર્ષની વયે ૨૪ જાન્યુઆરી ૨૦૨૩ના રોજ ગુજરાતના [[અમદાવાદ]]માં અવસાન થયું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Celebrated architect Balkrishna Doshi passes away at 95 |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2023/jan/24/celebrated-architectbalkrishna-doshi-passes-away-at-95-2540948.html |access-date=24 January 2023 |website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/01/24/arts/balkrishna-doshi-dead.html|title=Balkrishna Doshi, Modernist Indian Architect, Is Dead at 95|first=Fred A.|last=Bernstein|work=The New York Times |date=24 January 2023|accessdate=25 January 2023|via=NYTimes.com}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Balkrishna Doshi|બી. વી. દોશી}}

[[શ્રેણી:૧૯૨૭માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૩માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]
[[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]</text>
      <sha1>7evxjk8u3wa7nomc7nbj9qo9s6gf40g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બાબુલનાથ મંદિર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97606</id>
    <revision>
      <id>900833</id>
      <parentid>886911</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5204" sha1="6ypvhltrxwfdf98c4m1229mc3mxuwcg" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| name                  = બાબુલનાથ
| native_name           = 
| native_name_lang      = 
| image                 = 1-P1010049 Babul nath temple.JPG
| image_upright         = 
| alt                   = 
| caption               = બાબુલનાથ મંદિર, ચોપાટી, મુંબ‌ઈ
| map_type              = India Mumbai#India Maharashtra#India3
| map_size              = 
| map_alt               = 
| map_relief            = 
| map_caption           = મુંબઈમાં સ્થાન
| coordinates           = {{coord|18.95869|N|72.80860|E|display=inline}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[હિંદુ ધર્મ]]
| locale                = 
| location              = ગીરગાંવ ચોપાટી, [[મુંબઈ]]
| deity                 = [[શિવ]], બબુલ વૃક્ષના સ્વરૂપમાં
| rite                  = 
| sect                  = 
| tradition             = 
| festival              = [[મહાશિવરાત્રિ]]
| cercle                = 
| sector                = 
| municipality          = 
| district              = 
| territory             = 
| prefecture            = 
| state                 = [[મહારાષ્ટ્ર]]
| province              = 
| region                = 
| country               = [[ભારત]]
| administration        = 
| consecration_year     = 
| organisational_status = &lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status     = 
| heritage_designation  = 
| ownership             = 
| governing_body        = 
| leadership            = 
| bhattaraka            = 
| patron                = 
| website               = https://www.babulnath.com/
| architect             = 
| architecture_type     = 
| architecture_style    = 
| founded_by            = 
| creator               = 
| funded_by             = 
| general_contractor    = 
| established           = 
| groundbreaking        = 
| year_completed        = 
| construction_cost     = 
| date_demolished       = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction      = 
| capacity              = 
| length                = 
| width                 = 
| width_nave            = 
| interior_area         = 
| height_max            = 
| dome_quantity         = 
| dome_height_outer     = 
| dome_height_inner     = 
| dome_dia_outer        = 
| dome_dia_inner        = 
| minaret_quantity      = 
| minaret_height        = 
| spire_quantity        = 
| spire_height          = 
| site_area             = 
| temple_quantity       = 
| monument_quantity     = 
| shrine_quantity       = 
| inscriptions          = 
| materials             = 
| elevation_m           = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes   = 
| nrhp                  = 
| designated            = 
| added                 = 
| refnum                = 
| footnotes             = 
}}
'''બાબુલનાથ મંદિર''' [[ભારત]] દેશના [[મહારાષ્ટ્ર]] રાજ્યના પાટનગર [[મુંબઈ]] ખાતે આવેલ એક પ્રાચીન શિવ મંદિર છે. તે ''ગીરગાંવ ચોપાટી'' નજીક એક નાની ટેકરી પર આવેલ છે. તે શહેરના સૌથી પ્રાચીન મંદિરો પૈકીનું એક છે.&lt;ref name=&quot;toi10&quot;&gt;{{cite news|title=Babulnath temple bans plastic bags on premises|trans-title=બાબુલનાથ મંદિરે પરિસરમાં પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ પ્રતિબંધિત કરી|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-12/mumbai/28138383_1_plastic-bags-devotees-temple-authorities|publisher=ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા|date=૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦|access-date=૧૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|author=મંથન કે. મેહતા|language=en|archive-date=2013-04-11|archive-url=https://archive.today/20130411035100/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-12/mumbai/28138383_1_plastic-bags-devotees-temple-authorities|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ મંદિર ખાતે મુખ્ય દેવ તરીકે શિવ, બબુલ (અપભ્રંશ રૂપ: બાબુલ) વૃક્ષના દેવતા તરીકે પૂજાય છે. આ મંદિર ખાતે [[મહાશિવરાત્રિ]]ના અવસર પર પ્રતિવર્ષ લાખો ભાવિક ભક્તો દર્શન માટે આવે છે.

== સંદર્ભો ==
{{સંદર્ભયાદી}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{Wikivoyage-inline|babulnath|બાબુલનાથ}}
* [http://www.babulnath.com/ શ્રી બાબુલનાથ મંદિરનું જાળસ્થળ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217082555/http://www.babulnath.com/ |date=2015-02-17 }}

[[શ્રેણી:મુંબઈ]]
[[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]]</text>
      <sha1>6ypvhltrxwfdf98c4m1229mc3mxuwcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>રેવા (ચલચિત્ર)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108896</id>
    <revision>
      <id>900846</id>
      <parentid>900270</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11907" sha1="sd8plxrxyvk53n1y1iffcn2npwch4cs" xml:space="preserve">{{Infobox film
| name           = રેવા (ગુજરાતી ફિલ્મ)
| image          = 
| caption        = 
| director       = રાહુલ ભોલે&lt;br&gt;વિનીત કનોજીયા
| producer       = પરેશ વોરા    
| writer         = રાહુલ ભોલે&lt;br&gt;વિનીત કનોજીયા
| starring       = {{plainlist|
*ચેતન ધાનાણી
*મોનલ ગજ્જર
*યતિન કાર્યેકર
*મુનિ ઝા
*દયાશંકર પાંડે
*અભિનય બેંકર}}
| music          = અમર ખાંડા 
| cinematography = સુરજ સી. કુરાદે
| editing        = રાહુલ ભોલે&lt;br&gt;વિનીત કનોજીયા
| studio         = બ્રેઇન બોક્ષ સ્ટુડીઓ&lt;br&gt;બરોડા ટોકીઝ 
| runtime        = ૧૫૮ મિનિટ
| country        = [[ભારત]]
| language       = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]
| released       = ૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮
| based on       = ધ્રુવ ભટ્ટ કૃત ''તત્ત્વમસિ''
| distributor = એએ ફિલ્મ્સ
| budget = $૪૪૧૦૦૩&lt;ref&gt;https://filmfreeway.com/Reva-1&lt;/ref&gt;
| gross = {{INRConvert|3|c}}&lt;ref name=&quot;bo&quot;/&gt;
}}
'''રેવા''' એ વર્ષ ૨૦૧૮માં પ્રસ્તુત થયેલી એક ગુજરાતી ફિલ્મ છે. બ્રેઈનબોક્ષ અને વડોદરા ટોકીઝ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલી આ ફિલ્મના મુખ્ય કલાકારો ચેતન ધાનાણી અને મોનલ ગજ્જર છે. આ ફિલ્મ ગુજરાતી નવલકથાકાર [[ધ્રુવ ભટ્ટ]]ની ૧૯૯૮માં પ્રગટ થયેલી નવલકથા ''તત્ત્વમસિ'' પર આધારિત છે. ફિલ્મનું દિગ્દર્શન રાહુલ ભોલે અને વિનીત કનોજીયા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આ ફિલ્મ ૬૬મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં [[ગુજરાતી ભાષા]]ની સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે પુરસ્કૃત કરવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;66thaward&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/66th-national-film-awards-list-of-winners-1579143-2019-08-09|title=66th National Film Awards: Full winners list|date=9 August 2019}}&lt;/ref&gt;

==કથા==
કરણ એક ૨૫ વર્ષીય અમેરિકન NRI છે. વારસામાં મળેલી સુખસાહ્યબી અને ખર્ચાળ જીવનશૈલી તેના જીવનનું એકમાત્ર કેન્દ્રબિંદુ છે. અચાનક તેના દાદાનું અવસાન થઈ જાય છે. તેના દાદાએ તેમની તમામ સંપત્તિ [[ભારત]]માં [[નર્મદા નદી]]ને કિનારે આવેલા એક આશ્રમને દાન આપી દીધી છે. આશ્રમના ટ્રસ્ટીઓના હસ્તાક્ષરવાળુ &quot;ના વાંધા પ્રમાણપત્ર&quot; આ સંપત્તિ પાછી મેળવવાનો એક માત્ર રસ્તો છે. આ પ્રકારે સંપત્તિ પાછી મેળવવાના લક્ષ્ય સાથે કરણ ભારતની મુલાકાતે આવે છે. ટ્રસ્ટીઓને રાજી કરવાના પ્રયાસોમાં તે નિયતિની ઘટમાળમાં ગુંથાતો જાય છે. અને અહીંથી તેના ભીતરની એક અનંત યાત્રાનો પ્રારંભ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Reva - Official Trailer|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/others/reva-official-trailernbsp/videoshow/63054167.cms|website=Entertainment Times|publisher=Times of India|access-date=30 March 2018}}&lt;/ref&gt;

==કલાકાર==
* ચેતન ધાનાણી
* મોનલ ગજ્જર
* યતિન કાર્યેકર
* મુનિ ઝા
* દયાશંકર પાંડે
* અભિનય બેંકર
* સેજલ શાહ
* અતુલ મહાલે
* સુભાષ બ્રહ્મભટ્ટ
* ફિરોજ ભગત
* રૂપા બોરગાંવકર
* પ્રશાન્ત બારોટ
* [[મલ્હાર ઠાકર]] - વિશેષ ઉપસ્થિતિ

==પ્રસ્તુતિ==
આ ફિલ્મ ગુજરાતી નવલકથાકાર ધ્રુવ ભટ્ટની ૧૯૯૮માં પ્રગટ થયેલી નવલકથા ''તત્ત્વમસિ'' પર આધારિત છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movies/news/it-was-a-delight-to-adapt-tatvamasi-into-reva-rahul-bhole-and-vinit-kanojia/articleshow/63642934.cms|title=It was a delight to adapt Tatvamasi into Reva: Rahul Bhole and Vinit Kanojia|last=Das|first=Soumitra|date=2018-04-06|work=The Times of India|access-date=2018-04-16}}&lt;/ref&gt;ફિલ્મના દિગ્દર્શક માટે પાત્રોની સંખ્યા અને કથાનું હાર્દ તથા તેની પાછળનું દર્શન એક પડકાર હતો. આથી લેખકે તેમને કથામાં સુધારાવધારા કરવાની અનુમતિ આપી હતી. ફિલ્મની પટકથા દિગ્દર્શકો દ્વારા જ લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મનું શુટિંગ [[ગુજરાત]] અને [[મધ્ય પ્રદેશ]]નાં [[નર્મદા નદી]]ને કિનારે આવેલા [[ભેડાઘાટ]], ગૌરીઘાટ, મહેશ્વર ઘાટ અને માંગરોલ જેવા ૧૫ જેટલા અલગ અલગ સ્થાનો પર કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://chitralekha.com/news/entertainment/reva-gujarati-film/|title=‘રેવા’ ફિલ્મ: નર્મદાસ્નાનની અનન્ય અનુભૂતિ!|last=મિસ્ત્રી|first=કેતન|date=૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮|website=ચિત્રલેખા|access-date=૧૪-૦૬-૨૦૧૯}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ગીત-સંગીત== 
ફિલ્મનું સંગીત અમર ખાંડાએ આપ્યું હતું તથા ૩ માર્ચ ૨૦૧૮ ના રોજ રીલીઝ કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.saavn.com/s/album/gujarati/Reva-2018/qJzR3tG0nMU_|title=Reva - Original Motion Picture Soundtrack |publisher=Saavn}}&lt;/ref&gt;

{{tracklist
| headline =ગીત નંબર
| extra_column = ગાયક
| total_length = ૨૧:૩૫
| music= અમર ખાંડા

| title1 = મા રેવા
| lyrics1= ચેતન ધાનાણી
| extra1 = કિર્તીદાન ગઢવી
| length1 = ૩:૨૨

| title2 = રેવા શિર્ષક ગીત
| lyrics2= ચેતન ધાનાણી
| extra2 = દિવ્ય કુમાર
| length2 = ૩:૪૨

| title3 = નમામિ દેવી નર્મદે
| lyrics3= ચેતન ધાનાણી,&lt;br&gt;પરંપરાગત શ્લોક
| extra3 = ભવ્ય પંડિત, શલાકાઅ રેડકર,&lt;br&gt;શ્રીરામ ઐયર
| length3 = ૪:૧૨

| title4 = સંગીત જલસો (દરસ પિયા સી)
| lyrics4= પંકજ ત્રિવેદી
| extra4 = અર્પિતા મુખર્જી
| length4 = ૫:૦૫

| title5 = ઊઠ જાગ મુસાફિર
| lyrics5= ચેતન ધાનાણી
| extra5 = શહજાન મુજીબ, અર્ચના શ્રીકાંત
| length5 = ૩:૪૩

| title6 =કાળો ભમ્મરિયો
| extra6 = આરોહી માત્રે
| lyrics6= લોકગીત
| length6 = ૨:૪૪
}}

==રજૂઆત==
ફિલ્મ ૬ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ [[મહારાષ્ટ્ર]] અને [[ગુજરાત]]માં રજૂ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Reva (2018)|url=https://in.bookmyshow.com/chikhli/movies/reva/ET00071702|access-date=30 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Reva|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-details/reva/movieshow/62709875.cms|website=Entertainment Times|publisher=Times News Network|access-date=30 March 2018}}&lt;/ref&gt; ફિલ્મએ બોક્સ ઓફિસ પર {{INRConvert|3|c}}થી વધુની કમાણી કરી હતી&lt;ref name=&quot;bo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/box-office/reva-box-office-collections/EG00051658|title=Reva Movie Box Office Collection|website=BookMyShow|access-date=2019-06-14|archive-date=2019-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614140711/https://in.bookmyshow.com/movies/box-office/reva-box-office-collections/EG00051658|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==આવકાર==
ફિલ્મની શરૂઆત સકારાત્મક થઈ હતી. ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના શ્રુતિ જાંભેકરે ફિલ્મને પાંચમાંથી ''૩.૫''નું રેટિંગ્સ આપ્યું હતું. તેમણે વાર્તાબીજ, કથાગુંથણી, છાયાંકન (સિનેમેટોગ્રાફી) તથા ફિલ્મ નિષ્પાદનની પ્રશંસા કરી. પરંતુ ફિલ્મની લંબાઈની ટીકા કરી.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Reva: Movie Review|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-reviews/reva/movie-review/63656807.cms|work=The Times of India|last=Jambhekar|first=Shruti|access-date=2018-04-10}}&lt;/ref&gt; દેશ ગુજરાતે પણ ફિલ્મને પાંચમાંથી ''૩.૫''નું રેટિંગ્સ આપ્યું હતું. ફિલ્મનું સંગીત ખૂબ વખણાયું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://deshgujarat.com/2018/04/07/gujarati-film-review-reva/|title=Gujarati Film Review: Reva|date=2018-04-07|work=DeshGujarat|access-date=2018-04-10|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

આ ફિલ્મએ વર્ષ ૨૦૧૮ની [[ગુજરાતી ભાષા]]ની સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકેનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;66thaward&quot;/&gt;

==સંદર્ભો==
{{reflist}}

==આ પણ જુઓ==
* [[ગુજરાતી ફિલ્મોની યાદી]]

==બાહ્ય કડીઓ==
* {{IMDb title}}
* {{YouTube|-lAh5i0eKvg|રેવા ફિલ્મનું અધિકારીક ઓડિયો}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]]
[[શ્રેણી:નર્મદા નદી]]</text>
      <sha1>sd8plxrxyvk53n1y1iffcn2npwch4cs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પારુલ પરમાર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127566</id>
    <revision>
      <id>900831</id>
      <parentid>887960</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13047" sha1="2t0dhr20fvu884cxghj5r1c0ma376rg" xml:space="preserve">{{Infobox badminton player
|name=પારૂલ દલસુખભાઈ પરમાર
|image=The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil presenting the Arjuna Award-2009 to Ms. Parul D. Parmar for Badminton (Para Sports), in a glittering ceremony, at Rashtrapati Bhawan, in New Delhi on August 29, 2009.jpg
|image_size=
|caption=રાષ્ટ્રપતિ, શ્રીમતી પ્રતિભા પાટીલ, પારૂલ પરમારને ૨૦૦૯માં રાષ્ટ્રપતિ ભવન, નવી દીલ્હી ખાતે ૨૯ ઑગસ્ટ ૨૦૦૯ના દિવસે બેડમિન્ટન (પેરા સ્પોર્ટ્સ)નો અર્જુન એવોર્ડ એનાયત કરી રહ્યા છે.
|birth_date={{Birth date and age|1973|03|20|df=yes}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.badmintonindia.org/players/bai-player-id?page=4&amp;c=p|title=Project Name|access-date=2021-09-14|archive-date=2021-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914162627/http://www.badmintonindia.org/players/bai-player-id?page=4&amp;c=p|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|birth_place=[[ગાંધીનગર]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]]
|height=
|weight=
|country=ભારત|event=
|medaltemplates={{MedalCountry|{{IND}}}}
{{MedalSport|મહિલા પેરા બેડમિન્ટન પ્લેયર}}
{{MedalCompetition|BWF પેરા બેડમિન્ટન ચેમ્પિયનશીપો}}
{{MedalGold| ૨૦૦૭ બેંગકોક | મહિલા એકલ}}
{{MedalGold| ૨૦૦૭ બેંગકોક | મહિલા દ્વીગુણી}}
{{MedalGold| ૨૦૧૩ ડોર્ટમન્ડ|મહિલા એકલ}}
{{MedalGold| ૨૦૧૫ BWF પેરા બેડમિન્ટન ચેમ્પિયનશીપ, સ્ટોક મેન્ડેવિલે| મિશ્ર દ્વીગુણી}}
{{MedalGold| ૨૦૧૭ BWF પેરા બેડમિન્ટન ચેમ્પિયનશીપ, ઉલ્સન | મહિલા એકલ}}
{{MedalGold| ૨૦૧૭ BWF પેરા બેડમિન્ટન ચેમ્પિયનશીપ, ઉલ્સન | મહિલા દ્વીગુણી}}
{{Medal|Silver| ૨૦૧૫ સ્ટોક મીન્ડેવિલે | મહિલા દ્વીગુણી}}
{{Medal|Silver| ૨૦૧૯ BWF પેરા બેડમિન્ટન ચેમ્પિયનશીપ, બેસલ | મહિલા એકલ}}
{{Medal|Bronze| ૨૦૧૩ ડોર્ટમન્ડ | મહિલા દ્વીગુણી}}
{{Medal|Bronze| ૨૦૧૩ ડોર્ટમન્ડ | મિશ્ર દ્વીગુણી}}
{{MedalCompetition|એશિયન પેરા ગેમ્સ}}
{{MedalGold| ૨૦૧૪ એશિયન પેરા ગેમ્સ, ઈન્ચીયોન| મહિલા એકલ}}
{{MedalGold| ૨૦૧૮ એશિયન પેરા ગેમ્સ,જકાર્તા| મહિલા એકલ}}
{{MedalSilver| ૨૦૧૪ ઈન્ચિયોન | મિશ્ર દ્વીગુણી}}
{{MedalBronze| ૨૦૧૦ એશિયન પેરા ગેમ્સ ગાઉન્ઝો | મહિલા એકલ}}
}}
'''પારુલ દલસુખભાઈ પરમાર''' [[ગુજરાત]]ના પેરા-બેડમિન્ટન ખેલાડી છે. તેઓ પેરા-બેડમિન્ટન મહિલા સિંગલ્સ SL3 માં વિશ્વના પ્રથમ ક્રમાંકિત ખેલાડી રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2018-07-29|title=Thailand Para-Badminton International 2018: Parul Parmar wins title; Pramod Bhagat beats Manoj Sarkar in final|url=https://www.sportskeeda.com/badminton/thailand-para-badminton-international-2018-parul-parmar-wins-title-pramod-bhagat-beats-manoj-sarkar-in-final|access-date=2019-02-03|website=www.sportskeeda.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

== પ્રારંભિક જીવન ==
તેમનો જન્મ ૨૦ માર્ચ ૧૯૭૩ના દિવસે ગુજરાતના [[ગાંધીનગર]]માં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=पारुल परमार: शारीरिक अक्षमताओं को हराकर बनीं वर्ल्ड पैरा बैडमिंटन की क्वीन|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/sport-55851424|access-date=2021-02-17}}&lt;/ref&gt; તેઓ ત્રણ વર્ષના હતા ત્યારે તેમને પોલિઓમાઇલાઇટિસનું નિદાન થયું હતું &lt;ref name=&quot;ToiA&quot;&gt;{{Cite web|title=Parul Parmar's efforts does country proud - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/Parul-Parmars-efforts-does-country-proud/articleshow/44981739.cms|access-date=2019-01-02|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt; અને તે જ વર્ષે તે રમતી વખતે તેઓ હીંચકા પરથી પડી ગયા હતા, પરિણામે તેમના ખભાનું હાડકું અને જમણા પગનું હાડકું ભાંગી ગયું હતું. આ અસ્થિભંગ સાજા થવામાં ઘણો સમય લાગ્યો. તેમના પિતા રાજ્યકક્ષાના બેડમિન્ટન ખેલાડી હતા અને પ્રેક્ટિસ કરવા માટે સ્થાનિક બેડમિન્ટન ક્લબમાં જતા હતા. તેમણે તેમના પિતા સાથે ક્લબમાં જવાનું શરૂ કર્યું અને રમતમાં રસ કેળવવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે પડોશી બાળકો સાથે બેડમિન્ટન રમવાનું પણ શરૂ કર્યું. સ્થાનિક કોચ સુરેન્દ્ર પારેખે રમતમાં તેમની પ્રતિભા જોઈ અને તેમને વધુ ગંભીરતાથી રમવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
તેણે ૨૦૧૭ BWF પેરા-બેડમિન્ટન વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપમાં મહિલા સિંગલ્સ અને ડબલ્સમાં સુવર્ણ પદક જીત્યો હતો. તેમણે સિંગલ્સની ફાઇનલમાં થાઇલેન્ડની વાન્નાફત્ડી કામ્તમને હરાવી હતી. જાપાનની અકીકો સુગિનોની સાથે તેમણે ડબલ્સની ફાઇનલમાં ચીનની ચેંગ હેફાંગ અને મા હુઇહુઇને હરાવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Parul Parmar wins two gold in Para World Championships - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/parul-parmar-wins-two-gold-in-para-world-championships/articleshow/61809335.cms|access-date=2019-01-02|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=chitralekha|title=વર્લ્ડ પેરા બેડમિન્ટન ચેમ્પિયનશિપમાં બે ગોલ્ડ જીતી પારૂલ પરમારે ઈતિહાસ સર્જ્યો|url=http://chitralekha.com/news/gujarat/parul-parmar-won-two-gold-in-the-world-para-badminton-championship/|access-date=2019-01-02|website=chitralekha|language=gu}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/asian-para-games-india-gold-chess-badminton-deepa-malik-bronze-1366835-2018-10-12|title=Asian Para Games: India strike gold in chess and badminton, Deepa Malik wins bronze|date=2018-10-12|work=India Today|language=en|access-date=2019-01-02|agency=Ist}}&lt;/ref&gt;

તેઓ ૨૦૧૪ અને ૨૦૧૮ એશિયન પેરા ગેમ્સમાં મહિલા સિંગલ SL3 માં સુવર્ણ પદક જીત્યા છે.&lt;ref name=&quot;AM1&quot;&gt;{{Cite web|date=2018-10-13|title=Asian gold for Gujarat shuttler Parul Parmar|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/sports/others/asian-gold-for-gujarats-parul/articleshow/66187321.cms|access-date=2019-01-02|website=Ahmedabad Mirror}}&lt;/ref&gt; તેમણે ૨૦૧૮ [[થાઇલેન્ડ]] પેરા-બેડમિન્ટન ઇન્ટરનેશનલ ખાતે મહિલા સિંગલ્સ SL3 કેટેગરીમાં પણ સુવર્ણ પદક જીત્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Mehta|first=Ojas|date=2015-05-08|title=Lame excuse|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/cover-story/Lame-excuse/articleshow/47193922.cms|access-date=2019-01-02|website=Ahmedabad Mirror}}&lt;/ref&gt; તેમણે આ અગાઉ ૨૦૧૪ એશિયન પેરા ગેમ્સમાં રજત પદક અને ૨૦૧૦ એશિયન પેરા ગેમ્સમાં કાંસ્ય પદક જીત્યો હતો.&lt;ref name=&quot;ToiA&quot;/&gt; તેમણે ૨૦૧૫ BWF પેરા-બેડમિન્ટન વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપમાં રાજ કુમાર સાથે SL3-SU5 કેટેગરીમાં મિશ્ર ડબલ્સમાં પણ સુવર્ણ પદક જીત્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=19 August 2017|title=Para Badminton Champ Denied Arjuna Award, Delhi HC Calls Panel's Decision 'Unsustainable'|url=https://www.news18.com/news/sports/2015-para-badminton-champion-denied-arjuna-award-delhi-hc-calls-selection-committees-decision-unsustainable-1496099.html|access-date=2019-01-02|website=News18}}&lt;/ref&gt;

તેઓ ત્રણ વખતના વિશ્વ ચેમ્પિયન છે અને તેમણે ૨૦૧૪ માં દક્ષિણ કોરિયાના ઈંચિયોનમાં એશિયન પેરા ગેમ્સમાં સુવર્ણ પદક અને રજત પદક જીત્યા હતા. તે પદક જીતવા માટે થાઈલેન્ડની રહેવાસી વાન્નાફત્ડી કામ્તમ અને પાન્યાચેમ પરમી સામે રમ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Parul Parmar's efforts does country proud - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/Parul-Parmars-efforts-does-country-proud/articleshow/44981739.cms|access-date=2019-10-19|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt; તેમણે સિંગલ્સ ફાઇનલમાં થાઇ ખેલાડી વાન્નાફત્ડી કામ્તમને હરાવીને મહિલા એકલ અને દ્વીગુણી મુકાબલામાં બે સુવર્ણ પદક જીત્યા હતા અને પેરા બેડમિન્ટન વર્લ્ડમાં ચેંગ હેફાંગ અને મા હુહુઇની ચીની જોડીને હરાવવા તેણે ડબલ્સમાં જાપાનની અકીકો સુગિનો સાથે જોડી બનાવી હતી. આ મુકાબલો, ૨૦૧૯ માં કોરિયાના ઉલ્સન ખાતે યોજાયો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Parul Parmar wins two gold in Para World Championships - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/parul-parmar-wins-two-gold-in-para-world-championships/articleshow/61809335.cms|access-date=2019-10-19|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

તેઓ સ્પોર્ટ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયામાં કોચ તરીકે કામ કરે છે અને ગુજરાતના [[ગાંધીનગર]]માં રહે છે.&lt;ref name=&quot;AM1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ToiA&quot;/&gt;

== પુરસ્કારો ==
તેમનેને [[ભારત સરકાર]] દ્વારા ૨૦૦૯ માં [[અર્જુન]] એવોર્ડ અને [[ગુજરાત સરકાર]] દ્વારા [[એકલવ્ય]] એવોર્ડ એનાયત કરાયો હતો.&lt;ref name=&quot;ToiA&quot;/&gt;

==સંદર્ભો==
{{reflist}}

[[શ્રેણી:૧૯૭૩માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:અર્જુન પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]</text>
      <sha1>2t0dhr20fvu884cxghj5r1c0ma376rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>રામ વી. સુતાર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153224</id>
    <revision>
      <id>900844</id>
      <parentid>897551</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13590" sha1="pkqwves03gp7x3ghp8ovpiwfomrmkgz" xml:space="preserve">{{Infobox artist
| name             = રામ સુતાર
| image            = Shri Ram V. Sutur, at the Dayawati Modi Birth Anniversary Celebration, in New Delhi.JPG
| caption          = નવી દિલ્હીમાં દયાવતી મોદી જન્મજયંતિ સમારોહમાં રામ વી. સુતાર
| birth_name       = રામ વણજી સુતાર
| birth_date       = {{Birth date|df=y|1925|2|19}}
| birth_place      = ગોંદુર, [[ખાનદેશ જિલ્લો]], બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટીશ ભારત
| death_date       = {{Death date and age|df=y|2025|12|18|1925|2|19}}
| death_place      = [[નોઇડા]], ઉત્તર પ્રદેશ, ભારત
| education        = [[સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ]]
| occupation       = શિલ્પકાર
| spouse           = પ્રમિલા સુતાર
| nationality      = બ્રિટીશ ભારતીય {{small|(૧૯૨૫-૧૯૪૭)}}&lt;br/&gt; ભારતીય {{small|(૧૯૪૭-)}}
| works            = 
* [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]]
* સ્ટેચ્યુ ઓફ પ્રોસ્પેરિટી
* મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા, ભારતીય સંસદ
| awards           = મહારાષ્ટ્ર ભુષણ (૨૦૨૪)&lt;br/&gt; [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૧૬)&lt;br/&gt; ટાગોર પુરસ્કાર (૨૦૧૬)&lt;br/&gt; [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૯૯)
}}
[[File:2015-04-20 Gandhi-Denkmal, Hannover, (19).jpg|thumb|right|હેનોવરમાં રામ વી. સુતાર દ્વારા બનાવેલ મહાત્મા ગાંધીનું શિલ્પ]]

'''રામ વણજી સુતાર''' (૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૫ - ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫) એક ભારતીય શિલ્પકાર હતા. વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા (૧૮૨ મીટર) તરીકે ખ્યાત [[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]]ની ડિઝાઇન તેમણે તૈયાર કરી હતી.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-46028342|title=India unveils world's tallest statue|date=31 October 2018|work=BBC News|access-date=31 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031055342/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-46028342|archive-date=2018-10-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== પૃષ્ઠભૂમિ ==
સુતારનો જન્મ ૧૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૫ના રોજ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના [[ખાનદેશ જિલ્લો|ખાનદેશ જિલ્લા]]ના ગોંડુર ગામમાં વિશ્વકર્મા બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. ૧૯૫૨માં તેમણે પ્રમિલા સાથે લગ્ન કર્યા.&lt;ref&gt;[http://www.ramsutar.com/dir_profile.htm Ram Vanji Sutar's Biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424231228/http://www.ramsutar.com/dir_profile.htm |date=24 April 2012 }}&lt;/ref&gt; ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના રોજ ૧૦૦ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite news|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/sculptor-ram-sutar-passes-away-due-to-old-age-maharashtra-marathi-news-1404701 |title=आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे शिल्पकार राम सुतार यांचं वृद्धापकाळानं निधन, शिल्पकलेचा तेजस्वी दीप मालवला |date=18 December 2025 |work=Abp Live |access-date=18 December 2025 |language=mr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.lokmat.com/maharashtra/ram-sutar-a-devotee-of-sculpture-has-passed-away-maharashtra-bhushan-ram-sutar-passes-away-a-a941/|title= शिल्पकलेचा उपासक काळाच्या पडद्याआड! महाराष्ट्र भूषण राम सुतार यांचे निधन | work= Lokmat|date=18 December 2025|access-date=18 December 2025}}&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી ==
[[File:Statue of M.K. Gandhi, Roma Street Parklands, Brisbane, 2024 02.jpg|thumb|રોમા સ્ટ્રીટ પાર્કલેન્ડ, બ્રિસ્બેન, ૨૦૨૪]]
[[File:Funchal, Mahatma Gandhi by Ram Vanji Sutar.jpg|thumb|ફંચાલ (પોર્ટુગલ)માં રામ વિ. સૂતાર દ્વારા મહાત્મા ગાંધીનું પ્રતિમૂર્તિ]]

સુતારે ગુજરાતમાં સ્થિત વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા, સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટીની રચના કરી હતી. તેમણે ૧૪ મીટર ઉંચા ચંબલ સ્મારક તેમજ મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા પણ બનાવી હતી, જેની નકલ કરીને અન્ય દેશોમાં મોકલવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;NDTV2016&quot;&gt;{{cite web | title='Statue of Unity' To Be Completed in 2 Years: Renowned Sculptor Ram Sutar | website=NDTV.com | date=12 May 2016 | url=http://www.ndtv.com/india-news/statue-of-unity-to-be-completed-in-2-years-renowned-sculptor-ram-sutar-1405566 | access-date=26 July 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160801215921/http://www.ndtv.com/india-news/statue-of-unity-to-be-completed-in-2-years-renowned-sculptor-ram-sutar-1405566 | archive-date=2016-08-01 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Meet the man who sculpted Sardar Vallabhbhai Patel's Statue of Unity – Monumental ambitions |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/meet-the-man-who-sculpted-sardar-vallabhbhai-patels-statue-of-unity/monumental-ambitions/slideshow/66389757.cms?from=mdr |website=The Economic Times |access-date=3 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028073726/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/meet-the-man-who-sculpted-sardar-vallabhbhai-patels-statue-of-unity/monumental-ambitions/slideshow/66389757.cms?from=mdr |archive-date=2018-10-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ramsutar.com/studio.htm Sutar's studio] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424231519/http://www.ramsutar.com/studio.htm |date=24 April 2012 }}&lt;/ref&gt; તેમણે ભારતીય સંસદમાં સ્થિત મહાત્મા ગાંધીની બેઠેલી સ્થિતિમાં પ્રતિમા ડિઝાઇન કરી હતી. તેની એક મોટી પ્રતિકૃતિ તેમણે વિધાન સૌધા ખાતે બનાવી હતી. તેઓ બેંગલુરુ આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક પર 33 મીટર ઊંચી કેમ્પે ગૌડા પ્રતિમાના ડિઝાઇનર પણ હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-10 |title=PM Modi to inaugurate Terminal 2 of Bengaluru international airport in November |url=https://www.thenewsminute.com/article/pm-modi-inaugurate-terminal-2-bengaluru-international-airport-november-168729 |access-date=2022-10-10 |website=The News Minute |language=en}}&lt;/ref&gt;

બ્રિસ્બેનના ભારતીય સમુદાયે રોમા સ્ટ્રીટ પાર્કલેન્ડ ખાતે રામ વી. સુતાર અને અનિલ સુતાર દ્વારા બનાવવામાં આવેલી ગાંધીજીની પ્રતિમાની સ્થાપના કરી હતી,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moore |first=Tony |date=16 November 2014 |title=Indian PM Narendra Modi unveils Gandhi statue |url=https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/indian-pm-narendra-modi-unveils-gandhi-statue-20141116-11nwf9.html |access-date=7 April 2024 |website=Brisbane Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mohandas Karamchand (Mahatma) Gandhi |url=https://monumentaustralia.org.au/themes/people/foreigners/display/104400-mohandas-karamchand-mahatma-gandhi |access-date=7 April 2024 |website=Monument Australia |archive-date=7 એપ્રિલ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407131416/https://monumentaustralia.org.au/themes/people/foreigners/display/104400-mohandas-karamchand-mahatma-gandhi |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેનું અનાવરણ ૨૦૧૪માં ભારતના તત્કાલીન વડા પ્રધાન [[નરેન્દ્ર મોદી]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.

== પુરસ્કાર ==
૧૯૯૯માં, તેમને [[ભારત સરકાર]] તરફથી [[પદ્મશ્રી]] અને ૨૦૧૬માં, [[પદ્મભૂષણ]]થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{cite web | url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | title=Padma Awards | publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |year=2015 | access-date=21 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | archive-date=2015-10-15 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; ઓક્ટોબર ૨૦૧૮માં, સુતારને ૨૦૧૬ના સાંસ્કૃતિક સંવાદિતા માટે ટાગોર પુરસ્કાર મળ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-10-26|title=Tagore Awards for Cultural Harmony: Manipuri dancer, Bangladeshi sculptor among recipients|url=https://indianexpress.com/article/india/tagore-awards-for-cultural-harmony-manipuri-dancer-bangladeshi-sculptor-among-recipients-5419044/|access-date=2021-06-12|website=The Indian Express|language=en}}&lt;/ref&gt; તેમને રાજ્ય સરકારના સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર, મહારાષ્ટ્ર ભૂષણ માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા, જેની જાણકારી મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે ૨૦ માર્ચ ૨૦૨૫ ના રોજ વિધાનસભાને આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2025-03-20 |title=Sculptor Ram Sutar to get Maharashtra Bhushan award: CM Devendra Fadnavis |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/sculptor-ram-sutar-to-get-maharashtra-bhushan-award-cm-devendra-fadnavis/articleshow/119250584.cms?from=mdr |access-date=2025-03-20 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sculptor Ram Sutar, designer of Statue of Unity and KIA's Kempegowda statue, to get Maharashtra Bhushan award |url=https://www.deccanherald.com/india/maharashtra/sculptor-ram-sutar-designer-of-statue-of-unity-and-kias-kempegowda-statue-to-get-maharashtra-bhushan-award-3454769 |access-date=2025-03-20 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maharashtra: राम सुतार को मिलेगा महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार, स्टैच्यू ऑफ यूनिटी समेत बना चुके हैं ये प्रतिमाएं |url=https://www.amarujala.com/india-news/chief-minister-devendra-fadnavis-says-sculptor-ram-sutar-to-get-maharashtra-bhushan-award-2025-03-20?src=top-subnav |access-date=2025-03-20 |website=Amar Ujala |language=hi}}&lt;/ref&gt;

==જાણીતા શિલ્પ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Hitopadesha.jpg|કૃષ્ણ અર્જુન રથ સ્મારક અને બ્રહ્મા સરોવર. કાંસ્ય પ્રતિમા, રામ વી. અને અનિલ આર. સુતાર, ૨૦૦૮.
File:Statue of Unity in 2018.jpg|[[સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી]], નર્મદા જિલ્લો, ૨૦૧૮
File:Side view of Mahatma Gandhi statue in Vidhan Soudha.jpg|મહાત્મા ગાંધીજીની કાંસ્ય પ્રતિમા, વિધાનસૌધા. ૨૦૧૪
File:PM unveils the 108 ft bronze statue of Nadaprabhu Kempegowda.jpg|સ્ટેચ્યુ ઓફ પ્રોસ્પેરિટી, કેમ્પેગૌડા આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક, બેંગ્લોર. કાંસ્ય, ૨૦૨૨
&lt;/gallery&gt;

==સંદર્ભ==
{{Reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
{{Commons category|Ram V. Sutar|રામ સુતાર}}

[[શ્રેણી:૧૯૨૫માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૫માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]</text>
      <sha1>pkqwves03gp7x3ghp8ovpiwfomrmkgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Prajapati khush</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154469</id>
    <revision>
      <id>900828</id>
      <timestamp>2026-05-09T15:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="c9ks6c2shietjjusemoyo9liqu90ol5" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Prajapati khush}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૧:૦૭, ૯ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>c9ks6c2shietjjusemoyo9liqu90ol5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Saddam19</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154470</id>
    <revision>
      <id>900840</id>
      <timestamp>2026-05-10T05:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="280" sha1="0e1de8rfz0il0llc5erkvsd6fctpwhw" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Saddam19}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૦:૪૦, ૧૦ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>0e1de8rfz0il0llc5erkvsd6fctpwhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:AJIndoraptor16</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154471</id>
    <revision>
      <id>900841</id>
      <timestamp>2026-05-10T06:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215" sha1="rot13jnd89jh93m4iset7otcununf2e" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=AJIndoraptor16}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૧:૩૮, ૧૦ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>rot13jnd89jh93m4iset7otcununf2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Foznek</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154472</id>
    <revision>
      <id>900845</id>
      <timestamp>2026-05-10T09:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="338yow4hc91kjcv5bp1pjhyp183qme4" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Foznek}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૪:૪૭, ૧૦ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>338yow4hc91kjcv5bp1pjhyp183qme4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Sym0n1203</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154473</id>
    <revision>
      <id>900848</id>
      <timestamp>2026-05-10T10:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="210" sha1="jqzks8en703ec3lv5bocjucp9ljuz78" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Sym0n1203}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૬:૦૫, ૧૦ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>jqzks8en703ec3lv5bocjucp9ljuz78</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>