વાંસદા

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>વાંસદા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4599</id>
    <revision>
      <id>901863</id>
      <parentid>901834</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T07:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>પ્રવાસન સ્થળોની યાદીમાં ગીરા ધોધ ઉમેર્યો અને ડેમની વિગતો સુધારી.</comment>
      <origin>901863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7300" sha1="73jhkays1rpuoyfoj1c5ckcphrqndof" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = વાંસદા
| native_name             = 
| native_name_lang        = 
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = નગર
| image_skyline           = Market street, Vansda, Gujarat India.JPG
| image_alt               = 
| image_caption           = વાંસદાના બજારનો એક માર્ગ
| pushpin_map             = India Gujarat
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = વાંસદાનું ગુજરાતમાં સ્થાન
| coordinates             = {{coord|20.45|N|73.22|E|display=inline}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| seat_type               = 
| seat                    = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| leader_title            = 
| leader_name             =
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 215
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 76
| population_total        = 14072
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| population_rank         = 
| population_density_km2  =
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.censusindia.co.in/villagestowns/bansda-taluka-navsari-gujarat-3926|title=Villages and Towns in Bansda Taluka of Navsari, Gujarat - Census India|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|access-date=2018-10-09|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128070539/https://www.censusindia.co.in/villagestowns/bansda-taluka-navsari-gujarat-3926|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1      = 
| demographics1_title1    = 
| demographics1_info1     = 
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
| website                 = 
| footnotes               = 
}}
'''વાંસદા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]ના [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકા]]નું નગર તેમજ મુખ્ય મથક છે. આસપાસના ગીચ વાંસના જંગલોને કારણે '''વાંસદા''' નામ પડયું હતું. [[કાવેરી નદી (દક્ષિણ ગુજરાત)|કાવેરી નદી]]ના કિનારે આવેલા વાંસદા નગરની સ્થાપના રાજાએ કરી હતી. વાંસદા આઝાદી પહેલાં એક રજવાડું હતું.&lt;ref name=&quot;Gujarat1964&quot;&gt;{{cite book|author=India (Republic). Superintendent of Census Operations, Gujarat|title=Surat|url=http://books.google.com/books?id=lKEWAQAAMAAJ|access-date=૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૧૯૬૪|publisher=Director, Government Print. and Stationery, Gujarat State}}&lt;/ref&gt;

== મહત્વના સ્થળો ==
* રાજમહેલ (દિગ્વીરેન્દ્ર પેલેસ)
* અજમલગઢ ([[ઘોડમાળ]])
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]]
* [[કીલાદ પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર]]
* [[જાનકી વન]], [[ભિનાર, વાંસદા તાલુકો|ભિનાર]]
* કોટેજ હોસ્પિટલ
* પ્રતાપ હાઇસ્કૂલ
* ટાઉન હોલ
* ઘડિયાળ ટાવર
* જલારામ મંદિર
* સદાફલ મંદિર
== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં વાંસદા તાલુકા અને દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[ગીરા ધોધ]] (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* કીલાદ પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર (Kilad Nature Education Centre)
* પદમડુંગરી ઇકો ટુરિઝમ સેન્ટર
* મહાલ ઇકો કેમ્પ સાઇટ (પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય)
* શબરી ધામ અને પંપા સરોવર
* [[સાપુતારા]] (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)
* અનાવલ શુક્લેશ્વર મહાદેવ મંદિર
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)

== આ પણ જુઓ ==
* [[વાંસદા રજવાડું]]
* [[વાંસદા (વિધાનસભા મતવિસ્તાર)]]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=264 ગુજરાત પ્રવાસન નિગમની વેબસાઇટ પર વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723203139/http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=264 |date=2009-07-23 }}
* [http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Vansada.html વાંસદા નગર વિશે માહિતી ફોલીંગરેઇન.કોમ પર]
* [http://www.gujaratplus.com/web/gujarat/wildlife/vansda_national_park.htm ગુજરાત પ્લસ ડોટકોમ પર વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વિશે માહિતી]
* [http://govtcollegevansda.com/MAIN.htm સરકારી કોલેજ, વાંસદાની વેબસાઇટ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/b/bansda.html  વાંસદા રાજ્ય (રજવાડું) વિશે માહિતી]
{{EB1911|Bansda}}

{{સ્ટબ}}

[[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકો]]</text>
      <sha1>73jhkays1rpuoyfoj1c5ckcphrqndof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901864</id>
      <parentid>901863</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T07:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>પ્રવાસન  અને ડેમની વિગતો સુધારી.</comment>
      <origin>901864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7272" sha1="0tedc29msbx7l8petjg5s3iwxlgbplr" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = વાંસદા
| native_name             = 
| native_name_lang        = 
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = નગર
| image_skyline           = Market street, Vansda, Gujarat India.JPG
| image_alt               = 
| image_caption           = વાંસદાના બજારનો એક માર્ગ
| pushpin_map             = India Gujarat
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = વાંસદાનું ગુજરાતમાં સ્થાન
| coordinates             = {{coord|20.45|N|73.22|E|display=inline}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| seat_type               = 
| seat                    = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| leader_title            = 
| leader_name             =
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 215
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 76
| population_total        = 14072
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| population_rank         = 
| population_density_km2  =
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.censusindia.co.in/villagestowns/bansda-taluka-navsari-gujarat-3926|title=Villages and Towns in Bansda Taluka of Navsari, Gujarat - Census India|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|access-date=2018-10-09|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128070539/https://www.censusindia.co.in/villagestowns/bansda-taluka-navsari-gujarat-3926|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1      = 
| demographics1_title1    = 
| demographics1_info1     = 
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
| website                 = 
| footnotes               = 
}}
'''વાંસદા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]ના [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકા]]નું નગર તેમજ મુખ્ય મથક છે. આસપાસના ગીચ વાંસના જંગલોને કારણે '''વાંસદા''' નામ પડયું હતું. [[કાવેરી નદી (દક્ષિણ ગુજરાત)|કાવેરી નદી]]ના કિનારે આવેલા વાંસદા નગરની સ્થાપના રાજાએ કરી હતી. વાંસદા આઝાદી પહેલાં એક રજવાડું હતું.&lt;ref name=&quot;Gujarat1964&quot;&gt;{{cite book|author=India (Republic). Superintendent of Census Operations, Gujarat|title=Surat|url=http://books.google.com/books?id=lKEWAQAAMAAJ|access-date=૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫|year=૧૯૬૪|publisher=Director, Government Print. and Stationery, Gujarat State}}&lt;/ref&gt;

== મહત્વના સ્થળો ==
* રાજમહેલ (દિગ્વીરેન્દ્ર પેલેસ)
* અજમલગઢ ([[ઘોડમાળ]])
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]]
* [[કીલાદ પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર]]
* [[જાનકી વન]], [[ભિનાર, વાંસદા તાલુકો|ભિનાર]]
* કોટેજ હોસ્પિટલ
* પ્રતાપ હાઇસ્કૂલ
* ટાઉન હોલ
* ઘડિયાળ ટાવર
* જલારામ મંદિર
* સદાફલ મંદિર
== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
 વાંસદા તાલુકા નજીકમાં અને દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[ગીરા ધોધ]] (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* કીલાદ પ્રકૃતિ પ્રવાસન કેન્દ્ર (Kilad Nature Education Centre)
* પદમડુંગરી ઇકો ટુરિઝમ સેન્ટર
* મહાલ ઇકો કેમ્પ સાઇટ (પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય)
* શબરી ધામ અને પંપા સરોવર
* [[સાપુતારા]] (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)
* અનાવલ શુક્લેશ્વર મહાદેવ મંદિર
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)

== આ પણ જુઓ ==
* [[વાંસદા રજવાડું]]
* [[વાંસદા (વિધાનસભા મતવિસ્તાર)]]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=264 ગુજરાત પ્રવાસન નિગમની વેબસાઇટ પર વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723203139/http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=264 |date=2009-07-23 }}
* [http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Vansada.html વાંસદા નગર વિશે માહિતી ફોલીંગરેઇન.કોમ પર]
* [http://www.gujaratplus.com/web/gujarat/wildlife/vansda_national_park.htm ગુજરાત પ્લસ ડોટકોમ પર વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વિશે માહિતી]
* [http://govtcollegevansda.com/MAIN.htm સરકારી કોલેજ, વાંસદાની વેબસાઇટ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/b/bansda.html  વાંસદા રાજ્ય (રજવાડું) વિશે માહિતી]
{{EB1911|Bansda}}

{{સ્ટબ}}

[[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]]
[[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]]
[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકો]]</text>
      <sha1>0tedc29msbx7l8petjg5s3iwxlgbplr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કણધા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9031</id>
    <revision>
      <id>901853</id>
      <parentid>901833</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T20:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>વાંસદા તાલુકાના કણધા ગામની ભૌગોલિક, શૈક્ષણિક અને પરિવહનની વિગતો ઉમેરી.</comment>
      <origin>901853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21659" sha1="fg6at0iy9vxq2b9zl7h95ucu4fxmf09" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = World#Asia#India#India Gujarat
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન (વિશ્વ / એશિયા / ભારત / ગુજરાત)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ઉનાઈ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* પોસ્ટલ પિનકોડ:* ગામનો પિનકોડ '''૩૯૬૫૮૦''' છે.
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
* પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા)
* કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા
* ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા
* સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા
* બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા
* નિશાળ ફળિયું ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી (પુસ્તકાલય)

=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. **શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર.
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:
* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ અને ઝુઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>fg6at0iy9vxq2b9zl7h95ucu4fxmf09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901854</id>
      <parentid>901853</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T20:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>કેટલી બાકી રહેલ નાની માહિતી ઉમેરી</comment>
      <origin>901854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21935" sha1="in69jcpvswkdjpvfkxssj397tnrdxxj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = World#Asia#India#India Gujarat
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન (વિશ્વ / એશિયા / ભારત / ગુજરાત)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ઉનાઈ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
* પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા)
* કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા
* ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા
* સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા
* બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા
* નિશાળ ફળિયું ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી (પુસ્તકાલય)

=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. **શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:
* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ અને ઝુઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>in69jcpvswkdjpvfkxssj397tnrdxxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901856</id>
      <parentid>901854</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T20:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળોમાં ગૂગલ મેપ લોકેશન (કોઓર્ડિનેટ્સ) ઉમેર્યા.</comment>
      <origin>901856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22529" sha1="svtkhnh5w27f1ddip9r2tt4xv2us5ux" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = World#Asia#India#India Gujarat
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન (વિશ્વ / એશિયા / ભારત / ગુજરાત)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ઉનાઈ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
* પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા)
* કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા
* ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા
* સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા
* બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા
* નિશાળ ફળિયું ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી (પુસ્તકાલય)

=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. **શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે, જેમના ભૌગોલિક સ્થાન (નકશો) નીચે મુજબ છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ) – {{coord|20.7015|N|73.4350|E|display=inline}}
* [[પીલવા ડુંગર]] – {{coord|20.7420|N|73.3850|E|display=inline}}
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]]) – {{coord|20.6750|N|73.4520|E|display=inline}}
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park) – {{coord|20.7602|N|73.4862|E|display=inline}}
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન) – {{coord|20.7712|N|73.3445|E|display=inline}}
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો – {{coord|20.9022|N|73.6425|E|display=inline}}
* કેલિયા ડેમ – {{coord|20.7780|N|73.2340|E|display=inline}} અને ઝુઝ ડેમ – {{coord|20.8250|N|73.4120|E|display=inline}}
* [[તોરણીયા ડુંગર]] – {{coord|20.6980|N|73.4980|E|display=inline}}
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન) – {{coord|20.5185|N|73.2842|E|display=inline}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>svtkhnh5w27f1ddip9r2tt4xv2us5ux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901857</id>
      <parentid>901856</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T20:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ગૂગલ મેપ લોકેન ના ખોટા કોડ કાડી નાખવામાં આવ્યો</comment>
      <origin>901857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21935" sha1="in69jcpvswkdjpvfkxssj397tnrdxxj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = World#Asia#India#India Gujarat
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન (વિશ્વ / એશિયા / ભારત / ગુજરાત)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ઉનાઈ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
* પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા)
* કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા
* ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા
* સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા
* બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા
* નિશાળ ફળિયું ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી (પુસ્તકાલય)

=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. **શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:
* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ અને ઝુઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>in69jcpvswkdjpvfkxssj397tnrdxxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901858</id>
      <parentid>901857</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T20:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નજીક ખોટા ગામ નું નામ up કર્યું</comment>
      <origin>901858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21949" sha1="ssgii31fvqzc4fdo9mpvjyiy6zz4sxl" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = World#Asia#India#India Gujarat
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન (વિશ્વ / એશિયા / ભારત / ગુજરાત)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ ખાટાઆંબા ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
* પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા)
* કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા
* ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા
* સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા
* બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા
* નિશાળ ફળિયું ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી (પુસ્તકાલય)

=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. **શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:
* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ અને ઝુઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>ssgii31fvqzc4fdo9mpvjyiy6zz4sxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901862</id>
      <parentid>901858</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T06:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>પ્રવાસન સ્થળોની યાદીમાં ગીરા ધોધ ઉમેર્યો અને ડેમની વિગતો સુધારી.</comment>
      <origin>901862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22028" sha1="fz5g7qpthzan6pgy4n6mazv68ja8kv8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = World#Asia#India#India Gujarat
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન (વિશ્વ / એશિયા / ભારત / ગુજરાત)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ ખાટાઆંબા ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
* પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા)
* કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા
* ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા
* સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા
* બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા
* નિશાળ ફળિયું ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી (પુસ્તકાલય)

=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. **શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[ગીરા ધોધ]] (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)


== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>fz5g7qpthzan6pgy4n6mazv68ja8kv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901866</id>
      <parentid>901862</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T08:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>શાળાઓ અને પુસ્તકાલય વિભાગમાં લાઈબ્રેરીની વિગતો સુધારી અને પુનરાવર્તન દૂર કર્યું.</comment>
      <origin>901866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24244" sha1="mjpwrvfciq4p4z9y03l0y4bg6guwlps" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = World#Asia#India#India Gujarat
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન (વિશ્વ / એશિયા / ભારત / ગુજરાત)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ ખાટાઆંબા ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
*  પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા):''' 
      આ ગામની સૌથી જૂની અને મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના તા. ૧૪ જૂન, ૧૯૫૫ ના રોજ કરવામાં આવી હતી. અહીં ધોરણ ૧ થી ૮ સુધીના શિક્ષણની ઉત્તમ સગવડ છે.
* '''કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* ''' ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* '''સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા:''' 
* ''' બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા: ''' 
      આ ગામની મુખ્ય માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૮૫ માં થઈ હતી. અહીં સામાન્ય પ્રવાહમાં ધોરણ ૯ થી ૧૦ તેમજ ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ (આર્ટસ) સુધીના અભ્યાસની સુંદર સગવડ ઉપલબ્ધ છે.

* ''' ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી ''' (પુસ્તકાલય):
      ગ્રામજનો અને વિદ્યાર્થીઓમાં જ્ઞાનનો વ્યાપ વધારવા તેમજ વાચન અભિરુચિ   કેળવવા માટે કાર્યરત સામુદાયિક પુસ્તકાલય. આ લાઈબ્રેરીનું નિર્માણ ગામની જૂની બાલવાડી (નંદ ઘર) ના સ્થાને સમસ્ત ગ્રામજનોના આર્થિક અને શ્રમ સહયોગથી કરવામાં આવ્યું છે, જેનું ભવ્ય ઉદ્ઘાટન તા. ૨૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ રાખવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તકાલયમાં ખાસ કરીને ગુજરાત સરકારની વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ જેવી કે ગુજરા સરકારી નોકરીઓની તૈયારી કરતા સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે પુસ્તકો અને શાંત વાતાવરણની સુંદર સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવી છે.


=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. '''શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા '''
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. ''' એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:'''
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[ગીરા ધોધ]] (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)


== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>mjpwrvfciq4p4z9y03l0y4bg6guwlps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901867</id>
      <parentid>901866</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T08:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>માત્ર ગુજરાત નક્શા મા લોકેશન રાખવામાં આવ્યુ</comment>
      <origin>901867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24221" sha1="t2mkioxxom93rnzk0dh4l7tmd4eu13z" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = #India Gujarat 
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન ( ગુજરાત / નવસારી / વાંસદા)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ ખાટાઆંબા ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
*  પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા):''' 
      આ ગામની સૌથી જૂની અને મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના તા. ૧૪ જૂન, ૧૯૫૫ ના રોજ કરવામાં આવી હતી. અહીં ધોરણ ૧ થી ૮ સુધીના શિક્ષણની ઉત્તમ સગવડ છે.
* '''કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* ''' ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* '''સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા:''' 
* ''' બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા: ''' 
      આ ગામની મુખ્ય માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૮૫ માં થઈ હતી. અહીં સામાન્ય પ્રવાહમાં ધોરણ ૯ થી ૧૦ તેમજ ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ (આર્ટસ) સુધીના અભ્યાસની સુંદર સગવડ ઉપલબ્ધ છે.

* ''' ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી ''' (પુસ્તકાલય):
      ગ્રામજનો અને વિદ્યાર્થીઓમાં જ્ઞાનનો વ્યાપ વધારવા તેમજ વાચન અભિરુચિ   કેળવવા માટે કાર્યરત સામુદાયિક પુસ્તકાલય. આ લાઈબ્રેરીનું નિર્માણ ગામની જૂની બાલવાડી (નંદ ઘર) ના સ્થાને સમસ્ત ગ્રામજનોના આર્થિક અને શ્રમ સહયોગથી કરવામાં આવ્યું છે, જેનું ભવ્ય ઉદ્ઘાટન તા. ૨૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ રાખવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તકાલયમાં ખાસ કરીને ગુજરાત સરકારની વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ જેવી કે ગુજરા સરકારી નોકરીઓની તૈયારી કરતા સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે પુસ્તકો અને શાંત વાતાવરણની સુંદર સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવી છે.


=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. '''શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા '''
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. ''' એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:'''
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[ગીરા ધોધ]] (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)


== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>t2mkioxxom93rnzk0dh4l7tmd4eu13z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901868</id>
      <parentid>901867</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T08:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>૨૦૧૧ની સત્તાવાર વસ્તી ગણતરી (Census 2011) મુજબ સાચી વસ્તી, સાક્ષરતા અને કોષ્ટક ઉમેર્યું.</comment>
      <origin>901868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27274" sha1="23qbj8ype52unci125zn4afr3qu6gom" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = #India Gujarat 
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન ( ગુજરાત / નવસારી / વાંસદા)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ ખાટાઆંબા ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
*  પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા):''' 
      આ ગામની સૌથી જૂની અને મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના તા. ૧૪ જૂન, ૧૯૫૫ ના રોજ કરવામાં આવી હતી. અહીં ધોરણ ૧ થી ૮ સુધીના શિક્ષણની ઉત્તમ સગવડ છે.
* '''કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* ''' ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* '''સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા:''' 
* ''' બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા: ''' 
      આ ગામની મુખ્ય માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૮૫ માં થઈ હતી. અહીં સામાન્ય પ્રવાહમાં ધોરણ ૯ થી ૧૦ તેમજ ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ (આર્ટસ) સુધીના અભ્યાસની સુંદર સગવડ ઉપલબ્ધ છે.

* ''' ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી ''' (પુસ્તકાલય):
      ગ્રામજનો અને વિદ્યાર્થીઓમાં જ્ઞાનનો વ્યાપ વધારવા તેમજ વાચન અભિરુચિ   કેળવવા માટે કાર્યરત સામુદાયિક પુસ્તકાલય. આ લાઈબ્રેરીનું નિર્માણ ગામની જૂની બાલવાડી (નંદ ઘર) ના સ્થાને સમસ્ત ગ્રામજનોના આર્થિક અને શ્રમ સહયોગથી કરવામાં આવ્યું છે, જેનું ભવ્ય ઉદ્ઘાટન તા. ૨૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ રાખવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તકાલયમાં ખાસ કરીને ગુજરાત સરકારની વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ જેવી કે ગુજરા સરકારી નોકરીઓની તૈયારી કરતા સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે પુસ્તકો અને શાંત વાતાવરણની સુંદર સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવી છે.


=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. '''શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા '''
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. ''' એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:'''
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.


== વસ્તી ગણતરી ==
૨૦૧૧ની ભારત સરકારની સત્તાવાર વસ્તી ગણતરી (Census 2011) મુજબ કણધા ગામની વસ્તી અને સામાજિક માળખાની વિગતો નીચે મુજબ છે:

* **કુલ વસ્તી:** ગામમાં કુલ ૭૧૫ પરિવારો વસવાટ કરે છે, જેની કુલ વસ્તી ૩,૫૪૨ છે. જેમાં ૧,૭૯૨ પુરુષો અને ૧,૭૫૦ સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૨૬માં ગામની અંદાજિત વસ્તી આશરે ૪,૩૨૧ જેટલી છે.
* **બાળકો:** ૦ થી ૬ વર્ષની ઉંમરના બાળકોની કુલ સંખ્યા ૪૮૪ છે, જે કુલ વસ્તીના ૧૩.૬૬% થાય છે. જેમાં ૨૫૯ બાળકો અને ૨૨૫ બાળકીઓ છે.
* **સાક્ષરતા દર:** ગામનો સરેરાશ સાક્ષરતા દર ૫૩.૪૪% છે. કુલ ૧,૮૯૩ સાક્ષર લોકોમાંથી ૧,૧૫૯ પુરુષો અને ૭૩૪ સ્ત્રીઓ સાક્ષર છે.
* **સામાજિક માળખું:** ગામમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) ની વસ્તી શૂન્ય (૦.૦%) છે, જ્યારે અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) એટલે કે આદિવાસી સમુદાયની વસ્તી ૩,૫૨૯ (૯૯.૬૩%) છે.
* **રોજગારી (કાર્યરત વસ્તી):** ગામમાં કુલ ૨,૦૬૨ લોકો કાર્યરત (વર્કિંગ પોપ્યુલેશન) છે, જે કુલ વસ્તીના ૫૮.૨૨% થાય છે. જેમાં ૧,૦૧૨ પુરુષો અને ૧,૦૫૦ સ્ત્રીઓ રોજગારી સાથે જોડાયેલા છે.

=== વસ્તી વિષયક કોષ્ટક (૨૦૧૧) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! શ્રેણી (Category) !! કુલ (Total) !! પુરુષ (Male) !! સ્ત્રી (Female)
|-
| '''કુલ વસ્તી''' || ૩,૫૪૨ || ૧,૭૯૨ || ૧,૭૫૦
|-
| '''બાળકો (૦-૬ વર્ષ)''' || ૪૮૪ || ૨૫૯ || ૨૨૫
|-
| '''સાક્ષરતા (Literacy)''' || ૧,૮૯૩ (૫૩.૪૪%) || ૧,૧૫૯ || ૭૩૪
|-
| '''અનુસૂચિત જાતિ (SC)''' || ૦ (૦.૦%) || ૦ || ૦
|-
| '''Anusuchit Janjati (ST)''' || ૩,૫૨૯ (૯૯.૬૩%) || ૧,૭૮૫ || ૧,૭૪૪
|-
| '''કાર્યરત વસ્તી''' || ૨,૦૬૨ (૫૮.૨૨%) || ૧,૦૧૨ || ૧,૦૫૦
|}

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[ગીરા ધોધ]] (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)


== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>23qbj8ype52unci125zn4afr3qu6gom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901869</id>
      <parentid>901868</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T09:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ચિત્રઝાંખી માટે ફોટો up કર્યા</comment>
      <origin>901869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28613" sha1="k5a20ipgzh9d9xq4ksshd4h2tv21jpl" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = #India Gujarat 
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન ( ગુજરાત / નવસારી / વાંસદા)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ ખાટાઆંબા ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
*  પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા):''' 
      આ ગામની સૌથી જૂની અને મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના તા. ૧૪ જૂન, ૧૯૫૫ ના રોજ કરવામાં આવી હતી. અહીં ધોરણ ૧ થી ૮ સુધીના શિક્ષણની ઉત્તમ સગવડ છે.
* '''કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* ''' ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* '''સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા:''' 
* ''' બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા: ''' 
      આ ગામની મુખ્ય માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૮૫ માં થઈ હતી. અહીં સામાન્ય પ્રવાહમાં ધોરણ ૯ થી ૧૦ તેમજ ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ (આર્ટસ) સુધીના અભ્યાસની સુંદર સગવડ ઉપલબ્ધ છે.

* ''' ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી ''' (પુસ્તકાલય):
      ગ્રામજનો અને વિદ્યાર્થીઓમાં જ્ઞાનનો વ્યાપ વધારવા તેમજ વાચન અભિરુચિ   કેળવવા માટે કાર્યરત સામુદાયિક પુસ્તકાલય. આ લાઈબ્રેરીનું નિર્માણ ગામની જૂની બાલવાડી (નંદ ઘર) ના સ્થાને સમસ્ત ગ્રામજનોના આર્થિક અને શ્રમ સહયોગથી કરવામાં આવ્યું છે, જેનું ભવ્ય ઉદ્ઘાટન તા. ૨૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ રાખવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તકાલયમાં ખાસ કરીને ગુજરાત સરકારની વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ જેવી કે ગુજરા સરકારી નોકરીઓની તૈયારી કરતા સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે પુસ્તકો અને શાંત વાતાવરણની સુંદર સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવી છે.


=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. '''શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા '''
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. ''' એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:'''
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.


== વસ્તી ગણતરી ==
૨૦૧૧ની ભારત સરકારની સત્તાવાર વસ્તી ગણતરી (Census 2011) મુજબ કણધા ગામની વસ્તી અને સામાજિક માળખાની વિગતો નીચે મુજબ છે:

* **કુલ વસ્તી:** ગામમાં કુલ ૭૧૫ પરિવારો વસવાટ કરે છે, જેની કુલ વસ્તી ૩,૫૪૨ છે. જેમાં ૧,૭૯૨ પુરુષો અને ૧,૭૫૦ સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૨૬માં ગામની અંદાજિત વસ્તી આશરે ૪,૩૨૧ જેટલી છે.
* **બાળકો:** ૦ થી ૬ વર્ષની ઉંમરના બાળકોની કુલ સંખ્યા ૪૮૪ છે, જે કુલ વસ્તીના ૧૩.૬૬% થાય છે. જેમાં ૨૫૯ બાળકો અને ૨૨૫ બાળકીઓ છે.
* **સાક્ષરતા દર:** ગામનો સરેરાશ સાક્ષરતા દર ૫૩.૪૪% છે. કુલ ૧,૮૯૩ સાક્ષર લોકોમાંથી ૧,૧૫૯ પુરુષો અને ૭૩૪ સ્ત્રીઓ સાક્ષર છે.
* **સામાજિક માળખું:** ગામમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) ની વસ્તી શૂન્ય (૦.૦%) છે, જ્યારે અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) એટલે કે આદિવાસી સમુદાયની વસ્તી ૩,૫૨૯ (૯૯.૬૩%) છે.
* **રોજગારી (કાર્યરત વસ્તી):** ગામમાં કુલ ૨,૦૬૨ લોકો કાર્યરત (વર્કિંગ પોપ્યુલેશન) છે, જે કુલ વસ્તીના ૫૮.૨૨% થાય છે. જેમાં ૧,૦૧૨ પુરુષો અને ૧,૦૫૦ સ્ત્રીઓ રોજગારી સાથે જોડાયેલા છે.

=== વસ્તી વિષયક કોષ્ટક (૨૦૧૧) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! શ્રેણી (Category) !! કુલ (Total) !! પુરુષ (Male) !! સ્ત્રી (Female)
|-
| '''કુલ વસ્તી''' || ૩,૫૪૨ || ૧,૭૯૨ || ૧,૭૫૦
|-
| '''બાળકો (૦-૬ વર્ષ)''' || ૪૮૪ || ૨૫૯ || ૨૨૫
|-
| '''સાક્ષરતા (Literacy)''' || ૧,૮૯૩ (૫૩.૪૪%) || ૧,૧૫૯ || ૭૩૪
|-
| '''અનુસૂચિત જાતિ (SC)''' || ૦ (૦.૦%) || ૦ || ૦
|-
| '''Anusuchit Janjati (ST)''' || ૩,૫૨૯ (૯૯.૬૩%) || ૧,૭૮૫ || ૧,૭૪૪
|-
| '''કાર્યરત વસ્તી''' || ૨,૦૬૨ (૫૮.૨૨%) || ૧,૦૧૨ || ૧,૦૫૦
|}

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[ગીરા ધોધ]] (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)

== ચિત્રઝાંખી ==

[[File:Primary Vidyamandir School.jpg|thumb|પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા]]

[[File:Girijan Secondary School.jpg|thumb|ગિરિજન માધ્યમિક શાળા]]

[[File:Celebrating the day at Kandha Primary School.jpg|thumb|કણધા પ્રાથમિક શાળામાં દિવસને ઉજવવામાં]]

[[File:Traditional farming with bullocks in Kanadha village, Vansda.jpg|thumb|right|300px|'''કણધા ગામમાં પરંપરાગત ખેતી:''' ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન લાકડાના હળ અને બળદની જોડી વડે ખેતર ખેડતા સ્થાનિક આદિવાસી ખેડૂત.]]

[[File:Eklavya Kumar Hostel.jpg|thumb|એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય]]

[[File:Samarpada Paliyan School.jpg|thumb|સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા]]

[[File:Holika Dahan kandha.jpg|thumb|હોલિકા દહન કણધા]]

[[File:Bhadra Hills.jpg|thumb|ભદ્રા ડુંગર]]

[[File:Saptashrungi Mata Temple Bhadra Dungar.jpg|thumb|સપ્તશ્રૃંગી માતા મંદિર ભદ્રા ડુંગર]]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>k5a20ipgzh9d9xq4ksshd4h2tv21jpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901870</id>
      <parentid>901869</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T10:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JADAV BHARGAV RATILAL</username>
        <id>87915</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Photo upload</comment>
      <origin>901870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28918" sha1="ar1ma0vhoqdqp9xyxfgal2qan6yw4bc" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = કણધા
| settlement_type         = ગામ
| pushpin_map             = #India Gujarat 
| pushpin_label_position  = right
| pushpin_map_caption     = કણધા ગામનું નકશામાં સ્થાન ( ગુજરાત / નવસારી / વાંસદા)
| coordinates             = {{coord|20.632801|N|73.327527|E|display=inline,title}}
| subdivision_type        = દેશ
| subdivision_name        = {{flag|ભારત}}
| subdivision_type1       = રાજ્ય
| subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
| subdivision_type2       = જિલ્લો
| subdivision_name2       = [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]]
| subdivision_type3       = [[તાલુકો]]
| subdivision_name3       = [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]]
| unit_pref               = Metric
| elevation_m             = 130
| population_total        = 
| population_as_of        = ૨૦૧૧
| timezone1               = ભારતીય માનક સમય
| utc_offset1             = +૫:૩૦
| postal_code_type        = [[પોસ્ટલ ઇન્ડેક્સ નંબર|પિનકોડ]]
| postal_code             = 396580
| registration_plate      = GJ-21
}}

'''કણધા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[દક્ષિણ ગુજરાત]] ભૌગોલિક વિસ્તારના [[નવસારી જિલ્લો|નવસારી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા તાલુકામાં]] આવેલું પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલું સુંદર અને સરહદી ગામ છે. આ ગામ [[ ખાટાઆંબા ]]થી નજીક આવેલું છે. કણધા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી સમુદાયના લોકો વસવાટ કરે છે.

== ભૌગોલિક સ્થાન ==
કણધા ગામની ફરતે નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જે આ ગામને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય બક્ષે છે. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ ગામ સીધી લીટીમાં અરબી સમુદ્રથી આશરે ૪૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આ ગામ આશરે ૧૩૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર વસેલું છે.

=== પાડોશી ગામો ===
કણધા ગામની આસપાસ નીચે મુજબના મુખ્ય પાડોશી ગામો આવેલા છે:
* ખાટાઆંબા
* બેડમલ
* ચોંઢા
* મોળાઆંબા

== મુખ્ય રસ્તાઓ અને અંતર ==
=== મુખ્ય માર્ગો ===
૧. વાંસદા - કણધા રોડ: આ રોડ ગામને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]] શહેર સાથે જોડે છે.
૨. કણધા - ચોંઢા રોડ: આ રોડ ગામથી નીકળીને ચોંઢા ગામ તરફ અને આગળ વલસાડ તથા નવસારી તરફ જતા મુખ્ય રસ્તાઓને જોડે છે.
૩. કણધા – મોલા આંબા રોડ: આ રસ્તો કણધાને નજીકના મોલા આંબા ગામ અને તેની આગળ મહારાષ્ટ્રની સરહદ તરફ જતા પર્વતીય વિસ્તારો સાથે જોડે છે.

=== મુખ્ય અંતર (રોડ માર્ગે) ===
* કણધા થી વાંસદા: ૧૭ કિમી
* કણધા થી વલસાડ: ૪૮ કિમી
* કણધા થી નવસારી: ૬૬ કિમી
* અરબી સમુદ્ર (રોડ માર્ગે): આશરે ૭૦ થી ૯૦ કિમી
== પરિવહન સુવિધા ==
ગામમાં આવા-જવા માટે સરકારી તેમજ ખાનગી વાહનોની સારી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે:

* સરકારી બસ સેવા: ગામમાં રોજ સવારે અને બપોરે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) ની સરકારી બસો આવે છે, જે કણધાને મુખ્ય તાલુકા મથક [[વાંસદા]], ચોંઢા અને [[ધરમપુર]] જેવા નજીકના શહેરો સાથે જોડે છે.
* ખાનગી પરિવહન:આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્તરે રોજિંદી અવરજવર માટે ખાનગી રિક્ષા (પેસેન્જર રિક્ષા) અને જીપ જેવા વાહનો પણ નિયમિત મળી રહે છે.

== વહીવટી માળખું અને પાયાની સવલતો ==
* સ્થાનિક શાસન:કણધા ગામ પોતાની સ્વતંત્ર ગ્રામ પંચાયત તરીકે કાર્ય કરે છે. ગામમાં વહીવટી સરળતા માટે પંચાયતઘરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
* '''પોસ્ટલ પિનકોડ'': ગામનો પિનકોડ ૩૯૬૫૮૦ છે.'''
* પીવાના પાણીના સ્ત્રોત: મોટાભાગના ગ્રામજનો પીવાના પાણી માટે ઘરગથ્થુ નળ કનેક્શન (પાઈપલાઈન), બોરવેલ, હેન્ડપંપ, જાહેર નળ અને સામુદાયિક કૂવા પર આધાર રાખે છે. (નોંધ: ઉનાળાના અંતિમ દિવસોમાં ગામમાં કેટલીકવાર પાણીની તંગી જોવા મળે છે).
* આરોગ્ય સુવિધા: ગ્રામજનોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધા માટે ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC) ઉપલબ્ધ છે.

== શૈક્ષણિક સુવિધાઓ ==
ગામમાં પાયાના શિક્ષણથી લઈને માધ્યમિક શિક્ષણ અને પુસ્તકાલયની ઉત્તમ સગવડો છે:

=== નંદ ઘર (બાલવાડી / આંગણવાડી) ===
બાળકોના પ્રારંભિક વિકાસ અને પોષણ માટે ગામના વિવિધ ફળિયામાં આંગણવાડીઓ આવેલી છે:
* બારી ફળિયું નંદ ઘર
* કેળીપાણી ફળિયું નંદ ઘર
* ખોરા ફળિયું નંદ ઘર
* પાણીખડક ફળિયું નંદ ઘર

=== શાળાઓ અને પુસ્તકાલય ===
*  પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા (મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા):''' 
      આ ગામની સૌથી જૂની અને મુખ્ય પ્રાથમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના તા. ૧૪ જૂન, ૧૯૫૫ ના રોજ કરવામાં આવી હતી. અહીં ધોરણ ૧ થી ૮ સુધીના શિક્ષણની ઉત્તમ સગવડ છે.
* '''કેળીપાણી ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* ''' ખોરા ફળિયું વર્ગ શાળા: '''
* '''સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા:''' 
* ''' બારી ફળિયું ગિરિજન માધ્યમિક શાળા: ''' 
      આ ગામની મુખ્ય માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા છે, જેની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૮૫ માં થઈ હતી. અહીં સામાન્ય પ્રવાહમાં ધોરણ ૯ થી ૧૦ તેમજ ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ (આર્ટસ) સુધીના અભ્યાસની સુંદર સગવડ ઉપલબ્ધ છે.

* ''' ભગવાન બિરસામુંડા સાર્વજનિક લાઈબ્રેરી ''' (પુસ્તકાલય):
      ગ્રામજનો અને વિદ્યાર્થીઓમાં જ્ઞાનનો વ્યાપ વધારવા તેમજ વાચન અભિરુચિ   કેળવવા માટે કાર્યરત સામુદાયિક પુસ્તકાલય. આ લાઈબ્રેરીનું નિર્માણ ગામની જૂની બાલવાડી (નંદ ઘર) ના સ્થાને સમસ્ત ગ્રામજનોના આર્થિક અને શ્રમ સહયોગથી કરવામાં આવ્યું છે, જેનું ભવ્ય ઉદ્ઘાટન તા. ૨૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ રાખવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તકાલયમાં ખાસ કરીને ગુજરાત સરકારની વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ જેવી કે ગુજરા સરકારી નોકરીઓની તૈયારી કરતા સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે પુસ્તકો અને શાંત વાતાવરણની સુંદર સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવી છે.


=== છાત્રાલયો (હોસ્ટેલ) ===
૧. '''શ્રી જ્યોતિ કન્યા છાત્રાલય,કણધા '''
* મંજૂરી તારીખ: ૩૧/૦૩/૨૦૦૨
* સંચાલક સંસ્થા: શ્રી વલસાડ જિલ્લા આદિવાસી યુવક મંડળ, કણધા.

૨. ''' એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય:'''
* સ્થાન: નિશાળ ફળિયું, કણધા
* સ્થાપના: ૨૧ જૂન, ૧૯૬૮
* સંચાલક સંસ્થા: વાંસદા તાલુકા સેવા સંઘ
* ક્ષમતા: દર વર્ષે આશરે ૭૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને રહેવા-જમવાની અને અભ્યાસની સુવિધા પુરી પાડે છે.

== ટેલિકોમ અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી ==
* મોબાઈલ ટાવર: ગામના સ્થાનિક યુવાનોના સક્રિય સહયોગથી વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સૌપ્રથમ BSNL 3G નો ટાવર આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 4G નો નવો અને મોટો ટાવર પણ મંજૂર કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. જો કે, વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને તકનીકી કારણોસર સમગ્ર ગામમાં હજુ સરખી રીતે નેટવર્ક મળતું નથી. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં Jio, Airtel અને Vodafone નું નેટવર્ક સારું મળી રહે છે.
* ફાઇબર ઇન્ટરનેટ:વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સ્થાનિક યુવાનોના પ્રયાસોથી BSNL ફાઇબર ઇન્ટરનેટ આવ્યું હતું, જે આંતરિક તકનીકી કેટલાક દિવસે કારણે બંધ રહે છે.

== અર્થતંત્ર, ખેતી અને આજીવિકા ==
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, પશુપાલન અને ખેતમજૂરી છે. આ ઉપરાંત લોકો સરકારી/ખાનગી નોકરીઓ, હસ્તકલા અને મરઘા-પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મ) જેવા વ્યવસાયો સાથે પણ જોડાયેલા છે.
* ખેતી અને મુખ્ય પાકો:અહીં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]] (મુખ્ય પાક), શેરડી, તુવર, કેરી અને વિવિધ કઠોળની ખેતી થાય છે.
* આધુનિક શાકભાજીની ખેતી: ચીલાચાલુ ખેતી ઉપરાંત અહીંના ખેડૂતો આધુનિક પદ્ધતિથી મોટા પાયે શાકભાજી જેવા કે ગિલોડા (ટિંડોળા), મરચાં, રીંગણ અને કારેલાં ઉગાડે છે.
* ખેતીમાં આધુનિકતા:અહીંના ખેડૂતો પરંપરાગત હળની સાથે આધુનિક ટ્રેક્ટરો અને પાણી બચાવવા માટે ટપક [[ સિંચાઈ પદ્ધતિ ]] નો ઉપયોગ કરે છે.
* પશુપાલન: પશુપાલન એ અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ છે. ગામમાં દૂધ એકત્રિત કરવા માટે *દૂધની ડેરી ની સુંદર વ્યવસ્થા આવેલી છે.

== લોકજીવન, ભાષા અને સંસ્કૃતિ ==
* સ્વભાવ:ગામના લોકો ખૂબ જ સરળ, મહેનતુ અને શાંત સ્વભાવના છે.
* ભાષા/બોલી:અહીંના લોકો મુખ્યત્વે ગુજરાતી ભાષા તેમજ સ્થાનિક સ્તરે કુકણા (કુકણી)બોલે છે.
* નારી સશક્તિકરણ: ગામની સ્ત્રીઓ ઘરકામ અને ખેતીની સાથે-સાથે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને શિક્ષિકા અને ડૉક્ટર જેવા સન્માનજનક પદો પર સેવા આપી રહી છે.
* પરંપરાગત પહેરવેશ: પુરુષોમાં ધોતી, કેડિયું, કમીઝ (શર્ટ) અને ખેસાડો (ખેસ) તથા સ્ત્રીઓમાં પરંપરાગત ઘરેણાં તરીકે બાંગડી (બંગડી) અને મંગળસૂત્ર મુખ્ય છે.
* પરંપરાગત ભોજન:અહીંના લોકો રોજિંદા ભોજનમાં મુખ્યત્વે ચોખાના રોટલા, શાક, દાળ અને ભાતનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ શુદ્ધ સાત્વિક ગુજરાતી થાળી ઉપરાંત સ્થાનિક પરંપરાગત વાનગીઓ તરીકે નાગલીના રોટલા (નાચણી) અને અડદની દાળ ખૂબ જ હોંશે આરોગે છે.

== મુખ્ય ઉત્સવો અને મેળા ==
* હનુમાન જયંતિ મેળો: ચૈત્ર પૂનમ (એપ્રિલ મહિનો) ના રોજ ગામના હનુમાનજી મંદિરે ભવ્ય મેળો અને ધાર્મિક ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં સમગ્ર ગ્રામજનો ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે.
* દેવ દિવાળી અને મેળો: સામરપાડા વિસ્તારમાં ચૈત્ર પૂનમના દિવસે રાત્રિ મેળો ભરાય છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો ડી.જે. (DJ) ના તાલે પરંપરાગત નૃત્યનો આનંદ માણે છે.
* ચોમાસાના ઉત્સવો: પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા આ ગામમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રકૃતિને આવકારતા સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિના પરંપરાગત ઉત્સવો અને મેળાઓ હોંશે ઉજવવામાં આવે છે.
* દશેરા (રાવણ દહન): અસત્ય પર સત્યના વિજયના પ્રતીક સમો દશેરાનો તહેવાર ગામમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે અને રાત્રે રાવણ દહનનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવે છે.
* નાતાલ (ક્રિસમસ): ગામમાં નાતાલ (ક્રિસમસ) નો તહેવાર પણ ખૂબ જ ભક્તિભાવ અને આનંદ-ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
* અન્ય ધાર્મિક ઉત્સવો: આ ઉપરાંત ગામમાં ગણેશોત્સવ (ગણેશ ચતુર્થી), નવરાત્રિ અને મહા શિવરાત્રી જેવા પવિત્ર તહેવારોની પણ ખૂબ જ ધામધૂમથી અને ભવ્ય રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે.

== જોવાલાયક અને ધાર્મિક સ્થળો ==
* હનુમાનજી મંદિર: ગામની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
* શિવજી મંદિર:ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું સ્થાનક.
* [[ભદ્રા ડુંગર]]: આ ગામનું મુખ્ય ટેકરીઓ પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. અહીં પર્વત પર પ્રખ્યાત '''સપ્તશૃંગી માતાનું મંદિર''' આવેલું છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૨૩૦ મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલ છે.

== સરકારી તેમજ સ્થાનિક વેપાર અને પૂરક સુવિધાઓ ==
ગામમાં રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે નીચે મુજબની નાની-મોટી દુકાનો અને વ્યવસાયો વિકસ્યા છે:
* સાપ્તાહિક હાટ બજાર: ગામમાં આસપાસના વિસ્તારના લોકોની જરૂરિયાત માટે દર બુધવારે સાપ્તાહિક હાટ બજાર ભરાય છે.
*પોસ્ટ ઓફિસ
* SUB CENTER (પેટા-આરોગ્ય કેન્દ્ર) કણધા
* નવી પંડિત દીનદયાલ ગ્રાહક ભંડાર
* કરિયાણાની દુકાનો અને જથ્થાબંધ શાકભાજી ખરીદી કેન્દ્ર.
* સીએસસી (CSC) ડિજિટલ સેન્ટર,પુસ્તકો ની દુકાન. 
* એગ્રો અને વલાદ (ખાતર-બિયારણ) ની દુકાનો.
* અનાજ દળવાની ઘંટી અને રાઈસ મિલ (ડાંગર સાફ કરવાની મિલ).
* બાઈક ગેરેજ અને વાહન ધોવા માટેનું વોશિંગ સેન્ટર.
* ઇલેક્ટ્રિકલ સાધનો તેમજ બોરવેલ મોટર રિપેરિંગની દુકાન.
* દરજી કામ (ટેલરિંગ) ની દુકાનો.
* ખાણી-પીણીમાં ચા-નાસ્તાની લારીઓ અને પાણીપુરીની દુકાન.
* ચિકન સેન્ટર (માંસાહારની દુકાન).

== જીવવૈવિધ્ય (સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) ==
ભદ્રા ડુંગર અને આસપાસનો ફોરેસ્ટ (જંગલ) વિસ્તાર પ્રકૃતિથી સમૃદ્ધ હોવાને કારણે અહીં વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે:
* મુખ્ય વૃક્ષો: સાગ, સીસમ, અર્જુન સાદડો, કેસુડો (ખાખરો), નીલગિરિ, મહુડો (મોવડો) અને પીપળો.
* જંગલી શાકભાજી: દિગડી, સેવળા, ભોપીડ, સીતા અળીમ, અલીએ અને વાસદી (વાંસની કૂંપળો).
* જંગલી અને સ્થાનિક ફળો: કરમદા, સીતાફળ, જાંબુ, અળવા, તેબરું (ટીમરુ), બેલ (બીલીફળ), કાકડા, ખાટી - મીઠી આંબલી, બોર, જનબરુક અને આલ.
* પશુ-પંખીઓ:જંગલી ભુંડ (ડુકર), વાંદરા, જંગલી બિલાડી, સસલાં, મોર, ચકલી, સુગરી, ઘુવડ, હોલો/કુહૂ અને કોયલ.


== વસ્તી ગણતરી ==
૨૦૧૧ની ભારત સરકારની સત્તાવાર વસ્તી ગણતરી (Census 2011) મુજબ કણધા ગામની વસ્તી અને સામાજિક માળખાની વિગતો નીચે મુજબ છે:

* **કુલ વસ્તી:** ગામમાં કુલ ૭૧૫ પરિવારો વસવાટ કરે છે, જેની કુલ વસ્તી ૩,૫૪૨ છે. જેમાં ૧,૭૯૨ પુરુષો અને ૧,૭૫૦ સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૨૬માં ગામની અંદાજિત વસ્તી આશરે ૪,૩૨૧ જેટલી છે.
* **બાળકો:** ૦ થી ૬ વર્ષની ઉંમરના બાળકોની કુલ સંખ્યા ૪૮૪ છે, જે કુલ વસ્તીના ૧૩.૬૬% થાય છે. જેમાં ૨૫૯ બાળકો અને ૨૨૫ બાળકીઓ છે.
* **સાક્ષરતા દર:** ગામનો સરેરાશ સાક્ષરતા દર ૫૩.૪૪% છે. કુલ ૧,૮૯૩ સાક્ષર લોકોમાંથી ૧,૧૫૯ પુરુષો અને ૭૩૪ સ્ત્રીઓ સાક્ષર છે.
* **સામાજિક માળખું:** ગામમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) ની વસ્તી શૂન્ય (૦.૦%) છે, જ્યારે અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) એટલે કે આદિવાસી સમુદાયની વસ્તી ૩,૫૨૯ (૯૯.૬૩%) છે.
* **રોજગારી (કાર્યરત વસ્તી):** ગામમાં કુલ ૨,૦૬૨ લોકો કાર્યરત (વર્કિંગ પોપ્યુલેશન) છે, જે કુલ વસ્તીના ૫૮.૨૨% થાય છે. જેમાં ૧,૦૧૨ પુરુષો અને ૧,૦૫૦ સ્ત્રીઓ રોજગારી સાથે જોડાયેલા છે.

=== વસ્તી વિષયક કોષ્ટક (૨૦૧૧) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! શ્રેણી (Category) !! કુલ (Total) !! પુરુષ (Male) !! સ્ત્રી (Female)
|-
| '''કુલ વસ્તી''' || ૩,૫૪૨ || ૧,૭૯૨ || ૧,૭૫૦
|-
| '''બાળકો (૦-૬ વર્ષ)''' || ૪૮૪ || ૨૫૯ || ૨૨૫
|-
| '''સાક્ષરતા (Literacy)''' || ૧,૮૯૩ (૫૩.૪૪%) || ૧,૧૫૯ || ૭૩૪
|-
| '''અનુસૂચિત જાતિ (SC)''' || ૦ (૦.૦%) || ૦ || ૦
|-
| '''Anusuchit Janjati (ST)''' || ૩,૫૨૯ (૯૯.૬૩%) || ૧,૭૮૫ || ૧,૭૪૪
|-
| '''કાર્યરત વસ્તી''' || ૨,૦૬૨ (૫૮.૨૨%) || ૧,૦૧૨ || ૧,૦૫૦
|}

== નજીકના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો ==
કણધા ગામની નજીકમાં દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળો આવેલા છે:

* [[અજમલગઢ]] (ઐતિહાસિક સ્થળ)
* [[પીલવા ડુંગર]]
* વાંગણ ([[આંકડા ધોધ]])
* [[ગીરા ધોધ]] (પ્રખ્યાત કુદરતી ધોધ)
* [[વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] (Vansda National Park)
* [[જાનકી વન]] (સાંસ્કૃતિક વન)
* પૂર્ણા વન્યજીવ અભયારણ્ય નજીકના વન્ય વિસ્તારો
* કેલિયા ડેમ
* ઝૂઝ ડેમ
* [[તોરણીયા ડુંગર]]
* વિલ્સન હિલ (પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન)

== ચિત્રઝાંખી ==

[[File:Primary Vidyamandir School.jpg|thumb|પ્રાથમિક વિદ્યામંદિર શાળા]]

[[File:Girijan Secondary School.jpg|thumb|ગિરિજન માધ્યમિક શાળા]]

[[File:Celebrating the day at Kandha Primary School.jpg|thumb|કણધા પ્રાથમિક શાળામાં દિવસને ઉજવવામાં]]

[[File:Traditional farming with bullocks in Kanadha village, Vansda.jpg|thumb|right|300px|'''કણધા ગામમાં પરંપરાગત ખેતી:''' ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન લાકડાના હળ અને બળદની જોડી વડે ખેતર ખેડતા સ્થાનિક આદિવાસી ખેડૂત.]]

[[File:Eklavya Kumar Hostel.jpg|thumb|એકલવ્ય કુમાર છાત્રાલય]]

[[File:Samarpada Paliyan School.jpg|thumb|સામરપાડા ફળિયું વર્ગ શાળા]]

[[File:Holika Dahan kandha.jpg|thumb|હોલિકા દહન કણધા]]

[[File:Bhadra Hills.jpg|thumb|ભદ્રા ડુંગર]]

[[File:Saptashrungi Mata Temple Bhadra Dungar.jpg|thumb|સપ્તશ્રૃંગી માતા મંદિર ભદ્રા ડુંગર]]

[[File:Evening view of Bhadra Hills.jpg|thumb|ભદ્રા ડુંગર પર સાજનુ દૃશ્ય]]

[[File:Hanumanji Temple , Kandha.jpg|thumb|હનુમાનજી મંદિર, કણધા]]

[[File:Three roads in Kandha.jpg|thumb|કણધા ત્રણ રસ્તા]]

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{નવસારી જિલ્લાના ગામો}}
{{વાંસદા તાલુકાના ગામો}}
{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વાંસદા તાલુકાનાં ગામો]]
[[શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતના ગામો]]</text>
      <sha1>ar1ma0vhoqdqp9xyxfgal2qan6yw4bc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>રોમાનિયા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17194</id>
    <revision>
      <id>901855</id>
      <parentid>900385</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T20:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241181" sha1="4m5i06024xciv365sj9244c64acrmk8" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું દેશ
|native_name = ''રોમૅનિયા''
|conventional_long_name = રોમૅનિયા
|common_name = રોમૅનિયા
|image_flag = Flag of Romania.svg 
|image_coat = Coat of arms of Romania.svg 
|image_map = LocationRomania.png 
|national_motto = કાંઈ નહીં 
|national_anthem = ''[[Deşteaptă-te, române!]]'') 
|official_languages = [[રોમૅનિયન ભાષા|રોમૅનિયન]]&lt;sup&gt;૧&lt;/sup&gt;
|government_type = [[સંસદીય લોકશાહી]] 
|capital = [[બુખારેસ્ટ]] 
|coordinates = {{Coord|44|25|N|26|06|E|type:city}}
|largest_city = બુખારેસ્ટ
|leader_titles = [[રોમૅનિયાના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] &lt;br /&gt; [[રોમૅનિયાના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] 
|leader_names = [[ટ્રાઈઆન બૉસેસ્કુ]] &lt;br /&gt; [[કૉલીન પૉપેસ્કુ-ત્ઑરિસેનુ]] 
|area_rank = ૮૧મો 
|area_km2 = 238,397
|percent_water = ૩% 
|population_estimate_year = જુલાઈ ૨૦૦૬ 
|population_estimate = ૨૨,૩૦૩,૫૫૨ &lt;!--CIA Factbook estimate for ૨૦૦૬--&gt;
|population_estimate_rank = ૫૦મો &lt;!--CIA Factbook ranking--&gt;
|population_census_year = ૨૦૦૨ 
|population_census = ૨૧,૬૮૦,૯૭૪ 
|population_density = ૯૩.૭ 
|population_densitymi² = ૨૪૨.૬&lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
|population_density_rank = ૭૯મો 
|GDP_PPP_year= ૨૦૦૬ 
|GDP_PPP = $૨૫૩.૪ બિલિયન{{fact}} &lt;!-- from EU report on ROMANIA, regular annual report--&gt; &lt;!--Please put link to source since it is not consistent with the data used in the countries list--&gt;
|GDP_PPP_rank = ૪૩rd 
|GDP_PPP_per_capita = ૧૧,૫૫૧{{fact}} &lt;!-- from EU report on ROMANIA, regular annual report --&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = ૬૭મો 
|HDI_year = ૨૦૦૫ |
|HDI = 0.792 |
|HDI_rank = ૬૪મો |
|HDI_category = &lt;font color=&quot;#ffcc૦૦&quot;&gt;medium&lt;/font&gt; |
|sovereignty_type = [[સ્વતંત્રતા]] 
|established_events = - Declared&lt;br /&gt; - માન્યતા 
|established_dates = [[૧૦ મે]], [[૧૮૭૭]] &lt;sup&gt;૨&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;[[૧૩ જુલાઈ]], [[૧૮૭૮]] &lt;sup&gt;૩&lt;/sup&gt; 
|currency = [[રોમૅનિયન લ્યુ|લ્યુ]]
|currency_code = RON 
|time_zone= [[Eastern European Time|EET]] 
|utc_offset= +૨ 
|time_zone_DST= [[Eastern European Summer Time|EEST]] |utc_offset_DST= +૩ 
|cctld= [[.ro]] 
|calling_code = ૪૦ 
|footnotes= 
&lt;sup&gt;૧&lt;sup&gt;Other languages, such as [[Hungarian language|Hungarian]], [[રોમાની]], [[Ukrainian language|Ukrainian]] and [[Serbian language|Serbian]], are co-official at various local levels.&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;૨&lt;/sup&gt; [[Romanian War of Independence]]&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;૩&lt;/sup&gt; [[Treaty of Berlin, ૧૮૭૮|Treaty of Berlin]]
}}
'''રોમાનિયા''' (પ્રાચીન: '''રુમાનીયા''' , '''રોઉમેનીયા''') જે દક્ષિણપૂર્વ અને મધ્‍ય યુરોપમાં, બાલ્‍કન દ્વિપકલ્‍પની ઉત્તરમાં, દાન્યુબના નીચેના વિસ્‍તારમાં, કાર્પેથીયન આર્કની અંદર અને બહારના ભાગમાં, [[કાળો સમુદ્ર|કાળા સમુદ્ર]]ની સીમા પર સ્‍થિત દેશ છે. દાન્યુબ ડેલ્ટાનો લગભગ સમગ્ર પ્રદેશ તેના વિસ્તારમાં આવેલો છે. પશ્ચિમે તેની સરહદો [[હંગેરી]] અને સર્બિયા સાથે, ઉત્તર-પૂર્વમાં [[યૂક્રેઇન]] અને રીપબ્લિક ઓફ મોલ્ડોવા સાથે અને દક્ષિણમાં [[બલ્ગેરિયા]] સાથે જોડાયેલી છે.

પ્રદેશના નોંધાયેલા ઇતિહાસમાં ડેસિઅન્સ, રોમન સામ્રાજ્ય, બલ્ગેરિયન સામ્રાજ્ય, હંગેરીયન રાજ્ય અને ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્યના શાસનકાળનો સમાવેશ થાય છે. 1859માં મોલ્ડેવિયા અને વલ્લાચિયાના વિલિનિકરણ દ્વારા રાષ્ટ્ર-રાજ્ય તરીકે દેશની રચના થઈ અને 1878માં તેણે પોતાના સ્વાતંત્ર્યની સ્વીકૃતિ મેળવી. બાદમાં 1918 ટ્રાન્સિલ્વેનિયા, બુકોવિના અને બેસ્સાર્બિયા તેઓ સાથે જોડાયા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધના અંત વખતે તેના પ્રદેશના વિસ્તારો (હાલના [[મોલ્ડોવા|મોલ્ડેવા]] પ્રદેશો) પર USSRનો કબજો હતો અને રોમાનિયા વોર્સો સંધિનું સભ્ય બન્યુ હતું. 1989માં લોખંડી દીવાલના પતન સાથે રોમાનિયાએ રાજકીય તથા આર્થિક સુધારાઓની શ્રેણીબદ્ધ શરૂઆત કરી. ક્રાંતિ બાદની આર્થિક સમસ્યાઓના એક દસકા બાદ રોમાનિયાએ 2005માં સપાટ કર દર જેવા નિમ્ન આર્થિક સુધારા કર્યા અને જાન્યુઆરી 1, 2007માં યુરોપીયન યુનિયનમાં જોડાયુ. યુરોપીયન સંઘના દેશો પૈકી રોમાનિયામાં આવકનું પ્રમાણ ઘણુ નીચુ હતું ત્યારે સુધારાઓથી વૃદ્ધિની ઝડપ વધી. હવે રોમાનિયા ઉચ્ચ-મધ્યમ આવક ધરાવતા અર્થતંત્રનો દેશ છે.

યુરોપીય સંઘના સભ્ય દેશોમાં રોમાનિયા પાસે 9મો સૌથી મોટો વિસ્તાર અને 7મા ક્રમે સૌથી વિશાળ વસતી (21.5 મિલિયન લોકો)&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{Citeweb|publisher=Romanian National Institute of Statistics|title=Romanian Statistical Yearbook|year=2007|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/en/cp2.pdf|format=PDF|access-date=2008-01-20}}&lt;/ref&gt; છે. તેનું પાટનગર અને સૌથી મોટુ શહેર બુકારેસ્ટ છે ({{lang-ro|Bucureşti}} {{IPA-ro|bukuˈreʃtʲ||Ro-Bucureşti.ogg}}), જે યુરોપીય સંઘમાં છઠ્ઠુ સૌથી મોટુ શહેર છે અને ત્યાં 1.9 મિલિયન લોકો વસે છે. 2007માં ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના શહેર સિબિઉની સંસ્કૃતિના યુરોપીયન પાટનગર તરીકે પસંદગી કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{citeweb|publisher=The Selection Panel for the European Capital of Culture (ECOC) 2007|title=Report on the Nominations from Luxembourg and Romania for the European Capital of Culture 2007|date=2004-04-05|url=http://ec.europa.eu/culture/pdf/doc670_en.pdf|format=pdf|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયા માર્ચ 29, 2004ના રોજ નાટો (NATO)માં પણ જોડાયુ હતુ અને તે લેટિન યુનિયન, OSCEના ફ્રાન્કોફોનીનું, લેટિન સંઘનું સભ્ય પણ છે અને CPLPનું સહયોગી સભ્ય છે. રોમાનિયા એ અર્ધ-પ્રમુખશાહી સંઘીય રાજ્ય છે.

== વ્યુત્પત્તિ ==
''રોમાનિયા'' નું નામ ({{lang-ro|România}}) {{lang-lat|Romanus}} ([[પ્રાચીન રોમ|રોમન]]) પરથી આવ્યુ છે {{lang-ro|român}}.&lt;ref&gt; [http://dexonline.ro/search.php?cuv=rom%C3%A2n રોમાનિયન ભાષાની સમજ આપતી ડિક્શનરી, 1998; ન્યૂ એક્સપ્લેનેટરી ડિક્શનરી ઓફ રોમાનિયન લેન્ગવેજ, 2002]&lt;/ref&gt; રોમાનિયાનો પોતાની જાતને ''રોમાનુસ'' ના વંશજ કહે છે ({{lang-ro|Român/Rumân}}) તે હકીકતનો ઉલ્લેખ 16મી સદીમાં ઘણા લેખકોએ કર્યો છે, જેમાં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા, મોલ્ડેવિયા અને વાલ્લેચિયામાં પ્રવાસ કરતા ઈટાલિયન માનવશાસ્ત્રીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{citebook|quote=&quot;nunc se Romanos vocant&quot;|author=Andréas Verres|title=Acta et Epistolae|volume=I|pages=243}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|quote=&quot;...si dimandano in lingua loro Romei...se alcuno dimanda se sano parlare in la lingua valacca, dicono a questo in questo modo: Sti Rominest ? Che vol dire: Sai tu Romano,...&quot;|author=Cl. Isopescu|title=Notizie intorno ai romeni nella letteratura geografica italiana del Cinquecento|journal=Bulletin de la Section Historique|volume=XVI|year=1929|pages=1–90}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|quote=“Anzi essi si chiamano romanesci, e vogliono molti che erano mandati quì quei che erano dannati a cavar metalli...”|author=Maria Holban|title=Călători străini despre Ţările Române|language=Romanian|publisher=Ed. Ştiinţifică şi Enciclopedică|year=1983|volume=II|pages=158–161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citebook|quote=&quot;Tout ce pays la Wallachie et Moldavie et la plus part de la Transivanie a esté peuplé des colonie romaines du temps de Traian l’empereur…Ceux du pays se disent vrais successeurs des Romains et nomment leur parler romanechte, c'est-à-dire romain … &quot;|title=Voyage fait par moy, Pierre Lescalopier l’an 1574 de Venise a Constantinople, fol 48|author=Paul Cernovodeanu|journal=Studii si materiale de istorie medievala|volume=IV|year=1960|pages=444|language=Romanian}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયન ભાષામાં લખાયેલ સૌથી જૂનો હયાત પત્ર 1521નો છે, જેને &quot;કેમ્પુલંગમાંથી નીએકસ પત્ર &quot; તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt; {{Cite book|last =Iorga|first =N.|title =Neacsu's Letter from Campulung|editor-last =Hurmuzachi|editor-first =Apud|volume = Documente, XI|url = http://cimec.ro/Istorie/neacsu/rom/scrisoare.htm|pages = 843|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયનમાં લિખિત સંદર્ભોમાં &quot;રુમાનિયન&quot;ના સૌ પ્રથમ ઉદભવ માટે પણ આ દસ્તાવેજ નોંધપાત્ર છે, વોલ્લેચિયાને અહીંયા રુમાનિયન ભૂમિ – ''ટીએરા રુમાનીએસ્કા'' (ભૂમિમાંથી ''ટીએરા'' {{lang-la|Terra}})નું નામ આપવામાં આવ્યું છે. પાછળની સદીઓમાં રોમેનિયન દસ્તાવેજોએ બે શબ્દોનો એકબીજાના પર્યાય તરીકે ઉપયોગ થયો છે: ''રોમન'' અને ''રુમન'' .&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;''&quot;am scris aceste sfente cǎrţi de învăţături, sǎ fie popilor rumânesti... sǎ înţeleagǎ toţi oamenii cine-s rumâni creştini&quot;'' &quot;Întrebare creştineascǎ&quot; (1559), Bibliografia româneascǎ veche, IV, 1944, p. 6. &lt;br /&gt;''&quot;...că văzum cum toate limbile au şi înfluresc întru cuvintele slǎvite a lui Dumnezeu numai noi românii pre limbă nu avem. '' ''Pentru aceia cu mare muncǎ scoasem de limba jidoveascǎ si greceascǎ si srâbeascǎ pre limba româneascǎ 5 cărţi ale lui Moisi prorocul si patru cărţi şi le dăruim voo fraţi rumâni şi le-au scris în cheltuială multǎ... şi le-au dăruit voo fraţilor români,... şi le-au scris voo fraţilor români&quot;'' Palia de la Orǎştie (1581–1582), Bucureşti, 1968. &lt;br /&gt;''În Ţara Ardealului nu lăcuiesc numai unguri, ce şi saşi peste seamă de mulţi şi români peste tot locul...'' , Grigore Ureche, Letopiseţul Ţării Moldovei, p. 133–134.&lt;/ref&gt; 17મી સદીના પાછલા ભાગમાં સામાજિક-ભાષાશાસ્ત્રના ક્રમિક વિકાસની સાથે અર્થને લગતા ફેરફારની પ્રક્રિયા આવી અને: ''&quot;રુમન&quot;'' સ્વરૂપે, કદાચ નિમ્ન વર્ગમાં સામાન્ય રીતે બોલાતુ હશે, &quot;બોન્ડ્સમેન&quot;(ગુલામ)નો અર્થ મેળવ્યો, જ્યારે કે ''રોમન'' સ્વરૂપે દેશી-ભાષાકીય અર્થ રાખ્યો.&lt;ref&gt; {{cite book|last = Brezeanu|first = Stelian|title =Romanitatea Orientalǎ în Evul Mediu|publisher =Editura All Educational|year=1999|location =Bucharest|pages =229–246 }}&lt;/ref&gt; 1745માં ગુલામીપ્રથાની નાબૂદી બાદ કાળક્રમે &quot;રુમન&quot; સ્વરૂપ નાબૂદ થયુ અને ''&quot;રોમન&quot;, &quot;રોમનેસ્ક&quot;'' સ્વરૂપ પર સ્પેલિંગ નિશ્ચિતપણે સ્થિર થયો.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt; તેમના પ્રખ્યાત સાહિત્યિક સંસ્મરણમાં [[ઈએનાશિતા વાકારેસ્કુ|ઈએનાશિતા વેકારેસ્કુ]] લખે છે: &quot;Urmaşilor mei Văcăreşti!/Las vouă moştenire:/Creşterea limbei româneşti/Ş-a patriei cinstire.&quot; &lt;br /&gt;In the ''&quot;Istoria faptelor lui Mavroghene-Vodă şi a răzmeriţei din timpul lui pe la 1790&quot;'' a Pitar Hristache writes: &quot;Încep după-a mea ideie/Cu vreo câteva condeie/Povestea mavroghenească/Dela Ţara Românească.&lt;/ref&gt; &quot;{0રોમાનિયા{/0}&quot; નામ 19મી સદીના પ્રારંભિક સમયમાં તમામ રોમાનિયનો માટેની સામૂહિક ગૃહભૂમિ તરીકે દસ્તાવેજિત છે.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt; આધુનિક અર્થમાં &quot;રોમાનિયા&quot; શબ્દનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ 1816માં જોવા મળે છે, ગ્રીક વિદ્વાન [[ડિમિટ્રી ડેનિઅલ ફિલિપિડ|ડિમિટ્રી ડેનિઅલ ફિલિપ્પિડિ]]એ તેમનું લખાણ &quot;રોમાનિયાની ભૌગોલિકતા&quot;ની પાછલ &quot;રોમાનિયાનો ઇતિહાસ&quot; [[લેઈપઝિગ]]માં પ્રકાશિત કર્યુ હતું. &lt;br /&gt;[[એવરિગ|એવ્રિગ]]માં [[ઘેરોગ લાઝાર|ઘેરોઘ લાઝાર]]ની [[હેડસ્ટોન|કબરના પત્થર]] પર (1823માં બંધાયેલ) એક લખાણ છે: &quot;Precum Hristos pe Lazăr din morţi a înviat/Aşa tu România din somn ai deşteptat.&quot;&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 11, 1861 સુધી આ નામ અધિકૃત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતુ હતું.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.fotw.net/flags/ro-wm.html|title=Wallachia and Moldavia, 1859-61|access-date=2008-01-05}}&lt;/ref&gt;

અંગ્રેજી-ભાષાના સ્રોતો હજુ પણ બીજા વિશ્વ યુદ્ધના સમય સુધી &quot;રુમાનિયા&quot; અથવા &quot;રાઉમેનિયા&quot; શબ્દનો ઉપયોગ કરતા હતા, જે ફ્રેન્ચ સ્પેલિંગ &quot;''રાઉમેનિઅ'' &quot;માંથી લેવામાં આવ્યો હતો, &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/s_approaches_1942-1945.jpg|title=Map of Southern Europe, 1942-1945|publisher=United States Army Center of Military History via the [[University of Texas at Austin]] Perry-Castañeda Library Map Collection|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; પરંતુ ત્યાર બાદ તે શબ્દોની જગ્યાએ મોટાભાગે અધિકૃત&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=1#t1c0s0a1|title=General principles|publisher=cdep.ro|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907214119/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=1#t1c0s0a1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;''રોમાનિયા'' &quot; સ્પેલિંગ આવ્યો.

== ઇતિહાસ ==
=== પ્રાગ-ઐતિહાસિક અને પ્રાચીન ===
યુરોપના સૌથી જૂના માનવીય અવશેષો હાલના રોમાનિયામાં આવેલ &quot;[[પેસ્ટેરા કુ ઓએસ|કેવ વિથ બોન્સ]]&quot;માંથી મળ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Trinkaus|first =E.|title=Early Modern Human Cranial remains from the Peştera cu Oase|journal =Journal of Human Evolution|volume=45|pages=245–253|year=2003| access-date=2008-01-10|doi=10.1016/j.jhevol.2003.08.003 |issn=0047-2484 }}&lt;/ref&gt; અવશેષો અંદાજે 42,000 વર્ષ જૂના છે અને યુરોપના સૌથી જૂના ''[[હોમો સેપિઅન્સ|માનવ અવશેષો]]'' હોવાના કારણે ખંડમાં પ્રવેશ કરનાર આ પ્રકારના પ્રથમ લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હોવાની સંભાવના છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zilhão|first=João|title=Neanderthals and Moderns Mixed and It Matters|journal=Evolutionary Anthropology|volume =15|pages=183–195|date=|year=2006|access-date=2008-01-10|doi=10.1002/evan.20110}}&lt;/ref&gt; હાલના રોમાનિયા વિસ્તારમાં વસવાટ કરનાર લોકોના સૌથી જૂના લિખિત પુરાવા ઈસ પૂર્વે 440માં લખાયેલ [[હેરોડોટસ|હીરોડોટસ]]ના [[હીસ્ટ્રીસ (હેરોડોટસ)|હીસ્ટ્રીસ-Histories (હીરોડોટસ)]]માંથી મળે છે, જેમાં તેમણે [[ગેટે]] આદિવાસીઓ વિશે લખ્યુ છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Herodotus|author-link =Herodotus|translation = William Beloe|title =The Ancient History of Herodotus By Herodotus|digitized =Google Book Search|pages =213–217|publisher = Derby &amp; Jackson|year =1859|url =http://books.google.com/books?id=sfHsgNIZum0C&amp;pg=PA215&amp;lpg=PA215&amp;dq=herodotus+dacians+darius&amp;source=web&amp;ots=G4uX7Mnsqb&amp;sig=kYPtXH157JEzuk7V618EreDadqY&amp;hl=en|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; 

[[ડેસિઅન્સ]]ના મતે આ ગેટેના ભાગને [[થ્રેસિઅન્સ|થ્રાસિઅન્સ]]ની શાખા ગણતા, કે જ્યાં [[ડેસિઆ]] (આધુનિક રોમાનિયા, [[મોલ્ડોવા]] અને ઉત્તરી [[બલ્ગેરિયા]] સંદર્ભે) વસવાટ કરતા હતા. રાજા [[બુરેબિસ્ટા|બુરેબિસ્તા]]ના સમય દરમિયાન [[ડેસિઅન રાજાઓની યાદી|ડેસિઅન રાજ્ય]] તેના મહત્તમ વિસ્તરણે પહોંચ્યુ હતું અને તરત જ પડોશના [[રોમન સામ્રાજ્ય]]ની નજરે ચડી ગયુ હતું. ડેસિઅન્સ દ્વારા ઈસ. 87માં [[મોએસિઆ]]ના [[રોમન પ્રાંત]] પર હુમલા બાદ રોમનો સંખ્યાબદ્ધ યુદ્ધો ([[ટ્રાજનના ડેસિઅન યુદ્ધો|ડેસિઅન યુદ્ધો]]) લડ્યા હતા, જેના પરિણામે ઈસ. 106માં સમ્રાટ [[ટ્રાજન]]નો વિજય થયો હતો અને રાજ્ય [[રોમન ડેસિઆ]]નો ભાગ બની ગયુ.&lt;ref&gt;{{Citeweb|title =Assorted Imperial Battle Descriptions|publisher =De Imperatoribus Romanis, An Online Encyclopedia of Roman Emperors|url =http://www.roman-emperors.org/assobd.htm#s-inx|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; 

ખનીજની સમૃદ્ધ અનામતો પ્રદેશમાંથી મળી આવી અને ખાસ કરીને સોના તથા ચાંદીની માત્રા અત્યંત વધારે હતી.&lt;ref&gt;{{citeweb|title=Dacia-Province of the Roman Empire|publisher=United Nations of Roma Victor|url=http://www.unrv.com/provinces/dacia.php|text=&quot;and were found in great quantities in the [[Western Carpathians]]. After Trajan's conquest, he brought back to Rome over 165 tons of gold and 330 tons of silver&quot;|access-date=2008-01-10|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108144454/https://www.unrv.com/provinces/dacia.php/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેના પરિણામે રોમે આ પ્રાંતનું ભારે સંસ્થાનીકરણ કર્યુ.&lt;ref&gt;{{citebook|last=Deletant|first=Dennis|title=Colloquial Romanian|publisher=Routledge|year=1995|location=New York|pages =1|isbn=9780415129008}}&lt;/ref&gt; આનાથી [[વલ્ગર લેટિન|ગ્રામ્ય લેટિન]] આવ્યું અને ગહન[[રોમનીકરણ|રોમન-કરણ]]નો દોર આવ્યો કે જેનાથી મૂળ-[[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]]નો સમય શરૂ થયો.&lt;ref&gt;{{citebook|last=Matley|first=Ian| title=Romania; a Profile |publisher=Praeger|year=1970|pages=85}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citebook|last=Giurescu|first=Constantin C.|title=The Making of the Romanian People and Language|publisher=Meridiane Publishing House|year=1972|location=Bucharest|pages=43, 98–101,141}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત ઈસ. 3જી સદીમાં [[ગોથ્સ|ગોથોસ]] જેવી સ્થળાંતરિત વસતીનું આક્રમણ વધતા [[રોમન સામ્રાજ્ય]]ને ઈસ. 271ની આસપાસ ડેસિઆમાંથી ખસી જવાની ફરજ પડી, આમ તેના તે રોમનોએ ગુમાવેલ પ્રથમ પ્રાંત બન્યુ.&lt;ref&gt;{{citebook|last =Eutropius|authorlink=Eutropius|coauthors=Justin, Cornelius Nepos|title=Eutropius, Abridgment of Roman History|publisher=George Bell and Sons|year=1886|location=London|url=http://www.ccel.org/p/pearse/morefathers/eutropius_breviarium_2_text.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|last=Watkins|first=Thayer|title=The Economic History of the Western Roman Empire|url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/barbarians.htm|quote=&quot;The Emperor Aurelian recognized the realities of the military situation in Dacia and around 271 A.D. withdrew Roman troops from Dacia leaving it to the Goths. The Danube once again became the northern frontier of the Roman Empire in eastern Europe&quot;|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917041355/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/barbarians.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

[[રોમાનિયનોનું મૂળ|આધુનિક રોમેનિયનના મૂળ]] માટે અનેક તાર્કિક સિદ્ધાંતો ઉભા કરવામાં આવ્યા છે. ભાષાકીય અને ભૂ-ઐતિહાસિક પૃથક્કરણો સૂચવે છે કે [[રોમાનિયનો|રોમેનિયનો]] [[દાનુબે]] ઉત્તર અને દક્ષિણ બંનેમાં મોટા સમુદાય તરીકે ઉભરી આવ્યા.&lt;ref&gt;{{citeweb|last=Ghyka|first=Matila|title=A Documented Chronology of Roumanian History|place=Oxford|publisher=B. H. Blackwell Ltd.|year=1841|url=http://www.vlachophiles.net/ghika.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070125091613/http://www.vlachophiles.net/ghika.htm|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-01-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''વધુ ચર્ચા માટે જુઓ [[રોમાનિયનોનું મૂળ|રોમેનિયનોનું મૂળ]](Origin of Romanians).''

=== મધ્ય યુગ ===
[[ચિત્ર:Bran Castle.jpg|thumb|250px|બ્રાન કિલ્લો 1212માં બંધાયો હતો, વ્લાડ ઇઈઈ ઈમ્પેલરનું ઘર હોવાની દંતકથાઓ બાદ તે ડ્રેક્યુલાના કિલ્લા તરીકે ઓળખાવા માંડ્યો હતો]]
રોમન લશ્કર અને વહીવટીતંત્રએ ડેસિઆ છોડ્યા બાદ આ વિસ્તારો પર [[ગોથ્સ|ગોથોસ]] દ્વારા અતિક્રમણ થયુ,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jordanes|authorlink=Jordanes|title = Getica, sive, De Origine Actibusque Gothorum|year =551 A.D.|location =Constantinople|url=http://www.harbornet.com/folks/theedrich/Goths/Goths1.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને ત્યાર બાદ 4થી સદીમાં [[હૂણો]]એ આક્રમણ કર્યુ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Iliescu| first=Vl.|last2=Paschale| first2=Chronicon| title=Fontes Historiae Daco-Romanae|volume=II|pages=363, 587|place=Bucureşti|year=1970}}&lt;/ref&gt; અન્ય ભટકતી જાતિઓ [[જેપિડો|જેપિડ્સ]],&lt;ref name=&quot;gepids&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=István|last=Bóna|editor-last=Köpeczi|editor-first = Béla|title=History of Transylvania: II.3. The Kingdom of the Gepids|volume=1|publisher=Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences| distributor=[[Columbia University Press]]|place=New York|year=2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/33.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[યુરેશિયન અવાર્સ|એવાર્સ]],&lt;ref&gt;{{Cite web| first=István | last=Bóna| editor-last = Köpeczi| editor-first = Béla | title = History of Transylvania: II.4. The Period of the Avar Rule| volume = 1| publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences| distributor = Columbia University Press| place = New York| year = 2001| url = http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/41.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[બલ્ગરો|બલ્ગર્સ]],&lt;ref name=&quot;gepids&quot;&gt;{{cite book|last=Teodor|first=Dan Gh.|title=Istoria României de la începuturi până în secolul al VIII-lea|year =1995|location =Bucureşti|pages=294–325 |volume=2}}&lt;/ref&gt; [[પેશેનેજ|પેશેનેજ્સ]],&lt;ref&gt;{{cite book| last =Constantine VII| first =Porphyrogenitus| authorlink =Constantine VII Porphyrogenitus| title =Constantine Porphyrogenitus De Administrando Imperio|date=950| location =Constantinople| url =http://faculty.washington.edu/dwaugh/rus/texts/constp.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને [[ક્યુમનો|ક્યુમન્સે]] પણ તેમનું અનુસરણ કર્યુ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Xenopol|first =Alexandru D.|title =Histoire des Roumains|place=Paris|year =1896|volume =i|pages=168}}&lt;/ref&gt; 

[[મધ્ય યુગ]]માં રોમાનિયનો ત્રણ અલગ-અલગ હુકુમતોમાં રહેતા હતા: [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] ({{lang-ro|Ţara Românească}}—&quot;રોમાનિયન ભૂમિ&quot;), [[મોલ્ડેવિયા]] ({{lang-ro|Moldova}}) અને [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]. 11મી સદી સુધીમાં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા મહદઅંશે [[હંગેરીનું રાજ્ય|હંગેરીના રાજ્ય]]નો સ્વાયત્ત ભાગ બન્યુ,&lt;ref&gt;{{Cite web|first=László|last=Makkai|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla |title = History of Transylvania: III. Transylvania in the Medieval Hungarian Kingdom (896–1526)|volume = 1|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url = http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/57.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને 16 સદીથી&lt;ref&gt;{{Cite web|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla|title = History of Transylvania: IV. The First Period of the Principality of Transylvania (1526–1606) |volume = 1|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/97.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાની હુકુમત|ટ્રાન્સિલ્વેનિયાની હુકુમત]] તરીકે સ્વતંત્ર બન્યું અને 1711 સુધી રહ્યુ.&lt;ref&gt;{{citebook|first=Ágnes R.|last=Várkonyi|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla |title = History of Transylvania: VI. The Last Decades of the Independent Principality (1660–1711)|volume = 2|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/221.html|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અન્ય [[રોમાનિયન હુકુમત|રોમાનિયન હુકુમતોમાં]] ઘણા નાના સ્વતંત્ર રાજ્યો હતા, પરંતુ 14મી સદીમાં મોટા રાજ્યો વોલેશિયાની હુકુમત(1310) અને મોલ્ડેવિયાની હુકુમત (1352 આસપાસ) [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય]]ના જોખમનો સામનો કરવા અસ્તિત્વમાં આવ્યા.&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Ştefănescu|first =Ştefan |title =Istoria medie a României|year =1991|location =Bucharest|volume =I|pages=114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last =Predescu|first =Lucian |title =Enciclopedia Cugetarea|year =1940}}&lt;/ref&gt; [[વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલર|વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલરે]] ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય સંબંધમાં સ્વતંત્ર નીતિ જાળવી રાખી અને 1462માં [[મેહમેડ II|મેહમેદ II]]ના આક્રમણોનો [[રાત્રિ હુમલો|રાત્રિ હુમલાઓ]] પરાજય કર્યો.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/631524/Vlad-III વ્લાડ III (વોલેશિયાના શાસક)]. બ્રિટાનીકા ઓનલાઈન એનસાઈક્લોપેડીયા&lt;/ref&gt; 

1541 સુધીમાં સમગ્ર [[બાલ્કન દ્વીપકલ્પ]] અને મોટાભાગનું [[હંગેરી]] ઓટ્ટોમન પ્રાંત બની ગયા. આનાથી વિપરિત મોલ્ડેવિયા, વાલ્લેશિયા અને ટ્રાન્સિલ્વેનિયા ઓટ્ટોમન [[શાસન-વર્ચસ્વ|ખંડિયા]] રાજ્ય બન્યા, પરંતુ અને 18મી સદી સુધી પોતાની આંતરિક સ્વાયત્તતા તથા કેટલુંક બાહ્ય સ્વાતંત્ર્ય જાળવી રાખ્યુ. આ સમયગાળા દરમિયાન ધીમે-ધીમે અલોપ થઈ રહેલી [[સામંતશાહી]] પદ્ધતિ રોમેનિયન ભૂમિની લાક્ષણિકતા હતી; કેટલાક પ્રખ્યાત શાસકોની ઓળખ જેમ કે મોલ્ડેવિયામાં [[મોલ્ડેવિયાના સ્ટીફન III|મહાન સ્ટીફન]], [[વેસિલે લુપુ|વેસાઈલ લુપુ]], અને [[ડિમિટ્રી કેન્ટેમિર]], વોલેશિયામાં [[માટેઈ બાસાર્બ]], [[વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલર]], અને [[કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રાન્કોવેનુ|કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રેન્કોવેનુ]], [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાની હુકુમત|ટ્રાન્સલિવેનિયા]]માં [[ગેબ્રિઅલ બેથલેન]] ; [[ફેનારિઓટ|ફેનેરિઓટ એપોક]]; અને રાજકીય તથા લશ્કરી પ્રભાવ તરીકે [[રશિયન સામ્રાજ્ય]]નો ઉદય.&lt;ref name=&quot;cumans&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780511110153&amp;ss=fro|title=Cumans and Tatars|last=István |first=Vásáry|publisher=cambridge.org|access-date=2009-09-07}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Mihai 1600.png|thumb|250px|16મી સદીના અંત વખતે મોલ્ડેવિયા, વાલ્લેશિયા અને ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]
1600માં વોલેશિયા, મોલ્ડોવા અને ટ્રાન્સલિવેનિયાની હુકુમતોના સમાંતર વડા [[વાલેશિયાના રાજકુમાર|વોલેશિયન રાજુકમાર]] [[મિહાઈ વિટીઝુલ|માઈલ ધી બ્રેવ]] (''મિહાઈ વિટેઝુલ'' ), [[ઓલ્ટેનિયા]]ના [[બાન (ટાઈટલ)|બાન]] હતા, પરંતુ માત્ર એક વર્ષ બાદ [[હેસબર્ગ રાજાશાહી|ઓસ્ટ્રિયન]] લશ્કરના જનરલ [[ગિઓર્જિઓ બસ્તા|ગિઓર્જિઓ બાસ્તા]] દ્વારા મિહાઈની હત્યા બાદ એકીકરણની શક્યતાઓ નાશ પામી . એક વર્ષ કરતાં ઓછા સમય માટે ટ્રાન્સિલ્વેનિયાના રાજકુમાર રહેલા મિટાઈ વિટેઝુલનો ઈરાદો પ્રથમ વખત ત્રણ હુકુમતોને એક કરવાનો અને આ પ્રદેશમાં આજના રોમાનિયા સાથે સરખાવી શકાય તેવા એક રાજ્યની સ્થાપના કરવાનો હતો.&lt;ref&gt;{{cite journal|language =Romanian|last =Rezachevici|first =Constantin|title =Mihai Viteazul: itinerariul moldovean|year =2000|journal =Magazin istoric|issue =5|url =http://www.itcnet.ro/history/archive/mi2000/current5/mi5.htm|access-date =2008-08-31|archive-date =2007-09-26|archive-url =https://web.archive.org/web/20070926231040/http://www.itcnet.ro/history/archive/mi2000/current5/mi5.htm|url-status =dead}}&lt;/ref&gt; 

તેમના મૃત્યુ બાદ તાબા હેઠળના રાજ્યો તરીકે [[મોલ્ડોવા]] અને [[વાલ્લેશિયા|વોલેશિયા]] પાસે સંપૂર્ણ આંતરિક સ્વાયત્તતા અને બાહ્ય સ્વાતંત્ર્ય હતું, કે જે આખરે 18મી સદીમાં ગુમાવવુ પડ્યુ. [[મોટુ તૂર્કીશ યુદ્ધ|મોટા તૂર્કીશ યુદ્ધ]]માં તુર્કો પર ઓસ્ટ્રિયાના વિજય બાદ 1699માં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા ઓસ્ટ્રિયન સામ્રાજ્યના [[હેસબર્ગ રાજાશાહી|હાસબર્ગનો]] ભાગ બન્યુ. ઓસ્ટ્રિયનોએ આના પગલે પોતાના સામ્રાજ્યનો ઝડપી વિસ્તાર કર્યો: 1718માં [[ઓલ્ટેનિયા]] તરીકે ઓળખાતા વોલેશિયાના મહત્વના ભાગને ઓસ્ટ્રિયન રાજાશાહી સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું અને તે માત્ર 1739માં પાછુ મેળવી શકાયુ. 1775માં ઓસ્ટ્રિયન સામ્રાજ્ય મોલ્ડેવિયાના ઉત્તર-પશ્ચિમી ભાગ પર કબજો ધરાવતુ હતું, જે પાછળથી [[બુકોવિના]] કહેવાતુ હતુ, જ્યારે કે પૂર્વીય હિસ્સાની હુકુમત ( [[બેસ્સાર્બિયા]]) પર 1812 સુધી રશિયાનો કબજો હતો.&lt;ref name=&quot;cumans&quot;/&gt;

=== સ્વાતંત્ર્ય અને રાજાશાહી ===
[[ચિત્ર:Romanians before WW1.jpg|250px|thumb|વિશ્વયુદ્ધ 1 પહેલા રોમાનિયનોની વસતી ધરાવતા પ્રદેશો]]
[[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] અને [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન]]માં [[ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન સામ્રાજ્ય|ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન]] શાસન દરમિયાન [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] અને [[મોલ્ડેવિયા]] પર આધિપત્ય વધ્યુ હતુ અને પ્રદેશમાં વસતીમાં બહુમતિ હોવા છતાં મોટાભાગના [[રોમાનિયનો]] [[સુપ્પલેક્સ લિબેલુસ વાલેશોરુમ|દ્વિતિય-વર્ગના નાગરિકો]] (અથવા એટલે સુધી કે નાગરિક ના હોય)&lt;ref&gt;{{citeweb|publisher =GenealogyRO Group|title =The Magyarization Process|url =http://www.genealogy.ro/cont/13.htm|access-date =2008-08-31|archive-date =2013-07-26|archive-url =https://web.archive.org/web/20130726014054/http://www.genealogy.ro/cont/13.htm|url-status =dead}}&lt;/ref&gt; તેવી સ્થિતિમાં હતા.&lt;ref&gt;{{citebook|last =Kocsis |first =Karoly |last2 =Kocsis-Hodosi |first2 =Eszter| year =1999 |title =Ethnic structure of the population on the present territory of Transylvania (1880-1992)|url =http://www.hungarian-history.hu/lib/hmcb/Tab14.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kocsis |first =Karoly|last2 =Kocsis-Hodosi |first2 =Eszter|title =Ethnic Geography of the Hungarian Minorities in the Carpathian Basin|year =2001|pages =102|publisher =Simon Publications|isbn =193131375X}}&lt;/ref&gt; [[બ્રાસોવ]] જેવા ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના કેટલાક શહેરોમાં ([[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ|ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન]] વખતે ક્રોનસ્ટેડ્ટનો ગઢ હતો) તો રોમાનિયનોને શહેરની દિવાલોની અંદર પ્રવેશવાની [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન જનત|મંજૂરી પણ નોહતી]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Prodan|first =David |title =Supplex Libellus Valachorum= Or, The Politicle Struggle of Romanians in Transylvania During the 18th Century|publisher=Academy of Social Republic of Romania|year =1971|location =Bucharest}}&lt;/ref&gt;

[[1848ની ક્રાંતિ]]ની નિષ્ફળતા બાદ [[મહા સત્તાઓ]]એ એક જ રાજ્યમાં અધિકૃત રીતે સંમિલિત કરવાની રોમાનિયનોની ઈચ્છાનું સમર્થન કર્યું નહીં, જેના કારણે [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમનો]]ના વિરોધમાં એકલા હાથે આગળ વધવા રોમાનિયાને ફરજ પડી. 1859માં [[મોલ્ડેવિયા]] અને [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] બંનેમાં એક જ વ્યક્તિ –[[એલેક્જાન્ડર જ્હોન કુઝા|એલેક્ઝાન્ડ્રુ ઈઓઆન કુઝા]]– ને [[રોમાનિયન રાજ્યના વડાઓ|પ્રિન્સ]] તરીકે ચૂંટવામાં આવી ([[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]]માં ''[[ડોમ્નિટોર]]'' ).&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Bobango|first =Gerald J|title =The emergence of the Romanian national State|publisher =Boulder|year =1979|location =New York|isbn = 9780914710516}}&lt;/ref&gt; આમ રોમાનિયા અંગત જોડાણ તરીકે રચાયુ, જો કે આ રોમાનિયામાં ટ્રાન્સીલ્વેનિયાનો સમાવેશ થતો નહોતો. ત્યાં ઉચ્ચવર્ગ અને શાસકોમાં મુખ્યત્વે હંગેરિયનો જ હતા અને સ્વાભાવિકપણે 19મી સદીના પાછલા ભાગમાં રોમાનિયન રાષ્ટ્રવાદ હંગેરિયનોની વિરુદ્ધમાં ચાલ્યો. અગાઉના 900 વર્ષોની જેમ ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરીની જેમ જ, વિશેષ કરીને 1867ની [[હંગેરીનો ઇતિહાસ|દ્વિમુખી-રાજાશાહી]]એ રોમાનિયનો બહુમતિ ધરાવતા હતા તેવા ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના ભાગોમાં પણ હંગેરિયનોને મજબૂત સત્તામાં રાખ્યા.

1866ના ''ડીઈટેટ બળવા'' માં [[એલેક્ઝાન્ડ્રુ ઈઓઆન કુઝા|કુઝા]]ને દેશનિકાલ અપાયો અને તેની જગ્યાએ [[હોહેન્ઝોલેર્ન-સિગ્મારિન્જેન|હોહેન્ઝોલ્લેર્ન-સિગ્મારિન્જેન]]ના પ્રિન્સ કાર્લ આવ્યા, કે જે [[રોમાનિયાના રાજકુમાર કેરોલ|રોમાનિયાના પ્રિન્સ કેરોલ]] તરીકે જાણીતા બન્યા. [[રુસો-તૂર્કીશ યુદ્ધ, 1877-78|રુસો-તૂર્કિશ યુદ્ધ]] દરમિયાન રોમાનિયા રશિયાના પક્ષે રહીને લડ્યુ હતુ,&lt;ref&gt;{{Citeweb|language|Russian|title =San Stefano Preliminary Treaty|year =1878|url =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/stefano.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને [[બર્લિનની સંધિ 1878|1878ની બર્લિનની સંધિ]]માં [[મહા સત્તાઓ|મહાસત્તાઓ]]એ રોમાનિયાને [[સ્વાતંત્ર્યનું રોમાનિયન યુદ્ધ|સ્વતંત્ર]] રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite book|work=Internet Modern History Sourcebook|title=The Treaty of Berlin, 1878 - Excerpts on the Balkans|date=July 13, 1878|place=Berlin|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html|access-date=2008-08-31|publisher=Fordham University|archive-date=2008-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080608120300/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last =Patterson|first =Michelle|title =The Road to Romanian Independence|journal =Canadian Journal of History|month =August|year =1996|url =http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199608/ai_n8755098|access-date =2008-08-31|format ={{Dead link|date=April 2009}} – &lt;sup&gt;[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&amp;lr=&amp;q=author%3APatterson+intitle%3AThe+Road+to+Romanian+Independence&amp;as_publication=Canadian+Journal+of+History&amp;as_ylo=1996&amp;as_yhi=1996&amp;btnG=Search Scholar search]&lt;/sup&gt;|archive-url =https://archive.today/20080324063246/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199608/ai_n8755098|archive-date =2008-03-24|url-status =live}}&lt;/ref&gt; જેના બદલામાં રોમાનિયાએ [[બેસ્સાર્બિયા]]ના ત્રણ દક્ષિણી જિલ્લાઓ રશિયાને સોંપ્યા અને [[દોબ્રુજા|ડોબ્રુજા]] મેળવ્યુ. 1881માં [[રાજાશાહી|રાજ્ય]]ની [[હુકુમત]] ઉભી કરવામાં આવી અને પ્રિન્સ કેરોલ [[રાજા]] [[કેરોલ I]] બન્યા.

1878–1914ના સમયગાળા દરમિયાન રોમાનિયાએ [[રોમાનિયાનું રાજ્ય|સ્થિરતા અને વિકાસ]] અનુભવ્યા. [[બીજુ બાલ્કન યુદ્ધ|દ્વિતિય બાલ્કન યુદ્ધ]] દરમિયાન રોમાનિયા [[બલ્ગેરિયા]]ની સામે [[ગ્રીસ]], [[સર્બિયા]], [[મોન્ટેનેગ્રો]] અને [[તુર્કી|તૂર્કી]]ની સાથે જોડાયું અને શાંતિ માટેની [[બુકારેસ્ટની સંધિ (1913)|બુકારેસ્ટની સંધિ(1913)]]માં રોમાનિયાએ [[દક્ષિણી દોબ્રુડ્જા]] મેળવ્યુ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Anderson|first =Frank Maloy|last2 =Hershey|first2 =Amos Shartle|title =Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870-1914|publisher =Government Printing Office|year =1918|location =Washington D.C.}}&lt;/ref&gt;

=== વિશ્વ યુદ્ધો અને ગ્રેટર રોમાનિયા ===

;(1916–1945)
[[ચિત્ર:Romania territory during 20th century.gif|thumb|250px|20મી સદી દરમિયાન રોમાનિયન પ્રદેશ: જાંબુડિયો રંગ 1913 પહેલાનુ જૂનું રાજ્ય સૂચવે છે, ગુલાબી વિશ્વયુદ્ધ 1માં જોડાયા બાદ રોમાનિયાએ મેળવેલા અને વિશ્વયુદ્ધ 2 બાદ રહેલા મોટા રોમાનિયાના વિસ્તારો સૂચવે છે, રોમાનિયા સાથે વિશ્વયુદ્ધ 1 બાદ જોડાયેલા વિસ્તારો અથવા બીજા બાલ્કન યુદ્ધ બાદ ભેળવેલી દેવાયેલા વિસ્તારો નારંગી સૂચવે છે. નાનો હેર્ટઝા પ્રાંત પણ જાંબુડિયો છે, પરંતુ તે ગુમાવી દેવો પડ્યો હતો, 1913 પહેલા જૂના સામ્રાજ્યનો તે ભાગ હતો, પરંતુ વિશ્વયુદ્ધ 2 પછી તે ભાગ ગુમાવવો પડ્યો હતો.]]
ઓગસ્ટ 1914માં [[વિશ્વયુદ્ધ 1|વિશ્વ યુદ્ધ I]] ફાટી નીકળ્યુ ત્યારે રોમાનિયાએ પોતાની [[તટસ્થ દેશ|તટસ્થતા]] જાહેર કરી હતી. બે વર્ષ બાદ સાથીઓના દબાણ બાદ (ખાસ કરીને નવો મોરચો ખોલવા હતાશ બનેલા ફ્રાન્સનું દબાણ) રોમાનિયાએ ઓગસ્ટ 14/27 1916ના રોજ સાથીઓ સાથે જોડાણ કર્યુ અને [[ઓસ્ટ્રીયા-હંગેરી|ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરી]] સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ. આ પગલા માટે [[બુકારેસ્ટની સંધિ (1916)|ગુપ્ત લશ્કરી સમજૂતિ]]ની શરતો અનુસાર રોમાનિયન લોકો માટે રાષ્ટ્રીય અખંડિતતા સ્થાપવાના રોમાનિયાના ધ્યેયમાં સહકારની ખાતરી આપવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{Cite web|last =Horne|first =Charles F.|year =Horne|title =Ion Bratianu's Declaration of War Delivered to the Austrian Minister in Romania on August 28, 1916|volume =V|publisher =Source Records of the Great War|url=http://www.firstworldwar.com/source/romaniawardeclaration.htm|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

રોમાનિયા માટે [[રોમાનિયન અભિયાન (વિશ્વયુદ્ધ I)|રોમાનિયન લશ્કરી અભિયાન]]નો અંત વિનાશક રહ્યો કારણ કે ચાર મહિનાની અંદર [[મધ્ય સત્તાઓ]]એ દેશના બે-તૃતિયાંશ ભાગ પર વિજય મેળવ્યો હતો અને મોટા ભાગનું [[રોમાનિયન લશ્કર|લશ્કર]] કેદ પકડાયુ અથવા હણાયુ હતું. આમ છતાં 1917માં આક્રમક દળોને અટકાવી દેવાયા બાદ [[મોલ્ડેવિયા]] રોમાનિયાના હાથમાં રહ્યું. યુદ્ધના અંત સુધીમાં ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરી અને રશિયન સામ્રાજ્ય વિઘટિત થયા અને ભાંગી પડ્યા; [[બેસ્સાર્બિયા]], [[બુકોવિના]] અને [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]એ 1918માં [[રોમાનિયાનું રાજ્ય|રોમાનિયાના રાજ્ય]] સાથે અખંડિતતાનો સ્વીકાર કર્યો. 1914થી 1918 સુધીમાં તત્કાલિન સરહદોની અંદર કુલ લશ્કરી અને નાગરિક [[વિશ્વયુદ્ધ 1 મૃત્યુઓ|મૃ્ત્યુ]]નો આંકડો 748,000 હોવાનો અંદાજ છે.&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik
|last=Erlikman
|first=Vadim
|authorlink=
|coauthors=
|year= 2004
|publisher=
|location= Moscow
|isbn= 5-93165-107-1
}} &lt;/ref&gt; 1920 સુધીમાં [[ત્રીપક્ષિય સંધિ|ટ્રિએનોન સંધિ]] મુજબ [[હંગેરી]]એ [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] પરના [[ઓસ્ટ્રો-હંગેરીયન રાજાશાહી|ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન રાજાશાહી]]ના દાવા પડતા મૂક્યા.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon|title=Text of the Treaty of Trianon|publisher=World War I Document Archive|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયાનું [[બુકોવિના]] સાથેના જોડાણને 1919માં [[સેઈન્ટ જર્મનીની સંધિ|સેઈન્ટ જર્મેઈન સંધિ]]માં,&lt;ref&gt;{{citebook|title=Europe Since 1945: An Encyclopedia|author=Bernard Anthony Cook|page=162|isbn=0815340575|year=2001|publisher=Taylor&amp;Francis|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને [[બેસ્સાર્બિયા|બેસ્સેર્બિયા]] સાથેના જોડાણને 1920માં [[પેરિસની સંધિ (1920)|પેરિસની સંધિ]] દ્વારા માન્યતા મળી હતી.&lt;ref&gt;{{citejournal|title=The Legal Status of the Bukovina and Bessarabia|author=Malbone W. Graham|journal=The American Journal of International Law|month=October | year=1944|volume=38|issue=4|publisher=American Society of International Law|url=http://www.jstor.org/stable/2192802|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

રોમેનિયન અભિવ્યક્તિ [[રોમાનિયા મેર|રોમેનિયા મેર]] (શબ્દશઃ અનુવાદ &quot;મહાન રોમાનિયા&quot;, પરંતુ સામાન્ય રીતે તેને &quot;વધારે મોટા રોમાનિયા&quot; કહેવાય છે) [[યુદ્ધ વચ્ચેનો સમયગાળો|આંતર-યુદ્ધના સમયગાળા]]ના સમયનો અને તે સમયે વિસ્તરણ દ્વારા રોમાનિયામાં આવરી લેવાયેલી સરહદોનો સંદર્ભ આપે છે (નકશો જુઓ). રોમાનિયાએ તે સમયે તેની સરહદોનો વ્યાપ મહત્તમ વધાર્યો હતો(લગભગ તમામ {{convert|300000|km2|sqmi|disp=s|abbr=on}}),&lt;ref name=&quot;mare rom&quot;&gt;{{cite web|url=http://media.ici.ro/history/ist08.htm|language=Romanian|title=Statul National Unitar (România Mare 1919 - 1940)publisher=ici.ro|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612075330/http://media.ici.ro/history/ist08.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને બધી ઐતિહાસિક રોમાનિયન ભૂમિને ભેગી કરી હતી.&lt;ref name=&quot;mare rom&quot;/&gt;

[[Image:Romania1941.png|thumb|250px|left]]
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન રોમાનિયાએ ફરી વાર તટસ્થ રહેવા પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ જુન 28, 1940ના રોજ તેને [[જુન 1940 સોવિયેત આખરીનામુ|સોવિયેત આખરીનામુ મળ્યુ]], જેમાં બિન-જોડાણના સંજોગોમાં [[અતિક્રમણ]]ની ગર્ભિત ધમકી આપવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;ultimatum&quot;&gt;{{cite book|url=http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/istorie1918-1940/13-4.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071113170140/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/istorie1918-1940/13-4.htm|archive-date=2007-11-13|title=Istoria Românilor între anii 1918-1940|author=Ioan Scurtu, Theodora Stănescu-Stanciu, Georgiana Margareta Scurtu|language=Romanian|publisher=University of Bucharest|year=2002|access-date=2009-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[મોસ્કો]] અને [[બર્લિન]]ના દબાણ હેઠળ રોમાનિયન વહીવટીતંત્ર અને લશ્કરને યુદ્ધ નિવારવા માટે [[બેસ્સાર્બિયા]]ની સાથે [[ઉત્તરી બુકોવિના]]માંથી પીછેહઠ કરવી પડી.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nagy-Talavera|first=Nicolas M.|title=Green Shirts and Others: a History of Fascism in Hungary and Romania|publisher=Hoover Institution Press|year=1970|page=305}}&lt;/ref&gt; અન્ય પરિબળોની સાથે આ સ્થિતિએ સરકારને [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી]]ઓ સાથે જોડાણ માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. ત્યાર બાદ [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી]] મધ્યસ્થીના ફળ સ્વરૂપે દક્ષિણી [[દોબ્રુજા]] બલ્ગેરિયાને આપવામાં આવ્યુ, જ્યારે કે હંગેરીને [[ઉત્તરી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] મળ્યુ .&lt;ref&gt;{{citejournal|author=M. Broszat|language=German|title=Deutschland — Ungarn — Rumänien. Entwicklung und Grundfaktoren nationalsozialistischer Hegemonial- und Bündnispolitik 1938-1941|journal=[[Historische Zeitschrift]]|issue=206|year=1968|pages=552–553}}&lt;/ref&gt; સરમુખત્યાર [[રોમાનિયાના કેરોલ II|રાજા કેરોલ II]]ને 1940માં [[છોડી દેવુ|પદભ્રષ્ટ]] કરાયા અને તેમના સ્થાને [[રાષ્ટ્રીય કાયકાદીય રાજ્ય|રાષ્ટ્રીય લશ્કરી રાજ્ય]] સ્થપાયુ, જેમાં [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]] અને [[આયર્ન ગાર્ડ]] વચ્ચે સત્તાઓ વિભાજિત હતી. મહિનાઓની અંદર એન્ટોનેસ્કુએ [[આયર્ન ગાર્ડ]]ને કચડી નાખ્યા અને ત્યાર બાદના વર્ષમાં રોમાનિયાએ [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી સત્તાઓ]]ના પક્ષે યુદ્ધમાં ઝુકાવ્યુ. યુદ્ધ દરમિયાન [[નાઝી જર્મની]] માટે રોમાનિયા તેલનો મહત્વનો સ્રોત હતો,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.2worldwar2.com/mistakes.htm#ploesti|title=The Biggest Mistakes In World War 2:Ploesti - the most important target|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;જેના કારણે [[સાથીઓ]] દ્વારા [[ઓપરેશન ટાઈડલ વેવ|અનેક બોમ્બ હુમલાઓ થયા]] . [[ઓપરેશન બાર્બારોસા|સોવિયેત સંઘ પર ધરીઓના અતિક્રમણ]]ના પગલે [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]]ના નેતૃત્વ હેઠળ રોમાનિયાએ બેસ્સાર્બિયા અને ઉત્તરી બુકોવિના સોવિયેત રશિયા પાસેથી પરત મેળવ્યા. [[હોલોકોસ્ટ]]માં એન્ટોનેસ્કુ ટુકડીઓએ મોટી ભૂમિકા ભજવી,&lt;ref&gt;''નોંઘ: વિશ્વયુદ્ધ IIની લિંક જુઓ'' :
{{cite report|editor=Ronald D. Bachman|title=Romania:World War II|edition=2|publisher=Library of Congress.Federal Research Division|location=Washington D.C.|oclc=DR205.R613 1990|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html|date=2005-11-09|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને કંઈક અંશે [[યહૂદી|યહુદી]]ઓ પર અત્યાચાર અને સામૂહિક સંહારની [[નાઝી]]ઓની નીતિનું અનુસરણ કર્યુ અને [[રોમાનિ લોકો|રોમાસને]] સોવિયેત સંઘ પાસેથી પૂર્વીય વિસ્તારો ([[ટ્રાન્સનિસ્ટ્રિઆ (વિશ્વ યુદ્ધ II)|ટ્રાન્સનિસ્ટ્રિઆ]]) અને [[મોલ્ડેવિયા]] પરત મળ્યા.&lt;ref&gt;{{citeweb|quote=“no country, besides Germany, was involved in massacres of Jews on such a scale.”|author=[[Raul Hilberg]]|publisher=International Commission on the Holocaust in Romania|title=Executive Summary: Historical Findings and Recommendations|coauthors=Yad Vashem|year=2004|url=http://yad-vashem.org.il/about_yad/what_new/data_whats_new/pdf/english/EXECUTIVE_SUMMARY.pdf|format=PDF|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

ઓગસ્ટ 1944માં રાજા [[રોમાનિયાના માઈકલ I]] દ્વારા એન્ટોનેસ્કુની હકાલપટ્ટી અને ધરપકડ કરાઈ. રોમાનિયાએ પક્ષ બદલ્યો અને [[વિશ્વયુદ્ધ IIના મિત્ર રાષ્ટ્રો|સાથી]]ઓ સાથે જોડાણ કર્યું, પરંતુ 1947ના [[પેરિસ શાંતિ સંધિઓ, 1947|પેરિસ શાંતિ સંમેલન]]માં [[નાઝી જર્મની]]ને હરાવવામાં તેની ભૂમિકાની સરાહના થઈ નહિ.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/5/38D4D252-BE7E-4943-A6A9-4E3C1B32A05F.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930033400/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/5/38D4D252-BE7E-4943-A6A9-4E3C1B32A05F.html|archive-date=2007-09-30|title=World War II – 60 Years After: Former Romanian Monarch Remembers Decision To Switch Sides|author=Eugen Tomiuc|date=May 6, 2005|access-date=2008-08-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; યુદ્ધના અંત સુધીમાં રોમાનિયન લશ્કરે 300,000 જીવનની ખુવારી સહન કરી.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Michael Clodfelter|title=Warfare and Armed Conflicts- A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500-2000|edition=2|year=2002|pages=582|isbn=0-7864-1204-6|publisher=McFarland|location=Jefferson, NC}}&lt;/ref&gt; 1939ની સરહદોની અંદર [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદી]] હોલોકોસ્ટ પીડિતોનો કુલ આંકડો 469,000 હતો, જેમાં બેસ્સેર્બિયા અને બુકોવિનાના 325,000નો પણ સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref&gt;[[માર્ટન ગિલબર્ટ|માર્ટિન ગિલબર્ટ]]. ''હોલોકોસ્ટનો નકશો'' . 1988&lt;/ref&gt;

=== સામ્યવાદ ===

; (1945–1989)
દેશમાં હજુ પણ [[લાલ લશ્કર]]ના દળોની છાવણીઓ હતી અને તેઓ ''ડી ફેક્ટો'' અંકુશ ધરાવતા હતા, [[રોમાનિયન સામ્યવાદી પક્ષ|સામ્યવાદ]]- પ્રભુત્વ ધરાવતી સરકારે [[રોમાનિયન સામાન્ય ચૂંટણી, 1946|નવી ચૂંટણીઓ]]ની જાહેરાત કરી અને આમાં તેમણે ધાક-ધમકી દ્વારા અને [[ચૂંટણી છેતરપિંડી|ચૂંટણીમાં ગોલમાલ]] દ્વારા 80% મતો સાથે અને વિજય મેળવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html#ro0037|publisher=Federal research Division, Library of Congress|title=Romania: Country studies - Chapter 1.7.1 &quot;Petru Groza's Premiership&quot;|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; આમ બહુ ઝડપથી તેમણે પોતાની જાતને વર્ચસ્વવાળા રાજકીય પરિબળ તરીકે સ્થાપિત કરી.

1947માં [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદીઓ]]એ [[રોમાનિયાના માઈકલ I|રાજા માઈકલ I]]ને પદ ત્યાગ કરવા અને દેશ છોડવા વિવશ કર્યા અને રોમાનિયાને [[લોકોનું ગણતંત્ર|જનતાનું ગણતંત્ર]] જાહેર કર્યુ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|publisher=CIA - The World Factbook|title=Romania|access-date=2008-08-31|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515163205/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ed-u.com/ro.html|title=Romania - Country Background and Profile|publisher=ed-u.com|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210194350/http://www.ed-u.com/ro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયા 1950ના દસકાના છેલ્લા વર્ષો સુધી [[સોવિયેત સંઘ|USSR]]ના સીધા [[રોમાનિયાનો સોવિયેત કબજો|લશ્કરી કબજા]] અને [[સોવરોમ્સ|આર્થિક અંકુશ]] હેઠળ રહ્યુ. આ સમય દરમિયાન શોષણ કરવાના હેતુથી સ્થપાયેલ સોવિયેત-રોમાનિયન કંપનીઓ ([[સોવરોમ્સ]]) રોમાનિયાના વિપુલ કુદરતી ભંડારોને ચૂસતી રહી.&lt;ref&gt;{{Citebook|last=Roper|first=Stephen D.|title=Romania: The Unfinished Revolution|place=London|publisher=Routledge|year=2000|isbn=9058230279|pages=18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citebook|last=Cioroianu|first=Adrian|author-link=Adrian Cioroianu|title=&quot;On the Shoulders of Marx. An Incursion into the History of Romanian Communism&quot;|language=Romanian|publisher=Editura Curtea Veche|year =2005|location=Bucharest|pages=68–73|isbn=9736691756}}&lt;/ref&gt; 

1940ના દસકાના પાછલા સમયથી 1960ના પ્રારંભિક વર્ષો દરમિયાન [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદી]] સરકારે આતંકનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી દીધું અને આ માટે તેણે મુખ્યત્વે [[સીક્યુરિટેટ]] (નવી ગુપ્ત પોલીસ)નો ઉપયોગ કર્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે &quot;[[રાજ્યનો દુશ્મન|રાજ્યના દુશ્મનો]]&quot;ના સફાયા માટે અનેક અભિયાનો આદર્યા અને તેમાં રાજકીય કે આર્થિક કારણો દર્શાવીને સેંકડો વ્યક્તિઓ મારી નખાયા અથવા કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા.&lt;ref&gt;{{Citebook|last =Caraza|first =Grigore|title =Aiud însângerat|publisher =Editura Vremea XXI|year=2004|volume=Chapter IV|isbn=9736450503|language=Romanian}}{{Page needed}}&lt;/ref&gt; સજાઓમાં દેશનિકાલ, આંતરિક હદપાર અને બળજબરીથી મજૂરી કરાવવાની છાવણીઓમાં મોકલવાનો સમાવેશ થતો હતો; અસંતુષ્ટોને ભારે ક્રૂરતાથી દબાવવામાં આવ્યા. આ સમયની ધૃણાસ્પદ ઘટના [[પિટેસ્ટિ જેલ]]માં બની, અહીંયા રાજકીય વિરોધીઓના એક જૂથને યાતના દ્વારા સુધારણાના કાર્યક્રમમાં મૂકવામાં આવ્યા. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે વિશાળ જનસમુદાય પર અત્યાચાર, ક્રૂરતા અને મૃત્યુની હજારો ઘટનાઓ બની હતી અને તેમાં રાજકીય વિરોધીઓથી માંડીને સામાન્ય નાગરિકો પણ ભોગ બન્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cicerone Ioniţoiu|title=Victimele terorii comuniste. Arestaţi, torturaţi, întemniţaţi, ucişi. Dicţionar|publisher=Editura Maşina de scris|location=Bucharest|year=2000 |isbn= 973-99994-2-5|language=Romanian}}{{Page needed}}&lt;/ref&gt; 

1965માં [[નકોલ કેઉસેસ્કુ|નિકોલ સીઉસેસ્કુ]] સત્તામાં આવ્યા અને સોવિયેત આગેવાની હેઠળના 1968ના [[ચેકોસ્લોવાકિયા]] અતિક્રમણની ટીકા કરનાર અને 1967ના [[છ-દિવસ યુદ્ધ|છ-દિવસના યુદ્ધ]] બાદ [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]] સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો ચાલુ રાખનાર એક માત્ર [[વોર્સો કરાર]] રાષ્ટ્ર સહિતના નિર્ણયોના અમલ જેવી સ્વતંત્ર નીતિઓ શરૂ કરી; [[જર્મનીનું ફેડરલ રીપબ્લિક|જર્મનીના ફેડરલ રીપબ્લિક]] સાથે આર્થિક સંબંધો (1963) અને રાજદ્વારી સંબંધો(1967) સ્થાપ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/romania/75.htm|publisher=countrystudies.us|title=Romania: Soviet Union and Eastern Europe|publisher=Country Studies.us|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત [[આરબ]] રાષ્ટ્રો સાથેના નજદીકી સંબંધો (અને [[પીએલઓ(PLO)|PLO]])ના કારણે રોમાનિયા [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]]–[[ઇજિપ્ત]] અને ઈઝરાયેલ–[[પીએલઓ(PLO)|PLO]] શાંતિ પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શક્યુ.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://countrystudies.us/romania/80.htm |publisher=countrystudies.us| title=Middle East policies in Communist Romania|publisher=Country Studies.us|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; પરંતુ, 1977 અને 1981ની વચ્ચે રોમાનિયાના વિદેશી દેવામાં તીવ્ર વૃદ્ધિ થતાં (૩ અબજ યુએસ ડોલરમાંથી વધીને 10 અબજ),&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Deletant|first=Dennis|title=New Evidence on Romania and the Warsaw Pact, 1955-1989|publisher=Cold War International History Project e-Dossier Series|url=http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&amp;fuseaction=topics.publications&amp;doc_id=16367&amp;group_id=13349|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029113345/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&amp;fuseaction=topics.publications&amp;doc_id=16367&amp;group_id=13349|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[આઈએમએફ(IMF)|IMF]] અથવા [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેંક]] જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા સંગઠનોનો પ્રભાવ વધ્યો અને નિકોલ સીઉસેસ્કુની [[ઓટાર્કી|સરમુખત્યારવાદી]] નીતિઓમાં અવરોધ આવ્યો. પરિણામસ્વરૂપ તેમણે રોમાનિયનોને નિચોવી નાખે તેવી અને રોમાનિયન અર્થતંત્રને રુંધી કાઢે તેવી નીતિઓ લાદી અને વિદેશી ઋણ ચૂકવવા પ્રયાસ કર્યો, જ્યારે કે બીજી બાજુ [[સીક્યુરિટેટ|પોલીસ રાજ્ય]]ની સત્તાઓમાં અમર્યાદ વધારો કર્યો અને [[વ્યક્તિત્વની પૂજા|વ્યક્તિત્વ પૂજા]]ને પ્રોત્સાહન આપ્યુ. આના કારણે સીઉસેસ્કુનીની લોકપ્રિયતામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો આવ્યો અને પરિણામ સ્વરૂપ તેને સત્તા પરથી ઉખાડી ફેંકાયો તથા [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ|1889ની રોમાનિયન ક્રાંતિ]]ની લોહિયાળ ઘટનામાં તેની હત્યા કરાઈ.

2006માં [[રોમાનિયામાં સામ્યવાદી સરમુખત્યારશાહીના અભ્યાસ માટેનું પ્રેસિડેન્શિયલ કમિશન|રોમાનિયામાં સામ્યવાદી સરમુખત્યારશાહી માટેના પ્રેસિડેન્શિયલ કમિશન]]ના અંદાજ મુજબ સામ્યવાદી દમનનો સીધો ભોગ બનેલા લોકોની સંખ્યા 2 મિલિયન હતી.&lt;ref&gt;{{cite report|title=Recensământul populaţiei concentraţionare din România în anii 1945-1989|publisher=Centrul Internaţional de Studii asupra Comunismului|location=Sighet|year=2004|language=Romanian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|title=Raportul Comisiei Prezidenţiale pentru Analiza Dictaturii Comuniste din România|publisher=Comisia Prezidenţială pentru Analiza Dictaturii Comuniste din România|date=2006-12-15|pages=215–217}}&lt;/ref&gt; સામ્યવાદી જેલોમાં મળેલી યાતનાના પરિણામે આઝાદીમાં મૃત્યુ પામેલા લોકોની સંખ્યાનો આમાં સમાવેશ કરાયો નથી અને દેશના વિકટ આર્થિક સંજોગોના કારણે મૃત્યુ પામનાર લોકોની વિગતો પણ શામેલ કરાઈ નથી.

=== વર્તમાન લોકશાહી ===
ક્રાંતિ બાદ [[ઈઓન ઈલિએસ્કુ]]ની આગેવાની હેઠળના [[નેશનલ સાલ્વેશન ફ્રન્ટ|નેશનલ સાલ્વેશન ફ્રન્ટે]] અંશતઃ બહુ-પક્ષીય લોકશાહી અને મુક્ત બજારના પગલાઓ લીધા.&lt;ref&gt;{{cite web| last=Carothers| first= Thomas |title= Romania: The Political Background |url= http://www.idea.int/publications/country/upload/Romania,%20The%20Political%20Background.pdf |format=PDF|quote= &quot;This seven-year period can be characterized as a gradualistic, often ambiguous transition away from communist rule towards democracy.&quot;|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| last=Hellman| first=Joel| title= Winners Take All: The Politics of Partial Reform in Postcommunist | journal=Transitions World Politics|volume=50|issue=2|month=January | year=1998|pages=203–234}}&lt;/ref&gt; [[ક્રિશ્ચિઅન-ડેમોક્રેટિક નેશનલ પીઝન્ટ્સ પાર્ટી(રોમાનિયા)|ક્રિશ્ચિઅન-ડેમોક્રેટિક નેશનલ પીઝન્ટ્સ પાર્ટી]], [[નેશનલ લિબરલ પાર્ટી (રોમાનિયા)|નેશનલ લિબરલ પાર્ટી]] અને [[રોમાનિયન સોશિયલ ડેમોક્રેટ પાર્ટી]] જેવા યુદ્ધ પહેલાના સમયના અનેક મોટા રાજકીય પક્ષોને ફરી જીવિત કરવામાં આવ્યા. એપ્રિલ 1990માં અનેક મોટી રાજકીય રેલીઓ બાદ [[યુનિવર્સિટી સ્ક્વેર, બુકારેસ્ટ]] ખાતે તાજેતરમાં યોજાયેલ સંસદીય ચૂંટણીના વિરોધમાં ધરણા શરૂ થયા અને ફ્રન્ટ પૂર્વ સામ્યવાદીઓ અને [[સીક્યુરિટેટ|સીક્યુરીટેટ]]ના સભ્યોનું બનેલ હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો. વિરોધકર્તાઓએ ચૂંટણીના પરિણામ સ્વીકાર્યા નહિ અને તેને બિન-લોકતાંત્રિક ગણાવીને પૂર્વ ઉચ્ચ સ્તરના સામ્યવાદી પક્ષના સભ્યોની બાદબાકીની માગ કરી. આ વિરોધ ખૂબ જ ઝડપથી ઉગ્ર બન્યો અને ([[ગોલેનિએડ|ગોલેનિઅડ]] તરીકે ઓળખાતા) જંગી દેખાવો થવા લાગ્યા . શાંતિપૂર્ણ દેખાવો હિંસામાં ફેરવાઈ ગયા અને [[જિઉ નદી|જિઉ વેલી]]ના સ્થાનિક કોલસાના ખાણિયાઓની હિંસક દખલના કારણે [[જુન 1990 માઈનરિઅડ]] તરીકે યાદ કરવામાં આવતી ઘટના બની.&lt;ref&gt;{{cite web| last=Bohlen | first=Celestine |title = Evolution in Europe; Romanian miners invade Bucharest|url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE6D6113DF936A25755C0A966958260|text= &quot;Responding to an emergency appeal by President Ion Iliescu, thousands of miners from northern Romania descended on the capital city today&quot;|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

પરિણામસ્વરૂપ ફ્રન્ટ(મોરચા)ના વિભાજન બાદ ઘણા રાજકીય પક્ષો ઉદભવ્યા, જેમાં રોમાનિયન ડેમોક્રેટ સોશિયલ પાર્ટી (પાછળથી [[સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી (રોમાનિયા)|સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]]), [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી (રોમાનિયા)|ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] અને ([[રોમાનિયામાં રાજકીય પક્ષોની યાદી#અન્ય 1989 બાદના પક્ષો|એલાયન્સ ફોર રોમાનિયા]])નો સમાવેશ થાય છે. 1990થી 1996 સુધી અનેક યુતિઓ અને સરકારોએ રાજ્યના વડા તરીકે ઈઓન ઈલિએસ્કુ સાથે રોમાનિયાનો વહીવટ કર્યો. ત્યાર બાદથી સરકારના ત્રણ લોકતાંત્રિક ફેરફાર કરાયા: 1996માં ડેમોક્રેટિક-લિબરલ વિરોધપક્ષ અને તેના નેતા [[એમિલ કોન્સ્ટેન્ટિનેસ્કુ]] સત્તા માટે સંમત થયા; 2000માં ધી સોશિયલ ડેમોક્રેટ્સ ફરી સત્તામાં આવ્યા અને ઈલિએસ્કુ ફરી પ્રમુખ બન્યા; અને 2004માં [[સત્યનો ન્યાય|જસ્ટિસ એન્ડ ટ્રુથ એલાયન્સ]] તરીકે ઓળખાતા પક્ષોના જોડાણ સાથે [[ટ્રેઈએન બેસેસ્કુ|ટ્રીઅને બાસેસ્કુ]] પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા. મોટા જોડાણ દ્વારા સરકારની રચના કરવામાં આવી અને તેમાં [[રુઢિચુસ્ત પક્ષ(રોમાનિયા)|કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટી]] અને [[યુડીએમઆર(UDMR)|એથનિક હંગેરીયન પાર્ટી]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો.

[[શીત યુદ્ધ]]બાદ રોમાનિયાએ [[પશ્ચિમી યુરોપ]] સાથેના સંબંધોમાં નિકટતા વધારી અને 2004માં [[NATO(નાટો)|નાટો]] સાથે જોડાયુ અને બુકારેસ્ટમાં [[2008 બુકારેસ્ટ સંમેલન|2008 સમિટ]]ની યજમાની કરી.&lt;ref&gt;{{Cite news|title =NATO update: NATO welcomes seven new members|url =http://www.nato.int/docu/update/2004/04-april/e0402a.htm|publisher=NATO|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; 1993માં દેશે [[યુરોપીયન મંડળ|યુરોપીયન યુનિયન]]માં સભ્યપદ માટે અરજી કરી અને 1995માં EU સંલગ્ન દેશ બન્યો તથા જાન્યુઆરી 1, 2007ના રોજ સભ્ય બન્યો.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=EU approves Bulgaria and Romania|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5380024.stm|publisher=BBC News|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

મુક્ત પ્રવાસ કરાર અને શીતયુદ્ધ- બાદની રાજદ્વારી સ્થિતિઓની સાથે 1990ના દસકા બાદની આર્થિક મંદીમાં જીવનની મુશ્કેલીઓ બાદ રોમાનિયા પાસે [[રોમાનિયન ડાયસ્પોરા|ડાયસ્પોરા]] (યહૂદીઓનું ગેરયહૂદીમાં વિખરાઈ જવું) વધી રહ્યા છે, એક અંદાજ મુજબ 2 મિલિયનથી વધુ લોકો આવા છે. પરદેશમાં વસવાના મુખ્ય લક્ષ્ય સ્પેન, ઈટાલી, જર્મની, ઓસ્ટ્રિયા, યુકે, કેનેડા અને યુએસએ છે.&lt;ref name=&quot;diaspora&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.focus-migration.de/index.php?id=2515&amp;L=1|title= Romania|access-date= 2008-08-28|publisher= focus-migration.de|archive-date= 2009-02-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20090207131655/http://focus-migration.de/index.php?id=2515&amp;L=1|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:Physical map of Romania.jpg|thumb|250px|રોમાનિયાનો ભૌગોલિક નકશો]]
સપાટી પરના પ્રદેશની સાથે{{convert|238391|km2|sqmi|}}, રોમાનિયા એ [[દક્ષિણપૂર્વીય યુરોપ|દક્ષિણીપૂર્વ યુરોપ]]માં સૌથી મોટું અને યુરોપમાં [[ભૌગોલિક વિસ્તારોના ક્રમ મુજબ યુરોપીયન દેશોની યાદી|12મુ સૌથી મોટુ]] રાષ્ટ્ર છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|title=Geography, Meteorology and Environment|date=2004|publisher=Romanian Statistical Yearbook|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[સર્બિયા]] અને [[બલ્ગેરિયા]] સાથેની રોમાનિયાની સરહદનો મોટો ભાગ [[દાનુબે]]નો બનેલો છે. [[દાનુબે]] [[પ્રુટ નદી]] સાથે જોડાય છે, જે [[રીપબ્લિક ઓફ મોલ્ડોવા|મોલ્ડોવાના રીપબ્લિક]] સાથેની સરહદ બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;/&gt; દાનુબે રોમાનિયાના વિસ્તારમાં થઈને [[કાળો સમુદ્ર|કાળા સમુદ્ર]]માં વહે છે, જેના લીધે યુરોપનો સૌથી વધુ સંરક્ષિત અને બીજો સૌથી મોટો ત્રિકોણ બને છે અને તે જૈવિક ક્ષેત્રની અનામતો અને જૈવિક વૈવિધ્યવાળી [[વિશ્વનાં હેરિટેજ સ્થળો|વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ]] ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588|title=Danube Delta|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-09}}&lt;/ref&gt; અન્ય મહત્વની નદીઓમાં ઉત્તર-દક્ષિણ [[મોલ્ડેવિયા]]માંથી વહેતી [[સિરેટ નદી|સિરેટ]], કાર્પેથિઅન પર્વતોમાંથી [[ઓલ્ટેનિયા]]માં થઈને વહેતી [[ઓલ્ટ નદી|ઓલ્ટ]], અને પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]માં થઈને વહેતી [[મુરેસ નદી|મુરેસ]] છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;/&gt;

રોમાનિયાની ભૂમિ પર્વતીય અને તળેટીના વિસ્તારોમાં લગભગ સરખે ભાગે વહેંચાયેલી છે. [[રોમાનિયામાં પર્વતીય શિખરોની યાદી|તેની 14 પર્વતીય હારમાળાઓ]] [[કાર્પેથિઅન પર્વતો]] રોમાનિયાના કેન્દ્રમાં વર્ચસ્વ ધરાવે છે અને 2,000 મીટરની ઊંચાઈએ પહોંચે છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;/&gt; રોમાનિયાનો સૌથી ઊંચો પર્વત [[મોલ્ડોવેનુ શિખર]] છે ({{convert|2544|m|ft|disp=s|abbr=on}}). દક્ષિણ-મધ્ય રોમાનિયામાં [[બર્ગન પ્લેઈન|બારાજેન પ્લેન]] તરફ કાર્પાથિઅન્સ પર્વતોમાં મિઠાશ કરે છે. રોમાનિયાનું ભૌગોલિક વૈવિધ્ય વૃક્ષો અને વન્ય પ્રાણીઓની સમૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.&lt;ref name=&quot;statistical&quot;/&gt;

=== પર્યાવરણ ===
[[ચિત્ર:Retezat-bucura-peleaga.jpg|thumb|250px|રેટેઝેટ નેશનલ પાર્કની અંદર હિમઝરણાના તળાવો]]
કુદરતી અને અર્ધ-કુદરતી ઈકોસીસ્ટમથી દેશનો ઘણો વિસ્તાર (ભૂમિ પ્રદેશનો47%) છવાયેલો છે.&lt;ref name=&quot;biodiversity&quot;&gt;{{citeweb|url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/romania/robiodiv.htm|title=Romania's Biodiversity|publisher=Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection of Romania|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080210141053/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/romania/robiodiv.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયાના તમામ જંગલોમાંથી અડધા જંગલો (દેશના 13%)ને ઉત્પાદન માટે નહિ પરંતુ જળ સંરક્ષણ માટે સાચવવામાં આવતા હોવાથી યુરોપના બિન-હસ્તક્ષેપવાળા મોટા જંગલો પૈકીના એક રોમાનિયામાં છે.&lt;ref name=&quot;biodiversity&quot;/&gt; રોમાનિયન વન્ય પર્યાવરણની સંપૂર્ણતાનો અંદાજ એના પરથી આવી શકે છે કે યુરોપીયન વન્યની શ્રેણીના તમામ જીવજંતુઓની ઉપસ્થિતિ જોવા મળે છે, જેમાં તમામ યુરોપીયન છીંકણી રીંછો અને વરુના અનુક્રમે 60% તથા 40%નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/index.htm|title=State of the Environment in Romania 1998: Biodiversity|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116051416/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયામાં સસ્તન(કે જેના માટે કાર્પેથિઅન [[કેમોઈસ|ચેમોઈસ]] સૌથી વધારે જાણીતા છે), પક્ષીઓ, સરીસૃપો, એકકોષીની પણ લગભગ 400 અદ્વિતિય જાતો છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf|format=PDF|title=EarthTrends:Biodiversity and Protected Areas - Romania|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926191841/http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

લગભગ {{convert|10000|km2|sqmi|abbr=on}} (કુલ વિસ્તારના લગભગ 5%) કુલ સંરક્ષિત વિસ્તારમાંથી રોમાનિયામાં છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/protarea.htm|title=Protected Areas in Romania|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20071117061753/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/protarea.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેમાં [[દાનુબે ડેલ્ટા|દાનુબે ત્રિકોણ અનામત જૈવક્ષેત્ર]] સૌથી મોટું છે અને યુરોપમાં સૌથી ઓછું નુકસાન પામેલ ભીનીભૂમિનું સંકુલ છે, કે જે કુલ સમગ્ર વિસ્તાર આવરી લે છે.{{convert|5800|km2|sqmi|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/delta.htm|title=Danube Delta Reserve Biosphere|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2005-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20050426231510/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/delta.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
દાનુબે ત્રિકોણના જૈવ વૈવિધ્યની મહત્તા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતી છે. સપ્ટેમ્બર 1990માં તે જૈવક્ષેત્ર અભયારણ્ય તરીકે જાહેર થયું હતું, રામસર વિસ્તાર મે 1991માં અને આ વિસ્તારમાંથી 50% કરતા વધુ વિસ્તાર [[વિશ્વ વારસા સૂચિ|વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદી]]માં ડિસેમ્બર 1991માં સ્થાન પામ્યો.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588|title=Danube Delta|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; તેની સરહદોની અંદર વિશ્વનની સૌથી વધારે વ્યાપક [[રીડ બેડ]] પદ્ધતિ છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588/video|title=NHK World Heritage 100 Series|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; અન્ય બે જૈવ ક્ષેત્ર અભયારણ્યો છે: [[રેટેઝેટ નેશનલ પાર્ક]] અને [[રોડના પર્વતો|રોડના નેશનલ પાર્ક]].

=== વન્યજીવ અને વનસ્પતિ ===
[[ચિત્ર:Pelicani din Delta Dunarii.PNG|250px|thumb|દાનુબે ડેલ્ટામાં પેલિકન]]
રોમાનિયામાં 3,700 પ્રકારના સ્થળો છે, કે જેમાંથી અત્યાર સુધીમાં 23ને [[કુદરતી સ્મારકો|કુદરતી સ્થાપત્યો]], 74ને લુપ્ત, 39ને લુપ્તપ્રાય, 171ને દયાજનક અને 1,253 દુર્લભ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.&lt;ref name=&quot;flora&quot;&gt;{{cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/romania/soe2000/rom/cap5/ff.htm|title=Flora si fauna salbatica|publisher=enrin.grida.no|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223142209/http://enrin.grida.no/htmls/romania/soe2000/rom/cap5/ff.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અલ્પેઈન ઝોન, ફોરેસ્ટ ઝોન અને સ્ટેપ્પે ઝોન એ રોમાનિયામાં વનસ્પતિના ત્રણ મોટા વિસ્તારો છે. જમીન અને વાતાવરણની લાક્ષણિકતાઓ તથા ઊંચાઈના આધારે વનસ્પતિ ઉછેરની પદ્ધતિ સ્થાપિત થઈ છે. જેમ કે: [[ઓક]], [[ફ્લાસ્ક]], [[લિન્ડેન|લિન્ડન]], [[એશ]] (સ્ટેપ્પ ઝોન અને નીચા પર્વતો), [[બીચ]], [[ઓક]] (500 અને 1200 મીટરની વચ્ચે), [[સ્પ્રુસ]], [[ફિર]], [[પાઈન]] (1200 અને 1800 મીટરની વચ્ચે), [[જ્યુનિપર]], [[પાઈન|માઉન્ટેઈન પાઈન]] અને [[વૃક્ષ|ડ્વાર્ફ ટ્રીસ]] (1800 અને 2000 મીટરમાં), નાની જડીબુટ્ટીઓ ધરાવતા અલ્પેઈન ઘાસના મેદાન(2૦૦૦ મીટરથી વધારે).&lt;ref name=&quot;aproape&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rri.ro/art.shtml?lang=2&amp;sec=252&amp;art=18152|title=Capitolul 12: Relieful, apele, clima, vegetatia, fauna, ariile protejate|work=Aproape totul despre România|publisher=Radio Romania International|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2010-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227233354/http://www.rri.ro/art.shtml?lang=2&amp;sec=252&amp;art=18152|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભેજવાળા વાતાવરણના કારણે ઊંચી ટેકરીઓની આસપાસ [[ઘાસ|મીડો]], [[રીડ]], [[રશ]], [[સેજ|સેઝ]]ની વિશેષ પ્રકારની વનસ્પતિઓ થાય છે અને ઘણી વાર તેની સાથે [[વિલો]], [[પોપલર્સ|પોપલર]] અને [[એરિનિ]]નો ટુકડો હોય છે. [[દાનુબે ડેલ્ટા]]માં ભેજવાળી બાગાયતનું પ્રમાણ વધારે છે.&lt;ref name=&quot;aproape&quot;/&gt; 

રોમાનિયાની વન્યજીવ સમૃદ્ધિમાં 33,792 પ્રજાતિના પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે, 33,085 [[કરોડ વિનાનું પ્રાણી|પૃષ્ઠવંશ સિવાય]]ના અને 707 [[કરોડવાળુ પ્રાણી|પૃષ્ઠવંશ]]ના છે.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt; પૃષ્ઠવંશ પ્રજાતિઓમાં 191 [[માછલી]], 20 [[ઉભયચર|ઉભય-ચર]], 30 [[સરીસૃપ]], 364 [[પક્ષી]] અને 102 [[સસ્તન]] પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;flora&quot;/&gt; વન્યસૃષ્ટિ વિશેષ કરીને વનસ્પતિ સૃષ્ટિ દ્વારા તોડી નાખવામાં આવે છે. આમ નિશ્ચિત પૃષ્ઠભાગ મેદાન અને જંગલ મેદાનની પ્રજાતિઓ આ મુજબ છે: [[સસલુ]], [[હેમસ્ટર|ઉંદર જેવુ પ્રાણી હેમ્સ્ટર]], [[જમીન પરની ખિસકોલી|ખિસકોલી]], [[ફીઝન્ટ|તેતર]], [[ડ્રોપ]], [[ક્વેઈલ]], [[કાર્પ]], [[પેર્ચ|પર્ચ]], [[પાઈક]], [[કેટફિશ]], સખત લાકડાની વન્ય સપાટી (ઓક અને બીચ): [[બોર|ડુક્કર]], [[વરુ]], [[શિયાળ]], [[બાર્બેલ|બાર્બેલ માછલી]], [[લક્કડખોદ]], શંકુદ્રુમ વન્ય મેદાન: [[ટ્રાઉટ]], [[લિંક્સ]], [[હરણ]], [[બકરી]]ઓ અને [[કાળુ ગરુડ|બ્લેક]] તથા [[બાલ્ડ ગરુડ|બાલ્ડ ઈગલ]] જેવી નિશ્ચિત અલ્પેઈન વન્ય સૃષ્ટિ.&lt;ref name=&quot;aproape&quot;/&gt; [[પેલિકન]], [[હંસ]], [[ગ્રેલેગ ગુસ|જંગલી ગીસ]] અને [[ફ્લેમિંગો]] સહિતની પક્ષીઓની સેંકડો પ્રજાતિઓ માટે દાનુબે ડેલ્ટા નિવાસસ્થાન છે અને તેમને કાયદા દ્વારા રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. ડેલ્ટા એ યાયાવર પક્ષીઓ માટેનું વિરામસ્થળ પણ છે. [[દોબ્રોજે|દોબ્રોગીઆ]] વિસ્તારમાં પક્ષીઓની દુર્લભ પ્રજાતિઓમાં [[પેલિકન]], [[કોર્મોરેન્ટ]], [[હરણ|નાના હરણ]], [[રેડ-બ્રેસ્ટેડ ગુસ]], [[વ્હાઈટ-ફ્રન્ટેડ ગુસ]] અને [[મૂંગુ હંસ|મૂંગા હંસ]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508461/Romania|title=Land » Plant and animal life|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=2009-09-07}}&lt;/ref&gt;

=== આબોહવા ===
ખુલ્લા દરિયાથી અંતર અને યુરોપીયન ખંડના દક્ષિણપૂર્વીય હિસ્સામાં સ્થિત હોવાના કારણે રોમાનિયા ચાર અલગ મોસમોના કારણે [[સમશીતોષ્ણ હવામાન|સમશીતોષ્ણ]] અને [[ખંડીય હવામાન|યુરોપીય ખંડ]]ની વચ્ચેની આબોહવા અનુભવે છે. દક્ષિણમાં અને {{convert|8|°C}} ઉત્તરમાં સરેરાશ વાર્ષિક તાપામાન 11&amp;nbsp;°C (52&amp;nbsp;°F) છે.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{citeweb|url=http://countrystudies.us/romania/34.htm|title=Romania: Climate|publisher=U.S. Library of Congress|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; [[ઈઓન સિઓન]]માં 1951 અને {{convert|-38.5|°C}} [[બોડ, બ્રેસોવ|બોડ]]માં ૧૯૪૨ વખતે [[તાપમાન અંતિમો|આત્યંતિક તાપમાન નોંધાયુ હતુ]]{{convert|44.5|°C}} .&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.romaniatourism.com/climate.html|title=Romania: climate|publisher=Climate|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt; 

ઠંડી સવાર અને હૂંફાળી રાતો સાથેની વસંત ઋતુ આહલાદક છે. ઉનાળામાં બુકારેસ્ટમાં (જુનથી ઓગસ્ટ) સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન લગભગ{{convert|28|°C}},&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Romania/Climate/|title=The monthly average climate parameters in Bucharest|publisher=WorldTravels|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105190131/http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Romania/Climate/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; દેશના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં વધારે તાપમાન સાથે {{convert|35|°C}} ઉનાળા સામાન્ય રીતે હૂંફાળાથી ગરમ હોય છે. 
બુકારેસ્ટમાં મિનિમા અને અન્ય નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં સરેરાશ જેટલુ હોય છે{{convert|16|°C}}, પરંતુ વધારે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં તાપમાનમાં મહત્તમ અને લઘુતમ તાપમાનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે. ખેતરો અને વૃક્ષોના રંગબેરંગી પત્તાઓ સાથે પાનખર સૂકી અને ઠંડી હોય છે. શિયાળો ઠંડો હોઈ શકે છે, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં સૌથી ઊંચા પર્વતોમાં, કે જ્યાં સૌથી ઊંચા શિખરો પર કેટલાક વિસ્તારો [[પર્માફ્રોસ્ટ|થીજી]] જાય છે ત્યાં પણ સરેરાશ મહત્તમ {{convert|2|°C}} ઓછા {{convert|-15|°C}} કરતા વધારે હોતુ નથી.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://clic.npolar.no/disc/disc_datasets_metadata.php?s=0&amp;desc=1&amp;table=Datasets&amp;id=DISC_GCMD_GGD30&amp;tag=All&amp;Category=&amp;WCRP=&amp;Location=All&amp;stype=phrase&amp;limit=10&amp;q=|title=Permafrost Monitoring and Prediction in Southern Carpathians, Romania|publisher=CliC International Project Office (CIPO)|date=2004-12-22|access-date=2008-08-31|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516104422/http://clic.npolar.no/disc/disc_datasets_metadata.php?s=0&amp;desc=1&amp;table=Datasets&amp;id=DISC_GCMD_GGD30&amp;tag=All&amp;Category=&amp;WCRP=&amp;Location=All&amp;stype=phrase&amp;limit=10&amp;q=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{convert|750|mm|in|abbr=on}}દર વર્ષે માત્ર પશ્ચિમિ સૌથી ઊંચા પર્વતો પર વરસાદ વધુ હોવાની સાથે સરેરાશ વરસાદ હોય છે— તેમાંથી મોટાભાગનો [[સ્નોવ|બરફ]] તરીકે પડે છે અને સ્કીઈંગ ઉદ્યોગને વિકાસમાં મદદ કરે છે. દેશના કેટલાક દક્ષિણ-મધ્ય વિસ્તારમાં (બુકારેસ્ટની આસપાસ) વરસાદના ટીપાઓનું સ્તર સામાન્ય હોય છે{{convert|600|mm|in|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web|language=Romanian|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|title=The 2004 Yearbook|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જ્યારે કે દાનુબે ડેલ્ટામાં વરસાદનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછુ હોય છે અને ત્યાં માત્ર 370&amp;nbsp;મિમિનો સરેરાશ વરસાદ પડે છે.

== વસ્તી ==
[[ચિત્ર:Romania demography 1961-2010.svg|thumb|250px|1961-2003ની વચ્ચે રોમાનિયાની ભૌગોલિક સ્થિતિ]]
2002ના સેન્સસ મુજબ રોમાનિયાની વસતી 21,698,181 છે અને તે આ પ્રદેશના અન્ય દેશો જેટલી જ છે. આગામી વર્ષોમાં [[ઓછો પ્રજનન દર|પ્રજનન દર ઓછો]] હોવાના કારણે વસતીદરમાં સામાન્ય ઘટાડો નોંધાવાની શક્યતા છે. વસતીમાં 89.5% [[રોમાનિયનો]] છે. સૌથી મોટી [[રોમાનિયાની લઘુમતિઓ|પ્રાદેશિક લઘુમતી]] [[રોમાનિયામાં હંગેરિયન લઘુમતિ|હંગેરિયનો]] છે અને વસતીમાં તેમનું પ્રમાણ 6.6% છે અને [[રોમાનિયામાં રોમા લઘુમતિ|રોમા]] અથવા જિપ્સીઓનું પ્રમાણ 2.46% છે. અધિકૃત સેન્સસ અનુસાર 535,250 [[રોમાની લોકો|રોમા]] રોમાનિયામાં રહે છે.&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[http://www.recensamant.ro/pagini/tabele/t47.pdf વંશીયતાની વસતી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003112909/http://www.recensamant.ro/pagini/tabele/t47.pdf |date=2009-10-03 }} પર આધારિત 2002 સેન્સસ મુજબ રોમાનિયામાં કુલ 535,250 રોમા છે. અન્ય સ્રોતો આ આંકડાનો વિરોધ કરે છે, કારણ કે સ્થાનિક સ્તરે ઘણા રોમાઓ ભેદભાવ થવાના ભયથી પોતાની જાતને અન્ય વંશના ગણાવે છે (ખાસ કરીને રોમાનિયન, પરંતુ આ સાથે જ પશ્ચિમમાં હંગેરિયન અને દોબ્રુજામાં તૂર્કિશ). ઘણા તો ક્યારેય નોંધાયા જ નથી, કારણકે તેમની [http://www.edrc.ro/docs/docs/Romii_din_Romania.pdf પાસે ઓળખપત્ર નથી]. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્રોતો અધિકૃત સેન્સસ કરતા વધારે ઊંચો આંકડો આપે છે([http://europeandcis.undp.org/uploads/public/File/rbec_web/vgr/chapter1.1.pdf [[યુએનડીપી(UNDP)|UNDP]]'s Regional Bureau for Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101141449/http://europeandcis.undp.org/uploads/public/File/rbec_web/vgr/chapter1.1.pdf |date=2013-11-01 }}, [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTROMA/0,,contentMDK:20333806~menuPK:615999~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:615987,00.html World Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824055025/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTROMA/0,,contentMDK:20333806~menuPK:615999~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:615987,00.html |date=2006-08-24 }}, {{cite web|url=http://www.msd.govt.nz/documents/publications/msd/journal/issue25/25-pages154-164.pdf|format=PDF|title=International Association for Official Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226202154/http://www.msd.govt.nz/documents/publications/msd/journal/issue25/25-pages154-164.pdf|archive-date=2008-02-26|access-date=2009-12-17|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.usatoday.com/news/world/2005-02-01-roma-europe_x.htm|publisher=usatoday|title=European effort spotlights plight of the Roma|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]માં મોટા પ્રમાણમાં લઘુમતિમાં સ્થાન ધરાવતા હંગેરિયનો [[હર્ઘિતા કાઉન્ટી|હાર્ઘિટા]] અને [[કોવાસ્ના કાઉન્ટી|કોવાસ્ના]] પરગણામાં બહુમતિ ધરાવે છે. [[રોમાનિયાના યુક્રેનિયનો|યુક્રેનિયનો]], [[રોમાનિયાના જર્મનો|જર્મનો]], [[લિપોવાન્સ]], [[રોમાનિયાના તૂર્કો|તૂર્કો]], [[રોમાનિયાના ટાટારો|તાતારો]], [[રોમાનિયાના સર્બો|સર્બો]], [[રોમાનિયાના સ્લોવાકો|સ્લોવાકો]], [[બેનેટ બલ્ગેરિયનો|બલ્ગેરિયનો]], [[રોમાનિયાના ક્રોટ્સો|ક્રોટ્સો]], [[રોમાનિયાના ગ્રીકો|ગ્રીકો]], [[રશિયનો]], [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]], [[રોમાનિયાના ચેકો|ચેકો]], [[રોમાનિયામાં પોલિશ લઘુમતિ|પોલ્સ]], [[રોમાનિયાના ઈટાલિયનો|ઈટાલિયનો]], [[રોમાનિયામાં આર્મેનિયનો|અમેરિકનો]] અને અન્ય એથનિક જૂથો વસતીમાં બાકીનો 1.4% હિસ્સો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite report|url=http://www.recensamant.ro/pagini/rezultate.html|title=Official site of the results of the 2002 Census|language=Romanian|access-date=2008-08-31|archivedate=2008-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325223653/http://www.recensamant.ro/pagini/rezultate.html%23}}&lt;/ref&gt; 1930માં [[રોમાનિયામાં જર્મનો]] 745,421 હતા ,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hungarian-history.hu/lib/minor/min02.htm|title=German Population of Romania, 1930-1948|publisher=hungarian-history.hu|access-date=2009-09-07|archive-date=2007-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070817040031/http://www.hungarian-history.hu/lib/minor/min02.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; હવે માત્ર 60,000 રહ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laenderinformationen/01-Laender/Rumaenien.html|title=German minority|publisher=auswaertiges-amt.de|access-date=2009-09-07|archive-date=2008-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917200535/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laenderinformationen/01-Laender/Rumaenien.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1924માં રોમાનિયાના રાજ્યમાં 796,056 [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]] હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/romania.html|title=The Virtual Jewish History Tour - Romania|publisher=jewishvirtuallibrary.org|access-date=2009-09-07}}&lt;/ref&gt; એક અંદાજ મુજબ વિદેશમાં રહેતા રોમાનિયનો અને રોમાનિયામાં જન્મેલ પૂર્વજો ધરાવનાર વ્યક્તિઓની સંખ્યા 12 મિલિયન જેટલી છે.&lt;ref name=&quot;diaspora&quot;/&gt;

રોમાનિયાની અધિકૃત ભાષા [[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]], [[ઇટાલિયન ભાષા|ઈટાલિયન]], [[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]], [[સ્પેનિશ ભાષા|સ્પેનિશ]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] અને [[કેટાલન ભાષા|કેટાલેન]] સાથે સંબંધ ધરાવતી [[પૂર્વીય રોમાન્સ ભાષા]] છે. વસતીના 91% લોકો પ્રથમ ભાષા તરીકે રોમાનિયન બોલે છે અને અનુક્રમે 6.7% and 1.1% વસતી દ્વારા બોલાતી [[હંગેરીયન ભાષા|હંગેરિયન]] અને [[રોમાનિયામાં રોમા લઘુમતિ|રોમા]] સૌથી વધુ અગત્યની લઘુમતિ ભાષાઓ છે.&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt; 1990ના દસકા સુધી [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા સેક્સન્સ|ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ]]માં જર્મન બોલતા લોકોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર હતી, આમ છતાં તેમાંથી ઘણા લોકો જર્મનીમાં સ્થળાંતર કરી જતાં હવે રોમાનિયામાં જર્મન બોલતા લોકોની સંખ્યા માત્ર 45,000 રહી છે. એથનિક લઘુમતિઓ સ્થાનિક વસતીમાં 20%થી વધુ પ્રમાણમાં હોય ત્યારે લઘુમતિઓની તે ભાષાનો ઉપયોગ જાહેર વહીવટમાં અને ન્યાય પદ્ધતિમાં કરી શકાય છે અને આ સાથે માતૃભાષાના શિક્ષણ અને સંકેતો પણ આપવામાં આવે છે. શાળાઓમાં ભણાવવામાં આવતી વિદેશી ભાષાઓમાં [[અંગ્રેજી ભાષા|ઈંગ્લિશ]] અને [[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]] મુખ્ય છે. 5 મિલિયન રોમાનિયનો ઈંગ્લિશ બોલે છે, 4–5 મિલિયન લોકો દ્વારા ફ્રેન્ચ બોલાય છે અને જર્મની, ઈટાલિયન તથા સ્પેનિશ (પ્રત્યેક ભાષા) 1-2 મિલિયન લોકો દ્વારા બોલાય છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.anis.ro/index.php?page=afaceri&amp;sec=afaceri_avantaje&amp;lang=ro|title=Outsourcing IT în România|language=Romanian|publisher=Owners Association of the Software and Service Industry|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206115410/http://www.anis.ro/index.php?page=afaceri&amp;sec=afaceri_avantaje&amp;lang=ro|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અંગ્રેજીનું ચલણ વધારે હોવા છતાં ઐતિહાસિક રીતે સૌથી વધુ બોલવામાં આવતી વિદેશી ભાષા ફ્રેન્ચ હતી. પરિણામે રોમાનિયન ઈંગ્લિશ બોલનારા લોકો રોમાનિયન-ફ્રેન્ચ બોલનારા કરતાં ઉંમરમાં નાના હોય છે. આમ છતાં રોમાનિયા [[લા ફ્રાન્કોફોનિ]]નું સંપૂર્ણ સભ્ય છે અને 2006માં તેણે ફ્રાન્કોફોનિ સમિટની યજમાની કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.francophonie.org/doc/doc-historique/chronologie-oif.pdf|format=pfd|language=French|title=Chronology of the International Organization La Francophonie|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307170154/http://www.francophonie.org/doc/doc-historique/chronologie-oif.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પ્રાંતમાં ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન શાસનને ઓળખવાની પરંપરાના કારણે ટ્રાન્સિલ્વેનિયામાં જર્મની વ્યાપક પ્રમાણમાં શિખવાડવામાં આવે છે. 
=== ધર્મ ===
રોમાનિયા [[બિન-સાંપ્રદાયિક રાજ્ય]] છે, આમ તેનો કોઈ [[રાજ્ય ધર્મ|રાષ્ટ્રીય ધર્મ]] નથી. અગ્રણી ધાર્મિક સંસ્થા [[રોમાનિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ]], [[પૂર્વીય ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ|ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ]] [[પૂર્ણ ભાઈચારો|કમ્યુનિયન]]ની અંદર [[ઓટોસેફેલી|ઓટોસેફાલૌસ]] ચર્ચ છે; 2002ના સેન્સસ અનુસાર વસતીના 86.7% લોકો તેના સભ્ય છે. અન્ય મહત્વની [[ખ્રિસ્તિ ધર્મસંઘો|ક્રિશ્ચિયન સંસ્થાઓ]]માં [[રોમાનિયામાં રોમન કેથોલિકવાદ|રોમન કેથોલિસિઝમ]] (4.7%), [[પ્રોટેસ્ટન્ટવાદ|પ્રોટેસ્ટન્ટિઝમ]] (3.7%), [[પેન્ટેકોસ્ટાલિઝમ]] (1.5%) અને [[રોમાનિયન ગ્રીક-કેથોલિક ચર્ચ]] (0.9%) છે.&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt; રોમાનિયામાં [[રોમાનિયામાં ઈસ્લામ|મુસ્લિમ]] લઘુમતિ [[દોબ્રુજા|દોબ્રોગીઆ]]માં એકત્રિત છે, જેમાંના મોટાભાગના તૂર્કીશ મૂળના છે અને તેમની સંખ્યા 67,500 લોકોની છે.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.recensamant.ro/datepr/tbl6.html|title=Romanian Census Website with population by religion|publisher=Recensamant.ro|access-date=2008-01-01|archivedate=2008-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605161514/http://www.recensamant.ro/datepr/tbl6.html}}&lt;/ref&gt; 2002 સેન્સસ વિગતો મુજબ 6,179 [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]], 23,105 લોકો કોઈ પણ ધર્મના નથી/અથવા [[નાસ્તિકવાદ|ઓથેઈસ્ટ]] છે અને 11,734 લોકોએ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા ઈનકાર કર્યો હતો. ડિસેમ્બર 27, 2006ના રોજ ધર્મ પરનો નવો કાયદો મંજૂર કરાયો હતો, જે અંતર્ગત 20,000થી વધુ સભ્યો ધરાવનાર અથવા રોમાનિયાની કુલ વસતીમાં 0.1 ટકા જેટલી વસતી ધરાવનાર ધર્મને જ અધિકૃત નોંધણીની માન્યતા મળી શકે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.bosnewslife.com/europe/romania/2674-romania-president-approves-europes-worst/|title=Romania President Approves Europe's &quot;Worst Religion Law&quot;|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;
=== સૌથી મોટા શહેરો ===
[[ચિત્ર:Cluj center.jpg|thumb|250px|રોમાનિયાના સૌથી મોટા શહેરોમાંથી એક ક્લુજ-નાપોકા]]
પાટનગર બુકારેસ્ટ રોમાનિયાનું સૌથી મોટું શહેર છે. 2002ના સેન્સસમાં તેની કુલ વસતી 1.9 મિલિયન કરતા વધારે હતી.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1186654811&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=gamelan&amp;dat=200&amp;geo=-182&amp;srt=pnan&amp;col=aohdqcfbeimg&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=1pnan|publisher=World Gazetteer|title=Population of the largest cities and towns in Romania|access-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930221932/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1186654811&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=gamelan&amp;dat=200&amp;geo=-182&amp;srt=pnan&amp;col=aohdqcfbeimg&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=1pnan|archive-date=2007-09-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[બુકારેસ્ટના મેટ્રોપોલિટન ક્ષેત્રો|બુકારેસ્ટ]]ના [[રોમાનિયામાં મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોની યાદી|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]]માં 2.2 મિલિયન જેટલી વસતી છે. બુકારેસ્ટનો શહેરી વિસ્તાર [[મૂળ શહેર]] કરતાં 20 ગણો વધારવાની અનેક યોજનાઓ છે.&lt;ref&gt;{{citenews|url=http://www.romanialibera.ro/a94321/zona-metropolitana-bucuresti-va-fi-gata-peste-10-ani.html|title=Metropolitan Zone of Bucharest will be ready in 10 years|publisher=''Romania Libera''|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.zmb.ro/main.php|title=Official site of Metropolitan Zone of Bucharest Project|access-date=2008-08-31|archive-date=2004-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501191410/http://www.zmb.ro/main.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;રોમાનિયાના પાંચ અન્ય શહેરો પણ 300,000 જેટલી વસતી ધરાવે છે અને યુરોપીયન યુનિયનની [[શહેરની હદની અંદર સૌધી વધુ વસતી ધરાવતા યુરોપીયન યુનિયનના સૌથી મોટા શહેરો|EUના 100 સૌથી વધુ વસતીવાળા શહેરો]]ની યાદીમાં પણ તેમનું નામ છે. આ શહેરો છે: [[ઈઆસિ|લાસી]], [[ક્લુજ-નાપોકા|કલુજ-નેપોકા]], [[ટિમિસોરા]], [[કોન્સ્ટન્ટા|કોન્સટન્ટા]] અને [[ક્રેઈઓવા]]. 200,000થી વધુ વસતી ધરાવતા અન્ય શહેરો છેઃ [[ગેલાટી]], [[બ્રેસોવ|બ્રાસોવ]], [[પ્લોઈએસ્ટિ|પ્લોઈએસ્ટી]], [[બ્રેઈલા]] અને [[ઓરાડી|ઓરેડીઆ]]. અન્ય 13 શહેરોની વસતી 100,000 કરતા વધુ છે.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;

હાલમાં અનેક મોટા શહેરોમાં [[રોમાનિયામાં મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]] છે: [[કોન્સ્ટન્ટા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|કોન્સ્ટન્ટા]] (550,000 લોકો), [[બ્રેસોવ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|બ્રાસોવ]], [[ઈઆસિ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ઈઆસી]] (બંનેમાં લગભગ 400,000 જેટલી વસતી) અને [[ઓરડીઆ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ઓરેડીઆ]] (260,000) અને બીજા અનેક માટે આયોજન કરાયુ છે: [[ટિમિસોઆરા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ટિમિસોરા]] (400,000), [[ક્લુજ-નાપોકા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ક્લુજ-નેપોકા]] (400,000), [[સેન્ટેમિર મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|બ્રેઈલા-ગેલેટી]] (600,000), [[ક્રેઈઓવા]] (370,000), [[બકાઉ|બેકાઉ]] અને [[પ્લોઈએસ્ટિ|પ્લોઈએસ્ટી]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zmi.ro/de/zmi_context_romania.html|title=Map of Romanian municipalities that can have metorpolitan areas in maroon|3=zmi.com|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080901055547/http://www.zmi.ro/de/zmi_context_romania.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
=== શિક્ષણ ===
[[ચિત્ર:Bucharest university.jpg|thumb|250px|યુનિવર્સિટી ઓફ બુકારેસ્ટનું મુખ્ય સંકુલ]]
[[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ]]ના સમયથી રોમાનિયન શિક્ષણ પદ્ધતિઓમાં નિરંતર [[સુધારા]] પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે અને તેને ટીકા તથા પ્રશંસા બંને મળ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite report|publisher=UNESCO|url=http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/romania/rapport_1.html|title=The Romanian Educational Policy in Transition|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; 1995માં સ્વીકારવામાં આવેલા શિક્ષણના કાયદા મુજબ શિક્ષણ પદ્ધતિનું નિયંત્રણ [[રોમાનિયાનું શિક્ષણ અને સંશોધન મંત્રાલય|શિક્ષણ અને સંશોધન મંત્રાલય]] દ્વારા થાય છે. દરેક સ્તરનું પોતાનું સંગઠન સ્વરૂપ છે અને તે વિવિધ કાયદાઓને પાત્ર છે. 3થી 6 વર્ષના બાળકો માટે [[કિન્ડરગાર્ટન-બાલમંદિર|બાલમંદિર]] વૈકલ્પિક છે. [[સ્કૂલ]] શિક્ષણ 7 વર્ષની ઉંમરે શરૂ થાય છે (ક્યારેક 6) અને 10મા ધોરણ સુધી તે ફરજિયાત છે (સામાન્ય રીતે 17 અથવા 16 વર્ષ સુધી કહી શકાય).&lt;ref&gt;{{cite report|publisher=UNESCO|url=http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/romania/rapport_2.html|title=The Romanian Educational Policy in Transition|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; [[પ્રાથમિક સ્કૂલ|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક સ્કૂલ|માધ્યમિક]] શિક્ષણ 12 અથવા 13 ગ્રેડમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યુ છે. [[ઉચ્ચતર શિક્ષણ|ઉચ્ચ શિક્ષણ]] [[યુરોપીયન ઉચ્ચ શિક્ષણ વિસ્તાર|યુરોપીયન ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્ર]] સાથે સંકળાયેલુ છે.

અધિકૃત શાળા પદ્ધતિ અને તાજેતરમાં ઉમેરવામાં આવેલ ખાનગી સમાન વિકલ્પો સિવાય અર્ધ-ન્યાયિક, અનૌપચારિક, સંપૂર્ણ [[ટ્યુટરિંગ#ખાનગી ટ્યુટરિંગ|ખાનગી ટ્યુટરિંગ]] પદ્ધતિ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ટ્યુટરિંગ મોટા ભાગે [[માધ્યમિક સ્કૂલ]]માધ્યમિક દરમિયાન વિવિધ પરિક્ષાઓની તૈયારી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, કે જે અત્યંત કપરુ હોય છે. ટ્યુટરિંગ વ્યાપક પ્રમાણમાં ફેલાયેલુ છે અને તેને શિક્ષણ પદ્ધતિના ભાગ તરીકે ગણાવી શકાય. સામ્યવાદી યુગ દરમિયાન તેને ઘણી મદદ મળી અને તેને સમૃદ્ધ બનાવવામાં આવ્યુ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.genderomania.ro/book_gender_post/part1/Anca_Gheaus.pdf|title=Limited relevants. What feminists can learn from the eastern experience|format=pdf|access-date=2008-08-25|publisher=genderomania.ro|archive-date=2008-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904004658/http://www.genderomania.ro/book_gender_post/part1/Anca_Gheaus.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2004માં 4.4 મિલિયન લોકોએ સ્કૂલમાં નોંધણી કરાવી હતી. તેમાંથી 650,000 બાલમંદિરમાં, 3.11 મિલિયન (વસતીના 14% ટકા) પ્રાથમિકમાં અને માધ્યમિક સ્તરે અને 650,000 (વસતીના 3%) ટેર્ટિઅરી સ્તરે (યુનિવર્સિટીઓમાં) નોંધણી કરાવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap8.pdf|format=PDF|title=Romanian Institute of Statistics Yearbook - Chapter 8|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; આ જ વર્ષે પુખ્ત સાક્ષરતા દર 97.3% (વિશ્વમાં 45મો) હતો, જ્યારે કે પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ટેર્ટીઅરી સ્કૂલ માટેનો સંયુક્ત નોંધણી દર 75% (વિશ્વમાં 52મો) હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr2006/pdfs/report/HDR06-complete.pdf|title=UN Human Development Report 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202212856/http://hdr.undp.org/hdr2006/pdfs/report/HDR06-complete.pdf|format=pdf|archive-date=2007-02-02|access-date=2009-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt; વર્ષ 2000 માટે શાળાઓમાં [[PISA]] મૂલ્યાંકન અભ્યાસે નિમ્ન [[ઓઇસીડી.|OECD]]ના આંકમાં 85% ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 432ના સામાન્ય આંક સાથે ભાગ લેનાર 42 દેશોમાં રોમાનિયાને 34મો ક્રમ આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.edu.ro/index.php?module=uploads&amp;func=download&amp;fileId=1958|title=OECD International Program for Evaluation of Students, National Report|location=Bucureşti|year=2002|pages=10—15|publisher=Romanian Ministry of Education|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070714191112/http://www.edu.ro/index.php?module=uploads&amp;func=download&amp;fileId=1958}}&lt;/ref&gt; [[વિશ્વ યુનિવર્સિટીઓનું શૈક્ષણિક રેન્કિંગ|વિશ્વ યુનિવર્સિટીઓના એકેડેમિક રેન્કિંગ]] મુજબ 2006માં વિશ્વની ટોચની 500 યુનિવર્સિટીઓમાં રોમાનિયાની કોઈપણ યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નહોતો.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006FULLLIST-BY%20RANK%20(PDF).pdf|format=pdf|title=Academic Ranking World University 2006: Top 500 World University|access-date=2008-08-31|archivedate=2012-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205043418/http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006FULLLIST-BY%20RANK%20(PDF).pdf}}&lt;/ref&gt; રેન્કિંગની આ જ પદ્ધતિમાં રોમાનિયાની શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટી [[બુકારેસ્ટ યુનિવર્સિટી]]એ વિશ્વની ટોચની 500 યુનિવર્સિટીમાં છેલ્લા સ્થાને રહેનાર યુનિવર્સિટી કરતાં અડધો સ્કોર કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite report|publisher=Asociaţia Ad Astra a cercetătorilor rom
âni|author=Răzvan Florian|url=http://www.ad-astra.ro/journal/8/florian_shanghai_romania.pdf|format=pdf|title=Romanian Universities and the Shanghai rankings|location=Cluj-Napoca, România|pages=7–9|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

ધાર્મિક સંકુચિતતાના વધતા જતા વલણના કારણે રોમાનિયન માધ્યમિક શાળા અભ્યાસક્રમને તાજેતરમાં [[સેન્સરશિપ-નિયંત્રણ|સેન્સર]] કરીને નવેસરથી ઘડવામાં આવ્યો હતો. 2006માં દેશમાં સામ્યવાદના સમયથી ભણાવવામાં આવતા [[ઉત્ક્રાંતિનો સિદ્ધાંત|ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંત]]ને રાષ્ટ્રવ્યાપી ફરજિયાત અભ્યાસક્રમમાંથી પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો. [[વોલ્ટાયર|વોલ્ટેર]] અને [[કેમુસ]] જેવા ધર્મના ટિકાકાર તત્વવેત્તાઓને પણ ધાર્મિક અભ્યાસક્રમમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. તેના બદલે વિદ્યાર્થીઓને રૂઢિચૂસ્ત ધાર્મિક વર્ગોમાં [[ઉત્પત્તિના વૃતાન્ત અનુસાર સર્જન|7-દિવસીય સર્જનવાદ]] શીખવવામાં આવે છે અને નવી દરખાસ્ત અનુસાર તે ફરજિયાત બની શકે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.thediplomat.ro/reports_1207.php|title=Romania removes theory of evolution from school curriculum|publisher=''The Diplomat''|access-date=2008-08-31}}{{Dead link|date=માર્ચ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
== સરકાર ==

=== રાજકારણ ===
[[રોમાનિયાનું બંધારણ]] [[ફ્રાન્સનું બંધારણ|ફ્રાન્સના પાંચમા રીપબ્લિકના બંધારણ]]&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; પર આધારિત છે અને ડિસેમ્બર 8, 1991ના રોજ લોકમત દ્વારા તેને મંજૂરી આપવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; ઓક્ટોબર 2003માં યોજાયેલ મતદાનમાં બંધારણના 79 સુધારાઓને મંજૂરી આપવામાં આવી અને તેને યુરોપીયન યુનિયનના કાયદાઓની અનુરૂપ બનાવવામાં આવ્યું.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; બહુ-પક્ષીય લોકતાંત્રિક પદ્ધતિના આધારે અને કાયદાકીય, વહીવટી અને ન્યાયિક સત્તાઓને અલગ રાખીને રોમાનિયાનો વહીવટ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; રોમાનિયા [[અર્ધ-પ્રમુખશાહી]] લોકશાહી ગણતંત્ર છે, કે જ્યાં [[રોમાનિયાના પ્રમુખો|પ્રમુખ]] અને [[રોમાનિયાના વડાપ્રધાનો|વડાપ્રધાન]] વચ્ચે વહીવટી કામગીરીઓ વિભાજિત કરાઈ છે. મહત્તમ બે મુદત માટે લોકપ્રિય મતો દ્વારા [[રોમાનિયાના પ્રમુખ|પ્રમુખ]]ને ચૂંટવામાં આવે છે અને 2003ના સુધારાથી મુદત પાંચ વર્ષની કરવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; [[રોમાનિયાના વડાપ્રધાનો|વડાપ્રધાન]]ની નિમણૂક પ્રમુખ કરે છે અને [[રોમાનિયન કેબિનેટ|મંત્રી મંડળ]]ની નિમણૂક વડાપ્રધાન કરે છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; પ્રમુખ [[કોટ્રોસેનિ મહેલ|કોટ્રોસેની પેલેસ]] ખાતે રહે છે અને [[રોમાનિયા સરકાર|રોમાનિયન સરકાર]] સાથેના વડાપ્રધાન [[વિક્ટોરિયા મહેલ|વિક્ટોરિયા પેલેસ]] ખાતે સ્થિત હોય છે. 

સરકારની કાયદાકીય શાખા [[રોમાનિયાની સંસદ|સંસદ]] (''પાર્લામેન્ટુલ રોમાનિએઈ'' ) તરીકે ઓળખાય છે અને તે [[દ્વિગૃહીયતા|બે ગૃહ]]ની બનેલી હોય છે – [[રોમાનિયાની સેનેટ|સેનેટ]] (''સેનાટ'' ), જેમાં 140 સભ્યો હોય છે અને [[રોમાનિયાના ડેપ્યુટીઓનું ગૃહ|ડેપ્યુટીઓનું ગૃહ]] (''કેમેરા ડેપ્યુટેટિલર'' ), જ્યાં 346 સભ્યો હોય છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; [[તુલનાત્મક પ્રતિનિધિત્વની પક્ષ-યાદી|પક્ષોના તુલનાત્મક પ્રતિનિધિત્વની યાદી]] અંતર્ગત બંને ગૃહના સભ્યોને ચાર વર્ષ માટે ચૂંટવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt;

ન્યાય તંત્ર સરકારના અન્ય વિભાગોથી સ્વતંત્ર હોય છે અને તે અદાલતોના સ્તરીકરણની બનેલી હોય છે અને આ અદાલતો રોમાનિયાની સર્વોચ્ચ અદાલત [[હાઈ કોર્ટ ઓફ કેસ્સેશન એન્ડ જસ્ટિસ|હાઈકોર્ટ ઓફ કેસ્સેશન એન્ડ જસ્ટિસ]] હસ્તક હોય છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.scj.ro/monogr_en.asp|publisher=High Court of Cassation and Justice - —Romania|title=Presentation|access-date=2008-08-31|archive-date=2012-09-10|archive-url=https://archive.today/20120910190947/http://www.scj.ro/monogr_en.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અપીલ માટે પરગણા અદાલતો અને સ્થાનિક અદાલતો પણ હોય છે. રોમાનિયાનું ન્યાયતંત્ર [[ફ્રેન્ચ કાયદો|ફ્રેન્ચ સ્વરૂપ]]થી અત્યંત પ્રભાવિત છે,&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/2000//legal_system.html|title=Romanian Legal system|publisher=CIA Factbook|year=2000|access-date=2008-01-11|archive-date=2008-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125081126/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/2000/legal_system.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેનો અંદાજ [[નાગરિક કાયદો (કાયદા પદ્ધતિ)|નાગરિક કાયદા]] આધારિત રચના અને [[તપાસ-જાંચ પદ્ધતિ|તપાસ કરનાર]] એજન્સી જેવા સ્વરૂપ પરથી આવી શકે છે. [[કુર્ટીઅ કોન્સ્ટિટ્યુશનલ(Curtea Constituţională)|બંધારણીય અદાલત]] (''કુર્ટી કોન્સ્ટિટ્યુશનલા'' ) કાયદા અને દેશના મૂળ કાયદા એટલે કે [[રોમાનિયન બંધારણ]] અનુસાર રાજ્યની ધારાઓનું પાલન કરતા ચૂકાદા આપવાની તેની જવાબદારી છે. 1991માં લવાયેલ બંધારણમાં સુધારા માટે જનમત અનિવાર્ય છે અને છેલ્લે 2003માં જનમત લેવાયો હતો. આ સુધારા મુજબ સંસદની કોઈપણ બહુમતિ દ્વારા અદાલતના નિર્ણયને પલટાવી શકાય નહિ.

[[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]]માં 2007માં દેશના પ્રવેશ&lt;ref&gt;{{cite news | first=Stefan | last=Bos | coauthors= | authorlink= | title=Bulgaria, Romania Join European Union | date=01 January 2007 | publisher=Voice of America | url=http://voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-01-voa16.cfm | work=VOA News | pages= | access-date=2 January 2009 | language= | archive-url=https://web.archive.org/web/20090706141125/http://voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-01-voa16.cfm | archive-date=6 જુલાઈ 2009 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ના કારણે તેની ઘરેલુ નીતિઓ પર મહત્વની અસરો પડી છે. પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે રોમાનિયાએ [[ન્યાયિક સુધારા]] સહિતના સુધારા કર્યા છે, અન્ય સભ્ય રાજ્યો સાથે ન્યાયિક સહકાર વધાર્યો છે અને ભ્રષ્ટાચારનો સમાનો કરવા સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. આમ છતાં, 2006ના બ્રસેલ્સ રીપોર્ટમાં રોમાનિયા અને [[બલ્ગેરિયા]]ને યુરોપીયન યુનિયનના બે સૌથી વધારે ભ્રષ્ટ દેશો ગણાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.bbj.hu/main/news_18741_romania+will+be+eus+most+corrupt+new+member.html|title=Romania will be EU's most corrupt new member|access-date=2008-01-11|archive-date=2007-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118002152/http://www.bbj.hu/main/news_18741_romania+will+be+eus+most+corrupt+new+member.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
=== વહીવટી વિભાગો ===
[[ચિત્ર:Regiuni de dezvoltare.svg|thumb|250px|8 વિકાસ ક્ષેત્રોનો નકશો. 41 સ્થાનિક વહીવટી એકમોને પણ પ્રસિદ્ધિ આપવામાં આવી છે, પરંતુ બુકારેસ્ટ અને ઈલફોવ કાઉન્ટ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. બંને પોતાનું વિકાસ ક્ષેત્ર બનાવે છે અને તેની આસપાસ સુદ વિસ્તાર આવેલો છે.]]
રોમાનિયા 41 [[રોમાનિયાની કાઉન્ટીઓ|પરગણા]]ઓ(કાઉન્ટી) (sing. ''જ્યુડેટ'' , pl. ''જ્યુડેટ'' ) તથા [[બુકારેસ્ટ]] મ્યુનિસિપાલિટી (બુકુરેસ્ટી)માં વહેંચાયેલું છે – તેનો દરજ્જો સમાન છે. દરેક કાઉન્ટીનો વહીવટ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ જુડેટન'' ) દ્વારા થાય છે અને તે સ્થાનિક મુદ્દાઓ માટે [[પ્રીફેક્ટ]](વિભાગના ઉપરી અધિકારી)ની જેમ જવાબદાર હોય છે, કે જેની નિમણૂક કેન્દ્ર સરકાર કરે છે. આ હોદ્દા પર નિમણૂક પામનાર વ્યક્તિ કોઈપણ રાજકીય પક્ષના સભ્ય ન હોવા જોઈએ કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશના (કેન્દ્રીય)મામલાઓ માટે જવાબદાર ના હોવા જોઈએ. 2008થી કાઉન્ટી કાઉન્સિલના પ્રમુખ (''પ્રેસિડેન્ટેલે કોન્સિલિઉલુઈ'' )ને અગાઉની જેમ કાઉન્ટિ કાઉન્સિલ દ્વારા નહિ પરંતુ સીધા લોકો દ્વારા ચૂંટવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;descopera&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.descopera.net/romania_geografie.html|title=Geografia Romaniei|publisher=descopera.net|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219224756/http://descopera.net/romania_geografie.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

દરેક કાઉન્ટિનું [[શહેર|શહેરો]]માં પેટાવિભાજન કરવામાં આવે છે (sing. ''ઓરાસ'' , pl. ''ઓરાસ'' ) અને [[રોમાનિયાના કમ્યુનો|કમ્યુનીસ]] (sing. ''કમ્યુના'' , pl. ''કમ્યુન'' ), પહેલું [[શહેરી વિસ્તાર|શહેરી]], અને બીજુ [[ગ્રામીણ]] વસાહતોનું હોય છે. રોમાનિયામાં કુલ 319 [[રોમાનિયામાં શહેરો|શહેરો]] and 2686 [[રોમાનિયાના કમ્યુનો|કમ્યુનીસ]] છે.&lt;ref name=&quot;total&quot;&gt;{{cite report|language=ro|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|chapter=1.8|title=Administrative Organisation of Romanian Territory, on December 31, 2005|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf}}&lt;/ref&gt; દરેક શહેર અને કમ્યુનને પોતાના મેયર (''પ્રિમર'' ) અને સ્થાનિક કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ લોકલ'' ) હોય છે. 1વધારે મોટા અને વધારે શહેરીકરણ ધરાવતા 103 શહેરો પાસે [[રોમાનિયાની મ્યુનિસિપાલિટીઓ|મ્યુનિસિપાલિટી]]નો દરજ્જો છે, જેના દ્વારા તેમને સ્થાનિક મુદ્દાઓમાં વધારે વહીવટી સત્તા આપે છે. બુકારેસ્ટને પણ મ્યુનિસિપાલિટી ધરાવતા શહેરનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે, પરંતુ અન્ય સ્થાનિક સત્તામંડળોની જેમ કાઉન્ટીનો ભાગ નહિ હોવાના કારણે તે બધા કરતા અનોખુ છે. તેની પાસે કાઉન્ટી કોન્સિલ નથી, પરંતુ પ્રીફેક્ટ છે. બુકારેસ્ટ જનરલ મેયર (''પ્રિમર જનરલ'' )ને અને જનરલ સિટી કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ જનરલ બુકારેસ્ટી'' )ને ચૂંટે છે. બુકારેસ્ટના છ સેકટરમાંથી દરેક સેકટર પણ પોતાના મેયર અને લોકલ કાઉન્સિલ ચૂંટે છે.&lt;ref name=&quot;total&quot;/&gt;

[[આંકડાકીય માટે પ્રાદેશિક એકમોનું વર્ગીકરણ|NUTS]]-3 સ્તરીય વિભાજન રોમાનિયાના વહીવટી-પ્રાદેશિક માળખાનો પરિચય આપે છે અને 41 [[કાઉન્ટીઓ]] તથા [[બુકારેસ્ટ]] મ્યુનિસિપાલિટીને વર્ણવે છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; શહેરો અને કમ્યુન્સ NUTS-5 સ્તરનું વિભાજન છે. દેશમાં હાલ NUTS-4 સ્તરનું વિભાજન નથી, પરંતુ બહેતર સ્થાનિક વિકાસ માટે તથા રાષ્ટ્રીય તથા યુરોપીયન ભંડોળના ઉપયોગ માટે પડોશી વસાહતોને સાંકળવાની યોજના ચોક્કસ છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt;

41 કાઉન્ટીઓ અને બુકારેસ્ટનું આઠ [[રોમાનિયાના વિકાસક્ષેત્રો|વિકાસ ક્ષેત્રો]]માં જૂથ બનાવવામાં આવ્યું છે, જે યુરોપીય સંઘના NUTS-2 વિભાજન સંદર્ભે છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;&gt;{{citeweb|url=http://ec.europa.eu/comm/eurostat/ramon/nuts/codelist_en.cfm?list=nuts|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118234301/http://ec.europa.eu/comm/eurostat/ramon/nuts/codelist_en.cfm?list=nuts|archive-date=2008-01-18|title=Hierarchical list of the Nomenclature of territorial units for statistics - NUTS and the Statistical regions of Europe|access-date=2008-08-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt; યુરોપીયન યુનિયનમાં રોમાનિયાના પ્રવેશ પહેલા આને આંકડાશાસ્ત્રીય વિસ્તાર કહેવામાં આવતા હતા અને તેમનો ઉપયોગ માત્ર આંકડાકીય હેતુઓ માટે થતો હતો. જોકે આ રીતે તેઓનું ઔપચરિક અસ્તિત્વ ૪૦ વર્ષ કરતા વધુ સમય માટે રહ્યું, પ્રદેશો એ જાહેર સમાચાર છે. ભવિષ્યમાં કાઉન્ટી કાઉન્સિલને રદ કરવાની (પરંતુ પ્રીફેક્ટ્સને રાખીને) અને તેના સ્થાને પ્રદેશ (રીજનલ) કાઉન્સિલ બનાવવાની દરખાસ્ત છે. દેશના પ્રદેશ પેટા-વિભાજનની પરિભાષા પર આનાથી કોઈ અસર પડશે નહિ, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે નીતિઓની સુસંગતતામાં સુધારો થવાની અને ઓછી તુમારશાહી સાથે વધારે સ્વાયત્તતા મળવાની અપેક્ષા છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt;

ચાર [[આંકડાકીય માટે પ્રાદેશિક એકમોનું વર્ગીકરણ|NUTS]]-1 સ્તરના વિભાજનનો ઉપયોગ કરવાની પણ દરખાસ્ત છે; તેઓને મેક્રોરીજીઅન્સ(વિશાળ પ્રદેશો)(રોમાનિયન:''મેક્રોરીજીયુન'' ) કહેવામાં આવશે. NUTS-1 અને-2 વિભાજન પાસે કોઈ વહીવટી ક્ષમતા નથી પરંતુ આની જગ્યાએ તેઓનો ઉપયોગ સ્થાનિક વિકાસના પ્રોજેક્ટની અને આંકડાકીય હેતુઓની સુસંગતતા માટે થાય છે.&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt;
* મેક્રોરીજીયુન1:&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; 
** [[નોર્ડ-વેસ્ટ(વિકાસક્ષેત્ર)|નોર્ડ-વેસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; ઉત્તરી [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]) 
** [[સેન્ટ્રુ (વિકાસ ક્ષેત્ર )|સેન્ટ્રુ]] (6 કાઉન્ટીઓ; દક્ષિણી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા) 
* મેક્રોરીજીયુન 2:&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; 
** [[નોર્ડ-ઈસ્ટ (વિકાસ ક્ષેત્ર)|નોર્ડ-ઈસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; [[મોલ્ડેવિયા]] [[વ્રેન્સીઆ કાઉન્ટી|વ્રેન્સી]]અને [[ગેલાટિ કાઉન્ટી|ગેલેટી]] કાઉન્ટીઓ સિવાય) 
** [[સડ-ઈસ્ટ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|સડ-ઈસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; લોઅર [[દાનુબે]], [[દોબ્રુડ્જા]] સહિત) 
* મેક્રોરીજીયુન 3:&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; 
** [[સડ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|સુડ]] (7 કાઉન્ટીઓ; [[મ્યુન્ટેનિઆ]]નું મુખ્ય) 
** [[બુકારેસ્ટિ-ઈલફોવ(વિકાસક્ષેત્ર)|બુકારેસ્ટિ]] (1 કાઉન્ટી અને બુકારેસ્ટ) 
* મેક્રોરીજીયુન 4:&lt;ref name=&quot;nuts&quot;/&gt; 
**[[સડ-વેસ્ટ (વિકાસ ક્ષેત્ર)|સુડ-વેસ્ટ]] (5 કાઉન્ટીઓ; આશરે [[ઓલ્ટેનિયા|ઓલ્ટેનીયા]])
** [[વેસ્ટ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|વેસ્ટ]] (4 કાઉન્ટીઓ; દક્ષિણપશ્ચિમી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા અથવા [[બેનેટ|બનાટ]] અને [[એરડ કાઉન્ટી|એરેડ]] તથા [[હુનેડોઆરા કાઉન્ટી|હુનેડોઆરા]] કાઉન્ટીઓ)

=== વિદેશ સંબંધો ===
ડિસેમ્બર 1989થી પશ્ચિમના તમામ દેશો સાથે અને વિશેષ કરીને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]] સાથેના સંબંધો સુદ્રઢ બનાવવાની નીતિની શરૂઆત કરી. તે [[NATO(નાટો)|નોર્થ એટલાન્ટિક ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન]] (NATO)માં માર્ચ 29, 2004ના રોજ જોડાયુ, [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]] (EU)માં જાન્યુઆરી 1, 2007, [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ|ઈન્ટરનેશનલ મનીટરી ફંડ]] અને [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વર્લ્ડ બેન્ક]]માં 1972માં જોડાયું અને તે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન]]નું સભ્ય છે.

વર્તમાન સરકારે પશ્ચિમ સાથે એકરૂપ થવાની પ્રક્રિયા સાથે અન્ય [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપીય]]ન રાષ્ટ્રો (ખાસ કરીને [[મોલ્ડોવા]], [[યુક્રેઈન]] અને [[જ્યોર્જિયા(દેશ)|જ્યોર્જિયા]])સાથેના સંબંધો મજબૂત બનાવવા અને તેમને મદદ કરવાનો પોતાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો છે.&lt;ref name=&quot;mae&quot;&gt;{{cite web|title=Foreign Policy Priorities of Romania for 2008|language=Romanian|url=http://www.mae.ro/index.php?unde=doc&amp;id=35181&amp;idlnk=1&amp;cat=3|publisher=Romanian Ministry of Foreign Affairs|access-date=2008-08-28}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયાએ 1990ના દસકાથી એ પણ સ્પષ્ટ કર્યુ છે કે પૂર્વીય યુરોપમાં આવેલ પૂર્વ સોવિયેત રીપબ્લિકના દેશો માટે અને [[કૌકાસસ|કૌકેસસ]]ના માટે NATO અને યુરોપીયન યુનિયનના સભ્યપદ માટે પોતાનો ટેકો છે.&lt;ref name=&quot;mae&quot;/&gt; રોમાનિયાએ [[તુર્કી|તૂર્કી]], [[ક્રોએશિયા]] અને [[મોલ્ડોવા]]ના યુરોપીયન સંઘમાં જોડાણ માટે જાહેર ટેકાની ઘોષણા પણ કરી છે.&lt;ref name=&quot;mae&quot;/&gt; તૂર્કી સાથે રોમાનિયાના વિશેષ આર્થિક સંબંધો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.thenewanatolian.com/ek6.pdf|format=PDF|publisher=The New Anatolian, February 1, 2006|title=Turkey &amp; Romania hand in hand for a better tomorrow.|access-date=ડિસેમ્બર 17, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003112912/http://www.thenewanatolian.com/ek6.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; હંગેરીયન લઘુમતિ મોટી સંખ્યામાં હોવાના કારણે રોમાનિયાએ [[હંગેરી]] સાથે મજબૂત સંબંધો વિકસાવ્યા છે – યુરોપીયન યુનિયનમાં જોડાવાના રોમાનિયાના પ્રયત્નને હંગેરીએ સમર્થન આપ્યુ હતુ.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Headline: Meeting with the Hungarian Prime Minister, Ferenc Gyurcsány|publisher=Government of Romania|access-date=2008-08-31|date=2006-03-24|url=http://www.guv.ro/engleza/presa/afis-doc.php?idpresa=6372&amp;idrubricapresa=&amp;idrubricaprimm=&amp;idtema=&amp;tip=&amp;pag=&amp;dr=}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ડિસેમ્બર 2005માં પ્રમુખ [[ટ્રેઈએન બેસેસ્કુ|ટ્રાયન બેસેસ્કુ]] અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વિદેશ મંત્રી|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વિદેશમંત્રી]] [[કોન્ડોલિઝા રાઈસ|કોન્ડોલીઝા રાઈસે]] કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેના દ્વારા રોમાનિયન પ્રદેશના ઘણા સ્થળોએ અને ખાસ કરીને દેશના પૂર્વીય વિસ્તારમાં અમેરિકી લશ્કરની ઉપસ્થિતિને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35722.htm|publisher=U.S. Department of State|title=Background Note: Romania - U.S.-Romanian Relations}}&lt;/ref&gt; મે 2009માં અમેરિકન વિદેશ મંત્રી [[હિલેરી ક્લિન્ટન|હિલેરી ક્લિન્ટને]] રોમાનિયાના વિદેશ મંત્રીના પ્રવાસ દરમિયાન જાહેર કર્યુ હતું કે- &quot;અમેરિકાના સૌથી વધુ વિશ્વસનીય અને આદરણીય સાથીદારોમાંથી એક રોમાનિયા છે&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bucharestherald.com/politics/34-politics/3116-hillary-clinton-romania-one-of-the-most-trustworthy-and-respectable-partners-of-the-usa- |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-17 |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512144240/http://www.bucharestherald.com/politics/34-politics/3116-hillary-clinton-romania-one-of-the-most-trustworthy-and-respectable-partners-of-the-usa- |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

બંને દેશો એક જ ભાષા અને [[મોલ્ડેવિયાનો ઇતિહાસ|લગભગ એક સરખો ઇતિહાસ]] ધરાવતા હોવાના કારણે મોલ્ડોવા સાથેના સંબંધો વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;mae&quot;/&gt; બંને દેશોએ સામ્યવાદી શાસનમાંથી મુક્તિ મેળવી ત્યાર બાદ 1990ના દસકામાં [[રોમાનિયા અને મોલ્ડોવોના એકીકરણ માટેની ચળવળ|રોમાનિયા અને મોલ્ડોવાના એકીકરણની ઝુંબેશ]] શરૂ થઈ હતી,&lt;ref name=&quot;cfis&quot;&gt;{{cite journal|url=http://studint.ong.ro/moldova.htm|title=Romania'S Relations With The Republic Of Moldova|author=Gabriel Andreescu, Valentin Stan, Renate Weber|journal=International Studies|publisher=Center for International Studies|date=1994-10-30|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223003657/http://studint.ong.ro/moldova.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પરંતુ મોલ્ડોવન રીપબ્લિકને રોમાનિયાથી સ્વતંત્ર રાખવાના નવી મોલ્ડોવન સરકારના એજન્ડાની સાથે જ આ ઝુંબેશ ઠંડી પડી ગઈ.&lt;ref name=&quot;Ihrig&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.desk.c.u-tokyo.ac.jp/download/es_5_Ihrig.pdf|format=PDF|title=Rediscovering History, Rediscovering Ultimate Truth|author=Stefan Ihrig|access-date=2008-09-17}}&lt;/ref&gt; મોલ્ડોવન મામલાઓમાં રોમાનિયાની કુતુહલતા અકબંધ રહી અને ઔપચારિક રીતે તેણે [[મોલ્ટોવ-રિબેનટ્રોપ સંધિ|મોલ્ટોવ-રિબ્બેનટ્રોપ સંધિ]] ફગાવી દીધી,&lt;ref name=&quot;cfis&quot;/&gt; પરંતુ પાયાની દ્વિપક્ષી સંધિના કરાર સુધી પહોંચવામાં પણ બંને દેશો નિષ્ફળ રહ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news|http://www.romanianewswatch.com/2007/12/moldova-urging-romania-to-sign-basic.html|title=Moldova urging Romania to sign basic political treaty|publisher=Romania News Watch|access-date=2008-08-28|date=2007-12-16}}&lt;/ref&gt;

=== સશસ્ત્ર દળો ===
[[ચિત્ર:Romanian troops.jpg|thumb|250px|અફઘાનિસ્તાનમાં રોમાનિયન લશ્કરના જવાનો]]
રોમાનિયન સશસ્ત્ર દળ [[રોમાનિયન ભૂમિ દળો|ભૂમિ]], [[રોમાનિયન હવાઈ દળો|હવાઈ]], અને [[રોમાનિયન નૌકા દળો|નૌકા દળો]]નું બનેલુ છે અને તેનું નેતૃત્વ [[કમાન્ડર ઈન ચીફ|કમાન્ડર-ઈન-ચીફ]] કરે છે, કે જેઓ [[સંરક્ષણ મંત્રાલય (રોમાનિયા)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]]ના સંચાલન હેઠળ હોય છે. [[યુદ્ધ]]ના સમય દરમિયાન સશસ્ત્ર દળોના વડા [[રોમાનિયાના પ્રમુખ|પ્રમુખ]] હોય છે. 90,000 પુરુષો અને મહિલાઓના બનેલા સશસ્ત્ર દળોમાં 15,000 નાગરિકો અને 75,000 લશ્કરના જવાનો છે—45,800 જમીન માટે, 13,250 હવાઈ માટે, 6,800 નૌકાદળ માટે, અને 8,800 અન્ય ક્ષેત્રમાં હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite press release|publisher=Ministry of National Defense of Romania|url=http://www.mapn.ro/briefing/030122/030121conf.htm|title=Press conference|date=2003-01-21|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;

હાલમાં કુલ સંરક્ષણ ખર્ચ દેશના કુલ [[જીડીપી|GDP]]ના 2.05% છે, જે આશરે 2.9 અબજ [[ડોલર]]નો ખર્ચ દર્શાવે છે ([[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશો અને સંઘોની યાદી|39મો ક્રમ]]). જોકે આધુનિકીકરણ અને નવા સાધનો મેળવવા માટે રોમાનિયન સશસ્ત્ર દળો 2006 અને 2011ની વચ્ચે 11 અબજ ડોલરનો ખર્ચ કરશે.&lt;ref name=&quot;ZF&quot;&gt;{{citeweb|url=http://www.zf.ro/articol_99920/bugetul_mapn__2_05__din_pib__in_2007.html|title=MoND Budget as of 2007|publisher=''[[Ziarul Financiar]]''|date=2006-10-30|language=Romanian|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422075245/http://www.zf.ro/articol_99920/bugetul_mapn__2_05__din_pib__in_2007.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પાછલા કેટલક વર્ષોમાં ભૂમિ દળોએ તેમના સાધનો અલગ કરી દીધા છે અને આજે તે [[NATO(નાટો)|NATO]] લશ્કર સાથે [[અફઘાનિસ્તાન]]માં ચાલતા શાંતિ અભિયાનમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. હવાઈ દળ હાલમાં આધુનિક [[સોવિયેત]] [[મિગ-21(MiG-21)|મિગ-21લાન્સર]] ફાઈટર્સનો ઉપયોગ કરે છે અને તેનું સ્થાન નવા અદ્યતન [[ચોથી પેઢીના જેટ ફાઈટર|4.5 જનરેશન]] વેસ્ટર્ન જેટ ફાઈટર જેવા કે [[F-16 ફાઈટિંગ ફાલ્કન]], [[યુરોફાઈટર ટાઈફૂન|યુરોફાઈટર ટાયફૂન]] અથવા [[જાસ 39 ગ્રિપન|JAS 39 ગ્રીપન]] લેવાના છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cotidianul.ro/index.php?id=45&amp;art=25285&amp;nr=3&amp;cHash=b2e1d334a5|title=SUA şi UE se intrec să ne doboare MiG-urile|publisher=''[[Cotidianul]]''|date=January 2007|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; જૂના પરિવહન બળોના જથ્તાને બદલવા માટે હવાઈદળે સાત નવા [[સી-27જે સ્પાર્ટન|C-27J સ્પાર્ટન]] [[ટેક્ટિકલ એરલિફ્ટ]] એરક્રાફ્ટ નોંધાવ્યા છે, જે મળવાની શરૂઆત 2008ના પાછલા મહિનાઓથી થવાની છે.&lt;ref name=&quot;awst_20061211&quot;&gt;{{cite news|title=Spartan Order|publisher=''[[Aviation Week &amp; Space Technology]]''|date=2006-12-11}}&lt;/ref&gt; 2004માં બે આધુનિક એક્સ-[[રોયલ નૌકાદળ|રોયલ નેવી]] [[ટાઈપ 22 ફ્રિગેટ]] મેળવવામાં આવ્યા હતા અને 2010 સુધીમાં ચાર આધુનિક મિસાઈલ કન્વર્ટીસ કાર્યરત કરવામાં આવશે.
== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:MittalSteelGalati200607.jpg|thumb|250px|ગેલાટિમાં આર્સેલરમિત્તલ સ્ટીલ મિલ ]]
$264 અબજ જેટલા [[જીડીપી (પીપીપી) દ્વારા દેશોની સૂચિ|જીડીપી]] અને 2008 માટે $12,285&lt;ref&gt;{{citeweb|url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=968&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPCPIPCH&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=87&amp;pr1.y=12 |title=IMF World Economic Outlook April 2008 - Central and Eastern Europe|month=April | year=2008|publisher=IMF|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;ના અંદાજિત [[માથાદીઠ (પીપીપી) જીડીપી પ્રમાણે દેશોની યાદી|માથાદીઠ જીડીપી]] ([[સમાન ખરીદક્ષમતા|પીપીપી]]) સાથે રોમાનિયા ઉચ્ચ-મધ્યમ અર્થતંત્રનો દેશ છે&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income|publisher=World Bank|title=Country Classification Groups|year=2005|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને તે 1 જાન્યુઆરી, 2007થી [[યુરોપીયન સંઘ]]નો ભાગ છે. [[સામ્યવાદી રોમાનિયા|સામ્યવાદી બળો]]ને [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ|1989ના પાછલા સમયમાં ઉખાડી ફેંકાયા]] બાદ દેશે આર્થિક અસ્થિરતા અને પતનનો એક દસકો અનુભવ્યો અને આ કપરા સમય માટે અપૂરતો ઔદ્યોગિક પાયો અને માળખાકીય સુધારાઓનો અભાવ જવાબદાર હતો. જો કે 2000થી રોમાનિયાએ [[મેક્રોઈકોનિમિક-વૈશ્વિક અર્થતંત્ર|મેક્રોઈકોનોમિક]](બૃહદ અર્થતંત્ર) સ્થિરતા તરફ રૂપાંતર કરવા માંડ્યું, ઊંચો વૃદ્ધિદર, નીચી [[બેરોજગારી]] અને ઘટતો જતો [[ફુગાવો]] તેની વિશેષતા હતા. [[રાષ્ટ્રીય આંકડા સંસ્થા(રોમાનિયા)|રોમાનિયન આંકડાશાસ્ત્ર કાર્યાલય]]ના જણાવ્યા અનુસાર 2006માં વાસ્તવિક અર્થમાં જીડીપી (GDP) વૃદ્ધિદર 7.7% નોંધાયો હતો, જે યુરોપના સૌથી ઊંચા દરમાંથી એક હતો.&lt;ref&gt;{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/pib/pibr06.pdf|format=PDF|title=GDP in 2006|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216015144/http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/pib/pibr06.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2007માં વૃદ્ધિ ઘટીને 6.1% થઈ,&lt;ref&gt;{{citeweb|language=Romanian|title=World Bank: In 2008 Romania will have an economic growth of 5.9%|url=http://www.romanialibera.ro/a115093/banca-mondiala-in-2008-romania-va-avea-o-crestere-economica-de-5-9.html|access-date=2008-01-13|archive-date=2008-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111120710/http://www.romanialibera.ro/a115093/banca-mondiala-in-2008-romania-va-avea-o-crestere-economica-de-5-9.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પરંતુ કૃષિક્ષેત્રે ઊંચા ઉત્પાદનની અપેક્ષાએ 2008માં વૃદ્ધિ દર વધીને 8% થવાની ધારણા હતી (2007)માં હતો તેના કરતા 30–50% ઊંચો). 2008ના પ્રથમ નવ મહિનાઓમાં જીડીપી 8.9% સુધી વધ્યો હતો, પરંતુ ચોથા ત્રિમાસિકમાં વૃદ્ધિ દર 2.9% સુધી ઘટ્યો અને [[2008-2009નું વૈશ્વિક નાણાકીય સંકટ|નાણાકીય કટોકટી]]ના કારણે 2008ના સમગ્ર વર્ષ માટે 7.1% રહ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.curierulnational.ro/Economie/2009-03-05/Cresterea+economica+din+2008+a+franat+brusc+in+T+4|title=Creşterea economică din 2008 a frânat brusc în T 4|work=Curierul National|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030004320/http://www.curierulnational.ro/Economie/2009-03-05/Cresterea%20economica%20din%202008%20a%20franat%20brusc%20in%20T%204|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[યુરોસ્ટેટ]]ના આંકડા મુજબ 2008માં રોમાનિયન પીપીએસ જીડીપી માથાદીઠ યુરોપીયન યુનિયનની સરેરાશ ખરતાં 46 ટકા રહ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF|title=GDP per capita in PPS|publisher=Eurostat|access-date=2009-06-25|archive-date=2009-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711153813/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર 2007માં રોમાનિયામાં બેકારી દર 3.9% હતો,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/lunar_indicatori/a07/sic09r07.pdf|format=PDF|title=Main Macroeconomic Indicators, September 2007|publisher=National Institute of Statistics of Romania|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; જે [[પોલેન્ડ]], ફ્રાન્સ, જર્મની અને સ્પેન જેવા મધ્યમ કદના અથવા મોટા અન્ય યુરોપયીન રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો હતો. વિદેશી ઋણ પણ સરખામણીએ ઓછુ છે, તે જીડીપીના 20.3% છે.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{citeweb|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|title=Romania|publisher=CIA World Factbook|year=2006|access-date=2008-08-31|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515163205/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ નિકાસમાં 25% વૃદ્ધિ સાથે પાછલા કેટલાક વર્ષોમાં નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. કપડા અને ટેક્સટાઈલ, ઔદ્યોગિક મશીનરી, ઈલેક્ટ્રિકલ સાધનો, મેટાલર્જિક ઉત્પાદન, કાચો માલ, કાર, લશ્કરી સાધનો, સોફ્ટવેર, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ફાઈન કેમિકલ્સ અને કૃષિ ઉત્પાદનો(ફળ, શાકભાજી અને ફૂલો) રોમાનિયાની મુખ્ય નિકાસો છે. મહત્તમ વ્યાપાર યુરોપીયન યુનિયનના સભ્ય દેશોમાં કેન્દ્રીત છે અને જર્મની તથા ઈટાલી સૌથી મોટા વ્યાપારી ભાગીદારો છે. આમ છતાં દેશ મોટી વ્યાપાર ખાધ ધરાવે છે, 2007ના વર્ષ દરમિયાન 50% સુધીના તીવ્ર ઉછાળા સાથે તે €15 અબજે પહોંચી હતી.&lt;ref name=&quot;economywatch&quot;&gt;{{citeweb|url=http://romaniaeconomywatch.blogspot.com/2007/11/romania-trade-balance-september-2007.html|title=Romania at A Glance - January 2008|publisher=Romania Economy Watch|year=2008|month=January|access-date=2008-01-10}}&lt;/ref&gt;

1990 અને 2000ના પાછલા દસકામાં ખાનગીકરણના હારબંધ પગલાઓ અને સુધારાઓ બાદ અન્ય યુરોપીયન અર્થતંત્રોની સરખામણીએ રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં સરકારની દખલગીરી ઓછી છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Romania|title=Index of Economic Freedom: Romania|publisher=heritage.org|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; 2005માં સરકારે રોમાનિયાના [[પ્રોગ્રેસિવ ટેક્સ]] માળખાના સ્થાને વ્યક્તિગત આવક અને કોર્પોરેટ નફા માટે 16%ના [[ફ્લેટ ટેક્સ]]નો અમલ શરૂ કર્યો, જેના કારણે રોમાનિયા યુરોપીયન યુનિયનમાં સૌથી ઓછો રાજકોષીય બોજ ધરાવનાર દેશ બન્યો,&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007_MONTH_06/2-26062007-EN-AP.PDF|format=pdf|title=Taxation trends in the EU|publisher=[[Eurostat]]|date=2007-06-26|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને આ પરિબળે ખાનગી ક્ષેત્રોની વૃદ્ધિમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો. ઉદ્યોગો અને કૃષિ અનુક્રમે 35% અને 10% ફાળો ધરાવતા હોવા છતાં અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે સેવાઓ પર આધારિત છે, જે GDPના 55% જેટલો ભાગ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત રોમાનિયન વસતીના 32% કૃષિ અને પ્રાથમિક ઉત્પાદન ક્ષેત્રે રોજગારી ધરાવે છે, જે યુરોપના સૌથી ઊંચા દરમાંથી એક છે.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; 2000થી રોમાનિયામાં વધુને વધુ પ્રમાણમાં વિદેશી રોકાણ આકર્ષી રહ્યુ હોવાથી દક્ષિણપૂર્વીય અને મધ્યયુરોપમાં તે સૌથી વધુ રોકાણ ધરાવતું સ્થળ બન્યુ છે. 2006માં [[સીધુ વિદેશી રોકાણ|સીધા વિદેશી મૂડી રોકાણ]](FDI)નું મૂલ્ય €8.3 અબજ હતું.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.portalino.it/nuke/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=20346|title=Romania: FDI reached over EUR 8.3 bn|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928125042/http://www.portalino.it/nuke/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=20346|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]]ના 2006ના અહેવાલ મુજબ વ્યાપાર કરવાની લવચિકતા ધરાવતા 175 દેશોમાં રોમાનિયાનો ક્રમ 49મો છે, જે [[હંગેરી]] અને [[ચેક પ્રજાસત્તાક|ચેક રીપબ્લિક]] જેવા આ વિસ્તારના અન્ય દેશો કરતાં ઊંચો છે.&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.doingbusiness.org/EconomyRankings/|title=Economy Ranking|work=Doing Business|year=2007|publisher=World Bank|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત આ જ અભ્યાસમાં 2006 માટે રોમાનિયાને વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ ઝડપથી આર્થિક સુધારા કરનાર દેશ તરીકે ગણવામાં આવ્યો છે (પ્રથમ ક્રમે[[જ્યોર્જિયા(દેશ)|જ્યોર્જિયા]] છે).&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:21041782~pagePK:64257043~piPK:437376~theSitePK:4607,00.html|title=Doing Business 2007 Report|publisher=World Bank|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070308173737/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0%2C%2CcontentMDK%3A21041782~pagePK%3A64257043~piPK%3A437376~theSitePK%3A4607%2C00.html}}&lt;/ref&gt; મે 2009માં સરેરાશ કુલ માસિક વેતન 1855 લેઈ,&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/castiguri/a09/cs05r09.pdf|format=PDF|title=Average wage in May 2009|publisher=National Institute of Statistics, Romania|language=Romanian|access-date=2009-07-28}}&lt;/ref&gt; એટલે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વિનિમય દરના આધારે €442.48 (US$627.70), અને ખરીદ શક્તિના આધારે $1110.31 હતું.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=30&amp;pr.y=8&amp;sy=2006&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=968&amp;s=PPPEX&amp;grp=0&amp;a=|title=Implied PPP conversion rate for Romania|publisher=IMF|month=April | year=2008|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt;
=== પરીવહન ===
[[ચિત્ર:Romania-drumuri.svg|thumb|250px|રોમાનિયાનું રોડ માળખુ]]
તેના ભૌગોલિક સ્થાનના કારણે રોમાનિયા એ [[યુરોપ]]માં આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક વિનિમય માટેનું મહત્વનું મથક છે. આમ છતાં અપૂરતા રોકાણ, જાળવણી અને મરામત, પરિવહન માળખુ [[બજાર અર્થતંત્ર]]ની વર્તમાન જરૂરિયાતો સંતોષી શકતું નથી અને તે [[પશ્ચિમી યુરોપ|પશ્ચિમ યુરોપ]] કરતાં પાછળ છે.&lt;ref name=&quot;drumuri&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cnadnr.ro/pagina.php?idg=20|title=Prezentarea generală a reţelei de drumuri|publisher=cnadnr.ro|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2010-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211132511/http://www.cnadnr.ro/pagina.php?idg=20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જો કે પરિસ્થિતિ ઝડપથી સુધરી રહી છે અને [[યુરોપીયનો વચ્ચેનું પરિવહન માળખુ|ટ્રાન્સ-યુરોપીયન પરિવહન માળખા]]ના ધોરણો અનુસારની થઈ રહી છે. [[જોડાણ પહેલા માટેની માળખાકીય નીતિના સાધનો|આઈએસપીએ]](ISPA)ની સહાય અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા સંસ્થાઓ]] ([[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]], [[IMF|આઈએમએફ]](IMF) વગેરે)ના ભંડોળમાંથી રાજ્યની ખાતરી દ્વારા, [[સમગ્ર-યુરોપીયન કોરિડોર|મુખ્ય રોડ કોરિડોર]]ને સુધારવાના અનેક પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ સાથે જ સરકાર પણ મુખ્ય રસ્તાઓને સુધારવા માટે અને ખાસ કરીને દેશના [[રોમાનિયામાં માર્ગો|મોટરવે નેટવર્ક]] માટે સક્રિય રીતે નવા બાહ્ય નાણા અથવા જાહેર-ખાનગી ભાગીદારીનો અમલ કરી રહી છે.&lt;ref name=&quot;drumuri&quot;/&gt; 

[[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]]નો અંદાજ છે કે 2004 અનુસાર રોમાનિયાના રેલવે માળખા {{convert|22298|km}}ના પાટાઓ તેને યુરોપમાં ચોથા ક્રમનો સૌથી વધુ રેલરોડ વેટવર્ક ધરાવનાર દેશ બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;cai ferate&quot;&gt;{{citeweb|url=http://www.cfr.ro/jf/romana/0208/retea.htm|title=Reteaua feroviara|language=Romanian|publisher=cfr.to|access-date=2009-09-06|archive-date=2009-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090608211134/http://www.cfr.ro/jf/romana/0208/retea.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1989માં નોંધાયાલા ટોચના જથ્થાના પ્રમાણમાં [[કેઈલે ફેરેટ રોમેન|રેલવે પરિવહને]] નૂર અને પ્રવાસીના જથ્થામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો અનુભવ્યો, જેના મુખ્ય કારણ માર્ગ પરિવહનની સ્પર્ધા અને GDPમાં ઘટાડો હતા. 2004માં રેલવેએ 99 મિલિયન પ્રવાસી મુસાફરીઓમાં 8.64 અબજ પ્રવાસી-કિ.મી અને 73 મિલિયન મેટ્રિક ટન અથવા નૂરના 17 અબજ ટન-કિમીની કામગીરી કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;&gt;{{cite book|encyclopedia=The Europa World Year Book|year=2007|volume=2|edition=48|publisher=Routledge|location=London and New York|title=Romania|pages=3734–3759|isbn=9781857434125}}&lt;/ref&gt; તમામ મુસાફરો અને નૂરની હેરફેરમાં રેલ દ્વારા કુલ એકત્રિત પરિવહન લગભગ 45% જેટલુ થતુ હતું.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt;

દેશના એક માત્ર શહેર [[બુકારેસ્ટ]]માં જ [[ઝડપી આવનજાવન|અંડરગ્રાઉન્ડ]] રેલવે માળખુ છે. [[બુકારેસ્ટ મેટ્રો]] માત્ર 1979માં શરૂ કરવામાં આવી હતી અને આજે તે [[બુકારેસ્ટમાં પરિવહન|બુકારેસ્ટ જાહેર પરિવહન માળકા]]ની સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિ છે અને કામકાજના સપ્તાહ દરમિયાન તેમાં 600,000 મુસાફરો બેસે છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.sfin.ro/articol_8634/transferul_metrorex_la_primaria_capitalei_a_incins_spiritele.html|title=Metrorex ridership|language=Romanian|publisher=Financial Week newspaper|date=April 23, 2007|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516140935/http://www.sfin.ro/articol_8634/transferul_metrorex_la_primaria_capitalei_a_incins_spiritele.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== પર્યટન ===
પર્યટનનું મુખ્ય ધ્યાન દેશના કુદરતી ભૂમિપ્રદેશો પર અને તેના સમૃદ્ધ ઇતિહાસ પર હોય છે અને રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં તે નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. 2006માં ઘરેલુ અને આંતરરાષ્ટ્રીય [[પર્યટન|પર્યટને]] કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદનમાં 4.8% અને કુલ રોજગારીઓમાં 5.8% (લગભગ 5 લાખ નોકરીઓ) ફાળો આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.weforum.org/pdf/tourism/Romania.pdf|format=PDF|publisher=World Economic Forum|title=Country/Economy Profiles: Romania, Travel&amp;Tourism|access-date=2008-01-11|archive-date=2008-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029061415/http://www.weforum.org/pdf/tourism/Romania.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વેપાર-વાણિજ્ય બાદ પ્રવાસન એ સેવા ક્ષેત્રનું બીજુ સૌથી મોટુ અંગ છે. પર્યટન એ રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં સૌથી વધુ ઝડપથી વિકસતા અને આકર્ષક ક્ષેત્રોમાંથી એક છે અને વિકાસની વિપુલ તકોની સંભાવના તેની વિશેષતા છે. [[વર્લ્ડ ટ્રાવેલ એન્ડ ટુરિઝમ કાઉન્સિલ]]ના જણાવ્યા અનુસાર પ્રવાસ અને પર્યટનની કુલ માગ સંદર્ભે રોમાનિયા વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતું ચોથા ક્રમનું રાષ્ટ્ર છે અને 2007-2016ની વચ્ચે તેમાં 8%ની વાર્ષિક વૃદ્ધિની સંભાવના છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|title=WTTC spells out policy recommendations for Romania to tap travel and tourism potential|publisher=WTTC|url=http://www.wttc.travel/eng/News_and_Events/Press/Press_Releases_2006/WTTC_spells_out_recommendations_for_Romania/index.php|access-date=2008-01-11}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2002માં પ્રવાસીઓની સંખ્યા 4.8 મિલિયન હતી, જે 2006માં વધીને 6.6 મિલિયન થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; આ જ રીતે 2002માં આવક 400 મિલિયન હતી, જે 2004માં વધીને 607 મિલિયન થઈ.&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; 2006માં રોમાનિયામાં 20 મિલિયન આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓના એક રાતથી વધુના રોકાણ જોવા મળ્યા હતા, જે સર્વોચ્ચ આંકડો દર્શાવે છે,&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://aktirom.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2&amp;Itemid=2|title=20 million overnight stays by international tourists|access-date=2008-01-11}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; પરંતુ 2007માં આ આંકડામાં હજુ પણ વૃદ્ધિ થવાની અપેક્ષા રખાય છે.&lt;ref name=&quot;turism&quot;&gt;{{cite report|url= http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/turism/a07/turism09e07.pdf |format=PDF|title=Report from Romanian National Institute of Statistics|quote=for the first 9 months of 2007 an increase from the previous year of 8.7% to 16.5 million tourists; of these 94.0% came from European countries and 61.7% from EU|access-date=2008-01-11}}&lt;/ref&gt; રોમાનિયામાં પર્યટન ક્ષેત્રે 2005માં €400 મિલિયનનું રોકાણ થયું છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|language=ro|url= http://www.gandul.info/social/turismul-atras-2005-investitii-400-milioane-euro.html?3932;255059|publisher=''Gandul'' Newspaper|title=Tourism attracted in 2005 investments worth €400 million|access-date=2008-01-11 }}&lt;/ref&gt;
પાછલા ઘણા વર્ષોથી યુરોપીયન પર્યકોમાં રોમાનિયા લોકપ્રિય સ્થળ બન્યું છે (વિદેશી પ્રવાસીઓમાંથી 60% કરતા વધારે યુરોપીયન યુનિયન દેશોના હતા),&lt;ref name=&quot;turism&quot;/&gt; આમ તે [[બલ્ગેરિયા]], [[ગ્રીસ]], ઈટાલી અને સ્પેન સાથે સ્પર્ધા માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. [[મંગાલિયા]], [[સેટર્ન, રોમાનિયા|સેટર્ન]], [[વિનસ, રોમાનિયા|વીનસ]], [[નેપ્ચ્યુન, રોમાનિયા|નેપ્ટ્યુન]], [[ઓલિમ્પ]], [[કોન્સ્ટન્ટા]] અને [[મામાઈઆ]] (ક્યારેક ''[[રોમાનિયન બ્લેક સી રિસોર્ટ|રોમાનિયન રિવિએરા]]'' કહેવાય છે) જેવા રોમાનિયન સ્થળો ઉનાળા દરમિયાન સૌથી વધુ લોકપ્રિય આકર્ષણ બને છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.unseenromania.com/places-to-go-romania/tan-and-fun-at-the-black-sea.html|title=Tan and fun at the Black Sea|publisher=UnseenRomania|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011041935/http://unseenromania.com/places-to-go-romania/tan-and-fun-at-the-black-sea.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; શિયાળા દરમિયાન [[વેલેઈ પ્રાહોવેઈ|વેલીઆ પ્રાહોવેઈ]] અને [[પોઈઆના બ્રેસોવ]]ની સાથે સ્કીઈંગ રિસોર્ટો પણ વિદેશી પ્રવાસીઓમાં લોકપ્રિય છે. પોતાના મધ્યયુગીન વાતાવરણ અને and [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના કિલ્લાઓ|કિલ્લાઓ]] માટે [[સિબિઉ]], [[બ્રેસોવ|બ્રાસોવ]], [[સિઘિસોઆરા|સિઘિસોરા]], [[ક્લુજ-નાપોકા|ક્લુજ-નેપોકા]], [[ટાર્ગુ મુર્સ|તારાગુ મુર્સ]] જેવા [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા|ટ્રાન્સીલ્વેનિય]]ન શહેરો વિદેશીઓ માટે આકર્ષક પર્યટન સ્થળ બન્યા છે. પરંપરાગત માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ પર આધારિત ગ્રામીણ પર્યટન તાજેતરમાં આકર્ષક વિકલ્પ બન્યા છે,&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=Romania Libera|language=Romanian|date=2008-07-05|title= Turismul renaste la tara|url=http://www.romanialibera.ro/a128995/turismul-renaste-la-tara.html| access-date=2008-08-28}}&lt;/ref&gt; અને [[બ્રાન, બ્રેસોવ|બ્રાન]] તથા તેના [[બ્રાન કિલ્લો|ડ્રેક્યુલાનો કિલ્લો]], [[ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના ચિત્રોવાળા ચર્ચો|ઉત્તરી મોલ્ડેવિયામાં]] , [[માર્મેમુર્સના લાકડાના ચર્ચો|મેરામ્યુર્સના લાકડાના ચર્ચો]], અથવા [[મેરામુર્સ કાઉન્ટી|મેરામ્યુર્સ કાઉન્ટી]]માં [[મેરી કબ્રસ્તાન]] જેવા સ્થળોને પ્રોત્સાહન આપવાનું તેનું લક્ષ્ય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ruraltourism.ro/|language=Romanian|publisher=RuralTourism.ro|title=Bine ati venit pe site-ul de promovare a pensiunilor agroturistice din Romania !!!|access-date=2008-08-28|archive-date=2008-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914053130/http://www.ruraltourism.ro/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[દાનુબે ડેલ્ટા]],&lt;ref name=&quot;Europaworld&quot;/&gt; [[આયર્ન ગેટ્સ]] ([[દાનુબે]] ગોર્જ), [[સ્કારિસોઆરા ગુફા|સ્કારિસોરા ગુફા]] અને [[એપુસેનિ પર્વતો|એપુસેની પર્વતો]]માં આવેલી અનેક ગુફાઓ જેવા મોટા કુદરતી સ્થળો હજુ વધારે પ્રખ્યાત બનવાના બાકી છે.

== સંસ્કૃતિ ==
[[ચિત્ર:Iasi cultural palace.jpg|thumb|250px|ઈઆસીમાં સંસ્કૃતિનો મહેલ 1906 અને અને 1925ની વચ્ચે બંધાયો હતો અને ત્યાં અનેક મ્યુઝિયમો પણ છે]]
રોમાનિયા અનોખી સંસ્કૃતિ ધરાવે છે, જે તેની ભૌગોલિકતા અને અલગ પ્રકારના ઐતિહાસિક વિકાસને આભારી છે. રોમાનિયનોની પોતાની જેમ જ તેને મૂળભૂત રીતે ત્રણ પ્રદેશોના સંગમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે: [[મધ્ય યુરોપ]], [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વીય યુરોપ]], અને [[બાલ્કન|બાલ્કન્સ]], પરંતુ આમાંથી કોઈની પણ સાથે તેનું સાચા અર્થમાં મિલન થઈ શકતું નથી.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.itcnet.ro/folk_festival/culture.htm|title=Romania - Culture|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231125142/http://www.itcnet.ro/folk_festival/culture.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[પ્રાચીન રોમ|રોમન]]ના પાયા પર રોમાનિયન ઓળખ સ્થાપિત થઈ છે અને આ સાથે અન્ય અસરો ઉપરાંત [[ડેસિઆ|ડેસિઅ]]ન તત્વો&lt;ref name=&quot;influences&quot;/&gt; હોવાની પણ ભરપૂર શક્યતા છે. પ્રાચીન કાળના પાછલા સમયમાં અને મધ્ય યુગ દરમિયાન રોમાનિયાની નજીક સ્થળાંતર કરીને વસનારા [[સ્લાવિક લોકો]]ની;&lt;ref name=&quot;influences&quot;&gt;{{cite book|title=Romania: Borderland of Europe|author=Lucian Boia, James Christian Brown|publisher=Reaktion Books|year=2001|isbn=9781861891037|pages=13, 36–40}}&lt;/ref&gt; મધ્યયુગમાંથી [[ગ્રીસ|ગ્રીકો]],&lt;ref name=&quot;influences&quot;/&gt; અને [[બિઝેન્ટાઈન સામ્રાજ્ય|બીઝેન્ટાઈન સામ્રાજ્ય]];&lt;ref name=&quot;iciculture&quot;/&gt; [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય]]ના લાંબા સમયના પ્રભુત્વની;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.missionfrontiers.org/1994/1112/nd9416.htm|title=Romania Prepares for GCOWE September 20, 1994|author=Luis Bush|publisher=Mission Frontiers|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827202656/http://www.missionfrontiers.org/1994/1112/nd9416.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[હંગેરિયન લોકો|હંગેરીયન]]ની;&lt;ref name=&quot;influences&quot;/&gt; અને ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં રહેતા [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ|જર્મનો]]ની ગાઢ અસર જોવા મળે છે. [[પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ]], ખાસ કરીને [[ફ્રેન્ચ સંસ્કૃતિ|ફ્રેન્ચ]],&lt;ref name=&quot;iciculture&quot;/&gt; અને [[જર્મન સંસ્કૃતિ|જર્મન]] સંસ્કૃતિની ધેરી અસર નીચેઆધુનિક રોમાનિયન સંસ્કૃતિના ઉદભવ અને વિકાસની શરૂઆત લગભગ 250 વર્ષ પહેલા થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;iciculture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/cultural_aspects.html|title=Cultural aspects|publisher=National Institute for Research &amp; Development in Informatics, Romania|access-date=2008-08-28|archive-date=2008-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307182620/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/cultural_aspects.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== કલા ===
[[ચિત્ર:Ateneul Roman b.jpg|thumb|250px|બુકારેસ્ટમાં રોમાનિયન એથેનીયુમ 1988માં ખુલ્લુ મૂકાયુ હતુ]]

[[1948નો વાલ્લેશિયન બળવો|1848ની ક્રાંતિ]]ની સાથે અને 1859માં બે [[દાનુબિયન હુકુમતો]]ના એકીકરણ સાથે રોમાનિયન સાહિત્યના વિકાસની સાચી શરૂઆત થઈ . [[રોમાનિયનોના મૂળ]] અંગે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ અને [[સ્કોઆલા એર્ડેલીએના|ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં]] તથા ફ્રાંસ, ઈટાલી અને જર્મનીમાં રોમાનિયન વિદ્વાનોએ અભ્યાસની શરૂઆત કરી.&lt;ref name=&quot;iciculture&quot;/&gt; આધુનિક રોમાનિયન સાહિત્યમાં જર્મન તત્ત્વજ્ઞાન અને ફ્રેન્ચ સંસ્કૃતિનો સંગમ કરવામાં આવ્યું અને [[મિહાઈ એમિનેસ્કુ]], [[જ્યોર્જ કોસબ્ુક|જ્યોર્જ કોસબુક]], [[ઈઓઆન સ્લાવિકિ]] જેવા ઉચ્ચ કક્ષાના કલાકારોએ રોમાનિયન સાહિત્યની ઉત્કૃષ્ટ રચનાઓ આપી. રોમાનિયાની બહાર તેઓની બહુ ઓછા જાણીતા છે, પરંતુ [[રોમાનિયામાં લોકકળા|જૂની લોકકથાઓ]]માંથી આધુનિક કાવ્યોની રચના દ્વારા સાચા રોમાનિયન સાહિત્યને જન્મ આપવા બદલ રોમાનિયામાં તેઓ ખૂબ પ્રશંસા પામ્યા છે. તેમાંથી એમિનેસ્કુને સૌથી વધારે મહત્વના અને પ્રભાવક રોમાનિયન કવિ ગણવામાં આવે છે, અને તેમની કૃતિઓ માટે હજુ પણ લોકો તેમને ચાહે છે, ખાસ કરીને ''[[લ્યુસાફારુલ|લ્યુસીઆફારુલ]]'' નામની કવિતા અત્યંત લોકપ્રિય છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/l_eminescu.html|title=Mihai Eminescu|publisher=National Institute for Research &amp; Development in Informatics, Romania|access-date=2008-01-20|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231163537/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/l_eminescu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વિશાળ યોગદાન આપનાર અન્ય લેખકો છેઃ[[મિહાઇલ કોગાલ્નિસેનુ|મિહૈલ કોગ્લેનિસીએનુ]] (રોમાનિયાના પ્રથમ વડાપ્રધાન પણ હતા), [[વેસિલી એલેકસાન્ડ્રિ|વેસિલે એલેકસાન્ડ્રી]], [[નિકોલ બાલ્કેસ્કુ]], [[ઈઓન લુકા સેરાગિએલ|ઈઓન લુકા કારેગિઅલ]], અને [[ઈઓન ક્રીએનગા|ઈઓન ક્રેનેગા]]. 

20મી સદીના પૂર્વાર્ધને ઘણા રોમાનિયન વિદ્વાનો રોમાનિયન સંસ્કૃતિના ''સુવર્ણ યુગ'' તરીકે ઓળખાવે છે અને આ સમય દરમિયાન જ રોમાનિયા આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ તથા [[યુરોપની સંસ્કૃતિ|યુરોપીયન સાંસ્કૃતિક]] પ્રવાહો સાથે મજબૂત રીતે જોડાયુ હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/romanian/articles/TheRomanianCulturalDebateOfTheSummer.html|title= Romanian Cultural Debate of the Summer: Romanian Intellectuals and Their Status Groups|publisher=Romanian Club @ Columbia University|author=Mona Momescu|access-date=2008-08-28}}&lt;/ref&gt; વિશ્વ સંસ્કૃતિ પર જબરજસ્ત અસર છોડનાર મહત્વના કલાકાર [[શિલ્પ|શિલ્પિ]] [[કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રાન્કુસિ|કોન્સેન્ટિન બ્રાન્કુસિ]] હતા, જેઓ આધુનિક ચળવળના કેન્દ્રીય વ્યક્તિ અને અમૂર્તનો પાયો નાખનાર, લોક સર્જનોના પ્રાચીન સ્રોતમાંથી પ્રેરણા લઈને વિશ્વ શિલ્પમાં નવો ચીલો ચાતરનાર હતા. તેમના શિલ્પોમાં સાદગીની સાથે અભિજાત્યપણુ હોય છે, જેણે [[આધુનિક કલા|આધુનિકવાદી]] શિલ્પીઓને નવો રાહ બતાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.brancusi.com/bio.html|title=Constantin Brâncuşi's bio|publisher=Brancusi.com|access-date=2008-01-20|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821141931/http://brancusi.com/bio.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમના કૌશલ્યને અંજલિ તરીકે તેમની એક કૃતિ ''&quot;[[બર્ડ ઈન સ્પેસ(Bird in Space)|બર્ડ ઈન સ્પેસ]]&quot;'' (Bird in Space)ની 2005માં $27.5 મિલિયનની બોલી લાગી હતી, જે કોઈ પણ શિલ્પ માટેની વિક્રમી કિંમત હતી.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://antiquesandthearts.com/AW-2005-05-10-12-15-39p1.htm|title=Brancusi's 'Bird in Space' Sets World Auction Record for Sculpture at $27,456,000|publisher=Antiques and the Arts Online|access-date=2008-01-20|archive-date=2006-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213032919/http://www.antiquesandthearts.com/AW-2005-05-10-12-15-39p1.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://crib.mae.ro/index.php?lang=en&amp;id=31&amp;s=15441&amp;arhiva=true|publisher=Romanian Information Center in Brussels|title=November 9, The price record for a Brancusi masterpiece was set up in 2005 when “Bird in Space” was sold for USD 27.5 M|access-date=2008-01-20|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514223741/http://crib.mae.ro/index.php?lang=en&amp;id=31&amp;s=15441&amp;arhiva=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; બે વિશ્વ યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન [[ટ્યુડર અર્ઘેઝી]], [[લ્યુસિઅન બાલ્ગા|લ્યુસિયન બ્લેગા]], [[યુજીન લોવિનેસ્કુ|યજીન લોવિનેસ્કુ]], [[ઈઓન બાર્બુ]], [[લિવિઉ રેબ્રેનુ]]જેવા લેખકોએ તે સમયના યુરોપીયન સાહિત્ય સાથે રોમાનિયન સાહિત્યને એકરૂપ બનાવવા પ્રયત્ન કર્યા હતા. [[જ્યોર્જ એનેસ્કુ]] પણ આ સમયના જ હતા અને તેઓ કદાચ સૌથી વધુ જાણીતા રોમાનિયન સંગીતકાર હતા.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.enescusociety.org/georgeenescu.php|title=George Enescu, the composer|publisher=International Enescu Society|access-date=2008-01-20}}&lt;/ref&gt; તેઓ [[ગીતકાર|કવિ]], [[વાયોલિન]]વાદક, [[પિયાનોવાદક|પિયાનીવાદક]], [[સંચાલન|વૃંદગાયનના સંચાલક]], શિક્ષક અને તેમના સમયના સૌથી મહાન કલાકારોમાંથી એક હતા,&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/m_enescu.html|title=George Enescu (1881 - 1955)|publisher=National Institute for Research &amp; Development in Informatics, Romania|access-date=2008-01-20|archive-date=2008-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115090725/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/m_enescu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમના માનમાં દર વર્ષે બુકારેસ્ટમાં ક્લાસિકલ સંગીતનો [[જ્યોર્જ એનેસ્કુ મહોત્સવ]] યોજાય છે. 

વિશ્વયુદ્ધો બાદનો સામ્યવાદ ભારે નિયંત્રણો લઈને આવ્યો અને લોકોને અંકુશમાં રાખવા સાંસ્કૃતિક જગતનો ઉપયોગ કર્યો. અભિવ્યક્તિના સ્વાતંત્ર્યને અનેક રીતે સતત કચડવામાં આવ્યું, પરંતુ [[ગેલ્લુ નૌમ]], [[નિશિતા સ્ટાનેસ્કુ|નિશિતા સ્ટેનેસ્કુ]], [[મરિન સોરેસ્કુ]] અથવા [[મારિન પ્રેડા|મરિન પ્રેડા]] જેવાઓએ નિયંત્રણને ફગાવવામાં સફળતા મેળવી અને &quot;[[સમાજવાદી વાસ્તવાદ|સમાજવાદી વાસ્તવવાદ]]&quot; સાથે તેને તોડ્યા અને રોમાનિયન સાહિત્યમાં નાની &quot;નવજાગૃતિના&quot; આગેવાન બન્યા.&lt;ref&gt;{{citebook|last=Ştefănescu|first=Alex.|title=Nichita Stănescu, The Angel With A Book In His Hands|language=Romanian|publisher=Maşina de scris|year=1999|pages=8|isbn=9789739929745}}&lt;/ref&gt; નિયંત્રણોના લીધે ઘણા લોકો આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મેળવી શક્યા નહિ, પરંતુ [[કોન્સ્ટેન્ટિન નોઈકા]], [[ટ્રિસ્ટિઅન ટ્ઝારા|ટ્રિસ્ટાન ત્ઝારા]] અને [[મિરેસીઆ કાર્ટારેસ્કુ|મિર્કીઆ કાર્ટારેસ્કુ]] જેવા કેટલાક લોકો આ બંધનને તોડવામાં સફળ રહ્યા અને વિવિધ રાજકીય કારણોસર અનેક વખત જેલવાસ વેઠવા છતાં પોતાની કૃતિઓ વિદેશમાં પ્રકાશિત કરી. 

કેટલાક કલાકારોએ સંપૂર્ણ રીતે દેશ છોડી દેવાનું પસંદ કર્યું અને દેશની બહાર રહીને પણ પોતાનું યોગદાન આપવાનું ચાલુ રાખ્યુ. તેમાંથી [[યુજીન ઈઓનેસ્કુ]], [[મિર્સીઆ એલિએડ]] અને [[એમિલ સિઓરાન]]એમિલ સિઓરાન/2} તેમની કૃતિઓ માટે સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતા બન્યા. દેશની બહાર રહીને જાણીતા બનનાર અન્ય સાહિત્યકારોમાં કવિ [[પૌલ સેલાન]] અને નોબેલ વિજેતા [[એલિ વિસેલ]] હતા અને બંને હોલોકોસ્ટમાં બચી ગયા હતા. લોકકલાકાર [[ટ્યુડર ઘેઓર્ઘ]] અને [[પાન ફ્લ્યુટ]](વાંસળી)ના નિષ્ણાત [[ઘેઓર્ઘ ઝામ્ફિર]]- સમગ્ર વિશ્વમાં જેમણે 120 મિલિયનથી વધારે આલબમ વેચ્યા હોવાનું નોંધાયું છે- જેવા કેટલાક જાણીતા રોમાનિયન સંગીતકારો હતા.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.cbc.ca/insite/SOUNDS_LIKE_CANADA/2006/1/17.html|date=2006-01-17|publisher=CBC Radio|title=Sounds Like Canada feat. Gheorghe Zamfir|access-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329004625/http://www.cbc.ca/insite/SOUNDS_LIKE_CANADA/2006/1/17.html|archive-date=2007-03-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.gheorghe-zamfir.com/English/diskographie-e.htm|publisher=Gheorghe Zamfir, Official Homepage|title=Gheorghe Zamfir, master of the pan pipe|access-date=2008-01-20|archive-date=2007-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030182752/http://www.gheorghe-zamfir.com/English/diskographie-e.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ક્રિસ્ટિ પુઈઉ]] દ્વારા દિગ્દર્શિત ''[[શ્રી. લાઝારેસ્કુનું મૃત્યુ|ધી ડેથ ઓફ મિ. લાઝારેસ્કુ]]'' ((The Death of Mr. Lazarescu), ([[2005 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવ|કેન્સ 2005]] [[પ્રિક્સ અન કર્ટેઈન રીગાર્ડ|પ્રિક્સ અન સર્ટેઈન રીગાર્ડ]]((Prix un certain regard)-વિજેતા), અને [[ક્રિસ્ટિઅન મુંગિઉ]] દિગ્દર્શિત ''[[4 મહિના, 3 અઠવાડિયા અને 2 દિવસ(4 Months, 3 Weeks and 2 Days)|4 મંથ્સ, 3 વીક્સ એન્ડ 2 ડેઝ]]'' (4 Months, 3 Weeks and 2 Days), ([[2007 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવ|કેન્સ 2007]] ''[[પાલ્મે ડીઓર]]'' (Palme d'Or) વિજેતા) જેવી ફિલ્મો દ્વારા રોમાનિયન સિનેમાએ તાજેતરમાં વિશ્વના ફલક પર પોતાની નોંધ લેવડાવી છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.altfg.com/blog/film-festivals/cannes-2007-winners/|title=Cannes 2007 Winners|publisher=Alternative Film Guide|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; પાછળની ફિલ્મ''[[વેરાયટી(સામયિક)|વેરાઈટી]]'' ના જણાવ્યા અનુસાર &quot;ફિલ્મ જગતમાં રોમાનિયાની વધુ નવી શક્તિઓનો પુરાવો છે.&quot;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.variety.com/index.asp?layout=cannes2007&amp;jump=review&amp;reviewid=VE1117933650|title=4 Months, 3 Weeks &amp; 2 Days|access-date=2008-08-31|author=Jay Weissberg|date=2007-05-17|publisher=''[[Variety (magazine)|Variety]]''}}&lt;/ref&gt;
=== સ્મારકો ===
[[ચિત્ર:Sarmizegetusa temples.jpg|thumb|250px|યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા રોમાનિયાની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ તરીકે જાહેર થયેલ છ ડેસિઅન કિલ્લાઓમાંથી એક રાર્મિઝેગેટુસા રેગિઆ]]
[[યુનેસ્કો]] (UNESCO)ની [[વિશ્વનાં હેરિટેજ સ્થળો|વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ્સની યાદી]]&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/?search=&amp;searchSites=&amp;search_by_country=romania&amp;type=&amp;media=&amp;region=&amp;order=&amp;criteria_restrication=&amp;x=0&amp;y=0|title=Official list of WHS within Romania|publisher=UNESCO|access-date=2008-01-31}}&lt;/ref&gt;માં રોમાનિયાના [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં શસ્ત્રોથી સજ્જ સેક્સન ગામો|ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં હથિયારોથી સજ્જ દેવળોના સેક્સન ગામો]], સુંદર બાહ્ય અને આંતરિક ચિત્રો ધરાવતા [[ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના ચિત્રોવાળા ચર્ચો|ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના સચિત્ર ચર્ચો]], ગોથિક પદ્ધતિ અને પરંપરાગત લાકડાના બાંધકામના મિશ્રણનું અનોખુ ઉદાહરણ આપતા [[માર્મુર્સના લાકડાના ચર્ચો|મરામુર્સના લાકડાના ચર્ચો]], [[હોર્ઝેઉનો મઠ|હોરેઝુના મઠો]], [[સિઘિસોઆરા]]ના નગરો અને [[ઓરેસ્ટી પર્વતોના ડેસિઅન કિલ્લાઓ|ઓર્સ્ટી પર્વતોના ડેસિઅન કિલ્લાઓ]] જેવા સ્થળોનો સમાવેશ કરાયો છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.cimec.ro/Monumente/unesco/UNESCOen/fastvers.htm|title=World Heritage List from Romania|publisher=UNESCO|access-date=2008-01-31}}&lt;/ref&gt; વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં રોમાનિયાનું યોગદાન બહાર રહે છે, કારણકે એક-બે વિશેષ સ્મારકોની જગ્યાએ તેમાં દેશના વિવિધ સ્થળે પથરાયેલ કેટલાક સ્મારકોના જૂથ છે.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.worldheritagesite.org/countries/romania.html|title=World Heritage Site - Romania|access-date=2008-01-31}}&lt;/ref&gt; 2007માં [[બ્રુકેનથલ નેશનલ મ્યુઝિયમ|બ્રુકેન્થલ નેશનલ મ્યુઝિયમ]] માટે જાણીતા શહેર [[સિબિઉ]]નો પણ [[લક્ઝમ્બર્ગ|લક્ઝેમબર્ગ]]ની સાથે [[સંસ્કૃતિનું યુરોપીયન પાટનગર|યુરોપીયન સાંસ્કૃતિક પાટનગર]]માં સમાવેશ કરાયો છે.
=== રાષ્ટ્ર ધ્વજ ===

રોમાનિયાનો રાષ્ટ્ર ધ્વજ ઉભા પટ્ટાઓ સાથે ત્રણ કલરમાં છે: ધ્વજની કાઠીથી શરૂ થઈને ભૂરો, પીળો અને લાલ. તેની પહોળાઈ-લંબાઈનું પ્રમાણ 2:3 છે. રોમાનિયાનો રાષ્ટ્ર ધ્વજ ઘણા અંશે [[ચેડ|ચાડ]]ને મળતો આવે છે.&lt;ref&gt;16 જુલાઈ, 1994નો કાયદા નં. 75, 26 ઓગસ્ટ 1994ના ''મોનિટોરુલ ઓફિસિઅલ'' (Monitorul Oficial) નં. 237માં પ્રકાશિત.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;સરકારનો નિર્ણય નં. 1157/2001, 5 ડિસેમ્બર 2001ના ''મોનિટોરુલ ઓફિસિઅલ'' (Monitorul Oficial) નં. 776માં પ્રકાશિત.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3626821.stm|title='Identical flag' causes flap in Romania|publisher=bbc.co.uk|access-date=2009-09-07}}&lt;/ref&gt;
=== રમત ગમત ===
[[ચિત્ર:Comaneci05.jpg|thumb|250px|કોન્ડોલિસા રાઈસ(ડાબે) સાથે નાદિયા કોમેનેસ્કિ (જમણે) ]]
રોમાનિયામાં [[ફુટબોલ (સોકર)|ફૂટબોલ]] સૌથી વધારે લોકપ્રિય રમત છે.&lt;ref name=&quot;EYb2007&quot;&gt;{{cite encyclopedia|encyclopedia=The Europa World Year Book|publisher=Routledge|year=2007|volume=2|title=Romania}}&lt;/ref&gt; તેનું સંચાલક મંડળ [[રોમાનિયન ફૂટબોલ ફેડરેશન]] છે, જે [[યુઇએફએ|યુઈએફએ]] (UEFA) અંતર્ગત આવે છે. શ્રેષ્ઠ દરજ્જાની [[રોમાનિયન પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગ|રોમાનિયન પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગે]] 2006-07 સીઝનમાં સરેરાશ 5147 દર્શકોને આકર્ષ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm| title=EFS Attendances| work=European Football Statistics| access-date=2008-08-31| archive-date=2011-07-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20110719102614/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે [[રોમાનિયન નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|રોમાનિયન નેશનલ ફૂટબોલ ટીમે]] 7 વખત [[ફીફા વર્લ્ડ કપ|ફૂટબોલ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો છે અને 1990ના દસકા દરમિયાન તેમનો સૌથી વધારે સફળ સમયગાળો હતો, જ્યારે [[1994 વિશ્વ કપ|1994 વર્લ્ડ કપ]]માં [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં રોમાનિયા ક્વાર્ટર-ફાઈનલમાં પહોંચ્યું હતું અને [[ફિફા(FIFA)|ફિફા]](FIFA)એ તેને છઠ્ઠા ક્રમનું સ્થાન આપ્યું હતું. આ &quot;[[સુવર્ણ પેઢી]]&quot;ના મુખ્ય ખેલાડી&lt;ref&gt;{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2002/1677201.stm|title=Hagi leaves Romania post|date=2001-11-26|publisher=BBC Sport|quote=Hagi enjoyed legendary status in Romania where he spearheaded the 'Golden Generation' of players...|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; અને કદાચ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સૌથી વધુ જાણીતા રોમાનિયન ખેલાડી [[ઘેરોઘ હેગિ|ઘેરોઘે હેગી]] છે. (હુલામણુ નામ ''કાર્પેથિઅન્સના મેરેડોના'' ).&lt;ref&gt;{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/low/football/europe/1264097.stm|title=Hagi snubs Maradona|publisher=BBC Sport Online|date=2001-04-06|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; હાલના પ્રખ્યાત સક્રિય ખેલાડીઓ [[એર્ડિઅન મુટુ|એડ્રિઅન મુટુ]] અને [[ક્રિસ્ટિઅન શિવુ|ક્રિસ્ટિઅન ચિવુ]] છે. સૌથી વધારે જાણીતી ફૂટબોલ ક્લબ [[સ્ટેઉ બુકારેસ્ટિ|સ્ટેઉઆ બુકારેસ્ટિ]] છે, જે [[યુરોપીયન કપ 1985-86|1986માં પ્રતિષ્ઠિત]] [[યુરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ|યુરોપીયન ચેમ્પિઅન્સ કપ]] જીતનારી પૂર્વીય યુરોપની સૌ પ્રથમ ક્લબ બની હતી અને [[યુરોપીયન કપ 1988-89|ફરી એકવાર 1989માં ફાઈનલ રમી હતી]]. અન્ય સફળ રોમાનિયન ટીમ [[ડિનામો બુકારેસ્ટિ|ડીનામો બુકારેસ્ટિ]] 1984માં [[યુરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ|યરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ]]ની સેમિફાઈનલ રમી હતી અને 1990માં [[કપ વિનર્સ કપ]]ની સેમિફાઈનલ રમી હતી. મહત્વની અન્ય રોમાનિયન ફૂટબોલ ક્લબો [[રેપિડ બુકારેસ્ટિ]], [[સીએફઆર 1907 ક્લુજ-નાપોકા]] અને [[એફસી યુનિવર્સિટાટી ક્રેઈઓવા|FC યુનિવર્સિટાટી ક્રેઈઓવા]] છે.

નોંધાયેલા ખેલાડીઓની દ્રષ્ટિએ ટેનિસ એ બીજી સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમત છે.&lt;ref name=&quot;EYb2007&quot;/&gt; રોમાનિયા ત્રણ વખત [[ડેવિસ કપ]]ની ફાઈનલમાં પહોંચ્યુ હતુ (1969, 1971, 1972). ટેનિસ ખેલાડી [[આલિ નાસ્ટેસ|ઈલી નાસ્ટેસ]] અનેક [[ગ્રાન્ડ સ્લેમ (ટેનિસ)|ગ્રાન્ડ સ્લેમ]] ટાઈટલ અને ડઝન જેટલી ટુર્નામેન્ટ જીત્યા હતા અને [[અસોસિએશન ઓફ ટેનિસ પ્રોફેશનલ્સ|એટીપી]](ATP) દ્વારા 1973થી 1974 દરમિયાન [[એટીપીમાં પહેલો ક્રમ મેળવનાર ખેલાડીઓની યાદી|પ્રથમ ક્રમ]]ના ખેલાડી તરીકે માન મેળવનાર પ્રથમ હતા. 1993થી દરેક પાનખરમાં બુકારેસ્ટ ખાતે [[રોમાનિયન ઓપન]] યોજાય છે. 

લોકપ્રિય [[ટુકડી રમત|ટીમ રમતો]] [[રગ્બી યુનિયન]] ([[રોમાનિયા નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|નેશનલ રગ્બી ટીમે]] [[રગ્બી વર્લ્ડ કપમાં નેશનલ ટીમનો સમાવેશ|દરેક]] [[રગ્બી વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો છે), [[બાસ્કેટબોલ]] અને [[ટીમ હેન્ડબોલ|હેન્ડબોલ]] છે.&lt;ref name=&quot;EYb2007&quot;/&gt; કેટલીક લોકપ્રિય [[વ્યક્તિગત રમત|વ્યક્તિગત રમતો]] છે: એથલેટિક્સ, ચેસ, સ્પોર્ટ ડાન્સ અને માર્શલ આર્ટ્સ તથા અન્ય લડાઈની રમતો.&lt;ref name=&quot;EYb2007&quot;/&gt;

રોમાનિયન [[જિમ્નાસ્ટિક્સ|જીમ્નાસ્ટિક્સે]] ઘણી મોટી સંખ્યામાં સફળતા મેળવી હતી – આ સફળતાઓ માટે દેશ દુનિયાભરમાં જાણીતો બન્યો હતો.&lt;ref&gt;ઉદાહરણ તરીકે રોમાનિયનો જીમ્નેસ્ટ તરીકે બીબાઢાળ હતા, જેમ કે [[સાઉથ પાર્ક]] ઘટનામાં [[ક્વિન્ટુપ્લેટ્સ 2000]]&lt;/ref&gt; [[1976 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક્સ]]માં જિમનેસ્ટ [[નાદિયા કોમેનેસ્કિ|નાદિયા કોમેનેસી]] દસમાંથી દસનો આંક મેળવનાર પ્રથમ ખેલાડી બની હતી. તેણીએ માત્ર પંદર વર્ષની ઉંમરે ત્રણ ગોલ્ડ મેડલ, એક સિલ્વર અને એક બ્રોન્ઝ મેળવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{citenews|url=http://www.gymn-forum.net/Articles/NYT-1976_AmCup2.html|title=Gymnast Posts Perfect Mark|author=Robin Herman|publisher=[[New York Times]]|date=1976-03-28|access-date=2008-08-13}}&lt;/ref&gt; [[1980 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક|1980 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક્સ]]માં તેની સફળતા ચાલુ રહી અને બે ગોલ્ડ તથા એક સિલ્વર મેડલ જીત્યા હતા. 

રોમાનિયા પ્રથમ વખત 1900માં [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પિક રમતો]]માં જોડાયુ હતુ અને 24માંથી 18 રમતોમાં ભાગ લીધો હતો. આટલા વર્ષોમાં કુલ 283 મેડલ અને તેમાંથી 82 ગોલ્ડ મેડલ સાથે [[ઉનાળુ ઓલીમ્પિક રમતો|ઉનાળુ ઓલિમ્પિક રમતો]]માં વધારે સફળતા મેળવનાર દેશોમાં રોમાનિયાનો સમાવેશ થાય છે ([[ઓલિમ્પિક રમતના તમામ મેડલોની સંખ્યા|એકંદરે 15મુ]]).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html|title=All-Time Medal Standings, 1896-2004|publisher=infoplease.com|access-date=2008-08-31}}&lt;/ref&gt; શિયાળુ રમતોમાં ઓછુ રોકાણ થયું છે અને આ કારણથી [[શિયાળુ ઓલીમ્પિક રમતો|શિયાળુ ઓલિમ્પિક રમતો]]માં રોમાનિયાના ખેલાડીઓએ માત્ર એક જ બ્રોન્ઝ મેડલ મેળવ્યો છે.
== નોંધ ==
&lt;references group=&quot;note&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{sisterlinks}}

;સરકાર

* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026201421/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html |date=2009-10-26 }}
* [http://www.gov.ro/main/index/l/2/ રોમાનિયન સરકાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116214121/http://www.gov.ro/main/index/l/2 |date=2010-01-16 }}
* [http://www.presidency.ro/ રોમાનિયન પ્રમુખશાહી]
* [http://www.parlament.ro/index_en.html રોમાનિયન સંસદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061228063121/http://www.parlament.ro/index_en.html |date=2006-12-28 }}
* [http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN રોમાનિયાની બંધારણીય અદાલત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912165307/http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN |date=2012-09-12 }}

;સામાન્ય માહિતી

* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1057466.stm દેશનો પરિચય] [[બીબીસી ન્યૂઝ]](BBC News)માંથી
* {{CIA World Factbook_link|ro|Romania}}
* [http://www.state.gov/p/eur/ci/ro/ રોમાનિયા] માહિતી, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]માંથી 
* [http://www.loc.gov/rr/international/european/romania/ro.html પોર્ટલ્સ ટુ ધી વર્લ્ડ](Portals to the World), યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ [[કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી|કોંગ્રેસની લાઈબ્રેરી]]માંથી
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm રોમાનિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821132810/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm |date=2008-08-21 }} ''UCB બાઈબ્રેરીસ ગવપબ્સ'' ખાતે
* {{dmoz|Regional/Europe/Romania}}
* {{wikiatlas|Romania}}

; અર્થતંત્ર અને કાયદા

* [http://www.bnro.ro/En/Info/curs_ext.asp વિનિમય દરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028213802/http://www.bnro.ro/en/Info/curs_ext.asp |date=2008-10-28 }} – [[નેશનલ બેન્ક ઓફ રોમાનિયા]](National Bank of Romania)માંથી
* [http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php રોમાનિયા લો એન્ડ મિસેલેનિયસ(Romanian Law and Miscellaneous) - ઈંગ્લિશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813000417/http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php |date=2007-08-13 }}

; સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક

* [http://www.badley.info/history/Romania.index.html વિશ્વ ઇતિહાસની વિગતોમાંથી રોમાનિયાની તવારીખ] 
* [http://www.ici.ro/romania/en/index.html ICI.ro - રોમાનિયા વિશેની સાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025143606/http://www.ici.ro/romania/en/index.html |date=2008-10-25 }}
* [http://www.theeuropeanlibrary.org/portal/libraries/Libraries.php?launch=1&amp;amp;language=en&amp;amp;page=Treasures&amp;amp;country=Romania રોમાનિયાની નેશનલ લાઈબ્રેરીનો ખજાનો](Treasures of the national library of Romania)

; વિશ્વ ફરતે રોમાનિયા

* [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Romanian_Meetups_Worldwide રોમાનિયાની સમગ્ર વિશ્વની મુલાકાતોની યાદી] 

;મુસાફરી
{{wikivoyage|Romania}} 
* [http://www.romaniatourism.com/ અધિકૃત રોમાનિયન પર્યટન વેબસાઈટ]

{{યુરોપ}}

[[શ્રેણી:યુરોપ]]
[[શ્રેણી:દેશ]]</text>
      <sha1>4m5i06024xciv365sj9244c64acrmk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વૈશ્વિક ઉષ્ણતાની અસરો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22958</id>
    <revision>
      <id>901861</id>
      <parentid>901686</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T01:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259199" sha1="a05saprz9jpbttk57smj4jwa6834cp4" xml:space="preserve">'''[[ગ્લોબલ વોર્મિંગ]]ની અસરો''' અને [[આબોહવામાં થતો ફેરફાર]] [[પર્યાવરણ]] અને મનુષ્ય જીવન બંને માટે ચિંતાનો વિષય છે.&lt;ref&gt;આ લેખમાં ક્લાઇમેટ ચેન્જ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ શબ્દને એકબીજાના પર્યાય રૂપે વાપવામાં આવ્યા છે.&lt;/ref&gt; તાપમાનમાં નોંધાયેલો વધારો, [[સમુદ્ર સપાટી]]ની ઊંચાઈમાં થયેલો વધારો અને [[ઉત્તર ગોળાર્ધ]]માં બરફ આચ્છાદિત વિસ્તારોમાં નોંધાયેલો ઘટાડો આબોહવામાં થયેલા ફેરફારોના દેખીતા પૂરાવાઓ છે.&lt;ref name=&quot;WGI AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આઇપીસીસી (IPCC)ના ચોથા આકલન અહેવાલ મુજબ, 20મી સદીના મધ્ય ભાગથી વૈશ્વિક તાપમાનમાં થયેલા વધારા પાછળનું ''અત્યંત સંભવિત''  કારણ [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ઓમાં થયેલો નોંધપાત્ર વધારો છે. એવું અનુમાન કરવામાં આવી રહ્યુ છે કે ભવિષ્યમાં આબોહવામાં ફેરફારો જેવાકે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં વધારો (જેમકે, વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં વધારાનું વલણ), સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઇમાં વધારો અને કેટલીક [[વાતાવરણને લગતી વિકટ ઘટનાઓ]]માં સતત વધારો થશે. આબોહવામાં થતા ફેરફારો સામે [[જીવસૃષ્ટિ]] સલામત નથી. ભવિષ્યના પર્યાવરણના ફેરફારો સામે સંતુલન સાધવાની મનુષ્ય જાતની ક્ષમતાને લઈને પણ ઘણા સવાલો ઉભા થયા છે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ભવિષ્યમાં આબોહવામાં થનારા મોટાપાયાના ફેરફારોના જોખમો ઘટાડવા માટે ઘણા દેશોએ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઉત્સર્જન સંબંધિ નીતીઓ ઘડી કાઢી છે અને તેનું અમલીકરણ કરવામાં આવ્યુ છે.

== સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ ==
{{Double image stack|right|Instrumental Temperature Record.png|Global Warming Map.jpg|180|Global mean surface temperature difference from the average for 1961–1990|Mean surface temperature change for the period 1999 to 2008 relative to the average temperatures from 1940 to 1980}}

લગભગ છેલ્લા સો વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન નોંધાયેલા તાપમાનની વિગતો વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં થઈ રહેલા વધારાનું વલણ સ્પષ્ટ કરે છે જે ગ્લોબલ વોર્મિંગની સ્થિતિ રજૂ કરે છે. દેખીતી રીતે જણાયેલા બીજા કેટલાક સ્પષ્ટ ફેરફારોમાં [[ઉત્તર ધ્રુવીય હિમ પ્રદેશોમાં થયેલો ઘટાડો]], [[ઉત્તર ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં વધતું મિથેન વાયુનું પ્રમાણ]], ધ્રુવીય પ્રદેશોમાંથી સતતપણે થઈ રહેલું જૈવિક કાર્બનનું ઉત્સર્જન અને [[ધ્રુવીય કાંઠાળ પ્રદેશોના કોહવાણવાળા કળણમાંથી સતતપણે છૂટો પડી રહેલો મિથેન વાયુ|ધ્રુવીય કાંઠાળ પ્રદેશોના [[કોહવાણવાળા કળણ]]માંથી સતતપણે છૂટો પડી રહેલો મિથેન વાયુ]] તથા સમુદ્ર સપાટીની વધતી ઊંચાઇ વગેરે ફેરફારો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://newscenter.lbl.gov/feature-stories/2008/09/17/impacts-on-the-threshold-of-abrupt-climate-changes/ |title= IMPACTS: On the Threshold of Abrupt Climate Changes |access-date= 2008-10-14 |work= IMPACTS: On the Threshold of Abrupt Climate Changes |publisher= [[U.S. Department of Energy]]’s Office of Biological and Environmental Research |month= September |year= 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.independent.co.uk/news/science/hundreds-of-methane-plumes-discovered-941456.html |title= Hundreds of methane 'plumes' discovered |access-date= 2008-10-14 |work= Hundreds of methane 'plumes' discovered |publisher= [[The Independent]] |month= September |year= 2008}}&lt;/ref&gt; 
આ સદીમાં વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં વધારો થવાનું અનુમાન લગાવવામાં આવી રહ્યું છે અને સાથે હવામાનને લગતી કેટલીક વિકટ ઘટનાઓમાં વૃદ્ધિ તથા વરસાદને લગતી બાબતોમાં ફેરફારનું અનુમાન કરવામાં આવી રહ્યુ છે. વૈશ્વિક સ્તરથી પ્રાદેશિક ક્ષેત્ર તરફ આગળ વધતા, આબોહવાના ફેરફારો સંબંધી અનિશ્ચતતાઓમાં વધારો થઈ રહ્યો છે.  પર્યાવરણમાં થઈ રહેલા ફેરફારોના દર, તીવ્રતા અને સમયગાળાને લઈને આવનારા પરિણામો અગમ્ય છે અને તેમાં વધારો થઈ રહ્યો છે જે ગ્લોબલ વોર્મિંગની શક્યતાઓમાં વધારો કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=10136&amp;page=1
|title= Executive Summary
|access-date= 2007-05-07
|format= [[PHP]]
|work= Abrupt Climate Change: Inevitable Surprises
|publisher=[[United States National Academy of Sciences]]
|month= June
|year= 2002}}&lt;/ref&gt; આબોહવામાં ફેરફારની કેટલીક ભૌતિક અસરો ક્ષૈત્રીય અને વૈશ્વિક કક્ષાએ ટાળી ન શકાય તેવી છે.&lt;ref name=&quot;noaanews.noaa.gov&quot;&gt;{{cite pressrelease
|title=New Study Shows Climate Change Largely Irreversible
|url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2009/20090126_climate.html
|publisher=[[NOAA]]
|year=2009
|day=26
|month=Jan}}&lt;/ref&gt; 21મી સદીના અંતભાગ સુધીમાં સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં 18 થી 59 સેમી (7.1થી 23.2 ઇંચ)નો વધારો થવાની સંભાવના છે.  વૈજ્ઞાનિક સમજણના અભાવે સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના સંભવિત વધારામાં હિમશિલાઓના પિગળવાથી થતા સંભવિત વધારાનો સમાવેશ શક્ય નથી.&lt;ref name=&quot;WGI AR4 SPM&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-spm.pdf 
|title=Summary for Policymakers
|work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change
|access-date= 2007-02-02
|date=[[2007-02-05]]
|publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]}}&lt;/ref&gt;  આ સદીમાં, દક્ષિણના પ્રાંતો (યુરોપિયન પ્રાંતો)માં મોટાપાયા પર થતી [[ઉથલપાથલ]]માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાનું શક્ય બનશે પરંતુ ગ્લોબલ વોર્મિંગને લીધે એટલાન્ટિક અને યુરોપનું તાપમાન ઘણુ ઊંચુ જશે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  1થી 4 ડીગ્રી સેલ્સિયસ (1990થી 2000 સંબંધિત)ની ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે ધીમી ગતિથી [[ગ્રીનલેન્ડમાં આવેલી હિમશીલાઓ]]ના પિગળવાની પ્રક્રિયા અંશતઃ ચાલુ રહેશે.  [[પશ્ચિમ એન્ટાર્કટિક હિમશીલાઓ]]ના અમુક પ્રમાણમાં પિગળવાની શક્યતાઓને ધ્યાનમાં રાખતા સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં 4થી 6 મીટર કે તેનાથી પણ મોટો વધારો થશે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

આબોહવામાં થતા ફેરફારોની માનવસૃષ્ટિ પર થનારી અસરો અસમાન પ્રમાણમાં થવાની સંભાવનાઓ છે.  કેટલાક પ્રદેશોને ફાયદાઓ અને કેટલાકને નુક્શાન પહોંચવાની સંભાવનાઓ જોવાઈ રહી છે.  વોર્મિંગના ઊંચા પ્રમાણને (2થી 3 ડીગ્રી સેલ્સીયસથી વધારે, 1990ના પ્રમાણ સંબંધિત) કારણે ભવિષ્યમાં થનારા ફાયદાઓમાં ઘટાડો અને નુક્શાનમાં વધારો થવાની સંભાવના છે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;{{cite book | url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-spm.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Summary for Policymakers. Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | access-date=2007-11-30 | year=2007 | author=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] | editors=M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E.Hanson | publisher=[[Cambridge University Press]], Cambridge, UK | pages=7–22 | archive-date=2018-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113141313/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-spm.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ભુમધ્ય [[રેખાંશ]]થી ઓછુ અંતર ધરાવતા અને અલ્પવિકસિત પ્રદેશો સંભવતઃ આબોહવાના ફેરફારો સામે મોટુ જોખમ અનુભવી રહ્યા છે.  પર્યાવરણના ફેરફારોને લીધે થતી અસરો સામે માનવની [[અનુકુલન]] સાધવાની ક્ષમતાઓ ઘણી છે પરંતુ થનારૂ નુક્શાન જાણી ન શકાય તેવું અને બહુ મોટુ છે.&lt;ref name=&quot;ipccwg2c19&quot;&gt;{{cite web
|date=2007
|title=Assessing key vulnerabilities and the risk from climate change. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change''
|publisher=[[Cambridge University Press]]
|author=Schneider, S.H., S. Semenov, A. Patwardhan, I. Burton, C.H.D. Magadza, M. Oppenheimer, A.B. Pittock, A. Rahman, J.B. Smith, A. Suarez and F. Yamin. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds.
|url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf
|access-date=2009-05-20
|archive-date=2014-09-23
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923002713/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;  પર્યાવરણના ફેરફારોને પરિણામે જૈવિક સૃષ્ટિની વિવિધતામાં ઘટાડો અને ઘણા બધા સજીવોની જાતો નાશ પામશે.  [[જૈવિક]] અને [[જૈવ ભૌતિક]] પ્રણાલીઓ મનુષ્યની સરખામણીમાં સંતુલન સાધવાની બાબતમાં ઘણી ઉતરતી કક્ષાની હોવાનો સંભવ છે. 

== ભૌતિક અસરો ==
=== હવામાન ઉપરની અસરો ===
તાપમાનમાં થતા વધારાથી મોટેભાગે વરસાદમાં વધારો થશે પરંતુ વાવાઝોડાઓ ઉપર થનારી અસરો સ્પષ્ટ થતી નથી.&lt;ref name=&quot;ar4wg1a&quot;&gt;{{cite web |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |author= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Human influences will continue to change atmospheric composition throughout the 21st century. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/008.htm |access-date= 2007-12-03 |year= 2001 |archive-date= 2007-12-31 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071231162245/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/008.htm |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Precipitation and Convection. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/365.htm |access-date= 2007-12-03 |accessyear=  |year= 2001 |archive-date= 2007-11-22 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071122014937/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/365.htm |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; એકસ્ટ્રા ટ્રોપિકલ તોફાનો આંશિક રીતે [[તાપમાનના ફેરફારો]] ઉપર આધારિત હોવાથી ઉત્તર ગોળાર્ધમાં તેઓ નબળા પડવાની સંભાવનાઓ છે કારણ કે ધ્રુવીય પ્રદેશો ગોળાર્ધના બાકીના ભાગો કરતા વધારે ગરમી ગ્રહણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Extra-tropical storms. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/366.htm |access-date= 2007-12-03 |accessyear=  |year= 2001 |archive-date= 2007-11-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071123190203/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/366.htm |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; 

==== ભારે હવામાન ====
[[File:Trends in natural disasters.jpg|thumb|right|ભારે હવામાન જેવી કુદરતી આપત્તિઓના વલણ માટે ગ્લોબલ વોર્મિંગ આંશિક રીતે જવાબદાર હોઇ શકે છે.]]

પર્યાવરણમાં થયેલા ફેરફારોને લીધે સ્પષ્ટ થતી ભવિષ્યની સ્થિતિના આધારે IPCC અહેવાલમાં ઘણીબધી આગાહીઓ કરવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;WGI AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એવુ અનુમાન લગાવવામાં આવી રહ્યું છે કે મહત્તમ ભૂમિપ્રદેશોમાં [[ગરમ લહેરો]]ની તીવ્રતામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે.  જે નીચે મુજબ છે 
* [[દુષ્કાળ]] પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં વધારો થશે.
* [[વિષુવવૃત્તીય ચક્રવાતો]]ના પ્રમાણમાં વધારો થશે.
* સમુદ્ર સપાટીને લગતી ઘટનાઓ ([[સુનામી]] સહિતની)માં વધારો થશે.
હવામાનને લગતી વિકટ સમસ્યાઓનું નિર્માણ કરનાર વાવાઝોડાની શક્તિમાં વધારો થઈ રહ્યો છે, જેમકે ચક્રવાત(હરિકેન)ની તીવ્રતા માટેનો પાવર ડિસીપેશન ઇન્ડેક્સ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.realclimate.org/index.php?p=181 |title=Hurricanes and Global Warming - Is There a Connection?|publisher=Real Climate|access-date= 2007-12-03|author=Stefan Rahmstorf, Michael Mann, Rasmus Benestad, Gavin Schmidt, and William Connolley}}&lt;/ref&gt;  [[કેરી એમેન્યુઅલે]] લખ્યુ છે કે ચક્રવાતના પાવર ડિસીપેશનને તાપમાન સાથે ઘણો નજીકનો સંબંધ છે જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ સાથેનું જોડાણ દર્શાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |title=Increasing destructiveness of tropical cyclones over the past 30 years|last=Emanuel|first=Kerry |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |year=2005 |volume=436 |pages=686–688 |doi=10.1038/nature03906|format=PDF}}&lt;/ref&gt;  જોકે એમેન્યુઅલ દ્વારા કરવામાં આવેલા આગળના સંશોધનોમાં ચક્રવાતોના નમુનાઓના પરિણામો પરથી તારવણી મળે છે કે પાછલા દાયકાઓમાં પવાર ડિસીપેશનમાં શયેલો વધારો સંપૂર્ણપણે ગ્લોબલ વોર્મિંગ ઉપર આધારિત નથી.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/Emanuel_etal_2008.pdf |title=Hurricanes and global warming: Results from downscaling IPCC AR4 simulations |last=Emanuel |first=Kerry |journal=[[Bulletin of the American Meteorological Society]] |year=2008 |volume=89 |pages=347–367 |doi=10.1175/BAMS-89-3-347 |format=PDF |first2=Ragoth |first3=John |access-date=2010-04-07 |archive-date=2017-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706013042/ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/Emanuel_etal_2008.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ચક્રવાતના નમુનાઓ દ્વારા સમાન પ્રકારના પરિણામો મળ્યા છે અને જાણવામાં આવ્યુ છે કે ગરમી દરમિયાન ચક્રવાતો તીવ્ર બને છે અને CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;નું વધારે પ્રમાણ ધરાવતી પરિસ્થિતિ દરમિયાન વધારે તીવ્ર બને છે, પરંતુ ચક્રવાતની માત્રામાં ઘટાડો થશે.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1038/ngeo202|title=Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions|year=2008|author=Knutson, Thomas R.|journal=Nature Geoscience|volume=3|pages=11|first2=Joseph J.|first3=Stephen T.|first4=Gabriel A.|first5=Isaac M.}}&lt;/ref&gt;  દુનિયાભરમાં [[4 કે 5 કેટેગરી]] ધરાવતા [[ચક્રવાતો]] જેમાં પવનની ઝડપ 56 મીટર પ્રતિ સેકન્ડ હોય)નું પ્રમાણ 1970ના દશક દરમિયાન 20 ટકા હતું જે 1990ના દશક દરમિયાન વધીને 35 ટકા સુધી પહોચ્યુ છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8002 |title=Warming world blamed for more strong hurricanes |first=Fred |last=Pearce |publisher=[[New Scientist]] |date=2005-09-15 |access-date=2007-12-03 |archive-date=2006-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060509072619/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8002 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એકલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં જ ચક્રવાતના કારણે થતા ભારે વરસાદનું પ્રમાણ 20મી સદી દરમિયાન 7 ટકા જેટલું વધ્યુ છે.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.newscientist.com/channel/earth/climate-change/mg18625054.800 |title=Global warming will bring fiercer hurricanes|publisher=New Scientist Environment |date= 2005-06-25 |access-date= 2007-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2006/s2622.htm |title=Area Where Hurricanes Develop is Warmer, Say NOAA Scientists |publisher=[[NOAA]] News Online |date=2006-05-01 |access-date= 2007-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |title=Global Warming: The Culprit? |last=Kluger |first=Jeffrey |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |date=2005-09-26 |access-date=2007-12-03 |archive-date=2009-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311061211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311061211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |date=2009-03-11 }}&lt;/ref&gt; કેટલેક અંશે આ બાબત માટે ગ્લોબલ વોર્મિંગ જવાબદાર છે. કારણ કે [[એટલાન્ટિક મલ્ટિડિકેડલ ઓસ્સીલેશન]]નો અવરોધ જણાતો નથી. કેટલાક અભ્યાસો થકી એવું જાણવામાં આવ્યુ છે કે [[સમુદ્ર સપાટીના તાપમાન]]માં વધારો પવનના તણાવ માટે અનુકુળ સ્થિતિ પેદા કરે છે, જે થોડેઘણે અંશે [[ચક્રવાત]]ની પ્રવૃતિમાં બદલાવ લાવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.livescience.com/environment/070417_wind_shear.html |title=Study: Global Warming Could Hinder Hurricanes|author=Thompson, Andrea|publisher=LiveScience|date= 2007-04-17|access-date= 2007-12-06}}&lt;/ref&gt; હોયોસ ''એટ અલ.'' (2006) 1970-2004ના સમયગાળા દરમિયાન 4 અને 5 નંબરની કક્ષા ધરાવતા ચક્રવાતોનું વધતું વલણ અને સમુદ્ર સપાટીના તાપમાનમાં વધારાના વલણ વચ્ચે સીધો સંબંધ હોવાનું પ્રસ્થાપિત કર્યુ છે.&lt;ref name=&quot;Hoyos2006&quot;&gt;{{cite journal |last=Hoyos |first=Carlos D. |authorlink= |coauthors= |year=2006 |month= |title=Deconvolution of the Factors Contributing to the Increase in Global Hurricane Intensity |journal=Science |volume=312 |issue=5770 |pages=94&amp;ndash;97 |doi=10.1126/science.1123560 |url= |access-date=  |quote=|pmid=16543416 |first2=PA |first3=PJ |first4=JA }}&lt;/ref&gt; 

ભારે હવામાનને કારણે કુદરતી આફતોનું પ્રમાણ વધ્યુ છે જેની પાછળનું મહત્વનું કારણ વસ્તી વધારો છે અને ભવિષ્યમાં વધનારી આફતો વાતાવરણના ફેરફારો કરતા સામાજિક ફેરફારો પર વધારે પ્રમાણમાં આધારિત રહેશે.&lt;ref name=&quot;Pielke2008&quot;&gt;{{cite journal | last = Pielke | first = Roger A., Jr. | authorlink =  | coauthors = ''et al.'' | year = 2008 | month =  | title = Normalized Hurricane Damage in the United States: 1900–2005 | journal = Natural Hazards Review | volume = 9 | issue = 1 | pages = 29&amp;ndash;42 | doi = 10.1061/(ASCE)1527-6988(2008)9:1(29) | url = http://forecast.mssl.ucl.ac.uk/shadow/docs/Pielkeetal2006a.pdf | access-date =  | quote =  | format = PDF | archive-date = 2009-03-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325193610/http://forecast.mssl.ucl.ac.uk/shadow/docs/Pielkeetal2006a.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; [[વર્લ્ડ મિટરોલોજીકલ ઓર્ગનાઇઝેશન]] દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યુ છે કે વિષુવૃત્તીય વાવાઝોડા બાબતના રેકોર્ડમાં માનવજાતિના અસ્તિત્વ અંગેની હાજરી વિરૂદ્ધ અને તરફેણમાં પૂરાવાઓ મળવા છતા આ મુદ્દા ઉપર ચોક્કસ તારણ કાઢવું શક્ય નથી.&lt;ref name=&quot;WMO-IWTC&quot;&gt;{{cite press release |title=Summary Statement on Tropical Cyclones and Climate Change |publisher=World Meteorological Organization |date=2006-12-04 |url=http://www.wmo.int/pages/prog/arep/press_releases/2006/pdf/iwtc_summary.pdf |format=PDF |language= |access-date=  |quote= }}&lt;/ref&gt;  તેઓ દ્વારા એ વાતની પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે કોઈ પણ વિષુવવૃત્તીય વાવાઝોડું વાતાવરણના ફેરફારોને કારણે થયુ હોવાનું ખાત્રીપૂર્વક કહેવું શક્ય નથી.&lt;ref name=&quot;WMO-IWTC&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

[[NOAA]]ના [[થોમસ નુટસન]] અને રોબર્ટ ઇ. તુલેયાએ 2004માં કહ્યુ હતું કે [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ના કારણે પેદા થતી ગરમી 5 નંબરની ક્ષેણી ધરાવતા વાવાઝોડાની ઘટનામાં વધારો કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|author = Knutson, Thomas R. and Robert E. Tuleya|title= Impact of CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-Induced Warming on Simulated Hurricane Intensity and Precipitation:Sensitivity to the Choice of Climate Model and Convective Parameterization|journal=Journal of Climate|volume=17|issue=18|year=2004|pages=3477–3494 |url=http://www.gfdl.noaa.gov/reference/bibliography/2004/tk0401.pdf|doi=10.1175/1520-0442(2004)017&lt;3477:IOCWOS&gt;2.0.CO;2|format=PDF}}&lt;/ref&gt; 2008માં નુટસન ''એટ અલે.''  શોધી કાઢ્યુ કે એટલાન્ટિક હરિકેન અને વિષુવવૃત્તીય તોફાનોની તીવ્રતા આવનારા ભવિષ્યમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ દ્વારા પેદા થતી ગરમીને ઘટાડી શકે છે.&lt;ref name=&quot;Knutson2008&quot;&gt;{{cite journal |last=Knutson |first=Thomas |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2008 |month= |title=Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=1 |issue=6 |pages=359–364 |doi=10.1038/ngeo202 |url= |access-date=  |quote= }}&lt;/ref&gt; વેચ્ચી અને સોડેને શોધી કાઢ્યુ છે કે [[પવનના આંતરિક દબાણ]]માં થતો વધારો [[ટ્રપિકલ સાયક્લોન]] સામે અવરોધકની ભૂમિકા ભજવે છે અને સાથે સાથે વૈશ્વિક ગરમીના વધારામાં પણ ફેરફાર લાવી શકે છે. [[વોલ્કર ચક્રવાતો]]ના નબળા પડવાના કારણે વિષુવવૃત્તીય, એટલાન્ટિક અને પૂર્વિય પેસિફિક ભાગોમાં આવેલા [[પવનના દબાણ]]માં વધારો થવાનું માનવામાં આવે છે અને સાથેસાથે પશ્ચિમ અને મધ્ય પેસિફિક ભાગોમાં આવેલા પવનના દબાણમાં ઘટાડો થવાનું અનુમાનવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gfdl.noaa.gov/~gav/ipcc_shears.html |title=IPCC Projections and Hurricanes |publisher=Geophysical Fluids Dynamic Laboratory|access-date= 2007-12-06|author=Brian Soden and Gabriel Vecchi}}&lt;/ref&gt; આ અભ્યાસ દ્વારા ગરમીના પ્રમાણ અને ભેજયુક્ત વાતાવરણને એટલાન્ટિક અને પૂર્વીય પેસિફિક વાવાઝોડાઓ ઉપરની ચોક્કસ અસરો અને એટલાન્ટિક પવનના દબાણમાં થનારા વધારા અંગેના અનુમાનો સાબિત થતા નથી.&lt;ref&gt;{{cite journal |last= Vecchi |first= Gabriel A. |coauthors= Brian J. Soden |date= [[2007-04-18]] |title= Increased tropical Atlantic wind shear in model projections of global warming |journal= [[Geophysical Research Letters]] |volume= 34 |issue= L08702 |pages= 1–5 |doi= 10.1029/2006GL028905 |url= http://www.gfdl.noaa.gov/reference/bibliography/2007/gav0701.pdf |format= PDF |access-date=  2007-04-21}}&lt;/ref&gt;

સામાન્ય રીતે ભારે હવામાનને કારણે પ્રત્યક્ષ રીતે પેદા થતા મોટા જોખમોનો મતલબ સામાન્ય હવામાનથી સહેજ વધારે હવામાનને કારણે પેદા થતું મોટુ જોખમ નથી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.climateprediction.net/science/pubs/ccs_allen.pdf |author=Myles Allen |authorlink=Myles Allen |publisher=climateprediction.net |access-date=2007-11-30 |title=The Spectre of Liability |format=PDF |archive-date=2007-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128074237/http://www.climateprediction.net/science/pubs/ccs_allen.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમ છતા પૂરાવાઓ સ્પષ્ટ છે કે હવામાન પ્રતિકુળ થઈ રહ્યુ છે અને સામાન્ય વરસાદમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. તાપમાનમાં થઈ રહેલા વધારાને કારણે ભૂમિવિસ્તારોમાં ફેલાઇ રહેલી ગરમીની માત્રામાં અને ભયાનક વાવાઝોડાની તીવ્રતામાં વધારો થવાના અનુમાનો કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|last = Del Genio | first = Tony | coauthors = ''et al.''|title=Will moist convection be stronger in a warmer climate?|journal = Geophysical Research Letters | volume = 34 | doi = 10.1029/2007GL030525|year=2007|pages=L16703}}&lt;/ref&gt;

==== બાષ્પીભવનમા વધારો ====
[[File:BAMS climate assess boulder water vapor 2002 - 2.png|thumb|left|200px|બાઉલ્ડર અને કોલોરાડોમાં વધતું પાણીનું બાષ્પીભવન]]

20મી સદીના સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વભરમાં બાષ્પીભવનના દરમાં ઘટાડો થયો છે અને [[વૈશ્વિક ડિમીંગ]] દ્વારા આ વાત સમજવાનો અનેક લોકો દ્વારા મુશ્કેલ પ્રયાસ થયો છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | url=http://www.nature.com/nature/journal/v377/n6551/abs/377687b0.html| title=Evaporation losing its strength |first=T. C. |last=Peterson |coauthors= V. S. Golubev, P. Ya. Groisman |journal= [[Nature (journal)|Nature]]|date= October 26, 2002|volume=377|pages=687–688| doi=10.1038/377687b0| format=abstract}}&lt;/ref&gt; વાતાવરણની ગરમીમાં થતા સતત વધારાને કારણે વૈશ્વિક ડિમીંગમાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે અને આ સમુદ્રો પર ગરમીના કરણે [[બાષ્પીભવન]]નું પ્રમાણ વધશે. પૃથ્વી એક બંધ પ્રણાલી હોવાના કારણે આ બાબત [[ભારે વરસાદ]] અને ભારે ભૂમિ [[ધોવાણ]]નું કારણ બનશે.  આ ધોવાણ ખાસ અભેદ્ય ન કહી શકાય તેવા વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારો (ખાસ કરીને આફ્રિકા)માં [[રણ વિસ્તરણ]]ની સ્થિતિ પેદા કરી શકે છે.  બીજી તરફ બીજા કેટલાક પ્રદેશોમાં વરસાદનું પ્રમાણ વધવાના કારણે સુકા રણપ્રદેશોમાં જંગલોનું નિર્માણ શક્ય બનશે.

વૈજ્ઞાનિકોને કેટલાક તથ્યો સાંપડ્યા છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગના વધારા સાથે બાષ્પીભવનમાં થનાર વધારાના કારણે ભારે હવામાનની વિકટ સ્થિતિ પેદા થશે.  આઇપીસીસી (IPCC)ના ત્રીજા વાર્ષિક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવે છે: &quot;...21મી સદી દરમિયાન વૈશ્વિક ક્ષેત્રે સામાન્ય બાષ્પીભવન અને વરસાદની માત્રામાં વધારો થવાની સ્થિતિ સંભવ છે.  21મી સદીના બીજા અર્ધ ભાગ દરમિયાન નિશ્ચિતપણે ઉત્તરીય મધ્યસ્થ ભાગોથી ઉચ્ચ અક્ષાંશો અને એન્ટાર્કટિકા વિસ્તારોમાં શિયાળાના સમય દરમિયાન વરસાદની માત્રામાં વધારો થવાનું અનુમાન છે.   નીચા રેખાંશ પર જમીની વિસ્તારમાં પ્રાન્તીય વધારો અને ઘટાડો બંને થાય છે.  જે વિસ્તારોમાં સામાન્ય વરસાદમાં વધારો થવાનું અનુમાન છે તેવા વિસ્તારોમાં દરેક વર્ષે વરસાદની સ્થિતિમાં ખુબ જ વિવિધતા અને ફેરફારો પેદા થવાની અટકળો છે.&quot;&lt;ref name=&quot;ar4wg1a&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Precipitation and Convection. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/364.htm |access-date= 2007-12-03 |accessyear=  |year= 2001 |archive-date= 2007-12-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071209083441/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/364.htm |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; 

==== ભારે હવામાનને કારણે થતું નુક્શાન  ====
[[વર્લ્ડ મિટરોલોજીકલ ઓર્ગનાઇઝેશન]] દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યુ છે કે નજીકના સમયમાં વિષુવવૃત્તીય ચક્રવાતોના કારણે સામાજિક અસરોમાં થયેલા વધારા પાછળનું મુખ્ય કારણ દરિયાકાંઠા વિસ્તારોમાં વધી રહેલા માનવ વસ્તી અને બાંધકામ છે.&lt;ref name=&quot;WMO-IWTC&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  પિએલ્કે ''એટ અલ.''  (2008) દ્વારા 1900-2005થી 2005 સુધીની અમેરિકન મેઇન લેન્ડ હરિકેનના કારણે થયેલી હાનિની વિસ્તૃત છણાવટ કરવામાં આવી હતી અને શોધી કાઢવામા આવ્યુ કે ખુવારીનું પ્રમાણ વધવાનું ચિત્ર સ્પષ્ટ થતું નથી.  1970 અને 1980ના દાયકાઓ દરમિયાન થયેલી હાનિ બીજા દાયકાઓ દરમિયાન થયેલી હાનિની સરખામણીમાં ખુબ ઓછી હોવાની બાબત નોંધનીય છે.  1996-2005 દરમિયાન થયેલી હાનિ પાછલા 11 દાયકાઓમાં થયેલી ખુવારીમાં બીજા ક્રમની સૌથી વધુ હાનિ છે અને ફક્ત 1926થી 1935ના દશક દરમિયાન થયેલ ખુવારીનો આંક તેની હદ વટાવી ચુક્યો છે.  1926માં ત્રાટકેલ [[મિયામી હરિકેન]] સૌથી વધુ નુક્શાનકારક વાવાઝોડુ છે જેના લીધે લગભગ 157 અબજ ડોલરની હાનિ થઈ હતી.&lt;ref name=&quot;Pielke2008&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

અમેરિકન ''ઇન્સ્યુરન્સ જર્નલ'' માં અનુમાનવામાં આવ્યુ છે કે આફતોના કારણે થતા નુક્શાનમાં અંદાજીત દર 10 વર્ષે સંભવિત હાનિનો આંક બેવડો થતો રહેશે કારણ કે બાંધકામોના ખર્ચાઓમાં વધારો થતો રહે છે અને બાંધકામોની સંખ્યાઓમાં વધારો તથા તેના પ્રકારોમાં બદલાવો આવી રહ્યા છે.&lt;ref&gt;ઇન્શ્યોરન્સ જર્નલ [http://www.insurancejournal.com/news/national/2006/04/18/67389.htm સાઉન્ડ રિસ્ક મેનેજમેન્ટ, સ્ટ્રોંગ ઇન્વે્સ્ટમેન્ટ રિઝલ્ટસ પ્રુવ પોઝીટીવ ફોર પીસી ઇન્ડસ્ટ્રી], 18 એપ્રિલ 2006&lt;/ref&gt;  એસોસિએશન ઓફ બ્રિટિશ ઇન્સ્યોરર્સે પણ કહ્યુ છે કે કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવામાં આવે તો 2080 સુધીમાં વિશુવવૃત્તીય ચક્રવાતોના કારણે ભોગવવા પડતા વધારાના વાર્ષિક ખર્ચમાં 80 ટકા જેટલો કાપ આવી શકે છે. સમુદ્ર કિનારા અને પૂર સંભવિત વિસ્તારોમાં થઈ રહેલા બાંધકામોના કારણે પણ આ ખર્ચમાં આંશિક વધારો થઈ રહ્યો છે.  એબીઆઇ (ABI) દ્વારા એવું જણાવવામાં આવ્યુ છે કે અસુરક્ષામાં ઘટાડો જેમ કે પાણી સામે રક્ષણ ધરાવતા બાંધકામો અને પૂરની સ્થિતિ સામે નિયંત્રણ માટેના પગલાઓમાં સુધારાઓ દ્વારા કેટલીક ટાળી ન શકાય તેવી અસરોના કારણે થતા ખર્ચમાંથી લાંબાગાળે નોંધપાત્ર બચત થઈ શકે તેમ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |title=Financial risks of climate change |publisher=Association of British Insurers |month=June |year=2005 |format=PDF |access-date=2010-04-07 |archive-date=2005-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051028161015/http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

==== સ્થાનિક આબોહવામાં ફેરફારો ====
[[File:Catarina 2004-03-27 1630Z (cropped).jpg|thumb|right|પ્રથમ નોંધાયેલ દક્ષિણ એટલાન્ટિક ચક્રવાત કેટરિના માર્ચ 2004માં બ્રાઝીલ ઉપર ત્રાટક્યું.]]

ઉત્તર ગોળાર્ધમાં [[આર્કટિક]] પ્રદેશમાં દક્ષિણ ભાગ (40,00,000 લોકોના વસવાટનું સ્થળ)માં છેલ્લા 50 વર્ષ દરમિયાન તાપમાનમાં 1 અંશ સેલ્સિયસથી 3 અંશ સેલ્સિયસ (1.8 અંશ ફેરનહિટથી 5.4 અંશ ફેરનહિટ) સુધીનો વધારો અનુભવાયો છે. કેનેડા, [[અલાસ્કા]] અને રશિયા [[ના થીજી ગયેલા ભૂમિ વિસ્તારો]] પ્રાથમિક પીગળણ અનુભવી રહ્યા છે. આ બાબત જૈવ પ્રણાલીને ખોરવી અને જમીનમાં બેકટેરિયાનું પ્રમાણ વધતા આ વિસ્તારો [[કાર્બનના સમ શોષક]] હતા જે હવે કાર્બનના સ્ત્રોત બની રહ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.arctic.noaa.gov/essay_romanovsky.html |title=How rapidly is permafrost changing and what are the impacts of these changes? |author=Vladimir Romanovsky |publisher= NOAA|access-date= 2007-12-06}}&lt;/ref&gt; પૂર્વીય [[સાયબિરિયા]]ના પિગળણને લીધે થતા બદલાવને લગતા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ દર્શાવે છે કે દક્ષિણના પ્રદેશોમાં તે એકંદરે અદ્રશ્ય થઈ રહ્યા છે અને 1971થી સાઇબિરીયના લગભગ 11 હજાર તળાવોના સ્વરૂપે લગભગ 11 ટકા જેટલું નુક્શાન થયુ છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/international/story/0,,1503170,00.html |title=Shrinking lakes of Siberia blamed on global warming|author=Nick Paton Walsh |publisher=The Guardian |date=2005-06-10}}&lt;/ref&gt; આ જ સમયે પશ્ચિમ સાઇબિરીયા તેના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. જ્યા પિગળણને કારણે નવા તળાવો બની રહ્યા છે જે સમયાંતરે પૂર્વની જેમ અદ્રશ્ય થવા માંડશે. હજુ આગળ જતા થીજી ગયેલા સ્તરનું પિગળણ થવાથી તેમા રહેલા જૈવિક કોહવાણને કારણે [[મિથેન વાયુ છૂટો પડશે.]]

માર્ચ 2004 સુધીમાં દક્ષિણ એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં કોઈપણ [[ટ્રોપિકલ સાયક્લોન]] જણાયો ન હતો. પ્રથમ [[એટલાન્ટિક સાયક્લોન]] [[ભુમધ્યરેખા]]ની દક્ષિણ તરફે ઉદ્દભવ્યો અને 28 માર્ચ 2004 દરમિયાન [[બ્રાઝીલ]] ઉપર 40 મિટર પ્રતિ સેકન્ડ (144 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક)ની ગતિ ધરાવતા પવન સાથે ત્રાટક્યો. જોકે બ્રાઝીલિયન મટિરિયોલોજીસ્ટો એ વાવાઝોડુ હતું એ વાતને નકારે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.usatoday.com/weather/news/2004-03-28-brazil-storm_x.htm |title=First South Atlantic hurricane hits Brazil |publisher= [[USA Today]] |date= 2004-03-28}}&lt;/ref&gt; દક્ષિણ ભાગમાં 1600 કિમી (1000 માઇલ) વધારાના વિસ્તાર સુધી નિયમન પ્રણાલીઓનું વિસ્તરણ કરવું જરૂરી બનશે. આ વાવાઝોડું વાતાવરણના બદલાવોના પરિણામે ઉદ્દભવ્યુ કે્ નહી તે બાબતે હજુ સુધી કોઈ સર્વસંમતિ સ્થપાઇ નથી.[88][90] પણ 21મી સદીના અંત સુધીમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ સંદર્ભે દક્ષિણ એટલાન્ટિકમાં વિષુવૃત્તીય વાવાઝોડાઓના ઉદ્દભવો માટેનું આબોહવાનું બંધારણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું છે.[92]

=== હિમનદીઓનું સુકાવું અને અદ્રશ્ય થવું ===
[[File:Glacier Mass Balance Map.png|250px|left|thumb|1970થી પહાડી હિમનદીઓના કદમાં થયેલા ફેરફારનો નકશોપાતળાને કેસરી અને લાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યુ છે અને વાદળીમાં જાડુ થાય છે.]]

ઐતિહાસિક સમય દરમિયાન 1550થી 1850નો શિત સમય [[લઘુ હિમયુગ]] તરીકે ઓળખાય છે અને આ સમયગાળા દરમિયાન અનેક હિમનદીઓ અસ્તિત્વમાં આવી હતી. લગભગ 1940 સુધીમાં સમગ્ર વિશ્વની હિમનદીઓ પર્યાવરણમાં ગરમીનું પ્રમાણ વધવાને કારણે સુકાવા લાગી હતી. 1950થી 1980ના સમયગાળા દરમિયાન અલ્પ માત્રામાં થયેલા ગ્લોબલ કુલીંગને કારણે ઘણી હિમનદીઓની સુકાવાની પ્રક્રિયામાં ઘટાડો નોંધાયો અને એનાથી ઉલ્ટી સ્થિતિ સર્જાઇ.  1980થી હિમનદીઓના સુકાવાની પ્રક્રિયા ખુબ જ ઝડપી અને સર્વવ્યાપી બની તથા હિમનદીઓનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાયું.  આ પ્રક્રિયા 1995થી અતિ ઝડપી બની.&lt;ref&gt;{{cite web
| author=World Glacier Monitoring Service
| title=Home page
| work=
| url=http://www.geo.unizh.ch/wgms/fog.html
| access-date=December 20
| accessyear=2005
| archive-date=2005-12-18
| archive-url=https://web.archive.org/web/20051218105620/http://www.geo.unizh.ch/wgms/fog.html
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

ઉત્તરધ્રુવ અને એન્ટાર્કટિકામાં આવેલા [[હિમશિખરો]] અને [[હિમશિલાઓ]]ને બાદ કરતા 19મી સદીના અંતથી સમગ્ર વિશ્વમાં આવેલી [[હિમનદીઓ]]ના વિસ્તારમાં 50 ટકા જેટલો ઘટાડો થયો છે.&lt;ref name=&quot;munichre&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.munichre.com/en/ts/geo_risks/climate_change_and_insurance/retreat_of_the_glaciers/default.aspx | title=Retreat of the glaciers | publisher=Munich Re Group | access-date=2007-12-12 | archive-date=2008-01-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080117092159/http://www.munichre.com/en/ts/geo_risks/climate_change_and_insurance/retreat_of_the_glaciers/default.aspx | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; હાલમાં હિમનદીઓનો સુકાવાનો દર અને હિમદ્રવ્ય ઘટાડાનો દર [[એન્ડેસ]], [[આલ્પ્સ]], [[પાયરેનિસ]], [[હિમાલય]], [[રોકી પર્વતમાળા]]ઓ અને [[ઉત્તરના જળધોધો]]ના વિસ્તારોમાં સતતપણે વધી રહ્યો છે.

હિમનદીઓના લુપ્ત થવાની સીધી અસરો તરીકે પહાડોનું ગબડવું, પૂરની સ્થિતિ પેદા થવી અને [[હિમતળાવોના ]]ઓવરફ્લો જેવી ઘટનાઓ જ નહી પરંતુ નદીઓના પ્રવાહના વૈવિધ્યમાં પણ વધારો કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rrcap.unep.org/issues/glof/ |title=Glacial Lake Outburst Flood Monitoring and Early Warning System |publisher=[[United Nations Environment Programme]] |access-date=2007-12-12 |archive-date=2006-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060717213108/http://www.rrcap.unep.org/issues/glof/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઉનાળા દરમિયાન હિમનદીના કદમાં ઘટાડો થવાથી પ્રવાહમાં ઘટાડો થાય છે અને આ ઘટાડો કેટલાક પ્રાંતોમાં દેખીતી રીતે અનુભવાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |title=Recent retreat of North Cascade Glaciers and changes in North Cascade Streamflow |publisher=North Cascade Glacier Climate Project |author=Mauri S. Pelto |access-date=2007-12-28 |archive-date=2006-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060307121854/http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પર્વતમાળામાં હિમનદીઓ પાણી મેળવે છે અને હિમનદીઓ ઉપર બરફના વધતા સ્તરને કારણે બરફના પિગળવાની પ્રક્રિયા સામે રક્ષણ મળે છે. ગરમ અને સુકા વર્ષોમાં હિમનદીના પ્રવાહનો વરસાદી પાણીનો જથ્થો ઓછો અને બરફના પિગળવાના કારણે ઉત્પન્ન થતું પાણી વધારે માત્રામાં હોય છે.&lt;ref name=&quot;munichre&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

[[હિંદુકુશ]] અને [[હિમાલય]]ની હિમનદીઓ ખુબ જ અગત્ય ધરાવે છે કારણ કે તે [[મધ્ય]], [[દક્ષિણ]], [[પૂર્વ ]]અને [[દક્ષિણ-પૂર્વ]] એશિયાના મેઘની પ્રદેશોમાંથી પસાર થતી મોટાભાગની નદીઓ માટે સુકી ઋતુ દરમિયાન પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.  હિમ પિગળવાની પ્રક્રિયામાં વધારો થવાના કારણે કેટલાક દાયકાઓ સુધી નદીઓમાં પાણીનો વિપુલ પ્રવાહ પેદા થશે અને પછી વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તીઆંક ધરાવતા એવા પૂર્વના કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણીની તંગી વર્તાશે કારણ કે હિમનદીઓ લુપ્ત થઈ જશે.&lt;ref&gt;{{cite journal
| journal=[[Nature (journal)|Nature]]
| last=Barnett
| first=T. P.
| coauthors=J. C. Adam, D. P. Lettenmaier
| title= Potential impacts of a warming climate on water availability in snow-dominated regions
| url=http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7066/full/nature04141.html
| date=November 17, 2005
| volume=438
| pages=303–309
| access-date= 2008-02-18
| doi= 10.1038/nature04141
}}&lt;/ref&gt; [[તિબેટન ઉચ્ચ પ્રદેશ]]માં હિમનો વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી વધુ જથ્થો રહેલો છે.  ચીનના બાકીના વિસ્તારો કરતા ચાર ગણી માત્રામાં અહી તાપમાનમાં વધારો થઈ રહ્યો છે અને હિમનદીઓના સુકાવાની ગતિ અહી વિશ્વના બીજા કોઈપણ ભાગની સરખામણીમાં સૌથી વધુ છે.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100123192540/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ તિબેટને ગ્લોબલ વોર્મિંગના ફાયદાઓઃ ચાઇનિઝ ઓફિશિયલ],&lt;/ref&gt; 

સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના આબોહવા અંગેના અહેવાલ મુજબ તાપમાન વધવાને કારણે [[હિમાલય]]ની હિમનદીઓ કે જે એશિયાની સૌથી મોટી નદી જેવી કે [[ગંગા]], [[સિંધુ]], [[બ્રહ્મપુત્ર]], [[યાગત્સે]], [[મેકોંગ]], સાલ્બીન અને યેલો વગેરે નદીઓના પાણીના સ્ત્રોત છે. તે 2035 સુધીમાં લુપ્ત થઈ શકે છે.  હિમાલયમાંથી ઉદ્દભવતી નદીઓના [[મેદાની પ્રદેશો]]માં લગભગ 2.4 અબજ લોકો વસવાટ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |title=Big melt threatens millions, says UN |publisher=People and the Planet |date=2007-06-24 |access-date=2007-12-28 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819200515/http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  આવનારા દાયકાઓમાં ભારત, ચીન, [[પાકિસ્તાન]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[નેપાળ ]]અને [[મ્યાનમાર]]માં પ્રથમ પૂર અને પછી [[દુકાળ]]ની સ્થિતિઓ સર્જાઇ શકે છે.  એકલા ભારતમાં જ 50 કરોડ કરતા વધુ લોકોને ગંગા નદી પીવાલાયક અને ખેતીવાડીનું પાણી પૂરૂ પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| author=
| title=Ganges, Indus may not survive: climatologists
| publisher=Rediff India Abroad
| url=http://www.rediff.com/news/2007/jul/24indus.htm
| date=2007-07-25
| access-date= December 21 | accessyear=2007
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| author=China Daily
| title=Glaciers melting at alarming speed
| publisher=People's Daily Online
| url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90781/90879/6222327.html
| date=2007-07-24
| access-date=December 21
| accessyear=2007
| archive-date=2013-09-23
| archive-url=https://web.archive.org/web/20130923011323/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90781/90879/6222327.html
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| author=Navin Singh Khadka
| title=Himalaya glaciers melt unnoticed
| publisher=[[BBC]]
| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3998967.stm
| date=2004-11-10
| access-date= December 21 | accessyear=2007
}}&lt;/ref&gt;  જોકે એ વાત સ્વીકારવી રહી કે હિમાલયની હિમનદીઓના ઋતુગત પ્રવાહમાં વધારો થવાના કારણે સમગ્ર 20મી સદી દરમિયાન ઉત્તર ભારતમાં કૃષિ ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rühland |first=Kathleen |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2006 |month= |title=Accelerated melting of Himalayan snow and ice triggers pronounced changes in a valley peatland from northern India |journal=Geophysical Research Letters |volume=33 |issue= |pages=L15709 |doi=10.1029/2006GL026704 |url= |access-date=  |quote= }}&lt;/ref&gt; 

પહાડી હિમનદીઓમાં થઈ રહેલો ઘટાડો ખાસ કરીને પશ્ચિમ ઉત્તર અમેરિકા, ફ્રાન્સ-જોસેફ લેન્ડ, એશિયા-આલ્પ્સ, પાયરેનિસ, ઇન્ડોનેશિયા અને આફ્રિકા તથા દક્ષિણ અમેરિકાના વિષુવવૃત્તીય અને ઉપ-વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશોમાં થયો છે. અને 19મી સદીથી જ વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારાની પ્રક્રિયામાં ગુણાત્મક ભૂમિકા ભજવી છે.  ઘણી હિમનદીઓ લુપ્ત થઈ રહી છે જેણે સ્થાનિક વિસ્તારના લોકોના ભવિષ્યના પાણીના સ્ત્રોતો અંગેની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે.  પશ્ચિમ-ઉત્તરિય અમેરિકામાં 47 ઉત્તરિય કાસ્કેડ હિમનદીઓમાંની બધી જ હિમનદીઓ સુકાઇ રહી હોવાનું માલુમ પડ્યુ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |title=North Cascade Glacier Climate Project |publisher=North Cascade Glacier Climate Project |author=Mauri S. Pelto |access-date=2007-12-28 |archive-date=2006-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060307121854/http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

[[File:Retreat of the Helheim Glacier, Greenland.jpg|thumb|200px|right|ગ્રીનલેન્ડની હેલ્હેમ હિમનદીનું સુકાવું]]

[[માનવ વસ્તી]] માટે હિમનદીઓની ઉપસ્થિતિ અને મહત્વ ખુબ જ જરૂરી હોવા છતા ઉષ્ણ અક્ષાંશોની પર્વતમાળાઓ અને ખિણોમાં આવેલી હિમનદીઓ સમગ્ર પૃથ્વી પરના હીમનદી સંબંધી બરફનો બહુ જ અલ્પ હિસ્સો ધરાવે છે.  એમાનો લગભગ 99 ટકા હિસ્સો ધ્રુવ પ્રદેશો, એન્ટાર્કટિકા અને ગ્રીનલેન્ડમાં આવેલી મહાકાય હિમશીલાઓ સ્વરૂપે રહેલો છે.  ખુબ જ જાડાઇ ધરાવતી આ ખંડો જેવડી મહાકાય હિમશીલાઓ ધ્રુવીય અને ઉપ-ધ્રુવીય ભૂમિને સતતપણે હિમશીખરો સ્વરૂપે ઢાંકતી રહે છે.{{convert|3|km|mi|abbr=off}}  જે રીતે વિપુલ પાણી ધરાવતા તળાવો માંથી નદીઓ વહેતી રહે છે તેજ રીતે અસંખ્ય હિમનદીઓ હિમશીલાઓમાંથી મહાસાગરો તરફ બરફનું વહન કરે છે. 

આ પ્રકારની હિમનદીઓમાં સુકાઇ જવાની પ્રક્રિયા માલુમ પડી છે જેને પરિણામે બરફના વહનનો દર વધ્યો છે.  [[ગ્રીનલેન્ડ]]માં અગાઉ ઘણા સમયથી સતત અને સ્થિત હતી એવી કેટલીક વિશાળ હિમનદીઓ 2000થી સુકાવા માંડી છે.  કેટલાક સંશોધનો દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યુ છે કે હેલ્હેમ, [[જેકોબશોન ઇસ્બે]] અને કાંગરડલુગસુક નામની ત્રણ વિશાળ હિમનદીઓ સંયુક્તપણે 16 ટકાથી વધારે [[ગ્રીનલેન્ડની હિમશીલાઓ]]ના બરફનું વહન કરે છે.  1950 અને 1970ના દાયકાઓ દરમિયાન ખેંચવામાં આવેલી ઉપગ્રહીય તસ્વીરો અને હવાઇ ફોટાઓ દ્વારા જોઈ શકાય છે કે હિમનદીઓમાં આગળનો ભાગ દાયકાઓ સુધી બદલાયા વગરનો એક જ આકાર ધરાવતો હતો.  પરંતુ 2001થી તેની સુકાઇ જવાની શરૂઆત ખુબ જ ઝડપી બની.{{convert|7.2|km|mi|abbr=on}} 2001થી 2005 વચ્ચે.  તેની સુકાઇ જવાની પ્રક્રિયા {{convert|20|m|ft|abbr=on}}રોજ{{convert|32|m|ft|abbr=on}}બરોજ વધતી રહી છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://currents.ucsc.edu/05-06/11-14/glacier.asp |title=Rapidly accelerating glaciers may increase how fast the sea level rises|author=Emily Saarman|publisher=UC Santa Cruz Currents |date= 2005-11-14 |access-date= 2007-12-28}}&lt;/ref&gt;  જેકોબશોન ઇસ્બે નામની હિમનદી પશ્ચિમ ગ્રીનલેન્ડમાં સ્થાઈ માર્ગે લગભગ 1950થી આખો દિવસ વહી રહી હતી.{{convert|24|m|ft|abbr=on}}  હિમનદીનું બરફનું બનેલું મુખ તુટવાની શરૂઆત વર્ષ 2000થી થઈ જેને પરિણામે વર્ષ 2003 સુધીમાં સંપૂર્ણપણે વિઘટન થયું. જ્યારે સુકાઇ જવાનો દર {{convert|30|m|ft|abbr=on}}બમણાથી વધુ થઈ ગયો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/jakobshavn.html |title=Fastest Glacier in Greenland Doubles Speed |publisher=[[NASA]] |date=2004-12-01 |author=Krishna Ramanujan |access-date=2007-12-28 |archive-date=2006-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060619191601/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/jakobshavn.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== મહાસાગરો ===
ગ્લોબલ વોર્મિંગ સંદર્ભે મહાસાગરની ભૂમિકા ખુબ જ જટીલ છે. મહાસાગરો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષક તરીકે કાર્ય કરે છે અને ઘણો ખરો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષી લે છે જે નહીતો વાતાવરણમાં ભળી શકે પણ CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ના વધારે પ્રમાણને કારણે [[મહાસાગરો એસિડીક બન્યા]] છે.  વધુમા મહાસાગરનું તપમાન વધવાને કારણે તેઓ ખુબ વધારે માત્રામાં CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;નું શોષણ કરી શકતા નથી.  ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે મહાસાગરો ઉપર અનેક અસરો થવાની સંભાવનાઓ સ્પષ્ટ થતી જણાય છે. વર્તમાન અસરોમાં ગરમીમાં થઈ રહેલા વધારાને કારણે સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં થઈ રહેલો વધારો અને હિમશીલાઓનું સતત પિગળવું તથા મહાસાગરોની સપાટીની ગરમીમાં થઈ રહેલો વધારો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે તાપમાનના સમીકરણના વધારા તરફ દોરી જાય છે.

==== સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં વધારો ====
{{Double image stack|left|Holocene Sea Level.png|Recent Sea Level Rise.png|200|Sea level rise during the Holocene.|Sea level has been rising {{#expr: 20/120 round 1}} cm/year, based on measurements of [[sea level rise]] from 23 long [[tide gauge]] records in geologically stable environments.}}

વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં થઈ રહેલા વધારાને કારણે મહાસાગરોનું કદ વિસ્તરે છે અને અગાઉ જે પાણી હિમનદી સ્વરૂપે ભૂમિ વિસ્તારોમાં બંધાયેલું હતું જેમકે ગ્રીનલેન્ડ અને એન્ટાર્કટિકાની હિમશીલાઓનું વધારાનું પાણી મહાસાગરોમાં ભળે છે. સમગ્ર વિશ્વની લગભગ બધી જ હિમનદીઓના જથ્થામાં 2050 સુધીમાં 60 ટકા જેટલો સરેરાશ ઘટાડો થવાની સંભાવના છે.&lt;ref name=&quot;Schneeberger2993&quot;&gt;{{cite journal |last=Schneeberger |first=Christian |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2003 |month= |title=Modelling changes in the mass balance of glaciers of the northern hemisphere for a transient 2×CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; scenario |journal=Journal of Hydrology |volume=282 |issue=1&amp;ndash;4 |pages=145&amp;ndash;163 |doi=10.1016/S0022-1694(03)00260-9 |url= |access-date=  |quote= }}&lt;/ref&gt;  સાથે સાથે ગ્રીનલેન્ડમાં અંદાજીત દર વર્ષે {{convert|239|+/-|23|km3}}જેટલા દરથી બરફ પિગળી રહ્યો છે અને આમાનો મોટો ભાગ પૂર્વીય ગ્રીનલેન્ડ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Chen2006&quot;&gt;{{cite journal |last=Chen |first=J. L. |authorlink= |coauthors=Wilson, C. R.; Tapley, B. D. |year=2006 |month= |title=Satellite Gravity Measurements Confirm Accelerated Melting of Greenland Ice Sheet |journal=Science |volume=313 |issue=5795 |pages=1958&amp;ndash;1960 |doi=10.1126/science.1129007 |url= |access-date=  |quote= |pmid=16902089 }}&lt;/ref&gt; જો કે 21મી સદી દરમિયાન એન્ટાર્કટિક હિમશીલાઓમાં વરસાદ વધવાને કારણે વધારો થવાનો અંદાજ છે.&lt;ref name=&quot;ar4wg1ch5&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  આઇપીસીસી (IPCC)ના સ્પેશિયલ અહેવાલ અને એમિશન સિનારિયો(SRES) A1B મુજબ સમગ્ર વિશ્વની 2090ના દશકાના મધ્યભાગ સુધીમાં{{convert|0.22|to|0.44|m|in|abbr=on}} 1990ની કક્ષાની સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરશે અને હાલમાં તે પ્રતિવર્ષના{{convert|4|mm|abbr=on}} દરથી વધી રહી છે.&lt;ref name=&quot;ar4wg1ch5&quot;&gt;{{cite web |publisher= Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA. |author= Bindoff, N.L., J. Willebrand, V. Artale, A, Cazenave, J. Gregory, S. Gulev, K. Hanawa, C. Le Quéré, S. Levitus, Y. Nojiri, C.K. Shum, L.D. Talley and A. Unnikrishnan |editor= Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller |title= Observations: Oceanic Climate Change and Sea Level. In: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |url= http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter5.pdf |format= PDF |access-date= 2007-12-29 |accessyear=  |year= 2007 |archive-date= 2017-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170513164252/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter5.pdf |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;  1900થી સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ{{convert|1.7|mm|abbr=on}} દરવર્ષે વધી રહી છે.&lt;ref name=&quot;ar4wg1ch5&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1993થી [[TOPEX/Poseidon]] [[ઉપગ્રહીય]] સમુદ્ર સપાટી માપક યંત્રે{{convert|3|mm|abbr=on}} પ્રતિવર્ષનો ઊંચાઈનો દર દર્શાવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;ar4wg1ch5&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

છેલ્લા 20 હજાર વર્ષો દરમિયાન હિમ પિગળવાના કારણે [[સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ]]માં થયેલા વધારા કરતા પણ વધુ સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ હાલના વર્ષોમાં વધી છે.{{convert|120|m}} 7000 વર્ષ પહેલા તેના જેટલી માત્રા વધી હતી.&lt;ref name=&quot;Fleming1998&quot;&gt;{{cite journal |last=Fleming |first=Kevin |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=1998 |month= |title=Refining the [[eustatic]] [[sea-level curve]] since the Last Glacial Maximum using far- and intermediate-field sites |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=163 |issue=1&amp;ndash;4 |pages=327&amp;ndash;342 |doi=10.1016/S0012-821X(98)00198-8 |url= |access-date=  |quote= }}&lt;/ref&gt; [[હોલોસિન ક્લામેટિક ઓપ્ટિમમ]] પછી વૈશ્વિક તાપમાનમાં ઘટાડો થયો હતો જેને પરિણામે આજથી લગભગ{{convert|0.7|+/-|0.1|m|in|abbr=on}} પૂર્વે 4000થી 2500 વર્ષ વચ્ચેના સમયગાળામાં સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમા સતત ઘટાડો થતો રહ્યો છે.&lt;ref name=&quot;Goodwin1998&quot;&gt;{{cite journal |last=Goodwin |first=Ian D. |authorlink= |coauthors= |year=1998 |month= |title=Did changes in Antarctic ice volume influence late Holocene sea-level lowering? |journal=Quaternary Science Reviews |volume=17 |issue=4&amp;ndash;5 |pages=319&amp;ndash;332 |doi=10.1016/S0277-3791(97)00051-6 |url= |access-date=  |quote= }}&lt;/ref&gt; 3000 વર્ષ પૂર્વેથી 19મી સદીની શરૂઆતના સમયગાળા દરમિયાન અમુક નજીવા ફેરફારોને બાદ કરતા સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ સ્થાઇ રહી હતી.  જોકે [[મધ્યયુગના ગરમ સમયગાળા]]ને કારણે સંમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં થોડો ઘણો વધારો થયો હોઇ શકે અને પેસિફિક મહાસાગરમાંથી કેટલાક પૂરાવાઓ મળ્યા છે જે દર્શાવે છે કે કદાચ{{convert|0.9|m|abbr=on}} હાલની સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ કરતા પણ 700 BP વધારે ઊંચાઈ એ સમયે હતી.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nunn |first=Patrick D. |authorlink= |coauthors= |year=1998 |month= |title=Sea-Level Changes over the Past 1,000 Years in the Pacific |journal=Journal of Coastal Research |volume=14 |issue=1 |pages=23&amp;ndash;30 |doi=10.2112/0749-0208(1998)014[0023:SLCOTP]2.3.CO;2 |url= |access-date=  |quote= |doi_brokendate=2009-01-29 }}&lt;/ref&gt;

2007માં પ્રકાશિત થયેલા પેપરમાં આબોહવાના નિષ્ણાંત [[જેમ્સ હાન્સેન]] ''એટ અલ.''  દ્વારા એવો દાવો કરાયો હતો કે ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં આવેલી [[હિમશીલા]]ઓ ધીમેધીમે કે એકસરખા વલણથી પિગળતી નથી પરંતુ ભૂસ્તરશાસ્ત્રના નિયમો મુજબ જ્યારે ચોક્કસ વસ્તુમાં હદ બહારનો ઉમેરો થાય ત્યારે એકાએક જ હિમશીલાઓ અસંતુલિત બની શકે છે. આ પેપરમાં હાન્સેન ''એટ અલ.''  જણાવે છે કે

&lt;blockquote&gt;BAU GHGની કલ્પનાઓ આ સદીમાં સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં મોટાપાયે વધારો કરવાના તારણો IPCC (2001, 2007)ના નિષ્કર્ષ -એકવીસમી સદીમાં ગ્રીનલેન્ડ અને એન્ટાર્કટિકાનો ફાળો સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ વધારવામાં અલ્પ છે-સાથે સંમત નથી. જોકે આઇપીસીસી (IPCC)ના વિશ્લેષણો અને ધારણાઓ ભીની હિમશીલાઓના અસંતુલિત હિમપ્રવાહો અને સતત ધોવાણ પામતી હિમપાટોના અસમાન ભૌતિક સ્વભાવ સાથે સુસંગત નથી કે અમે રજૂ કરેલા પ્રાચીન આબોહવાના હિમશીલાઓ અને સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ વચ્ચેના કોઈ સ્પષ્ટ સંબંધ નો અભાવ દર્શાવતા પૂરવાઓ સાથે બંધબેસતા નથી.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Hansen | first = James | coauthors = ''et al.'' | year = 2007 | url = http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf | title = Climate change and trace gases | journal = Phil. Trans. Roy. Soc. A | volume = 365 | pages = 1925–1954 | format = [[Portable Document Format|PDF]] | doi = 10.1098/rsta.2007.2052 | access-date = 2010-04-07 | archive-date = 2011-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111022020035/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022020035/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

હિમશીલાઓના ભંગાણને કારણે થતી સમુદ્રસપાટીની ઊંચાઈમાં થતો વધારો સમગ્ર પૃથ્વી પર અસમાન રીતે થાય છે. હિમશીલાઓ ધરાવતા પ્રદેશના દ્રવ્યમાં ઘટાડો થતો હોવાથી ત્યાં [[ગુરૂત્વાકર્ષણ બળ]] ઘટે છે. પરિણામે ત્યાનાં સ્થાનિક સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના વધારામાં ઉણપ આવે છે અથવા તો સમુદ્ર સપાટી નીચી જાય છે. જે તે પ્રદેશના દ્રવ્યમાં ઘટાડો થવાના કારણે પૃથ્વીની [[જડત્વની ચાકમાત્રા]]માં પણ ફેરફાર થાય છે અને [[પૃથ્વીના આવરણ]] પરના દ્રવ્ય પ્રવાહને થયેલા દ્રવ્ય ઘટાડાને પૂરવા 10થી 15 હજાર વર્ષની જરૂર પડે છે. પૃથ્વીની જડત્વની ચાકમાત્રામાં થયેલા આવા ફેરફારને કારણે ધ્રુવોનું સ્થાન ફેરવાય છે. જેમાં સૂર્ય સંબંધી પૃથ્વીની [[ભ્રમણધરી ]]બદલાતી નથી પણ પૃથ્વીનો નક્કર ગોળો તેને અનુરૂપ ફરે છે. આ ફેરફારો પૃથ્વીના [[દળના સ્થાન]]માં ફેરફારો કરે છે અને વધુમાં [[પૃથ્વીના ખડકોના સ્તરો]] પર અસર કરે છે. અથવા તો વૈશ્વિક બળના ક્ષેત્રો પર અસર કરે છે. જેને કારણે વૈશ્વિક સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં 5 મીટરનો વધારો થવાના બદલે પશ્ચિમ એન્ટાર્કટિકામાં સમુદ્ર સપાટીમાં લગભગ 25 સેમીની ઉણપ વર્તાય છે. જ્યારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડાના કેટલાક ભાગો અને હિંદ મહાસાગરમાં 6.5 મીટર સુધીનો સમુદ્ર સપાટીમાં વધારો અનુભવાશે.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1126/science.1166510|title=The Sea-Level Fingerprint of West Antarctic Collapse|year=2009|last1=Mitrovica|first1=J. X.|first2=N.|first3=P. U.|journal=Science|volume=323|pages=753}}&lt;/ref&gt;

2008માં એન્ડર્સ કાર્લસનની આગેવાની હેઠળના સંશોધક ગ્રુપે યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીનથી એક પેપર પ્રકાશિત કર્યુ હતું. 9000 વર્ષ પૂર્વે ઉત્તરીય અમેરિકામાં થયેલ ભારે વરસાદને દાખલા રૂપે લઇ અનુમાન રજૂ કર્યુ હતું કે આવતી સદીમાં સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં 1.3 મીટરનો વધારો થશે. એ પણ આઇપીસીસી (IPCC)ના અનુમાનો કરતા ખુબ જ વધારે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/dn14634-sea-level-rises-could-far-exceed-ipcc-estimates.html|title=Sea level rises could far exceed IPCC estimates|access-date= 2009-01-24|publisher=New Scientist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1038/ngeo285|title=Rapid early Holocene deglaciation of the Laurentide ice sheet|year=2008|author=Carlson, Anders E.|journal=Nature Geoscience|volume=1|pages=620|first2=Allegra N.|first3=Delia W.|first4=Rosemarie E.|first5=Gavin A.|first6=Faron S.|first7=Joseph M.|first8=Elizabeth A.}}&lt;/ref&gt;  છતા હાલમાં નાની હિમશીલાઓ માથી નિકળતા હિમપ્રવાહોના નમુનાઓ દર્શાવે છે કે આવતી સદીમાં સંભવિત સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના વધારાની મહત્તમ માત્રા 80 સેમી હોવી જોઇએ અને તે [[સંતુલન અક્ષાંશ રેખા]] નિચેથી સમુદ્ર સુધી કેટલી ઝડપે બરફનો પ્રવાહ પસાર થાય તે તેની મર્યાદાઓ ધ્યાનમાં રાખીને અનુમાન કરાયુ છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1126/science.1159099|year=2008|month=September|author=Pfeffer, Wt; Harper, Jt; O'Neel, S|title=Kinematic constraints on glacier contributions to 21st-century sea-level rise.|volume=321|issue=5894|pages=1340–3|issn=0036-8075|pmid=18772435|journal=Science (New York, N.Y.)}}&lt;/ref&gt;

==== તાપમાનનો વધારો ====
1961થી 2003 દરમિયાન વૈશ્વિક સમુદ્રી તાપમાનમાં 0.10 અંશ સેલ્સિયસનો વધારો થયો છે.  (આ તાપમાન સમુદ્રની સપાટીથી 700 મીટરના ઉંડાણ માટે લાગુ પડે છે.) વરસોવરસ અને લાંબા સમયગાળાને અનુલક્ષી થયેલ વધારામાં વૈવિધ્ય જોવા મળે છે, જેમ કે વૈશ્વિક સમુદ્રની ઉષ્માની માત્રાના નિરીક્ષણો 1991થી 2003 સુધીના સમયગાળા દરમિયાન ગરમીનો ઊંચો દર બતાવે છે. પરંતુ 2003થી 2007 દરમિયાન ઠંડા થયા છે.&lt;ref name=&quot;ar4wg1ch5&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1950 અને 1980 વચ્ચેના દાયકાઓ દરમિયાન [[એટલાન્ટિક મહાસાગરના દક્ષિણ ભાગ]]નું તાપમાન 0.17 અંશ સેલ્શિયસ (0.31 અંશ ફેરનહિટ) વધ્યુ છે. જે સમગ્ર વિશ્વના મહાસાગરોના સંયુક્ત તાપમાનના વધારા કરતા બમણુ છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/295/5558/1275?ijkey=nFvdOLNYlMNZU&amp;keytype=ref&amp;siteid=sci |title=Warming of the Southern Ocean Since the 1950s |first=Sarah T. |last=Gille |journal= [[Science (journal)|Science]] |date=February 15, 2002|volume=295|number=5558pages=1275–1277 |doi=10.1126/science.1065863 |pages=1275 |pmid=11847337 | issue=5558}}&lt;/ref&gt; ઉષ્ણતાની જૈવિક પ્રણાલીઓ (જેમકે સામુદ્રિક બરફ પિગળવાથી કાંઠા વિસ્તારમાં ઉડતી સેવાળ જેવી વનસ્પતિઓ અસર પામે છે.)ની સાથેસાથે ઉષ્ણતા મહાસાગરની CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; શોષવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો કરે છે. {{Citation needed|date=June 2008}}

==== એસિડીકરણ  ====
મહાસાગરોનું એસિડીકરણ વાતાવરણમાં વધતા [[CO2|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]ની અસર છે અને તે [[ગ્લોબલ વોર્મિંગ]]નું સીધુ પરિણામ નથી. જીવસૃષ્ટિ દ્વારા છોડવામાં આવતી CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ના વિપુલ જથ્થાને મહાસગરો સમાવી લે છે., જે ઓગાળેલા વાયુ સ્વરૂપે અથવા નાના દરિયાઇ જીવોના અસ્થિઓ સ્વરૂપે તળીએ બેસે છે અને ચોક કે ચુનાના પથ્થરમાં રૂપાંતરિત થાય છે. હાલના સમયમાં મહાસાગરો દ્વારા વ્યક્તિ દીઠ વાર્ષિક 1 ટન જેટલો CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; શોષવામાં આવે છે.  એવો અંદાજ છે કે 1800થી આજ સુધી માનવિય ગતિવિધીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા કુલ CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;નો લગભગ અડધો જથ્થો સમુદ્ર દ્વારા શોષણ થવા પામ્યો છે (1800થી 1994 દરમિયાન 118 ± 19 પેટાગ્રામ).&lt;ref name=&quot;Sabine2004&quot;&gt;{{cite journal |last=Sabine |first=Christopher L. |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=The Oceanic Sink for Anthropogenic CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; |journal=Science |volume=385 |issue=5682 |pages=367&amp;ndash;371 |doi=10.1126/science.1097403 |url= |access-date=  |quote=|pmid=15256665 }}&lt;/ref&gt; 

પાણીમાં CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ભળવાથી નબળો [[કાર્બોનિક એસિડ]] બને છે અને [[ઔધોગિક ક્રાન્તિ]] પછીથી ગ્રીન હાઉસ વાયુમાં થયેલા વધારાને કારણે સમુદ્રી પાણીની [[pH]] 0.1 યુનિટ ઘટીને 8.2 થવા પામી છે.  આગાહી મુજબના ઉત્સર્જનો 2100 સુધી pHની માત્રામાં વધારે 0.5નો ઘટાડો પ્રેરી શકે છે જે સ્તર કદાચ અબજો વર્ષ દરમિયાન જોવામાં આવ્યુ નહી હોય અને દુર્ભાગ્યપણે ફેરફારોનો આ દર સંભવત કોઈપણ સમયગાળા દરમિયાન થયેલા ફેરફારના દર કરતા 100 ગણો વધારે હશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4633681.stm |title=Emission cuts 'vital' for oceans|date=2005-06-30 |publisher=[[BBC]] |access-date= 2007-12-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://royalsociety.org/document.asp?tip=0&amp;id=3249|title=Ocean acidification due to increasing atmospheric carbon dioxide|publisher=[[Royal Society]]|date=2005-06-30|access-date= 2008-06-22}}&lt;/ref&gt; 

વધી રહેલા એસિડીકરણને કારણે પરવાળાના ખડકો ઉપર તેની હાનિકારક અસરો શક્ય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/2558.jsp |title=Global warming and coral reefs |auithor=Thomas J Goreau |publisher=Open Democracy |date=2005-05-30 |access-date=2007-12-29 |archive-date=2006-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060221053516/http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/2558.jsp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1998ના વર્ષ દરમિયાન સમગ્ર વિશ્વના 16 ટકા પરવાળાના ખડકો ગરમ પાણીના કારણે પેદા થતી ધોવાણની રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા નાશ પામ્યા&lt;ref name=&quot;Walther2002&quot;&gt;{{cite journal |last=Walther |first=Gian-Reto |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2002 |month= |title=Ecological responses to recent climate change |journal=Nature |volume=416 |issue=6879 |pages=389&amp;ndash;395 |doi=10.1038/416389a |url= |access-date=  |quote= }}&lt;/ref&gt; અને સંજોગોવશાત આ વર્ષ અત્યાર સુધીનું સૌથી ગરમ વર્ષ નોંધાયુ છે અને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ધરાવતા છીપ તથા બીજી જીવ સૃષ્ટિને હાનિ પહોંચવાની ચિંતાઓ પ્રવર્તે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dsc.discovery.com/news/2006/07/05/acidocean_pla.html |title=Rising Ocean Acidity Threatens Reefs | author=Larry O'Hanlon |publisher=Discovery News |date=2006-07-05 |access-date= 2007-12-29}}&lt;/ref&gt; 

==== ઉષ્ણતાવાહક પ્રવાહોનું બંધ થવું  ====
કેટલાક અનુમાનો છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ઉષ્ણતાવાહક પ્રવાહોના બંધ થવાથી ઉત્તરીય એટલાન્ટિકમાં સ્થાનિક ઠંડક પ્રેરાઇ અને જેને કારણે આજુબાજુના પ્રદેશોમાં ઠંડક પ્રસરે અથવા તો ગરમીમાં ઘટાડો થઇ શકે છે.{{Citation needed|date=January 2009}} તેની અસરો [[સ્કેન્ડનેવિયા]] અને [[બ્રિટન]] જેવા ચોક્કસ પ્રદેશો પર થઇ શકે છે કે જે [[ઉત્તરીય એટલાન્ટિક પ્રવાહો]]ને કારણે ઉષ્ણ બન્યા છે.

નજીકના ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના પ્રવાહો બંધ થવાની શક્યતાઓ સ્પષ્ટ નથી. ગલ્ફ પ્રવાહોના ટૂંકાગાળા માટે સ્થાઇ થવાના અને ઉત્તરીય એટલાન્ટિક પ્રવાહો સંભવત નબળા પડવા અંગેના કેટલાક સંકેતો હાથ લાગ્યા છે.{{Citation needed|date=January 2009}} જોકે નબળા પડવાની માત્રા અને તે પ્રવાહોના બંધ થવા માટે પૂરતા છે કે નહી તે બાબત હાલમાં ચર્ચા વિચારણા ઉપર છે. હજુ સુધી ઉત્તરીય યુરોપ કે આસપાસના પ્રદેશોમાં ઠંડકનું પ્રમાણ વર્તાયુ નથી.{{Citation needed|date=January 2009}} લેન્ટન એટ અલ. શોધી કાઢ્યુ છે કે ઢોંગીવેડા સ્પષ્ટપણે આ સદીમા THC ટીપીંગ પોઇન્ટ વટાવી જતા જણાય છે.&lt;ref&gt;{{cite doi|10.1073/pnas.0705414105}}&lt;/ref&gt;

==== ઓક્સિજનની માત્રામાં ઘટાડો ====
સમુદ્રોમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનના જથ્થામાં ઘટાડો થઇ શકે છે જે સામુદ્રિક સૃષ્ટિ માટે પ્રતિકૂળ પરિણામો આણી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite doi|10.1126/science.240.4855.996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite doi|10.1038/ngeo420}}&lt;/ref&gt;

== હકારાત્મક પ્રતિભાવક અસરો  ==
ગ્લોબલ વોર્મિંગની કેટલીક દેખીતી અને સંભવિત અસરો [[હકારાત્મક પ્રતિભાવક]] અસરો છે જે ગ્લોબલ વોર્મિંગના વધારામાં સીધુ જ જવાબદાર છે. [[આઇપીસીસી (IPCC)ના ચોથા આંકલન અહેવાલ]]માં નોંધવામાં આવ્યુ છે કે માનવસૃષ્ટિ દ્વારા ફેલાતી ગરમી કેટલીક એકાએક અને ફેરવી ન શકાય તેવી અસરોને જન્મ આપે છે અને તે આબોહવાના ફેરફારના દર અને તીવ્રતા ઉપર આધાર રાખે છે. આમ થવાનું મુખ્ય કારણ હકારાત્મક પ્રતિભાવકનું અસ્તિત્વ છે.

==== પીગળતા પર્માફોસ્ટ કોહવાણમાંથી છૂટો પડતો મિથેન વાયુ ====
પશ્ચિમ સાઇબિરીયા વિશ્વનો સૌથી વિશાળ [[કોહવાણ ધરાવતો કળણ વિસ્તાર]] છે અને છેલ્લા [[હિમયુગ]]ના અંત ભાગમાં લગભગ 11 હજાર વર્ષ પૂર્વે 1 મિલીયન ચો.કિમી વિસ્તાર ધરાવતા [[કોહવાણ]] વાળા ઠરી ગયેલા સ્તરનું નિર્માણ થયુ હતું. આ ઠરી ગયેલા જમીની સ્તરનું પિગળણ થવાથી દાયકાઓ સુધી વિપુલ માત્રામાં [[મિથેન]] વાયુ છૂટો પડવાની શક્યતાઓ રહેલી છે. 70,000 મિલીયન [[ટન]] જેટલો મિથેન વાયુ અત્યંત હાનિકારક ગ્રીનહાઉસ વાયુ સંભવત આવનાર કેટલાક દાયકાઓ દરમિયાન છૂટા પડશે જે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ઓકવાના વધારાનો સ્ત્રોત બનશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18725124.500 |title=Climate warning as Siberia melts |author=Fred Pearce |publisher=New Scientist |date=2005-08-11 |access-date=2007-12-30 |archive-date=2007-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213181045/http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18725124.500 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પૂર્વીય [[સાયબિરીયા]]માં સમાન પ્રકારનું પિગળણ જાણવામાં આવ્યુ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=56&amp;ItemID=8482 |title=Warming Hits 'Tipping Point' |author=Ian Sample |publisher=Guardian |date=2005-08-11 |access-date=2007-12-30 |archive-date=2005-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051106124008/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=56&amp;ItemID=8482 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લોરેન્સ એટ અલ. 2008માં સુચવ્યુ છે કે આર્કટિકના સામુદ્રિક હિમના ઝડપી પિગળણને કારણે પ્રતિભાવક લુપ શરૂ થવાની શક્યતા છે જેને પરિણામે આર્કટિક પર્માફોસ્ટનું પિગળણ ઝડપી બને છે જે વધારે પિગળણને પ્રેરે છે.&lt;ref&gt;{{cite pressrelease | year=2008 | day=10 | month=June | title=Permafrost Threatened by Rapid Retreat of Arctic Sea Ice, NCAR Study Finds  | url=http://www.ucar.edu/news/releases/2008/permafrost.jsp | publisher=[[University Corporation for Atmospheric Research|UCAR]] | access-date=2009-05-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite doi|10.1029/2008GL033985}}&lt;/ref&gt;

==== હાઇડ્રેટ્સમાંથી છૂટો પડતો મિથેન ====
[[મિથેન કેલેથ્રેટ]] (મિથેન હાઇડ્રેટ તરીકે પણ ઓળખાય છે.) [[પ્રવાહી ]][[બરફ]]નું એક સ્વરૂપ છે જે તેના [[સ્ફટકિય]] બંધારણમાં વિપુલ માત્રામાં [[મિથેન]]નો જથ્થો ધરાવે છે. મિથેન કેલેથ્રેટનો વિપુલ જથ્થો પૃથ્વી પર સમુદ્રોની સમતલ સપાટીઓ ઉપર જામેલા કચરાના સ્તરોની નીચે જમાવ થયેલો શોધી કાઢવામાં આવ્યો છે. જમા થયેલા મિથેન ક્લેથ્રેટંમાંથી આ [[ગ્રિનહાઉસ અસરો]]ની પૂરવેગે આગળ વધતી સ્થિતિમાં એકાએક વિશાળ માત્રામાં કુદરતી વાયુ છૂટો પડવાને લીધે ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં સંભવિત પર્યાવરણના ફેરફારો થવાની વાત પૂર્વગ્રહિત પણે માનવામાં આવે છે. આ બંધાયેલા મિથેન વાયુના છૂટા પડવાને લીધે તાપમાનમાં વધારો થવાની સંભાવનાઓ છે અને એવા ખ્યાલો પ્રવર્તે છે કે તેને લીધે વૈશ્વિક તાપમાન 5 અંશ સેલ્શિયસનો વધારો થશે. કારણ કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતા મિથેન વાયુ અનેકગણો શક્તિશાળી ગ્રિનહાઉસ વાયુ છે. સિદ્ધાંતો દ્વારા એવા પણ તથ્યો મળી રહ્યા છે કે તેને લીધે વાતાવરણમાં રહેલી ઓક્સિજનની માત્રાને ઘણી અસર પડશે.  આ થિઅરી દ્વારા સંભવિત [[પર્મીયન ટ્રીઆસીક વિનાશ]] તરીકે ઓળખાતી વિશ્વની સૌથી ભયાનક અને વિનાશક ઘટના સમજવામાં આવી છે. વર્ષ 2008માં [[અમેરિકન જીઓઃફિઝીકલ યુનિયન]] દ્વારા હાથ ધરાયેલા સંશોધન દરમિયાન શોધી કાઢવામાં આવ્યુ છે કે સાઇબિરીયાના ઉત્તરધ્રુવીય પ્રદેશમાં મિથેન વાયુનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતા 100 ગણુ ઊંચુ છે અને સમુદ્રીય [[પર્માફોસ્ટ]]ના થીઝી ગયેલા છીદ્રોમાંથી છુડા પડી રહેલા મિથેન ક્લેથ્રેટમાંથી હજુ વધુ પ્રમાણમાં મિથેન વાયુ છુડો પડતો રહેશે.એવા સ્પષ્ટ સંકેતો મળે છે અને આ પ્રક્રિયા [[લીના નદી]]ના મુખ પ્રદેશ તથા [[પૂર્વી સાઇબિરીયન સમુદ્ર]] અને [[લેપ્ટેવ સમુદ્ર]]ની વચ્ચેના વિસ્તારમાં બની રહી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/environment/climate-change/exclusive-the-methane-time-bomb-938932.html|title=Exclusive: The methane time bomb|last=Connor|first=Steve|date=September 23, 2008|publisher=[[The Independent]]|access-date= 2008-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/science/hundreds-of-methane-plumes-discovered-941456.html|title=Hundreds of methane 'plumes' discovered|last=Connor|first=Steve|date=September 25, 2008|publisher=[[The Independent]]|access-date= 2008-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;એન શેખોવા, આઇ.સેમિતેલોવ, એ.સેલ્યુક, ડી.કોસમેક અને એન.બેલ્શેવા (2007)[http://www.cosis.net/abstracts/EGU2007/01071/EGU2007-J-01071.pdf?PHPSESSID=e મિથેન રિલીઝ ઓન આર્કટિક ઇસ્ટ સાઇબિરીયન શેલ્ફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807230632/http://www.cosis.net/abstracts/EGU2007/01071/EGU2007-J-01071.pdf?PHPSESSID=e |date=2019-08-07 }}, ''જીયોગ્રાફિકલ રિસર્ચ એબસ્ટ્રેક્ટ્સ'' , '''9''' ,01071&lt;/ref&gt;

==== કાર્બન સાયકલ પ્રતિભાવો  ====
કેટલાક અનુમાનો અને પૂરાવાઓ છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને લીધે જમીન પરની જૈવ સૃષ્ટિમાં કાર્બનની માત્રામાં ઘટાડો થશે જે વાતાવરણમાં CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.નું પ્રમાણ વધારવા કારણભૂત બનશે. વાતાવરણના કેટલાક નમુનાઓ દર્શાવે છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામેના ભૂમિગત કાર્બન ચક્રના પ્રત્યાઘાતોને કારણે 21મી સદી દરમિયાન ગ્લોબલ વોર્મિંગની પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી થઈ શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v408/n6809/abs/408184a0.html |journal =[[Nature (journal)|Nature]] |title=Acceleration of global warming due to carbon-cycle feedbacks in a coupled climate model |first=Peter M. |last=Cox |coauthors=Richard A. Betts, Chris D. Jones, Steven A. Spall and Ian J. Totterdell |volume=408 |number=6809 |date=November 9, 2000 |access-date= 2008-01-02 |format=abstract |doi=10.1038/35041539 |pages=184}}&lt;/ref&gt; [[C4MIP]]ના બધાજ 11 નમુનાઓના અભ્યાસ દ્વારા જાણવા મળ્યુ કે જો વાતાવરણના ફેરફારોને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે તો માનવીય CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; વિશાળ ભાગ હવામાં સ્થાઇ થશે. , 21મી સદીના અંત સુધીમાં આ વધારાના CO2 છેલ્લા બે નમુનાઓમાં 20થી 200 પીપીએમ વચ્ચેનો જણાયો જ્યારે બીજા મોટાભાગના નમુનાઓમાં 30થી 100 પીપીએમની વચ્ચેનું CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;નું પ્રમાણ જણાયુ. ઊંચા CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ના પ્રમાણને કારણે વાતાવરણમાં ઉમેરાતી વધારાની ગરમીનું પ્રમાણ 0.1 અંશથી 1.5 અંશ સેલ્શિયસ વચ્ચેનું જણાયું. જોકે આ નમુનાઓના પરિમાણોને લઈને મોટાપ્રમાણમાં અનિશ્ચિતતાઓ જણાઇ હતી. 8 નમુનાઓ જમીની ફેરફારો પર આધારિત પરિણામો દર્શાવતા હતા જ્યારે 3 નમુનાઓ સમુદ્ર આધારિત માલુમ પડ્યા.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://ams.allenpress.com/amsonline/?request=get-document&amp;doi=10.1175%2FJCLI3800.1 |journal=Journal of Climate |title=Climate–Carbon Cycle Feedback Analysis: Results from the C4MIP Model Intercomparison |volume=19 |number =14 |pages=3337–3353 |year=2006 | first=P. |last=Friedlingstein |coauthors= P. Cox, R. Betts, L. Bopp, W. von Bloh, V. Brovkin, P. Cadule, S. Doney, M. Eby, I. Fung, G. Bala, J. John, C. Jones, F. Joos, T. Kato, M. Kawamiya, W. Knorr, K. Lindsay, H.D. Matthews, T. Raddatz, P. Rayner, C. Reick, E. Roeckner, K.G. Schnitzler, R. Schnur, K. Strassmann, A.J. Weaver, C. Yoshikawa, and N. Zeng |access-date= 2008-01-02 |doi=10.1175/JCLI3800.1 |format=subscription required}}&lt;/ref&gt; કિસ્સાઓમાં સૌથી પ્રબળ પ્રતિભાવો ઉપર ઉત્તર ગોળાર્ધના અક્ષાંશ પર આવેલા ઉત્તરીય [[ભૂમિગત જંગલો]]ના શ્વાસોચ્વાસની પ્રક્રિયાને કારણે વધેલા કાર્બન પર આધારિત છે. [[HadCM3]] નમુના દ્વારા દ્રિતિય કાર્બન સાયકલ પ્રતિભાવો દર્શાવવામાં આવ્યા છે જે દક્ષિણ અમેરિકાના વવિષુવવૃત્તીય પ્રદેશોમાં વરસાદના નોંધપાત્ર ઘટાડાના લીધે થયેલા [[એમેઝોનના વરસાદી જંગલો]]ના ઘટાડાને કારણે ઉદ્દભવ્યુ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://education.guardian.co.uk/higher/research/story/0,,965721,00.html |title=5.5C temperature rise in next century| publisher=The Guardian |date=2003-05-29|access-date= 2008-01-02}}&lt;/ref&gt;  જ્યારે નમુનાઓ કોઈપણ ભૂમિગત કાર્બન સાયકલ પ્રતિભાવની પ્રબળતા સાથે સંમતિ સુચવતા નથી અને તેમાંના દરેક નમુનાઓ સુચવે છે કે આ પ્રકારના કોઈપણ પ્રકિભાવો ગ્લોબલ વોર્મિંગને પ્રવેગિત કરી શકે છે. 

સપ્ટેમ્બર 2005માં બેલ્લામી એટ અલ.ના પ્રકૃતિ સંબંધી પેપર મુજબ અવલોકનો દર્શાવે છે કે ઇંગ્લેન્ડની ભૂમિ છેલ્લા 25 વર્ષથી લગભગ 4 મિલિયન ટન પ્રતિ વર્ષના દરથી કાર્બન ગુમાવી રહી છે અને નોંધવામાં આવ્યુ છે કે આ પરિણામો ભૂમિગત ઉપયોગોના બદલાવોને કારણે થયા હોવાનું સમજી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/life/science/story/0,12996,1565050,00.html |title= Loss of soil carbon 'will speed global warming' |author=Tim Radford |publisher=The Guardian |date=2005-09-08 |access-date= 2008-01-02}}&lt;/ref&gt;  આ પ્રકારના પરિણામને વધુ માત્રામાં નેટવર્ક ધરાવતા નમુનાઓ ઉપર આધારિત હોઇ વૈશ્વિક સ્તર પર ઉપલબ્ધ નથી.  સમગ્ર ઇંગ્લેન્ડ ઉપરના તારણો પરથી એવા અનુમાનો કરવામાં આવ્યા છે કે વાર્ષિક 1.3 કરોડ ટન કાર્બન છૂટો પડી રહ્યો છે. ક્વોટો સમજુતી પ્રમાણે યુકે દ્વારા હાંસલ થયેલા કાર્બન ડાયોક્સાઇડના ઉસ્તર્જનના વાર્ષિક ઘટાડા જેટલો છે (12.7 મિલિયન ટન કાર્બન પ્રતિવર્ષ).&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |title= Environmental science: Carbon unlocked from soils |first=E. Detlef |last= Schulze |coauthors= Annette Freibauer |url=http://www.nature.com/nature/journal/v437/n7056/full/437205a.html |volume=437|number=7056 |pages=205–206 |date=September 8, 2005 |access-date= 2008-01-02 |doi= 10.1038/437205a}}&lt;/ref&gt; 

([[કીસ હિમેન]]) દ્વારા સુચવવામાં આવ્યુ છે કે જલીય પ્રદેશોમાં રહેતા પીટ [[બોગ્સ]] [[કોહવાણ]]માંથી છૂટો પડતો [[ઓગળેલો ઓર્ગેનિક કાર્બન]] (DOC)(કેજે પછીથી વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે)  ગ્લોબલ વોર્મિંગ હકારાત્મક પ્રતિભાવ ઉત્પન્ન કરે છે માટે કોહવાયેલી કળણવાળી જમીનમાં સંગ્રહાયેલો કાર્બન (90થી 455 ગીગાટન જમીન પરના કુલ કાર્બનનો ત્રીજો ભાગ) વાતાવરણમાં રહેલા કાર્બનની અડધી માત્રા જેટલો છે.&lt;ref name=&quot;Freeman2001&quot;&gt;{{cite journal |last=Freeman |first=Chris |authorlink= |coauthors=Ostle, Nick; Kang, Hojeong |year=2001 |month= |title=An enzymic 'latch' on a global carbon store |journal=Nature |volume=409 |issue=6817 |pages=149 |doi=10.1038/35051650 |url= |access-date=  |quote= }}&lt;/ref&gt;  જલીય વિસ્તારોમાં DOCની માત્રા વધી રહી હોવાનું જાણવામાં આવ્યુ છે અને ફ્રિમેનનો સિદ્ધાંત એ છે કે વધતું તાપમાન નહીં પરંતુ વાતાવરણાં રહેલા CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;નું પ્રમાણ વધવાની બાબત કારણભૂત છે અને જેના દ્વારા [[પ્રાથમિક ઉત્પાદન]] કાર્યાન્વીત બને છે.&lt;ref name=&quot;Freeman2004&quot;&gt;{{cite journal |last=Freeman |first=Chris |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=Export of dissolved organic carbon from peatlands under elevated carbon dioxide levels |journal=Nature |volume=430 |issue=6996 |pages=195–198 |doi=10.1038/nature02707 |url= |access-date=  |quote= |pmid=15241411 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Connor2004&quot;&gt;{{cite news |first=Steve |last=Connor |authorlink= |coauthors= |title=Peat bog gases 'accelerate global warming' |url=http://www.independent.co.uk/news/science/peat-bog-gases-accelerate-global-warming-552447.html |work=The Independent |publisher= |date=2004-07-08 |access-date= |archive-date=2009-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829104707/http://www.independent.co.uk/news/science/peat-bog-gases-accelerate-global-warming-552447.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

વાતાવરણના ફેરફારોને પરિણામે વૃક્ષોનો વિનાશ વધી રહ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે, જે હકારાત્મક પ્રતિભાવ અસર છે.&lt;ref&gt;http://climateprogress.org/2009/01/23/science-global-warming-is-killing-us-trees-a-dangerous-carbon-cycle-feedback/&lt;/ref&gt;  અગાઉ બૃહદ રીતે સ્વિકૃતિ પામેલી વિચારધારા કે કુદરતી રીતે વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં થતો વધારો નકારાત્મક પ્રતિભાવવાળી અસર ઉભી કરશે. એ બાબત સાથે હાલના તથ્યો પ્રગટ કરે છે.{{Citation needed|date=January 2009}} 

==== જંગલોમાં આગ ====
આઇપીસીસી (IPCC)ના ચોથા આકલન અહેવાલમાં અનુમાન કરવામાં આવ્યુ છે કે મધ્ય અક્ષાંશ ઉપર આવેલા ઘણા પ્રદેશો જેવા કે ભુમધ્ય સમુદ્રની આસપાસનો યુરોપનો ભાગ વરસાદનો ઘટાડો અને પાણીની તંગીના જોખમો અનુભવશે તે પછીથી જંગલોમાં ફેલાતી આગની ઘટનાઓ મોટાપાયે અને અવારનાવાર થવા માટે કારણભૂત બનશે.  આ પ્રકારના ઉત્સર્જન દ્વારા વાતારવણમાં ભળતા કાર્બનનું પ્રમાણ કાર્બનચક્ર દ્વારા પુનઃશોષણની પ્રાકૃતિક ક્રિયા દ્વારા ભળતા કાર્બન કરતા પણ વધુ હોય છે અને પૃથ્વી પરના કુલ જંગલના વિસ્તારમાં ઘટાડો કરે છે, જે સકારાત્મક પ્રતિભાવોની જગ્યાનું નિર્માણ કરે છે.  આ પ્રતિભાવોના ભાગ રૂપે વનીકરણમાં વધારો અને ઉત્તર તરફનું જંગલોનું સ્થળાંતર થઈ રહ્યુ છે, કારણ કે ઉત્તર અક્ષાંશો પર રહેલા પ્રદેશોમાં વનીકરણ માટે ઉત્તમ હવામાન બની રહ્યુ છે.  એક એવો સવાલ પેદા થયો છે કે જંગલો જેવા ઊર્જાના ફેરવપરાશમાં લઇ શકાય તેવા સ્ત્રોતોમાં ઘટાડો થવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં વધારો થાય છે કે નહી.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.davidsuzuki.org/Forests/Forests_101/FIRE/Climate_Change.asp | title=Climate Change and Fire | publisher=[[David Suzuki Foundation]] | access-date=2007-12-02 | archive-date=2007-12-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071208060244/http://www.davidsuzuki.org/Forests/Forests_101/FIRE/Climate_Change.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ImpactsForests.html | title=Global warming : Impacts : Forests | access-date=2007-12-02 | publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] | date=2000-01-07 | archive-date=2007-02-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070219004645/http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ImpactsForests.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.whrc.org/southamerica/fire_savann/FeedbackCycles.htm | title= Feedback Cycles: linking forests, climate and landuse activities | publisher= [[Woods Hole Research Center]] | access-date= 2007-12-02 | archive-date= 2007-10-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071025235611/http://www.whrc.org/southamerica/fire_savann/FeedbackCycles.htm | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;  તે કુક અને વીજી દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યુ છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે [[એમેઝોનના જંગલો]]માં લાગતી આગના કારણે ઉત્તરીય એમેઝોનના પ્રદેશોમાં [[કટિંગા]]ની ખેતી થવા લાગી છે.{{Citation needed|date=March 2009}} 

==== સમુદ્રી હિમનું પિગળવું  ====
{{Double image stack|right|Northern Hemisphere Sea Ice Extent Anomalies.png|Southern Hemisphere Sea Ice Extent Anomalies.png|200|Northern Hemisphere ice trends|Southern Hemisphere ice trends}}

સૂર્યની ગરમીનું સમુદ્ર દ્વારા શોષાય છે. બરફ સૂર્યકિરણોને પાછા અવકાશમાં પરાવર્તિત કરે છે. આને લીધે સમુદ્રી હિમના સુકાવાને લીધે ખુલ્લા પડતા સમુદ્રો સૂર્યપ્રકાશથી ગરમ બનશે. જે ઉષ્ણતાની વકીમાં વધારો કરશે. જે રીતે કાળા રંગની મોટરકાર સફેદ રંગની મોટરકાર કરતા વધારે ઝડપથી સૂર્યપ્રકાશ ગ્રહણ કરી ગરમ બને છે તેજ રીતની આ રચના છે. આ પ્રકારના [[અલ્બેડો]] ફેરફારને કારણે [[IPCC]] દ્વારા અનુમાન લગાવાયુ છે કે ઉત્તર ગોળાર્ધનું તાપમાન વિશ્વના અન્ય ગોળાર્ધના તાપમાન કરતા બેવડી માત્રામાં વધશે. સપ્ટેમ્બર 2007માં [[ઉત્તર ધ્રુવીય હિમપ્રદેશોનો વિસ્તાર]] 1979થી 2000 સુધીના સામાન્ય ઉનાળુ અને ઓછામાં ઓછા વિસ્તાર કરતા અડધો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ |title=The cryosphere today |publisher=University of Illinois at Urbana-Champagne Polar Research Group |access-date=2008-01-02 |archive-date=2011-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223161943/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nsidc.org/news/press/2007_seaiceminimum/20070810_index.html |title=Arctic Sea Ice News Fall 2007 |publisher=National Snow and Ice Data Center |access-date=2008-01-02 |archive-date=2007-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223022124/http://nsidc.org/news/press/2007_seaiceminimum/20070810_index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર 2007માં ઇતિહાસમાં એ બાબત પણ પ્રથમ વખત બની કે ઉતરધ્રુવીય હિમપ્રદેશમાં એટલી માત્રામાં ઘટાડો થયો કે ઉત્તર-પૂર્વીય વિસ્તાર વહાણવટાની આવનજાવન માટે શક્ય બન્યુ.&lt;ref&gt;{{Cite news
| title=Arctic ice levels at record low opening Northwest Passage
| newspaper=Wikinews
|url=http://en.wikinews.org/wiki/Arctic_ice_levels_at_record_low_opening_Northwest_Passage
|date = September 16, 2007}}&lt;/ref&gt; 2007 અને 2008માં જેમાં ઘટાડો થયો છે પણ સંભવત: તે થોડા સમય માટે હોઇ શકે.&lt;ref&gt;{{cite web
|date=2008
|title=Avoiding dangerous climate change
|publisher=The Met Office
|page=9
|url=http://www.metoffice.gov.uk/publications/brochures/cop14.pdf
|access-date=August 29, 2008
|archive-date=ડિસેમ્બર 29, 2010
|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229172709/http://www.metoffice.gov.uk/publications/brochures/cop14.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; 
[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ સ્નો એન્ડ આઇસ ડેટા સેન્ટર]]ના માર્ક સેરેજે મંતવ્ય રજૂ કર્યુ કે 2030ના વર્ષ દરમિયાન આર્કટિક હિમશીખરો ઉનાળા દરમિયાન બરફ વગરના બન્યા હશે એવું કહેવું ખોટુ નથી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/sep/05/climatechange.sciencenews |publisher=The Guardian
|date=2007-09-05
|title=Ice-free Arctic could be here in 23 years
|author=Adam, D.
|access-date= 2008-01-02}}&lt;/ref&gt;  ગ્લોબલ વોર્મિંગના [[ધ્રુવીય વિવર્ધનની અસર]] દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં થવાની સંભાવનાઓ નથી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.realclimate.org/index.php?p=18 |title=Antarctic cooling, global warming? |author= Eric Steig and Gavin Schmidt |publisher=RealClimate |access-date= 2008-01-20}}&lt;/ref&gt;  1979ના શરૂઆતના અવલોકન પછી હાલમાં એન્ટાર્કટિક મહાસાગરમાં હિમની માત્રા સૌથી વધુ નોંધાઇ છે,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/current.area.south.jpg |title=Southern hemisphere sea ice area |publisher=Cryosphere Today |access-date=2008-01-20 |archive-date=2008-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080113065818/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/current.area.south.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પરંતુ દક્ષિણ ભાગોમાં હિમમાં થયેલો વધારો ઉત્તર ભાગોના ઘટાડા કરતા પણ વધુ છે.  વૈશ્વિક સમુદ્રી હિમનું વલણ તપાસતા સંયુક્તપણે ઉતર ગોળાર્ધ અને દક્ષિણ ગોળઆર્ધના બરફમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/global.daily.ice.area.withtrend.jpg |title=Global sea ice area |publisher=Cryosphere Today |access-date=2008-01-20 |archive-date=2008-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110162748/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/global.daily.ice.area.withtrend.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

==== હવામાં રહેલા સલ્ફરકણો પર અસર ====
હવામાં રહેલા સલ્ફર કણો અને તેમાં પણ ખાસ કરીને [[સ્ટ્રોફેરીક સલ્ફર કણો]]ની વાતાવરણ પર નોંધપાત્ર અસરો છે.  આ પ્રકારના [[હવાઇ]] સલ્ફર કણોનો મુખ્ય સ્ત્રોત [[સલ્ફરચક્રો]] છે. જ્યાં [[પ્લેન્કટોન]] દ્વારા [[DMS]] જેવા ગેસો ઉત્સર્જીત થાય છે. જે મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં [[ઓક્સિડાયઝેશન]]ની પ્રક્રિયાથી [[સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ]] બને છે.   [[સમુદ્રી એસિડીકરણ]] કે ગરમ પ્રવાહોના કારણે સર્જાતા ભંગાણોને કારણે [[સલ્ફર ચક્રો]]માં [[સ્ટ્રેટોસ્ફેટિક સલ્ફર કણો]]નું નિર્માણ થાય છે, જે પૃથ્વીની કુલીંગ અસરોમાં ઘટાડો કરે છે. 

== નકારાત્મક પ્રતિભાવની અસરો  ==
[[લા કટેલિયરના સિદ્ધાંત]] મુજબ પૃથ્વી પરના [[કાર્બનચક્ર]]નું રાસાયણિક સંતુલન માનવ ઉત્સર્જિત CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ના ઉત્સર્જનોને કારણે બદલાય છે.  આ ઘટના માટે પ્રમુખ રીતે સમુદ્રો જવાબદાર છે, કારણ કે સમુદ્રો દ્વારા માનવસર્જિત CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;નું કહેવાતા [[દ્રાવક પંપ]] દ્વારા શોષણ થાય છે.  હાલમાં કુલ ઉત્સર્જનના ત્રીજા ભાગ માટે આ ઘટના જવાબદાર છે, પરંતુ પાછલા સમયમાં લગભગ 75 ટકા જેટલો માનવ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ઉત્સર્જીત CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; આવનાર સદીઓમાં સમુદ્રમાં ભળી જશે. જૈવિક ઇંધણમાંથી છૂટા પડતા CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;નું જીવન લોક વાર્તાલાપ માટે 300 વર્ષનું ગણવામાં આવે છે પણ 25 ટકા જેટલો CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; કાયમી થઈ જાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Archer|first=David|year=2005|title= Fate of fossil fuel CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; in geologic time |journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=110|url = http://geosci.uchicago.edu/~archer/reprints/archer.2005.fate_co2.pdf |doi=10.1029/2004JC002625|pages= C09S05}}&lt;/ref&gt;  જો કે કેટલા દરથી સમુદ્ર દ્વારા CO2નું શોષણ થશે એ બાબત અસ્પષ્ટ છે અને ઊષ્ણતા દ્વારા [[બદલાતી]] સ્થિતિ ઉપર આધારિત છે અને [[સમુદ્રી ગરમ પ્રવાહો]] દ્વારા બદલાવો પેદા કરી શકે છે. પૃથ્વીના [[ઉષ્મા ઉત્સર્જન]]માં થયેલો વધારો તાપમાનની માત્રાના ચોથા ભાગના સપ્રમાણમાં હોય છે, જેના કારણે ઉષ્ણતાના બાહ્ય ઉત્સર્જનની માત્રામાં વધારો થવાથી પૃથ્વી ગરમ બની રહી છે.  [[IPCC]] દ્વારા પ્રસ્તુત થયેલા [[વૈશ્વિક વાતાવરણના નમુના]]ઓ નકારાત્મક પ્રતિક્રિયાની ગતિવિધીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. 

== અન્ય પરિણામો ==
=== આર્થિક અને સામાજિક ===
પર્યાવરણમાં થયેલા ફેરફારોની ઉલટી અસરો ઊંચો વસ્તી આંક ધરાવતા ઉચ્ચ અક્ષાંશ વિસ્તારોમાં હાલમાં અનુભવાઇ રહી છે.&lt;ref name=&quot;ipccwg2c19&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ભવિષ્યની વાતવરણના ફેરફારોની અસરો નવો પ્રભાવ સાર્વત્રીક રીતે મનુષ્ય જીવન પર પડશે. ભવિષ્યમાં થનારી વાતાવરણના ફેરાફારોની અસર સામે આફ્રિકા સંભવત સૌથી જોખમી વિસ્તાર છે. [[વિકસિત દેશો]] કરતા [[વિકાસશીલ દેશો]] પ્રમાણમાં વધારે જોખમ ધરાવે છે.  1990થી 2000ના પ્રમાણ કરતા 1થી 2 અંશ જેટલો તાપમાનનો વધારો કેટલાક ઉત્તર ગોળાર્ધના બર્ફીલા રાષ્ટ્રો અને નાના ટાપુઓ ઉપર નકારાત્મક અસરો પેદા થવાની સંભાવનાઓ છે.  બીજા પ્રદેશોમાં જોવા જઇએ તો કેટલાક ઊંચા માનવ વસ્તીઆંક ધરાવતા સમુદાયો ઉષ્ણતાની માત્રાના કારણે જોખમમાં મુકાયા છે. ઉદાહરણ તરીકે ઊંચા અક્ષાંશો ઉપરના સમુદાયો અને દરિયાકાંઠા ઉપર વસવાટ કરતા સમુદાયો કે જ્યા નોંધપાત્ર માત્રામાં [[ગરીબી]] પ્રવર્તમાન છે.  2થી 3 અંશ સેલ્શિયસ ઉષ્ણતામાં થનારી સંભવિત અસર સમગ્ર પૃથ્વી પરના રાષ્ટ્રો પર સ્પષ્ટ નકારાત્મક અસરો થવાની સંભાવનાઓ હોય છે. 

વાતાવરણમાં થનાર ફેરફારોને લીધે થતી કુલ [[આર્થિક]] નુક્શાનીનો આંક ખુબ અસ્પષ્ટ છે.&lt;ref name=&quot;ipccwg2c19&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  [[વૈશ્વિક કુલ ઉત્પાદન]]ની માત્રામાં વાતાવરણના ફેરફારને કારણે થતી અસરો (વત્તા કે ઓછા) અમુક ટકા જેટલી છે.  વૈશ્વિક કુલ ઉત્પાદનમાં થનાર અલ્પ માત્રાનો ફેરફાર સંબંધિત રીતે જોતા કેટલાય રાષ્ટ્રોના અર્થતંત્રા પર મોટા પ્રમાણમાં અસર થઈ શકે છે. 

==== વીમો ====
તોળાઇ રહેલા જોખમોને કારણે સીધી રીતે પ્રભાવિત કોઈ ઉદ્યોગ હોય તો આ [[વીમા]] ઉદ્યોગ છે.&lt;ref&gt;[http://www.aaisonline.com/viewpoint/AAISviewpointSp05.pdf વ્યુપોઇન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301073456/http://www.aaisonline.com/viewpoint/AAISviewpointSp05.pdf |date=2012-03-01 }} અમેરિકન અસોસિએસન ઓફ ઇન્સ્યુરન્સ સર્વિસીઝ&lt;/ref&gt; 2005માં અસોસિએશન ઓફ બ્રિટીશ ઇન્સ્યોરર્સ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા અહેવાલ મુજબ કાર્બનના ઉત્સર્જનનો ઘટાડો શક્ય બને તો વર્ષ 2080 સુધીમાં વધારાના વાર્ષિક ખર્ચમાં 80 ટકા જેટલો ઘટાડો શક્ય બની શકે છે.&lt;ref&gt;અસોસિએસન ઓફ બ્રિટિશ ઇન્સ્યોરર્સ (2005) [http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf ફાઇનાન્શિયલ રિસ્ક ઓફ ક્લાયમેટ ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028161015/http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |date=2005-10-28 }} સમરી અહેવાલ&lt;/ref&gt;  જુન 2004મા અસોસિએસન ઓફ બ્રિટીશ ઇન્સ્યોરર્સ દ્વારા પ્રકાશિત કરાયેલા અહેવાલ મુજબ વાતાવરણમાં થનાર ફેરફારો બહુ દુરના ભવિષ્યમાં થનારી બાબત નથી, પરંતુ આવનારી પેઢી સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે.  અને આ બાબત જુદાજુદા સ્વરૂપે હાલમાં વીમા કંપનીઓના વ્યવસાય ઉપર અસરો છોડી રહી છે એવું નોંધવામાં આવ્યુ છે.&lt;ref&gt;અસોસિએસન ઓફ બ્રિટિશ ઇન્સ્યોરર્સ (જુન 2005) [http://www.abi.org.uk/Display/File/364/SP_Climate_Change5.pdf ચેન્જીંગ ક્લાયમેટ ફોર ઇન્સ્યુરન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320104126/http://www.abi.org.uk/Display/File/364/SP_Climate_Change5.pdf |date=2009-03-20 }} એ સમરી રિપોર્ટ ફોર ચિફ એક્ઝેક્યુટિવ એન્ડ પોલીસીમેકર્સ&lt;/ref&gt;  ગૃહસંપત્તિ અને અસ્કયામતો ઉપર હવામાનના ફેરફારોને કારણે બેથી ચાર ટકા પ્રતિવર્ષના દરથી જોખમો ઉભા થઇ રહ્યા છે અને એવો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે 1998થી 2003ના સમયગાળા દરમિયાન એકલા યુકેમાં તોફાનો અને પૂરના કારણે થતી હાનિ પાછલા 5 વર્ષની સરખામણીમા બેવડી થઈ અને 6 અબજ પાઉન્ડથી પણ વધી ગઈ છે.  આ પરિણામોને કારણે વીમાના હપ્તાઓની કિંમત વધી રહી છે અને એવુ જોખમ છે કે કેટલાક વિસ્તારોમાં [[પૂરસંબંધી વીમા]]ઓ પોસાય નહી તેટલી હદે વધશે. 

વિશ્વની નાણાકીય સંસ્થાઓ જેમાં વિશ્વની સૌથી મોટી ગણાતી બે મોટી વીમા કંપનીઓ [[મ્યુનિક રે]] અને [[સ્વિચ રે]]નો પણ સમાવેશ થાય છે તેમના દ્વારા 2002માં હાથ ધરાયેલસા અભ્યાસ દ્વારા જાણવા મળ્યુ છે કે સામાજિક જીવનની દિશા સાથે અતિ વિકટ પર્યાવરણીય ઘટનાઓનું વધતુ પ્રમાણ ભળી ગયુ છે જે આવનારા દાયકાઓ 150 અબજ અમેરિકન ડોલર જેટલું પ્રતિવર્ષ નુક્શાન કરી શકે.&lt;ref&gt;UNEP (2002) [http://www.unepfi.org/fileadmin/documents/CEO_briefing_climate_change_2002_en.pdf કી ફાઇન્ડીંગ ઓફ યુએનઇપીસ ફાઇનાન્સ ઇનિશિટિવ્સ સ્ટડિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318033238/http://www.unepfi.org/fileadmin/documents/CEO_briefing_climate_change_2002_en.pdf |date=2009-03-18 }} ''સીઇઓ બ્રિફિંગ''&lt;/ref&gt;  આ નુક્શાનોમાં વધારો વીમા અને પ્રતિકુળ ઘટનાઓની રાહત બોજારૂપ ગ્રાહકો ટેક્સ ભરનારા અને જે તે ઉદ્યોગો સંબંધી છે. 

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પણ વીમા સંબંધી નુક્શાનોમાં મોટા પાયે વધારો થયો છે.  2003માં ચોઈ અને ફિશરના જણાવ્યા મુજબ વાર્ષિક 1 ટકાનો વધારો વિનાશક ઘટનાને લીધે થતા નુક્શાનમાં 2.8 ટકા જેટલો વધારો કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;choifisher&quot;&gt;{{cite journal|last=Choi|first=O. |coauthors=A. Fisher |year=2003 | url= http://www.ingentaconnect.com/content/klu/clim/2003/00000058/F0020001/05109227 |title=The Impacts of Socioeconomic Development and Climate Change on Severe Weather Catastrophe Losses: Mid-Atlantic Region (MAR) and the U.S.|journal=Climatic Change| volume=58|number=(1-2)|pages=149–170 |doi=10.1023/A:1023459216609}}&lt;/ref&gt;  કુલ વધારો સમુદ્ર કિનારાની વસ્તીમાં થયેલો વધારો અને અસ્કયામતોની કિંમતમાં થયેલા વધારા ઉપર આધારિત છે. જોકે 1950થી ભારે વરસાદ જેવી હવામાન સંબંધી ઘટનાઓના પ્રમાણમાં પણ વધારો થયો છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal = [[Science (journal)|Science]]|volume=284|pages=1943–1947| year=1999|number=5422|title=Mitigation Emerges as Major Strategy for Reducing Losses Caused by Natural Disasters|author=Board on Natural Disasters|doi=10.1126/science.284.5422.1943|pmid=10373106|issue = 5422}}&lt;/ref&gt; 

==== પરિવહન ====
રસ્તાઓ, એરપોર્ટ રનવે, રેલ્વેલાઇનો અને પાઇપ લાઇનો (જેમાં [[ઓઇલ પાઇપ લાઇન]], [[સુએઝ]], [[પાણીની લાઇનો]] વગેરે નો સમાવેશ થાય છે) તાપમાનના વૈવિધ્ય સાથે સંબંધ ધરાવતા હોઇ વધારાની સારસંભાળ અને સમયાંતરે નવિનીકરણની જરૂર પડતી રહે છે.  કોહવાણ ધરાવતા [[કળણવાળા વિસ્તારો]] સહિતના ઘણા વિસ્તારો [[વિપરિત પરિણામો]]ના શિકાર બની ચુક્યા છે. જેઓમાં વિનાશક અસરો થઈ શકે છે જેને પરિણામે ખરબચડા રસ્તાઓ, હચમચી ગયેલી ઇમારતોના પાયાઓ અને મોટા ખાડા પડી ગયેલા રનવે બની શકે છે.&lt;ref&gt;[http://www.airportbusiness.com/article/article.jsp?id=2258&amp;amp;siteSection=4 સ્ટડિ શો ક્લાયમેટ ચેન્જ મેલ્ટીંગ પર્માફ્રોસ્ટ અન્ડર રનવેઝ ઇન વેસ્ટર્ન આર્કટિક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927221000/http://www.airportbusiness.com/article/article.jsp?id=2258&amp;siteSection=4 |date=2011-09-27 }} ''વેબર, બોબએરપોર્ટબિઝનેસ.કોમ''  ઓક્ટોબર 2007&lt;/ref&gt; 

===== ખોરાક =====
પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારોને કારણે [[કૃષિ]] ઉપર મિશ્ર અસરો થવાની સંભાવનાઓ રહે છે, જેમાં કેટલાક પ્રદેશોમાં તાપમાનમાં થનારા હળવા વધારાને કારણે ફાયદાઓ થશે, જ્યારે બાકીના પ્રદેશોમાં નકારાત્મક અસરો થશે.&lt;ref&gt;{{cite web
|date=2007
|title=Food, fibre and forest products. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change''
|publisher=[[Cambridge University Press]]
|page=275
|author=Easterling, W.E., P.K. Aggarwal, P. Batima, K.M. Brander, L. Erda, S.M. Howden, A. Kirilenko, J. Morton, J.-F. Soussana, J. Schmidhuber and F.N. Tubiello. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds.
|url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter5.pdf
|access-date=2009-05-20
|archive-date=2009-08-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090804124847/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter5.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;  નીચલા અક્ષાંશો ઉપર આવેલા વિસ્તારોમાં કૃષિ ઉત્પાદનમાં મોટાપાયે ઘટાડો થવાનું જોખમ રહેલું છે.  મધ્યમ અને ઊંચા અક્ષાંશ ઉપર આવેલા વિસ્તારોમાં 1980થી 1999ના સમયગાળાની સરખામણીમાં 1થી 3 અંશ સેલ્શિયસ તાપમાનના વધારાને કારણે કૃષિ ઉત્પાદનમાં વધારો થવાની શક્યતાઓ જોવાઇ રહી છે.  IPCC અહેવાલ મુજબ 3 અંશ સેલ્શિયસ ઉપરની ગરમીથી વૈશ્વિક કૃષિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થઇ શકે છે, પણ આ વિધાનો નબળા આત્મવિશ્વાસ સાથે થયા છે.  અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવેલા મોટાભાગના અભ્યાસોમાં હવામાનની પ્રબળ ઘટનાઓમાં થતા ફેરફારો, કિટકો અને રોગોના ફેલાવાના ફેરફારો કે પર્યાવરણના ફેરફારો સામે સંતુલન પ્રાપ્ત કરવાના સંભવિત વિકાસ જેવી બાબતોનો સમાવેશ થયો નથી. 

''[[ન્યુ સાયન્ટિસ્ટ]]'' માં રજૂ થયેલા એક લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યુ છે કે તાપમાનમાં વધારાથી [[ચોખા]]ના પાકમાં કેવી રીતની પ્રબળ પ્રતિકુળ અસર થશે.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jim |last=Giles |authorlink= |coauthors= |title= Major food source threatened by climate change |url=http://www.newscientist.com/article/dn13517-major-food-source-threatened-by-climate-change.html |work=NewScientist |publisher= |date=24 March 2008 |access-date=  }}&lt;/ref&gt;  [[રોયલ સોસાયટી]] દ્વારા 2005માં યોજવામાં આવેલી કોન્ફરન્સમાં વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડની માત્રામાં થતા વધારાને કારણે થતા ફાયદાઓ, વાતાવરણમા ફેરફારને કારણે થતી નકારાત્મક અસરો હેઠળ દબાઇ જશે એ વાત પ્રગટ થઇ.&lt;ref&gt;ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ 27 એપ્રિલ 2005, ક્લાયમેટ ચેન્જ પોઝીસ થ્રેટ ટુ ફુડ સપ્લાઇ, સાયન્ટિસ્ટ સે -અહેવાલ ઓફ [http://www.royalsoc.ac.uk/event.asp?id=2844 ધીસ ઇવેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613215718/http://www.royalsoc.ac.uk/event.asp?id=2844 |date=2006-06-13 }}&lt;/ref&gt;  

===== અસરોની વહેંચણી =====
[[આઇસલેન્ડ]]માં વધારાના તાપમાનને કારણે [[જવ]]નું વાવેતર વિપુલ પ્રમાણમાં શક્ય બન્યુ છે. જે 20 વર્ષ અગાઉ અશક્ય હતું.  વોર્મિંગનું એક કારણ કેરિબિયન સમુદ્રના જોડાણ દ્વારા સ્થાનિક (સંભવત ટૂંકા સમય માટેની) અસરો છે અને જેના કારણે માછલીઓના જથ્થાને પણ અસર પહોંચી છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517939,00.html |title=Frozen assets
|author=Paul Brown
|publisher=[[The Guardian]]
|date=2005-06-30
|access-date= 2008-01-22}}&lt;/ref&gt;   21મી સદીના મધ્યભાગ સુધીમાં [[સાઇબિરીયા]] અને [[રશિયા]]ના બીજા પ્રાંતોમાં વાતાવરણના બીજા ફેરફારને કારણે ખેતીવાડી ઉપર વધુ અસરો પડી છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|date=2007
|title=Polar regions (Arctic and Antarctic). ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change''
|publisher=Cambridge University Press
|author=Anisimov, O.A., D.G. Vaughan, T.V. Callaghan, C. Furgal, H. Marchant, T.D. Prowse, H. Vilhjálmsson and J.E. Walsh. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds.
|page=668
|url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter15.pdf
|access-date=2009-05-20
|archive-date=2008-09-20
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920160747/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter15.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;  [[પૂર્વ]] અને [[દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાઇ]] પ્રાંતોમાં કૃષિ ઉત્પાદનોમાં 20 ટકા જેટલો વધારો થઇ શકે છે જ્યારે [[મધ્ય]] અને [[દક્ષિણ એશિયા]]માં કૃષિ ઉત્પાદનોમાં 30 ટકા જેટલો ઘટાડો થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt; [[લેટિન અમેરિકા]]ના સુકા પ્રદેશોમાં મહત્વના પાકોનું ઉત્પાદન ઘટવાની સંભાવનાઓ છે. જ્યારે ઊંચુ તાપમાન ધરાવતા વિસ્તારોમાં [[સોયાબીન]]ના પાકો વધવાનું અનુમાન છે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  ઉત્તર યુરોપમાં વાતાવરણમાં થનારો ફેરફાર પ્રારંભિક પણે કૃષિ ઉત્પાદનમાં ફાયદાકારક રહેશે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt; નાના ટાપુઓ પર થતી જીવનનિર્વાહ અને [[ધંધાદારી અર્થેની કૃષિ ]]ઉપર વાતાવરણના ફેરફારો દ્વારા [[પ્રતિકુળ અસરો]] થવાની સંભાવનાઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|date=2007
|title=Small islands. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change''
|publisher=Cambridge University Press
|author=Mimura, N., L. Nurse, R.F. McLean, J. Agard, L. Briguglio, P. Lefale, R. Payet and G. Sem. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds.
|page=689
|url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter16.pdf
|access-date=2009-05-20
|archive-date=2009-08-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090804124958/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter16.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; 2030 સુધીમાં જો કોઇ સુધારાઓ સ્વીકારવામાં ન આવે તો દક્ષિણ અને પૂર્વ ઓસ્ટ્રેલિયાના મોટા ભાગમાં અને પૂર્વીય ન્યૂ ઝીલેન્ડના ભાગોમાં કૃષિ દ્વારા થતા ઉત્પાદનમાં ઘટાડો નોંધાવાનું અનુંમાન છે.  ન્યૂ ઝીલેન્ડના પશ્ચિમી અને પૂર્વ વિસ્તારોમાં પ્રારંભિક પણે ફાયદાઓ થવાની સંભાવનાઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|date=2007
|title=Australia and New Zealand. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change''
|publisher=Cambridge University Press
|author=Hennessy, K., B. Fitzharris, B.C. Bates, N. Harvey, S.M. Howden, L. Hughes, J. Salinger and R. Warrick. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds.
|page=509
|url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter11.pdf
|access-date=2009-05-20
|archive-date=2009-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310150719/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter11.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; 

[[ઉત્તર અમેરિકા]]માં આ સદીના કેટલાક પ્રથમ દાયકાઓ દરમિયાન વાતાવરણમાં હળવા ફેરફારોને લીધે વરસાદ આધારિત કૃષિના કુલ ઉત્પાદનમાં 5થી 20 ટકાનો વધારો થવાની સંભાવનાઓ છે, પરંતુ પ્રાંતોમાં અગત્યનું વૈવિધ્ય જોવા મળશે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  2006માં ડેત્સેનેસ અને ગ્રીન્સ્ટોમ દ્વારા એક પ્રકાશિત કરાયેલા એક સંશોધન પત્ર મુજબ, તાપમાનમાં વધારો થવાનું અનુમાન છે, જ્યારે સંભવિત રીતે અગત્યના પાકો ઉપર વરસાદની અસર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં નહી થાય.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ideas.repec.org/p/fem/femwpa/2006.6.html |title=The Economic Impacts of Climate Change: Evidence from Agricultural Profits and Random Fluctuations in Weather |access-date=  |work= |publisher= |date= }}&lt;/ref&gt; 

[[આફ્રિકા]]માં વાતાવરણના ફેરફારોને કારણે કૃષિ ઉત્પાદનોમાં અને ખોરાકમાં ભયંકર સ્થિતિનું નિર્માણ થશે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  આફ્રિકાની ભૌગોલિક સ્થિતિ અત્યંત નાજુક છે અને કુલ વસ્તીના લગભગ 70 ટકા લોકો પોતાના જીવનનિર્વાહ માટે ચોમાસુ ખેતી આધારિત છે.  [[તાન્ઝાનિયા]]ના વાતાવરણના ફેરફારો સંબંધી આધિકારીક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યુ છે કે જે વિસ્તારોમાં સામાન્ય રીતે બે વખત વરસાદ પડે છે તેવા વિસ્તારોમાં વરસાદની માત્રામાં વધારો અને જે વિસ્તારોમાં એક જ વરસાદી ઋતુ છે ત્યા વરસાદની માત્રામાં ઘટાડો નોંધાશે.  મકાઈ જે રાષ્ટ્રનો મુળભૂત પાક છે તેના ઉત્પાદનમાં 33 ટકા ઘટાડો થવાના સ્પષ્ટ પરિણામો અંદાજવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517935,00.html| title=In the land where life is on hold |author= John Vidal |publisher=[[The Guardian]]|date=2005-06-30 |access-date= 2008-01-22}}&lt;/ref&gt;  બીજા કેટલાક પરિબળોની સાથે સાથે વાતાવરણનો ફેરફાર જેમાં ખાસ કરીને વરસાદમાં ઘટાડાના [[દારફરમાં અથડામણો]]નું નિર્માણ થવાની ધારણાઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72985|title= Climate change - only one cause among many for Darfur conflict|publisher=IRIN|date=2007-06-28|access-date= 2008-01-22}}&lt;/ref&gt;  આ અથડામણો માટે દાયકાઓથી પડતો, [[દુષ્કાળ]], [[રણવિસ્તરણ પ્રક્રિયા]] અને [[વધારે પડતી વસ્તી]] જવાબદાર છે, કારણ કે [[રખડતી આરબ જાતીના ]][[સમુદાયો]] પાણીની શોધમા ફર્યા કરે છે. જેથી જીવનનિર્વાહની સામગ્રી દક્ષિણના દુરના ભાગોમાં લઇ જવી પડે છે જે વિસ્તાર ખેતી કરતા લોકો દ્વારા રોકાયેલો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm|title=Looking to water to find peace in Darfur|publisher=Reuters AlertNet|author=Nina Brenjo|date=2007-07-30|access-date=2008-01-22|archive-date=2007-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213132239/http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213132239/http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm |date=2007-12-13 }}&lt;/ref&gt; 

==== સમુદ્ર કિનારાઓ અને નીચાણવાળા વિસ્તારો ====
[[વેપાર]] ધંધાઓનું ઐતિહાસિક વિચાર સાથેનો સંબંધ લઇને વિશ્વના ઘણા બધા મોટા અને સમૃદ્ધ નગરો [[દરિયાકિનારા]] ઉપર આવેલા છે.  વિકસિત દેશોમાં દરિદ્ર લોકો સામાન્ય રીતે [[પૂર સંભવિત વિસ્તારોમાં ]]રહે છે. કારણ કે એ એકમાત્ર ખાલી જમીન છે અથવા તો ફળદ્રુપ ખેતી લાયક જમીન છે.   આ પ્રકારની વ્યવસ્થાઓમાં હંમેશા [[બંધો]] અને વોર્મિંગ સિસ્ટમોના બાંધકામનો અભાવ હોય છે.  ગરીબ સમુદાયોમાં વીમાનો અભાવ, બચત કે જમા રાશી કે જે ઓચિંતા સંકટની અસરમાંથી બહાર આવવા જરૂરી છે તેનો હંમેશા અભાવ જોવા મળે છે.  ભવિષ્યમાં થનારા વાતાવરણના ફેરફારોને ધ્યાનમાં લેતા એવું થવાની ગણતરી છે કે વધુ માત્રામાં વસ્તી ધરાવતા કિનારાના પ્રાંતો સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં થનારો વધારો અને વાતાવરણની ભારે ઘટનાઓની માત્રામાં થતા વધારાને કારણે થતા નુક્શાનોના જોખમનો સામનો કરવો પડશે.  અનુકૂલનની ક્ષમતાઓમાં રહેલા મોટાપાયાના તફાવતોને કારણે વિકાસશિલ દેશોના કાંઠાળ વિસ્તારોમાં અનુકુલન વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં વધારે મુશ્કેલ હોવાનું જણાય છે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  નિકોલસ અને [[ટોલ]] દ્વારા 2006માં કરાયેલા અભ્યાસ દ્વારા સમુદ્રની સપાટીની ઊંચાઈ વધવાને લીધે થતી અસરો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;{{cite journal
|date=2006
|title=Impacts and responses to sea-level rise: a global analysis of the SRES scenarios over the twenty-first century
|author=Nicholls, R.J. and R.S.J. Tol
|journal=Phil. Trans. R. Soc. A
|volume=364
|page=1073
|doi=10.1098/rsta.2006.1754
|url=http://www.fnu.zmaw.de/fileadmin/fnu-files/publication/tol/RM7168.pdf
|access-date=2009-05-20
|archive-date=2009-09-02
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090902233748/http://www.fnu.zmaw.de/fileadmin/fnu-files/publication/tol/RM7168.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; 

&lt;blockquote&gt;[...] સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ સામે અભેદ ન કહી શકાય તેવા ભવિષ્યના વિશ્વના ભાગોમાં A2 અને B2 (IPCC) [[ભવિષ્યની સંભવિત ઘટનાઓ]] છે જે પ્રાથમિકપણે [[સામાજિક આર્થિક]] પરિસ્થિતિ (કાંઠાળ વસ્તી, [[કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન]] (જીડીપી), અને માથાદીઠ જીડીપી)નાં તફાવતોને રજૂ કરે છે નહી કે સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના વધારાના પરિણામો.  અગાઉ થયેલા કેટલાક વિશ્લેષણો દર્શાવે છે કે નાના ટાપુઓ અને ડેલ્ટા પ્રદેશો વધુ પ્રમાણમાં જોખમ ધરાવનારા પ્રદેશો તરીકે સામે આવ્યા છે.  આ પરિણામો સંયુક્ત રીતે સૂચવે છે કે માનવ સમાજ પાસે સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ સામે ધાર્યા કરતા પણ વધારે પ્રમાણમાં પસંદગીની તકો હશે.  જોકે આ તારણોને સાચી રીતે જાણવા જરૂરી છે, કારણ કે હજુ સુધી આપણે આ પસંદગીની તકો વિશે જાણતા નથી અને નોંધપાત્ર અસરો સંભવ છે. &lt;/blockquote&gt;

==== સ્થળાંતર ====
[[તુવેલું]] જેવા પેસિફિક મહાસાગરમાં આવેલા કેટલાક ટાપુ રાજ્યો પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ સંકટોને કારણે પ્રદેશ ખાલી કરવાની સ્થિતિને લઇને ચિંતિત છે, કારણ કે પૂર સામે રક્ષણ તેઓ માટે અતિ ખર્ચાળ હોવાથી શક્ય ન બની શકે.  તુવેલુએ ન્યૂ ઝીલેન્ડ સાથે તબક્કાવારના પુન: સ્થાપનની સંમતિ માટે હંગામી કરાર કર્યો છે.&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1063181,00.html અકુદરતી આપત્તિઓ] ''એન્ડ્રુ સિમ્સ''  ધ ગાર્ડીયન ઓક્ટોબર 2003&lt;/ref&gt; 

1990માં જુદાજુદા અંદાજો દ્વારા પર્યાવરણ સંબંધી વિસ્થાપિતોના આંક અંદાજીત 2.5 કરોડ છે એવું દર્શાવવામાં આવ્યુ હતું.  (વિસ્થાપિતોની આધિકારીક વ્યાખ્યામાં પર્યાવરણ સંબંધી [[વિસ્થાપિતો]]નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી. તેમા ફક્ત જુલ્મો કે હેરાનગતિને કારણે સ્થળાંતર કરનાર [[વિસ્થાપિત]]નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.)  ઇન્ટરગવર્નમેન્ટલ પેનલ ઓન ક્લાયમેટ ચેન્જ (IPCC) કે જે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘની આગેવાની હેઠળ વિશ્વની સરકારોને સલાહસુચનો આપે છે તેના દ્વારા અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે કે મુખ્યત્વે કાંઠાળ પૂરની ઘટનાઓ, કિનારાના ધોવાણો અને કૃષિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડાને કારણે 2050 સુધીમાં 150 અબજ પર્યાવરણ સંબંધિ વિસ્થાપિતો અસ્તિત્વ ધરાવતા હશે. (2050ની સંભવિત 10 અબજની [[વિશ્વ વસ્તી ]]માટે 15 કરોડ એટલે 1.5 ટકા)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html |title=છુપુ ગણિતઃ પર્યાવરણ વિસ્થાપિતો |access-date=2010-04-07 |archive-date=2005-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050223042051/http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050223042051/http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html છુપુ ગણિતઃ પર્યાવરણ વિસ્થપિતો) આર્કાઇવ વર્ઝન&lt;/ref&gt; 

==== ઉત્તર-પશ્ચિમી સંક્રમણ ====
[[File:Arctic Ice Thickness.png|250px|right|thumb|GFDLના R30 પ્રકારના વાતાવરણીય સમુદ્રી સામાન્ય પ્રવાહોના મોડેલના પ્રયોગથી 1950થી 2050 સુધીમાં આર્કટિક હિમની જાડાઇની માત્રામાં થતા ફેરફારો અંગે માહિતી મેળવી.]]

[[ઉત્તર ધ્રુવીય]] હીમના પિગળવાને કારણે ઉનાળા દરમિયાન [[ઉત્તર-પશ્ચિમી માર્ગ]] ખુલ્લો થઈ શકે છે, જે યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના દરિયાઇ માર્ગની લંબાઇમાં 5 હજાર [[દરિયાઇ માઇલ]] (9 હજાર કિમી)નો ઘટાડો કરશે.  આ બાબત ખાસ કરીને [[સુપર ટેન્કરો]] કે જે [[પનામાની નહેર]]માં પસાર થવા માટે જરૂરી કદ કરતા મોટુ કદ ધરાવતી હોવાથી હાલમાં દક્ષિણ અમેરિકાની ટોચ ફરતે થઇને જવું પડે છે તેના માટે ફાયદાકારક સાબિત થશે. કેનેડિયન આઇસ સર્વિસના મત મુજબ કેનેડાના પૂર્વીય [[આર્કટિક દ્વિપ સમુહોમાં ]]હિમની માત્રામાં 1969 અને 2004 વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન 15 ટકાનો ઘટાડો થયો છે.&lt;ref&gt;[http://www.washingtontimes.com/specialreport/20050612-123835-3711r.htm ''www.washingtontimes.com'' ]&lt;/ref&gt; 

સપ્ટેમ્બર 2007 દરમિયાન ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત આર્કટિક હિમશિખરો જરૂર કરતા વધારે માત્રામાં પિગળવાથી ઉત્તર પશ્ચિમી માર્ગનું નિર્માણ થતા વહાણવટા માટે યાતાયાત શક્ય બન્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite news | title=Arctic ice levels at record low opening Northwest Passage | newspaper=Wikinews | url=http://en.wikinews.org/wiki/Arctic_ice_levels_at_record_low_opening_Northwest_Passage}}&lt;/ref&gt; 

ઓગસ્ટ 2008માં પિગળતા [[સમુદ્રી હિમથી ]]ધીમેધીમે [[ઉત્તર-પશ્ચિમી માર્ગને ]]તેને કારણે [[પશ્ચિમી સમુદ્રી રસ્તો ]]ખુલ્લો થયો, જેને કારણે આર્કટિક હિમશિખરોની ફરતે દરિયાઇ સફર શક્ય બની.&lt;ref name=&quot;dailymail.co.uk&quot;&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1050990/The-North-Pole-island-time-history-ice-melts.html dailymail.co.uk, નોર્થ પોલ બિકમ એ આઇસલેન્ડ ફોર ધ ફસ્ટ ટાઇમ ઇન હિસ્ટરી એઝ આઇસ મેલ્ટ]&lt;/ref&gt;  2008ના ઓગસ્ટ મહિનામાં પૂર્વ પશ્ચિમી માર્ગ ખુલ્લો થયો અને ઉત્તરિય સમુદ્રી માર્ગને જામ કરતા વધારાનો હિમ થોડા દિવસો પછી પિગળી ગયો.  [[આર્કટિક હિમમાં થયેલા ઘટાડાને ]]કારણે જમીનના [[બેલુગા]] ગ્રુપ ઓફ [[બેમેન]] દ્વારા યોજનાઓ જાહેર કરવામાં આવી કે 2009માં [[પૂર્વીય સમુદ્રી માર્ગ]] મારફત તેઓ પ્રથમ જહાજ મોકલશે.&lt;ref name=&quot;dailymail.co.uk&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

==== વિકાસ ====
ગ્લોબલ વોર્મિંગની સંયુક્ત અસરો ખાસ કરીને લોકો અને આ અસરો [[નાથી શકવા]] સક્ષમ ન હોય તેવા દેશો ઉપર ગંભીર પ્રભાવો પાડી શકે છે.  આ બાબતે [[આર્થિક વિકાસ]] અને [[ગરીબી નિવારણની ]]પ્રક્રિયાને ધીમી પાડી શકે છે, જેને લીધે આ [[મિલેનિયમના વિકાસના ધ્યેયો]] સિદ્ધ કરવાનું કઠીન બનાવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.odi.org.uk/iedg/publications/climate_change_web.pdf|title=Poverty Reduction, Equity and Climate Change: Global Governance Synergies or Contradictions?|author=Richards, Michael|publisher=Overseas Development Institute|access-date=2007-12-01|format=PDF|archive-date=2003-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20030406125549/http://www.odi.org.uk/iedg/publications/climate_change_web.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

ઓક્ટોબર 2004માં વર્કીંગ ગ્રુપ ઓન ક્લાયમેટ ચેન્જ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ વિકાસ અને વાતાવરણ સંબંધી [[એનજીઓ]] દ્વારા એક
[http://www.iied.org/pubs/display.php?o=9512IIED અપ ઇન સ્મોક] નામના વિકાસની પ્રક્રિયા ઉપર પર્યાવરણના ફેરફારની અસરો આધરિત અહેવાલ જારી કર્યો.   આ અહેવાલ અને જુલાઇ 2005માં રજૂ કરવામાં આવેલ [http://www.iied.org/pubs/display.php?o=9560IIED આફ્રિકા- અપ ઇન સ્મોક ]નામના અહેવાલમાં અનુમાનો કરવામાં આવ્યા છે કે ખાસ કરીને આફ્રિકામાં ભુખમરો અને રોગચાળાનો ફેલાવો, વરસાદના ઘટેલા પ્રમાણ અને હવામાનની વિકટ ઘટનાઓને કારણે હશે.  આવે કારણે પ્રભાવિત વિસ્તારોના વિકાસની પ્રકિયાઓ ઉપર ભયાનક અસરો પડવાની સંભાવનાઓ છે. 

=== જૈવિક પ્રણાલીઓ  ===
તપાસી ન હોય તેવી ગ્લોબલ વોર્મિંગની સ્થિતિ મોટાભાગના [[ભૂમિગત જૈવિક પ્રદેશો]] ઉપર અસરો પાડી શકે છે.  વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારાને કારણે જૈવિક વ્યવસ્થાઓમાં ફેરફારો થશે. કેટલીક સજીવ [[જાતોને ]]તેઓના નિવાસસ્થાનોથી દુર થવાની ફરજ પડી છે, જેનું કારણ બદલતી પરિસ્થિતિઓ છે જ્યારે બીજી કેટલીક જાતિઓ ફેલાવો પામે છે.  દ્વિતિય કક્ષાની ગ્લોબલ વોર્મિંગની અસરો જેવી કે બરફ આચ્છાદનોનું ઘટેલું પ્રમાણ સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં થતો વધારો અને હવામાનમાં ફેરફારો ફક્ત માનવીય પ્રવૃતિઓ ઉપર જ પ્રભાવો પાડતા નથી પરંતુ [[જૈવિક પ્રણાલીઓ]]ઉપર પણ પ્રભાવ પાડે છે.  પાછલા 520 અબજ વર્ષો દરમિયાન થયેલા વિનાશો અને પૃથ્વીના વાતાવરણ વચ્ચેના સંબંધોનો અભ્યાસ [[યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]]ના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે અને લખ્યુ છે કે આવનાર સદીઓમાં થનારા સંભવિત વૈશ્વિક તાપમાનના વધારાને કારણે સામુહિક વિનાશની ઘટના શક્ય બને તેમાં પૃથ્વી પરની પ્રાણી અને છોડની 50 ટકા જાતો નષ્ટ થશે.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Mayhew | first = Peter J | coauthors = Gareth B. Jenkins, Timothy G. Benton | date = October 23, 2007 | title = A long-term association between global temperature and biodiversity, origination and extinction in the fossil record | journal = Proceedings of the Royal Society B | volume = 275 | issue = 1630 | pages = 47 | publisher = Royal Society Publishing | doi = 10.1098/rspb.2007.1302 | url = http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/3x081w5n5358qj01/ | access-date = 2007-10-30 | pmid = 17956842 | pmc = 2562410 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

આર્કટિક અને એન્ટાર્કટિક પ્રાણીસૃષ્ટિની ઘણી જાતો જોખમ અનુભવી રહી છે, જેમાં [[ધ્રુવીય રીંછ]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Amstrup | first=Steven C. | coauthors = [[Ian Stirling]], Tom S. Smith, Craig Perham, Gregory W. Thiemann | date = [[2006-04-27]] | title = Recent observations of intraspecific predation and cannibalism among polar bears in the southern Beaufort Sea | journal = Polar Biology | volume = 29 | issue = 11 | pages = 997–1002 | doi = 10.1007/s00300-006-0142-5}}&lt;/ref&gt; અને [[એમ્પરર પેંગ્વીન]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Le Bohec | first = Céline | coauthors = Joël M. Durant, Michel Gauthier-Clerc, Nils C. Stenseth, Young-Hyang Park, Roger Pradel, David Grémillet, Jean-Paul Gendner, and Yvon Le Maho | title = King penguin population threatened by Southern Ocean warming | journal = [[Proceedings of the National Academy of Sciences]]
| volume = 105| issue = 7| pages = 2493| date = [[2008-02-11]] | url = http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/0712031105v1
| doi = 10.1073/pnas.0712031105 | access-date =  2008-02-13 | format = abstract | pmid = 18268328 | pmc = 2268164}}&lt;/ref&gt; ઉદાહરણો છે.  ઉતરધ્રુવના હિમપ્રદેશોમાં હાલમાં [[હડસન ખાડીનું ]]પાણી 30 વર્ષ અગાઉની સ્થિતિની સરખામણીમાં વધુ 3 અઠવાડિયા માટે બરફ વગરનું રહેશે જે [[ધ્રુવીય રીંછોને ]]અસર પહોંચાડે છેટ કારણ કે તેઓ સમુદ્રી બરફ ઉપર શિકાર કરવાને પ્રાધાન્ય આપે છે.&lt;ref&gt;[http://www.lrb.co.uk/v27/n01/byer01_.html ઓન થિનિંગ આઇસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001174901/http://www.lrb.co.uk/v27/n01/byer01_.html |date=2009-10-01 }} ''માઇકલ બાયર્સ''  લંડન રિવ્યુ ઓફ બુક્સ જાન્યુઆરી 2005&lt;/ref&gt;  [[ગાયરોફાલ્કન]] અને [[સ્નોવી ઘુવડો]] જેવી ઠંડા હવામાનની પરિસ્થિતિઓ ઉપર આધારિત જાતીઓ કે જે સ્થળાંતર દરમિયાન મૃત્યુ પામે છે. તેઓ ઠંડા શિયાળામાં સમૃદ્ધ બને છે. તેના ફાયદા ઉપર ઘેરી અસરો પડવાની સંભાવનાઓ રહેલી છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/wildbirds/action_plans/docs/falco_rusticolis.pdf |title=International Species Action Plan for the Gyrfalcon Falco rusticolis |publisher=BirdLife International |year=1999 |author=Pertti Koskimies (compiler) |access-date= 2007-12-28|format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://aknhp.uaa.alaska.edu/zoology/species_ADFG/ADFG_PDFs/Birds/Snowy%20Owl_ADFG_final_2006.pdf |title=Snowy Owl |publisher=University of Alaska |year=2006 |access-date=2007-12-28 |format=PDF |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910214043/http://aknhp.uaa.alaska.edu/zoology/species_ADFG/ADFG_PDFs/Birds/Snowy%20Owl_ADFG_final_2006.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  દરિયાઇ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીવિકાસની પરાકાષ્ઠાઓએ તેઓએ અનુકુલન સાધેલ તાપમાનમાં અનુબવે છે જ્યા ઠંડીની ગમે તેટલી માત્રા હોઇ શકે અને [[ઠંડા લોહીવાળા પ્રાણીઓ]] ઊંચા [[રેખાંશ]] અને [[અક્ષાંશો]]વાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળ્યા છે જ્યાં ટુંકી વિકાસઋતુમાં જલદી વિકાસ માટે સામાન્યરીતે સુવિધાઓ પ્રાપ્ત થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal
| author=Arendt, J.D.
| title=Adaptive intrinsic growth rates: an integration across taxa
| year=1997
| journal=[[The Quarterly Review of Biology]]
| volume=72
| issue=2
| pages=149–177
| url=http://links.jstor.org/sici?sici=0033-5770%28199706%2972%3A2%3C149%3AAIGRAI%3E2.0.CO%3B2-X
| doi=10.1086/419764}}
&lt;/ref&gt;  આદર્શ પરિસ્થિતિ કરતા વધારે ગરમીને પરિણામે [[ચયાપચયની ક્રિયા]]માં વધારો થાય છે અને ઘાસચારો વધવા છતાં શારિરિક કદમાં ઘટાડો થાય છે જે [[શિકાર]] થવાના જોખમોમાં વધારો કરે છે.  આમ જોવા જઇએ તો વિકાસની પ્રક્રિયા દરમિયાન તાપમાનમાં સહેજ પણ વધારો [[રેઇનબો માછલીઓ]]માં વિકાસની ક્ષમતા અને જીવતા રહેવાના દરને અસંતુલિત કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal
| author=Biro, P.A., ''et al.''
| year=2007
| month=June
| title=Mechanisms for climate-induced mortality of fish populations in whole-lake experiments
| journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]
| volume=104
| issue=23
| pages=9715–9719
| doi=10.1073/pnas.0701638104
| issn=1091-6490
| pmid=17535908
| pmc=1887605}}
&lt;/ref&gt; 

વધતા તાપમાનોએ પક્ષીઓ ઉપર થતી સ્પષ્ટ અસરો માટે શરૂઆત છે અને [[પતંગિયાઓ]] ઉત્તર તરફ 200 કિમી સુધી યુરોપ અને અમેરિકાના પ્રાંતોમાં પુન: સ્થાપન પામ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4313726.stm |title=Animals 'hit by global warming'| author=Time Hirsch |publisher=[[BBC]] News |date=2005-10-05 |access-date= 2007-12-29}}&lt;/ref&gt;  છોડવાઓ ધીમી ગતિથી પાછળ આવે છે એનો મોટા પશુઓનું પુન: સ્થાપન શહેરો અને રસ્તાઓને કારણે ધીમુ પડ્યુ છે.  બ્રિટનમાં વસંતના પતંગિયાઓ બે દાયકા પહેલાની સ્થિતિની સરખામણીમાં સામાન્ય પણે 6 દિવસો પહેલ દેખા દે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v416/n6879/pdf/416389a.pdf |title= Ecological responses to recent climate change |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |last=Walther |first=Gian-Reto |coauthors=Eric Post, Peter Convey, Annette Menzel, Camille Parmesan, Trevor J. C. Beebee, Jean-Marc Fromentin, Ove Hoegh-Guldberg, Franz Bairlein |volume=416 |number= |pages=389–395|date=March 28, 2002 |doi= 10.1038/416389a|format=PDF}}&lt;/ref&gt; 

''[[નેચર]]'' માં 2002માં લખાયેલા એક લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યુ છે કે&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Root | first = Terry L. | coauthors = Jeff T. Price, Kimberly R. Hall, Stephen H. Schneider, Cynthia Rosenzweig &amp; Alan Pounds | title = Fingerprints of global warming on animals and plants | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 421 | issue = 6918 | pages = 57–59 | date = [[2003-01-02]] | url = http://cesp.stanford.edu/publications/fingerprints_of_global_warming_on_animals_and_plants/index.html | access-date =  2008-02-13 | doi = 10.1038/nature01333 | format = {{Dead link|date=May 2009}}}}&lt;/ref&gt; પ્રાણીઓ અને છોડવાઓના સ્વભાવમાં તાજેતરના ફેરફારો અને ઋતુગત વર્તણુકોની શ્રેણીઓ જાણવા સંબંધી વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણે સાહિત્યિક રીતે રજૂ પામ્યા હતા.  દરેક પાંચમાંથી ચાર જાતિઓએ તેઓનું પુન: સ્થાપન ધ્રુવો તરફ કે ઊંચા અક્ષાંશો તરફ કર્યુ છે જે તેમને [[વિસ્થાપિત જાતિ]]ઓ બનાવે છે.  દેડકાઓ વિસ્તાર વધારી રહ્યા છે. પક્ષીઓ અને છોડવાઓ દરેક દાયકાઓમાં સામાન્યરીતે 2.5 દિવસ વહેલા પુન: સ્થાપનો કરી રહ્યા છે. પતંગિયા, પક્ષીઓ અને છોડવાઓ 6.1 કિમી પ્રતિ દાયકાના દરથી ધ્રુવો તરફ પુનસ્થાપન કરી રહ્યા છે.  2005માં છેલ્લા અભ્યાસના તારણો દર્શાવે છે કે તાપમાનમાં થયેલા વધારા પાછળનું કારણ માનવીય ગતિવિધીઓ છે અને તેને લીધે વિવિધ જાતિઓની વર્તણુકો બદલાઇ રહી છે. [[વાતાવરણના નમુના]]ઓ દ્વારા શક્ય બનેલા અનુમાનો સાથે સુસંગતતા સ્થપાઇ છે જે તેઓની સમયઅવધિની માહિતી પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/20887/PNAS_5_16_05.pdf |title=''સ્ટેન્ફર્ડ.એડ્યુ''  |access-date=2010-04-07 |archive-date=2006-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060917020212/http://iis-db.stanford.edu/pubs/20887/PNAS_5_16_05.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  વૈજ્ઞાનિકોને માલુમ પડ્યુ છે કે [[એન્ટાર્કટિક પાતળુ ઘાસ]] ધરાવતો વિસ્તાર એન્ટાર્કટિકાનો વસાહતી વિસ્તાર છે જ્યા પહેલા તેઓની અસ્તિત્વ ટકાવનાર જાતોની શ્રેણી મર્યાદિત હતી.&lt;ref&gt;[http://www.heatisonline.org/contentserver/objecthandlers/index.cfm?id=5014&amp;amp;method=full ગ્લાસ ફ્લોરિશીઝ ઇન વોર્મર એન્ટાર્કટિક] ઓરિજિનલી ફ્રોમ [[ધ ટાઇમ્સ]], ડિસેમ્બર 2004&lt;/ref&gt; 

યાંત્રીક અભ્યાસો દ્વારા નજીકના વાતાવરણના ફેરફારને કારણે વિનાશો થયાનું દસ્તાવેજીકરણ થયુ છે. મેકલોગનીન ''એટ અલ.''  [[ઉપસાગરીય ચેકરસ્પોટ પતંગિયા]]ના બે વસ્તી સમુદાયો વરસાદી ફેરફારોને કારણે જોખમમાં મુકાયા છે એવા દસ્તાવેજો એકઠા કર્યા છે.&lt;ref name=&quot;McLaughlin&quot;&gt;{{cite journal |last= McLaughlin |first= John F. |coauthors= ''et al.'' |date= [[2002-04-30]] |title= Climate change hastens population extinctions |journal= [[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]] |volume= 99 |issue= 9 |pages= 6070–6074 |doi= 10.1073/pnas.052131199 |url= http://www.nd.edu/~hellmann/pnas.pdf |format= [[Portable Document Format|PDF]] |access-date= 2007-03-29 |pmid= 11972020 |pmc= 122903 |archive-date= 2005-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20050405173535/http://www.nd.edu/~hellmann/pnas.pdf |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; 
પરમેસન જણાવે છે કે &quot;કેટલાક અભ્યાસો મોટા સ્તર પર હાથ ધરાયા છે જેમાં સમગ્ર જાતિઓને સમાવી લેવામાં આવી છે&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal |last= Permesan |first= Camille |date= [[2006-08-24]] |title= Ecological and Evolutionary Responses to Recent Climate Change |journal= [[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics]] |volume= 37 |pages= 637–669 |doi= 10.1146/annurev.ecolsys.37.091305.110100 |url= http://cns.utexas.edu/communications/File/AnnRev_CCimpacts2006.pdf |format= [[Portable Document Format|PDF]] |access-date= 2007-03-30 |archive-date= 2007-01-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070105021545/http://cns.utexas.edu/communications/File/AnnRev_CCimpacts2006.pdf |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; અને મેકલોગની ''એટ અલ.''  સંમતિ દર્શાવી અને કહે છે કે તાજેતરના પર્યાવરણના ફેરફારો અને વિનાશો કેટલાક યાંત્રિક અભ્યાસો થકી થયા છે.&lt;ref name=&quot;McLaughlin&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  ડેનિયલ બોટકિન અને બીજા લેખકો માને છે કે હાલમાં અનુમાનવામાં આવી રહેલા વિનાશના દરો અતિશય ઊંચા આંકી રહ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Botkin |first=Daniel B. |coauthors=''et al.'' |year=2007 |month=March |title=Forecasting the Effects of Global Warming on Biodiversity |journal=[[BioScience]] |volume=57 |issue=3 |pages=227–236 |doi=10.1641/B570306 |url=http://www.imv.dk/Admin/Public/DWSDownload.aspx?File=%2FFiles%2FFiler%2FIMV%2FPublikationer%2FFagartikler%2F2007%2F050307_Botkin_et_al.pdf |access-date=2007-11-30 |format=PDF }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

મીઠા પાણી અને ખારા પાણીના છોડ અને પ્રાણીઓની ઘણીબધી જાતિઓ હિમનદીઓ આધારિત પાણી ઉપર આધારિત છે. જે દર્શાવે છે કે તેઓએ ઠંડા પાણીની વસાહતો સાથે અનુકુલન સાધ્યુ છે.  મીઠા પાણીની કેટલીક માછલીઓને જીવનમ ટકાવી રાખવા અને પ્રજનન ક્રિયા માટે ઠંડા પાણીની જરૂર હોય છે અને સાલ્મોન અને કટથ્રોટ નામની મીઠા પાણીની માછલીઓના કિસ્સામાં આ બાબત સાવ સાચી ઠરે છે.  હિમનદીઓના ઘટેલા પ્રવાહો આ માછલીઓના જીવન ટકાવી રાખવાની ક્રિયા માટે જરૂરી એવા અપૂરતા પ્રવાહનું નિર્માણ કરે છે.  સમુદ્રી [[ક્રિલ]] નામની જાતિ ઠંડા પાણીમા રહેવાનું પસંદ કરે છે અને [[બ્લુ વહેલ]] જેવા મહાકાય દરિયાઇ પ્રાણીઓ માટે ખોરાકનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે.&lt;ref&gt;{{cite news | last = Lovell | first = Jeremy | title = Warming Could End Antarctic Species | publisher = CBS News | date = 2002-09-09 | url = http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/09/tech/main521258.shtml | access-date = 2008-01-02 | archive-date = 2008-01-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080117201441/http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/09/tech/main521258.shtml | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  હિમનદીઓના પીગળવાથી થતા મીઠા પાણીના જથ્થાના વધારાના કારણે થતા [[દરિયાઇ પ્રવાહો]]ના ફેરફારો તથા [[ગરમ પ્રવાહોના સંભવિત ફેરફાર]] હાલની મત્સ્ય સૃષ્ટિ ઉપર અસરો પાડી શકે છે જેના ઉપર મનુષ્યો પણ અવલંબન ધરાવે છે. 

''સફેદ વાંદરાની પ્રજાતિનું કોથળી વાળુ એક પ્રાણી''  ઉત્તર ક્વિન્સલેન્ડના પર્વતીય જંગલોમાં જોવા મળતું હતું તે મહાકાય કદની જાત મનુષ્ય સર્જીત ગ્લોબલ વોર્મિંગ દ્વારા વિનાશ પામનાર પ્રથમ જાતિ છે.  સફેદ કોથળી વાળુ આ પ્રાણી 3 વર્ષથી જોવા મળતું નથી. આ કોથળી વાળા પ્રાણીઓ ઊંચા તાપમાનમાં જીવી શકતા નથી{{convert|30|C}}, જે વધારો 2005માં થયો હતો. કોઇપણ સફેદ કોથળીવાળા પ્રાણીના જીવતા હોવા અંગેની શોધખોળનું છેલ્લુ ખેડાણ વર્ષ 2009 દરમિયાન ગોઠવવામાં આવ્યુ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,24742053-952,00.html |title=વાઇટ પોસ્સમ સેઇડ ટુ બી ફ્સ્ટ વિક્ટીમ ઓફ ગ્લોબલ વોર્મિંગ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205100341/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,24742053-952,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

==== જંગલો ====
[[File:Northern Forest Trend in Photosynthetic Activity.gif|thumb|250px|right]]
[[બ્રિટીશ કોલંબિયા]] પ્રદેશોમાં આવેલા [[પાઇન જંગલો]] પાઇન ભમરીઓના ઉપદ્રવને કારણે ઉજ્જડ બન્યા છે અને આ ઉપદ્રવ કેટલાક ભાગમાં 1998થી વણથંભી રીતે આગળ વધ્યો હતો જેની પાછળનું કારણ છેલ્લા ઘણા સમયથી પ્રબળ શિયાળાનો અભાવ છે જેમાં કેટલાક દિવસની સખત ઠંડીથી પહાડી પાઇન ભમરીઓમાં મોટાભાગની ભમરીઓ મરી જાય છે અને તેના પ્રમાણને કારણે ભૂતકાળમાં રોગચાળો ફાટી નિકળ્યાના કિસ્સાઓ બન્યા છે.  ઉપદ્રવને લીધે નવેમ્બર 2008 સુધીના પ્રાંતના લગભગ અડધા પાઇનના વૃક્ષો ('''33 મિલિયન એકર'''  કે '''1,35,000 કિમી''' &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mpb.cfs.nrcan.gc.ca/index_e.html |title=નેચરલ રિસોર્સિઝ કેનેડા |access-date=2010-04-07 |archive-date=2010-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613003653/http://mpb.cfs.nrcan.gc.ca/index_e.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;robbins&quot;&gt;જિમ રોબિન્સ, [http://www.nytimes.com/2008/11/18/science/18trees.html?em%7CBark બેટલ્સ કિલ મિલિયન્સ ઓફ એકર્સ ઓફ ટ્રીઝ ઇન વેસ્ટ], ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ, 17 નવેમ્બર 2008&lt;/ref&gt; નાશ પામ્યા છે જેની માત્રા ભૂતકાળમાં નોંધાયેલા કોઈપણ ઉપદ્રવના પ્રમાણ કરતા વધારે છે&lt;ref name=&quot;kurz&quot;&gt;વેર્નર કુર્ઝ et al. [http://www.nature.com/nature/journal/v452/n7190/abs/nature06777.html માઉન્ટેન પાઇન બેટલ એન્ડ ફોરેસ્ટ કાર્બન ફિડબેક ટુ ક્લાયમેટ ચેન્જ], ''નેચર''  452,987-990(24 એપ્રિલ 2008&lt;/ref&gt; અને 2007 દરમિયાન ખંડીય વિભાજન દરમિયાન [[આલ્બર્ટા]] તરફ પ્રબળ પવન દ્વારા પસાર થયો છે.  1999થી [[કોલોરાડો]] [[વ્યોમિંગ]] અને [[મોન્ટાના]]માં આ પ્રકારની વ્યાપક ઉપાધીની શરૂઆત ધીમા દરથી થઇ છે.  યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના જંગલ ખાતા દ્વારા આગાહી કરવામાં આવી છે કે 2011 અને 2013 વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન કોલોરાડો 5 ઇંચ (127 મિમિ)થી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા બધા જ{{convert|5|e6acre|km2}} પાઇન વૃક્ષો નષ્ટ થશે&lt;ref name=&quot;robbins&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.  

ઉત્તરિય જંગલો [[કાર્બન શોષક]] છે, જ્યારે મૃત જંગલો કાર્બનના ખુબ જ મોટા સ્ત્રોતો છે અને વિશાળ વિસ્તાર ધરાવતા જંગલોના વિનાશથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ ઉપર હકારાત્મક અસર પડે છે.  સૌથી ખરાબ વર્ષો દરમિયાન એખલા બ્રિટિશ કોલંબિયાના જંગલોમાં થયેલા ભમરીઓના ઉપદ્રવને કારણે થયેલા કાર્બન ઉત્સર્જનની માત્રા સામાન્ય વર્ષ દરમિયાન [[કેનેડા]]માં લાગતી જંગલની આગો અથવા 5 વર્ષ સુધી આ દેશના યાતાયાતના સ્ત્રોતો દ્વારા થતા કાર્બનના ઉત્સર્જન જેટલો છે.&lt;ref name=&quot;kurz&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=89942771 પાઇન ફોરેસ્ટ ડિસ્ટ્રોઇડ બાય બેટલ ટેકઓવર],[[NPR]] [[ટોક ઓફ ધ નેશન]], 25 એપ્રિલ, 2008&lt;/ref&gt; 

તાત્કાલિક જૈવિક અને આર્થિક તારાજીઓની સાથેસાથે વિશાળ મૃત જંગલો આગના જોખમને જન્માવે છે.  ગરમ વાતાવરણના કારણે કેટલાક ઘટાટોપ જંગલો પણ [[જંગલોમાં લાગતી આગના]] જોખમોનો સામનો કરી રહ્યા છે.  ઉત્તર અમેરિકામાં ઉત્તરીય પવનોને કારણે જંગલોમાં વિનાશનું પ્રમાણ પાછલા કેટલાક દાયકાઓ દરમિયાન થયેલા લગભગ 10,000 ચોરસ કિમી (2.5 અબજ એકરમાં) 1970થી એકધારી દિશામાં વધારો થઇ 28,000 ચોરસ કિમી (70 લાખ એકર)નો વાર્ષિક વધારો થયો છે.&lt;ref&gt;[http://www.usgcrp.gov/usgcrp/nacc/education/alaska/ak-edu-5.htm યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ એસેસમેન્ટ ઓફ પોટેન્શિયલ કોન્સેક્વન્સીસ ઓફ ક્લાયમેટ વેરિયેબિલીટી એન્ડ ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222044749/http://www.usgcrp.gov/usgcrp/nacc/education/alaska/ak-edu-5.htm |date=2014-02-22 }} રિજીયોનલ પેપરઃઅલાસ્કા&lt;/ref&gt; . જોકે કેટલાક ભાગોમાં જંગલ અધિનિયમ ગતિવિધીના ફેરફારોને કારણે હોઇ શકે છે અને 1986થી પશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રમાણમાં વધારે ગરમ ઉનાળાઓ મોટાભાગની જંગલની આગોમાં 4 ગણો વધારો થયો છે અને જંગલ દહનની ક્રિયામાં 6 ગણો વધારો થયો છે, જે 1970થી 1986ના સમયગાળાની તુલનાત્મક સ્થિતિ સ્વરૂપે રજૂ થયો છે.  કેનેડામાં 1920થી 1999 દરમિયાન સમાન પ્રકારની જંગલી આગની ગતિવિધીઓમાં વધારો થયાના અહેવાલો મળે છે.&lt;ref&gt;[http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/313/5789/927 સાયન્સ મેગેજીન ઓગસ્ટ 2006 ઇઝ ગ્લોબલ વોર્મિંગ કોઝીંગ મોર, લાર્ઝર વાઇલ્ડ ફાયર?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210134640/http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/313/5789/927 |date=2009-02-10 }} સ્ટિવ ડબલ્યુ રનીંગ&lt;/ref&gt; 

1997થી [[ઇન્ડોનેશિયા]]માં પણ નાટ્યાત્મક રીતે જંગલોમાં લાગતી આગના પ્રમાણમાં વધારો નોંધયો છે.  આ આગો સામાન્ય રીતે જંગલોના સફાયા થકી કૃષિ પ્રવૃત્તિ માટે શરૂઆત કરે છે.  તેના લીધે આ પ્રદેશમાં આવેલા વિશાળ કોહવાણ ધરાવતા કળણોમાં આગ પ્રસરે છે અને તેના લીધે છૂટો પડતો CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; સામાન્યપણે જૈવિક ઇંધણોના દહન થવાથી છૂટા પડતા CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ના 15 ટકા જેટલા વાર્ષિક દર જેટલો અંદાજવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;બીબીસી ન્યુઝ: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4208564.stm એશિયન પિટ ફાયર્સ એડ ટુ વાર્મીંગ]&lt;/ref&gt; 

==== પર્વતમાળાઓ  ====
પૃથ્વીની સપાટીના 25 ટકા જેટલો ભાગ [[પહાડો]] દ્વારા રોકાયેલો છે અને વૈશ્વિક વસ્તીના 10માં ભાગના લોકો પહાડો ઉપર વસવાટ કરે છે.  વૈશ્વિક વાતાવરણના ફેરફારને કારણે પહાડી વસવાટો ઉપર ગંભીર જોખમો ઉભા થયા છે.&lt;ref&gt;[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;amp;_udi=B6VFV-4MY0TS1-1&amp;amp;_user=4225319&amp;amp;_coverDate=10%2F31%2F2007&amp;amp;_rdoc=12&amp;amp;_fmt=summary&amp;amp;_orig=browse&amp;amp;_srch=doc-info(%23toc%236020%232007%23999829996%23668309%23FLA%23display%23Volume)&amp;amp;_cdi=6020&amp;amp;_sort=d&amp;amp;_docanchor=&amp;amp;_ct=17&amp;amp;_acct=C000048559&amp;amp;_version=1&amp;amp;_urlVersion=0&amp;amp;_userid=4225319&amp;amp;md5=b28529ce89b28da5f49792dfebeef70b&amp;amp;errMsg=1 એક્પોઝર ઓફ ગ્લોબલ માઉન્ટેન સિસ્ટમ ટુ ક્લાયમેટ વાર્મીંગ ડ્યુરીંગ ધ 21 સેન્ચુરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105015350/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6VFV-4MY0TS1-1&amp;_user=4225319&amp;_coverDate=10%2F31%2F2007&amp;_rdoc=12&amp;_fmt=summary&amp;_orig=browse&amp;_srch=doc-info%28%23toc%236020%232007%23999829996%23668309%23FLA%23display%23Volume%29&amp;_cdi=6020&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;_ct=17&amp;_acct=C000048559&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=4225319&amp;md5=b28529ce89b28da5f49792dfebeef70b&amp;errMsg=1 |date=2009-01-05 }} સાયન્સ ડાયરેક્ટ&lt;/ref&gt;  સંશોધકો દ્વારા અનુમાનો લગાવવામાં આવ્યા છે કે આગળ વધતા સમયની સાથે વાતાવરણના બદલાવોને લીધે પહાડો અને નિચાણવાળા પ્રદેશોની જૈવ સૃષ્ટિઓ ઉપર અસર પડશે. [[જંગલોમાં લાગતી આગો]]ની ઘટનાઓ અને તીવ્રતામાં વધારો થશે. જંગલી જીવોનું સ્થળાંતર થશે અને પાણીની વ્યવસ્થાઓ ઉપર ઘેરી અસરો પડશે. 

અભ્યાસ મુજબ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગરમ વાતાવરણની અસરોના ભાગ રૂપે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં વસવાટ કરતા સજીવો ઊંચાણવાળા આલ્પાઇન પ્રાંતોમા વિસ્તરણ પામશે.&lt;ref&gt;[http://www.epa.gov/climatechange/effects/downloads/potential_effects.pdf ધ પોટેન્શિયલ ઇફેક્ટ્સ ઓફ ગ્લોબલ ક્લાયમેટ ચેન્જ ઓન ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] અહેવાલ ટુ કોંગ્રેસ એડિટર્સઃ જોયેલ બી. સ્મિથ એન્ડ ડેનિસ ટિર્પક US-EPA ડિસેમ્બર 1989&lt;/ref&gt;  આ પ્રકારના સ્થળાંતર આલ્પાઇનના ઘાસના મેદાનો અને બીજા ઊંચાઈ ધરાવતા રહેવાસીઓ વચ્ચે અતિક્રમણની સ્થિતિનું નિર્માણ કરી શકે.  ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં આવેલી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ પાસે નવા રહેવાસીઓ માટે અપૂરતી જગ્યા છે. જેઓ લાંબાગાળાના સંતુલનો સ્થાપવા પહાડોમાં ઊંચાઈઓ તરફ આગળ વધે છે. 

વાતાવરણના ફેરફારોને કારણે પહાડી બરફની ખીણો અને હિમનદીઓની ઊંચાઈઓ પણ પ્રભાવિત થશે.  તેઓના ઋતુગત પિગળણમાં થતા કોઈપણ ફેરફારોની ઘેરી અસરો તેઓના મીઠા [[પાણીના વહેણો]] ઉપર આધરિત પ્રદેશો ઉપર પડી શકે છે.   તાપમાનમાં થતો વધારો પિગળણની પ્રક્રિયાને વહેલી અને ઝડપી બનાવે છે, જેથી ઋતુગત સમયમાં અને વહેણની માત્રામાં ફેરફારો થાય છે.   આ પ્રકારના ફેરફારો નૈસર્ગિક સજીવ સૃષ્ટિ અને મનુષ્ય માટે જરૂરી મીઠા પાણીની ઉપલબ્ધતા ઉપર અસરો પાડી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite press release | title = Freshwater Issues at ‘Heart of Humankind’S Hopes for Peace and Development’ | publisher = [[United Nations]] | date = [[2002-12-12]] | url = http://www.un.org/News/Press/docs/2002/ENVDEV713.doc.htm | access-date =  2008-02-13}}&lt;/ref&gt;

==== જૈવિક ઉત્પાદકતાઓ  ====
સ્મિથ અને હિત્સ દ્વારા 2003માં રજૂ કરાયેલા પેપર મુજબ એવું અનુમાન લગાવાયુ હતુ કે વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં થતો વધારો અને જૈવિક ઉત્પાદકતા વચ્ચેનું [[પરવલય સ્વરૂપ]] ખુબ નોંધપાત્ર છે.   કાર્બન ડાયોક્સાઇડના પ્રમાણની ઊંચી માત્રા વનસ્પતિઓના વિકાસ અને પાણીની જરૂરીયાતો ઉપર અનુકુળ અસરો પાડે છે.  ઊંચી માત્રા વનસ્પતિઓના વિકાસ ઉપર અનુકુળ અસરો પાડે છે.  જોકે વધારે પડતો વિકાસ ઊંચો જશે અને પછી નીચો જશે.&lt;ref&gt;{{cite web
|date=2003
|title=OECD Workshop on the Benefits of Climate Policy: Improving Information for Policy Makers. Background Paper: Estimating Global Impacts from Climate Change
|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]]
|author=Smith, J. and Hitz, S.
|page=Page 66
|url=http://www.oecd.org/dataoecd/9/60/2482270.pdf
|access-date= 2009-06-19}}&lt;/ref&gt;  આઇપીસીસી (IPCC)ના અહેવાલ મુજબ (1980થી 1999ના સમયગાળાની તુલનામાં) પાણી અને ખોરાકના પૂરવઠા જેવી જૈવિક વસ્તુઓ અને સેવાઓ ઉપર ઘેરી નકારાત્મક અસરો પેદા કરવાની સંભાવનાઓ છે.&lt;ref name=&quot;WG2 AR4 SPM&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  [http://pages.unibas.ch/botschoen/scc/index.shtml સ્વિસ કેનોપી ક્રેન પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927151444/http://pages.unibas.ch/botschoen/scc/index.shtml |date=2011-09-27 }} અંતર્ગત થયેલા સંશોધનો સુચવે છે કે ધીમી ગતિએ વિકાસ પામતી વનસ્પતિઓ જ CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ના ઊંચા પ્રમાણમાં ટૂંકા ગાળા માટે વેગ વધારી શકે, જ્યારે ઝડપી વિકાસ પ્રક્રિયા ધરાવતી વનસ્પતિઓ જેવી કે [[લિયાના]] લાંબા ગાળાના ફાયદાઓ મેળવે છે.   સામાન્ય રીતે [[વરસાદી જંગલોમાં ]]આ બાબત દર્શાવે છે કે લિયાના પ્રચલિત જાતિઓ બને છે અને તેઓ બીજા વૃક્ષોની સરખામણીમાં ઝડપથી વિઘટન પામતી હોવાથી કાર્બનની માત્રા વધારે ઝડપથી વાતાવરણમાં પાછી આપે.    ધીમી ગતિએ વૃદ્ધિ પામતા વૃક્ષો વાતાવરણના કાર્બન સાથે દાયકાઓ સુધી સંતુલન બનાવી રાખે છે. 

=== પાણીની તંગી ===
સમુદ્રી સપાટીની ઊંચાઈમાં થતું વધારો કેટલાક પ્રાંતોમાં [[ભૂગર્ભજળમાં ]]ખારાશ વાળા પાણીમાં ભળવાની પ્રક્રિયામા વધારો થઇ શકે જે કાંઠા વિસ્તારમાં પીવાના પાણી અને ખેતતીવાડી ઉપર માઠી અસર પેદા કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://yosemite.epa.gov/oar/GlobalWarming.nsf/content/ResourceCenterPublicationsSeaLevelRiseIndex.html |title=ઇપીએઃ ગ્લોબલ વોર્મિંગઃ રિસોર્સ સેન્ટરઃ પબ્લિકેશન્સઃ સી લેવસ રાઇસઃ સિ લેવલ રાઇસ અહેવાલ્સ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2007-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071005061922/http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ResourceCenterPublicationsSeaLevelRiseIndex.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  બાષ્પીભવનની ક્રિયાનો વધતો દર જલાશયોની અસરકારકતામાં ઘટાડો કરશે.  ભારે હવામાનનું વધતું પ્રમાણ એટલે કઠણ જમીની વિસ્તારો કે જ્યા શોષણ શક્ય નથી ત્યા વધારે માત્રામાં વરસાદનું પડવું અને તે જમીનના ભેજના પ્રમાણમાં વધારો કે ભૂમિગત પાણીના સ્તરમાં વધારો કરવાને બદલે પૂરની સ્થિતિઓનું નિર્માણ કરે છે.  કેટલાક પ્રદેશોમાં હિમનદીઓમાં થઈ રહેલા ઘટાડાથી પાણીની વ્યવસ્થાના જોખમો ઉભા થયા છે.&lt;ref&gt;[http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/kazakhstan_2551.jsp કઝાખસ્તાનઃ ગ્લેશિયર્સ એન્ડ જીયોપોલિટિક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180106074049/http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/kazakhstan_2551.jsp |date=2018-01-06 }} ''સ્ટિફન હેરિસન''  ઓપન ડેમોક્રસી મે 2005&lt;/ref&gt; હિમનદીઓના સતતપણે સુકાઇ જવાની પ્રક્રિયા જુદી અસરો ઉભી કરશે. હિમનદીઓના ઉનાળા દરમિયાન થતા પિગળણને કારણે પેદા થતા પ્રવાહો થકી પાણી ઉપર આધારિત વિસ્તારોમાં હાલનો ઘટાડો ચાલુ રહે તો ધીમેધીમે હિમ ઓછો થસે અને પ્રવાહોના વહેણોમાં ઘટાડો થશે. ક્રિયા બંધ પણ થઈ શકે છે. પ્રવાહોમાં ઘટાડો [[સિંચાઇ]]ને અસર કરી શકે અને બંધો અને જળાશયો ફરીથી ભરાવના માટે જરૂરી ઉનાળુ પ્રવાહોમાં ઉણપ આવશે. આ સ્થિતિ ખાસ કરીને દક્ષિણ અમેરિકામાં સિંચાઇ માટે વિકટ સાબિત થશે, કારણ કે ત્યાં બધા કૃત્રિમ તળાવોમાં હિમપિગળણના પાણી ભરાય છે.{{ref harv|peru2|BBC|BBC}}  મધ્ય એશિયાઇ દેશો પણ ઐતિહાસિક સમયથી પીવાલાયક પાણી અને સિંચાઇના પાણી માટે ઋતુગત હિમનદીઓના પાણી પર નિર્ભર રહે છે.  નોર્વેના આલ્પ્સમાં ઉત્તર અમેરિકાના ઉત્તર-પશ્ચિમી પેસિફિક પ્રદેશોમાં હિમનદીઓના પ્રવાહો હાઇડ્રોપાવર માટે ખુબ જ અગત્યાના છે. 
ઊંચુ તાપમાન જલીકરણ અને કુલીંગના હેતુઓ માટેની પાણીની માગમાં વધારો કરશે. 

[[સાહેલમાં ]]1950થી 1970 સુધી અસામાન્ય ભીનો સમયગાળો રહ્યો હતો અને પછીથી 1970થી 1990ના વર્ષો [[અત્યંત સુકા]] રહ્યા હતા.  1990થી 2004 દરમિયાન 1898થી 1993ના વર્ષો દરમિયાન થતા વરસાદની સરેરાશથી સહેજ ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો પણ દર વર્ષે તુલનાત્મક તફાવતનું પ્રમાણ બહુ જ ઊંચુ રહ્યુ હતું.&lt;ref name=&quot;Mitchell&quot;&gt;{{Cite web |url=http://jisao.washington.edu/data_sets/sahel/ |title=સાહેલ રેઇનફોલ ઇન્ડેક્સ (20-10N, 20W-10E), 1900–2007 |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321073627/http://jisao.washington.edu/data_sets/sahel/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Temporary Drought or Permanent Desert? | url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html | publisher=[[NASA]] Earth Observatory | access-date=2008-06-23 | archive-date=2008-09-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921175448/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921175448/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html |date=2008-09-21 }}&lt;/ref&gt; 

=== આરોગ્ય ===
હાલમા વાતવરણમાં ફેરફારો [[રોગચાળો]] અને અકાળે થતા [[મૃત્યુ]]ના પ્રમાણમાં વધારો કરે છે.  પર્યાવરણના ફેરફારો સામે સંતુલન સ્થાપનની ક્રિયા આર્થિક વિકાસની પ્રક્રિયા ઉપર અસર પાડશે.  આઇપીસીસી (IPCC)ના અહેવાલ મુજબ આમ થવાની સંભાવનાઓ છે. 
*વાતાવરણાં ફેરફારો ઠંડીને કારણે થતા મૃત્યુના પ્રમાણમાં ઘટાડો વગેરે ફાયદાઓ મળશે. 
*હકારાત્મક અને નકારાત્મક આરોગ્ય સંબંધી અસરોનું સંતુલન પ્રાદેશીક વિવિધતા ધરાવતું હશે. 
*આરોગ્ય સંબંધી પ્રતિકુળ આસરો ઓછી આવક ધરાવતા રાષ્ટ્રોમાં ખુબ મોટી માત્રામાં પડશે.
*વાતાવરણના ફેરફારોને લીધે થતી આરોગ્ય સંબંધી નકારાત્મક અસોર ખાસ કરીને વિ્કાસશીલ દેશના ફાયદાઓને નાબુદ કરશે. આરોગ્યની નકારાત્મક અસરોના ઉદાહરણમાં[[ કુપોષણ]], મૃત્યુ આંકમાં વધારો અને [[ગરમી]]ને કારણે થતી શારિરિક ઇજાઓ, [[પૂર]], [[તોફાનો]],[[ આગ]] અને [[દુષ્કાળ ]]તથા [[દહ્ય અને શ્વસનક્રિયા ]]સંબંધી બીમારીઓની માત્રામાં વધારો વગેરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|date=2007
|title=Human health. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change''
|publisher=Cambridge University Press
|author=Confalonieri, U., B. Menne, R. Akhtar, K.L. Ebi, M. Hauengue, R.S. Kovats, B. Revich and A. Woodward. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds.
|page=Page 393
|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_ipcc_fourth_assessment_report_wg2_report_impacts_adaptation_and_vulnerability.htm
|access-date=2009-05-20
|archive-date=2018-10-05
|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005031903/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_ipcc_fourth_assessment_report_wg2_report_impacts_adaptation_and_vulnerability.htm
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; 
2009માં [[UCL]] અકાદમી દ્વારા કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસ મુજંબ 21મી સદીમાં માનવ આરોગ્ય માટે વાતાવરણના ફેરફારો અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ બહુ મોટો ખતરો પેદા કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite news
|date=May 14, 2009
|title=Professor Anthony Costello: climate change biggest threat to humans
|work=[[The Times]]
|author=Lister, S.
|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article6283681.ece
|access-date=2009-08-08
|archive-date=2009-07-08
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090708103705/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article6283681.ece
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|date=May 14, 2009
|title=Climate change: The biggest global-health threat of the 21st century
|work=[[University College London|UCL]] News
|url=http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/0905/09051501
|access-date= 2009-08-08}}&lt;/ref&gt; 

==== તાપમાનની વધારાની સીધી અસરો ====
માનવજાત ઉપર વાતાવરણના ફેરફારોની સીધી અસરોમાં ગરમી ખુબ જ પ્રતિકુળ અસર જન્માવે છે.  અતિશય ઊંચુ તાપમાન મૃત્યુ આંકમાં વધારો કરે છે. ગરમી સામે માણસ સુરક્ષીત નથી, કારણ કે ગરમ હવામાનમાં મનુષ્યની કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર પ્રણાલીઓ શરીરને ઠંડુ રાખવા સખત મહેનત કરવી પડે છે. ગરમી કેટલીક શ્વસન સંબંધી બિમારીઓમાં વધારો કરે છે.  ડોક્ટર દ્વારા ચેતવણી આપવામાં આવે છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે [[કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર બિમારીઓમાં ]]ઘણો વધારો થાય છે.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070907205539/http://www.iht.com/articles/ap/2007/09/05/europe/EU-MED-Global-Warming-Hearts.php ગ્લોબલ વોર્મિંગ કુલ્ડ મીન મોર હાર્ટ પ્રોબ્લેમ્સ, ડોક્ટર્સ વોર્ન]સપ્ટેમ્બર 2007 એસોસિએટેડ પ્રેસ&lt;/ref&gt;  હવાના ઊંચા તાપમાનથી જમીની સ્તર પર ઓઝોન વાયુની માત્રામાં વધારો થાય છે.   વાતાવરણના નીચલા સ્તરોમાં ઓઝોન વાયુ હાનિકારક છે.  તે ફેફસાની પેશીઓને હાનિ પહોંચાડે છે અને લોકોમાં અસ્થમાં અને અન્ય ફેફસા સંબંધી બિમારીઓ માટે જવાબદાર બને છે.&lt;ref&gt;{{cite web|author=McMichael, A.J., Campbell-Lendrum, D.H., Corvalán, C.F., Ebi, K.L., Githeko, A., Scheraga, J.D. and Woodward, A. |year=2003|url=http://www.who.int/globalchange/climate/summary/en/index.html |title=Climate Change and Human Health – Risk and Responses |publisher=[[World Health Organization]], Geneva}}&lt;/ref&gt; 

વધતા તાપમાનની [[મૃત્યુ]] સંબંધી બે પરસ્પર વિરોધી પ્રત્યક્ષ અસરો છે. શિયાળા ઠંડીથી થતા મૃત્યુઆંકમાં ઘટાડો કરે છે અને ઉનાળા દરમિયાન ગરમી આધારિત મૃત્યુઆંકમાં વધારો કરે છે.  આ બંને પ્રત્યક્ષ અસરોના સ્પષ્ટ સ્થાનિક પ્રભાવોનો આધાર જે તે વિસ્તારોમાં પ્રવર્તમાન આબોહવાની સ્થિતિ છે.  1996માં પાલિટીકોફ ''એટ અલ'' . ગણત્રી રજૂ કરી કે બ્રિટન અને વેલ્શમાં એક અંશ સેલ્શિયસ તાપમાનના વધારાને કારણે ઠંડીથી ઘટતા મૃત્યુ આંક અને ગરમીથી વધતા મૃત્યુઆંકને સંયુક્ત રીતે ગણતા વાર્ષિક સામાન્ય મૃત્યુઆંકમાં 7000નો ઘટાડો થાય છે,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=J.P. Palutikof, S. Subak and M.D. Agnew |title=Impacts of the exceptionally hot weather in 1995 in the UK |journal=Climate Monitor|volume= 25|number=3 |year=1996}}&lt;/ref&gt; જ્યારે કિએટિંગ ''એટ અલ'' . 2000માં સુચવ્યુ હતુ કે વધતા તાપમાનના કારણે થતો મૃત્યુઆંક વિશાળ પ્રમાણમાં ટૂંકા ગાળામાં ઠંડીથી થતો મૃત્યુઆંક ઢંકાઇ જાય છે.&lt;ref name=&quot;Keatinge2000&quot;&gt;{{ cite journal | last = Keatinge | first = W. R. | authorlink = | coauthors = ''et al.'' | year = 2000 | month = | title = Heat related mortality in warm and cold regions of Europe: observational study | journal = British Medical Journal | volume = 321 | issue = 7262 | pages = 670&amp;ndash;673 | id = | url = | access-date =  | quote =| doi = 10.1136/bmj.321.7262.670| pmid = 10987770 | pmc = 27480 }}&lt;/ref&gt;  યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુરોપ તથા વિષુવવૃત સિવાયના બાકીના બધા જ પ્રદેશોમાં અતિશય ઠંડીને કારણે થતા મૃત્યુનું પ્રમાણ ગરમીને કારણે થતા મૃત્યુના પ્રમાણ કરતા અનેકગણો વધારે છે.&lt;ref&gt;[http://www.medscape.com/viewarticle/494582_2 ધ ઇમ્પેક્ટ ઓફ ગ્લોબલ વોર્મિંગ ઓન હેલ્થ એન્ડ મોર્ટાલિટી]&lt;/ref&gt;  1979થી 1999ના સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકામાં તીવ્ર આબોહવાને કારણે ભારે ગરમીથી ૩,829ના મોત થાય હતા,&lt;ref&gt;[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5126a2.htm હીટ રિલેટેડ ડેથ્સ ફોર સ્ટેટ્સ જુલાઇ-ઓગસ્ટ 2001 એન્ડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, 1979-1999]&lt;/ref&gt; જ્યારે આ જ સમયગાળામાં [[હાઇપોથર્મિયા]]ને કારણે 13,970 મૃત્યુ થયા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5104a2.htm હાઇપોથર્મીયા રિલેટેડ ડેથ્સ ઉત્તાહ, 2000, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, 1979-1998]&lt;/ref&gt;  યુરોપમાં ગરમી આધારિત સામાન્ય વાર્ષિક મૃત્યદર જોઈએ તો ઉત્તર ફિનલેન્ડમાં 304 એથેન્સમાં 445 અને લંડનમાં 40 છે. જ્યારે ઠંડીને લીધે થતો મૃત્યુદર ક્રમશ: 2457, 2533 અને 3129 છે.&lt;ref name=&quot;Keatinge2000&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  2000માં કિએટિંગ ''એટ અલ'' .ના જણાવ્યા મુજબ યુરોપમાં વસ્તીનું પ્રમાણ ઉનાળામાં સામાન્ય તાપમાનની 13.5 અંશ સેલ્શિયસથી 24.1 અંશ સેલ્શિયસને લીધે સપ્રમાણ બન્યુ છે અને આવનાર અડધી સદીમાં અનુમાનીત ગ્લોબલ વોર્મિંગ સાથે ગરમીને લીધે થતા મૃત્યુદરમાં અલ્પમાત્રામાં વધારો થવાથી વસ્તીનું પ્રમાણ વધશે.&lt;ref name=&quot;Keatinge2000&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

સરકારી અહેવાલ દર્શાવે છે કે ઇંગ્લેન્ડમાં હાલમાં ઉષ્ણતામાનના પ્રમાણને લીધે મૃત્યુના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો છે અને ભવિષ્યમાં ઉષ્ણતામાનના વધારે ઉચા પ્રમાણને કારણે મૃત્યુના પ્રમાંણમાં વધારો થવાની સંભાવના છે.&lt;ref&gt;{{Cite web
| last = Department of Health and Health Protection Agency | title = Health effects of climate change in the UK 2008: an update of the Department of Health report 2001/2002 | date = February 12, 2008 | url = http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsPolicyAndGuidance/DH_080702}}&lt;/ref&gt;  સામાન્ય મૃત્યુદરના સંદર્ભમાં [[2003ના યુરોપિયન ગરમીના ]] મોજાને કારણે 22થી 35 હજાર લોકો માર્યા ગયા હતા.&lt;ref name=&quot;Schär2004&quot;&gt;{{cite journal | author = Schär, C. | coauthors = Jendritzky, G. | year = 2004 | title = Hot news from summer 2003 | journal = Nature | volume = 432 | issue = 7017 | pages = 559–60 | issn = | doi = 10.1038/432559a | url = | access-date =  | format = | pmid = 15577890 }}&lt;/ref&gt;  [[હેડલી સેન્ટર ફોર ક્લાયમેટ પ્રેડિક્શન એન્ડ રિસર્ચ]]ના પિટર સ્ટોર દ્વારા 90 ટકા ખરાઇનો વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે. 2003ના યુરોપિયન ગરમ મોજાઓની સરખામણીમાં અડધા માણસનું જોખમ ભૂતકાળના મનુષ્યોને પર્યાવરણ વચ્ચેના સંબંધોથી અનુભવાતું હતું.&lt;ref name=&quot;Stott2004&quot;&gt;{{cite journal| author = Peter A. Stott | coauthors = D.A. Stone, M.R. Allen | year = 2004 | title = Human contribution to the European heatwave of 2003 | journal = Nature | volume = 432 | pages = 610–614 | issn = 0028-0836 | doi = 10.1038/nature03089 | url = | access-date =  | format =| pmid = 15577907| issue = 7017 }}&lt;/ref&gt; 

==== રોગચાળોનો ફેલાવો ====
ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે [[ડેંગ્યુ તાવ]],&lt;ref&gt;{{cite journal |title = Potential effect of population and climate changes on global distribution of dengue fever: an empirical model |url = http://image.thelancet.com/extras/01art11175web.pdf |format = [[Portable Document Format|PDF]] |journal = The Lancet |last = Hales |first = Simon |coauthors = ''et al.'' |volume = 360 |issue = 9336 |pages = 830–834 |date= [[2002-09-14]] |access-date= 2007-05-02 |doi = 10.1016/S0140-6736(02)09964-6}}&lt;/ref&gt; [[વેસ્ટ નાઇલ વિષાણુ]]ઓ&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Soverow | first = J. | coauthors = G. Wellenius, D. Fisman, and M. Mittleman | title = Infectious Disease in a Warming World: How Weather Influenced West Nile Virus in the United States (2001-2005) | journal = Environmental Health Perspectives | url = http://www.ehponline.org/members/2009/0800487/0800487.pdf | access-date = 2009-04-13 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; અને [[મેલેરિયા]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Rogers | first = D. | coauthors = S. Randolph | title = The global spread of malaria in a future warmer world | journal = Science | volume = 289 | issue = 5485 | pages = 1763–6 | date = [[2000-09-08]] | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/289/5485/1763 | access-date =  2008-01-04 | pmid = 10976072 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | last = Boseley | first = Sarah | title = Health hazard | publisher = The Guardian | date = June 2005 | url = http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517940,00.html | access-date =  2008-01-04 }}&lt;/ref&gt; જેવા ચેપી રોગો ધરાવતા વાહકો માટે અનુકુળ વિસ્તારોમાં વધારો થવાની સંભાવના છે.  ગરીબ રાષ્ટ્રોમાં આ બાબત મોટા પાયા પર રોગચાળો ફેલાવાની ઘટનાને વેગ આપી શકે છે.  સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોમા આ પ્રકારની બિમારીઓને નાબુદ કરી દેવામાં આવી છે અથવા તો [[રસીકરણ]], સુઘડ સુએઝ વ્યવસ્થા અને જંતુનાશકોના છંટકાવથી કાબુમાં રાકવામાં આવી છે. તેથી સ્વાસ્થય કરતા આર્થિક રીતે આ બાબત વધુ ખર્ચાળ અનુભવાશે.  [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]](WHO)ના કહેવા મુજબ ઉત્તરીય યુરોપમાં ગરમીનું પ્રમાણ વધવાથી બ્રિટન અને યુરોપના બીજા રાષ્ટ્રોમાં જંતુ આધારિત રોગચાળાનો ફેલાવો ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે વ્યાપક માત્રામાં ફેલાઇ શકે છે, કારણ કે કેટલીક બગાઇઓ [[મગજ]] અને [[રૂધિરવાહિનીઓ સંબંધિત બિમારીઓના જીવાણુઓ]]ની વાહક છે. [[સેન્ડફ્લાઇ]] કે જે [[આંતરડાની બિમારીઓ સંબંધિત કિટાણુઓના વાહક]] છે તેના પ્રવેશની સંભાવના છે.&lt;ref&gt;બીબીસી ન્યુઝ: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/372219.stm ગ્લોબલ વોર્મિંગ ડિસીઝ વોર્નીંગ]&lt;/ref&gt;  જોકે યુરોપના ઇતિહાસમાં મેલેરિયાનું જોખમ હંમેશા જોવા મળ્યુ છે. છેલ્લે 1950ના દાયકા દરમિયાન નેધરલેન્ડમાં વ્યાપકપણે ફેલાવો થયો હતો.  યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 1940ના દાયકા સુધી મેલેરિયા લગભગ 36 જેટલા રાજ્યો જેમાં વોશિંગ્ટન, નોર્થ ડાકોટા, મિશિગન અને ન્યુયોર્કનો પણ સમાવેશ થાય છે. સામાન્યરીતે જોવા મળતો રોગ હતો.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Reiter |first=Paul |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=Global warming and malaria: a call for accuracy |journal=The Lancet Infectious Deseases |volume=4 |issue=6 |pages=323&amp;ndash;324 |doi=10.1016/S1473-3099(04)01038-2 |url= |access-date=  |quote= }}&lt;/ref&gt;  1949 સુધીમા 46,50,000 ઘરો ઉપર [[ડીડીટી]]ના છંટકાવ દ્વારા લોકોના આરોગ્ય સંબંધી પ્રશ્નો તરફ નોંધનીય પગલા દ્વારા સમગ્ર રાષ્ટ્રને મેલેરિયાને મુક્ત જાહેર કરવામાં આવ્યુ હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/malaria/history/eradication_us.htm |title=Eradication of Malaria in the United States (1947-1951) |access-date= 2008-07-12 |work= |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=April 23, 2004 }}&lt;/ref&gt; 

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા દ્વારા અંદાજ રજૂ કરાયો છે કે વાતાવરણના ફેરફારને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં વાર્ષિક 1,50,000 લોકો મૃત્યુ પામે છે. જેમાનું અડધુ પ્રમાણ એકલા એશિયા [[પેસિફિક]] પ્રાંતોમાં છે.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/ra/news/stories/200804/s2211161.htm?tab=latest &quot;મેલેરિયા ફાઉન્ડ ઇન પીએનજી હાઇલેન્ડ્સ&quot;], એબીસી રેડિયો, એપ્રિલ 8, 2008&lt;/ref&gt;  એપ્રિલ 2008માં નોંધવામાં આવ્યુ છે કે તાપમાનના વધારાથી [[મેલેરિયા]] સંબંધી અનેક ચેપી રોગો [[પાપુઆ ન્યુ ગિનિયા]]ના [[પ્રદેશો]]માં ફેલાવાના અનુમાનો છે.&lt;ref&gt;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77993 પપુઆ ન્યુગિનિયાઃ ક્લાયમેટ ચેન્જ ચેલેન્જ ટુ કોમ્બેટ મેલેરિયા] ''યુએન ઓફિસ ફોર ધ કો-ઓર્ડિનેશન ઓફ હ્યુમેનિટેરિયન અફેર્સ '' &lt;/ref&gt; 

==== બાળકો ====
2007માં [[અમેરિકન એકેડેમી ઓફ પેડિયાટ્રીક્સ]] દ્વારા ''વૈશ્વિક આબોહવાના ફેરફારો અને બાળકોના આરોગ્ય''  સંબંધી પોલિસી સ્ટેટમેન્ટ આ મુજબ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યુ: 

:[[આબોહવાના તીવ્ર ફેરફાર]]ને લીધે સંભવત આરોગ્ય સંબંધિત સીધા પરિણામોમાં હવામાનની ઘટનાઓ અને [[કુદરતી આફતો]]ને કારણે થતી ઇજાઓ અને મૃત્યુ, આબોહવા સંબંધિત [[ચેપી રોગો]]માં વધારો, [[હવાના પ્રદુષણ સંબંધિ બિમારીઓ]]માં વધારો અને વધુ પ્રમાણમાં ગરમીને કારણે થતી જીવલેણ બિમારીઓનો સમાવેશ થાય છે.  આ બધા જ પ્રકારોમાં બીજા જુથોની સરખામણીમાં બાળકોની સુરક્ષાના જોખમોમાં ઘણો વધારો થયો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;120/5/1149 |title=AAP ''ગ્લોબલ ક્લાયમેટ ચેલેન્જ એન્ડ ચિલ્ડ્રન્સ હેલ્થ''  |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722104801/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;120/5/1149 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

[[29 એપ્રિલ 2008]]માં [[યુનિસેફ]], યુકેના અહેવાલમાં જણાવાયુ હતુ કે વિશ્વના મોટાભાગના બાળકોના જીવનની ગુણવત્તામાં ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ઘટાડો થયો છે જે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના [[મિલેનિયમ વિકાસના ધ્યેયો]]ને હાંસલ કરવાનું વધારે મુશ્કેલ બનાવી રહ્યા છે. ખાસ કરીને આફ્રિકા અને એશિયામાં ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે [[પીવાલાયક પાણી]] અને [[ખોરાકના પૂરવઠા]]માં ઘટાડો થશે.  આફતો, હિસંક ઘટનાઓ અને રોગચાળાનું પ્રમાણ અતિશય વધવાની સંભાવનાઓને લીધે વિશ્વના દરિદ્ર બાળકોનું ભવિશ્ય અંધકારમય જણાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unicef.org.uk/press/news_detail_full_story.asp?news_id=1120 |title=UNICEF UK ન્યુઝઃ ન્યુઝ આઇટમઃ ધ ટ્રેઝીક કન્સીક્વન્સીસ ઓફ ક્લાયમેટ ચેન્જ ફોર ધ વ્લ્ડસ ચિલ્ડ્રન: April 29, 2008 00:00 |access-date=એપ્રિલ 7, 2010 |archive-date=જાન્યુઆરી 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122045816/http://www.unicef.org.uk/press/news_detail_full_story.asp?news_id=1120 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== સલામતી ===
અમેરિકન નિવૃત જનરલો અને એડમિરલોના બનેલા [[મિલિટરી એડવાઇઝરી બોર્ડ]] દ્વારા &quot;નેશનલ સિક્યુરિટી એન્ડ થ્રેટ ઓફ ક્લાયમેટ ચેન્જ&quot; નામનો અહેવાલ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો.   આ અહેવાલમાં અંદાજવામાં આવ્યુ છે કે વૈશ્વિક ઉષ્ણતાને કારણે સુરક્ષાને લગતી બાબતો પ્રભાવિત થઇ છે. ખાસ કરીને પ્રવર્તમાન અસ્થિર દેશોમાં જોખમોના વિવર્ધક તરીકે ભૂમિકા ભજવે છે.&lt;ref&gt;[http://securityandclimate.cna.org/report/ &quot;નેશનલ સિક્યુરિટી એન્ડ થ્રેટ ઓફ ક્લાયમેટ ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811183032/http://securityandclimate.cna.org/report/ |date=2011-08-11 }} મિલિટરી એડવાઇઝરી બોર્ડ, 15 એપ્રિલ 2007&lt;/ref&gt;  બ્રિટનના [[ફોરેન સેક્રેટરી]] [[માર્ગારેટ બેકેટ]] દલીલ કરે છે કે અસ્થિર પર્યાવરણ અથડામણોના કેટલાક મુળભૂત પરિબળોને ઉત્તેજીત કરશે, જેમકે, પુન: સ્થાપનના દબાણો મુળભૂત સ્ત્રોતો માટેની હરિફાઇઓ.&lt;ref&gt;રોઇટર્સ [http://www.nytimes.com/2007/04/18/world/18nations.html?ex=1334548800en=599119af2640e7b1ei=5088partner=rssnytemc=rss યુએન કાઉન્સીલ હિટ્ઝ ઇમ્પેસી ઓવર ડિબેટ ઓન વોર્મિંગ]. ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ, 17 એપ્રિલ 2007 મે 29, 2007ના રોજનો સુધારો&lt;/ref&gt;  કેટલાક અઠવાડિયા અગાઉ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર [[ચુક હાગેલ]] (R-NB) અને [[રિચાર્ડ ડબ્લીન]] (D-IL) દ્વારા અમેરિકન સંસદમાં એક બીલ રજૂ કર્યુ હતું. જેમાં પર્યાવરણના ફેરફારોને કારણે ઉભા થતા સંરક્ષણ સંબંધી પડકારોનું આંકલન કરવા ફેડરલ ગુપ્ત માહિતીની એજન્સી સંસ્થાઓનું નેશનલ ઇન્ટેલિજન્ટ સાથે જોડાણની આવશ્કયકતા રજૂ કરવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;[http://www.salon.com/news/feature/2007/04/09/muckraker/ વિલ વૈશ્વિક ઉષ્ણતા થ્રેટન નેશનલ સિક્યુરિટી?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205937/http://www.salon.com/news/feature/2007/04/09/muckraker/ |date=2009-01-15 }}. ''સેલોન'' , એપ્રિલ 9,2007 મે 29, 2007ના રોજનો સુધારો&lt;/ref&gt; 

નવેમ્બર 2007માં વોશિંગ્ટન સ્થિત બે રાષ્ટ્રીય સુચના સંસ્થાઓ [[સેન્ટર ફોર સ્ટ્રટેજીક એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ]] નામની જાણીતી સંસ્થા અને હાલમાં જ સ્થપાયેલી [[સેન્ટર ફોર અ ન્યુ અમેરિકન સિક્યુરિટી]] દ્વારા એક અહેવાલ પ્રગટ કરવામાં આવ્યો. જેમાં ત્રણ જુદી જુદી વૈશ્વિક ઉષ્ણતાની કલ્પનાઓ આધારિત સલામતીને લગતી બાબતોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યુ. આ અહેવાલમાં ત્રણ જુદી જુદી કાલ્પનિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે.   જેમાં બે લગભગ 30 વર્ષ જેટલા સમય અને એક લગભગ 2100 સુધીના સમયગાળાને સાંકળે છે. તેમના સામાન્ય પરિણામો પરથી તારણો મળ્યા છે કે પૂરની સ્થિતિઓ પ્રાદેશિક અને રાષ્ટ્રીય ઓળખાણો સામે મોટા પડકારો સમાન છે.  નાઇલ અને તેની શાખાઓ બાબત રાષ્ટ્રો વચ્ચે સશસ્ત્ર અથડામણો થવાની સંભાવનાઓ છે અને કદાચ સૌથી વધુ ચિંચા પ્રેરે તેવા પ્રશ્વ તાપમાનના અને સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના વધારા સાથે સંબંધિત છે જે મોટા પ્રમાણમાં લોકોનું સ્થાળાંતરણ વિવિધ રાષ્ટ્રોનું અંતર અને રાષ્ટ્રીય સિમાડાઓ બહાર થતું રહે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Kurt M. Campbell, Jay Gulledge, J.R. McNeill, John Podesta, Peter Ogden, Leon Fuerth, R. James Woolsey, Alexander T.J. Lennon, Julianne Smith, Richard Weitz, Derek Mix|title=The Age of Consequences: The Foreign Policy and National Security Implications of Global Climate Change|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|format=PDF|date=Oktober 2007|access-date=2009-07-14|archive-date=2009-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715011335/http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

2009ના અભ્યાસમાં વધતા તાપમાન અને હિંસાઓ વચ્ચેના સંબંધો અને તેમના અંગેના સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.  રિચાર્ડ ટોલ અને સેબાસ્ટિયન વાગનરે 1000 અને 2000 વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન યુરોપમાં થયેલી હિંસાઓ અને આબોહવા અંગેની માહિતીઓ એકત્ર કરી હતી.  તેમનું તારણ છે કે 18મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધીમાં હિંસાના પ્રમાણ અને સામાન્ય તાપમન વચ્ચે પરસ્પરનો નોંધનીય નકારાત્મક સંબંધ જણાયો, પરંતુ પછીથી આંકડાકીય રીતે કોઈ સ્પષ્ટ સંબંધ જણાતો નથી.  ટોલ અને વાગનર દલીલ કરે છે કે યુદ્ધો અને ઠંડા હવામાન વચ્ચેનો સંબંધ લગભગ ઔધોગિક વિકાસના સમયની આસપાસ નાબુદ થયો જ્યારે કૃષિ અને યાતાયાતનો વિકાસ નાટ્યાત્મ રીતે થયો.  ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ''  દ્વારા સુચન કરાયુ છે કે પર્યાવરણ આધરિત હિંસાઓ ખેતીવાડીની પ્રક્રિયામાં વધારકે સુધારાઓ દ્વારા ઘટાડી શકાય છે, એવુ તેના સંશોધનો થકી ફલીત થયુ છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Cool heads or heated conflicts?|date=10 October 2009|work=The Economist|pages=88|access-date= 2009-10-28}}&lt;/ref&gt;

== નોંધ ==
{{reflist|2}}

== બાહ્ય લિન્કસ ==
* [http://www.nas.edu/climatechange આબોહવામાં થતા ફેરફારની જૈવિક અસરો] - [[નેશનલ એકેડેમી ઓફ સાયન્સ]]
* [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79563 આબોહવાના ફેરફાર શું કરે છે] - [[IRIN]]
* [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79508 આબોહવાના ફેરફાર કેવી રીતે કામ કરે છે] - [[IRIN]]
* [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79646 આબોહવામાં ફેરફાર અંગે આપણે શું કરી રહ્યા છીએ] - [[IRIN]]
* [http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=73&amp;amp;ReportId=78246 ગેધરીંગ સ્ટોર્મ - ધી હ્યુમેનિટેરિયન ઇમ્પેક્ટ ઓફ ક્લાઇમેટ ચેન્જ] - [[IRIN]]
* [http://www.epa.gov/climatechange/effects/index.html EPA: ગ્લોબલ વોર્મીંગની આરોગ્ય અને પર્યાવરણ પર અસરો]
* [http://www.nature.org/initiatives/climatechange/issues/ ગ્લોબલ વોર્મીંગ અને આબોહવાના ફેરફારની અસરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222033949/http://www.nature.org/initiatives/climatechange/issues/ |date=2008-12-22 }}, [[ધી નેચર કન્ઝર્વન્સી]] તરફથી
* [http://wind.mit.edu/~emanuel/anthro2.htm#Essay &quot;એન્થ્રોપોજેનિક ઇફેક્ટ્સ ઓન ટ્રોપિકલ સાઇક્લોન એક્ટિવિટી&quot;] ([[કેરિ ઇમેન્યુઅલ]])
* &quot;ધી ક્લાઇમેટ ઓફ મેન&quot;, ''ધી ન્યૂ યોર્કર''  (2005): [http://www.newyorker.com/printables/fact/050425fa_fact3 ભાગ 1]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005144022/http://www.newyorker.com/printables/fact/050425fa_fact3 |date=2012-10-05 }}, [http://www.newyorker.com/printables/fact/050502fa_fact3 ભાગ 2]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907133203/http://www.newyorker.com/printables/fact/050502fa_fact3 |date=2008-09-07 }}, [http://www.newyorker.com/printables/fact/050509fa_fact3 ભાગ 3]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005144111/http://www.newyorker.com/printables/fact/050509fa_fact3 |date=2012-10-05 }}
* [[અમેરિકન મિટરોલોજીકલ સોસાયટી]]ની એન્વાયર્ન્મેન્ટલ સાયન્સ સેમિનાર સિરીઝ (ઓક્ટોબર 2005): [http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005-Hurricanes_000.pdf &quot;હરિકેન્સ: આર ધે ચેન્જીંગ એન્ડ આર વી એડેક્વેટલી પ્રિપેર્ડ ફોર ધી ફ્યુચર?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930131635/http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005-Hurricanes_000.pdf |date=2009-09-30 }}
** [http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005KevinTrenberth.pdf &quot;હાઉ આર હરિકેન્સ ચેન્જીંગ વીથ ગ્લોબલ વોર્મીંગ?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114091312/http://www.ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005KevinTrenberth.pdf |date=2006-01-14 }} ([[કેવિન ઇ. ટ્રેનબર્થ]])
** [http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005JudithCurry.pdf &quot;ચેન્જીસ ઇન હરિકેન ઇન્ટેન્સિટી ઇન એ વોર્મીંગ એન્વાયર્ન્મેન્ટ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114085405/http://www.ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005JudithCurry.pdf |date=2006-01-14 }} ([[જ્યૂડિથ કરી]])
** [http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005KerryEmanuel.pdf &quot;હરિકેન્સ એન્ડ ક્લાઇમેટ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613043430/http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005KerryEmanuel.pdf |date=2010-06-13 }} (કેરિ ઇમેન્યુઅલ)
* [[ઓલિવર જેમ્સ]], ''[[ધી ગાર્ડિયન]]'' , 30 જૂન, 2005 [http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517953,00.html ફેસ ધી ફેક્ટ્સ: ફોર મેની પીપલ ક્લાઇમેટ ચેન્જ ઇઝ ડિપ્રેસીંગ ટુ થીંક એબાઉટ, એન્ડ સમ પ્રીફર ટુ સિમ્પલી પ્રિટેન્ડ ઇટ ડઝન્ટ એક્ઝિસ્ટ]
* માર્ક લિનાસ, ''ધી ગાર્ડિયન'' , 31 માર્ચ, 2004, [http://society.guardian.co.uk/environment/story/0,14124,1181198,00.html &quot;વેનીશીંગ વર્લ્ડ્ઝ&quot;] સ્ટોરી એબાઉટ એ વેનીશીંગ પેરૂવાયન ગ્લેશિયર
* સી ધ ઇમ્પેક્ટ ઓફ ક્લાઇમેટ ચેન્જ હેપ્પનીંગ નાઉ ઓન થ્રી ઓસ્ટ્રેલિયન ઇકોસિસ્ટમ્સ: [http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1647466.htm 'ટિપીંગ પોઇન્ટ', કેટાલિસ્ટ, ABC-TV]
* [http://pistehors.com/backcountry/wiki/Weather/The-Effects-Of-Global-Warming-On-Skiing ઇફેક્ટ્સ ઓફ ગ્લોબલ ઓન સ્કિઇંગ]
* [http://www.alternet.org/envirohealth/23686/ એલિવેટેડ લેવલ્સ ઓફ એટ્મોસ્ફેરિક CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ડિક્રીઝ ધી ન્યુટ્રિશનલ વેલ્યુ ઓફ પ્લાન્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724041417/http://www.alternet.org/envirohealth/23686/ |date=2008-07-24 }}
* [[રોયલ સોસાયટી]], 30 જૂન, 2005, [http://www.royalsoc.ac.uk/document.asp?tip=0&amp;amp;id=3249 &quot;ઓસન એસિડીફિકેશન ડ્યુ ટુ ઇન્ક્રીઝીંગ એટ્મોસફેરિક કાર્બન ડાયોક્સાઇડ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071124011909/http://www.royalsoc.ac.uk/document.asp?tip=0&amp;id=3249 |date=2007-11-24 }}
* [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html ટાઇમ મેગેઝિન્સ &quot;ગ્લોબલ વોર્મીંગ: ધી કલપ્રિટ?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311061211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |date=2009-03-11 }} (ટાઇમ મેગેઝિન, 3 ઓક્ટોબર, 2005, પાના નં 42–46)
* [http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&amp;amp;id=170&amp;amp;lang=2 રિસન્ટ આઇસ શીટ ગ્રોથ ઇન ધી ઇન્ટિરીયર ઓફ ગ્રીનલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060502192703/http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&amp;id=170&amp;lang=2 |date=2006-05-02 }}
* [http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?id=169&amp;amp;kat=2&amp;amp;lang=2 ઇન્ક્રીઝ્ડ ટેમ્પરેચર એન્ડ સેલિનિટી ઇન ધી નોર્ડિક સીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106015711/http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?id=169&amp;kat=2&amp;lang=2 |date=2009-01-06 }}
* [http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/newsandeventsScienceandPolicyNews.html યુએસ ઇપીએ વેબસાઇટ પર નવા અહેવાલો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415132602/http://yosemite.epa.gov/OAR/globalwarming.nsf/content/NewsandEventsScienceandPolicyNews.html |date=2009-04-15 }}
* [http://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070212182131.htm ગ્લેશીયર્સ નોટ ઓન સિમ્પલ, અપવર્ડ ટ્રેન્ડ ઓફ મેલ્ટીંગ] sciencedaily.com, 21 ફેબ્રુઆરી 2007 2004 અને 2005 વચ્ચે ગ્રીનલેન્ડના બે સૌથી મોટી હિમનદીઓ (કેન્ગરડલુંગશક અને હેલેઇમ) નાટકીય રીતે સુકાઇ ગઇ. અને પછી બે વર્ષ પછી તે જ્યાંથી લુપ્ત થઇ હતી ત્યાં તેણે ફરીથી દેખા દીધા.


[[Category:ગ્લોબલ વોર્મિંગ]]</text>
      <sha1>a05saprz9jpbttk57smj4jwa6834cp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>રિસાયક્લિંગ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25122</id>
    <revision>
      <id>901852</id>
      <parentid>901059</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T20:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160205" sha1="nde5pkgt5fjygzgfh7pkjqrbgqzqv1j" xml:space="preserve">{{cleanup}}
ઉપયોગી પદાર્થોનો બગાડ અટકાવવા, નવા કાચા માલસામાનનો વપરાશ ઘટાડવા, [[ઊર્જા]]નો ઉપયોગ ઘટાડવા,
પરંપરાગત કચરાના નિકાલ માટેની જરૂરિયાત ઘટાડીને (વિવિધ પદાર્થો સળગાવવાને કારણે થતું) હવાનું પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને જમીન પૂરાણને કારણે જલ પ્રદૂષણ ઘટાડવા તેમજ શુદ્ધ ઉત્પાદનની તુલનાએ [[ગ્રીનહાઉસ]] ગેસનું ઉત્સર્જન ઘટાડવાના ઉદેશ સાથે વપરાયેલા પદાર્થોને નવા ઉત્પાદનોમાં ફેરવવાની પ્રક્રિયાને '''રિસાયક્લિંગ'''  કહે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url=http://www.letsrecycle.com/legislation/news.jsp?story=6231 PM Advisor hails recycling as climate change action
| title=Lets recycle
| access-date=2006-11-08
| archive-date=2009-01-12
| archive-url=https://web.archive.org/web/20090112202343/http://www.letsrecycle.com/legislation/news.jsp?story=6231
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; રિસાયક્લિંગ એ કચરો ઘટાડવા માટેની આધુનિક પદ્ધતિનું મુખ્ય ઘટક છે અને કચરો અધિશ્રેણી &quot;ઘટાડો, પુનઃઉપયોગ કરો/0}, રિસાયકલ&quot;નો ત્રીજો ઘટક છે.

પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી સામગ્રીમાં ઘણા પ્રકારના કાચ, [[કાગળ]], [[ધાતુ]], [[પ્લાસ્ટિક]], [[કાપડ]], અને [[ઇલેક્ટ્રોનિક્સ]] વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. અસરમાં સમાન હોવા છતાં, જૈવિક રીતે વિઘટન પામતો કચરો – જેમ કે [[ખોરાક]] અથવા બગીચાનો કચરોના કમ્પોસ્ટિંગ અથવા પુનઃઉપયોગને રિસાયક્લિંગ નથી ગણવામાં આવતું.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;{{cite book | last = The League of Women Voters | title = The Garbage Primer | publisher = Lyons &amp; Burford | year = 1993 | location = New York | pages = 35–72 | isbn = 1558218507}}&lt;/ref&gt; રિસાયકલ કરી શકાય તેવી સામગ્રીને એકત્રીકરણ કેન્દ્દમાં લાવવામાં આવે છે અથવા કર્બસાઇડમાંથી એકત્રકરવામાં આવે છે, બાદમાં તેની છટણી, સફાઇ અને ઉત્પાદન માટે ઉપયોગમાં લેવાનારા નવા પદાર્થ માટે ફેરપ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.

આમ જોવા જઇએ તો, કોઇ એક પદાર્થનું રિસાયક્લિંગ તે જ પદાર્થ માટે નવો પુરવઠો પુરો પાડે છે. દાખલા તરીકે ઓફિસમાં વપરાયેલા કાગળ ઉત્પાદન માટે વધુ પુરવઠો આપશે અને તેવી જ રીતે વપરાયેલા ફોમ્ડ પોલિસ્ટાયરિન વધુ પોલિસ્ટાયરિન આપશે. જો કે ઘણીવાર (કાચા માલસામાન અથવા અન્ય સંસાધનમાંથી તે જ પ્રોડક્ટના ઉત્પાદનની તુલનાએ) રિસાયક્લિંગ કરવું ઘણું મુશ્કેલ અથવા મોંઘું હોય છે. માટે ઘણી પ્રોડક્ટ અથવા સામગ્રીના રિસાયક્લિંગમાં અલગ મટિરીયલના ઉત્પાદનમાં તેનો '''પુનઃઉપયોગ'''  સંકળાય છે (દા.ત. પેપરબોર્ડ). રિસાયક્લિંગનું અન્ય સ્વરૂપ જટીલ પ્રોડક્ટ્સમાંથી નિશ્ચિત પદાર્થોનો બચાવ કરવાનું છે. આવા પદાર્થોના આંતરિક મૂલ્ય (દા.ત. કાર બેટરીમાંથી [[કલાઇ]] અથવા [[કમ્પ્યુટર]] કમ્પોનન્ટ્સમાંથી [[સોનું]] કાઢવું)અથવા તેમના ઝેરી સ્વભાવને (દા.ત. વિવિધ સામગ્રીમાંથી [[પારો]] દૂર કરવો અને તેનો પુનઃઉપયોગ કરવો) કારણે તેમનો બચાવ કરવામાં આવે છે.

સમીક્ષકો રિસાયક્લિંગના ખચર્ની સામે તેના ચોખ્ખા આર્થિક અને પર્યાવરણીય લાભ અંગે મતભેદ ધરાવે છે અને સૂચવે છે કે રિસાયક્લિંગની હિમાયત ઘણીવાર બાબતે વધુ ગંભીર બનાવે છે અને પુષ્ટી પૂર્વાગ્રહથી પીડાય છે. ખાસ કરીને વિવેચકોએ દલીલ કરી છે કે કચરાના એકત્રીકરણ અને  પરિવહન  પર કરવામાં આવતો ખર્ચ ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં બચેલા ખર્ચ અને ઊર્જા કરતા ઘણી વધુ છે. વધુમાં રિસાયક્લિંગને કારણે લોગિંગ, માઇનિંગ અને નવા ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા અન્ય ઉદ્યોગોમાં ઉભી થનારી બેકારી રિસાયક્લિંગ ઉદ્યોગને કારણે ઉભી થયેલી રોજગારી કરતા વધુ છે. વધુમાં પેપર પલ્પ જેવી સામગ્રીને માત્ર અમુક વખત જ રિસાયકલ કરી શકાય છે. રિસાયક્લિંગની હિમાયત આ તમામ દાવાઓને પડકારે છે અને દલીલોની માન્યતા બંને પક્ષોના વિવાદને વધુ ઘેરો બનાવે છે.

== ઇતિહાસ ==
=== પ્રારંભિક રિસાયક્લિંગ ===
રિસાયક્લિંગ માનવ ઇતિહાસમાં ખૂબ જ લાંબા સમયથી ઊપયોગમાં લેવામાં આવતી પદ્ધતિ છે, જેના પૂરાવા ઇ.સ. પૂર્વે 400માં [[પ્લેટો]]ના સમયથી મળે છે. રાખ, તૂટેલા સાધનો અને માટીના વાસણો જેવા પ્રાચીન ઘરગથ્થુ કચરા અંગેનું પુરાતત્વીય સંશોધન દર્શાવે છે કે આ સમય દરમિયાનના જયારે સ્ત્રોત ખૂબ જ મર્યાદિત હોવાને કારણે નવી સામગ્રીની ગેરહાજરીમાં નકામી વસ્તુઓનો પુનઃઊપયોગ વધારે પ્રમાણમાં કરવામાં આવતો હતો.&lt;ref name=&quot;guide&quot;&gt;{{Cite book | last = Black Dog Publishing | publisher = Black Dog Publishing | year = 2006 | location = London, UK | isbn = 1904772366 | title = Recycle : a source book}}&lt;/ref&gt;

ઔદ્યોગિક યુગ પૂર્વેના સમયમાં યુરોપમાં જસત અને અન્ય ધાતુઓના ભંગારને એકઠો કરીને તેને પુનઃ ઊપયોગમાં લેવા માટે તેને ગાળવામાં આવતો હોવાના પૂરાવાઓ મળે છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt; બ્રિટનમાં પણ લાકડા અને કોલાસાનો ભૂકો અને રાખ ડસ્ટમેન દ્વારા એકઠા કરીને તેને ઈંટ બનાવવામાં મુખ્ય ઘટક તરીકે ડાઉનસાયકલ કરવામાં આવતા હતા. કાચા માલ તરીકે નવી સામગ્રીને બદલે પુનઃઊપયોગમાં લેવામાં આવતી સામગ્રીને કારણે થતા આર્થિક લાભ તેમજ ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં વસતિ ગીચતા ધરાવતા વિસ્તારમાં પણ કચરાના નિકાલની જાહેર વ્યવસ્થાના અભાવ વસ્તુના પુનઃઊપયોગ માટેના મહત્ત્વના પરિબળો ગણી શકાય.&lt;ref name=&quot;guide&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ઈ.સ. 1813 માં બેન્જામિન લોએ યોર્કશાયરના બેટલી શહેરમાં કાપડના નકામા ટુકડાઓમાંથી ‘શોડી’ અને ‘મન્ગો’ પ્રકારનું ઊન બનાવવાની પ્રક્રિયા વિકસાવી. આ મટીરીયલ નવા ઉન સાથે પુનઃઊપયોગમાં લેવામાં આવતા કાપડને ઊપયોગમં લઇને તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. વેસ્ટ યોર્કશાયરનો શોડી ઉદ્યોગ બેટલી અને ડ્યુઝબરી જેવા નગરોમાં 19મી સદીથી પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યો હતો.[[File:salvage.jpg|thumb|યુએસ એલ્યુમિનિયમ સાલ્વેજ ઝુંબેશ, 1942ની જાહેરાતનો ફોટો]]

=== યુદ્ધ સમયનું રિસાયક્લિંગ ===
[[વિશ્વયુદ્ધ]] ઊપરાંત વિશ્વમાં પરિવર્તન લાવનારી આ પ્રકારની અન્ય ઘટનાઓને કારણે ઉભી થયેલી સ્ત્રોતની અછતને કારણે રીસાયકિલંગને ખૂબ જ ઉત્તેજન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;''આઉટ ઓફ ધ ગાર્બેજ-પેઇલ ઇનટુ ફાયર: ફ્યુઅલ બ્રિક્સ નાવ એડેડ ટુ ધ લિસ્ટ ઓફ થિંગ્સ સાલ્વેજ્ડ બાય સાયન્સ ફોર ધ નેશન્સ વેસ્ટ'', પોપ્યુલર સાયન્સ મન્થલી, ફેબ્રુઆરી 1919, પાનું 50-51, ગૂગલ બૂક્સ દ્વારા સ્કેન થયેલું: http://books.google.com/books?id=7igDAAAAMBAJ&amp;amp;pg=PA50&lt;/ref&gt; દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, યુદ્ધમાં જોડાયેલા દરેક દેશમાં દેશદાઝને ધ્યાનમાં રાખીને ધાતુઓની વસ્તુઓને દાનમાં આપવા તથા કાપડને સાચવી રાખવા માટે મોટા પ્રમાણમાં ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી હતી. યુદ્ધ સમયે ચાલુ કરવામાં આવેલી સ્ત્રોતની સાચવણીની પ્રવૃત્તિ યુદ્ધ પછી પણ કુદરતી સ્ત્રોતની વિપુલતા નહીં ધરાવતા જાપાન જેવા કેટલાક દેશોમાં ચાલુ રાખવામાં આવી.

=== વિશ્વયુદ્ધ બાદનું રિસાયક્લિંગ ===
ઊર્જાની વધતી જતી કિંમતને કારણે 1970ના દાયકામાં રિસાયક્લિંગમાં મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કરવામાં આવ્યું. નવા ઉત્પાદનની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના રિસાયક્લિંગમાં માત્ર 5% ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે, જયારે કાચ, કાગળ અને અન્ય ધાતુઓમાં આ પ્રમાણ આટલું ઓછું ન હોવા છતાં જયારે કાચી સામગ્રી તરીકે જે તે વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે ખૂબ જ ઓછી ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref name=&quot;economistrecycle&quot;&gt;&lt;/ref&gt; સમગ્ર અમેરિકામાં ન્યુજર્સીના વડૂબરી શહેરે સૌ પ્રથમ વખત રિસાયક્લિંગને ફરજિયાત બનાવ્યું.&lt;ref&gt;[http://www.njbiz.com/view_release.asp?aID=2706 રોવાન એન્ડ એસોસિયેટ્સ ગો ગ્રીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123134746/http://www.njbiz.com/view_release.asp?aID=2706 |date=2009-01-23 }}: જુલાઈ 18, 2007 અખબારી નિવેદન - NJBiz.com. સુધારો જુલાઈ 22, 2007&lt;/ref&gt; 1970ના દાયકાના પ્રારંભના વર્ષોમાં રોઝ રોવાની આગેવાની હેઠળ&lt;ref&gt;કરન્ટલી ધ પ્રેસિડન્ટ ઓફ ધ પ્રમોશનલ પ્રોડકટ્સ બુટિક [http://www.rowanassoc.com/ રોવાન એન્ડ એસોસિયેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215163828/http://www.rowanassoc.com/ |date=2010-12-15 }}.&lt;/ref&gt; કચરા અને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને એકસાથે એકઠી કરી શકાય તે માટે કચરાના વ્યવસ્થાપન અંગેના વાહનની પાછળ રિસાયક્લિંગ ટ્રેલર જોડવાનો વિચાર અમલમાં આવ્યો. અન્ય નગરો અને શહેરોએ પણ આ વ્યવસ્થાને અનુસરવાનું શ કર્યું અને આજે અમેરિકાના ઘણાં શહેરોમાં રિસાયક્લિંગ જરૂરિયાત બની ગયું છે.


1987માં મોર્બો 4000 નામની નૌકામાં કચરો [[ન્યૂ યોર્ક]]થી ઉત્તર કેલિફોર્નિયા લઇ જવામાં આવ્યો, જેને ત્યાં સ્વીકારવામાં ન આવ્યો. ત્યાંથી આ કચરો [[બેલિઝ]] લઇ જવામાં આવ્યો, જે ત્યાં પણ સ્વીકારાયો નહી. અંતે આ કચરો ન્યૂ યોર્ક પાછો લાવવામાં આવ્યો, જયાં તેને સળગાવીને નિકાલ કરવામાં આવ્યો. આ ઘટનાને કારણે મિડિયામાં કચરાના નિકાલ અને રિસાયક્લિંગ અંગે ખૂબ જ ઊગ્ર ચર્ચાઓ કરવામાં આવી. આ ઘટનાનો ઊલ્લેખ ઘણી વખત 1990ના દાયકાના રિસાયક્લિંગના &quot;હિસ્ટેરીયા&quot;ને પેદા કરવાના સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== કાયદો ==
=== પુરવઠો ===
[[File:Recycling can.JPG|thumb|કેલિફોર્નિયા સ્થિત હાફ મૂન બેની એક રિસાયકલ બિન]]

રિસાયક્લિંગનો કાર્યક્રમ ચાલુ રહી શકે તે માટે રિસાયકલ કરી શકાય તેવા પદાર્થોનો ખૂબ જ મોટો અને લાંબા સમય સુધી ચાલે તેવો સાતત્યપૂર્ણ પુરવઠો હોવો ખૂબ જ જરૂરી છે. આ પ્રકારના પુરવઠાના સર્જન માટે ત્રણ કાનૂની વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. રિસાયક્લિંગનું ફરજિયાત એકત્રીકરણ, કન્ટેઈનરને જમા કરાવવાનો કાયદો અને પ્રતિબંધને નકાર. ફરજિયાત એકત્રીકરણ શહેરોના રિસાયક્લિંગનું લક્ષ્યાંક નક્કી કરે છે, જેમાં સામાન્ય રીતે નક્કી કરેલી તારીખ સુધીમાં શહેરના કચરાનો નક્કી કરેલો ભાગ રિસાયક્લિંગમાં લઈ આવવો. આ લક્ષ્યાંકને પાર પાડવાની જવાબદારી શહેરની રહેલી છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;


કન્ટેઈનર ડિપોઝીટ કાયદામાં કાચ, પ્લાસ્ટિક અથવા તો ધાતુના કન્ટેઈનર (ડબ્બા) પાછા આપવાની સામે થોડા પ્રમાણમાં નાણાં પાછા આપવાનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારના કન્ટેઈનરમાં કોઇ વસ્તુ ખરીદવામાં આવે ત્યારે તેની કિંમતમાં સરચાર્જ ઊમેરવામાં આવે છે. જયારે ગ્રાહક આ કન્ટેઈનર કલેકશનના સ્થળે કન્ટેઈનર જમા કરાવે ત્યારે તે આ સરચાર્જની રકમ પાછી માંગી શકે છે. આ કાર્યક્રમ ઘણો સફળ રહ્યો છે અને કેટલીક વખત તો લગભગ 80% ટકા કન્ટેઈનર રિસાઈક્લિંગ માટે પરત આવે છે. આટલા સારા પરિણામ આવવા છતાં પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં ઊદ્યોગો અને ગ્રાહકો તરફથી આ પ્રકારના કાર્યક્રમ અંગે સ્થાનિક સરકાર સામે વિરોધ પ્રર્દિશત કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓનો ઉપયોગ વધારવાની ત્રીજી પદ્ધતિ છે તેલ, જૂની બેટરી, ટાયર તથા બગીચાના કચરા સહિતની વસ્તુઓના કચરા તરીકેને નિકાલ પર પ્રતિબંધ ફરમાવવો. આ વ્યવસ્થાનો એક ઊદ્દેશ પ્રતિબંધિત વસ્તુઓના નિકાલ માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા ઉભી કરવી. આ પ્રકારના રિસાયક્લિંગ માટેની પૂરતી [[સેવા]] ઉપલબ્ધ બની રહે તે જરી છે, અન્યથા આ પ્રકારનો પ્રતિબંધ ગેરકાયદે કચરો ઠાલવવાની પ્રવૃતિમાં વધારો કરાવશે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== સરકારી આદેશ મુજબની માગ ===
રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓની માગ વધે તેમજ જળવાઇ રહે તે માટે કાયદાનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના કાયદાની ચાર પદ્ધતિઓ અમલમાં છેઃ પુનઃ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વસ્તુઓના લઘુતમ ઉપયોગનો આદેશ, ઉપયોગના દર, ખરીદી, પુનઃઉપયોગ કરાયેલી વસ્તુઓનું લેબલિંગ.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વસ્તુઓના લઘુતમ ઉપયોગ અંગેના આદેશ અને ઉપયોગ દરને કારણે ઉત્પાદકને તેની કામગીરીમાં વસ્તુઓના પુનઃઉપયોગની ફરજ પાડવા દ્વારા માંગમાં સીધો જ વધારો થાય છે. વસ્તુઓના ઉપયોગના આદેશમાં એવી સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે છે કે કેટલીક નવી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં નિશ્ચિત પ્રમાણમાં વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે. વપરાશ દર વધારે સાનુકૂળ વિકલ્પ છેઃ આ વિકલ્પમાં ઉદ્યોગને પોતાનો લક્ષ્યાંક ગમે ત્યારે પૂરો કરવાની અથવા તો વેચાઇ શકે તેવી ક્રેડિટ સામે રિસાયક્લિંગ બદલવાની સુવિધા મળે છે. આ બંને પદ્ધતિઓનો વિરોધ કરનારાઓ રીપોર્ટીંગની જરૂરીયાતમાં થતા અનેકગણા વધારા તરફ ધ્યાન દોરતાં એવો દાવો કરે છે કે આ પ્રકારના નિયમો ઉદ્યોગો માટેની જરી સાનુકૂળતા છીનવી લે છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DeLong&quot;&gt;{{cite web
| url=http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html
| title=Regulatory Policy Center - PROPERTY MATTERS - James V. DeLong
| access-date=2008-02-28
| archive-date=2008-04-14
| archive-url=https://web.archive.org/web/20080414205905/http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;


સરકારોએ રિસાયક્લિંગની માગં વધારવા માટે &quot;ખરીદ નીતિ&quot;ઓ દ્વારા પોતાની [[ખરીદ શકિત]]નો ઉપયોગ કર્યો છે. આ નીતિઓમાં સરકાર રિસાયકલ કરેલી વસ્તુઓના ઉપયોગ માટે કેટલી નિશ્ચિત રકમ &quot;બાજુમાં રાખે&quot; છે અથવા તો જયારે રિસાયકલ કરવામાં આવેલી વસ્તુઓની ખરીદી કરવાની હોય ત્યારે &quot;કિંમત અગ્રતા&quot; કાર્યક્રમ મારફતે મોટું ભંડોળ પુરું પાડે છે. વધારાના નિયમનો કેટલાક નિશ્ચિત કિસ્સાઓને લક્ષ્યાંક બનાવે છેઃ દા.ત. [[અમેરિકા]]માં એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સીએ જયાં પણ શકય હોય ત્યાં રિસાયકલ કરેલા અથવા તો રિ-રિફાઈન્ડ કરેલા ઓઈલ, પેપર, ટાયર અને બિલ્ડિંગ અવાહકોનો ઉપયોગ કરવાનો આદેશ આપેલો છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; રીસાયકલ પ્રોડકટની માગ વધારવા માટેનું સરકારી નિયમન રીસાયકલ કરવામાં આવેલી વસ્તુઓના લેબલિંગ અંગેનું છે. જયારે ઉત્પાદકો માટે તેમના ઉત્પાદનોમાં (પેકેજિંગ સહિત) કેટલા પ્રમાણમાં વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે તેનું લેબલ લગાવવાનું ફરજિયાત બનાવવામાં આવે તો ગ્રાહક જાણી વિચારીને યોગ્ય પસંદગી કરી શકે છે. પૂરતા પ્રમાણમાં ખરીદ શકિત ધરાવતો ગ્રાહક પર્યાવરણની અંગે વધારે સભાન બનીને વિકલ્પની પસંદગી કરીને ઉત્પાદકને વધારે પ્રમાણમાં રીસાયકલ્ડ વસ્તુઓના ઉપયોગ માટે પ્રોત્સાહિત કરીને આડકતરી રીતે માંગમાં વધારો કરે છે. જો લેબલમાં વસ્તુઓને કયાં અને કઇ રીતે રીસાયકલ કરવામાં આવે છે તે અંગેની માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે તો આ પ્રકારનું સ્ટાન્ડર્ડાઈઝ રિસાયક્લિંગ લેબલગ રીયાકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓના પુરવઠા પર હકારાત્મક અસર પાડી શકે છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== પ્રક્રિયા ==
=== એકત્રીકરણ ===
[[File:DeutscheBahnRecycling20050814 CopyrightKaihsuTai Rotated.jpg|thumb|જર્મન રેલવે સ્ટેશન પરની એક રિસાયકલ બિન]]
સામાન્ય કચરામાંથી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણ માટે અનેકવિધ પદ્ધતિઓનો અમલ કરવામાં આવ્યો છે. આ પદ્ધતિઓ સામાન્ય લોકોની સગવડ અને સરકારની અનુકૂળતા અને ખર્ચના દાયરામાં રહીને કરવામાં આવે છે. સંગ્રહની મુખ્ય ત્રણ કક્ષા છેઃ &quot;ડ્રોપ-ઓફ સેન્ટર&quot;, &quot;બાય-બેક સેન્ટર&quot; અને &quot;કર્બસાઈડ કલેકશન&quot;.

ડ્રોપ-ઓફ સન્ટર્સમાં કચરો પેદા કરનારે આ વસ્તુઓને સ્થાપિત કે હરતાં ફરતાં મધ્યસ્થ સ્થાન અથવા તો પ્રોસેસગ પ્લાન્ટ સુધી લઇ જવી પડે છે. આ પદ્ધતિ સૌથી સરળ છે પરંતુ તેમાં રિસાયકલ કરવામાં આવતી વસ્તુઓનું એકત્રીકરણ ઓછું હોવા ઉપરાંત અનિશ્ચિત પણ હોય છે. બાય-બેક સેન્ટર્સ ડ્રોપ ઓફ સેન્ટર્સથી એ રીતે અલગ પડે છે કે તેમાં સાફ કરવામાં આવેલી રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓની ખરીદી કરવામાં આવે છે અને આ રીતે ઉપયોગ અને સાતત્યપૂર્ણ પુરવઠો પૂરો પાડવા માટે સ્પષ્ટ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. પ્રોસેસ બાદની સામગ્રીને વેચીને તેમાંથી નફો પણ મેળવી શકાય છે. બાય-બેક સેન્ટર્સને આર્થિક દ્રષ્ટિએ યોગ્ય બનાવવા માટે સરકારી સબસીડી જરી બને છે કારણકે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશન સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ એસોસિયેશન મુજબ એક ટન સામગ્રીના પ્રોસેસિંગ માટે 50 અમેરિકન ડોલરનો ખર્ચ થાય છે, જયારે તેના પુનઃ વેચાણથી માત્ર 30 અમેરિકન ડોલર મેળવી શકાય છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==== કર્બસાઈડ કલેક્શન (એકત્રીકરણ) ====
કર્બસાઈડ કલેકશનમાં ઘણી વિભિન્ન પદ્ધતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે, જે રીસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓને અલગ કરવાની અને તેની સફાઇની બાબતમાં અન્ય પદ્ધતિથી અલગ પડે છે. મુખ્ય કક્ષામાં મિશ્રિત કચરા, રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓના સંમીશ્રણ અને સ્થળ પર અલગ કરવાનો કરવાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કચરો ઉપાડવાનું કાર્ય કચરો એકત્રિત કરનાર વાહન દ્વારા કરવામાં આવે છે.


[[File:ACT recycling truck.jpg|thumb|ઓસ્ટ્રેલિયાના કેનબેરામાં એક રિસાયક્લિંગ ટ્રક રિસાયકલ બિનમાંથી સામગ્રી એકત્ર કરી રહી છે.]]
સ્પેકટ્રમના એક છેડે મિશ્રિત કચરો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે, જેમાં બાકીના કચરા સાથે મિકસ થયેલી હોય તેવી તમામ પ્રકારની રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓ એકત્ર કરવામાં આવે છે અને મધ્યસ્થ છટણી કેન્દ્ર પર તેમાંથી ઈચ્છીત વસ્તુઓ છૂટી પાડીને તેને સાફ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા મોટા પ્રમાણમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના સંગ્રહમાં પરીણમે છે, ખાસ કરીને કાગળ જે પુનઃઉપયોગમાં લેવા માટે ખૂબ જ ગંદા હોય છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયાના કેટલાક ફાયદા પણ છેઃ શહેરના વહીવટી તંત્રને અલગથી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણ વ્યવસ્થા માટે નાણાં ખર્ચવા પડતા નથી અને લોકોમાં આ અંગે શિક્ષણની પણ જરીયાત ઉભી થતી નથી. વસ્તુઓની છટણી મધ્યસ્થ કેન્દ્રમાં થતી હોવાને કારણે પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓમાં કરવો જરી ફેરફાર સરળતાથી થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મિશ્રિત અથવા તો સિંગલ-સ્ટ્રીમ સિસ્ટમમાં, પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓ એકસાથે જ હોય છે પરંતુ તેને બાકીના કચરાથી અલગ રાખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં એકત્રીકરણ બાદની સફાઇની જરૂરીયાતમાં ઘટાડો થાય છે પરંતુ તેના માટે કઇ વસ્તુઓને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેમ છે તે અંગે લોકજાગૃતિ હોવી ખૂબ જરૂરી છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;


અન્ય એક વૈકલ્પિક પદ્ધતિ છે સ્ત્રોત પર જ છટણી, જેમાં એકત્રીકરણ પહેલાં જ દરેક વસ્તુની સફાઇ કરીને છટણી કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિમાં એકત્રીકરણ બાદની છટણીની સૌથી ઓછી જરૂર ઉભી થાય છે. અને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓ શુદ્ધતમ સ્વપમાં પેદા થાય છે, પરંતુ દરેક સામગ્રી અલગ-અલગ રીતે એકત્ર કરવામાં આવતી હોવાને કારણે એકત્રીકરણની કામગીરીનો ખર્ચ વધી જાય છે. આ પદ્ધતિમાં લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટેનો બહોળો પ્રચાર-પ્રસાર કાર્યક્રમ જરૂરી બને છે, જે પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના પ્રદૂષણને રોકવા માટે સફળ થવો અનિવાર્ય છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મિશ્રિત કચરાના એકત્રીકરણની પદ્ધતિમાં છટણી માટેના ઊંચા ખર્ચનો સમાવેશ થતો હોવાથી સ્ત્રોત પરની છટણીની પદ્ધતિને વધારે પસંદગી આપવામાં આવે છે. જોકે, છટણીની ટેકનોલોજીમાં થયેલી પ્રગતિને કારણે ખર્ચમાં ઘણો ઘટાડો થયો છે - સ્ત્રોત પર છટણી કરવાની પદ્ધતિ અપનાવેલા ઘણાં વિસ્તારોએ હવે મિશ્રિત કચરાના એકત્રીકરણની પદ્ધતિ અપનાવી છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== છટણી ===
[[File:Glass and plastic recycling 065 ubt.JPG|thumb|250px|રિસાયક્લેબલ સામગ્રીની પ્રારંભિક છટણીઃ કાચ અને પ્લાસ્ટિક બોટલ (પોલેન્ડ)]]
પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને મિશ્રિત અવસ્થામાં એકત્ર કરીને મધ્યસ્થ એકત્રીકરણ સુવિધા કેન્દ્ર પર લઇ ગયા બાદ વિવિધ પ્રકારની સામગ્રીની છટણી કરવી પડે છે. આ પ્રક્રિયા ઘણાં તબક્કામાં કરવામાં આવે છે, જેમાંથી કેટલાક તબક્કામાં ઓટોમેટીક પ્રક્રિયાનો પણ સમાવેશ થાય છે જે એક ટ્રક જેટલા સામાનની છટણી માત્ર એકાદ કલાક જેટલા સમયમાં કરી શકે છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કેટલાક પ્લાન્ટમાં સામગ્રીની છટણી ઓટોમેટીક રીતે કરી શકાય છે, જેને સિંગલ-સ્ટ્રીમ રિસાયકલિંગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારના પ્લાન્ટ અસ્તિત્વ ધરાવતા હોય તેવા વિસ્તારોમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓમાં લગભગ ૩૦ ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો છે.&lt;ref&gt;સાયન્સડેઈલી. (2007). [http://www.sciencedaily.com/videos/2007/1002-recycling_without_sorting.htm રિસાયક્લિંગ વગર છટણીઃ એન્જિનયરોએ એવા રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટનું નિર્માણ કર્યું જેમાં છટણીની જરૂર રહેતી નથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080831095259/http://www.sciencedaily.com/videos/2007/1002-recycling_without_sorting.htm |date=2008-08-31 }}.&lt;/ref&gt;

સૌ પ્રથમ પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી સામગ્રીને મિશ્રિત અવસ્થામાં વાહનમાંથી ઉતારીને એક જ સ્તરમાં પથરાયેલા કન્વેયર બેલ્ટ પર મૂકવામાં આવે છે. આ તબક્કામાં કોરૂગેટેડ ફાયબરબોર્ડના મોટા ટુકડાઓ અને પ્લાસ્ટિકની થેલીઓને હાથે વિણીને દૂર કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેના કારણે મશીન જામ થઇ શકે છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ, ઓટોમેટિક મશીનરી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને તેના વજન પ્રમાણે હળવા વજનના કાગળ અને પ્લાસ્ટિકને વધારે વજન ધરાવતા કાચ અને ધાતુઓથી અલગ પાડે છે. કાર્ડબોર્ડને પેપરથી અલગ કરવામાં આવે છે અને સૌથી સામાન્ય ગણવામાં આવતા પ્લાસ્ટિક પીઇટી (#1) અને એચડીપીઇ (#2)ને એકત્ર કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની છટણી મોટાભાગે હાથથી કરવામાં આવે છે, પરંતુ કેટલાક છટણી કેન્દ્રોમાં તેને ઓટોમેટિક પણ બનાવવામાં આવી છેઃ સ્પેકટ્રોસ્કોપિક સ્કેનરનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારના કાગળ અને પ્લાસ્ટિકને તેની વેવલેન્થના આધારે અલગ કરવા માટે કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ દરેક પ્રકારની સામગ્રીને યોગ્ય એકત્રીકરણ ચેનલ તરફ મોકલવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

[[લોખંડ]], [[સ્ટીલ]] અને ટીન-પ્લેટેડ સ્ટીલના ડબાઓ &quot;(ટિન કેન)&quot; જેવી લોહ ધાતુઓને અલગ કરવા માટે પ્રબળ ચુંબકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બિનલોહયુકત ધાતુઓને અલગ કરવા માટે મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં ફરતું [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] એલ્યુમિનિયમના ડબામાં ઈલેકટ્રીક કરન્ટ પેદા કરે છે, જે ડબામાં મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટ પેદા કરે છે. આ મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટનો વિશાળ ચુંબકીય ક્ષેત્ર દ્વારા પ્રતિકાર થાય છે અને એલ્યુમિનિયમના ડબા અન્ય સામગ્રીથી અલગ થઇ જાય છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
અંતે, કાચને તેના વિવિધ કલર જેમ કે બદામી, લીલા વગેરેને આધારે હાથથી જ અલગ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== ખર્ચ-લાભ પૃથક્કરણ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;float:right;font-size:85%;margin-left:15px&quot;
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
|  + રિસાયક્લિંગની પર્યાવરણીય અસરો&lt;ref&gt;આ આંકડા {{cite book
 | last = The League of Women Voters
 | title = The Garbage Primer
 | publisher = Lyons &amp; Burford
 | year = 1993
 | location = New York
 | pages = 35–72
 | isbn = 1558218507}}માંથી લેવામાં આવ્યા છે, &quot;''ગાર્બેજ સોલ્યુશન્સ: એ પબ્લિક ઓફિસિયલ ગાઇડ ટુ રિસાયક્લિંગ એન્ડ અલ્ટરનેટિવ સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ ટેકનોલોજીસ,''  દર્શાવે છે. ''એનર્જી સેવિંગ્સ ફ્રોમ રિસાયક્લિંગ,''  જાન્યુઆરી/ફેબ્રુઆરી&amp;nbsp;1989માં દર્શાવ્યા મુજબ; અને વર્લ્ડવોચ 76 ''માઇનિંગ અર્બન વેસ્ટઃ પોટેન્શિયલ ફોર રિસાયક્લિંગ,''  એપ્રિલ 1987.&quot;&lt;/ref&gt;
|-
!દ્રવ્ય
!ઊર્જા બચત
!વાયુ પ્રદૂષણ બચત
|-
|  એલ્યુમિનિયમ 
|  95%&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economistrecycle&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
|  95%&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WasteOnline&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|  કાર્ડબોર્ડ (પૂંઠા) 
|  24 
|  —
|-
|  કાચ 
|  5-30% 
|  20%
|-
|  કાગળ 
|  40%&lt;ref name=&quot;economistrecycle&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
|  73%
|-
|  પ્લાસ્ટિક 
|  70%&lt;ref name=&quot;economistrecycle&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
|  —
|-
|  સ્ટીલ (પોલાદ) 
|  60%&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
|  —
|}

રિસાયક્લિંગ આર્થિક રીતે કાર્યક્ષમ છે કે નહીં તે અંગે વિવાદ છે. લેન્ડફીલ ખર્ચમાં ઘટાડો થતો હોવાને કારણે મહાનગરપાલિકાઓને રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામના અમલમાં ઘણીવાર નાણાકીય ફાયદો દેખાય છે.&lt;ref&gt;લાવી ડી. (2007). [http://www.springerlink.com/content/r461lju585760316/ મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો રિસાયક્લિંગ આર્થિક રીતે કાર્યક્ષમ છે?]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''એનવાયર્નમેન્ટલ મેનેજમેન્ટ'' .&lt;/ref&gt; [[ટેકનિકલ યુનિવર્સિટી ઓફ ડેન્માર્કે]] હાથ ધરેલા અભ્યારમાં એવું જાણવા મળ્યું કે 83 ટકા કિસ્સાઓમાં ઘરગથ્થુ કચરાના નિકાલમાં રિસાયક્લિંગ સૌથી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;{{cite news | title = The truth about recycling | date = June 7, 2007 | url = http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9249262 | publisher = ''The Economist''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economistrecycle&quot;&gt;{{cite news | title = The price of virtue | date = June 7, 2007 | url = http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9302727 | publisher = ''The Economist''}}&lt;/ref&gt; જો કે, ઈ.સ. 2004માં ડેનિશ એન્વાયરમેન્ટલ એસેસમેન્ટ ઈન્સ્ટીટ્યુટે એવું તારણ કાઢ્યું હતું કે, એલ્યુમિનિયમ સહીતના પીણાંના કન્ટેઈનરના નિકાલ માટે દહન (વૈજ્ઞાનિક ઢબે કચરો બાળવો) સૌથી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ હતી.&lt;ref name=&quot;Vigso2004&quot;&gt;{{cite journal | last = Vigso | first = Dorte | year = 2004 | title = Deposits on single use containers - a social cost-benefit analysis of the Danish deposit system for single use drink containers | journal = Waste Management &amp; Research | volume = 22 | issue = 6 | pages = 477 | doi = 10.1177/0734242X04049252 | url = http://wmr.sagepub.com/cgi/content/abstract/22/6/477 | pmid = 15666450 | access-date = 2010-07-15 | archive-date = 2009-01-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090131115635/http://wmr.sagepub.com/cgi/content/abstract/22/6/477 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;


નાણાકીય કાર્યક્ષમતા આર્થિક કાર્યક્ષમતાથી અલગ છે. રિસાયક્લિંગના આર્થિક પૃથક્કરણમાં અર્થશાસ્ત્રીઓ દ્વારા એકસટર્નાલીટીઝ (બાહ્યતત્વો) તરીકે ઓળખાવવામાં આવતા વ્યકિતને વ્યકિતગત વ્યવહાર બહાર થતા હોય તેવા કિંમત ના આંકી શકાય તેવા ખર્ચ અને ફાયદાનો સમાવેશ થાય છે. દા.ત. હવાના પ્રદૂષણમાં ઘટાડો અને ગ્રીનહાઉસ ગેસનો નિકાલ, લેન્ડફીલ સાઈટમાં જોખમી કચરામાં ઘટાડો, [[ઉર્જા]]ના વપરાશમાં ઘટાડો અને કચરા અને સંસાધનના વપરાશમાં ઘટાડો, જે પર્યાવરણને નુકસાન કરતી [[ખનન]] અને જંગલ કાપવાની પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો કરે છે. આશરે 4,000 જેટલા ખનિજોની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જેમાંથી 100 ખનિજોને સામાન્ય ગણવામાં આવ્યા છે, જયારે બીજા સકડો  ખનિજો અન્યની સરખામણીએ સામાન્ય ગણવામાં આવ્યા છે અને બાકીના ખનિજોને અલભ્ય માનવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://faculty.uml.edu/Nelson_Eby/89.215/Assignments/Mineral%20Identification.pdf મિનરલ્સ એન્ડ ફોરેન્સિક સાયન્સ]&quot; (PDF). [[યુનિવર્સિટી ઓફ મેસાચુશેટ્સ લોવેલ]], ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ, અર્થ, એન્ડ એટ્મોસ્ફેરિક સાયન્સ.&lt;/ref&gt; જો રિસાયક્લિંગ કરવામાં ન આવે તો [[કલાઈ]]નો ઉપયોગ 2037 સુધી કરી શકાય તેમ છે, [[ઈન્ડિયમ]] અને [[હાફિનયમ]] બંને 2017માં ખતમ થઇ જશે અને ટર્બિયમ તો 2012 પહેલાં જ નહીં હોય.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.newscientist.com/article/mg19426051.200-earths-natural-wealth-an-audit.html?page=1 અર્થ્સ નેચરલ વેલ્થ: એન ઓડિટ]&quot;. ન્યૂ સાયન્ટિસ્ટ્સ. મેં 23, 2007&lt;/ref&gt; એકસટર્નાલિટીઝને સમાવી લે તેવા ટેકસ અથવા સબસીડી જેવા મેકેનિઝમ વિના ભલે સમાજ પર તેનો ખર્ચ નાંખવામાં આવતો હોય તો પણ ઉદ્યોગો તેને નજરઅંદાજ કરશે. આ પ્રકારના બિન-નાણાકીય ફાયદાઓને આર્થિક રીતે સાંપ્રત બનાવવા માટે, હિતધારકો રિસાયકલ્ડ સામગ્રીની માગમાં વધારો થાય તે માટે કાનૂની પગલાં માટે માંગણી કરી રહ્યા છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી (ઈપીએ) એ રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરતાં જણાવ્યું છે કે રિસાયક્લિંગ માટેના પ્રયાસોથી 2005માં દેશના કાર્બન ઉત્સર્જનમાં 49 મિલિયન [[મેટ્રિક ટન]]નો ચોખ્ખો ઘટાડો નોંધાયો હતો.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt; યુનાઈટેડ કિંગડમમાં વેસ્ટ એન્ડ રીસોર્સિસ એકશન પ્રોગ્રામે જણાવ્યું હતું કે ગ્રેટ બિ્રટેનના રિસાયક્લિંગના પ્રયત્નોને પરિણામે દર CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ઉત્સર્જનમાં દર વર્ષે 10-15 મિલિયન ટનનો ઘટાડો થાય છે.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વધારે વસતિ ગીચતા ધરાવતા પ્રદેશોમાં મોટા પાયે ઉત્પાદનનો લાભ મળતો હોવાને કારણે આવા પ્રદેશોમાં રિસાયક્લિંગ વધારે કાર્યક્ષમ બને છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;


રિસાયક્લિંગને આર્થિક રીતે યોગ્ય અને પર્યાવરણીય રીતે કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે કેટલીક જરૂરીયાતો પૂરી કરવી જ રહી. આ જરૂરીયાતોમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો પૂરતો સ્ત્રોત, વેસ્ટ સ્ટ્રીમમાંથી આ સામગ્રીને અલગ કરી શકે તેવી વ્યવસ્થા, નજીકમાં એવું કારખાનું જે સામગ્રીને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકે અને પુનઃઉત્પાદિત વસ્તુઓની માગની શકયતાઓનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લી બે જરૂરીયાતોને ઘણી વખત નજર અંદાજ કરવામાં આવે છે - એકત્રિત સામગ્રીના ઉપયોગ માટે ઔદ્યોગિક બજાર અને ઉત્પાદિત વસ્તુઓ માટે ગ્રાહક બજાર આ બંને સિવાય રિસાયક્લિંગ અધુરું છે અને માત્ર એકત્રીકરણ જ છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ઘણાં અર્થશાસ્ત્રીઓ રિસાયક્લિંગ સેવા પૂરી પાડવા માટે સરકાર તરફથી પ્રમાણસરના હસ્તક્ષેપની તરફેણ કરે છે.  આ પ્રકારના વિચાર ધરાવતા અર્થશાસ્ત્રીઓ કદાચ પ્રોડકટના નિકાલને એકસટર્નાલિટીઝ તરીકે જુએ છે અને તેના પરીણામે એવી દલીલ કરે છે કે આ દ્વીધા ઉકેલવામાં સરકાર જ સૌથી વધારે સક્ષમ છે.  જોકે, મ્યુનિસિપલ રિસાયક્લિંગ અંગેના લેસીઝ ફેર વિચારો પ્રોડકટના નિકાલને ગ્રાહકો મૂલ્ય સમજતા હોય તેવી સર્વિસ તરીકે ઓળખાવે છે.  મુકત-બજારનો સિદ્ધાંત કદાચ ગ્રાહકોની પસંદગીને વધારે અનુકૂળ આવે કારણ કે નફો મેળવવા માંગતા વ્યવસાય સરકારની સરખામણીએ ઉચ્ચ ગુણવત્તા ધરાવતી વસ્તુઓ કે સેવા પૂરી પાડવામાં વધારે લાભ જુએ છે. વધુમાં અર્થશાસ્ત્રીઓ થોડી કે એક્સ્ટર્નાલિટીઝ વગરના કોઇ પણ બજારમાં સરકારની દરમિયાનગીરીની વિરોધમાં હંમેશા સલાહ આપે છે. &lt;ref&gt;ગુન્ટર, મેથ્યૂ. &quot;અર્થશાસ્ત્રીઓ ઘરેલુ અને મ્યુનિસિપલ રિસાયક્લિંગ અંગે કોઇ તારણ પર પહોંચ્યાં?&quot; (જાન્યુઆરી 2007). [http://econjwatch.org/issues/volume-4-number-1-january-2007 ]&lt;/ref&gt;

=== પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો વેપાર ===
[[File:Computer Recycling.JPG|thumb|ઓલિમ્પિયા, વોશિંગ્ટન, અમેરિકામાં એક પિકઅપ ઇવેન્ટ સમયે રિસાયક્લિંગ માટે એકત્ર કરાયેલા કમ્પ્યુટરો]]

કેટલાક દેશોમાં પ્રક્રિયા કરવામાં ન આવી હોય તેવી પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો વેપાર કરવામાં આવે છે. કેટલાક લોકોએ એવી પણ ફરિયાદ કરી છે કે અન્ય દેશોને વેચવામાં આવી હોય તેવી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો આખરે શેમાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હશે તે જાણી શકાતું નથી અને તેના પર પ્રક્રિયા કરીને વસ્તુના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગ કરવાને બદલે તેને લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબી દેવામાં આવતી હોય તેવી પણ શકયતા છે. એક અહેવાલ મુજબ, અમેરિકામાં પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવનારા કમ્પ્યુટરમાંથી 50થી 80 ટકા કમ્પ્યુટરનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી.&lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/tech/news/2002/02/25/computer-waste.htm ઘણો ઝેરી કમ્પ્યુટર કચરો ત્રીજા વિશ્વમાં પહોંચે છે]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://svtc.igc.org/media/articles/2002/time_march.htm |title=Environmental and health damage in China |access-date=2003-11-09 |archive-date=2003-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031109231707/http://svtc.igc.org/media/articles/2002/time_march.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ચીનમાં ગેરકાનૂની રીતે બિનઉપયોગી ચીજોની આયાત કરીને કામદારોના આરોગ્ય કે પર્યાવરણથી થતી હાનિને ધ્યાનમાં લીધા સિવાય માત્ર નાણાંકીય હિત માટે તેને પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. ચીનની સરકારે આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકયો હોવા છતાં સરકાર તેને નિર્મૂળ કરવામાં અસમર્થ રહી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cbc.ca/mrl3/23745/thenational/archive/ewaste-102208.wmv |title=ગેરકાયદે ડમ્પિંગ અને આરોગ્ય અને પર્યાવરણને નુકસાન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217063630/http://www.cbc.ca/mrl3/23745/thenational/archive/ewaste-102208.wmv |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઈ.સ. 2009માં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવા વસ્તુઓની કિંમતઓમાં સુધારો આવ્યો તે પહેલાં ઈ.સ. 2008માં તેમાં કડાકો બોલાયો હતો. ઈ.સ.2004-2008 દરમિયાન કાર્ડબોર્ડની સરેરાશ કિંમત 53 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન રહી હતી, જે ઘટીને 19 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન થઇ હતી, જે મે 2009માં 59 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી ઉછળી હતી. પેટ પ્લાસ્ટિકની સરેરાશ કિંમત 156 પાઉન્ડ પ્રતિથી ઘટીને 75 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી નીચે આવીને મે 2009માં 195 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી પહોંચી હતી.&lt;ref&gt;હોગ એમ. [http://www.ft.com/cms/s/0/feebdb2a-419d-11de-bdb7-00144feabdc0.html વેસ્ટ આઉટશાઇન્સ ગોલ્ડ એઝ પ્રાઇસિસ સર્જ]. ''ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ'' .{{Registration required}}&lt;/ref&gt; કેટલાક પ્રદેશો જેટલા પ્રમાણમાં બિનઉપયોગી સામગ્રીના વપરાશથી નવું ઉત્પાદન કરે છે તેના ઉપયોગ અને નિકાસમાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. આ પ્રકારની સમસ્યા મોટાભાગે કાચના કિસ્સામાં જોવા મળે છેઃ બ્રિટન અને અમેરિકા બંને લીલા રંગના કાચની વાઈનની બાટલીઓની મોટા પ્રમાણમાં આયાત કરે છે. આમાંથી મોટાભાગનો કાચ પુનઃઉત્પાદન માટે મોકલવામાં આવે છે, પરંતુ અમેરિકન મિડવેસ્ટમાં ફરી પ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન કરવામાં આવેલી કાચની બાટલીઓનો ઉપયોગ થઇ શકે તેટલા પ્રમાણમાં વાઈનનું ઉત્પાદન થતું નથી. વધારાના જથ્થાને બાંધકામ સામગ્રી તરીકે અથવા તો પછી સામાન્ય કચરા તરીકે નિકાલ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;


તેવી જ રીતે, વાયવ્ય અમેરિકાના પ્રદેશોને પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં આવેલાં છાપાંનું બજાર મેળવવામાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે અને તેના મુખ્ય કારણે આ પ્રદેશમાં આવેલી સંખ્યાબંધ પલ્પ મિલ્સ અને એશિયાના બજારોની નિકટતા ગણી શકાય. જોકે, અમેરિકાના બીજા પ્રદેશોમાં વપરાયેલી ન્યુઝપ્રિન્ટની માગમાં ઘણો જ ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે.&lt;ref name=&quot;gar&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અમેરિકાના કેટલાક રાજયોમાં રિસાયકલબેન્ક કાર્યક્રમ હેઠળ લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યામાં ઘટાડો કરવાના હેતુથી મ્યુનિસિપાલિટી પાસેથી નાણાં મેળવીને વસ્તુઓના પુનઃવપરાશ માટે લોકોને કૂપનથી ચૂકવણી કરવામાં આવે છે, કારણ કે લેન્ડફીલ સાઈટ માટેની જગ્યા ખરીદવી પડે છે. આ રાજયો સિંગલ સ્ટ્રીમ પ્રોસેસનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેમાં તમામ પ્રકારની સામગ્રીની છટણી સ્વયંસંચાલિત રીતે થાય છે.&lt;ref&gt;બોની ડીસિમોન. 2006). [http://www.nytimes.com/2006/02/21/business/businessspecial2/21recycle.html?_r=2&amp;amp;oref=slogin&amp;amp;oref=slogin રિવોર્ડિંગ રિસાયક્લર્સ, એન્ડ ફાઇન્ડિંગ ગોલ્ડ ઇન ધ ગાર્બેજ]. ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ.&lt;/ref&gt;

== વિવેચન ==
વસ્તુઓને પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લેવામાં સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે મોટા ભાગની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરતી વખતે તેની ડિઝાઈનમાં તેના પુનઃવપરાશને ધ્યાનમાં લેવાતો નથી. સસ્ટેઈનેબલ ડિઝાઈનના ખ્યાલનો ઉદ્દેશ આ સમસ્યાનો ઉકેલ છે અને આ ખ્યાલ પ્રથમ વખત આર્કિટેક્ટ વિલિયમ મેકડોનોફ અને કેમિસ્ટ માઈકલ બ્રૌગાર્ટના પુસ્તક &quot;''[[Cradle to Cradle: Remaking the Way We Make Things]]'' &quot;માં કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે ચૂકવ્યું હતું કે દરેક વસ્તુ (અને તેના માટે જરૂરી તમામ પેકેજિંગ )ની દરેક કોમ્પોનેન્ટ માટેની કલોઝ્ડ-લૂપ સાયકલની માપણી કરવામાં આવેલી હોવી જોઇએ - જ દર્શાવે કે [[જૈવિકવિઘટન]] કે વારંવારની પુનઃપ્રક્રિયા પછી દરેક કોમ્પોનેન્ટ પોતાની કુદરતી અવસ્થામાં પાછો ફરી શકશે કે નહીં.&lt;ref name=&quot;economisttruth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;


પર્યાવરણીય અર્થશાસ્ત્રની રીતે પ્રક્રિયામાં સમાવિષ્ટ તમામ પ્રકારના ખર્ચ અને ફાયદાઓ અંગેનું સંપૂર્ણ ચિત્ર મળી રહે તે અંગે ખાતરી કરવી જ રહી. દા.ત. ખાદ્યપદાર્થના પેકેજિંગમાં વાપરવામાં આવતા કાર્ડબોર્ડ પર પ્લાસ્ટિકની સરખામણીએ સરળતાથી પ્રક્રિયા કરીને તેને પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય છે, પરંતુ તેનું વજન વધારે હોવાને કારણે વહાણ દ્વારા પરિવહનમાં તે વધારે બગાડમાં પરિણમે છે.&lt;ref name=&quot;Tierney&quot;&gt;{{cite news
 | first = John
 | last = Tierney
 | title = Recycling Is Garbage
 | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=1
 | publisher = New York Times
 | location = New York
 | page = 3
 | date = June 30, 1996
 | access-date = 2008-02-28}}&lt;/ref&gt;

પુનઃપ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા ઘણા લોકપ્રિય મુદ્દાઓની ટીકા-ટીપ્પણી નીચે મુજબ છે.

===ઊર્જાની બચત===
રિસાયક્લિંગ દ્વારા [[ઊર્જા]]ની કેટલી બચત થાય છે તે અંગે પણ વિવાદ છે. એનર્જી ઈન્ફોર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન (ઈઆઈએ) તેની વેબસાઈટ પર જણાવે છે કે, &quot;નવા સામગ્રીની જગ્યાએ વપરાયેલા કાગળના ઉપયોગથી નવા કાગળનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે તો પેપર મિલ લગભગ 40 ટકા જેટલી ઊર્જાની બચત કરી શકે છે.&quot;&lt;ref&gt;એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન [http://www.eia.doe.gov/kids/energyfacts/saving/recycling/solidwaste/paperandglass.html#SavingEnergy રિસાયક્લિંગ પેપર અને કાચ]. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.&lt;/ref&gt; કેટલાક વિવેચકો એવી પણ દલીલ કરે છે કે સામગ્રીને પુનઃઉપયોગમાં લઇને નવી વસ્તુઓના ઉત્પાદનની પ્રક્રિયામાં આ સામગ્રીને પરંપરાગત લેન્ડફીલ સાઈટમાં નિકાલ કરવાની પ્રક્રિયા કરતાં વધારે પ્રમાણમાં ઊર્જા વપરાય છે. આ દલીલ પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણની કર્બસાઈડ એકત્રીકરણ પદ્ધતિને ધ્યાનમાં રાખીને આ દલીલ કરવામાં આવતી હોવાનું માની શકાય કારણ કે આ પદ્ધતિમાં સામગ્રીના એકત્રીકરણ માટે સામાન્ય કચરો લઇ જતી ટ્રક સિવાય અન્ય એક વેસ્ટ ટ્રકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જયારે રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારો વર્ગ જણાવે છે કે જયારે પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન સામગ્રી તરીકે વાપરવામાં કાગળને એકત્ર કરવામાં આવે છે ત્યારે લાકડા અથવા તો લોગિંગ ટ્રકનો ઉપયોગ તેમાંથી દૂર થાય છે.


કચરાના નિકાલમાં કેટલા પ્રમાણમાં ઊર્જાનો વપરાશ થાય છે કે ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે નિશ્ચિત આંક જાણવો ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. કેટલા પ્રમાણમાં ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે તેનો આધાર પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન સામગ્રી તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવનાર વસ્તુઓ અને સમગ્ર પ્રક્રિયાના પ્રકાર પર રહેલો છે. જયારે પુનઃપ્રક્રિયા દ્વારા [[એલ્યુમિનિયમ]]નું ઉત્પાદન કરવામાં આવે ત્યારે નવી સામગ્રીના ઉપયોગથી કરવામાં આવતા ઉત્પાદન કરતાં ઘણી ઓછી ઊર્જાનો વપરાશ થતો હોવાનું સ્વીકારાયું છે. ઈપીએ જણાવે છે કે, &quot;બોકસાઈટમાંથી કરવામાં આવતા એલ્યુમિનિયમના ઉત્પાદનની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના ડબા પર પુનઃપ્રક્રિયા કરવાથી લગભગ 95 ટકા જેટલી ઊર્જાની બચત થાય છે.&quot;&lt;ref&gt;એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 રિસાયક્લિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે અનેકવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927081802/http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 |date=2006-09-27 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.&lt;/ref&gt;


અર્થશાસ્ત્રી સ્ટીવન લેન્ડ્સબર્ગે એવું સૂચન કર્યું હતું કે લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યામાં થતા ઘટાડાનો એકમાત્ર લાભ રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયામાં થતા ઊર્જાના વપરાશ અને તેને પરીણામે થતાં પ્રદૂષણ કરતાં ઘણો ચઢિયાતો છે.&lt;ref name=&quot;landsburg&quot;&gt;લેન્ડસબર્ગ, સ્ટીવન એ.''ધ આર્મચેર ઇકોનોમિસ્ટ.''  પાનું 86.&lt;/ref&gt; જો કે અન્ય લોકોએ જીવનચક્રના આકરણી દ્વારા ગણતરી કરી છે કે ઝાડને વાવવા, તેનો માવો બનાવવા, તેના પર પ્રક્રિયા કરવા અને તેના પરિવહનમાં વપરાતા ઊર્જા અને પાણી કરતાં વપરાયેલા કાગળ પર પ્રક્રિયા કરીને તેમાંથી કાગળનું ફરી ઉત્પાદન કરવામાં ઓછા પાણી અને ઊર્જા વપરાય છે.&lt;ref&gt;સેલ્કી 116&lt;/ref&gt; પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન કરાયેલા કાગળના ઓછા વપરાશને કારણે ઉગાડવામાં આવેલા જંગલો આત્મનિર્ભર ન બને ત્યાં સુધી તેની જાણવણીમાં વધારાની ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે.


જાહેર નીતિના વિશ્લેષક જેમ્સ વી ડીલોન્ગ દર્શાવે છે કે રિસાયક્લિંગ પણ ઉત્પાદનની પ્રક્રિયા છે અને ઘણી પ્રક્રિયામાં ઊર્જાની બચત કરતાં વપરાશ વધારે થાય છે. ઊર્જાના વપરાશથી વધારે રિસાયક્લિંગમાં નકામી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં નાણાં અને શ્રમની પણ જરૂર પડતી હોવાનું તેમણે નાધ્યું છે. આ પ્રક્રિયા નૂતન કાચી સામગ્રીમાંથી કરવામાં આવતા ઉત્પાદન કરતાં વધારે કાર્યક્ષમ હોવી જોઇએ અને પરંપરાગત કચરાના નિકાલની પદ્ધતિ રિસાયક્લિંગ કરતાં વધારે શ્રેષ્ઠ ગણી શકાય.&lt;ref name=&quot;RPC&quot;&gt;રેગ્યુલેટરી પોલિસી સેન્ટર [http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html વેસ્ટિંગ અવે: મિસમેનેજિંગ મ્યુનિસિપલ સોલિડ વેસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414205905/http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html |date=2008-04-14 }}. સુધારો નવેમ્બર 4, 2006.&lt;/ref&gt;

===નાણાંની બચત===
રિસાયક્લિંગ દ્વારા થતી નાણાંની ખરેખર બચત રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામની કાર્યક્ષમતા પર આધારિત છે. ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ લોકલ સેલ્ફ-રિલાયન્સે એવી દલીલ કરી છે કે રીસાયકિલંગનો ખર્ચ લેન્ડફીલની ફી અને સમુદાય દ્વારા કરવામાં આવતા રિસાયકલના પ્રમાણ સહિતના ઘણાં પરીબળો પર રહેલો છે. જયારે સમુદાય તેના એકત્રીકરણના સમયપત્રક અને અથવા ટ્રકની વ્યવસ્થામાં પરીવર્તન કરીને નકામી વસ્તુઓની પરંપરાગત વ્યવસ્થામાં ઉમેરો કરવાને બદલે રિસાયક્લિંગને તેના વિકલ્પ તરીકે જોવાનું ચાલુ કરે ત્યારે જ સમુદાય રીસાયકિલંગ દ્વારા નાણાંની બચત કરી શકતો હોવાનું સંસ્થાએ નાધ્યું છે.&lt;ref&gt;વેસ્ટ ટુ વેલ્થ [http://www.ilsr.org/recycling/wrrs/fivemyths.html રિસાયક્લિંગ અંગે પાંચ સૌથી ખતરનાક માન્યતાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529062928/http://www.ilsr.org/recycling/wrrs/fivemyths.html |date=2009-05-29 }}. સુધારો ઓક્ટોબર 18, 2006.&lt;/ref&gt;


ઘણાં કિસ્સાઓમાં, પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદનમાં વાપરવામાં આવનારી સામગ્રીની કિંમત નવી કાચી સામગ્રી કરતાં વધી જાય છે. નવા પ્લાસ્ટિક રેઝિનની કિંમત પુનઃવપરાશમાં લેવાતા રેઝિન કરતાં 40 ટકા જેટલી ઓછી છે.&lt;ref&gt;યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જી [http://www.eia.doe.gov/kids/energyfacts/saving/recycling/solidwaste/plastics.html ઊર્જા-રિસાયક્લિંગ પ્લાસ્ટિક્સનું સંરક્ષણ]. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.&lt;/ref&gt; વધુમાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી (ઈપીએ)એ 15 જુલાઈથી 2 ઓગસ્ટ 1991 દરમિયાન શુદ્ધ કુલેટની કિંમતના અભ્યાસ બાદ શોધી કાઢ્યું કે ટનદીઠ સરેરાશ કિંમત 40-60 ડોલર હતી,&lt;ref&gt;એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/pubs/cok.pdf મેળવાયેલા કાચ માટેના બજારો]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.&lt;/ref&gt; જયારે યુએસજીએસનો અહેવાલ દર્શાવે છે કે 1993થી 1997 દરમિયાન કાચી સિલિકાની કિંમત ટન દીઠ 17.33 ડોલર અને 18.10 ડોલરની વચ્ચે હતી.&lt;ref&gt;યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીયોલોજિકલ સરવે [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silica/780398.pdf મિનરલ કોમોડિટી સમરીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531203302/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silica/780398.pdf |date=2010-05-31 }}. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.&lt;/ref&gt;


''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]''  માટેના 1996ના લેખમાં જહોન ટીર્નીએ દલીલ કરી હતી કે ન્યૂ યોર્ક સીટીના કચરાને લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબી દેવા કરતાં તેને રિસાયકલ કરવામાં વધારે નાણાંનો ખર્ચ થાય છે. ટીર્નીએ દલીલ કરી હતી કે રીસાયકિલંગની પ્રક્રિયામાં વધારાના કચરાના નિકાલ, તેની છટણી, ચકાસણી માટે વધારાના લોકો રોકવામાં આવે છે અને વસ્તુની ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં કરવામાં આવતો ખર્ચ વસ્તુના વેચાણથી થતાં નફા કરતાં વધારે હોવાને કારણે તેમાં ઘણી ફી વસુલવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=98638760 રિસાયક્લિંગ અચાનક મોંઘું થયું : એનપીઆર]&lt;/ref&gt; ટીર્નીએ તેની દલીલમાં સોલિટ વેસ્ટ એસોસિયેશન ઓફ નોર્થ અમેરિકા (એસડબલ્યુએએનએ) દ્વારા હાથ ધરાવામાં આવેલા અભ્યાસનો સંદર્ભ આપ્યો જેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, અભ્યાસમાં સાંકળવામાં આવેલા છ સમુદાયમાં માત્ર એક જ સમુદાય કર્બસાઈડ રિસાઈકલગ પ્રોગ્રામનો ઉપયોગ કરતો હતો અને કચરાને કમ્પોસ્ટ કરવાની અને કચરાથી ઊર્જા ઈન્સીનરેટરની કામગીરીને કારણે કચરાના નિકાલનો ખર્ચ વધી જતો હતો.&lt;ref name=&quot;A&quot;&gt;ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&amp;amp;sec=&amp;amp;spon=&amp;amp;partner=permalink&amp;amp;exprod=permalink રિસાયક્લિંગ... ][http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&amp;amp;sec=&amp;amp;spon=&amp;amp;partner=permalink&amp;amp;exprod=permalink ઇસ ગાર્બેજ (nytimes.com 30 જૂન 1996ના રોજ પ્રકાશિત)] [http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html રિસાયક્લિંગ... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413170217/http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html |date=2010-04-13 }}[http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html ઇસ ગાર્બેજ (લેખનું પુનઃપ્રકાશન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413170217/http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html |date=2010-04-13 }} [http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 રાસાયક્લિંગ... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929092546/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 |date=2007-09-29 }}[http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 ઇસ ગાર્બેજ (લેખનું પુનઃપ્રકાશન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929092546/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 |date=2007-09-29 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.&lt;/ref&gt;


ટર્નીએ એમ પણ દર્શાવ્યું હતું કે ભંગારની સામગ્રી માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમત તેને પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લેવા માટેનું પર્યાવરણીય મૂલ્ય છે. ભંગારના એલ્યુમિનિયમની કિંમત વધારે ચૂકવવામાં આવે છે કારણ કે નવા એલ્યુમિનિયમની સરખામણીએ તેમાં ભંગાર પર પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં ઓછી ઊર્જા વપરાય છે. 

===કામના સ્થળ પરની પરિસ્થિતિ===
વિવેચકો ઘણીવાર દલીલ કરે છે કે રિસાયક્લિંગના કારણે રોજગારીનું સર્જન થતું હશે, પરંતુ આ નવી તકોમાં વેતન ખૂબ જ ઓછું હોવા ઊપરાંત કામના સ્થળ પરની પરિસ્થિતિ ખૂબ જ કથળેલી હોય છે.&lt;ref&gt;હાર્ટલેન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યુટ [http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 રિયાક્લિંગઃ તે ન્યૂ યોર્કમાં ખરાબ વિચાર છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102252/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 |date=2007-09-29 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.&lt;/ref&gt;
આ પ્રકારની રોજગારીની તકો [[પરાણે કરવામાં આવતા કામ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં કામ માટે ચૂકવવા પડતા વેતન જેટલું પણ વળતર મળતું હોતું નથી.
પર્યાવરણ અંગેના કોઇ નિયંત્રણો અને અથવા કામદારોની સુરક્ષા અંગેની વ્યવસ્થા સિવાયના વિસ્તારોમાં, [[શિપબ્રેકિંગ]] જેવી રિસાયક્લિંગ જેવા વ્યવસાયમાં પરિસ્થિતિ કામદાર અને આજુબાજુના માનવ સમાજ એમ બંને માટે ખૂબ જ હાનિકારક હોય છે. 

રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારા લોકો વળતી દલીલ કરે છે કે સમાન પ્રમાણમાં શુદ્ધ સામગ્રી મેળવવા માટેના વ્યવસાયમાં ઉભી થતી રોજગારીની તકોમાં પરિસ્થિતિ રિસાયક્લિંગ કરતાં પણ ખરાબ હોય છે. લાકડું મેળવવા કે ખાણમાં કામ કરવું તે કાગળ કે ધાતુના રિસાયક્લિંગ કરતાં ઘણું વધારે જોખમી હોય છે.{{Citation needed|date=December 2008}}

===વૃક્ષ બચાવે છે===
[[અર્થશાસ્ત્રી]] [[સ્ટીવન લેન્ડ્સબર્ગે]] દાવો કર્યો છે કે પેપર રિસાયક્લિંગ ઝાડની સંખ્યામાં ઘટાડો કરે છે. તેણે દલીલ કરી છે કે પેપર કંપનીઓને તેમની માલિકીના જંગલોમાં ફરીથી ઝાડ ઊગાડવા માટે મોટી રાહતો આપવામાં આવતી હોવાને કારણે કાગળની વધારે પડતી માગ વધારે પ્રમાણમાં મોટા જંગલો પેદા કરે છે. બીજી બાજુ, કાગળની માગમાં ઘટાડો થતાં વાવવામાં આવતા જંગલોમાં ઘટાડો થાય છે.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;લેન્ડસબર્ગ, સ્ટીવન એ. ''ધ આર્મચેર ઇકોનોમિસ્ટ.''  પાનું 81.&lt;/ref&gt; આ પ્રકારની દલીલ તેમણે 1995માં ધ ફ્રી માર્કેટ માટેના લેખમાં કરી હતી.&lt;ref name=&quot;FM&quot;&gt;ધ ફ્રી માર્કેટ [http://www.mises.org/freemarket_detail.aspx?control=212 રિયાકલ ના કરોઃ તેને ફેંકી દો!]. સુધારો 4 નવેમ્બર 2006.&lt;/ref&gt;


જયારે ફોરેસ્ટિંગ કંપનીઓ ઝાડ કાપે છે ત્યારે તેની જગ્યાએ વધારે ઝાડ ઊગાડવામાં આવે છે. મોટાભાગના કાગળ ખાસ કાગળના ઊત્પાદન માટે જ ઊગાડવામાં આવતા પલ્પ ફોરેસ્ટ (માવો મળી શકે તેવા ઝાડના જંગલ)માંથી બનાવવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;RPC&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;A&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FM&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JWR&quot;&gt;જેવિશ વર્લ્ડ રિવ્યૂ [http://www.jewishworldreview.com/cols/hart110599.asp રિસાયક્લિંગનો બગાડ]. સુધારો 4 નવેમ્બર 2006.&lt;/ref&gt; જો કે, ઘણાં [[પર્યાવરણવાદી]]ઓએ ધ્યાન દોર્યું છે કે આ પ્રકારના ફાર્મ ફોરેસ્ટ (ઊગાડવામાં આવેલા જંગલો) કુદરતી જંગલો કરતાં ઘણી રીતે ઊતરતી કક્ષાના હોય છે. ફાર્મ ફોરેસ્ટ કુદરતી જંગલો જેટલાં ઝડપથી જમીન સાથે ચોટી જતાં નથી, તેના કારણે મોટા પ્રમાણમાં જમીનનું ધોવાણ થાય છે અને ઘણી વાર નાના ઝાડ અને ઓછી વન્ય-જીવ જૈવિવિવિધતા ધરાવતા વિસ્તારમાં પણ કુદરતી જંગલની સરખામણીએ મોટા પ્રમાણમાં [[ખાતર]]ની જરૂર પડતી હોય છે.&lt;ref name=&quot;baird&quot;&gt;બૈર્ડ, કોલિન (2004) ''એનવાયર્નમેન્ટલ કેમિસ્ટ્રી''  (3જી આવૃત્તિ) ડબલ્યુ. એચ. ફ્રીમેન ISBN 0-7167-4877-0&lt;/ref&gt; વધુમાં, નવા રોપવામાં આવેલા ઝાડ કાપવામાં આવેલા ઝાડ જેટલા મોટા હોતા નથી અને જયારે રોપાને ગણતરીમાં લઇને દલીલ કરવામાં આવતી હોય કે કાગળની માગમાં વધારો થતાં જંગલોમાં વધારો થાય છે તો તે દલીલ ગળે ઊતરે તેમ નથી.


પેપર રિસાયક્લિંગને વિષુવવૃત્તીય જંગલોના બચાવ સાથે જોડીને ગેરસમજ ઉભી કરવી જોઇએ નહીં. ઘણાં લોકોમાં એવો ખોટો ખ્યાલ હોય છે કે કાગળના ઊત્પાદન માટે વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશના વરસાદી જંગલોનો નાશ કરવામાં આવે છે કારણ કે કાગળના ઉત્પાદનમાં ભાગ્યે જ વિષુવવૃત્તીય પ્રકારના ઝાડનો ઊપયોગ કરવામાં આવે છે. જંગલોનો નાશ વધતી જતી વસતિને કારણે ખેતી કે બાંધકામ માટે જમીનની માગને કારણે થાય છે. તેથી પેપર રિસાયક્લિંગથી લાકડાની માગમાં ઘટાડો થતો હોવા છતાં તેના કારણે વરસાદી જંગલોને મોટો ફાયદો થતો નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/faq.htm|title=All About Paper|publisher=[[Paper University]]|access-date=2009-02-12|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510055250/http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/faq.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===સંભવિત આવક નુકસાન અને સામાજિક ખર્ચ===
વિશ્વના કેટલાક સમૃદ્ધ અને ઘણાં ઓછા સમૃદ્ધ દેશમાં રીસાકલગનો વ્યવસાય પરંરાગત રીતે [[કારુન્ગ ગુની]], ઝબાલીન, ધ રેગ એન્ડ બોન મેન, કચરો વીણનારા અને ભંગારીયા જેવા ગરીબ લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. કાયદા અથવા તો [[મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદનના ધોરણે]] નફાકારક બની શકે તેવી મોટી રિસાયક્લિંગ સંસ્થાના નિર્માણથી&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nrdc.org/cities/recycling/recyc/appenda.asp |title=એનઆરડીસી: ફેંકી દેવા જેટલું ઉત્તમ- એપેન્ડિક્સ એ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124024350/http://www.nrdc.org/cities/recycling/recyc/appenda.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/police/stations/ParkStation/2007/07feb08%20park%20newsletter.pdf |title=મિશન પોલીસ સ્ટેશન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2007-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915081514/http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/police/stations/ParkStation/2007/07feb08%20park%20newsletter.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ગરીબ લોકો રિસાયક્લિંગના અને[પુનઃઉત્પાદનના વ્યવસાયમાંથી બહાર ધકેલાઈ જાય તેવી શકયતા વધારે છે. ગરીબ લોકોને થનારી આ ખોટને ભરપાઈ કરવા માટે સમાજને ગરીબોને સહાયરૂપ બનવા માટે સામાજિક કાર્યક્રમોના વધારાના સ્વપનું નિર્માણ કરવાની જરૂર પડશે&lt;ref&gt;પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન અંગે અહેવાલ&lt;/ref&gt;. બ્રોકન વિન્ડોની પરીકથાની જેમ ગરીબોને ચોખ્ખી ખોટ છે અને સમગ્ર સમાજે રિસાયક્લિંગને કાયદાના માધ્યમથી કા ત્રિમ રીતે નફાકારક બનાવવી પડશે. 

રિસાયક્લિંગ કરતાં ગરીબ લોકોને થનારી ખોટની સમખામણીએ દેશ તરફથી મળતી સામાજિક સહોય ઓછી હોવાની શકયતાથી ગરીબ લોકો મોટી રિસાયક્લિંગ સંસ્થાઓ સાથે સંઘર્ષમાં આવે તેવી પ્રબળ શકયતા છે.&lt;ref&gt;[http://www.zwire.com/site/news.cfm?newsid=16878461&amp;amp;BRD=1698&amp;amp;PAG=461&amp;amp;dept_id=21849&amp;amp;rfi=6 ધ ન્યૂઝ હેરાલ્ડ- સ્ક્રેપ મેટલ એ સ્ટીલ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92705125 વિસ્તારને આરક્ષિત કરવા કરતા રિસાયક્લિંગ બિન પર દરોડા મોંઘા : એનપીઆર]&lt;/ref&gt; અર્થાત ઓછા લોકો એ નક્કી કરી શકે કે કેટલોક કચરો રીસાયકલ કરવાને બદલે તેના વર્તમાન સ્વપમાં વધારે ર્આિથક લાભ સાથે પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય છે. કેટલીક વસ્તુઓના રિસાયક્લિંગ બાબતમાં રિસાયક્લિંગ સાથે સંકળાયેલા ગરીબોની કાર્યક્ષમતા વધારે સારી હોય છે કારણ કે કચરા તરીકે ઓળવામાં આવતી વસ્તુઓ પર વ્યકિતગત રીતે લોકોનું જ્ઞાન વધારે સારું હોય છે.&lt;ref&gt;પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન પર અહેવાલ&lt;/ref&gt; ઈલેકટ્રોનિક અને કમ્પ્યુટર વેસ્ટ મજૂરલક્ષી ઓછા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા કચરામાં સ્થાન ધરાવે છે. કચરામાં ગણના થતી આ પ્રકારની વસ્તુઓ ચાલુ હાલતમાં હોવાથી અને ગરીબોને તેની સૌથી વધારે જરૂર હોવાને કારણે તેઓ તેને મોટા રીસાયકલર કરતાં વધારે સારી રીતે વેચાણ કરી શકે છે કે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારા ઘણાં લોકો માને છે કે લેસીઝ-ફેર પ્રકારનું આ વ્યકિતઆધારીત રિસાયક્લિંગ તમામ સમાજની રિસાયક્લિંગ જરીયાતોને પૂરી કરી શકતું નથી. તેથી તે ઓર્ગેનાઈઝ્ડ રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામની જરીયાતને નકારી શકે નહીં.&lt;ref&gt;પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન પર અહેવાલ&lt;/ref&gt;. ઘણી સ્થાનિક સરકારો ગરીબ લોકો દ્વારા કરવામાં આવતી રિસાયક્લિંગની પ્રવૃત્તિને સમૃદ્ધિ પર દાગ સમાન ગણે છે.

===ન્યૂઝપ્રિન્ટ===
રિસાયકલ કરેલા રેસાઓમાંથી ઉત્પાદન કરવામાં આવતી [[ન્યૂઝપ્રિન્ટ]]ના વિશ્વસ્તરે થતા ઉત્પાદનના ટકાની એક ટોચ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવેલી છે. સૌથી મહત્ત્વની ટોચ મર્યાદા તો રિસાયક્લિંગના સ્વપે જ લાદેલી છે. કેટલાક રેસાઓ તો રીસાકલ કરવામાં આવેલા પલ્પની મીલમાં જતા જ તેની પ્રક્રિયાની બિનકાર્યક્ષમતાને કારણે નષ્ટ થઇ જાય છે. ફ્રેન્ડ્સ ઓફ ધ અર્થના યુકે ચેપ્ટની વેબસાઈટ અનુસાર રેસાઓને થતા નુકસાનને કારણે લાકડાના રેસાઓને માત્ર પાંચ જ વાર રીસાયકલ કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foe.co.uk/resource/briefings/paper_recycling.html |title=પૃથ્વીના મિત્રો |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529034114/http://www.foe.co.uk/resource/briefings/paper_recycling.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેથી વિશ્વમાં દરવર્ષે વપરાતી ન્યૂઝપ્રિન્ટનો જથ્થો નષ્ટ થયેલા રેસાઓના પ્રમાણમાં ન ઘટે ત્યાં સુધી, વ્યકિતગત રીતે ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો 100 ટકા રીસાયકલ ફાયબર વાપરે તો નવા ફાયબરની કેટલાક અંશે જરૂર પડે જ. 

ઉપરાંત, ઘરગથ્થુ વપરાશ અથવા તો ઔદ્યોગિક વપરાશ અથવા લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબાઈ જતા હોવાને કારણે ઘણાં જૂના છાપાં રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ સુધી પહાચી શકતા નથી. રિસાયકલનો દર (ર્વાિષક ન્યૂઝપ્રિન્ટનો વપરાશનો દર  જે તે સમયે રીસાયકલ કરવાં આવ્યો હતો) દરેક દેશમાં અને દેશમાં પણ શહેરની સરખામણીએ ગ્રામ્ય વિસ્તાર અને શહેર પ્રમાણે અલગ-અલગ હોય છે. ધ અમેરિકન ફોરેસ્ટ એન્ડ પેપર એસોસીયેશનના અંદાજ પ્રમાણે 2006માં ઉત્તર અમેરીકામાં ઉત્પાદન કરવામાં આવેલી 72 ટકા ન્યૂઝપ્રિન્ટ ફરીથી ઉપયોગમાં લેવા અથવા નિકાસ કરવા માટે પાછી મેળવવામાં આવી હતી,  જેમાંથી 58 ટકા પેપર કે પેપરબોર્ડ મિલમાં પુનઃઉપયોગ માટે પાછી ગઇ હતી, 16 ટકાનો ઉપયોગ મોલ્ડેડ પલ્પ મિલ્સમાં (ઈંડાના કાર્ટન સહિતની વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં ) કરવામાં આવ્યો હતો અને બાકીની વિદેશમાં મોકલવામાં આવી હતી. એએફપીએના અંદાજ મુજબ ઉત્તર અમેરિકાની પેપર કે પેપરબોર્ડ મિલ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલી ન્યૂઝપ્રિન્ટનો ત્રીજો ભાગ ન્યૂઝપ્રિન્ટના ઉત્પાદનમાં પાછો ગયો હતો.
રિસાયકલ દરમાં સમયની સાથે પણ ફેરફાર આવી શકે છે કારણ કે બજારમાં જૂનાં છાપાં માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમતમાં ઘણો વધારો-ઘટાડો જોવા મળે છે.  દા.ત. તાજેતરના વર્ષોમાં ચીન અમેરીકા અને અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવેલા રિસાયકલ કરેલા રેસાઓના મોટા જથ્થાનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ પ્રકારના પેપર અને પેકેજિંગના ઉત્પાદક તરીકે વિકસી રહ્યું છે ત્યારે તેની જૂના છાપાંઓની માગ વિશ્વના રિસાયકલ કરેલા રેસાઓની કિંમત પર પ્રભાવ પાડવા જેટલી મજબૂત બની છે. રિસાયકલ કરેલા રેસાઓની ઊંચી કિંમત લેન્ડફીલ સાઈટનો જથ્થો ઘટાડવા માટેના લક્ષ્યને પૂરા કરવામા સારા સમાચાર કહી શકાય પરંતુ તેના કારણે રિસાયકલ કરેલા રેસાઓનો ઉપયોગ કરતી ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલની નફાકારતા પર તેની અવળી અસર પડે છે.

કિંમત ઉપરાંત ઉચ્ચતમ ઝડપ ધરાવતા આધુનિક ન્યૂઝપ્રિન્ટ મશીન અને આધુનિક ન્યૂઝપેપર પ્રિન્ટગ પ્રેસ એમ બંને પણ ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલની રેસાઓની પસંદગીમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. ઉદ્યોગની માહિતી આપતા ગ્રૂપ આરઆઈએસઆઈ ઈન્ક અનુસાર અમેરિકામાં 1400 મીટર પ્રતિ મિનિટથી કામ કરતાં જયારે વિશ્વના નવા મશીનો (ચીનમાં તાજેતરમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવનારા મશીનો સહિત) લગભગ 1800 મીટર પ્રતિ મિનિટની ઝડપે કામ કરે છે. આધુનિક ન્યૂઝપેપર પ્રેસ કલાકની 90000 કોપીની ઝડપે કામ કરે છે (પ્રકાશન ઉદ્યોગના એસોસિયેશન આઈએફઆરએ મુજબ), જયારે કેટલાક મશીન કલાકના એક લાખ કોપીની ઝડપે પણ પહોંચી ગયા છે. 

પેપરનું ઉત્પાદન કરતાં મશીનો અને પ્રિન્ટગ કરતાં મશીનો એમ બંને આટલી ઊંચી ઝડપે કાર્ય કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોવાને કારણે કાગળ મજબૂત હોવો જોઈએ તેના પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. વિશ્વમાં એવી ઘણી બધી ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો છે જે 100 ટકા રિસાયકલ કરેલા રેસાઓનો ઉપયોગ કરીને પણ વ્યાપારીક દૃષ્ટિએ સ્વીકાૃત ન્યૂઝપ્રિન્ટનું ઉત્પાદન કરે છે. જો કે, આ મિલના સંચાલકો કચરાની શુદ્ધતા અંગે ચોકસાઈ રાખીને ઓછામાં ઓછા દૂષિત થયેલા કચરા ઉપરાંત શકય હોય ત્યાં સુધી લાંબા રેસાઓ ધરાવતી ન્યૂઝપ્રિન્ટ ધરાવતા હોય કચરાની પસંદગી કરે છે નવી ન્યૂઝપ્રિન્ટ લાંબા રેસા ધરાવતા સ્પ્રૂસ, ફર, બોલસમ અને પાઈન સહિતના પોચું લાકડું ધરાવતા ઝાડમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જયારે કેટલાક પેપર અને પેપરબોર્ડનું ઉત્પાદન ટૂંકારેસા ધરાવતા કઠણ લાકડું ધરાવતા વાૃક્ષોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો જૂનાં છાપાઓ અને મેગેઝિનના મિશ્રણને અન્ય પ્રકારના કાગળ કરતાં વિશેષ પસંદગી આપે છે. અમેરિકન મ્યુનિસિપાલિટીઓ તાજેતરમાં સિંગલસ્ટ્રીમ રિસાયક્લિંગ તરફ વળી હોવાને કારણે મિલોને પલ્પ બનવવા માટે શુદ્ધ કરેલી યોગ્ય સામગ્રી ખરીદવા માટે વધારે નાણાં ખર્ચવા પડે છે.

===અમેરિકામાં પરિસ્થિતિ===
[[જહોન ટીર્ની]]એ 1996માં ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]''  માટેના લેખમાં દાવો કર્યો હતો કે સરકારી આદેશ પ્રમાણેનું રિસાયક્લિંગ સ્ત્રોત બચાવવા કરતાં તેને વધારે વેડફે છે.&lt;ref name=&quot;Tierney&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  આ લેખના મુખ્ય અંશો નીચે મુજબ છે.

* એલ્યુમિનિયમનો ભંગારના જથ્થા સહિતના કિસ્સાઓમાં જયાં રિસાયક્લિંગથી સ્ત્રોતની ખરેખર બચત થાય છે તેની બજાર કિંમત પર અસર દેખાય છે અને પોતાની મેળે જ રિસાયક્લિંગ થવા લાગે છે. આમ, સરકારની આદેશની કોઇ જરૂર નથી.
* કચરો આપવાની સામે વળતરની યોજનાનો સ્વીકાર કરવાથી લોકોને કઈ વસ્તુઓ રિસાયકલ કરવામાં ઉપયોગ કરી શકાય છે તે શોધી કાઢવામાં પ્રોત્સાહન મળશે અને રિસાયક્લિંગ માટેના કાયદાની કોઇ જરૂર નહીં પડે. આ યોજનાને કેટલાક પર્યાવરણવાદી જૂથોએ પણ ટેકો આપ્યો છે.
* ઝાડ ઉગાડવા સાથે સંકળાયેલા ખેડૂતો તેઓ કાપે છે તેના કરતાં વધારે ઝાડ રોપે છે.
* કચરાને લેન્ડફીલ સાઈડમાં લઈ જવા કરતાં સરકારી આદેશ મુજબના રિસાયક્લિંગમાં વધારે ખર્ચ થાય છે.
* લેન્ડફીલ સાઈટ ધરાવતા કેટલાક નાના શહેરો મોટા શહેરો અને રાજયોમાંથી કચરો આયાત કરવાથી ખુશ છે કારણ કે તેના કારણે વધારે પ્રમાણમાં રોજગારીનું સર્જન થાય છે અને ટેકસની આવક પણ મળે છે.
* આજના યુગની લેન્ડફીલ સાઈટ્સ ભૂતકાળની સરખામણીએ વધારે ચોખ્ખી અને સુરક્ષિત છે અને તેમાથી લીકેજ કે પ્રદૂષણની શકયતાઓ ઓછી છે.
* રિસાયક્લિંગથી બચતી ઉર્જા કરતાં [[ઈન્સીનરેટર]] વધારે ઉર્જા પેદા કરે છે. વધુમાં, કેટલીક વસ્તુઓ જેમ કે ગ્લોસી પેપર રિસાયકલ કરી શકાતા નથી અને તેને ઉર્જા મેળવવા માટે બાળી દેવા એ વધારે સારો વિકલ્પ છે.
* અમેરિકામાં લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યા ખૂટી પડશે તેવા દાવા અંગે ટીર્નીએ લખ્યું છે કે, વોશિંગ્ટનના સ્પોકોનમાં આવેલી ગોન્ઝગા યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી એ કલાર્ક વાઈમેનની ગણતરી અનુસાર જો અમેરિકા વર્તમાન દરે 1000 વર્ષ સુધી કચરો પેદા કરવાનું ચાલુ રાખે અને આ તમામ કરચરો ઊંડી લેન્ડફીલ સાઈટમાં નાંખવામાં આવે{{convert|100|yd|m}} તો વર્ષ 3000 સુધી દેશના તમામ કચરાનો ઢગલો દરેક સાઈડ પર માત્ર એક જ ચાર રસ્તા જેટલી જગ્યા ભરાશે.{{convert|35|mi|km}} તેની અમેરિકા જેવડા મોટા દેશ પર ખાસ અસર થાય તેમ લાગતું નથી.  પર્યાવરણવાદીઓએ સોલર પેનલના રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉપયોગ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં સૂચવવામાં આવેલી જમીનના માત્ર પાંચ જ ટકા જગ્યા આ કચરો રોકશે. મિલેનિયલ લેન્ડફીલ સાઈટ હાલમાં કોન્ટિનેન્ટલ અમેરિકામાં પશુઓને ચરવા માટે ઉપલબ્ધ જમીનના દસમા ભાગના માત્ર એક જ ટકા જમીન રોકશે. તેમ છતાં પણ જો આટલી નાનકડી જગ્યા ગુમાવવાનો આપને રંજ થયો હોય{{convert|35|mi|km|adj=on}} તો યાદ રાખો કે આ નુકસાન પણ માત્ર થોડા સમય પુરતું હશે. આખરે, અગાઉની લેન્ડફીલ સાઈટની જેમ, કચરાનો આ ઢગલો લીલાછમ ઘાસથી છવાઇ જશે અને પાર્કલેન્ડની નાની આવૃત્તિ બનશે.{{convert|150000|sqmi|km2}}


ટીર્નીના આ લેખની એન્વાયરમેન્ટલ ડિફેન્સ ફંડે આકરી ટીકા કરતાં નાધ્યું કે, આ લેખમાં રિસાયક્લિંગની સામે સખત સૈદ્ધાંતિક વિરોધ ધરાવતા કન્સલ્ટન્ટ્સ અને વિચારકોના ગ્રૂપ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતી અને અભિપ્રાયો પર આધાર રાખવામાં આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;edf&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.edf.org/documents/611_ACF17F.htm|title=Anti-Recycling Myths|date=July 16, 1996|author=Richard A. Dension, Ph.D.|coauthor=John F. Ruston|publisher=Environmental Defense Fund|access-date=જુલાઈ 15, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130110918/http://www.edf.org/documents/611_ACF17F.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2003માં [[કેલિફોર્નિયાના સાન્ટા કલેરીટા]] શહેર લેન્ડફીલ સાઈટમાં કચરો લઇ જવા માટે ટન દીઠ 28 ડોલર ચૂકવતું હતું. ત્યારબાદ આ શહેરે ફરજિયાત રીતે ડાયપર રિસાયક્લિંગ કાર્યક્રમ હાથ ધર્યો જેમાં ટનદીઠ 1800 ડોલરનો ખર્ચ થતો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.freeliberal.com/archives/000001.html કેલિફોર્નિયામાં ડાયપર રિસાયક્લિંગ] ધ ફ્રી લિબરલ, સપ્ટેમ્બર 8, 2003&lt;/ref&gt; [[ડ્યુક યુનિવર્સિટી]]ના પોલિટીકલ સાયન્સ વિભાગના અધ્યક્ષ માઈકલ મુન્ગરે 2007માં એક લેખમાં લખ્યું હતું કે &quot;...જો રિસાયક્લિંગ નવી સામગ્રી કરતાં વધારે ખર્ચાળ હોય તો તે કાર્યક્ષમ બને તેવી શકયતા રહેતી નથી... કોઈપણ વસ્તુ સ્ત્રોત... કે માત્ર કચરો છે તે નક્કી કરવા માટેની સરળ પરીક્ષા છે...  જો કોઈ વ્યકિત કોઈ વસ્તુના બદલામાં નાણાં ચૂકવવા તૈયાર હોય તો તે સ્ત્રોત છે...  પરંતુ તે વસ્તુના નિકાલ માટે તમારે નાણાં ચૂકવવા પડતા હોય તો તે કચરો છે.&quot;&lt;ref&gt;[http://econlib.org/library/Columns/y2007/Mungerrecycling.html &quot;વૈશ્વિક રીતે વિચારો, અતાર્કિક રીતે વર્તો: રિસાયક્લિંગ]&lt;/ref&gt; [[કેટો ઈન્સ્ટિટ્યુટ]]ના કુદરતી સ્ત્રોત અભ્યાસના ડિરેકટર જેરી ટેલરે 2002માં ધ હાર્ટલેન્ડ ઈન્સ્ટિટ્યુટ માટેના એક લેખમાં લખ્યું હતું કે, &quot;દા.ત. જો નવા પ્લાસ્ટિકને બજારમાં વેચાણ માટે મૂકવામાં ઠ કિંમત લાગતી હોય, પરંતુ ફરીથી વપરાશમાં લેવાયેલા પ્લાસ્ટિકને બજારમાં મૂકવામાં 10ઠ ખર્ચ થાય તો આપણે એવા તારણ પર આવી શકીએ કે પ્લાસ્ટિકના રિસાયક્લિંગ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા સ્ત્રોતની ભંગારમાંથી બનાવવામાં આવતા પ્લાસ્ટિકની સરખામણીએ 10 ગણી અછત છે. અને રિસાયક્લિંગ સ્ત્રોતના બચાવા અંગેની પ્રવૃત્તિ હોવાને કારણે આ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં રિસાયક્લિંગને ફરજિયાત બનાવવું સ્ત્રોતને ફાયદા કરતાં વધારે નુકસાન કરશે.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 રિસાયક્લિંગ: તે ન્યૂ યોર્કમાં ખરાબ વિચાર છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102252/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 |date=2007-09-29 }} ધ હાર્ટલેન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યુટ, મે 1, 2002&lt;/ref&gt; 2002માં [[ડબલ્યુએનવાયસી]]ના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ન્યૂ યોર્ક શહેરના રહેવાસીઓ દ્વારા રિસાયક્લિંગ માટે અલગ કરવામાં આવેલો લગભગ 40 ટકા કચરો અંતે તો લેન્ડફીલ સાઈટમાં જ જાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.wnyc.org/news/articles/38735 રિસાયક્લિંબ બચાવવા અંગે સિટી કાઉન્સિલે સુનાવણી યોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302105210/http://www.wnyc.org/news/articles/38735 |date=2009-03-02 }}, ડબલ્યુએનવાયસી, એપ્રિલ 18, 2002&lt;/ref&gt;

== રિસાયકલ કરી શકાય તેવી સામાન્ય સામગ્રી ==
ઘણી વસ્તુઓને રિસાયકલ કરી શકાય છે, પરંતુ દરેક માટે અલગ-અલગ પ્રકારની તકનિકની જર પડે છે.

=== કોન્ક્રિટ અને છારોડી ===
[[File:Concreteblocks.jpg|thumb|કોંક્રીટ બ્લોક્સ]]
બાંધકામ તોડીને સાઈટ પરથી એકઠા કરવામાં આવેલા [[મિશ્ર]] કોન્ક્રિટને ડામર, ઈંટ, ધૂળ અને પથ્થર એમ તમામ વસ્તુઓને એક સાથે ભૂકો કરવા માટે [[ક્રશિંગ મશીન]]માં નાંખવામાં આવે છે. કોન્ક્રિટના નાના ટુકડાઓનો ઉપયોગ નવા બાંધકામમાં કપચી તરીકે કરવામાં આવે છે જો ભૂકો કરવામાં આવેલો કોન્ક્રિટ દૂષિત થયો ન હોય તો તેનો ઉપયોગ છારોડી તરીકે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. આમ કરવાથી નવા પથ્થરો ખોદવાની પ્રવૃત્તિ પર અંકુશ આવે છે જે અંતે ઝાડ અને તેના પર નિર્ભર જીવસૃષ્ટિને બચાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| title=Concrete Recycling
| url=http://acppubs.com/article/CA484296.html
| publisher=Associated Construction Publications
| access-date=2008-02-21
| archive-date=2008-06-18
| archive-url=https://web.archive.org/web/20080618050050/http://www.acppubs.com/article/ca484296.html
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

===બેટરી===
[[File:Varta batteries.JPG|thumb|કેટલીક બેટરીઓ ઝેરી ભારે ધાતુઓ ધરાવે છે જેને કારણે તેનું અગ્રતાના ધોરણે રિસાયક્લિંગ અથવા નિકાલ કરવો જરૂરી બની જાય છે.]]

[[બેટરી]]ના કદ અને તેના પ્રકારમાં રહેલી વિવિધતા તેના [[રિસાયક્લિંગ]]ને ખૂબ જ મુશ્કેલ બનાવે છેઃ તેથી જ તેને તેના પ્રકાર મુજબ અલગ કરવામાં આવવી જોઈએ અને દરેક પ્રકારની બેટરીને અલગ પ્રકારની રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયાની જર પડે છે. વધુમાં જૂની બેટરીમાં પારો અને કેડમિયમ જેવા હાનિકારક મટીરીયલ હોવાથી ખૂબ જ કાળજી રાખવી પડે છે. પર્યાવરણ પર થતી હાનિકારક અસરને કારણે ઘણાં વિસ્તારોમાં તેના યોગ્ય નિકાલ માટે કાયદા પણ બનાવવામાં આવ્યા છે. કમનસીબે આ કાયદાઓનું પાલન કરાવવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.&lt;ref name=&quot;batt&quot;&gt;{{cite web
| url=http://www.epa.gov/garbage/battery.htm
| title=Batteries
| 3=Municipal Solid Waste (MSW)
| 4=U.S. EPA
| access-date=2008-02-21
| publisher=[[United States Environmental Protection Agency]]
| archive-date=2008-07-26
| archive-url=https://web.archive.org/web/20080726071707/http://www.epa.gov/garbage/battery.htm
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[વાહનો]]માં ઉપયોગમાં લેવાતી લેડ એસિડ બેટરીઓનું રિસાયક્લિંગ પ્રમાણમાં સરળ હોય છે અને ઘણાં પ્રદેશોમાં વેપારીઓ માટે આ પ્રકારની વપરાયેલી બેટરીઓ પાછી લેવાનું કાયદા દ્વારા ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે. અમેરિકામાં રિસાયક્લિંગનો દર 90 ટકા છે, જયારે નવી બેટરીમાં 80 ટકા રીસાયકલ્ડ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;batt&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== જૈવિક રીતે વિઘટન પામી શકે તેવો કચરો ===
[[File:compost.jpg|thumb|કમ્પોસ્ટિંગ માટે બગીચાનો કચરો]]
રસોડા, બગીચા અને અન્ય જગ્યાઓ પરથી પેદા થતો [[હરિત કચરો]] [[કંપોસ્ટ]] કરીને ઉપયોગી સામગ્રી તરીકે રિસાયકલ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ઓક્સિજન પર આધાર રાખતા બેકટેરીયા કચરાનું વિઘટન કરીને ફળદ્રુપ [[જમીની સપાટી]] રચે છે. મોટા પ્રમાણમાં કંપોસ્ટગ ઘરગથ્થુ રીતે જ કરવામાં આવે છે, પરંતુ લીલા કચરાને એકત્ર કરવાનો કાર્યક્રમ મ્યુનિસિપાલિટી લેવલે પણ કરવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમ જૈવિક વિઘટનને કારણે રચાયેલી ફળદ્રૂપ જમીનની સપાટીનું વેચાણ કરીને તેમની ભંડોળ જરૂરીયાત સંતોષી શકે છે.

=== કપડાં ===
[[કન્સાઈનમેન્ટ]] અથવા સ્વેપિંગના માધ્યમથી [[કપડાં]]નું રિસાયક્લિંગ ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. [[ક્લોથિંગ સ્વેપમાં]] લોકોનું એક જૂથ એક સ્થળ પર એકત્ર થઇને એકબીજા સાથે કપડાંની અદલા-બદલી કરે છે. કલોધિંગ સ્વેપ ઈન્ક જેવી સંસ્થાઓમાં કોઈએ પસંદ ન કરેલા કપડાંને સ્થાનિક સ્તરે દાનમાં આપવામાં આવે છે.

=== ઈલેકટ્રોનિકસ વસ્તુઓમાંથી સ્પેરપાર્ટસ છૂટા પાડવા અને પાછા મેળવવા ===
[[File:Monitor in gutter.jpg|thumb|ત્યજી દેવાયેલું કમ્પ્યુટર મોનિટર]]

ઝેરી તત્વોના ઉપયોગને કારણે જૂના [[કમ્પ્યુટર]] અને મોબાઈલ ફોન જેવા ઈલેક્ટ્રિકલ સાધનોનો સીધો નિકાલ ઘણાં વિસ્તારોમાં પ્રતિબંધિત છે. આ પ્રકારના સાધનોમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા પ્લાસ્ટિક, ધાતુ અને [[સર્કિટ બોર્ડ]]ને મશીનથી અલગ કરીને રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. ઈલેકટ્રોનિક વેસ્ટ રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ પર આ પ્રક્રિયા મોટા પાયા પર કરવામાં આવે છે ત્યારે વિવિધ ભાગોને પાછા મેળવવાની પ્રક્રિયા ઓછા ખર્ચે કરી શકાય છે.

=== લોહયુકત ધાતુઓ ===
[[File:Steel recycling bales.jpg|thumb|રિસાયક્લિંગ માટે તૈયાર સ્ટીલને કચડીને તૈયાર કરાયેલી ગાંસડીઓ]]
લોખંડ અને સ્ટીલ વિશ્વમાં સૌથી વધારે રિસાયકલ થતી ધાતુઓ હોવા ઉપરાંત પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં સૌથી સરળ ધાતુમાં સમાવેશ પામે છે કારણ કે કચરામાંથી તેને ચુંબકનો ઉપયોગ કરીને અલગ કરી શકાય છે. (લગભગ 90થી 100 ટકા) સ્ટીલ ભંગારને [[ઈલેક્ટ્રિક આર્ક ભઠ્ઠી]]માં ઓગાળી નાંખવામાં આવે છે અથવા તો (લગભગ 25 ટકા) બેઝીક ઓક્સિજન ફર્નેસમાં ચાર્જના ભાગરૂપે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url=http://www.cisc.ca/content/sustainable/default.aspx
| title=Sustainable Development and Steel, Canadian Institute of Steel Construction
| access-date=2006-11-16
| archive-date=2011-07-06
| archive-url=https://web.archive.org/web/20110706172800/http://www.cisc.ca/content/sustainable/default.aspx
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; કોઈપણ ગ્રેડના સ્ટીલને ઉચ્ચગુણવત્તાયુકત નવી ધાતુમાં રિસાયકલ કરી શકાય છે અને તેની ગુણવત્તામાં કોઈ પણ પ્રકારના ઘટાડા વિના કારણ કે સ્ટીલને વારંવાર રિસાયકલ કરી શકાય છે. લગભગ 42 ટકા ક્રૂડ સ્ટીલ રિસાયકલ કરેલી સામગ્રીમાંથી બનાવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url=http://www.worldsteel.org/pictures/storyfiles/SR05%20Final.pdf
| title=Steel: The Foundation of a Sustainable Future—Sustainability Report of the World Steel Industry 2005
| access-date=2006-11-16
| format=PDF
| archive-date=2010-07-05
| archive-url=https://web.archive.org/web/20100705041952/http://www.worldsteel.org/pictures/storyfiles/SR05%20Final.pdf
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

=== બિનલોહયુકત ધાતુઓ ===

એલ્યુમિનિયમ સૌથી કાર્યક્ષમ અને બહોળા પ્રમાણમાં રિસાયકલ કરવામાં આવતી ધાતુઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/factsheets/aluminum.htm |title=DRLP Fact Sheets |access-date=2007-06-29 |archive-date=2007-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629154846/http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/factsheets/aluminum.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 રિસાયક્લિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે અનેકવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927081802/http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 |date=2006-09-27 }}&lt;/ref&gt; [[એલ્યુમિનિયમ]]ને નાના ટુકાઓમાં કે ગાંસડીમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ ટુકડાઓ કે ગાંસડીને મોલ્ટન એલ્યુમિનિયમ બનાવવા માટે એલ્યુમિનિયમ સ્મેલ્ટરમાં પીગળાવવામાં આવે છે. આ તબક્કા સુધીમાં રિસાયકલ કરવામાં આવેલા એલ્યુમિનિયમને બોકસાઈટમાંથી મેળવવામાં આવેલા નવા એલ્યુમિનિયમથી અલગ પાડવું મુશ્કેલ બની જાય છે અને ત્યારબાદની પ્રક્રિયા બંનેમાં સરખી જ છે. આ પ્રક્રિયામાં ધાતુમાં કોઇ પ્રકારનો બદલાવ લાવતી ન હોવાથી એલ્યુમિનિયમને અંનત વખત રિસાયકલ કરી શકાય છે.

નવા એલ્યુમિનિયમ પર પ્રક્રિયા કરવાની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના રિસાયક્લિંગમાં 95 ટકા જેટલી ઉર્જાની બચત થાય છે.&lt;ref name=&quot;economistrecycle&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેનું કારણ એ છે કે રિસાયકલ કરેલા એલ્યુમિનિયમ પર પ્રક્રિયા કરવા માટે લગભગ 600 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાનની જર પડે છે, જે ખાણમાંથી ખોદી કાઢવામાં આવેલા એલ્યુમિનિયમ ઓર પર પ્રક્રિયા કરવા માટે લગભગ 900 ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલું હોય છે. અમેરિકાના વ્યવસાયિક વિમાનોના કાફલાને ફરીથી બનાવી શકાય તેટલું એલ્યુમિનિયમ અમેરિકનો દર વર્ષે ફેંકી દે છે. ઉપરાંત, એલ્યુમિનિયમના ડબાને રિસાયકલ કરવામાં બચતી ઉર્જાથી ટેલિવિઝન ત્રણ કલાક ચાલી શકે છે.&lt;ref name=&quot;WasteOnline&quot;&gt;{{cite web
 | title = Recycling metals - aluminium and steel
 | url = http://www.wasteonline.org.uk/resources/InformationSheets/metals.htm
 | access-date = 2007-11-01
 | archive-date = 2007-10-16
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071016051136/http://www.wasteonline.org.uk/resources/InformationSheets/metals.htm
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;

=== કાચ ===
[[File:Glass-recycling.jpg|thumb|કાચનો કચરો એકત્ર કરવા માટેનું જાહેર એકત્રીકરણ કેન્દ્ર જે પારદર્શક, લીલી અને એમ્બર રંગના કાચને છૂટા પાડે છે.]]
કર્બસાઈડ સંગ્રહ ટ્રક અને બોટલ બેન્ક દ્વારા કાચની બોટલ અને બરણીઓ એકત્ર કરવામાં આવે છે, જયાં તેને રંગ પ્રમાણે અલગ કરવામાં આવે છે. એકત્ર કરવામાં આવેલા કાચના ''કલેટ'' ને કાચ રિસાયકલ કરવાની ફેકટરી પર લઇ જવામાં આવે છે, જયાં તેની શુદ્ધતાની ચકાસણી કરીને તેના પ્રદૂષિત કરતી વસ્તુઓને દૂર કરવામાં આવે છે. કલેટને ભૂકો કરીને કાચી સામગ્રી સાથે મિશ્ર કરીને પીગળવા માટે ભઠ્ઠીમાં નાંખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને મશીન દ્વારા મોલ્ડ કરીને કે ફુલાવીને કાચની બરણીઓ કે બાટલીઓ બનાવવામાં આવે છે. કાચની કલેટનો ઉપયોગ બાંધકામ ઉદ્યોગમાં એગ્રેગેટ તરીકે અથવા તો ગ્લાસફાલ્ટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. [[ગ્લાસફાલ્ટ]] રોડપર પાથરવામાં આવતું મટિરીયલ છે જેમાં લગભગ 30 ટકા જેટલા રિસાયકલ કરેલા કાચનો ઉપયોગ થાય છે. કાચ પર પ્રક્રિયા કરવાથી તેના બંધારણમાં ફેરફાર થતો ન હોવાને કારણે તેને અનેક વખત રિસાયકલ કરી શકાય છે.

=== પેઈન્ટ ===
પેઈન્ટને સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ઘરગથ્થુ જોખમી કચરા સંગ્રહ કેન્દ્ર પર એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આ કેન્દ્ર પરથી તેને પેઈન્ટ રિસાયકલ કેન્દ્ર પર લઈ જઈને તેની ગુણવત્તાને આધારે તેની છટણી કરવામાં આવે છે.  ફરીથી પ્રક્રિયા કરી શકાય કે વેચી શકાય નહીં તેવા પેઈન્ટનો ઉપયોગ રિસાયકલ કરનારી વ્યકિતને આધારે અલગ-અલગ હોય છે.

=== કાગળ ===
કાગળને પલ્પ (માવો) બનાવી લાકડામાંથી બનાવેલા પલ્પ સાથે મિશ્ર કરીને રિસાયકલ કરી શકાય છે. રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયામાં કાગળના રેસાઓ તૂટી જતા હોવાને કારણે કાગળને જયારે પણ રિસાયકલ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થાય છે. અર્થાત વધારે પ્રમાણમાં નવા રેસાઓ ઉમેરવામાં આવવા જોઈએ અથવા તો કાગળ હલકી ગુણવત્તા ધરાવતી વસ્તુઓ બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે. કાગળને રિસાયકલ કરતાં પહેલાં તેના પરથી કોઈપણ પ્રકારનો કલર હોય તેને [[ડિઇન્કિંગ]] દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે, જે ફીલર, માટી અને રેસાના ટુકડાઓને પણ દૂર કરે છે.&lt;ref name=&quot;paper&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/earth_answers/Recycle1.htm |title=EarthAnswers - How is Paper Recycled? |access-date=2008-02-23 |archive-date=2008-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413010043/http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/earth_answers/Recycle1.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આજના યુગમાં લગભગ દરેક પ્રકારના કાગળને રિસાયકલ કરી શકાય છે પરંતુ કાગળના કેટલાક પ્રકાર અન્યની સરખામણીએ રિસાયકલ કરવામાં મુશ્કેલ હોય છે.  પ્લાસ્ટિક અથવા એલ્યુમિનિયમ ફોઈલ ચડાવેલા અથવા તો  મીણ લગાવેલા, ચીપકાવેલા અથવા ગુંદરવાળા કાગળને સામાન્ય રીતે રિસાયકલ કરવામાં આવતા નથી કારણ કે આ પ્રક્રિયા મોંઘી પડે છે. ગીફટ પેક કરવામાં વાપરવામાં આવતા કાગળ હલકી ગુણવત્તા ધરાવતા હોવાને કારણે તેને પણ રિસાયકલ કરવામાં આવતા નથી.&lt;ref name=&quot;paper&quot;&gt;&lt;/ref&gt;


રિસાયકલની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા લોકો કેટલીકવાર છાપામાંથી ગ્લોસી (ચળકતા) કાગળ દૂર કરવાનું જણાવે છે કારણ કે તેનો પ્રકાર છાપાના સામાન્ય કાગળથી અલગ પડી જાય છે. ચળકતા કાગળ ધરાવતી પૂર્તીઓ પર મોટા પ્રમાણમાં કલે કોટિંગ થયેલું હોવાને કારણે કાગળની મિલો તેને સ્વીકારતી નથી. મોટાભાગની કલે રિસાયકલ કરેલા પલ્પમાંથી દૂર કરીને ફેંકી દેવામાં આવે છે. જો કોટેડ પેપરના વજનમાં કલેનું વજન 20 ટકા જેટલું હોય તો એક ટન ગ્લોસી પેપરમાંથી 200 કિલો કાદવ અને 800 કિલો કરતાં ઓછા રેસા નીકળે.&lt;ref name=&quot;paper&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== પ્લાસ્ટિક ===
[[File:Rectangular plastic shipping crates in an Italian recycling plant.jpg|thumb|પ્લાસ્ટિક શિપિંગ ક્રેટ્સ]]
પ્લાસ્ટિક રિસાયકલગ પ્લાસ્ટિકના ભંગારને ફરીથી પ્રક્રિયા કરીને તૈયાર કરવામાં આવેલી સામગ્રીમાંથી ઉપયોગી વસ્તુઓ બનાવવાની પ્રક્રિયા છે. કાચ અથવા ધાતુની સરખામણીએ પ્લાસ્ટિક રીસાયકિલંગમાં અલગ પડકારો રહેલા છે. પ્લાસ્ટિકની અનેક જાતો હોવાને કારણે દરેકના [[રેઝિન આઈડેન્ટીફીકેશન કોડ]] (ઓળખ સંજ્ઞા) રહેલી હોય છે અને આ તમામ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકને રીસાયકલ કરતાં પહેલાં અલગ કરવું પડે છે. આ પ્રક્રિયા ખર્ચાળ છે, જયારે ધાતુને ઈલેકટ્રોમેગ્નેટ્સની મદદથી અલગ કરી શકાય છે, જયારે પ્લાસ્ટિકની બાબતમાં આ પ્રકારની કોઈ સરળ છટણી પ્રક્રિયા અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી. વધુમાં, બાટલીઓના રિસાયકલગમાં લેબલ દૂર કરવાની જર પડતી નથી, ઢાંકણા અલગ પ્રકારના રીસાયલ ન થઇ શકે તેવા પ્લાસ્ટિકમાંથી બનવવામાં આવતા હોવાથી તેને દૂર કરવા પડે છે. વિવિધ પ્રકારની પ્લાસ્ટિકની વસ્તુઓમાં વપરાયેલી સામગ્રીને ઓળખવામાં મદદ કરવાના હેતુથી છ પ્રકારના સામાન્ય રિસાયકલ કરી શકાય તેવા રેઝીનને  1-6 રેઝીન ઓળખ સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે, તેની સાથે નંબર 7 તેનાથી અલગ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકની ઓળખ માટે આપવામાં આવેલી છે, ભલે તે રિસાયકલ થઇ શકે તેમ હોય કે નહીં. આ દરેક રેઝીન સંજ્ઞાને સમાવી લેતા સ્ટાન્ડર્ડ સિમ્બોલ ઉપલબ્ધ છે.

=== કાપડ ===

જયારે કાપડ રિસાયક્લિંગની વાત કરવામાં આવે ત્યારે તેમાં રહેલી સામગ્રી અંગે સમજણ મેળવવી જરૂરી છે. મોટાભાગના ટેકસટાઈલ્સ સુતર (બાયોડિગ્રેડેબલ મટીરીયલ) અને સિન્થેટિક પ્લાસ્ટિકનું મિશ્રણ છે. કાપડમાં આ બંને તત્વોનાં મિશ્રણનું પ્રમાણ રિસાયક્લિંગના ટકાઉપણા અને પદ્ધતિને અસર કરે છે. કામદારો એકત્ર કરવામાં આવેલા કાપડને સારી ગુણવત્તા ધરાવતા કપડાં અને જૂતાં જેને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય કે ફકી દેવામાં આવે તે ધ્યાનમાં રાખીને અલગ કરે છે. આ પ્રકારની કામગીરીને વિકસીત દેશોમાંથી વિકસતા દેશોમાં લઈ જવાનો ટ્રેન્ડ ચાલી રહ્યો છે, જે કયારેક સખાવતનો ભાગ હોય છે અથવા તો પછી સસ્તા દરે આ માલ વેચી દેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url=http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6232 UK in 'frightening' reliance on foreign textile sorting
| title=www.letsrecycle.com
| access-date=2006-11-08
| archive-date=2009-01-13
| archive-url=https://web.archive.org/web/20090113095253/http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6232
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ ત્રીજા વિશ્વના દેશોમાં દાન કરવાના હેતુથી વિકસીત દેશોમાંથી કાપડ ભેગું કરે છે. આ પ્રક્રિયાને એટલા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે કે તેના કારણે વણજોઈતા કચરામાં ઘટાડો થવા ઉપરાંત જરૂરીયાતમંદ લોકોને કપડાં મળી રહે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
| url=http://www.salvationarmy.org/ihq/www_sa.nsf/vw-dynamic-index/2F2892552ED40F1585256E3D006A9BC7?openDocument Salvation Army
| title=Salvation Army
| access-date=2008-02-29
| archive-date=2010-05-23
| archive-url=https://web.archive.org/web/20100523175248/http://www.salvationarmy.org/ihq/www_sa.nsf/vw-dynamic-index/2F2892552ED40F1585256E3D006A9BC7?openDocument
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
નુકાસાની ધરાવતા કાપડને તેના ગ્રેડ પ્રમાણે કારખાનાઓમાં પોતું કરવાના કપડાં બનાવવા અને કાગળના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લેવામાં કે રેસાઓ રીકલેઈમ કરવા અને ફિલગ મટીરીયલ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવા અલગ કરવામાં આવે છે. જો કાપડનું રિસાયક્લિંગ કરતાં લોકોને ભીનાં કે માટીવાળા કપડાં મળે તો તેને લેન્ડફીલ સાઈટમાં નિકાલ કરવામાં આવે છે કારણ કે વસ્તુઓને અલગ કરવાની જગ્યાએ કપડાંને ધોવા કે સૂકવવાની સગવડ હોતી નથી.&lt;ref&gt;{{cite web
| url=http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6294 Councils &quot;need to understand&quot; importance of textile quality
| title=www.letsrecycle.com
| access-date=2006-11-24
| archive-date=2009-01-12
| archive-url=https://web.archive.org/web/20090112170201/http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6294
| url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;


રેસા પુનઃમેળવતી મીલો કાપડને તેના રેસાઓના પ્રકાર અને કલર પ્રમાણે અલગ કરે છે. કલર પ્રમાણે કાપડને અલગ કરવાને કારણે રિસાયકલ કરેલા કાપડને ફરીથી કલર કરવાની જર પડતી નથી. કાપડને શોડી ફાયબરમાં લીરા કરવામાં આવે છે અને રિસાયકલ કરવામાં આવનારા યાર્નના ઉપયોગને આધારે પસંદ કરવામાં આવેલા ફાયબર (રેસા) સાથે મિકસ કરી દેવામાં આવે છે. આ રીતે વણીને તૈયાર કરવામાં આવેલા રેસાઓનું મિશ્રણ સફાઈ કરીને ફાયબર સાથે મિકસ કરીને વણાટ અથવા ગૂંથણ માટે તૈયાર થાય છે. સાદડીઓ (મેટ્રેસ)ના ઉત્પાદન માટે રેસાઓને કામ્પ્રેસ પણ કરવામાં આવે છે. સંગ્રહ ઉદ્યોગમાં મોકલવામાં આવતા કાપડને કાર ઈન્સ્યુલેશન માટે, ફિંગ ફેલ્ટ્સ, લાઉડસ્પીકના ખોખા, પેનલ લાઈનિંગ અને ર્ફિનચરમાં પેડગ કરવા માટે લીરા કરીને ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.

=== લાકડું ===
[[File:Tidy Stacks of Pallets.jpg|thumb|પુનઃઉપયોગ અથવા રિસાયક્લિંગની રાહ જોતો લાકડાનો ભંગાર]]

લાકડાનું રિસાયક્લિંગ ખૂબ જ લોકપ્રિય બન્યુ છે કારણ કે તેની છાપ પર્યાવરણને જાળવવામાં મદદ કરતા હોવાની છે, કેમ કે ગ્રાહકો સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા ધરાવે છે કે રિસાયકલ કરેલા લાકડાને ખરીદવાથી ''લીલાં લાકડા'' ની માગમાં ઘટાડો થાય છે અને અંતે પર્યાવરણને ફાયદા થાય છે. ગ્રીનપીસ પણ રિસાયકલ કરેલા લાકડાને પર્યાવરણ જાણવણીમાં મદદ કરતી પ્રોડકટ તરીકે જુએ છે અને તેને તેમની વેબસાઈટ પર લાકડાના સૌથી વધારે પસંદગીના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે. બાંધકામની સામગ્રી તરીકે રિસાયકલ કરેલા લાકડાનું આગમન આ ઉદ્યોગ અને ગ્રાહક બંનેમાં ઘટતાં જંગલો અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા અને લાકડાની મીલોને પર્યાવરણની જાળવણી કરતી પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવા પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ બન્યું છે. લાકડાના રિસાયકલગે અત્યાર સુધીમાં આપણાં જીવનમાં કયારેય ન મેળવ્યું હોય તેટલું મહત્ત્વ મેળવ્યું છે. જો કે મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે ઘણી સ્થાનિક સત્તાઓને રિસાયક્લિંગનો વિચાર ગમ્યો છે પરંતુ તેઓ તેને સહાય કરતાં નથી. આ પ્રકારના અનેક ઉદાહરણોમાં સ્થાન ધરાવતું અને હાલમાં સમાચારોમાં રહેલું ઉદાહરણ એ છે કે લાકડાનું રિસાયક્લિંગ શહેરોમાં વિકાસ પામી રહ્યું છે. જેમ કે,રિસાયકલ કરેલું લાકડું, ઝાડ અને અન્ય સ્ત્રોત.&lt;ref&gt; , www.citywood.co.uk. સુધારો નવેમ્બર 24, 2006.&lt;/ref&gt;

=== અન્ય તકનિકો ===
અન્ય ઘણી સામગ્રી સામાન્ય સંજોગોમાં રિસાયકલ કરવામાં આવે છે અને તેમાંથી મોટાભાગની વ્યકિતગત ધોરણે રિસાયકલ થાય છે. [[શીપબ્રેકિંગ]] ઉદ્યોગ એવું ઉદાહરણ છે જેમાં પર્યાવરણ, આરોગ્ય અને જે વિસ્તારમાં કામગીરી કરવામાં આવતી હોય તેની સુરક્ષાના ખતરાને સાંકળી લે છે, આ તમામ ચતાઓનું સમતોલપણું એ [[પર્યાવરણીય ન્યાય]]ની સમસ્યા છે. [[ટાયરનું રિસાયક્લિંગ]] પણ સામાન્ય છે.  વપરાયેલા ટાયરનો પુનઃઉપયોગ [[ડામર]] સાથે મેળવીને રોડને રીસરફેસ કરવા અથવા રમતના મેદાનમાં સુરક્ષા માટે [[રબર મલ્ક]]નો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ઉપરાંત [[અર્થશીપ્સ]] તરીકે ઓળખવામાં આવતા ખાસ રીતે બાંધવામાં આવતા ઘરોમાં ગરમીને બહાર કાઢવા કે અંદરથી બહાર નહીં જવા દેવા માટે ઈન્સ્યુલેશન તરીકે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.


==રિયાક્લિંગના પ્રકાર==
* સર્જનાત્કમ પુનઃઉપયોગ
* ફૂલ ડેપ્થ રિસાયક્લિંગ
* શિપ-સબમરિન રિસાયક્લિંગ કાર્યક્રમ
* સિંગલ-સ્ટ્રીમ રિસાયક્લિંગ
* થર્મલ ડિપ્લોયમરાઇઝેશન
* કેમિકલ રિક્લેમેશન, દાખલા તરીકે, હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ રિજનરેશન


== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== વધુ વાંચન ==
* એકરમેન, ફ્રાન્ક. (1997). ''વ્હાય ડુ વી રિસાયકલ?: માર્કેટ્સ, વેલ્યૂઝ એન્ડ પબ્લિક પોલિસી'' . આયલેન્ડ પ્રેસ ISBN 1-55963-504-5, 9781559635042
* પોર્ટર રિચાર્ડ સી. (2002). ''ધ ઇકોનોમિક્સ વેસ્ટ'' . [[રિસોર્સિસ ફોર ફ્યુચર]]. ISBN 1-891853-42-2, 9781891853425</text>
      <sha1>nde5pkgt5fjygzgfh7pkjqrbgqzqv1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મેનહટન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26453</id>
    <revision>
      <id>901849</id>
      <parentid>901672</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="344542" sha1="oz0ecnxyvepw3fh9aixht8o8vd1ued7" xml:space="preserve">{{સુધારો}}

{{Infobox settlement
&lt;!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info ----------------&gt;
|name=Manhattan&lt;!-- at least one of the first two fields must be filled in --&gt;
|official_name=New York County 
|other_name=
|native_name=&lt;!-- if different from the English name --&gt;
|nickname=
|settlement_type=[[Borough (New York City)|Borough]] of New York City &lt;!-- e.g. Town, Village, City, etc.--&gt;
|total_type=&lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto=
&lt;!-- images and maps -----------&gt;
|image_skyline=NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg
|imagesize=
|image_caption=[[Midtown Manhattan]] as seen from the [[GE Building]].
|image_flag=
|flag_size=
|image_sea=
|seal_size=
|image_shield=
|shield_size=
|image_blank_emblem=
|blank_emblem_type=
|blank_emblem_size=
| image_map          = {{infobox mapframe|frame=yes|plain=y|frame-width=250|frame-height=250|zoom=10|frame-lat=40.782|frame-long=-73.965|type=shape-inverse|id=Q11299|title=મેનહટન}}
| mapsize            = 
| map_caption        = ન્યુ યોર્કના નક્શામાં મેનહટનનું સ્થાન
| image_map1         = 
|pushpin_map=&lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
|pushpin_label_position=&lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|pushpin_map_caption=
|pushpin_mapsize=
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type=Country
|subdivision_name=United States
|subdivision_type1=State
|subdivision_name1=[[New York]]
|subdivision_type2=County
|subdivision_name2=New York County
|subdivision_type3=City
|subdivision_name3=[[New York City]]
&lt;!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --&gt;
|seat_type=
|seat=
|parts_type=
|parts_style=&lt;!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
 Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts=&lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1=
|p2=&lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes=
|government_type=
|leader_title=[[Borough President]] 
|leader_name=[[Scott Stringer]] (D)
|leader_title1=[[New York County District Attorney|District Attorney]] (New York County)
|leader_name1=[[Cyrus Vance, Jr.]]
|established_title=Settled
|established_date=1624
&lt;!-- Area ---------------------&gt;
|area_magnitude=
|unit_pref=
|area_footnotes=
|area_total_sq_mi=33.77
|area_land_sq_mi=22.96
|area_water_sq_mi=10.81
|area_water_percent=
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use  tags--&gt;
|elevation_m=
|elevation_ft=
|elevation_max_m=
|elevation_max_ft=
|elevation_min_m=
|elevation_min_ft=
&lt;!-- Population -----------------------&gt;
|population_as_of=
|population_footnotes=
|population_note=
|population_total=1629054
|population_density_sq_mi=70951
&lt;!-- General information ---------------&gt;
|timezone=
|utc_offset=
|timezone_DST=
|utc_offset_DST=
|coordinates = {{coord|40|47|N|73|58|W|region:US-NY|display=inline,title}}

&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code=
|area_code=
|website=[http://www.mbpo.org/ Official Website of the Manhattan Borough President]
|footnotes=
}} 

'''મેનહટન'''એ [[ન્યૂ યોર્ક]] સિટીનું વહીવટી શહેર છે. [[હડસન નદી]]ના મુખ પાસે '''મેનહટન આઇસલેન્ડ'''માં સ્થિત, પ્રાંતની સરહદો '''ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી'''  જેવી જ છે, જે સ્ટેટ ઓફ ન્યૂ યોર્કની અસલ કાઉન્ટી છે. તેમાં મેનહટન આઇસલેન્ડ નજીક આવેલા વિવિધ નાના આઇસલેન્ડ:  [[રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ]], [[રેન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], [[વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ]], [[ગવર્નર આઇસલેન્ડ]], [[લિબર્ટી આઇસલેન્ડ]], પાર્ટ [[એલિસ આઇસલેન્ડ]] અને [[યુ થાન્ટ આઇસલેન્ડ]] ઉપરાંત [[બ્રોન્ક્સ]] નજીક મુખ્યલેન્ડનો [[મારબલ હિલ]]ના નાનકડા હિસ્સાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ન્યુયોર્કનું મુખ્ય શહેર મેનહટનના દક્ષિણ હિસ્સાથી શરૂ થાય છે. 1898માં તેનો વિસ્તાર વધારીને નજીકના બધા કાઉન્ટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;NJvNY&quot;&gt;[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&amp;amp;navby=case&amp;amp;vol=000&amp;amp;invol=120ORIG ''ન્યૂ જર્સી વિરુદ્ધ ન્યૂ યોર્ક'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050109083017/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&amp;navby=case&amp;vol=000&amp;invol=120ORIG |date=2005-01-09 }}, 523 યુ.એસ. 767 (1998). સુધારો 2008-01-04.&lt;/ref&gt; આ શહેરીકરણ પામેલા પાંચ પ્રાંતમાં સૌથી નાનો પરંતુ સૌથી વધુ વિકસીત થયેલો વિસ્તાર છે. 

ન્યુયોર્ક શહેરના આ કાઉન્ટીની વસ્તી સમગ્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી વધુ [[વસ્તી ગીચતા]] ધરાવે છે અને 2008ની વસ્તી પ્રમાણે, વર્ષમાં 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી²)ના જમીન વિસ્તારમાં 1,634,795ની વસ્તી કે પ્રત્યેક ચોરસ કિ.મી.(27,485/કિ.મી²)માં 71,201 મકાન છે, જે સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ ગીચતા ધરાવતો વિસ્તાર છે. તે 2005માં 1,00,000 ડોલરથી વધારે ''માથાદીઠ'' વ્યક્તિગત આવક સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી ધનિક વિસ્તારોમાનો એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&amp;catable=CA1-3&amp;lc=30&amp;years=2005&amp;rformat=display&amp;areatype=LOCAL&amp;sort=1|title=U.S. Bureau of Economic Analysis|publisher=Bea.gov|date=2009-04-23|access-date=2009-05-30|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124701/http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&amp;catable=CA1-3&amp;lc=30&amp;years=2005&amp;rformat=display&amp;areatype=LOCAL&amp;sort=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ન્યૂ યોર્કના પાંચ પ્રાંતમાં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ મેનહટન ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. 

મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સમગ્ર વિશ્વનું મહત્વનું વ્યાપારી, નાણાકીય અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે.&lt;ref&gt;બેરી, ડેન. [http://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html &quot;અ નેશન ચેલેન્જ્ડ: ઇન ન્યૂ યોર્ક; ન્યૂ યોર્ક કેરીઝ ઓન, બટ ટેસ્ટ ઓફ ઇટ્સ ગ્રિટ હેઝ જસ્ટ બિગન&quot;], ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , ઓક્ટોબર 11, 2001. જૂન 30, 2009.ના રોજ જોવામાં આવ્યું હતું. &quot;અ રોરિંગ વોઇડ હેઝ બીન ક્રિએટેડ ઇન ધ ફાઇનાન્સિયલ સેન્ટર ઓફ ધ વર્લ્ડ.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;સોરેન્ટિનો, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&amp;amp;_r=1 &quot;વ્હેન હિ વોઝ સેવન્ટીન&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 16, 2007. છેલ્લે જોયા તારીખ ડિસેમ્બર 22, 2007. &quot;વર્ષ 1980માં શહેરના મધ્યભાગોમાં થયેલી ક્રાંતિના કેટલાક ચિન્હો હયાત હતા જેણે ન્યૂ યોર્કનાં સંગીતમાં પુનઃ જોશ પૂર્યું આ ઉપરાંત તેણે કલાને પણ જીવંત કરી જેથી મેનહટન તે જ્યારે સ્થપાયું ત્યારે એટલે કે 1940માં હતું તેવુંને તેવું જ વિશ્વમાં કલાનાં કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;બમિલર, એલિઝાબેથ. [http://www.nytimes.com/1995/10/08/nyregion/pope-s-visit-cardinal-pope-s-important-ally-cardinal-shines-high-hierarchy.html &quot;ધ પોપ્સ વિઝિટ: ધ કાર્ડિનલ; એઝ પોપ્સ ઇમ્પોર્ટન્ટ એલી, કાર્ડિનલ શાઇન્સ હાઇ ઇન હાયરાર્કી&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 8, 1995. છેલ્લે જોવાઈ ડિસેમ્બર 18, 2007. &quot;યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સમૂહમાધ્યમો અને સંસ્કૃતિના મુખ્ય કેન્દ્રના મુખ્ય પાદરી હોવાને કારણે કાર્ડિનલ ઓ કોનોર પાસે અન્ય પાદરીઓની સરખામણીએ વધારે સત્તા હતી.&quot;&lt;/ref&gt; યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ઘણી મોટી રેડિયો, ટેલિવિઝન અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન કંપની અહીં સ્થિત છે, તથા ન્યુઝ, મેગેઝીન, બુક્સ અને અન્ય મિડીયા પ્રકાશકોના મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. મેનહટન ઘણા પ્રખ્યાત જોવાલાયક સ્થળો, પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણ, મ્યુઝિયમ અને યુનિવર્સિટીઓ પણ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત યુનાઇટેડ નેશન્સનું મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ કોર્પોરેટ કંપનીના વડામથક આ શહેર ધરાવે છે, ઉપરાંત [[નાસ્ડેક]](NASDAQ) અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]] અહીં હોવાથી મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સૌથી મોટું અને કેન્દ્રિય વેપારનું શહેર છે.&lt;ref&gt;[http://www.demographia.com/db-cbd2000.pdf યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ], ''ડેમોગ્રાફિઆ.''  છેલ્લો સુધારો 2009-06-29.&lt;/ref&gt; તે ન્યૂ યોર્ક સિટી અને ન્યૂ યોર્ક મેટ્રોપોલિટન રિજીયનનું કેન્દ્ર છે, જે શહેરની સરકારનું પદ ધરાવે છે અને ક્ષેત્રની રોજગારી, ઉદ્યોગ અને મનોરંજનની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર છે. જેના કારણે ન્યૂ યોર્કના [[બ્રુક્લીન]] અને [[ક્વીન્સ]] જેવા અન્ય પ્રાંતના લોક મેનહટનમાં જો ફરવા આવે તો “શહેરમાં જઇએ છીએ” તેવું કહે છે.&lt;ref&gt;[http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/going_to_the_city_manhattan/ BarryPopik.com]&lt;/ref&gt;

== વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર ==
''મેનહટન''  નામ રોબર્ટ જુએટની લોગબુકમાં 1609માં લખાયેલા શબ્દ ''માન્ના- હાટા''  પરથી લેવામાં આવ્યો છે. તેઓ [[હેનરી હડસન]]ના યોક ''[[હાલ્વે મીન]]''  (હાલ્ફ મૂન)ના અધિકારી હતા.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20040616103037/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs216a1v,0,919043.story?coll=ny-lihistory-navigation રોબર્ટ જ્યુટની જર્નલની સંપૂર્ણ માહિતી: ન્યૂ યોર્ક હિસ્ટોરિકલ સોસાયટીના સંગ્રહમાંથી, બીજી શ્રેણી, 1841 લોગ બુક], ''[[ન્યૂઝડે]]'' . 16-05-2007ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; 1610ના નક્શામાં મૌરિશિયશ નદી( થોડા સમય બાદ નામ બદલીને [[હડસન નદી]] થયું)ના બંને પૂર્વ અને પશ્ચિમ કિનારાનું નામ માનાબાટા બે વખત દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. [[લિનાપી ભાષા]]માં &quot;મેનહટન&quot; શબ્દનું ભાષાંતર “આઇસલેન્ડ ઓફ મેની હિલ્સ (ઘણા પર્વતોના આઇસલેન્ડ)” તરીકે કરવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;Mannahatta&quot;&gt;હોલોવે, માર્ગ્વેરાઇટ. [http://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html &quot;અર્બન ટેક્ટિક્સ; આઈ વિલ ટેક મેનહટ્ટા&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 16, 2004, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. &quot;હેનરી હડસને વર્ષ 1609માં જે કલ્પના કરી હતી તેને તે જોઇ શકતો હતો કારણ કે તેણે એકલા હાથે મેનહટનનો પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. લેનાપ ભાષામાં તેનો મતલબ ''ઘણી બધી ટેકરીઓનો ટાપુ''  થતો હતો.&quot;&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==

=== વસાહતી ===
હાલના સમયે મેનહટન ગણાતો વિસ્તાર લિનાપેના વસાહાતીઓનો હતો. 1524માં, કેનોઇસમાં કેટલાક લિનાપે ન્યૂ યોર્ક હાર્બરને પાર કરનાર પ્રથમ યુરોપિયન શોધક ફ્લોરન્ટાઇન [[ગિયોવાન્ની દે વેરાઝાનો]]ને મળ્યા, જોકે તેઓ હાર્બર પાસ્ટ ધી નેરોઝમાં કદાચ પ્રવેશ્યા ન હતા.&lt;ref&gt;સુલિવાન, ડો. જેમ્સ. [http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html &quot;ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ: બુક 1, પ્રકરણ 3&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012091106/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html |date=2008-10-12 }}, યુએસજેનનેટ, છેલ્લે જોવાઇ 2007-05-01. &quot;એ બાબતના સંતોષજનક પુરાવાઓ છે કે ગિવોઆની દા વેરાઝાનોએ વર્ષ 1524માં ન્યૂ યોર્કના બહારી બંદરમાં વહાણવટું ખેડ્યું હતું.&lt;/ref&gt; [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]માં કાર્યરત એક ઇંગ્લિશ માણસે આ વિસ્તારનો નક્શો બનાવ્યો હતો ત્યાં સુધી આ હેનરી હડસનની ખોજ ન હતી.&lt;ref&gt;{{cite book|title=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress|author=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers|publisher=Harper|year=1948}}&lt;/ref&gt; હડસન મેનહટન આઇસલેન્ડ પર આવ્યો અને ત્યાં 1609માં ઘણા લોક રહેતા હતા અને તેમાં ઉત્તરોતર વધારો થતો ગયો અને તે નદીનું નામ [[હડસન નદી]] પડ્યું, જે સ્થાને તે આવેલો હતો તે સ્થાન આજે પણ અલ્બાનીમાં છે.&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;[http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm &quot;હેનરી હડસન એન્ડ હિઝ એક્સપ્લોરેશન&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118021253/http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm |date=2012-01-18 }} ''સાયન્ટિફિક અમેરિકન'' , સપ્ટેમ્બર 25, 1909, છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007. &quot;જોકે આ આશા ખૂબ જ પોકળ હતી. નીડરતા ભરેલા તેના આ સાહસમાંથી એક બાબત સ્પષ્ટ થતી હતી કે ઉત્તરપશ્ચિમી વિસ્તારની પુનઃ શોધ કરવામાં તે ફરી એક વખત નિષ્ફળ ગયો છે. બીજો દિવસ &quot;અર્ધ ચંદ્ર&quot; દિન હતો અને તેણે તેનું વહાણ સેન્ડી હૂકમાં લાંગર્યું. એક સપ્તાહ નાની અથવા તો ખુલ્લી હોડી વાળી ખાડી શોધવામાં પસાર થઈ ગયું. અને તેમને બે ટાપુઓ વચ્ચેની જગ્યા મળી આવી તેઓ એક નદી જેવી રીતે શોધાય તેવી રીતે 11મી સપ્ટેમ્બરે ત્યાં પ્રવેશ્યા.&quot;&quot;&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Peter Minuit portrait New Amsterdam 1600s light.jpg|thumb|right|પિટર મિનટ]]
[[ચિત્ર:Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg|thumb|1660માં લોઅર મેનહટન.આઇસલેન્ડની ટોચ તરફનું મોટુ માળખું એ ફોર્ટ એમ્સ્ટરડેમ છે.ઉત્તર એ સાચી દિશામાં છે.]]

1624માં ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ પર [[ડચ]] ફર ટ્રેડિંગને મંજૂરી આપવામાં આવ્યા બાદ ન્યુ નેધરલેન્ડમાં યુરોપિયન લોકો હંમેશા માટે સ્થાયી થયા. 1625માં મેનહટન આઇસલેન્ડના સિટાડેલ અને એમસ્ટરડમના કિલ્લાના બાંધકામ શરૂ થયા જે બાદમાં [[ન્યુ એમસ્ટરડમ]]ના (''Nieuw Amsterdam'' ) નામથી ઓળખાયું.&lt;ref&gt;[http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm ડચ કોલોનિસ], નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. &quot;વેસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા પ્રાયોજિત 1624માં 30 કુટુંબો ઉત્તર અમેરિકામાં આવ્યા. તેમણે આજના મેનહટનની સ્થાપના કરીને તેની ગોઠવણી કરી.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tolerance&quot;&gt;[http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216015240/http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 12, 2007. જુઓ બંધારણીય ઠરાવો સેનેટ નં. 5476 અને એસેમ્બલી નં. 2708.&lt;/ref&gt; મેનહટન આઇસલેન્ડને એમસ્ટરડમના કિલ્લાની જગ્યા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું જ્યારે સિટાડેલ નવા આવેલા લોકો માટે અરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું હતું. 1625ના વિકાસને ન્યૂ યોર્ક શહેરના જન્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml સિટી સિલ એન્ડ ફ્લેગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013031016/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml |date=2007-10-13 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી, છેલ્લે જોવાઈ મે 13, 2007. &quot;તારીખ: લોરેલના પાંદડાની નીચે તરફ ઉતરતી સમસ્તરીય શાખા તારીખ 1625 એ નવા આમ્સ્ટરડેમની સ્થાપનાની તારીખ તરીકે ઓળખાઈ.:&lt;/ref&gt; પીટર જાન્સઝૂન સ્ચેજનના ''અવર પિપલ'' (''અન્સ વોલ્ક'' )નામના ડોક્યુમેન્ટને આધારે, [[પિટર મિનટ]]એ 1626માં ક્યા સમયે મુખ્ય અમેરિકાના લિનાપે લોકો પાસેથી 60 [[ગિલ્ડર]]ના બદલામાં વેપારના ભાગ રૂપે મેનહટન હસ્તગત કરવામાં આવ્યું હતું, જેની કિંમત 24 [[ડોલર]] હતી.(બ્રેડ અને અન્ય સામગ્રીની કિંમતને ધ્યાને રાખીને કિંમત નક્કી કરવામાં આવી છે.) હાલના ચલણ અનુસાર આ કિંમત લગભગ 1000 ડોલર જેટલી થાય.&lt;ref&gt;[http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php IIએસજી.એનએલ]&lt;/ref&gt; (ગણતરી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સટિટ્યુટ ઓફ સોશિયલ હિસ્ટ્રિ, એમસ્ટરડમ દ્વારા કરવામાં આવી છે). આ અંદાજને ધ્યાનમાં લેતા, કોઇ વ્યક્તિ મજાકમાં એવું કહી શકે કે 1626માં બીયરની 2400 ટેન્કર્ડ્સ ખરીદવા માટે પૂરતા નાણાં હતા.&lt;ref&gt;{{Citation
|last=Nevius
|first=Michelle
|author-link=
|last2=Nevius
|first2=James
|author2-link=
|title=Inside the Apple: A Streetwise History of New York City
|place=
|publisher=Free Press
|year=2009
|volume=
|edition=
|url=http://www.insidetheapple.net
|doi=
|id=
|isbn=141658997X}}&lt;/ref&gt;

1647માં, [[પિટર સ્ટુયવેસન્ટ]]ની કોલોનીના છેલ્લા ડચ ડિરેક્ટર જનરલ તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;વિલિયમ્સ, જાસ્મિન કે. [http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}[http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 ન્યૂ યોર્ક - ધ એમ્પાયર સ્ટેટ્સ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}, ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ]]'' , નવેમ્બર 22, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. &quot;વર્ષ 1647માં ડચ નેતા પિટર સ્ટુઈવેસન્ટ કોલોનીમાં વ્યાપેલા નિરંકુશ ગુનાઓને ડામીને કાયદો અને વ્યવસ્થાનું પાલન કરવા માટે કડક હાથે આવ્યો.&quot;&lt;/ref&gt; ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમને 2 ફેબ્રુઆરી, 1653ના રોજ શહેર તરીકે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml અબાઉટ ધ કાઉન્સિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203135800/http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml |date=2012-12-03 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.&lt;/ref&gt; 1664માં બ્રિટીશએ ન્યુ નેધરલેન્ડને હસ્તગત કર્યુ અને ઇંગ્લિશ ડ્યુકના યોર્ક અને અલ્બાની બાદ નવું નામ “ન્યૂ યોર્ક” આપવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;[http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422081829/http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html |date=2012-04-22 }}, [[ન્યૂ યોર્ક]] ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. &quot;...ન્યૂ યોર્કનું નામ ડ્યૂક ઓફ યોર્કના સન્માનમાં આપવામાં આવ્યું હતું.&quot;&lt;/ref&gt; સ્ટુયવેસન્ટ અને તેના અધિકારીઓ દ્વારા 24 કલમો રજૂ કરવામાં આવી. જેના દ્વારા બ્રિટીશ નિયમો હેઠળ [[ન્યુ નેધરલેન્ડની આઝાદી]], ધર્મ માટેની સ્વતંત્રતાની બાંહેધરી આપવામાં આવી.&lt;ref&gt;ગ્રિફિસ, વિલિયમ ઈલિયટ. [[s:The Story of New Netherland/Chapter 15|&quot;ધ સ્ટોરી ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ&quot; પ્રકરણ 15: ધ ફોલ ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ]], ''[[હોટન મિફિન કંપની]]'' , 1909. &quot;ધાર્મિક બાબતોમાં શરતોને આધિન શરણે જવાનો આર્ટિકલ વાંચવામાં આવે છે.&quot;ડચ લોકો ચર્ચ સરકારમાં પોતાની નૈતિક અને પવિત્ર ભક્તિ કરી શકે છે.&quot;&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216045247/http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.&lt;/ref&gt;

=== અમેરિકન ક્રાંતિ અને પહેલાંનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ===
[[ચિત્ર:George_Washington_Statue_at_Federal_Hall.JPG|thumb|upright|left|ફેડરલ હોલની સામે આવેલા જે.ક્યુ.એ. વોર્ડના સ્ટેચ્યુ ઓફ જ્યોર્જ વોશિંગ્ટનના સ્થળનું ઉદઘાટન પ્રથમ યુ.એસ. પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.]]

બ્રિટિશના નિયમોના વિરોધની શરૂઆત 1765માં ન્યૂ યોર્કમાં જુદાં- જુદાં 13 શહેરના [[સ્ટેમ્પ એક્ટ ક્રોંગ્રેસ]]ના રજૂકર્તા દ્વારા યોજાયેલી બેઠકમાં કરવામાં આવ્યો હતો. કોંગ્રેસને પરિણામે ડિક્લેરેશન ઓફ રાઇટ્સ એન્ડ ગ્રિવન્સીસ જાહેર થયું હતું, જે પ્રતિનિધી મંડળનો પ્રથમ દસ્તાવેજ હતો જેને “[[નો ટેક્સેશન વિધાઉટ રિપ્રેઝેન્ટેશન (no taxation without representation)]]” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉપરાંત એવું પ્રથમ વખત થયું કે જ્યારે કોઇ કોલોની દ્વારા રાજકીય લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો હતો. આ રસ્તો તેને થોડા સમય બાદ કોન્ટિનેન્ટલ કોંગ્રસની શરૂઆત તરફ લઇ જવાનો હતો. મેનહટનમાં [[સ્ટેમ્પ એક્ટ]]ની ચળવળ બાદ સ્વતંત્રતા માટે ધી [[સન્સ ઓફ લિબર્ટી]]નો વિકાસ થયો. આ ઓર્ગેનાઇઝેશને બ્રિટીશ અધિકારીઓ વિરૂદ્ધ લાંબા સમય માટે લડત શરૂ કરી અને બ્રિટીશ ઓથોરિટીને તોડી પાડવા માટે વૈકલ્પિક મત વ્યવસ્થા પણ શરૂ કરી. 1775માં ન્યૂ યોર્ક પ્રોવિન્સિયલ કોંગ્રેસના હાથમાં સત્તા આવ્યા બાદ આ લડતનો અંત આવ્યો.

[[અમેરિકાની ક્રાંતિકારી ચળવળ]]ની મોટાભાગની લડાઇમાં ન્યૂ યોર્ક કેમ્પેઇનના હાર્દમાં મેનહટન હતું. 16 નવેમ્બર, 1776ના રોજ વિનાશકારી બેટલ ઓફ ફોર્ટ વોશિંગ્ટન બાદ કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી પર મેનહટનને છોડી દેવાનું દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. બાકીના યુદ્ધ દરમિયાન આ શહેર ઉત્તર અમેરિકામાં કામગીરી માટે બ્રિટીશ રાજકીય અને મિલિટરી કેન્દ્ર બની ગયું.&lt;ref&gt;[http://www.nycgovparks.org/sub_your_park/historical_signs/hs_historical_sign.php?id=8258 ફોર્ટ વોશિંગ્ટન પાર્ક], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.&lt;/ref&gt; ન્યૂ યોર્કમાં [[બ્રિટીશ]] મિલિટ્રીના નિયમના અમલ વખતે ગ્રેટ ફાયર ઓફ ન્યૂ યોર્ક દરમિયાન મેનહટનને મોટા પાયે નુક્શાન થયું હતુ. 25 નવેમ્બર, 1783માં જ્યારે [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન]] મેનહટનમાં પાછા ફર્યા ત્યારે સૌથી છેલ્લી બ્રિટીશ ફોર્સ દ્વારા શહેર છોડવામાં આવ્યું અને બ્રિટીશ અમેરિકામાંથી નિકળી ગયા.&lt;ref&gt;[http://www.nycgovparks.org/sub_newsroom/daily_plants/daily_plant_main.php?id=19733 &quot;હેપ્પી ઇવેક્યુએશન ડે&quot;], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન, નવેમ્બર 23, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.&lt;/ref&gt;


11, જાન્યુઆરી, 1785થી 1788ના અંત સુધી [[ન્યૂ યોર્ક સિટી હોલ]](ત્યારબાદ [[ફ્રોન્સિસ ટાવેર્ન]]) ખાતે [[કોન્ટીનેન્ટલ કોંગ્રેસ]] સાથે યોજાયેલી બેઠકમાં આર્ટિકલ ઓફ કન્ફેડરેશનમાં પાંચ મુખ્ય શહેરોમાં ન્યૂ યોર્ક શહેર પાંચમું હતું. 4, માર્ચ, 1789થી 12, ઓગષ્ટ,1790 સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફેડરલ હોલ ખાતે નવા કાયદા અમલમાં મૂકનારું પ્રથમ શહેર ન્યૂ યોર્ક હતું.&lt;ref&gt;[http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm ધ નાઇસ કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ]] હિસ્ટોરિકલ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઇ જૂન 9, 2005. ફોટેનબો, રોબર્ટ ઉપર આધારિત, ''ધ નાઇન કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' , યોર્ક, પેનિસિલ્વિયા: મેપલ પ્રેસ 1948...&lt;/ref&gt; [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટ]] પ્રથમ વખત ભરાઇ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બિલ ઓફ રાઇટ્સનો મુસદ્દો ઘડાયો અને તેને મંજૂરી અપાઇ, અને [[નોર્થવેસ્ટ ઓર્ડિનન્સ]]ની સાથે યુનિયનમાં સ્ટેટ્સને જોડવા તરફ પ્રથમ પગલું ભરવામાં આવ્યું.

=== 19મી સદીનો વિકાસ ===
1825માં [[એરિ કેનાલ]]ની શરૂઆતમાં [[એલેક્ઝાન્ડર હેમિલ્ટન]]ની પ્રથમ [[ટ્રેઝરરી સેક્રેટરી]]ની નીતિ અને કામગીરીને પગલે ન્યૂ યોર્કનો વિકાસ આર્થિક સેન્ટર તરીકે થયો છે, જે [[મધ્યપૂર્વિય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના અને કેનેડાના મોટા કૃષિ બજારને એટલાન્ટિક પોર્ટ સાથે જોડે છે.


1854માં ટેમ્માની મેયર તરીકે [[ફેર્નાન્ડો વુડ્સ]]ને પ્રથમ મેયર બનાવવા માટે [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] પોલિટિકલ મશિન, ટેમ્માની હોલે તેનો વિકાસ વધારવા અને સપોર્ટ મેળવવા માટે ઘણ સ્થળાંતરીત થયેલા આઇરિશ લોકોની મદદ લીધી. લગભગ એક દશક સુધી ટેમ્માની હોલે સ્થાનિક રાજનીતિ પર એકહથ્થું શાસન કર્યું. 1858માં ખોલવામાં આવેલો [[સેન્ટ્રલ પાર્ક]] અમેરિકન શહેરનું પ્રથમ લેન્ડસ્કેપ પાર્ક છે અને રાષ્ટ્રનો પ્રથમ જાહેર પાર્ક છે.&lt;ref&gt;બ્લેર, સિન્થિયા. [https://web.archive.org/web/20070703224700/http://www.newsday.com/about/ny-ihiny011405story,0,2798382.htmlstory &quot;1858: સેન્ટ્રલ પાર્ક ઓપન્સ&quot;], ''ન્યૂઝડે]' . છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. &quot;વર્ષ 1853થી 1856ની વચ્ચે શહેરના કમિશનરોએ સેન્ટ્રલ પાર્કની રચના કરવા માટે 59મી સ્ટ્રીટ કરતા 106મી સ્ટ્રીટની પાંચમા તેમજ આઠમા એવેન્યૂમાંથી વધારે ખરીદી કરી,{{convert|700|acre|km2|1}} આ દેશનો સૌપ્રથમ સાર્વજનિક અને બાગબગીચા ધરાવતો પાર્ક હતો.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;રિબઝિન્સ્કી, વિટોલ્ડ. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2003/july/olmsteds.php|title=&quot;Olmsted's Triumph&quot;|date=20061128235238}}, ''[[સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)]]'' , જુલાઈ 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. &quot;વર્ષ 1876 સુધીમાં લેન્ડસ્કેપ ડિઝાઇનર ફ્રેડેરિક લો અને આર્કિટેક્ટ કાલવર્ટ વોક્સે હાર્લેમ અને મેનહટનના મધ્યભાગની વચ્ચે ભેજવાળા અને વૃક્ષો વિનાના 50 બ્લોક્સની રચના કરી. આ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બનાવવામાં આવેલો પ્રથમ લેન્ડ સ્કેપ પાર્ક હતો.&quot;&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Nast-Tammany.jpg|thumb|થોમસ નાસ્ટ ડિનાઉન્સિસ ટેમેની એઝ એ ફિરોસિયસ ટાઇગર કિલીંગ ડેમોક્રસી; ધી ટાઇગર ઇમેજ કોટ ઓન.]]

દક્ષિણ તરફ સ્થળાંતરીત થયેલા (પહેલા જર્મની અને આયરલેન્ડથી આવેલા લોકોથી વધુ) લોકોને કારણે અમેરિકન સિવિલ વોર દરમિયાન શહેર વેપારની રીતે દક્ષિણ તરફ વધુ જોડાયેલું હતું, પરંતુ ગુસ્સો એ માટે હતો કે, જે લોકો 300 ડોલરથી વધુની ચૂકવણી કરે તો તેને તુરંત જ સ્થાન પ્રાપ્ત થતું હતું. જુલાઇ, 1863માં ત્રણ દિવસ સુધી ચાલુ રહેલા ન્યૂ યોર્ક ડ્રાફ્ટ તોફાનો એ અમેરિકાના ઇતિહાસમાં સૌથી ખરાબ નાગરિક અરાજકતા માની શકાય છે. આ તોફાનોમાં 119 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;વાર્ડ, જ્યોફ્રી સી. [http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html &quot;][http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html ગેન્ગ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક&quot;], [[કેવિન બેકર]] દ્વારા ''[[પેરેડાઈઝ એલી]]'' ની સમિક્ષા, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 2002 છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;ન્યૂ યોર્ક ખાતે થયેલા લશ્કરી રમખાણો અમેરિકાના ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી અત્યાર સુધીની સૌથી વધારે ખરાબ ઘટના છે: ઇતિહાસકાર એડ્રિયન કૂકના જણાવ્યા અનુસાર આ રમખાણોમાં 119 લોકો માર્યા ગયા હતા. શહેરમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પુનઃ સ્થાપના કરવા માટે લશ્કરને બોલાવવું પડ્યું હતું તેમણે તમામ તોફાનીઓને નજીકથી વીંધી નાખ્યા હતા.&quot;&lt;/ref&gt; 

નાગરીકોની આ લડત બાદ યુરોપથી સ્થળાંતર કરનારા લોકોની સંખ્યામાં વધારો થતો ગયો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાખો રૂપિયાની અને વધુ સારા જીવનની અપેક્ષા રાખનારા લોકો માટે ન્યૂ યોર્ક પ્રથમ પગથિયું બનતું ગયું. ફ્રાંસના લોકો દ્વારા આ વાતનો પૂરાવો આપવા માટે 28, ઓક્ટોબર 1886માં [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ]] અમેરિકાને ગિફ્ટ કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;[http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી], નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1987/10/06/nyregion/new-jerseyans-claim-to-liberty-i-rejected.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fS%2fStatue%20of%20Liberty &quot;ન્યૂ જર્સિયન્સ' ક્લેમ ટુ લિબર્ટી 1. રિજેક્ટેડ&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 1987. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;આજે સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટીના ન્યૂ યોર્કના સ્થાપત્યનો દરજ્જો બદલવાનો ઇનકાર કર્યો. બે ન્યૂ જર્સીના રહેવાસીઓએ એવો દાવો કર્યો હતો કે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી તેમનાં રાજ્યમાં ગણવામાં આવે આ દાવાને કોર્ટે કોઈ પણ જાતની ટિપ્પણી આપ્યા વિના ફગાવી દીધો હતો.&quot;&lt;/ref&gt; નવા યુરોપિયન સ્થળાંતરીત થયેલા લોકો સાથે સામાજિક સદ્ધરતા પણ લાવ્યા. ઘણા બધા દેશોમાંથી આવેલા લોકો ઓછી કિંમતે કામ કરવા તૈયાર થયા અને સાથે ટેનામેન્ટ્સના દરમાં પણ સુધારો થયો. આ શહેર ક્રાંતિ, મહાજનસત્તાવાદ, કોઇપણ પ્રકારના [[જૂથવાદ]] તથા [[સંઘીકરણ]] છે. 

1883માં [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] જ્યારે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે [[ઇસ્ટ રિવર]] તરફના જોડાણ વધુ મજબુત બન્યા. 1874માં હાલના [[બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી]]નો પશ્ચિમી હિસ્સો ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ડીમાં જોડવામાં આવ્યો અને 1895માં હાલના બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીનો બાકીનો હિસ્સો પણ સંમેલીત કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;મેસી જુનિયર., હેરી. [http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&amp;amp;op=viewarticle&amp;amp;artid=45 બિફોર ધ ફાઈવ-બોરો સિટી: ધ ઓલ્ડ સિટિઝ, ટાઉન્સ એન્ડ વિલેજિસ ધેટ કેમ ટુગેધર ટુ ફોર્મ &quot;ગ્રેટર ન્યૂ યોર્ક&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927221823/http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&amp;op=viewarticle&amp;artid=45 |date=2011-09-27 }}, [[ન્યૂ યોર્ક જિનિયાલોજિકલ એન્ડ બાયોગ્રાફિકલ સોસાયટી]] ''ધ ઓનવાયજીએન્ડબી ન્યૂઝલેટર'' ,માંથી વિન્ટર 1998, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 29, 2007. &quot;વર્ષ 1683માં જ્યારે ન્યૂ યોર્કનો પ્રાંત બે કાઉન્ટિસમાં વિભાજિત થયો ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેર પણ ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી બન્યું... વર્ષ 1874માં વિકાસની વચ્ચે મેળ સાધવા માટે ન્યૂ યોર્ક શહેર અને કાઉન્ટીનું વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી સાથે સંયોજન થયું જેને હાલમાં વેસ્ટર્ન બ્રોન્ક્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે... વર્ષ 1895માં ન્યૂ યોર્ક શહેરનું જોડાણ પૂર્વીય બ્રોન્ક્સ સાથે થયું.&quot;&lt;/ref&gt; 1898માં જ્યારે પાંચ પ્રાંતોમાંથી એક શહેર બનાવવા માટે ચાર કાઉન્ટીઓને ભેળવવામાં આવી ત્યારે સિટી ઓફ ગ્રેટર ન્યૂ યોર્કનું સર્જન થયું હતું. મેનહટન અને ધી બ્રોન્ક્સ હજી પણ એક કાઉન્ટી જ છે જેને બે અલગ- અલગ પ્રાંત તરીકે વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે. 1 જાન્યુઆરી, 1914ના રોજ ન્યૂ યોર્ક શહેરે કાયદાકિય રીતે બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીની રચના કરી અને ન્યૂ યોર્ક શહેરે તેની હાલની સીમા રેખામાં ઘટાડો કર્યો.&lt;ref&gt;હર્મેલિન, ગ્રે અને યુલ્ટાન, લોઇડ. [http://www.nypl.org/branch/bronx/index2.cfm?Trg=1&amp;amp;d1=765&amp;amp;template=brgenhist બ્રોન્ક્સ હિસ્ટ્રી: અ જનરલ સર્વે], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઈબ્રેરી]]. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.&lt;/ref&gt;

=== 20મી સદી ===
[[ચિત્ર:Singer City Investing Hudson Terminal 1909.jpg|thumb|નવી બંધાયેલી સિંગર બિલ્ડીંગ શહેરમાં ઘણી ઉંચી છે, 1909]]
[[ચિત્ર:Old timer structural worker2.jpg|thumb|1930માં બંધાયેલી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગની ટોચ પર કામ કરી રહેલો કામદાર.ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ તેનાથી નીચી અને પાછળના ભાગમાં દેખાય છે.]]
[[ચિત્ર:Manhattan from helicopter edit1.jpg|thumb|મેનહટનનું પ્રતિમાત્મક દ્રશ્ય, ડાબેથી જમણી તરફ, એલિસ આઇસલેન્ડ, સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી, ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ, અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, મે 2001.]]

1904માં ખુલ્લા મુકાયેલા [[ન્યૂ યોર્ક સિટી સબવે]]નું બાંધકામ બ્રુકલિનના વધારાના બ્રિજની જેમ નવા શહેરને જોડવામાં મદદરૂપ સાબિત થયું. 1920ના દાયકામાં, મેનહટનમાં [[ગ્રેટ માઇગ્રેશન]]ના ભાગરૂપે અમેરિકન સાઉથ તરફથી અને સ્કાઇલાઇન માટે સ્પર્ધા કરતી નવી ગગનચૂંબી ઇમારતો સહિતના પ્રોહિબીશન યુગમાં મોટી તેજીના ભાગરૂપે [[હાર્લેમ રેનેસાંસ]]ને કારણે લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા. ન્યૂ યોર્ક શહેર 1925માં સદી સુધી રજા કરનારા લંડનને પાછળ છોડી દઇને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર બની ગયું.&lt;ref&gt;ચેઝ-ડન, ક્રિસ્ટોફર અને માનિંગ, સુસાન. [http://www.irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm &quot;સિટી સિસ્ટમ્સ એન્ડ વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ: ફોર મિલેનિયા ઓફ સિટી ગ્રોથ એન્ડ ડિક્લાઇન&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716055607/http://irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm |date=2010-07-16 }}, [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, રિવરસાઇડ]] ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઓન વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007. &quot;વર્ષ 1925માં લંડનને પાછળ રાખીને ન્યૂ યોર્ક વિશ્વનું સૌથી વિશાળ શહેર બન્યું...&quot;&lt;/ref&gt;


25 માર્ચ, 1911ના રોજ [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]]માં ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં આગ લાગી અને 146 કપડાના કારીગરોનું મૃત્યું થયું. આ દુર્ધટનાને પગલે ફાયર ડિપાર્ટમેન્ટ, બિલ્ડીંગ કોડ અને કામ કરવાના સ્થળના નિયમમોમાં મોટા ફેરફારો થયા.&lt;ref&gt;રોસેનબર્ગ, જેનિફર. [http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેઇસ્ટ ફેક્ટરી ફાયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155432/http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm |date=2011-06-10 }}, [[About.com]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.&lt;/ref&gt; વિશ્વ યુદ્ધ વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન ફરીથી ચૂંટણીની પ્રક્રિયામાં મેયર [[ફિઓરેલો લા ગૌર્ડિયા]] ચૂંટાઇને આવ્યા અને [[ટેમ્માની હોલ]]ના 80 વર્ષના શાસનનો અંત આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall|first=Oliver E.|last=Allen|publisher=[[Addison-Wesley]] Publishing Company|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=100781540|access-date=2007-05-25|chapter=Chapter 9: The Decline|year=1993|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310213007/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=100781540|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; શહેરની વસ્તીમાં કંઇક સ્થિરતા આવતા લેબર સંઘીકરણ દ્વારા નવા રક્ષણની અને મજૂરી કરતા લોકોની આવકમાં વધારા માટે સૂચન કરવામાં આવ્યું. શહેરની સરકાર અને આંતરમાળખાકિય સુવિધામાં પણ લા ગૌર્ડિયા હેઠળ નાટકિય ફેરફાર જોવા મળ્યા. 1930ના દાયકામાં [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] છતાં મેનહટ્ટમાં વિશ્વનું સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગનું નિર્માણ થયું જેમાં ન્યુમેરિયસ [[આર્ટ ડેકો]]નો માસ્ટરપીસનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ધી [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]], ધી [[ક્રિસેલર બિલ્ડીંગ]] અને [[જીઇ બિલ્ડીંગ]]નો આજના સમયે પણ શહેરના ઉંચા બિલ્ડીંગોમાં સમાવેશ થાય છે. 


બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ યુદ્ધ પછી આર્થિક સુધારામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. જેને લીધે મોટા હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટ થયા છે, જેમાં પીટર કૂપર વિલેજ-સ્ટયવેસન્ટ ટાઉનનો સમાવેશ થાય છે જે 1947માં ખુલ્યું હતું.&lt;ref&gt;&quot;સ્ટ્યુઈવેસન્ટ ટાઉન ટુ ગેટ ઇટ્સ ફર્સ્ટ ટેનેન્ટ્સ ટુડે&quot;, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 1, 1947. પી. 19&lt;/ref&gt; 1951માં [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]] દ્વારા તેનું પ્રથમ વડુમથક મેનહટનના પૂર્વ તરફના ક્વીન્સમાં સ્થાપવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;બેહરેન્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20040904183318/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs741a,0,7354306.story &quot;ધ વર્લ્ડ કેમ ટુ લોન્ગ આઇલેન્ડ: ધ સ્મોલ વિલેજ ઓફ લેક સક્સેસ પ્લેડ અ બિગ રોલ ઇન ધ લોન્ચ ઓફ ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ&quot;], ''ન્યૂઝડે'' . છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007. &quot;વર્ષ 1951ની વસંત ઋતુમાં યુએન મેનહટન ખાતે આવેલી પૂર્વ નદીના કિનારા ઉપર તેના હાલના મકાનમાં સ્થાયી થયું.&quot;&lt;/ref&gt;  યુ.એસ.ના અન્ય મોટા શહેરોની જેમ જ ન્યૂ યોર્કે પણ 1960ના દાયકામાં જાતીય હુલ્લડો, વસ્તી અને ઔદ્યોગિક મંદીનો સામનો કર્યો હતો. 1970ના દાયકા સુધીમાં, શહેરે બધી તરફથી સુરક્ષિત, ગુનાથી દૂર હોવાની ઓળખ મેળવી લીધી હતી.&lt;ref&gt;[[હેબરમાન, ક્લાઇડ]]. [http://www.nytimes.com/specials/nyc100/nyc100-8-haberman.html &quot;સરવાઇવિંગ ફિસ્કલ ક્રાઇસિસ (એન્ડ ડિસ્કો)&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 25, 1998. છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007.&lt;/ref&gt; 1975, શહેરની સરકારે જંગી નાદારીનો સામનો કરવો પડ્યો અને મદદ માટેની પ્રારંભિક વિનંતીને શરૂઆતમાં વખોડી નાખવામાં આવી, જેના ભાગરૂપે 30 ઓક્ટોબર, 1975ના ''[[ન્યૂ યોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' ની હેડલાઇન: “ફોર્ડ ટુ સિટી: ડ્રોપ ડેડ (Ford to City: Drop Dead)” એવી મૂકવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;ઝેઇટ્ઝ, જોશુઆ. [http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml &quot;ન્યૂ યોર્ક સિટી ઓન ધ બ્રિન્ક&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729062003/http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml |date=2010-07-29 }}, ''[[અમેરિકન હેરિટેજ મેગેઝિન]]'' , નવેમ્બર 26, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.&lt;/ref&gt; ફેડરલ લોન અને દેવાના પુન:સર્જન દ્વારા નાદારીને ખાળવામાં આવી, અને શહેર પર ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ દ્વારા વધારે નાણાકીય તપાસનો સ્વીકાર કરવાનું દબાણ થયું.&lt;ref&gt;ફાયરસ્ટોન, ડેવિડ. [http://www.nytimes.com/1995/05/18/nyregion/this-time-new-york-city-is-all-alone.html &quot;ધિસ ટાઇમ, ન્યૂ યોર્ક સિટી ઇઝ ઓલ અલોન&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 18, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.&lt;/ref&gt; 


1980ના દાયકામાં [[વોલ સ્ટ્રીટ]]નો પુનર્જન્મ થયો, અને શહેરે વૈશ્વિક નાણાકીય ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકેનું સ્થાન પાછું મેળવી લીધું. ઉપરાંત 1980ના દાયકામાં જ મેનહટને [[એઇડ્સ]] (AIDS)ની કટોકટીનો સામનો કરવો પડ્યો, [[ગ્રીનવિચ]] વિલેજ તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન હતું. ગે મેન્સ હેલ્થ ક્રાઇસિસ (GMHC) અને એઇડ્સ કોઅલિશન ટુ અલનિશ પાવર (ACT UP)ની સ્થાપના આ રોગથી પિડાતા લોકોનું પ્રતિનિધીત્વ લઇને તેમનું સમર્થન કરવા માટે કરવામાં આવી. 1990ના દાયકાની શરૂઆતથી ગુનાખોરીના દરમાં અત્યંત ઘટાડો જોવા મળ્યો, 1990માં ખૂનના કેસ 2,245 નોંધાયા હતા જે 2008માં ઘટીને ફક્ત 537 જ થયા અને ક્રેક એપિડેમીક અને તેની સાથેની ડ્રગ સંબંધિત હિંસા પણ મોટા પાયે નિયંત્રણમાં આવી ગઇ.&lt;ref&gt;હેરિસ, પોલ. [http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris &quot;][http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris હાઉ ધ મિન સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક વેર ટેમ્ડ&quot;], ''[[ધ ગાર્ડિયન]]'' , જાન્યુઆરી 15, 2006. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. &quot;એંશીના દાયકામાં બદલાયેલી યુક્તિઓને કારણે શહેર ફાટી નીકળેલા રોગચાળામાં સપડાઈને સાફ થઈ ગયું હતું. નેવુંના દાયકામાં પોલીસે ફેરિયાઓને શહેરની શેરીઓમાંથી બહાર તગેડી મૂક્યા અને નશીલી દવાઓ આધારિત હિંસા કાબૂમાં લીધી... તેમને લગતા આંકડાઓ પણ જાણવા જેવા છે. વર્ષ 1990માં 2,245 ન્યૂ યોર્ક વાસીઓનાં ખૂન થયાં હતા. ગત વર્ષે આ આંકડો ઘટીને 537નો થયો છે જે છેલ્લા 40 વર્ષનો નીચામાં નીચો આંક છે.&quot;&lt;/ref&gt; બહાર જતી વસ્તીના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો અને સમગ્ર વિશ્વમાંથી આવતા વસાહતીઓની સંખ્યામાં વધારો થયો. નીચા વ્યાજ દરો અને વોલ સ્ટ્રીટ બોનસે રિયલ એસ્ટેટ બજારની તેજીને ઇજન આપ્યું.&lt;ref&gt;હેવેસી, ડેનિસ. [http://www.nytimes.com/1997/03/16/realestate/in-much-of-the-city-a-robust-market.html &quot;ઇન મચ ઓફ ધ સિટી, અ રોબસ્ટ માર્કેટ&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 16, 1997. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.&lt;/ref&gt;

=== 11મી સપ્ટેમ્બરનો હુમલો ===
11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના રોજ, વિમાનોનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું અને તે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના બે ટાવરોમાં ધસી ગયા, જેને પગલે 3,000થી વધારે લોકોના મોત થયા. [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] સાથે બે ટાવરોનો નાશ થયો, જે આગથી નુક્સાનને કારણે તેના નાશ પહેલા ખાલી કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ ટાવરોના ફરી બાંધકામના આયોજનો કરવામાં આવી રહ્યા હતા(જુઓ [[ફ્રિડમ ટાવર]], અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર રિબિલ્ડીંગ વિવાદ).

=== ટેલિવિઝન અને ફિલ્મોનું એનવાયસી(NYC)માં સ્થાન ===
મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક સિટીનો ફિલ્મ્સ અને ટેલિવિઝન શ્રેણીઓની લોકપ્રિયતા સ્થાપવા બદલા સમગ્ર વિશ્વના ઘણા લોકો આભાર માની રહ્યા છે. ટેલિવિઝનના નોંધપાત્ર ઉદાહરણોમાં ''[[ફ્રેન્ડ્સ]]'' , ''[[30 રોક્સ]]'' ,''[[CSI: NY]]''  ''[[સિનફિલ્ડ]]'' , ''[[એનવાયપીડી(NYPD) બ્લુ]]'' , ''[[લો એન્ડ ઓર્ડર]]'' , ''[[વિલ એન્ડ ગ્રેસ]]'' , ''[[ફ્યુચુરામા]]'' , ''[[સ્પિન સિટી]]'' , ''[[ગોસિપ ગર્લ]]'' , ''[[અગ્લી બેટ્ટી]]''  અને ''[[સેક્સ એન્ડ ધી સિટી]]''  જેવા એવોર્ડ જીતેલા શોનો સમાવેશ થાય છે. નોંધપાત્ર ફિલ્મના ઉદાહરણોમાં ''[[મિરેકલ ઓન 34થ સ્ટ્રીટ]]'' , ''[[ઘોસ્ટબસ્ટર્સ]]'' , ''[[ગ્રેમલિન્સ 2]]'' , ''[[આઇસ વાઇડ શટ]]'' ,''[[Home Alone 2: Lost in New York]]''  ''[[ક્લેવરફિલ્ડ]]''  અને [[વૂડી એલન]]ની ઘણી ફિલ્મો જેવી કે ''[[એન્ની હોલ]]'' , ''[[બનાનાસ]]''  અને ''[[મેનહટન]]'' નો સમાવેશ થાય છે.

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:NASA Manhattan.jpg|thumb|upright|સેટેલાઇટ ચિત્રની મધ્યમાં સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન છે.મેનહટન એ પશ્ચિમ તરફ હડસન નદી, ઉત્તર તરફ હાર્લેમ નદી અને પૂર્વ તરફ ઇસ્ટ નદીથી ઘેરાયેલું છે.]]

મેનહટનને [[ફિફ્થ એવન્યુ]] પૂર્વ અને પશ્ચિમના અલગ-અલગ વિસ્તારમાં વહેંચે છે. ઉપરાંત ડાઉનટાઉન, મિડટાઉન અને અપટાઉનમાં વહેંચાયેલું છે. મેનહટન આઇસલેન્ડ પશ્ચિમમાં [[હડસન નદી]] ફરતું છે. જ્યારે પૂર્વમાં [[ઇસ્ટ નદી]]થી ફરતું છે. મેનહટનને ઉત્તરમાં [[હાર્લેમ નદી]] ધી બ્રોન્કસ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મુખ્ય જમીનથી અલગ કરે છે. ઇસ્ટ રિવરમાં [[રાન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ અને રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ જ્યારે દક્ષિણના [ન્યુયોર્ક હાર્બરમાં ગવર્નર આઇસલેન્ડ અને લિબર્ટિ આઇસલેન્ડ સહિતના ઘણા નાના-નાના વિસ્તારનો સમાવેશ મેનહટનમાં કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Islands&quot;&gt;[http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html ન્યૂ યોર્ક સિટી એડમિનિસ્ટ્રેટિવ કોડ સેક્શન 2-202 ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ - ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828185323/http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html |date=2008-08-28 }}, લોયર રિસર્ચ સેન્ટર. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. &quot;મેનહટનની મ્યુનિસિપાલિટીમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી નામના પ્રદેશનો સમાવેશ થતો હતો. આ કાઉન્ટીમાં શહેર અને રાજ્યનાં તમામ ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો. આ પ્રાંતમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં આવેલી માર્બલ હિલનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ તમામ પ્રકારના સમાવેશ 1984ના કાયદાના પ્રકરણ 939ને આધારે કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમાં મેનહટન આઇલેન્ડ, ગવર્નર્સ આઇલેન્ડ, બેડલોસ આઇલેન્ડ, એલિસ આઇલેન્ડ, ફ્રેન્કલિન ડી.રૂઝવેલ્ટ આઇલેન્ડ, રેન્ડોલ્સ આઇલેન્ડ અને ઓયસ્ટર આઇલેન્ડનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો...&quot;&lt;/ref&gt; મેનહટન આઇસલેન્ડનો વિસ્તાર 22.7 ચોરસ માઇલ(58.8 કિ.મી.2)નો છે. 13.4 માઇલ(21.6 કિ.મી) લાંબો અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ.મી) પહોળો. સૌથી પહોળો વિસ્તાર (14 સ્ટ્રિટ પાસે) આવેલો છે.&lt;ref name=&quot;Stuff&quot;&gt;[http://adventure.howstuffworks.com/new-york-city-guide.htm હાઉ ન્યૂ યોર્ક વર્ક્સ], ''હાઉ સ્ટફ વર્ક્સ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. '' ''&quot;ટાપુ 22.7 ચો. માઇલ (58.8 કિ. મિ.)નો છે, 13.4 માઇલ (21.6 કિ. મિ.) લાંબો છે અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ. મિ.) તેના પહોળામાં પહોળા મધ્યબિંદુએ પહોળો છે.&quot;'' &lt;/ref&gt; ન્યુયોર્ક દેશ સંપૂર્ણ રીતે 33.77 ચોરસ માઇલ(87.46 કિ.મી. 2)માં ફેલાયેલો છે. જેમાં જમીનનો વિસ્તાર 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી2) અને પાણીનો વિસ્તાર 10.81 ચોરસ માઇલ(28.00 કિ.મી2)નો છે.&lt;ref name=&quot;NYCensusRankings&quot;&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;amp;-geo_id=04000US36&amp;amp;-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;amp;-_lang=en&amp;amp;-redoLog=false&amp;amp;-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&amp;amp;-format=ST-7S&amp;amp;-_sse=on ન્યૂ યોર્ક—પ્લેસ એન્ડ કાઉન્ટી સબડિવિઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055349/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US36&amp;-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&amp;-format=ST-7S&amp;-_sse=on |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. છેલ્લો સુધારો 2007-05-01&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:NYC-GRID-1811.png|thumb|left|upright|મોડર્ન રિડ્રોઇંગ ઓફ ધી 1807 વર્ઝન ઓફ ધી કમિશનર્સ ગ્રીડ પ્લાન ફોર મેનહટન, એ ફ્યુ યર્સ બિફોર ઇટ વોઝ એડોપ્ટેડ ઇન 1811.સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન નથી.]]

મેનહટનનો એક વિસ્તાર ધી બ્રોન્ક્સ સાથેનો વિસ્તાર પણ છે. [[માર્બલ હિલ]] એક સમયે મેનહટન આઇસલેન્ડનો જ એક હિસ્સો હતો. પરંતુ 1895માં હાર્લેમ નદીમાં [[હાર્લેમ રિવર શીપ કેનલ]] ખોદવામાં આવતા માર્બેલ હિલને મેનહટનથી દૂર કરીને ધી બ્રોન્ક્સ અને ધી રીમાઇન્ડર ઓફ મેનહટનની વચ્ચે આવી ગઇ હતી.&lt;ref name=&quot;canal&quot;&gt;ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1988/03/06/realestate/streetscapes-spuyten-duyvil-swing-bridge-restoring-a-link-in-the-city-s-lifeline.html &quot;સ્ટ્રીટ્સકેપ્સ: સ્પુઇટેન ડુઇવિલ સ્વિન્ગ બ્રિજ; રિસ્ટોરિંગ અ લિન્ક ઇન ધ સિટીસ લાઇફ લાઇન&quot;]. ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 6, 1988. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.&lt;/ref&gt; પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પહેલા, ઓરિજનલ હાર્લેમ રિવર ચેનલનો હિસ્સો હતો ત્યારબાદ ધી બ્રોન્ક્સમાંથી અલગ થઇને માર્બલ હિલ બન્યુ અને પછી મુખ્ય જમીનનો હિસ્સો બન્યો.&lt;ref name=&quot;canal&quot;/&gt;


માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા મેનહટનની જમીનમાં કઇ રીતે નોંધપાત્ર રીતે ફેરફાર થાય છે તેનું ઉદાહરણ માર્બેલ હિલ છે. ડચ કોલોનિયલના સમયથી આ શહેરની જમીનમાં પાણીનું પ્રમાણ વધારે રહ્યું છે જેને કારણે કુદરતી ભૌગોલિક સ્થિતીમાં મોટા ભાગના કુદરતી ફેરફારો સમાન જોવા મળતા હતા.&lt;ref name=&quot;Mannahatta&quot;/&gt; 10મી સદીની શરૂઆતમાં ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટથી [[વેસ્ટ સ્ટ્રીટ]] સુધીના હડસન નદીના કુદરતી કિનારાના સ્થળોનો ઉપયોગ લોઅર મેનહટનનાં વિસ્તરણ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Over and Back: The History of Ferryboats in New York Harbor|author=Cudahy, Brian J. Cudahy|publisher=Fordham University Press|year=1990|page=25}}&lt;/ref&gt; જ્યારે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]નું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે સંપૂર્ણ વેસ્ટ સ્ટ્રિટમાં બેટ્ટરી પાર્ક સિટી બનાવવા માટે જમીન ખોદવાને બદલે કે દરિયામાંથી માટી કાઢવાને બદલે  12 લાખ ક્યુબિક યાર્ડ (917,000m³)ની નદીની સાઇટમાંથી જ માટી મેળવવામાં આવી હતી. &lt;ref name=&quot;gillespie-p71&quot;&gt;{{cite book|author=Gillespie, Angus K.|year=1999|title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center|publisher=[[Rutgers University Press]]|page=71}}&lt;/ref&gt; કચરાના નિકાલ માટે દરિયા કે લેન્ડફિલ્સનો ઉપયોગ કરવાનો બદલે, તેના મટિરીયલનો ઉપયોગ મેનહટનની દરિયાઇ પટ્ટીને વેસ્ટ સ્ટ્રિટ સુધી વિસ્તારવા માટે કરવામાં આવ્યો અને તેને પરિણામે બેટરી પાર્ક સિટીનું નિર્માણ થયું.&lt;ref name=&quot;iglauer&quot;&gt;{{cite news|title=The Biggest Foundation|author=Iglauer, Edith|date=November 4, 1972|publisher=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; જેને પરિણામે નદીમાં 700 ફૂટ(210 મી.)નું ઉંડાણ મળ્યું હતું,{{convert|92|acre|m2}} જેમાં 6 બ્લોક કે જે લગભગ 1,484 ફૂટ(450 મી.)નો વિસ્તાર કવર કરે છે. અને પાર્ક{{convert|30|acre|m2}} માટે લગભગ 1.2 માઇલ(1.9 કિ.મી.) જેટલી રિવરફ્રન્ટ જગ્યા પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;[http://www.asla.org/awards/2003/battery_park_city.htm એએસએલએ 2003 ધ લેન્ડમાર્ક એવોર્ડ], અમેરિકન સોસાયટી ઓફ લેન્ડસ્કેપ આર્કિટેક્ટ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.&lt;/ref&gt;


ભૌગોલિક રીતે મેનહટનમાં સબ-સ્ટ્રાટાનું ભાવિ નિશ્ચિત છે. જમીનની નીચેના બેડરોકને લઇને ટાપૂ મીડ ટાઉન નજીક સરકી રહ્યો છે. મીડ ટાઉન અને ફાયનાન્સિયલ જિલ્લા વચ્ચે બહુમાળી બિલ્ડીંગ અને જ્યારે  અને કેનાલ સ્ટ્રીટ વચ્ચેનું ઉંડાણ પણ નાણાકીય શહેર તરફ ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે અને આ બંને વિસ્તારની વચ્ચે દબાણના અભાવે નજીકના સમયમાં આ બધી જગ્યા પથરાળ થવાની શક્યતા છે.


[[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન બ્રિજ]], [[હોલેન્ડ ટનલ]] અને [[લિંકન ટનલ]] દ્વારા પશ્ચિમમાં [[ન્યુ જર્સી]] સાથે મેનહટનનો વાહનવ્યવહાર ચાલે છે. જ્યારે ન્યુયોર્કના અન્ય શહેરોમાં ઉત્તર પૂર્વમાં [[ધી બ્રોન્ક્સ]] સાથે અને પૂર્વ તથા દક્ષિણમાં [[બ્રુકલિન]] અને [[લોન્ગ આઇસલેન્ડ]]ના [[ક્વીન્સ]] શહેર સાથે જોડાયેલું છે. ફિફ્થ ન્યુયોર્ક સિટીના હિસ્સાને ન્યુયોર્ક હાર્બરના સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરી સાથે જોડતો આ એક જ રસ્તો છે જેનો કોઇ ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. દક્ષિણ તરફની ટ્રીપમાં ફેરી ટર્મિનલ [[બેટરી પાર્ક]] પાસે સ્થિત છે. આ ઉપરાંત [[વેરાઝાનો-નેરોસ બ્રિજ]]નો ઉપયોગ કરીને બ્રુકલિનના રસ્તે પણ સ્ટેટન આઇસલેન્ડની મુસાફરી કરી શકાય છે. 1811ના કમિશનરના આયોજન અનુસાર, હડસન નદીના કિનારા પર ઉત્તર અને દક્ષિણ બાજૂ બંને તરફના કિનારા પર બાર નંબરના એવન્યુ કાર્યરત છે. દરેક(75) ને ફાળવણી એ રીતે કરવામાં આવી છે કે,{{convert|100|ft|m|-1}} પૂર્વમાં ફર્સ્ટ એવન્યુ હોય તો પશ્ચિમમાં ટ્વેલ્થ એવન્યુ હોય. આ ઉપરાંત ઘણા એવન્યુમાં આંતરીક પણ અનેક હિસ્સા છે. દા.ત.પૂર્વમાં જે ફર્સ્ટ એવન્યુ છે તેમાં પણ ઇસ્ટ વોર્ડ એવન્યુ એ(A)થી એવન્યુ ડી(D)નામના વધારાના એવન્યુ પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારના વિસ્તારો મેનહટનના ઇસ્ટ વિલેજમાં આલ્ફાબેટ સિટી તરીકે ઓળખાય છે. મેનહટનમાં એવી ઘણી સ્ટ્રિટ છે જે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ પણ ચાલે છે. દરેક શેરીની પહોળાઇ{{convert|60|ft|m|0}} લગભગ 200 ફીટ( 61 મીટર)ની છે. પ્રત્યેક સંયુક્ત સ્ટ્રિટ અને બ્લોક આશરે 260 ફુટ (79 m) ઉમેરે છે, ત્યાં પ્રતિમાઇલ આશરે 20 બ્લોક છે. મેનહટનના પરંપરાગત બ્લોક લગભગ 250 છે. જે 600 ફૂટમાં ફેલાયેલા છે. ફિફ્ટીન ક્રોસટાઉન સ્ટ્રિટને 100 ફૂટ(30 મી.)ની પહોળાઇ દ્વારા બંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં 34, 42, 57 અને 125 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે જેમાં શહેરની મોટાભાગની વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા અને શોપિંગ કરવા માટેના સ્થળ છે.&lt;ref&gt;[http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/nyc1811.htm રિમાર્ક્સ ઓફ ધ કમિશનર્સ ફોર લેઈંગ આઉટ સ્ટ્રીટ્સ એન્ડ રોડ્ઝ ઇન ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક, અન્ડર ધ એક્ટ ઓફ એપ્રિલ 3, 1807], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 2, 2007. &quot;શહેરની 15 શેરીઓ સિવાયની તમામ શેરીઓ 60 ફૂટ જેટલી પહોળી છે અને 15 શેરીઓ 100 ફૂટ જેટલી પહોળી છે. જેમાં શેરી નંબર 14, 23, 34, 42, 57, 72, 79, 86, 96, 106, 116, 125, 135, 145 અને 155નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ શેરીઓ વચ્ચેની જગ્યા અથવા તો બ્લોક સામાન્યતઃ 200 ફૂટની છે.&quot;&lt;/ref&gt; [[બ્રોડવે]] પણ અહીંનું મહત્વનું જોડાણનું સાધન છે. [[લોઅર મેનહટન]]ના [[બોલિંગ ગ્રીન]]થી શરૂ થઇને મેનહટનના ઉત્તરિય ટીપ વિસ્તારમાં બ્રોન્ક્સ સુધી ચાલુ રાખે છે. મધ્ય મેનહટનમાં બ્રોડવે એક જાળાની કાર્ય કરે છે. જેમાં યુનિયન સ્ક્વેર, હેરાલ્ડ સ્ક્વેર(સિક્સ્થ એવન્યુ અને 34 સ્ટ્રિટ), [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]](7 એવન્યુ 42 સ્ટ્રિટ) અને [[કોલંબસ સર્કલ]]( એઇઠ્થ એવન્યુ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને 59 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે.


મોટા ભાગના મેનહટનના સ્ટ્રિક્ટ ગ્રીડ પ્લાનને પરિણામે અને ગ્રીડ 28.9 ડીગ્રી ઢળેલી હોવાથી, કેટલીક વાર આ ઘટનાને [[મેનહટ્ટનહેન્જ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (સ્ટોનિહેજની જેમ).&lt;ref name=&quot;Manhattanhenge&quot;&gt;સિલ્વરમેન, જસ્ટિન રોકેટ. &quot;સન્ની ડિલાઇટ ઇન સિટી સાઇટ&quot;, ''[[ન્યૂઝડે]]'' , મે 27, 2006. &quot;મેનહટનનું ખરું સ્મારક રવિવારના દિવસે જોવા મળે છે કે જ્યારે શહેરી યોજના અને ભૌતિકખગોળીય ઘટનાનો સુખદ અનાયાસ જોવા મળે છે. આ દિવસે સૂર્ય 14મી શેરી તરફથી દરેક પૂર્વ-પશ્ચિમી શેરીની લાઇનમાં આથમતો જોવા મળે છે. પત્થરનું સ્મારક કે જે ઉનાળામાં સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તથી દૂર હોય તેની સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલું હોય છે તેમ મેનહટનહેન્જ પણ તડકાને ઉતરતી કક્ષાની બરાબર બિલ્ડિંગ્સની વચ્ચે લાઇનદોરીમાં ઝીલે છે. આ નજારો જોવા માટે તારીખ 28મી મે અને તારીખ 12મી જુલાઈના રોજ મેળાવડો જામે છે.&lt;/ref&gt; મેનહટનની નેટવર્ક રચના જોતા એ સહેજ 28.9 ડિગ્રી જેટલી રેખાઓ પર જોવા મળે છે. જેને કારણે મે માસના અંતમાં અને જૂલાઇ માસની શરૂઆતમાં આથમતા સુર્યનું સ્થાન સીધી હારમાં જોવા મળે છે. જેને કારણે પશ્ચિમની ક્ષિતીજે સુર્ય શહેરની શેરીઓમાં પણ જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;Manhattanhenge&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html સનસેટ ઓન થર્ટીફોર્થ સ્ટ્રીટ એલોન્ગ ધ મેનહટન ગ્રિડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516005443/http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html |date=2008-05-16 }}, ''[[નેચરલ ડિસ્ટ્રી મેગેઝિન]]''  સ્પેશ્યલ ફિચર—સિટી ઓફ સ્ટેટ્સ. સુધારો સપ્ટેમ્બર 4, 2006&lt;/ref&gt; આ જ રીતનો નજારો જાન્યુઆરી અને ડિસેમ્બરના સુર્યોદયમાં પણ જોવા મળે છે. શહેરમાં પ્રાણીસંગ્રહાલય અને માછલીઘર ચલાવતી ધી [[વાઇલ્ડ લાઇફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી]] દ્વારા તાજેતરમાં મેનહટનનો પર્યાવરણ અને ભૌગોલિક પ્રોજેક્ટને કોમ્પ્યુટર પર દર્શાવી શકાય તેવો પ્રયોગ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. જેને કારણે 1609માં હેનરી હડસન દ્વારા શોધવામાં આવેલા તથા અત્યારના આઇસલેન્ડનો તફાવત આપણે જાણી શકીએ છીએ.&lt;ref name=&quot;Mannahatta&quot;/&gt;

=== નજીકના પ્રાંતો ===
* [[બર્ગેન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ઉત્તર પશ્ચિમ
* [[હડસન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ દક્ષિણ પશ્ચિમ
* બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ધી બ્રોન્ક્સ]])- ઉત્તરપૂર્વ
* ક્વીન્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ક્વીન્સ]])- પૂર્વ/ દક્ષિણપૂર્વ
* કિંગ્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[બ્રુકલિન]])- દક્ષિણ/દક્ષિણ પૂર્વ
* રીચમન્ડ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[સ્ટેટન આઇસલેન્ડ]])- દક્ષિણ પૂર્વ

=== રાષ્ટ્ર દ્વારા સુરક્ષિત વિસ્તારો ===
* [[આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]]
* [[કેસલ ક્લીન્ટન નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]]
* [[ફેડરલ હોલ નેશનલ મેમોરિયલ]]
* [[જનરલ ગ્રાન્ટ નેશનલ મેમોરિયલ]]
* [[ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]]
* [[હેમિલ્ટન ગ્રેન્જ નેશનલ મેમોરિયલ]]
* [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ટેનેમેન્ટ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]]
* [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]](પાર્ટ)
* [[થીઓડોર રૂઝવેલ્ટ બર્થપ્લેસ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]]

=== પડોશના વિસ્તાર ===
[[ચિત્ર:Manhattan night view.jpg|thumb|મેનહટન પુલ પરથી રાત્રે લોઅર મેનહટન, એફડીઆર ડ્રાઇવ, અને બ્રુકલિન બ્રિજનું દ્રશ્ય]]
મેનહટનની ઘણા નજીકના વિસ્તારોના નામ તેના મુખ્ય કાર્યો અનુસાર જોવા મળતા નથી. કોઇ નામ ભૌગોલિક રીતે(ધી અપર ઇસ્ટ સાઇડ) તો કોઇ નામ ઐતિહાસિક રીતે વર્ણનાત્મક ([[લિટલ ઇટાલી]]) છે. તો કોઇ ઘણા શબ્દોનું મિશ્રણ જેમકે [[ટ્રીબેકા]](ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનલ સ્ટ્રીટ માટે) કે [[સોહો]](સાઉથ ઓફ હ્યુસ્ટોન)કે થોડા સમય પહેલા શોધાયેલું [[નોલિટા]](નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી).&lt;ref&gt;સેન્ફ્ટ, બ્રેટ. [http://www.nytimes.com/1993/09/26/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-tribeca-families-are-the-catalyst-for-change.html &quot;ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/ટ્રિબેકા; ફેમિલિઝ આર ધ કેટેલિસ્ટ ફોર ચેન્જ&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 26, 1993. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;કુટુંબોએ ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનાલ સ્ટ્રીટમાં પરિવર્તન લાવવા માટેના ઉત્પ્રેરક તરીકે વેપારને પોતાના હસ્તક કર્યો. (જોકે શહેરના મધ્ય ભાગમાં એક જ ત્રિકોણ હતો અને તે હતો હડસન શેરી ચેમ્બર્સ સ્ટ્રીટ પાસે વેસ્ટ બ્રોડવે ઉપર કેનાલની ઉત્તર દિશામાં મળે છે તે) 70ના દાયકાના મધ્યભાગમાં કલાકારોએ અતિ આધુનિક સોહો (સાઉથ ઓફ હોસ્ટન)માંથી શરણ માગવાની શરૂઆત કરી.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;કોહેન, જોયસ. [http://www.nytimes.com/1998/05/17/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-nolita-a-slice-of-little-italy-moving-upscale.html &quot;ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/નોલિટા; અ સ્લાઇસ ઓફ લિટલ ઇટાલી મુવિંગ ઉપાકેલ&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 17, 1998. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;શહેરના આ ભાગને શું કહેવું તે અંગે કોઈ ચોક્કસપણે કશું જ કહી શકતું નહોતું. નોલિટા એટલે કે નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી એ ચોક્કસપણે આ વિસ્તારની ભૌગલિક પરિસ્થિતિને પ્રતિપાદિત કરે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં રિયલ એસ્ટેટના દલાલો દ્વારા બનાવવામાં આવેલો આદ્યાક્ષરી શબ્દ બંધ બેસતો નહોતો દલાલોએ એવી માગણી કરી હતી કે આ વિસ્તારને પ્રામાણ્ય કે શ્રેષ્ઠતાનું ખાસ ચિન્હ આપવામાં આવે.&quot;&lt;/ref&gt; હાર્લેમ નામ નેધરલેન્ડના ડચ કોલોનિયલના [[હાર્લેમ]]ના સમયબાદ રાખવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;પિટ્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20061001040235/http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Jun/30-613064.html યુ.એસ. પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ ઓનર્સ હાર્લેમ્સ લેન્ગસ્ટન હગિઝ], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;તે સ્થળનું મૂળ નામ હાર્લેમ અથવા તો ન્યૂ હાર્લેમ રાખવામાં આવ્યું હતું વર્ષ 1658માં અમેરિકનો પાસેથી અંકુશ મેળવ્યા બાદ ડચ દ્વારા આ વિસ્તારની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેમણે નેધરલેન્ડમાં આવેલાં એક શહેર હાર્લેમ ઉપરથી આ વિસ્તારનું નામ રાખ્યું હતું.&quot;&lt;/ref&gt; [[આલ્ફાબેટ સિટી]]માં એ, બી, સી અને ડી એવન્યુનો સમાવેશ થાય છે, જે નામ પ્રમાણે છે.


[[ચિત્ર:Macdougal Street and Minetta Lane street scene NYC.jpg|left|thumb|ગ્રીનવિચ વિલેજમાં મેકડોગલ સ્ટ્રિટ]]
સોહો જેવા આસપાસના વિસ્તાર વ્યાપારી છે અને તેના ઉચ્ચ સ્તરિય ખરીદીને કારણે જાણીતા છે. જ્યારે ધી લોઅર ઇસ્ટ સાઇડનું [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]], આલ્ફાબેટ સિટી અને ઇસ્ટ વિલેજ જેવા વિસ્તાર તેના &quot;બોહેમિયન&quot; જેવી સંસ્કૃતિને કારણે જાણીતા છે. ચેલ્સિયા શહેરમાં સમલૈગિંક પુરૂષોની વસ્તી વધારે જોવા મળે છે અને તાજેતરમાં ન્યુયોર્ક આર્ટ ઇન્સ્ટ્રિઝ અને રાત્રીના જીવનનું પણ કેન્દ્ર બન્યું છે.&lt;ref&gt;ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html &quot;][http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html ધ ન્યૂ ચેલ્સિયાઝ મેની ફેસિસ&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 13, 1994. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;અ ડિફરન્ટ લાઇટ બુક સ્ટોર શરૂ કર્યા બાદ ગે ચેલ્સિયાએ પોતાની ભૂમિકાને મજબૂત આધાર આપ્યો હતો. આ એક એવું સીમાચિન્હ હતું કે જે પેરી સ્ટ્રીટની નજીક આવેલી હડસન સ્ટ્રીટના 548 નંબરનાં મકાનમાં એક દાયકા સુધી રહ્યું હતું. હવે તેને 151 વેસ્ટ 19મી શેરી ખાતે ખસેડી લેવામાં આવ્યું છે. તેનું સ્થળાંતર ગ્રીનવિચ ગામડાંની ગે લાઇફને ઉત્તરાભિમુખ અને દેહધારી બનાવે છે. ચેલ્સિયાની છાપને કારણે શ્રીમાન ગાર્મેન્ડિયાએ જણાવ્યું હતું કે એકલી રહેતી સ્ત્રી આ ગામમાં પ્રવેશી શકતી નથી પરંતુ એકલો રહેતો પુરુષ પ્રવેશી શકે છે. &quot;તેમણે જણાવ્યું હતું કે &quot;70ના દાયકા દરમિયાન તમામ પડોશીઓ સમલૈંગિક બની ગયા હતા&quot;&lt;/ref&gt; વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ એ ડોમિનિકન રીપબ્લિકમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોનું ખૂબ જ ધમધમતું નજીકનો પ્રાંત છે. મેનહટન ચાઇના ટાઉનમાં ચીનમાંથી આવીને વસેલા લોકોની વસ્તી વધારે છે.&lt;ref&gt;ગ્રાઇમ્સ, ક્રિસ્ટોફર. [http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 &quot;વર્લ્ડ ન્યૂઝ: ન્યૂ યોર્ક્સ ચાઈનાટાઉન સ્ટાર્ટ્સ ટુ ફીલ ધ પિન્ચ ઓવર 'ધ બગ'&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202041032/http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 |date=2008-12-02 }}, ''[[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]]'' , એપ્રિલ 14, 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. &quot;ન્યૂ યોર્ક ખાતે આવેલું ચાઇનાટાઉન એવી જગ્યા છે કે જ્યાં વેસ્ટર્ન પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે સૌથી વધુ માત્રામાં ચીની લોકો રહે છે.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060709160929/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=1195 ચાઇનાટાઉન: અ વર્લ્ડ ઓફ ડાઇનિંગ, શોપિંગ, એન્ડ હિસ્ટ્રી], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. &quot;ચાઇનાટાઉનમાં આવેલાં સ્થળો, ભોજનાલયો અને ઇતિહાસની મુલાકાત તેમજ ખરીદી કર્યા વિના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ન્યૂ યોર્ક શહેરની મુલાકાત અધૂરી છે. મેનહટનના હાર્દમાં આવેલા પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે ચીની લોકોની વસતી 1,50,000ની છે અને તે 2 ચોરસ કિ.મિ.માં ફેલાયેલી છે. તે લેફયેટે, વોર્થ, ગ્રાન્ડ સ્ટ્રીટ તેમજ પૂર્વીય બ્રોડવેથી ઘેરાયેલી છે.&quot;&lt;/ref&gt; ધી અપર વેસ્ટ સાઇડ એ તેના નામ અને તેના વર્ણન સાથે યોગ્યતા ધરાવે છે. ઓલ્ડ મની અને અપર ઇસ્ટ સાઇડથી બિલકુલ અલગ જ અહીંનું વાતાવરણ અને મૂલ્ય છે. આ પ્રાંતનો સમાવેશ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સૌથી વધુ કિંમતી કે પૈસાદાર વિસ્તારમાં થાય છે.&lt;ref&gt;[http://nycgo.com/?event=view.article&amp;amp;id=76746 અપ્પર વેસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;શહેરનાં આ ભાગમાં બુદ્ધિજીવીઓ, સર્જનાત્મક અને પૈસાદાર લોકોનું પ્રભુત્વ વધારે પ્રમાણમાં છે. પરંતુ ત્યાંનું વાતાવરણ અપ્પર ક્રસ્ટ જેવું અપ્પર સાઇડનું નથી.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071011103023/http://nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=447 મેપ્સ એન્ડ નેઇબરહૂડ્ઝ - અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;પડોશીઓનાં વાતાવરણની હવામાંથી જૂનાં નાણાંની ખૂશ્બુ, રૂઢિચુસ્ત માન્યતાઓ અને ઝાકઝમાળની ખૂશ્બુ આવે છે. અહીં ઉચ્ચ વર્ગના લોકો શેમ્પેઇનની આલિશાન પાર્ટીઓ કરતાં જોવા મળે છે.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html સ્ટ્રોલ ધ અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ ફોર લાઇફસ્ટાઇલ્સ ઓફ ધ એલિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626092513/http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html |date=2010-06-26 }}, ''ફૂટનોટ્સ''  ઓફ ધ અમેરિકન સોશ્યોલોજિકલ એસોસિયેશન, માર્ચ 1996, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.&lt;/ref&gt;


મેનહટનમાં ''અપટાઉન'' એટલેકે ઉત્તર(વધારે ઉત્તર-ઉત્તરપૂર્વિય આઇસલેન્ડની દિશા કે જ્યાં તેની ગ્રીડ સિસ્ટમ સંલગ્ન છે.) અને ''ડાઉનટાઉન'' એટલેકે દક્ષિણ(દક્ષિણ-દક્ષિણપૂર્વિય).&lt;ref&gt;પેટઝોલ્ડ, ચાર્લ્સ. [http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html &quot; હાઉ ફાર ફ્રોમ ટ્રુ નોર્થ આર ધ એવેન્યૂઝ ઓફ મેનહટન?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404053211/http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html |date=2007-04-04 }}, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 30, 2007. &quot;જોકે શહેરનાં સ્મારકોનું પૂર્વાભિમુખીકરણ મેનહટન આઈલેન્ડની ધરીને સમાંતર કરવામાં આવ્યું છે અને ઉત્તર તેમજ દક્ષિણ દિશા સાથે તેનો સંબંધ ખૂબ જ અણધાર્યો છે. સાચી ઉત્તર દિશા તરફ પૂર્વાભિમુખ નક્શાઓ (જેમ કે એક જમણી બાજુએ) દર્શાવે છે કે ટાપુ એકબાજુએથી નોંધપાત્ર રીતે નમેલો છે. હકીકતે જોઈએ તો સ્મારકો કે સ્થળો ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશા કરતા ઉત્તરપૂર્વીય અને દક્ષિણપશ્ચિમી દિશાની વધારે નજીક આવેલાં છે.&quot;&lt;/ref&gt; તેનો વપરાશ મોટા ભાગના અમેરિકન શહેરોની અલગ છે જેમાં ''ડાઉનટાઉન'' ને સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મેનહટનમાં બે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ છે. જેમાં આઇસલેન્ડના દક્ષિણ તરફના હિસ્સામાં અને મીડટાઉન મેનહટનમાં ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે જાણીતો છે. 59મી સ્ટ્રીટનો&lt;ref&gt;જેક્સન, નાન્સી બેથ. [http://www.nytimes.com/2004/08/29/realestate/living-on-59th-street-putting-out-the-gold-plated-welcome-mats.html &quot;લિવિંગ ઓન/59થ સ્ટ્રીટ; પુટિંગ આઉટ ધ ગોલ્ડ-પ્લેટેડ વેલકમ મેટ્સ&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 29, 2004. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;હવે પૂર્વ અને પશ્ચિમને ચળકતા ટાવરો, ડેસ્ટિનેશન સુપરમાર્કેટ્સ તેમજ દુકાનોથી લાંગરેલા છે 59મી શેરી એવી જગ્યા છે કે જેમાં શહેરનો મધ્યભાગ ઉપરના ભાગ સાથે મળે છે.&quot;&lt;/ref&gt; ઉપરનો હિસ્સો મેનહટનનો ઉત્તરિય વિસ્તાર ''અપટાઉન'' છે અને 14મી સ્ટ્રીટ&lt;ref name=&quot;NYCBasics&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20071011014616/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=365 NYC Basics], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;ડાઉનટાઉન (14મી શેરીની નીચે આવેલું)માં ગ્રીનવિચ વિલેજ, સોહો, ટ્રિબેકા અને વોલસ્ટ્રીટ ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટનો સમાવેશ થાય છે.&quot;&lt;/ref&gt; નીચેનો દક્ષિણનો વિસ્તાર ''ડાઉનટાઉન'' છે. જ્યારે આ બંને વચ્ચેનો વિસ્તાર ''મીડટાઉન'' તરીકે ઓળખાય છે. જો કે આ વ્યાખ્યામાં ક્યારેક ફેરફાર થવાની પણ શક્યતા છે.


ફિફ્થ એવન્યુ મેનહટન આઇસલેન્ડને બં અલગ-અલગ એટલે કે પૂર્વ અને પશ્ચિમના હિસ્સામાં વહેંચે છે. (દા.ત. 27મી સ્ટ્રીટ પૂર્વ, 42મી સ્ટ્રીટ પશ્ચિમ) સ્ટ્રીટના સરનામાં ફિફ્થ એવન્યુથી શરૂ થાય છે અને ત્યારબાદ તેના મથાળામાં વધારો થતો જાય છે, જેનું માપ લગભગ પ્રતિબ્લોક 100 છે.&lt;ref name=&quot;NYCBasics&quot;/&gt; મેનહટનમાં આવેલું વેવરલી પ્લેસનો દક્ષિણનો હિસ્સો, ફિફ્થ એવન્યુ ટર્મિનેટ્સ અને બ્રોડવે આ બધા પૂર્વ/પશ્ચિમની વચ્ચેની સીમા દર્શાવે છે. જેની સીમા ઉત્તરની 1લી સ્ટ્રીટ હાઉટન સ્ટ્રીટ(હાઉ-સ્ટીન બોલવામાં આવે છે.)થી શરૂ થાય છે. જો કે આ સ્ટ્રીટ ઉત્તરમાં 14મી સ્ટ્રીટ સુધી જોવા મળતી નથી. જ્યાં પૂર્વ અને પશ્ચિમની દરેક શેરી નંબરોથી ઓળખાય છે. જેને કારણે દક્ષિણથી ઉત્તરની સ્ટ્રીટમાં પણ 220મી સ્ટ્રીટ જેટલો વધારો થયો છે જે આઇસલેન્ડની સૌથી મોટી સંખ્યાની સ્ટ્રીટ છે. મીડટાઉનની મોટાભાગની શેરીઓ એકતરફી રસ્તાઓથી છે. જેમાં અપવાદરૂપ (14મી, 34મી અને 42મી જેવી) સ્ટ્રીટ છે. મુખ્ય નિયમ એ છે કે એકી સંખ્યા ધરાવતી શેરીઓ પશ્ચિમ તરફ ચાલે છે. જ્યારે બેકી સંખ્યા વાળી શેરીઓ પૂર્વ તરફ ચાલે છે.&lt;ref name=&quot;Stuff&quot;/&gt;

=== આબોહવા ===
[[ચિત્ર:Storm at Manhattan.jpg|thumb|મિડટાઉન મેનહટનમાં વરસાદ]]

41 અંશ ઉત્તરમાં આવેલું હોવા છતાં મેનહટનનું વાતાવરણ ભેજવાળું અને સામાન્ય ગરમ જોવા મળે છે. ([[કોપન વર્ગીકરણ]]).&lt;ref name=&quot;NYC climate&quot;&lt;ref name=&quot;NYC
climate&quot;&gt;{{cite web|title=The Climate of New York|publisher=New York State Climate Office|url=http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|access-date=2007-03-27}}&lt;/ref&gt; શિયાળામાં શહેરના કિનારાના વિસ્તારનું તાપમાન શહેરના આંતરીક હિસ્સા કરતા સામાન્ય વધુ જોવા મળે છે. જેને કારણે અહીં બરફનો વરસાદ પ્રતિવર્ષ સરેરાશ 25થી 35 ઇંચ(63.5થી 88.9 સે.મી.) જેટલો પડે છે.&lt;ref name=&quot;NYC climate&quot;/&gt; મોસમી ઠંડીના દિવસોમાં લગભગ 220 દિવસ સરેરાશ ફ્રોસ્ટ-ફ્રી સમયગાળો જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;NYC climate&quot;/&gt; ન્યુયોર્ક શહેરમાં વસંતઋતુ અને પાનખર થોડું મધ્યમ જોવા મળે છે. જ્યારે 90 ડિગ્રી ફેરનહીટ(32 ડિગ્રી સેલ્સિયસ) તાપમાન કે ઋતુના 18થી 25 દિવસ દરમિયાન ખૂબ જ ઉંચા તાપમાન સાથે ઉનાળો ખૂબ જ ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે.&lt;ref name=&quot;NYC climate&quot;/&gt; શહેરનું સૌથી લાંબી આબોહવા પર એટલાન્ટિકના મલ્ટિડેકડલ કંપનની અસર થાય છે. એટલાન્ટિકની 70 વર્ષ લાંબી ઠંડી કે ગરમીના ચક્ર પર આ પ્રાંતમાં વાવાઝોડાં કે કિનારાનાં વિસ્તારનાં વંટોળિયાની સ્થિતિ આધારિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Riley, Mary Elizabeth|title=Assessing the Impact of Interannual Climate Variability on New York City's Reservoir System|year=2006|publisher=Cornell University Graduate School for Atmospheric Science|url=http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2623/1/MER%20Thesis-new.pdf|format=PDF|access-date=2009-06-29}}&lt;/ref&gt; 1936માં 9મી જુલાઇએ સૌથી વધુ 106&amp;nbsp;°F (41&amp;nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું જ્યારે સૌથી ઓછું 1934માં 9મી ફેબ્રુઆરીએ -15&amp;nbsp;°F (-26&amp;nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું. તાજેતરમાં જુલાઇ 2005માં તાપમાન 100&amp;nbsp;°F અને ઓગસ્ટ 2006માં 103&amp;nbsp;°F જેટલું તાપમાન ઉંચું જોવા મળ્યું હતું. જ્યારે જાન્યુઆરી 2004 દરમિયાન તાપમાન 1થી પણ નીચે ઝીરો નજીક આવી ગયું હતું. ઉનાળા દરમિયાન સાંજનું તાપમાન અર્બન હીટ આઇસલેન્ડને કારણે વધારે હોય છે જે દિવસ દરમિયાન વધુ ગરમી શોષાયી હોય તો રાત્રે તે પાછી મળે છે. જ્યારે પવન ધીમો હોય તો તાપમાન 7 ડિગ્રી ફેરનહીટ(4 ડિગ્રી સે.) જેટલું વધી જાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-12655409_ITM &quot;કીપિંગ ન્યૂ યોર્ક સિટી કૂલ ઈઝ ધ જોબ ઓફ નાસાસ હીટ સિકર્સ.&quot;], ''Spacedaily.com'' , ફેબ્રુઆરી 9, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. &quot;શહેરી ગરમ ટાપુની હાજરી ઉનાળાની મોસમાં વર્તાય છે.રાતે જ્યારે પવનની ઝડપ ધીમી હોય ત્યારે અને દરિયાઈ પવનો હળવા બને ત્યારે તેનો ખાસ અહેસાસ વર્તાય છે. આ સમયગાળા દરિમયાન ન્યૂ યોર્ક શહેરનું તાપમાન વધી શકે છે.{{convert|7.2|°F|°C|abbr=on}} તે આસપાસનાં વિસ્તારો કરતાં વધારે હોઈ શકે છે.&quot;&lt;/ref&gt;

== સરકાર ==
[[ચિત્ર:Municipal Building - New York City.jpg|thumb|upright|મેનહટનનું મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]]
[[ચિત્ર:Scott Stringer small.jpg|thumb|left|upright|સ્કોટ સ્ટ્રિંગર, 2006]]
1898માં ન્યુયોર્ક શહેરનાં જોડાણ બાદ મેનહટનનું સંચાલન ન્યુયોર્ક સિટી ચાર્ટર્ડ દ્વારા થાય છે. જે 1989માં સુધારા બાદ મેયર- કાઉન્સિલ સિસ્ટમ સુવિધા પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;[http://www.abcny.org/pdf/Report%20on%20Ballot%20Proposals.pdf &quot;રિપોર્ટ ઓન બેલોટ પ્રપોઝલ્સ ઓફ ધ 2003 ન્યૂ યોર્ક સિટી ચાર્ટર રિવિઝન કમિશન&quot;] (પીડીએફ), એસોસિયેશન ઓફ ધ બાર ઓફ ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007. &quot;અન્ય શહેરો કે જેઓ પૂર્વગ્રહ મુક્ત ચૂંટણીની પધ્ધતિ અપનાવતા હોય છે તેની સરખામણીએ ન્યૂ યોર્કની મેયર પધ્ધતિ ખૂબ જ અલગ પ્રકારની છે. તે મજબૂત છે અને તેમાં 1989ના ચાર્ટર સુધારાનો અમલ કરવામાં આવે છે. તે વધતી જતી રીતે શહેરનું મજબૂત કાઉન્સિલ બનાવે છે.&quot;&lt;/ref&gt; જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થા, સુધારાલક્ષી સંસ્થાઓ, લાયબ્રેરી, જાહેર સુરક્ષા, આનંદ-પ્રમોદની સવલતો, જાહેર શૌચાલયો, પાણીનો પૂરવઠો અને મેનહટનમાં વેલફેરની સુવિધા માટે કેન્દ્રિય ન્યુયોર્ક શહેર સરકારની જવાબદારી છે. 1898માં જોડાણ બાદ કેન્દ્રિકરણ અને લોકલ ઓથોરિટી સાથેની સ્થિરતા જાળવવા માટે અહીંના અધ્યક્ષની ઓફિસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ન્યુયોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટમાં પોતાના મત અધીકારો દ્વારા દરેક અધ્યક્ષ પાસે સંચાલનનાં ખૂબ જ શક્તિશાળી હક્કો છે, જેનો ઉપયોગ શહેર માટે ઉપયોગી બજેટ બનાવવા અને જમીનના ઉપયોગની દરખાસ્ત અંગેનો અમલ કરવામાં પણ જવાબદાર છે. 1964ના હાઇકોર્ટના દરેક વ્યક્તિને સરખી સુરક્ષાના નિયમમાં ચૌદમા ફેરફાર પ્રમાણે “એક વ્યક્તિ, એક મત”ના હિસાબે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડ જેવા ઓછી વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતની સરખામણીએ બ્રુકલેન જેવા ખૂબ જ વધુ વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતને બોર્ડમાં રજૂ કરી શકે તેવો કોઇ મજબૂત વ્યક્તિ પ્રાપ્ત ન થતા  1989માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0489_0688_ZS.html કોર્નેલ લો સ્કૂલ સુપ્રીમ કોર્ટ કલેક્શન: બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટ ઓફ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક વિ. મોરિસ], [[કોર્નેલ લો સ્કૂલ]]. છેલ્લો સુધારો જૂન 12, 2006.&lt;/ref&gt;


1990થી મેયરલ એજન્સી, ધી સિટી કાઉન્સીલસ ધી ન્યુયોર્ક સ્ટેટ ગવર્મેન્ટ અને કોર્પોરેશનમાં જે પ્રાંતના અધ્યક્ષ પાસે સૌથી ઓછો પાવર હોય તે પ્રાંતના વકીલ તરીકે કાર્ય કરી શકે તેવી જોગવાઇ કરવામાં આવી છે. મેનહટનના હાલના અધ્યક્ષ સ્કોટ સ્ટ્રીંગર ડેમોક્રેટ પાર્ટીમાંથી 2005માં ચૂંટાઇને આવ્યા છે.&lt;ref&gt;[http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309105343/http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 |date=2010-03-09 }}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ્સ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. &quot;જાન્યુઆરી 2006માં સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જરે મેનહટનના 26માં બોરો પ્રેસિડેન્ટ તરીકેનાં શપથ લીધાં હતાં.&quot;&lt;/ref&gt; 2010થી ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં [[વાન્સ]] એ જિલ્લા એટર્ની છે.&lt;ref&gt;[http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml બાયોગ્રાફી ઓફ સાયરસ આર. વેન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501131144/http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml |date=2011-05-01 }}, ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી ડિસ્ટ્રિક્ટ એટર્નીસ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. &quot;વર્ષ 1974માં તે તેના અંગત જીવનમાં પાછો ફર્યો હતો તે દરમિયાન તેણે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં જિલ્લાના એટર્નીની ચૂંટણીમાં ભરેલાં આઠ સફળ બિડ પૈકીનું એક બિડ ભર્યું હતું.&quot;&lt;/ref&gt; મેનહટનમાં દસ સિટી કાઉન્સિલ સભ્યો છે, જે પાંચ પ્રાંતમાં ત્રીજુ સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે. આ ઉપરાંત 12 સંચાલક જિલ્લાઓ છે જેનું સંચાલન લોકલ કોમ્યુનિટી બોર્ડ કરે છે. કોમ્યુનિટી બોર્ડ જાહેર જનતા માટે વકીલનું કામ કરીને તેના પશ્નો રજૂ કરીને ઉકેલ મેળવવાની કામગીરી કરે છે.
[[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ના યજમાન તરીકે, આ પ્રાંત વિશ્વનું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય વિદેશી કાનૂની દળ ધરાવે છે, જેમાં 105 કોન્સ્યુલેટ્સ, કોન્સ્યુલોટેસ જનરલ અને ઓનરરી કોન્સ્યુલેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.consulsnewyork.com/about.htm સોસાયટી ઓફ ફોરેન કોન્સલ્સ: અબાઉટ અસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619022104/https://www.consulsnewyork.com/about.htm |date=2006-06-19 }}. 19 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; આ પ્રાંત આ ઉપરાંત ન્યુયોર્ક સિટી હોલ, ધી સીટ ઓફ ન્યુયોર્ક સિટી ગવર્મેન્ટ, ન્યુયોર્ક સિટી મેયર અને ન્યુયોર્ક સિટી કાઉન્સિલનું પણ ઘર ગણી શકાય છે. મેયરના સ્ટાફ અને તેર મ્યુનિસિપલ એજન્સીઓ [[મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]]ની નજીક જ સ્થિત છે. 1916માં બનાવવામાં આવેલા આ બિલ્ડીંગની ગણના વિશ્વના સૌથી મોટા સરકારી બિલ્ડીંગમાં થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019234821/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml |date=2012-10-19 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.&lt;/ref&gt;

=== રાજકારણ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;float:left;margin:2em;font-size:90%&quot;
|+ &lt;td&gt;'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|title=Election results from the N.Y. Times|publisher=Elections.nytimes.com|date=2008-12-09|access-date=2009-05-30|archive-date=2017-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121005916/http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;/td&gt;
|- style=&quot;background:lightgrey&quot;
!વર્ષ
![[Republicans]]
![[Democrats]]
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[2008]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|13.5% ''89,906'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''85.7%'''  ''572,126'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[2004]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|16.7% ''107,405'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''82.1%'''  ''526,765'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[2000]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|14.2% ''79,921'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''79.8%'''  ''449,300'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1996]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|13.8% ''67,839'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''80.0%'''  ''394,131'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1992]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|15.9% ''84,501'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''78.2%'''  ''416,142'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1988]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|22.9% ''115,927'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''76.1%'''  ''385,675'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1984]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|27.4% ''144,281'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''72.1%'''  ''379,521'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1980]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|26.2% ''115,911'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''62.4%'''  ''275,742'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1976]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|25.5% ''117,702'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''73.2%'''  ''337,438'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1972]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|33.4% ''178,515'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''66.2%'''  ''354,326'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1968]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|25.6% ''135,458'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''70.0%'''  ''370,806'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1964]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|19.2% ''120,125'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''80.5%'''  ''503,848'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1960]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|34.2% ''217,271'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''65.3%'''  ''414,902'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1956]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|44.26% ''300,004'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''55.74%'''  ''377,856'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1952]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|39.30% ''300,284'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''58.47%'''  ''446,727'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1948]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|33.18% ''241,752'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''52.20%'''  ''380,310'' 
|}

ડેમોક્રેટિક પાર્ટી મોટા ભાગના કાર્યાલયોમાં સત્તા ધરાવે છે. નોંધાયેલા રીપબ્લિકન લોકો આ પ્રાંતમાં ખૂબ જ ઓછી સંખ્યામાં જોવા મળે છે, ચૂંટાયેલાની સંખ્યા 12 ટકા જ જોવા મળે છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ અને ધી ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટના નજીકના પ્રાંતમા રજીસ્ટર્ડ રીપબ્લિકનની ચૂંટાયેલા લોકોની સંખ્યા 20 ટકા જેટલી જોવા મળે છે. પાર્ટીમાં રજીસ્ટર્ડ થયેલા હોય તેવા [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની સંખ્યા 66.1 ટકા જેટલી છે. 21.9 ટકા મતદારો સ્વતંત્ર છે.&lt;ref&gt;ગ્રોગાન, જેનિફર. [http://web.jrn.columbia.edu/studentwork/election/2004/uptown_grogan01.asp ઇલેક્શન 2004—રાઇઝ ઇન રજિસ્ટ્રેશન પ્રોમિસિઝ રેકોર્ડ ટર્નઆઉટ], કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમ, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 25, 2007. &quot;બોર્ડ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર તારીખ 22મી ઓક્ટોબર એટલે કે અંતિમ તારીખ સુધી મેનહટનમાં નોંધણી પામેલા મતોની સંખ્યા 10.1 લાખની હતી. જેમાંથી 7,27,071 મતો ડેમોક્રેટ પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા અને 1,32,294 મતો રિપબ્લિકન પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા. મતદાનની આ સંખ્યા વર્ષ 2000ની ચૂંટણી કરતા 26.7 ટકા જેટલી વધારે હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2000ની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં નોંધાયેલા મતોની સંખ્યા 8,76,120ની હતી.&quot;&lt;/ref&gt; 

મેનહટન 4 કોંગ્રેસનલ જિલ્લાઓ વચ્ચે વહેંચાયેલું છે. જેના દરેક હિસ્સાઓ ડેમોક્રેટ્સનું પ્રતિનિધીત્વ ધરાવે છે.

* [[ચાર્લ્સ બી. રાન્ગેલ]] અપર મેનહટનના 15મા જિલ્લાને રજૂ કરે છે. જે ઇનકોર્પોરેટ હાર્લેમ, [[સ્પેનિશ હાર્લેમ]], વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ, [[ઇનવૂડ]] અને અપર વેસ્ટ સાઇડના હિસ્સાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે.
* [[જેરોલ નાડ્લર]] વેસ્ટ સાઇટના 8મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે, જેમાં અપર વેસ્ટ સાઇટનો મોટાભાગનો હિસ્સો, હેલ્સ કિચન, ચેલ્સિયા, ગ્રીનવીચ વિલેજ, [[ચાઇનાટાઉન]], ટ્રીબેકા અને બેટ્ટરી પાર્ક સિટીનો સમાવેશ થાય છે સાથોસાથ દક્ષિણપશ્ચિમ બ્રૂકલેનના પણ થોડા હિસ્સાનો સમાવેશ થાય છે.
* [[કોરોલિન બી. મોલોની]] [[ટેડ્ડી રૂઝવેલ્ટ]] અને [[જ્હોન લિન્ડસે]]નું રાજકિય પાયો ધરાવતો ફક્ત કહી શકાય તેવો “સિલ્ક-સ્ટોકિંગ” જેવા [14મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. જેમાં અપર ઇસ્ટ સાઇડ, યોર્કવિલે, ગ્રામર્સિ પાર્ક, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ અને લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના મોટાભાગનો હિસ્સો તથા ઇસ્ટ વિલેજ ઉપરાંત વેસ્ટર્ન ક્વીન્સના થોડા વિભાગોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
* 12મા જિલ્લા સ્થિત બ્રુકલીન/ક્વીન્સ સ્થિત [[નિડિયા વેલાઝક્વીઝ]] [[આલ્ફાબેટ સિટી]]ના સી અને ડી એવન્યુ સહિતના [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ]]ના પ્યુર્ટો રીકન વિભાગનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે.

1924થી કોઇપણ રીપબ્લિકન]મેનહટનમાં રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી જીત્યું નથી, જ્યારે [[કેલ્વીન કુલિડ્ઝ]] જીત્યા હતા ત્યારે ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીના લોકોએ ડેમોક્રેટ [[જ્હોન ડબલ્યુ ડેવિસ]] સામે 41.20 ટકા- 39.55 ટકાના મત આપ્યા હતા. 1920માં [[વોરેન જી હાર્ડીંગ]] એ સૌથી તાજેતરમાં મેનહટનમાં 1920 મતમાંથી 59.22 ટકા જેટલા મત મેળવી મહત્તમ મત મેળવ્યા હોય તેવા ઉમેદવાર હતા.&lt;ref&gt;[http://ourcampaigns.com/ContainerHistory.html?ContainerID=9127 પ્રેસિડેન્ટ—હિસ્ટ્રી: ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી], અવર કેમ્પેઇન્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007.&lt;/ref&gt; 2004ના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં ડેમોક્રેટના [[જ્હોન કેરી]]ને 82.1 ટકા મત મળ્યા હતા જ્યારે રીપબ્લિકન [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ]]ને 16.7 ટકા મત જ મળ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://vote.nyc.ny.us/pdf/results/2004/general/g2004recaps.pdf 2004 જનરલ ઇલેક્શન: સ્ટેટમેન્ટ એન્ડ રિટર્ન ઓફ ધ વોટ્સ ફોર ધ ઓફિસ ઓફ પ્રેસિડેન્ટ ઓન્ડ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ ઇલેક્શન્સ, તારીખ ડિસેમ્બર 1, 2004. સુધારો એપ્રિલ 30, 2008.&lt;/ref&gt; યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રચાર માટેના ફંડમાં ફાળો આપતો સૌથી મહત્વનો સ્ત્રોત છે. 2004માં દેશના રાજકિય ફાળાના કુલ 7 [[ઝીપ કોડ]]માંથી 6 આ પ્રાંતના હતા.&lt;ref&gt;[http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp નેશનલ ઓવરવ્યૂ: ટોપ ઝિપ કોડ્ઝ 2004 - ટોપ કોન્ટ્રિબ્યુટિંગ ઝિપ કોડ્ઝ ફોર ઓલ કેન્ડિડેટ્સ (ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ફેડરલ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (અમેરિકન ડોલર 200+))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608074639/http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp |date=2007-06-08 }}, ધ કલર ઓફ મની. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.&lt;/ref&gt; સૌથી ટોચનો ઝીપ કોડ અપર ઇસ્ટ સાઇડ પર 10021 છે. જેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના દરેક રાષ્ટ્રપતિ ઉમેદવારો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે સૌથી વધુ નાણા ભંડોળ ઉભું કર્યું હતું. જેમાં 2004ના ચૂંટણી વખતે કેરી અને બુશનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost બિગ ડોનર્સ સ્ટિલ રૂલ ધ રૂસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173612/https://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost |date=2016-03-03 }}, પબ્લિક કેમ્પેઇન, પ્રેસ રિલિઝ તારીખ ઓક્ટોબર 29, 2004. 18 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;


=== રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ ===
[[ચિત્ર:Farley PO jeh.JPG|thumb|જેમ્સ એ. ફેરિ પોસ્ટ ઓફિસ]]

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ દ્વારા મેનહટનમાં પોસ્ટ ઓફિસ ચલાવવામાં આવે છે. મીડટાઉન મેનહટનમાં આવેલી ધી જેમ્સ એ. ફાર્લે પોસ્ટ ઓફિસ ન્યુયોર્ક શહેરની મુખ્ય પોસ્ટ ઓફિસ છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&amp;amp;s=NY&amp;amp;service_name=post_office&amp;amp;z=10001 પોસ્ટ ઓફિસ લોકેશન - જેમ્સ એ. ફેર્લી] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721063948/http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&amp;s=NY&amp;service_name=post_office&amp;z=10001 |date=2012-07-21 }}.&quot; ''યુનાિટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ'' . મે, 5, 2009ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; જે 31 સ્ટ્રીટ અને 33 સ્ટ્રીટ વચ્ચેના 421 એઇથ એવન્યુમાં સ્થિત છે. પત્રવ્યવહારમાં થયેલા ઘટાડાને કારણે મે 9, 2009થી આ પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા તેની 24 કલાકની સુવિધા અટકાવવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;[http://www.silive.com/news/index.ssf/2009/04/new_york_citys_main_post_offic.html ન્યૂ યોર્ક સિટિસ મેઇન પોસ્ટ ઓફિસ સ્ટોપ્સ 24-અવર સર્વિસ], એસોસિયેટેડ પ્રેસ, ફ્રાઈડે, એપ્રિલ 17, 2009. છેલ્લો સુધારો મે 5, 2009.&lt;/ref&gt;

== ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ ==
19મી સદીના મધ્ય સમયગાળાની શરૂઆતથી જ, જે લોકોના પોતાના દેશોમાં ગરીબી હોય તેવા સ્થળાંતર થયેલા લોકો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક આકર્ષણ રહ્યું છે. ન્યુયોર્કમાં આવ્યા બાદ ઘણા નવા આવનાર લોકો એ બ્રોડવે અને [[બોવેરી]]ની નજીક આવેલા [[ફાઇવ પોઇન્ટ્સ]]ની [[ઝૂંપડપટ્ટી]]માં તથા ન્યુયોર્ક સિટી હોલના ઉત્તર પૂર્વ વિસ્તારમાં ખૂબ જ ગરીબી અને ગુનાગારનું જીવન જીવવું પડે છે. 1820થી આ વિસ્તાર ગુનેગાર લોકોનું ઘર બની ગયા છે અને તેને “હાઉસ ઓફ ઇલ રેપ્યુટ” માનવામાં આવે છે અને આ સ્થળ મુલાકાત માટે ખૂબ જ જોખમી ગણાય છે. 1842માં [[ચાર્લ્સ ડિકેન્સ]] દ્વારા આ સ્થળની મુલાકાત લેવામાં આવી ત્યારે તેમણે અહીંની ખૂબ જ ભયાનક જીવવાની સ્થિતિ તેમની નજરમાં આવી.&lt;ref&gt;ક્રિસ્ટિયાનો, ગ્રેગોરી. [http://urbanography.com/5_points/ &quot;ધ ફાઇવ પોઇન્ટ્સ&quot;], અર્બનોગ્રાફી. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.&lt;/ref&gt; આ જગ્યા એટલી ખરાબ જાહેર થયેલી છે કે [[અબ્રાહિમ લિંકને]] 1860માં તેના કોપર યુનિયન એડ્રેસની મુલાકાત લીધી તે પહેલા તેમના ધ્યાનનું કેન્દ્ર બની હતી.&lt;ref&gt;વોલ્શ, જ્હોન, [http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm &quot;ધ ફાઈવ પોઇન્ટ્સ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511001820/http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm |date=2009-05-11 }}, આઇરિશ કલ્ચરલ સોસાયટી ઓફ ધ ગાર્ડન સિટી એરિયા, સપ્ટેમ્બર 1994. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. &quot;ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટી ખૂબ જ તોફાની હતી. ઉમેદવાર અબ્રાહમ લિંકને જ્યારે પોતાના કૂપર યુનિયાન એડ્રેસ પૂર્વે તેની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ તેના પ્રત્યે ખૂબ જ આકર્ષિત થયા હતા.&quot;&lt;/ref&gt; દેશની પહેલા સૌથી મોટી સંગઠિત ગુના કરતી ટોળી આઇરીસ ફાઇવ પોઇન્ટ ગેન્ગ અહીં તૈયાર થયેલી છે. 

[[ચિત્ર:Leslie five points new york 1885 3c22660v.jpg|thumb|1885 સ્કેચમાં પાંચ પોઇન્ટ્સ દ્વારા ઝૂંપડપટ્ટીનો પ્રવાસ]]
[[ચિત્ર:NYPD boat99pct.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક હાર્બર પર પેટ્રોલિંગ કરી રહેલી એનવાયપીડીની બોટ]]


1900ની શરૂઆતમાં ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકનું પ્રમાણ ઘણું વધ્યું હતું જેમાંથી ઘણા લોકો એથનિક ગેંગમાં જોડાયા હતા. આ ઉપરાંત ફાઇવ પોઇન્ટ ગેંગ સાથે ગુનાની શરૂઆત કરીને અલગ થયેલી ગેંગ અલ કાપોન પણ છે.&lt;ref&gt;[http://www.chicagohs.org/history/capone.html અલ કેપોન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512025504/http://www.chicagohs.org/history/capone.html |date=2014-05-12 }}, શિકાગો હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. &quot;કેપોનનો જન્મ તારીખ 17મી જાન્યુઆરી 1899ના રોજ ન્યૂ યોર્કના બ્રૂકલિન ખાતે થયો હતો... તે મેનહટન ખાતે આવેલી તોફાની ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટીની ટોળકીનો સભ્ય બન્યો, તે ફ્રેન્કી યેલની બ્રૂકલિન ડાઇવ ટોળકી હાર્વર્ડ ઇન માટે કામ કરતો હતો. તે બાઉન્સર અને બાર ટેન્ડર તરીકે કામ કરતો હતો.&quot;&lt;/ref&gt; ધી માફિયા] જે ''કોસા નોસ્ત્રા''  તરીકે પણ ઓળખાય છે) 19મી સદીના મધ્યમમાં [[સિસિલી]]માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલી અને 19મી સદીના અંત સમય સુધીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પૂર્વિય કિનારાના વિસ્તારમાં પહોંચીને પછી સિસિલિયન અને દક્ષિણ ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકો સુધી પહોંચી હતી. લકી લ્યુસિયાનો એ મેનહટનના લા કોસા નોસ્ત્રામાં તૈયાર થયેલી અને ત્યારબાદ અન્ય ગુનેગાર ગેંગ સાથે જોડાઇ હતી. જેમાં મેયર લાન્સ્કી દ્વારા ચલાવવામાં આવતી [[જેવિસ મોબ]] સહીતના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;જેફ, એરિક. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2007/april/mob.php|title=&quot;Talking to the Feds: The chief of the FBI's organized crime unit on the history of La Cosa Nostra&quot;|date=20070615003727}}, ''સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)'' , એપ્રિલ 2007. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.&lt;/ref&gt;જે તે સમયના મોટા ગેંગસ્ટર હતા. 1920-1033 દરમિયાન પ્રતિબંધને કારણે વસ્તુના કાળાબજારને વેગ મળતા માફિયાઓને જલ્દી મૂડી બનાવવાનો યોગ્ય સમય પ્રાપ્ત થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt;


1960માં અને 1970 દરમિયાન ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ખૂબ જ વધારો જોવા મળ્યો હતો. પોલિસ દ્વારા નોંધાયેલ ગુનામાં લગભગ પાંચગણો ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. 1960માં દર 1000 એ 21.09નો દર હતો જે 1981માં વધીને 102.66 થઇ ગયો હતો. ત્યાર બાદના દશકામાં ખૂનના ગુનામાં પણ વધારો થયો હતો. 1960માં એનવાયપીડી(NYPD)નો ખૂનનો આંક 390 હતો જે 1970માં વધીને 1,117 થયો જ્યારે 1980માં વધીને 1,812 નોંધાયો હતો. જ્યારે સૌથી વધુ 1990માં ક્રેક એપિડેમિકને કારમે સૌથી વધુ 2,262 નોંધાયો હતો. 1990ની લગભગ શરૂઆત બાદ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ખૂન, બળાત્કાર, ચોરી, લૂંટફાટ, શારિરીક ઇજા, ચોરી, તોડફોડ, વાહનોની ચોરી તથા મિલ્કત અંગેના ગુનાખોરીન રેકોર્ડમાં ઉત્તરોતર ઘટાડો જોવા મળ્યો જે હાલમાં પણ નીચો જ છે.&lt;ref&gt;લેન્ગાન, પેટ્રિક એ. અને ડ્યુરોસ, મેથ્યૂ આર. [http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }}[http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf ધ રિમાર્કેબલ ડ્રોપ ઇન ક્રાઇમ ઇન ન્યૂ યોર્ક સિટી&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }} (પીડીએફ). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસ, ઓક્ટોબર 21, 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:New york police department car.jpg|thumb|left|NYPD ક્રાઉન વિક્ટોરિયા પોલિસ કાર]]
2005ના ડેટા અનુસાર, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના 10 મોટા શહેરોમાં સૌથી ઓછો ગુનાખોરીનો દર ન્યુયોર્ક શહેરમાં છે.&lt;ref name=&quot;Bloomberg&quot;&gt;ઝેરાન્સ્કી, ટોડ. [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;amp;sid=aHWGwSJjpbOU&amp;amp;refer=us એનવાયસી ઇઝ સેફેસ્ટ સિટી એઝ ક્રાઇમ રાઇઝિસ ઇન યુએસ., એફબીઆઈ સે&quot;]. ''બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ'' , જૂન 12, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.&lt;/ref&gt; 500,000થી વધુ વસ્તી ધરાવતા 32 શહેરોમાં કરવામાં આવેલા 13માં મોર્ગન ક્યુટ્નો સર્વે અનુસાર, રાષ્ટ્રિય ધોરણે સમગ્ર શહેરનો ચોથો નંબર આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm 13થ એન્યુઅલ સેફેસ્ટ (એન્ડ મોસ્ટ ડેન્જરસ) સિટિઝ: ટોપ એન્ડ બોટમ 25 સિટિઝ ઓવરઓલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615000102/http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm |date=2011-06-15 }}, છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.&lt;/ref&gt; 36,400 ઓફિસર સાથે ન્યુયોર્ક પોલિસ ડિપાર્ટમેન્ટ યુ.એસ.ના ત્યારબાદ આવતા 4 ડિપાર્ટમેન્ટના સરવાળા કરતા પણ મોટો છે. એનવાયપીડી (NYPD)નો ત્રાસવાદ-વિરોધી વિભાગ 1,000 ઓફિસર્સ સાથે [[એફબીઆઇ]](FBI) કરતા પણ મોટો છે.&lt;ref name=&quot;Bloomberg&quot;/&gt; ગુનાને પકડવાનો તેનો અહેવાલ અને તેના પર નજર રાખવાની એનવાયપીડી (NYPD) કોમ્પસ્ટેટ સિસ્ટમને કારણે જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય શહેરોની સરખામણીએ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.&lt;ref&gt;મેકડોનાલ્ડ, હિથર. [http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html &quot;ન્યૂ યોર્ક કોપ્સ: સ્ટિલ ધ ફાઇનેસ્ટ - બકિંગ અ નેશનલ ટ્રેન્ડ, ગોથામ્સ ક્રાઇમ રેટ કીપ્સ ડ્રોપિંગ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}[http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html હિયર ઈઝ વ્હાય.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}, ''[[સિટી જર્નલ]] (ન્યૂ યોર્ક)'' , ઉનાળો 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. &quot;પરંતુ તેની વિશાળ છાપને કારણે (જે મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ગને કારણે હતી કે જે તેને મદદ કરતો હતો) કેલીએ ન્યૂ યોર્ક પોલીસમાં બદલાવની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખી હતી તેના દ્વારા કરવામાં આવેલા બદલાવોને કોમ્પસ્ટેટ મિકેનિઝમ કહેવામાં આવે છે જેમાં પોલીસના વડાઓની સાપ્તાહિક ધોરણે બેઠક બોલાવવામાં આવે છે અને તેમાં તેમની પાસેથી ગુનાઓ અંગેની એકદમ તાજેતરની માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. તેણે ગુનાઓની દુનિયામાં ચાલતા ટ્રેન્ડનું વિશ્લેષણ કરવા અંગેની પોલીસ ખાતાની ક્ષમતામાં પણ બદલાવ કર્યો છે.&quot;&lt;/ref&gt; 


1990થી કોમ્પસ્ટેટ પ્રોફાઇલને કારણે દરેક પ્રકારની ગુનાખોરીમાં સતત ઘટાડો થયો છે. 1990માં આ પ્રાંતમાં 503 ખૂનના કેસ નોંધાયા હતા. જે 2008માં 88 ટકા જેટલા ઘટીને 62 જ થયા હતા. ચોરી અને લૂંટ-ફાટના ગુનામાં આ સમયગાળા દરમિયાન 80 ટકા જેટલો ઘટાડો, વાહન ચોરીના ગુના 93 ટકા જેટલા ઘટ્યા હતા. જ્યારે સમગ્ર ગુનાનો દર મુખ્ય 7 પ્રકારના ગુનામાં સિસ્ટમ દ્વારા પકડી શકવાને લીધે 1990થી 75 ટકા જેટો ઘટ્યો હતો. વાર્ષિક તારીખોને આધારે મે 2009માં પણ આ આંકમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન સાઉથ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 05/5/2009 થ્રુ 05/10/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419072451/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf |date=2014-04-19 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009 અને [http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન નોર્થ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 04/30/2007 થ્રુ 05/06/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618154042/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf |date=2009-06-18 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009&lt;/ref&gt;

== વસ્તી-વિષયક માહિતી ==
2008ના યુ.એસ. સેન્સુસ બ્યુરોના અંદાજ અનુસાર, જુલાઇ 1, 2008ના રોજ મેનહટનમાં 1,634,795 લોકો રહે છે.{{GR|2}} 2000ના સર્વે અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં વસ્તી ગીચતા 66,940.1/ચો.મા. (25,849.9/ કિ.મી.2) છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય કાઉન્ટીની સરખામણીએ સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવે છે.&lt;ref&gt;[http://gislounge.com/us-census-2000-population-trends-mapped/ &quot;પોપ્યુલેશન ડેન્સિટી&quot;], જ્યોગ્રોફિક ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ - જીઆઈએસ ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;મેં એવું નોંધ્યું હતું કે વસતી ગણતરીની માહિતીમાં નોંધાયેલી 3140 કાઉન્ટિઝ પૈકી 178 કાઉન્ટિઝમાં વસતીની ગીચતા પ્રતિ એકર એક વ્યક્તિની હતી. આશ્ચર્ય પામવાની વાત નથી કે મેનહટનનો સમાવેશ જેમાં થાય છે તે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં વસતીની ગીચતા સૌથી વધારે એટલે કે 104.218 વ્યક્તિ પ્રતિ એકરની હતી.&quot;&lt;/ref&gt; જો 2008ના આંકડાને ધ્યાને લઇએ તો વસ્તી ગીચતા હવે વધીને પ્રતિ ચોરસ માઇલે 71,201 લોકોની થઇ છે. 1910માં જ્યારે યુરોપનીયન સ્થળાંતરીત કરેલા લોકો ન્યુયોર્કમાં આવ્યા હતા ત્યારે મેનહટનની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ 101,548/ચોરસ માઇલ(39,222.9/ કિ.મી.2)હતી. 2000ના વર્ષમાં 798,144 મકાનો હતા જેની સરેરાશ ગીચતા 34,756/ચોરસ માઇલ(13,421.8/ કિ.મી.2) હતી.&lt;ref name=&quot;NYCensusRankings&quot;/&gt; મેનહટનમાં વસતી કુલ વસ્તીના ફક્ત 20.3 ટકા લોકો જ પોતાના ઘરમાં રહે છે. બ્રોન્ક્સ બાદ આ શહેર સમગ્ર દેશમાં સૌથી ઓછું ભાડાં લેતું શહેર છે.&lt;ref name=&quot;OwnerOccupied&quot;&gt;[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R21T050.htm પર્સન્ટ ઓફ ઓક્યુપાઇડ હાઉસિંગ યુનિટ્સ ધેટ આર ઓનર-ઓક્યુપાઈડ], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. સુધારો એપ્રિલ 18, 2007.&lt;/ref&gt;
{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;float:right;text-align:right;margin-left:2em;width:40%;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;3&quot;
! colspan=&quot;4&quot;|{{center|'''Manhattan Compared'''}}
|-
| '''મેનહટન''' &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;amp;geo_id=05000US36061&amp;amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;amp;_street=&amp;amp;_county=new+york&amp;amp;_cityTown=new+york&amp;amp;_state=04000US36&amp;amp;_zip=&amp;amp;_lang=en&amp;amp;_sse=on&amp;amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;amp;_useEV=&amp;amp;pctxt=fph&amp;amp;pgsl=050&amp;amp;_submenuId=factsheet_1&amp;amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;amp;_ci_nbr=null&amp;amp;qr_name=null&amp;amp;reg=null%3Anull&amp;amp;_keyword=&amp;amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.&lt;/ref&gt;
| '''ન્યૂ યોર્ક સિટી'''  &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;amp;geo_id=05000US36061&amp;amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;amp;_street=&amp;amp;_county=new+york+city&amp;amp;_cityTown=new+york+city&amp;amp;_state=04000US36&amp;amp;_zip=&amp;amp;_lang=en&amp;amp;_sse=on&amp;amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;amp;_useEV=&amp;amp;pctxt=fph&amp;amp;pgsl=050&amp;amp;_submenuId=factsheet_1&amp;amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;amp;_ci_nbr=null&amp;amp;qr_name=null&amp;amp;reg=null%3Anull&amp;amp;_keyword=&amp;amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055714/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york+city&amp;_cityTown=new+york+city&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.&lt;/ref&gt;
| '''ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ'''  &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;amp;geo_id=04000US36&amp;amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C16000US3651000&amp;amp;_street=&amp;amp;_county=new+york&amp;amp;_cityTown=new+york&amp;amp;_state=04000US36&amp;amp;_zip=&amp;amp;_lang=en&amp;amp;_sse=on&amp;amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;amp;_useEV=&amp;amp;pctxt=fph&amp;amp;pgsl=010&amp;amp;_submenuId=factsheet_1&amp;amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;amp;_ci_nbr=null&amp;amp;qr_name=null&amp;amp;reg=null%3Anull&amp;amp;_keyword=&amp;amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક (સ્ટેટ) એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.&lt;/ref&gt;
|-
| કુલ વસ્તી
| 1,537,195
| 8,008,278
| 18,976,457
|-
| [[વસ્તીની ગીચતા]]&lt;br /&gt;પ્રતિ ચોરસ માઇલ
| 66,940
| 26,403
| 402
|-
| મધ્યમ ઘરેલું આવક (1999)
| $47,030
| $38,293
| $43,393
|-
| [[માથાદીઠ આવક]]
| $42,922
| $22,402
| $23,389
|-
| બેચલર્સ ડિગ્રી ઓફ હાયર
| 49.4%
| 27.4%
| 27.4%
|-
| વિદેશમાં જન્મેલા
| 29.4%
| 35.9%
| 20.4%
|-
| શ્વેત
| 54.4%
| 44.7%
| 67.9%
|-
| શ્યામ
| 17.4%
| 26.6%
| 15.9%
|-
| એશિયન
| 9.4%
| 9.8%
| [6] ^ [5]
|-
| હિસ્પેનિક&lt;br /&gt; (કોઇ પણ જાતિના)
| 27.2%
| 27.0%
| 15.1%
|}

ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટના શહેર આયોજન પ્રોજેક્ટમાં નોંધાયા અનુસાર, 2000થી 2030 દરમિયાન મેનહટનની વસ્તી 289,000 લોકો જેટલી વધી જશે. આ સમયગાળામાં લગભગ 18.8 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે. જે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડથી ફક્ત બીજા નંબરે છે. જ્યારે આ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય શહેરની વસ્તી વધારાનો અંદાજ 12.7 ટકા છે. શાળાએ જતા બાળકોની સંખ્યામાં 2030 સુધીમાં 4.4 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે આ આંકમાં અન્ય શહેરોની સરખામણીએ સામાન્ય ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. વડીલોની સંખ્યા 57.9 ટકા વધવાની શક્યતા છે. 65 વર્ષની ઉંમરના લોકોની સંખ્યા 108,000 લોકો થવાની શક્યતા છે. અન્ય શહેરની સરખામણીએ આ વૃદ્ધિ 44.2 ટકા છે.&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf ન્યૂ યોર્ક સિટી પોપ્યુલેશન પ્રોજેક્શન્સ બાય એજ/સેક્સ એન્ડ બોરો 2000–2030] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112022450/https://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf |date=2007-01-12 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનિંગ, ડિસેમ્બર 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.&lt;/ref&gt; 2005-2207માં કરવામાં આવેલા અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વે અનુસાર, મેનહટનની વસ્તીમાં 56.8 ટકા ગોરા લોકો(48.4 ટકા નોન-હિસ્પેનિકસ ફક્ત ગોરા લોકો જ), 16.7 ટકા કાળા લોકો કે આફ્રિકન અમેરિકન(13.8 ટકા નોન-હાસ્પેનિક્સ બ્લેક કે આફ્રિકન અમેરિકન જ), 0.8 ટકા અમેરિકન ભારતીયો અને આલાસ્કા નેટિવના લોકો, 11.3 ટકા એશિયન, 0.1 ટકા નેટીવ હવાઇયેન અને અન્ય પેસિફિક મહાસાગરના ટાપુઓના લોકો, 16.9 ટકા લોકો અન્ય દોડમાં અને 2.4 ટકા લોકો બે કે તેથી વધુ દેશનું નાગરીકત્વ ધરાવતા હોય છે. જ્યારે કુલ વસ્તીના લગભગ 25.1 ટકા લોકો હિસ્પેનિક કે લેટિનોના છે.&lt;ref&gt;{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-context=adp&amp;-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&amp;-tree_id=3307&amp;-redoLog=true&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=05000US36061&amp;-format=&amp;-_lang=en|title=New York County, New York - ACS Demographic and Housing Estimates: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210221915/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-context=adp&amp;-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&amp;-tree_id=3307&amp;-redoLog=true&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=05000US36061&amp;-format=&amp;-_lang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 


કુલ વસ્તીના લગભગ 56.2 ટકા લોકો પાસે બેચલર ડિગ્રી કે તેનાથી ઉંચો અભ્યાસ છે. 28.4 ટકા લોકો અન્ય દેશમાં જન્મેલા અને 3.6 ટકા લોકો યુ.એસ.ના આઇસલેન્ડ પુર્ટો રિકોમાં જન્મેલા છે કે પછી અમેરિકન માતા-પિતાના વિદેશ જન્મેલા સંતાન છે. 38.8 ટકા લોકો ઘરમાં અંગ્રેજી સિવાયની બીજી ભાષા ઘરમાં બોલે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=05000US36061&amp;-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&amp;-context=adp&amp;-ds_name=&amp;-tree_id=3307&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=|title=New York County, New York - Selected Social Characteristics in the United States: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210213011/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=05000US36061&amp;-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&amp;-context=adp&amp;-ds_name=&amp;-tree_id=3307&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2000ના વર્ષમાં મેનહટનની કુલ વસ્તીના 56.4 ટકા લોકો ગોરા, 17.39 ટકા લોકો કાળા, 14.14 ટકા લોકો અન્ય જાતિના 9.40 ટકા લોકો [[એશિયન]], 0.5 ટકા લોકો અમેરિકન મૂળના અને 0.07 ટકા લોકો પેસિફિક આઇસલેન્ડના હતા. 4.14 ટકા લોકો બે કે તેનાથી વધુ જાતિના જોવા મળ્યા છે. 27.18 ટકા લોકો કોઇપણ જાતિના [[હિસ્પેનિક]] છે. 24.93 ટકા લોકો તેના ઘરમાં સ્પેનિશ ભાષા, 4.12 ટકા લોકો ચાઇનીસ અને 2.19 ટકા લોકો ફ્રેચ ભાષા બોલે છે.&lt;ref&gt;[http://www.mla.org/map_data_results&amp;amp;state_id=36&amp;amp;county_id=61&amp;amp;mode=geographic&amp;amp;zip=&amp;amp;place_id=&amp;amp;cty_id=&amp;amp;ll=all&amp;amp;a=&amp;amp;ea=&amp;amp;order=r લેન્ગવેજિસ સ્પોકન ઇન ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601192700/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D36%26county_id%3D61%26mode%3Dgeographic%26zip%3D%26place_id%3D%26cty_id%3D%26ll%3Dall%26a%3D%26ea%3D%26order%3Dr |date=2015-06-01 }}, મોડર્ન લેન્ગવેજ એસોસિયેશન. સુધારો એપ્રિલ 25, 2007.&lt;/ref&gt;


અહીં લગભગ 738,644 ઘર છે. 25.2 ટકા લગ્ન કરીને સાથે રહેતા કપલ્સ, 12.6 ટકા મકાન ધરાવતી સ્ત્રીઓના પતિ હાલ જીવીત નથી અને 59.1 ટકા લોકો કુટુંબમાં સાથે રહેતા નથી. 17.1 ટકા લોકો સાથે 18 વર્ષથી નીચેના બાળકો રહે છે. કુલ મકાન ધરાવતા લોકોમાં 48 ટકા મકાન કોઇ એક વ્યક્તિ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હોય છે .જ્યારે 65 વર્ષથી વધુની ઉંમર ધરાવતા 10.9 ટકા લોકો એકલા રહે છે. મકાન ધરાવતા સરેરાશ લોકોની સંખ્યા 2 છે, જ્યારે સરેરાશ કુટુંબની સંખ્યા 2.99 છે. મેનહટનની વસ્તીમાં 16.8 ટકા વસ્તી 18 વર્ષથી નીચેની છે. જ્યારે 18થી 24 વર્ષની વય ધરાવતા લોકો 10.2 ટકા છે. 25થી 44 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 38.3 ટકા, 45થી 64 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 22.6 ટકા અને 65 વર્ષથી વધુની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 12.2 ટકા છે. અહીંની મધ્યમ ઉંમર 36 વર્ષ છે. દર 100 સ્ત્રીએ 90.3 પુરૂષો છે. જ્યારે 18 વર્ષ કે તેથી વધુની ઉંમરની 10 સ્ત્રીઓએ પુરૂષોની સંખ્યા 87.9 છે.


મેનહટન એ 10 લાખથી વધારે વસ્તી ધરાવતું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના એવા સ્થળમાંનું એક છે જ્યાં સૌથી વધુ આવક પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. 2004ના નાણાકીય વર્ષના આઇઆરએસ(IRS)ના આંકડા અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટી(મેનહટન)ની ઇન્કમટેક્સ રીટર્ન પરની સરેરાશ જવાબદારી સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ છે. સરેરાશ ટેક્સ જવાબદારી 25,875 ડોલર છે, જે એડ્જેસ્ટેડ ગ્રોસ ઇન્કમના લગભગ 20 ટકા દર્શાવે છે.&lt;ref&gt;સાહાદી, જેન. [http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 બિગેસ્ટ ઇન્કમ ટેક્સ બર્ડન્સ: ટોપ 10 પ્લેસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216115300/http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 |date=2008-12-16 }}, સીએનએન મની. સુધારો એપ્રિલ 28, 2007.&lt;/ref&gt; 2002ના આંકડા અનુસાર, સમગ્ર દેશના કોઇપણ પ્રાંતની તુલનાએ મેનહટનની માથાદીઠ આવક સૌથી વધુ હતી.&lt;ref&gt;ન્યૂમેન, જેફ્રી એલ. [https://web.archive.org/web/20130724005539/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3SUR/is_6_84/ai_n14892822 &quot;], ''સરવે ઓફ કરન્ટ બિઝનેસ'' , જૂન 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. &quot;ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી (મેનહટન), ન્યૂ યોર્ક ખાતે માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક સાૈથી વધારે છે. આ આંકડો 84,591 ડોલર પ્રતિ વ્યક્તિ અથવાતો રાષ્ટ્રીય સરેરાશના 274 ટકા જેટલો છે.&quot;&lt;/ref&gt; મેનહટનનો ઝીપ(ZIP) કોડ 10021 છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ એ લગભગ 100,000થી વધારે લોકોનું ઘર છે. જેની માથાદીઠ આવક 90,000 ડોલરથી વધુ છે.&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;amp;geo_id=04000US36&amp;amp;_geoContext=01000US%7C04000US36&amp;amp;_street=&amp;amp;_county=&amp;amp;_cityTown=&amp;amp;_state=&amp;amp;_zip=10021&amp;amp;_lang=en&amp;amp;_sse=on&amp;amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;amp;_useEV=&amp;amp;pctxt=fph&amp;amp;pgsl=040&amp;amp;_submenuId=factsheet_1&amp;amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;amp;_ci_nbr=null&amp;amp;qr_name=null&amp;amp;reg=null%3Anull&amp;amp;_keyword=&amp;amp;_industry=&amp;amp;show_2003_tab=&amp;amp;redirect=Y ઝિપ કોડ ટેબ્યુલેશન એરિયા 10021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055853/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=&amp;_zip=10021&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=040&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=&amp;show_2003_tab=&amp;redirect=Y |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.&lt;/ref&gt; આ સ્થળ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અઢળક સંપત્તિ ધરાવતા સ્થાનોમાનું એક છે. મેનહટનના નજીકના કોઇપણ પ્રાંત આટલી આવક ધરાવતા નથી. આ પ્રાંતમાં મધ્યમ આવક ધરાવતા ઘરોની સરેરાશ આવક 47,030 ડોલર અને મધ્યમ આવક ધરાવતા કુટુંબની આવક 50,229 ડોલર છે. પુરૂષોની મધ્યમ આવક 51,856 ડોલર છે, જેની તુલનાએ સ્ત્રીઓની મધ્યમ આવક 45,712 ડોલર છે. દેશની માથાદીઠ આવક 42,922 ડોલર હતી. કુલ કુટુંબના 17.6 ટકા કુટુંબો અને વસ્તીના 20 ટકા લોકો ગરીબી રેખાથી નીચેનું જીવનધોરણ જીવે છે. જેમાં 31.8 ટકા લોકો 18 વર્ષથી નીચેની ઉંમરના અને 18.9 ટકા લોકો 65 વર્ષથી વધુની ઉંમરના છે.&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&amp;amp;geo_id=05000US36061&amp;amp;_geoContext=01000US%7C86000US10021&amp;amp;_street=&amp;amp;_county=new+york&amp;amp;_cityTown=new+york&amp;amp;_state=04000US36&amp;amp;_zip=&amp;amp;_lang=en&amp;amp;_sse=on&amp;amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;amp;_useEV=&amp;amp;pctxt=fph&amp;amp;pgsl=010&amp;amp;_submenuId=factsheet_1&amp;amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;amp;_ci_nbr=null&amp;amp;qr_name=null&amp;amp;reg=null%3Anull&amp;amp;_keyword=&amp;amp;_industry=New યોર્ક કાઉન્ટી, ન્યૂ યોર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607211420/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C86000US10021&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=New |date=2011-06-07 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.&lt;/ref&gt;


લોઅર મેનહટન ([[હ્યુસ્ટન સ્ટ્રીટ]] તરફનું દક્ષિણ મેનહટન) આર્થિક રીતે વધુ તફાવત ધરાવે છે. 1950 બાદ આ નાણાકીય શહેરમાં રહેણાંક વિસ્તારની વસ્તી વધતા થોડા બિન-વ્યાપારી વિસ્તારનો પણ વિકાસ થયો છે. 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના હુમલા પહેલા 15,000થી 20,000 હતા તેમાં વધારો થઇને 2005ના એક અંદાજ અનુસાર, રહેણાંક વિસ્તારમાં 30,000 જેટલા લોકો રહે છે.&lt;ref&gt;સ્ટેઇનહાઉર, જેનિફર. &quot;બેબી સ્ટ્રોલર્સ એન્ડ સુપરમાર્કેટ્સ પુશ ઇનટુ ધ ફાઇનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ&quot;, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , એપ્રિલ 15, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007.&lt;/ref&gt;
મેનહટન ધર્મની બાબતે વિવિધતા ધરાવે છે. સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ [[રોમન કેથલિક ચર્ચ]] છે. લગભગ 564,505 લોકો( કુલ વસ્તીના 36 ટકાથી વધુ લોકો) આ ધર્મમાં માને છે અને 110 જેટલા પૂજા ઘર છે. [[જ્યુ]]એ બીજા નંબરનો સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ છે. તેના 102 પૂજા ઘરમાં 314,500 લોકો (20.5 ટકા) પૂજા કરે છે. [[પ્રોટેસ્ટેન્ટ્સ]] સંખ્યા 139,732 (9.1 ટકા) છે અને મુસ્લિમોની સંખ્યા 37,078(2.4 ટકા) છે. આ પ્રાંતમાં છેલ્લા થોડા સમયમાં નાના બાળકોની સંખ્યામાં ઉછાળો જોવા  મળ્યો છે. મેનહટનમાં 2000ની સાલ બાદ પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોની સંખ્યામાં 32 ટકાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો છે.&lt;ref&gt;રોબર્ટ્સ, સેમ. [http://www.nytimes.com/2007/03/23/nyregion/23kid.html &quot;ઇન સર્જ ઇન મેનહટન ટોડલર્સ, રિચ વ્હાઇટ ફેમિલિઝ લિડ વે&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', માર્ચ 27, 2007. સુધારો માર્ચ 27, 2007.&lt;/ref&gt;

== સીમાચિહ્નો અને સ્થાપત્યો ==
{{Main|Architecture in New York City}}

19મી સદીના અંત ભાગથી, મેનહટનની ડિસ્ટીંક્ટીવ સ્કાઇલાઇનની રચના કરનારી [[સ્કાયસ્ક્રેપર]] ન્યૂ યોર્ક શહેરની ઓળખ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલી છે. 1890થી 1973ના સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વની સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગ મેનહટનમાં જ જોવા મળી હતી. નવ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ પાસે આ ટાઇટલ હતું.&lt;ref&gt;મેકિનલી, જેસ્સે. &quot;[http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html એફ.વાય.આઈ.: ટોલ, ટોલર. ][http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html ટોલેસ્ટ]&quot;, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 5, 1995. પી. સીવાયઝેડ. સુધારો જૂન 30, 2009.&lt;/ref&gt; [[પાર્ક રો]] પરની ન્યુયોર્ક વર્લ્ડ નામની બિલ્ડીંગના નામે પ્રથમ આ ટાઇટલ થયું 309 ફૂટ(91 મી) ઉંચી આ બિલ્ડીંગ 1955 સુધી આ રહી હતી. ત્યારબાદ તેને તોડીને [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] નામનું નવું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;&quot;શેહર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી સૌથી મોટી વિસ્તરણ યોજના; જેમાં બ્રૂકલિન બ્રિજ ખાતે આવેલાં મેનહટન પ્લાઝાનું પુનઃ બાંધકામ કરવામાં આવ્યું. ટ્રાફિકની સમસ્યા વધતી જતી હોવાને કારણે તેનું નિયમન કરવા માટે 69,10,000 ડોલરના ખર્ચે દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા. શેરીની પધ્ધતિઓમાં પણ ફેર ગોઠવણી કરવામાં આવી.&quot; ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ,''  જુલાઈ 24, 1954. પી. 15&lt;/ref&gt; પાર્ક રો બિલ્ડીંગ પાસે એક 29 માળની ઉંચી ઇમારતને{{convert|391|ft|m|0}} 1899માં આ ટાઇટલ મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2000/03/12/realestate/streetscapes-park-row-building-15-park-row-1899-monster-that-reigned-high-over.html &quot;સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/ધ પાર્ક રો બિલ્ડિંગ, 15 પાર્ક રો; એન 1899 'મોન્સ્ટર' ધેટ રેઇન્ડ હાઈ ઓવર ધ સિટી&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમાસ'' , માર્ચ 12, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.&lt;/ref&gt; 41 માળ ઉંચી સિંગર બિલ્ડીંગ 1908માં ઇપોનિમોયુસ સેવિંગ મશિન ઉત્પાદનના વડા મથક માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. જે 1967 સુધી સૌથી ઉંચું બિલ્ડીંગ તરીકે ઓળખાતું રહ્યું.{{convert|612|ft|m|0}} ત્યારબાદ હંમેશા માટે આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE4DA1739F931A35752C0A9639C8B63&amp;amp;sec=&amp;amp;spon=&amp;amp;pagewanted=print &quot; સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/સિંગર બિલ્ડિંગ; વન્સ ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ, બટ સિન્સ 1967 અ ઘોસ્ટ&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 2, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 15, 2007. &quot;એકતાલીસ માળની સિંગર નામની ઈમારત જ્યારે વર્ષ 1908માં બ્રોડવે અને લિબર્ટી સ્ટ્રીટની વચ્ચે બનાવવામાં આવી ત્યારે તે વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. અને તારીખ 11મી સપ્ટેમ્બર 2001 પહેલાં તે વિશ્વની એવી સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી કે જેને તોડી પાડવામાં આવી હોય. ખૂબસૂરત બિલ્ડિંગ બિક્સ આર્ટ્સ ટાવર્સને વર્ષ 1976માં જ્યારે જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યું તે જૂની ઈમારત તોડી પાડવાની ચળવળનો સૌથી દુઃખદ અનુવ હતો... વર્ષ 1906માં શરૂ કરવામાં આવેલાં સિંગર બિલ્ડિંગમાં ફ્લેગ્સ મોડેલનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ શહેર ટાવરોનાં શહેર તરીકે જાણીતું હતું. આ બિલ્ડિંગનો પાયો 1896ની ઈમારતો જેવો નાખવામાં આવ્યો હતો. તેની વચ્ચોચ 65 ફૂટનો ચોરસ થાંભલો ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો. તેની ઉપર બે ઢાળવાળો ગોળાકાર ભાગ હતો અને તેની ટોચ ઉપર વિશાળ ફાનસ હતું.&quot;&lt;/ref&gt; ધી મેટ્રોપોલિટન લાઇફ ઇન્સ્યુરન્સ કંપનીનું ટાવર મેડિસીન એવન્યુ પર 700 ફૂટ(213 મી.)ની ઉંચાઇનું બનાવવામાં આવ્યું હતું. સેન્ટ માર્કસ કેમ્પેનાઇલ દ્વારા [[વેનિસ]]માં જ્યારે આ ટાવરની તુલના કરવામાં આવી ત્યારે આ ટાઇટલ તેને 1909માં પ્રાપ્ત થયું હતું.&lt;ref&gt;ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1996/05/26/realestate/streetscapes-metropolitan-life-1-madison-avenue-for-brief-moment-tallest.html &quot;સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/મેટ્રોપોલિટન લાઇફ એટ 1 મેડિસન એવેન્યૂ;ફોર અ બ્રીફ મોમેન્ટ, ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ ઇન ધ વર્લ્ડ&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 26, 1996. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.&lt;/ref&gt; [[વુલવર્થ બિલ્ડીંગ]] અને તેનું ખૂબ જ અલગ [[ગોથીક આર્કિટેક્ચર]] સહિત 792 ફૂટ(241 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 1913માં આ બિલ્ડીંગને સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગનું ટાઇટલ પ્રાપ્ત થયું હતું.&lt;ref&gt;ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html &quot;][http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html કોન્ડોસ ટુ ટોપ વાઉન્ટેડ ટાવર ઓફ વૂલવર્થ&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' , નવેમ્બર 2, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:ChryslerBuilding.JPG|thumb|left|upright|ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ, 1930-1931થી શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ]]

એક જ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન ધી રોરિંગ ટ્વેન્ટીસ સહિત ત્રણ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ દ્વારા આ ટાઇટલ વચ્ચે હરિફાઇ જોવા મળી હતી. 1929ના વોલ સ્ટ્રીટના કડાકાના એક દિવસ પહેલા જ બજારમાં ઉછાળો આવતા બે ડેવલોપર્સ દ્વારા આ ટાઇટલ માટે હરિફાઇ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;&quot;ડેનિસે વિશ્વનાં સૌથી ઊંચા બિલ્ડિંગની યોજનાઓ બદલી; સ્ટારેટે જણાવ્યું હતું કે બેન્ક ઓફ મેનહટનના બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ ક્રાઇસલરને મહાત આપવા માટે નહોતી વધારવામાં આવી.&quot;, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 20, 1929. પી. 14.&lt;/ref&gt; 927 ફૂટ(282 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 40 વોલ સ્ટ્રીટમાં બનેલું અને મે 1930માં પુરૂ થયેલું અને ફક્ત 11 માસના ટૂંકા સમયગાળામાં ખૂબ જ આશ્ચર્ય સાથે [[બેંક ઓફ મેનહટન]]નું વડુંમથક બનેલા બિલ્ડીંગે ટાઇટલ તેના નામે કર્યું હતું.&lt;ref&gt;&quot;બેન્ક ઓફ મેનહટન વિક્રમજનક સમયમાં; ઊભું કરવામાં આવેલું માળખું હતું.{{convert|927|ft|m}} તે વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. આ ઈમારતને એક વર્ષના સમયગાળામાં ઊભી કરવામાં આવી હતી.&quot;, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 6 1930. પી. 53&lt;/ref&gt; લેક્સિંન્ગટોન એવન્યુ અને ૪૨મી સ્ટ્રીટ ખાતે ઓટો એક્ઝીક્યુટિવ વોલ્ટર ક્રિસલેર અને તેનો ઓર્કિટેક્ટ વિલિયમ વાન એલન દ્વારા બાંધકામમાં એક ટ્રેડમાર્ક ગણી શકાય તેવું બિલ્ડીંગ બનાવવાનું નક્કી કર્યું.{{convert|185|ft|m|0|sing=on}} બિલ્ડીંગને નામ આપવા માટે ક્રિસલેર બિલ્ડીંગને 1,046 ફૂટ(319 મી.)ની ઉંચાઇએ પહોંચાડવામાં આવ્યું અને 1929માં બાંધકામ પુરૂ કરીને વિશ્વું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ બનાવ્યું.&lt;ref&gt;ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1995/12/17/realestate/streetscapes-the-chrysler-building-skyscraper-s-place-in-the-sun.html &quot;સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ: ધ ક્રાઇસલર બિલ્ડિંગ; સ્કાયક્રેપર્સ પ્લેસ ઇન ધ સન&quot;], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ડિસેમ્બર 17, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. &quot;ત્યારબાદ ક્રાઇસલર અને વેન એલેને તેમનાં બિલ્ડિંગની ડિઝાઇનમાં પરિવર્તન કર્યું. આ વખતે તેમણે 40 વોલસ્ટ્રીટ ખાતે આવેલાં{{convert|921|ft|m|sing=on}} બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ સામે સ્પર્ધા જીતવાનું નક્કી કર્યું. આ બાબત ખૂબ ગુપ્ત રાખવામાં આવી અને વિશાળ ચોરસ ફાયર-ટાવર શાફ્ટનો ઉપયોગ કરીને ધુમાડાને સીધો ઉપર કાઢી નાખવામાં આવ્યો. શાફ્ટની અંદર, વેન એલનની કામદારોની ટીમ 185 ફૂટ ઉંચા સ્પાયર માટે માળખાનું કામ કરી રહી હતી, જ્યારે 1929ની મંદીમાં તેને તૈયાર કરવામાં આવ્યું અને ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગને 1046 ફૂટ, 4.75 ઇંચ ઉંચી, વિશ્વની સૌથી ઉંચી ઇમારત બની ગઇ.&quot;&lt;/ref&gt; જો કે બંને બિલ્ડીંગને ખૂબ જ નજીકના સમયમાં નીચા બતાવે એ રીતે 1931 મે માસમાં 102 માળનું [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]] બનાવવામાં આવ્યું. બિલ્ડીંગની ઉંચાઇએ જેનું આર્ટ ડેકો ટાવરની ઉંચાઇ1,250 ફૂટ(381 મી.)ની હતી. અંતમા{{convert|203|ft|m|abbr=on}} બિલ્ડીંગની ઉંચાઇમાં વધારો કરીને 1,453 ફૂટ(443 મી.) સુધી પહોંચાડવામાં આવી.&lt;ref&gt;&quot;ઉંચાઇ અંગેની દુશ્મનાવટ પૂર્ણ થઇ હોવાનું દેખાય છે; એમ્પાયર સ્ટેટનો વિક્રમ ઘણા વર્ષો સુધી રહેશે, બિલ્ડરો અને રિયલ્ટી ક્ષેત્રના લોકોએ જણાવ્યુ. પ્રેક્ટિકલ લિમીટ રિચ્ડ; ઇટ્સ ટોપ રાઇઝીસ {{convert|1250|ft|m}}, બટ સ્ટાફ કેરિઇંગ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્સટેન્ડ્સ પિનેકલ ટુ 1265.5 ફૂટ.&quot;, ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 2, 1931. p. 7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1992/06/14/realestate/streetscapes-the-empire-state-building-a-red-reprise-for-a-31-wonder.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FE%2FEmpire%20State%20Building &quot;સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ: ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ; એ રેડ રિપ્રાઇઝ ફોર એ '31 વન્ડર&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુન 14, 1992. એક્સેસ જૂન 18, 2006.&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Empire State Building by David Shankbone.jpg|thumb|upright|એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1931થી 1972 દરમિયાન વિશ્વનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ હતું, જે હાલમાં શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ છે]]

લોઅર મેનહટનમાં સ્થિત [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]ના ટ્વીન ટાવર એ ન્યુયોર્ક શહેરના આઇકોનીક સિમ્બોલ હતા. 1,368 અને 1,362 ફૂટ(417 મી. અને 415 મી.) ની ઉંચાઇ સાથે 1972ના વર્ષથી 110 માળના બિલ્ડીંગ તરીકે વિશ્વમાં સૌથી ઉંચા ઇમારત તરીકેની ગણના થતી હતી, પરંતુ 1974માં વિલિસ ટાવરનાં બાંધકામે તેના ટાઇટલને લઇ લીધું(આ પહેલા સિર્સ ટાવર તરીકે શિકાગોમાં પ્રખ્યાત હતું).&lt;ref&gt;બાર્સ, કારેન. [http://www.infoplease.com/spot/skyscraperhistory.html &quot;ધી હિસ્ટરી ઓફ સ્કાયસ્ક્રેપર્સ: એ રેસ ટુ ધી ટોપ&quot;], ઇન્ફોર્મેશન પ્લીઝ. પ્રવેશ મે 17, 2007. &quot;ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1972 સુધી 41 વર્ષો સુધી ગગનચૂંબી ઇમારતોમાં પ્રથમ ક્રમનું બની રહ્યું, જ્યા સુધી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (1,368 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ ન થયું. બે વર્ષો બાદ, શિકાગોમાં વિલીસ ટાવર (1450 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેરે સૌથી ઉંચી હાઉસંગ બિલ્ડીંગ ધરાવતા શહેર તરીકેનું બહુમાન ગુમાવી દીધું.&quot;&lt;/ref&gt; 20મી સદીના અંત સુધી વિશ્વના સૌથી પ્રખ્યાત અને ઓળખી શકાય તેવા બિલ્ડીંગ તરીકે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવરની ગણના થતી હતી. પરંતુ 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના આંતકવાદી હુમલા બાદ આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ઘણા લોકો માટે નવા શિખરો સર કરવાનું કારણ બન્યું હતું. 7, ઓગસ્ટ, 1974માં ટ્વીન ટાવરની વચ્ચે એક માત્ર તાર પર ચાલીને ફ્રાંસના દોરડાના વાઘ ફિલિપ પેટીટ દ્વારા એક વિશ્વ રેકોર્ડ બનાવવામાં આવ્યો હતો. ટ્વીન ટાવર્સના બદલે હવે વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. 2014માં આ બાંધકામ પુરૂ થઇને તેના વપરાશ માટે તૈયાર થશે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wtc.com/about/|title=About the WTC|publisher=Silverstein Properties|access-date=2008-08-15|archive-date=2008-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080815120641/http://www.wtc.com/about/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1961માં [[પેનસીલવેનિયાના રેલરોડ]] દ્વારા તેના જૂના સ્ટેશન ઓલ્ડ પેન સ્ટેશનને તોડીને નવા મેડિસન સ્કવેર ગાર્ડન અને ઓફિસ બિલ્ડીંગ કોમ્પ્લેક્સ બનાવવાનું આયોજન ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. મેકકિમ મીડ એન્ડ વ્હાઇટ દ્વારા ઓફિસ બિલ્ડીંગના પ્રશ્નને વેગ આપવામાં આવ્યો અને 1910નાં વર્ષમાં તેનું માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું. લગભગ બધા આ વાત સાથે સહમત થયા કે આ સ્થળ બ્યુક્સ આર્ટનું એક ખૂબ જ અલગ સ્થળ છે અને ન્યુયોર્ક શહેરનો સૌથી સારો આર્કિટેચર ઝવેરાત છે.&lt;ref&gt;ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2001/05/20/realestate/streetscapes-destruction-penn-station-1960-s-protest-that-tried-save-piece-past.html &quot;સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ/'ધી ડિસ્ટ્રક્શન ઓફ પેન સ્ટેશન'; એ 1960s પ્રોટેસ્ટ ધેટ ટ્રાઇડ ટુ સેવ એ પીસ ઓફ ધી પાસ્ટ&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 20, 2001. પ્રવેશ જૂન 18, 2006.&lt;/ref&gt; આટલા પ્રયત્નો કર્યા હોવા છતાં, માળખાની તોડફોડ ઓક્ટોબર 1963માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જાહેર જનતા દ્વારા યોગ્ય જાળવણીના અભાવે પેન સ્ટેશનને ગુમાવ્યું અને આ માટે ઐતિહાસિક ચીજોનું રક્ષણ કરતા [[લેવિસ મમફોર્ડ]] દ્વારા એક આંદોલન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જેના ભાદ રૂપે 11965માં ન્યુયોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક પ્રિવેન્શન કમિશનની રચના કરવામાં આવી જે શહેમાં ઐતિહાસિક, ખૂબ જ સારુ અને સાંસ્કૃતિક હેરિટેજ હોય તેવા સ્થળનું રક્ષણ કરતી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609210108/http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml |date=2010-06-09 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન]]. પ્રવેશ મે 17, 2007.&lt;/ref&gt; પેન સ્ટેશનના ડિમાઇસ બાદ શરૂ કરવામાં આવેલી ઐતહાસિક જાળવણી ચળવળને પગલે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં દસ લાખથી વધુ માળખાઓનો વ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં આશરે 1,000 શહેરમાં હતા.&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml &quot;રેક્વિમ ફોર પેન સ્ટેશન&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111192011/http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml |date=2010-11-11 }}, [[સીબીએસ ન્યૂઝ]], ઓક્ટોબર 13, 2002. પ્રવેશ મે 17, 2007.&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Wtcmay01.jpg|thumb|left|upright|અગાઉના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવર્સ 1972થી 2001 સુધી ન્યૂ યોર્કના સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગ  હતા.]]

[[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]] ખાતેનું બ્રોડવે આસપાસનું થીએટર ડિસ્ટ્રીક, [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[ફ્લેટ્રોન બિલ્ડીંગ]], [[વોલ સ્ટ્રીટ]]ની આસપાસ આવેલું [[ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક]], લિંકન સેન્ટર ફોર પર્ફોમિંગ આર્ટસ, લિટલ ઇટાલિ, [[હાર્લેમ]], અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરી, ચાઇનાટાઉન અને સેન્ટ્રલ પાર્ક બધા સ્થળો આ પ્રખ્યાત આઇસલેન્ડમાં આવેલા છે. ઊર્જાના બચાવ માટે ગ્રીન ઓફિસ બિલ્ડીંગ બનાવવામાં પણ આ શહેર અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. ઇંગ્લીશમેન સેમ્યુઅલ ફોક્સ હસ્તગત [ર્સ્ટ ટાવર જેવા ઘણા એનું ઉદાહરણ છે. 7 મા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ફેર બાંધકામ માટે પણ ઉપયોગી છે.&lt;ref name=&quot;greenbuilding&quot;&gt;પોગ્રેબિન, રોબિન. [http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html &quot;][http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર એન્ડ હર્સ્ટ બિલ્ડીંગ: ન્યૂ યોર્ક્સ ટેસ્ટ કેસીસ ફોર એન્વાયર્ન્મેન્ટલી અવેર ઓફિસ ટાવર્સ&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, એપ્રિલ 16, 2006. '' ''19 જુલાઇ, 2006ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ'' &lt;/ref&gt;

સેન્ટ્રલ પાર્કની સીમા 110મી સ્ટ્રીટ નોર્થ બાય વેસ્ટ પર છે. ઉત્તરમાં એઇટ્થ એવન્યુમાં અને દક્ષિણમાં પશ્ચિમ 59મી સ્ટ્રીટમાં, પૂર્વમાં ફિફ્થ એવન્યુને પણ પાર્કની બોર્ડર લાગે છે. પાર્ક્સની સરહદો સાથે, આ બધી સ્ટ્રીટ સામાન્ય રીતે સેન્ટ્રલ પાર્ક નોર્થ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને સેન્ટ્રલ પાર્ક સાઉથ તરીકે ઓળખાય છે. (પૂર્વિય સીમા સાથે ફિફ્થ એવન્યુનું નામ જોડાયેલું છે). આ પાર્ક ફેડ્રિક લો ઓલ્મસ્ટેડ અને કાલવેર્ટ વાયુક્સ દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. 843 એકર (3.4 કિમી²)ના આ પાર્કમાં ચાલવા માટે એક ટ્રેક, બે [[આઇસ સ્કેટીંગ]] રીંક્સ, એક વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચ્યુરી અને જુદી-જુદી રમતો માટે ઘાસના મેદાનો પણ છે. ઉપરાંત બાળકો માટે ચિલ્ડ્રન પાર્ક પણ છે. આ પાર્ક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ માટે જાણીતો છે, અને આથી તે પક્ષીઓને જોનારામાં પ્રખ્યાત છે. ઉપરાંત સાયકલ સવારો, સ્કેટીંગ કરતા લોકો અને ચાલવા આવતા લોકો માટે લગભગ 6 માઇલ (10 કિ.મી.)નો રોડ તરફ ગોળ વિસ્તાર રાખવામાં આવ્યો છે. સાંજે 7 વાગ્યા બાદ અને સપ્તાહના અંતના દિવસોમાં અહીં ઓટોમોબાઇલ ટ્રાફિક પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;CentralPark&quot;&gt;[http://www.centralpark.com/pages/general-info.html સેન્ટ્રલ પાર્ક જનરલ ઇન્ફોર્મેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008115343/http://www.centralpark.com/pages/general-info.html |date=2006-10-08 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21, 2006.&lt;/ref&gt; મોટાભાગના પાર્ક ખૂબ જ કુદરતી લાગે છે, જેમાં ખૂબ જ મોટી જગ્યા તેમજ ઘણી જગ્યાએ કૃત્રિમ તળાવો પણ છે. 1850ના દાયકામાં બનાવવામાં આવેલું સેન્ટ્રલ પાર્ક એ ત્યારના સમયનો સૌથી મોટો જાહેર કામગીરીનો પ્રોજેક્ટ હતો. અંગ્રેજ સ્ટાઇલના લેન્ડસ્કેપ બનાવવા તથા અંદરના લખાણ માટે લગભગ 20,000 કારીગરો તેની કામગીરી કરી રહ્યા હતા. કારીગરો દ્વારા પૃથ્વી પરનો કચરો દૂર કરીને લગભગ{{convert|3000000|cuyd|m3}} 270,000 વૃક્ષો અને છોડને વાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.centralpark.com/pages/history_2.html સેન્ટ્રલ પાર્ક હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005052942/http://www.centralpark.com/pages/history_2.html |date=2006-10-05 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21,2006&lt;/ref&gt;


કુલ 2,686 એકર(10.9 કિ.મી2)ના કુલ વિસ્તારનો 17.8 ટકા હિસ્સો પાર્કલેન્ડ માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે. કુલ મેનહટનનો લગભગ 70 ટકા હિસ્સો પાર્ક માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે જે સેન્ટ્રલ પાર્કની બહાર સ્થિત છે. જેમાં 204 રમતના મેદાન, 251 ગ્રીન સ્ટ્રીટ, 371 બાસ્કેટબોલ કોર્ટ અને અન્ય ઘણી સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;MBPOEnvironment&quot;&gt;{{waybackdate|site=http://www.mbpo.org/policy/environment|title=Environment|date=20070411204634}}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ સ્ટ્રિન્જર. સુધારો ઓક્ટોબર 19, 2007.&lt;/ref&gt; 17મી અને 18મી સદીમાં લગભગ 400 આફ્રિકનોને છૂપાવવામાં આવ્યા હોવાથી તેની યાદમાં ડ્યુન સ્ટ્રીટ ખાતે ધી આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. જ્યારે અન્ય 1991માં શોધાયેલું અને એ જ સમયગાળા દરમિયાન ફોલે સ્ક્વેર ફેડરલ ઓફિસ બિલ્ડીંગનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું છે.

== શહેરનો કુદરતી દેખાવ ==
{{Wide image|NYC Top of the Rock Pano.jpg|400px|&lt;center&gt;Skyline of [[Midtown Manhattan]], as seen from the observation deck of the [[GE Building]]&lt;/center&gt;}}
{{Wide image|Upper and Middle Manhattan.jpg|400px|&lt;center&gt;Skyline of Upper Manhattan and [[Midtown Manhattan]] as seen from Jersey City&lt;/center&gt;}}
{{Wide image|NYC Panorama edit2.jpg|400px|&lt;center&gt;Panorama of the Manhattan skyline as seen looking eastward from [[Hoboken, New Jersey|Hoboken]], New Jersey.&lt;/center&gt;}}

== અર્થતંત્ર ==
મેનહટનએ રાષ્ટ્રનું સૌથી કિંમતી રીઅલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું ઘર છે જેની ગણના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોંઘા વિસ્તારમાં થાય છે.&lt;ref&gt;[http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp ધી મોસ્ટ એક્સ્પેન્સિવ ઝીપ કોડસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030929010816/http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp |date=2003-09-29 }}, ''ફોર્બ્સ'', સપ્ટેમ્બર 26, 2003. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.&lt;/ref&gt; [[ચિત્ર:6th Avenue from 49th.jpg|thumb|upright|સિક્સ્થ એવન્યુ સાથે ઓફિસો]] ન્યુયોર્કમાં લગભગ 23 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરો પાડતું મેનહટનને આર્થિક એન્જિન માનવામાં આવે છે. સમગ્ર ન્યુયોર્કનાં શહેરી વિસ્તારની લગભગ બે તૃતિયાંસ નોકરી મેનહટનમાં છે.&lt;ref name=&quot;BLSManhattanLabor&quot;/&gt; મેનહટનની દિવસના સમયગાળા દરમિયાનની વસ્તી 28.7 લાખ છે. જેમાં રેલ્વે દ્વારા નેટ 13.4 લાખ લોકોનો ઉમેરો કરવામાં આવે છે. આ રેલ્વે દ્વારા 14.6 લાખ કર્મચારીએ મેનહટનમાં આવે છે. જે દેશના કોઇપણ અન્ય શહેર કે કોઇપણ અન્ય દેશોની સરખામણીમાં સૌથી વધુ છે અને બીજા સ્થાને આવતા [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] શહેરમાં મુસાફરી કરતા 480,00 કર્મચારીઓની સરખામણીએ ત્રણ ગણાથી વધારે છે.&lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/news/2003-03-06-commute.htm &quot;કમ્યુટિંગ શિફ્ટ્સ ઇન ટોપ 10 મેટ્રો એરિયાઝ&quot;], ''[[યુએસએ ટુડે]]'' , મે 20, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.census.gov/population/socdemo/daytime/2000/tab02.csv એસ્ટિમેટેડ ડેટાઇમ પોપ્યુલેશન એન્ડ એમ્પ્લોયમેન્ટ-રેસિડેન્સ રેશિયોઝ: 2000], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ, 2000. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.&lt;/ref&gt;

અહીંનું સૌથી મોટુ આર્થિક ક્ષેત્ર નાણાકીય ઉદ્યોગ છે, જેમાં સમગ્ર જિલ્લાના કુલ પગારનો અડધો હિસ્સો ફક્ત આ ઉદ્યોગના 280,00 કર્મચારીઓને પ્રાપ્ત થાય છે. વોલ સ્ટ્રિટ તેના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે ખૂબ જ જાણીતું છે. જે શહેરના નાણાકિય ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો હિસ્સો છે અને લગભગ 50 ટકા કર્મચારીઓ નાણાકીય સેવા પૂરી પાડે છે. 2008ની નાણાકીય કટોકટી પહેલા યુ.એસ.ની પાંચ મોટી સિક્યુરિટીઝ ટ્રેડિંગ કંપનીનાં મુખ્ય મથક મેનહટનમાં હતા.&lt;ref&gt;[http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx બિઝનેસ ઇન એનવાયસી – ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325221355/http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx |date=2010-03-25 }}, NYCEDC. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation
|last=
|first=
|author-link=
|title=America's 500 Largest Corporations
|newspaper=Fortune
|pages=F-45 and F-64
|year=2007
|date=April 30|url=}}&lt;/ref&gt; 2006ની સાલમાં મેનહટનનો નાણાકીય ઉદ્યોગ દ્વારા તેના કર્મચારીઓને સરેરાશ 8,300 ડોલર( બોનસ સહિત)ની સાપ્તાહિક ચૂકવણી કરવામાં આવતી હતી. જ્યારે સમગ્ર ઉદ્યોગ  માટે સરેરાશ સાપ્તાહિક ચૂકવણી લગભગ 2,500 ડોલરની હતી. આ દેશના 325 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ છે જ્યારે પગારમાં વૃદ્ધિનો દર લગભગ 8% જેટલો છે. જે દેશના 10 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં પણ સૌથી વધુ છે. આ શહેરમાં આપવામાં આવતો પગાર સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આપવામાં આવતા સાપ્તાહિક પગાર 784 ડોલરની સરખામણીએ 85% જેટલો વધુ છે. જ્યારે આ શહેરની બહારના કર્મચારીઓને મળતી આવકની તુલનાએ લગભગ બે ગણો છે. આ શહેરની 11% નોકરી હેલ્થકેર ક્ષેત્રમા છે. જ્યારે કુલ પગારનો 4 ટકા% હિસ્સો હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં જાય છે આ નોકરીમાં કર્મચારીઓ પ્રતિ સપ્તાહ લગભગ 900 ડોલર મેળવે છે. &lt;ref&gt;મેકગ્રેહામ, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/11/23/nyregion/23income.html?ref=nyregion ઇન્કમ સોર્સ ઓન વોલસ્ટ્રિટ., વાઇડનિંગ ગેપ], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 23, 2006. પ્રવેશ મે 1, 2007.&lt;/ref&gt; 


દેશના કોઇપણ શહેરમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી કોર્પોરેટ કંપની માટે ન્યુયોર્ક શહેર એક ઘર છે, જેમાં મોટાભાગની કંપની મેનહટન સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{1ફોર્ચ્યુન મેગેઝિન: ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ અને શહેર મોટા ભાગની ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીનું સ્થાન છે{/1}, એમ્પાયર સ્ટેટ ડેવલોપમેન્ટ કોર્પોરેશન, પ્રેસ રિલીઝ તારીખ એપ્રિલ 8, 2005, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. &quot;ન્યૂ યોર્ક શહેર દેશના કોઇ પણ શહેરની સરખામણીએ હજુ પણ સૌથી વધારે ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓના વડા મથક ધરાવે છે.&quot;&lt;/ref&gt; યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મેનહટનનો મધ્ય વિસ્તાર સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો છે.&lt;ref&gt;નૂનાન, પેટ્રિકા. [http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html ટેસ્ટીમની ઓન મોયનીહાન સ્ટેશન ડ્રાફ્ટ ઇઆઇએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044642/http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html |date=2008-12-16 }}, પાર્ટનરશીપ ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી, ટેસ્ટીમની ડેટેડ મે 31, 2006, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. &quot;જેકોબ કે. જેવિટ્સ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિસ્તરણની સાથે, ફાર વેસ્ટ સાઇડે દેશમાં સૌથી મોટા કેન્દ્રીય ઔદ્યોગિક જિલ્લાનું લોજિકલ એક્સ્ટેન્શન બનવાનું વચન આપ્યું હતું.&quot;&lt;/ref&gt; નીચેની તરફનો મેનહટનનો હિસ્સો દેશનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો ([[શિકાગો]]ના [[લૂપ]] બાદ) છે. અને [[ન્યુયોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]], [[ધી અમેરિકન સ્ટોક એક્સચેંજ]](એમેક્સ)(Amex), ધી ન્યુયોર્ક બોર્ડ ઓફ ટ્રેડ, ધી ન્યુયોર્ક મર્ચેન્ટાઇલ એક્સચેંજ(નાયમેક્સ)(Nymex) અને નાસ્ડેક (NASDAQ)નું ઘર છે.&lt;ref&gt;[http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html લોઅર મેનહટન રિકવરી ઓફિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527084448/http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html |date=2010-05-27 }}, ફેડરલ ટ્રાન્ઝિટ એડમિનીસ્ટ્રેશન, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. &quot;લોઅર મેનહટન એ રાષ્ટ્રનું ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ઔદ્યોગિક જિલ્લો છે. 11 સપ્ટેમ્બર પહેલા, 3,85,000થી વધારે લોકોને રોજગારી આપવામાં આવી હતી અને તેમાંથી 85 ટકા કર્મચારીઓ તેમના કામ પર જવા માટે જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે.&quot;&lt;/ref&gt;


વિશ્વની ટોચની 8 વૈશ્વિક જાહેરાત કંપનીઓમાંથી 7 કંપનીઓનાં વડામથક મેનહટનમાં છે.&lt;ref&gt;[http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 ટોપ 10 કોન્સોલિડેટેડ એજન્સી નેટવર્ક્સ: રેન્ક્ડ બાય 2006 વર્લ્ડવાઇડ નેટવર્ક રેવન્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503025443/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |date=2007-05-03 }}, એડવર્ટાઇઝીંગ એજન્સી રિપોર્ટ 2007 ઇન્ડેક્સ, પ્રકાશિત એપ્રિલ 25, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 8, 2007.&lt;/ref&gt; “મેડિસન એવન્યુ” સમગ્ર એડવર્ટાઇઝિંગ કંપનીઓ માટે મેટોનીમસલી તરીકે ઓળખાય છે. 1920માં બાદ આવેલા ઝડપી વિકાસમાં મેડિસન એવન્યુ એ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ ઉદ્યોગની ઓળખાણ બની ગયું છે. મેનહટનનો સમગ્ર કર્મચારી વર્ગ વ્હાઇટ કોલર પ્રોફેશન્સ પર આધારીત છે. પરંતુ ઉત્પાદન એકમોમાં (39,800 કર્મચારીઓ) અને કન્સટ્રક્શનમાં ( 31,600 કર્મચારીઓ) પણ નાના પાયે નોકરી પ્રાપ્ય છે. &lt;ref name=&quot;BLSManhattanLabor&quot;&gt;[http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf એવરેજ વિકલી વેજ ઇન મેનહટન એટ $1,453 ઇન સેકન્ડ ક્વાર્ટર 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528173132/http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf |date=2010-05-28 }} (પીડીએફ), [[બ્યુરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટીક્સ]], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર, ફેબ્રુઆરી 20, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ ફેબ્રુઆરી 21, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYPost&quot;&gt;ગેલર, એન્ડી. [http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm &quot;એન.વાય. હિટ્સ 'પે'ડર્ટ: મેનહટન નં. 1 ઇન નેટ'l સેલરી સર્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528090905/http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm |date=2009-05-28 }}, ''ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ'' , ફેબ્રુઆરી 21, 2007. પ્રવેશ મે 18, 2007.&lt;/ref&gt; ઐતિહાસિક રીતે જોયે તો હાલનું મેનહટનનું જે કોર્પોરેટ વાતાવરણ છે એ અહીનાં જૂદાં-જૂદાં રીટેર્લ્સને આધારીત છે. પરંતુ તાજેતરની કટોકટીને કારણે મેનહટન સ્થિચ ઘણા રાષ્ટ્રિય ચેઇન સ્ટોર્સને નુક્શાનીનો સામનો પણ કરવો પડ્યો છે.&lt;ref&gt;સ્ટાસિ, લિન્ડા. [http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ એનવાય, ઓએચ: ઇટ્સ ક્લિનર, વ્હાઇટર, બ્રાઇટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044628/http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ |date=2008-12-16 }}, ''ધી વિલેજ વોઇસ'' , સપ્ટેમ્બર 24, 1997. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 30, 2009.&lt;/ref&gt;

== સંસ્કૃતિ ==
[[ચિત્ર:Times Square New York City FLICKR 1.jpg|thumb|ટાઇમ્સ સ્ક્વેર એ સિટીના થિયેટર ડિસ્ટ્રીક્ટનું કેન્દ્ર છે]]
[[ચિત્ર:Guggenheim museum exterior.jpg|thumb|ફ્રેન્ક લોઇડ રાઇટનું સોલોમન આર. ગગનહિમ મ્યુઝિયમ]]
[[ચિત્ર:Metropolitan Museum of Art, New York City NY, entrance.jpg|thumb|ધી મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]]

મેનહટન, અમેરિકામાં થયેલી ઘણી મહત્વની સાંસ્કૃતિ ચળવળનું સાક્ષી છે. ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં 25 માર્ચ, 1911ના દિવસે લાગેલી આગને પગલે 1912માં વોશિંગ્ટન સ્ક્વેર પાર્ક ખાતે એક રેલી યોજવામાં આવી હતી. જેમાં લગભગ 20,000 કારીગરોએ ભાગ લીધો હતો. આ 20,000 લોકોમાં ત્રીજા ભાગની સ્ત્રીઓ હતી. ફેક્ટરીમાં લાગેલી આગના લીધે 146 કામદારોના મૃત્યુ થયા હતા. આ રેલીમાં ઘણી સ્ત્રીઓ ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ કંપનીમાં બનાવવામાં આવતા તથા કામદાર સ્ત્રીઓના કપડાં જેવી ડિઝાઇનનાં કપડા પહેરીને આવી હતી જે સ્ત્રી સ્વતંત્રતા, કર્મચારીઓનું એકત્વ અને ચળવળનાં પ્રતિક હતા.&lt;ref&gt;[http://www.ilr.cornell.edu/trianglefire/ ધી ટ્રાયંગલ ફેક્ટરી ફાયર], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એન્ડ લેબર રિલેશન્સ]]. પુન:પ્રાપ્તિ એપ્રિલ 25, 2007.&lt;/ref&gt; હાર્લેમ રેનાયસ્સાન્સ દ્વારા 1920ના દાયકામાં આફ્રિકન- અમેરિકન અક્ષરજ્ઞાન અંગેનો નિયમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. 1950 અને 1960માં મેનહટનમાં વાઇબ્રન્ટ વિઝ્યુઅલ આર્ટ રજૂ કરવામાં આવ્યું જે અમેરિકાના પોપ આર્ટમાં નવીનતાનું કેન્દ્ર બન્યુ હતું. આ આર્ટ દ્વારા [[જાસ્પર જ્હોન]] અને [[રોય લિચ્ટેનસ્ટેઇન]] જેવા સ્ટાર પ્રાપ્ત થયા. જો કે [[એન્ડી વાર્હોલ]] દ્વારા સેરેન્ડિપીટી 3 અને સ્ટુડિયો 54ના નામે નવા સામાજિક ક્લબ શરૂ કરવામાં આવતા 1970ના અંત સમયે કરવામાં આવેલી ડાઉનટાઉન પોપ આર્ટ ચળવળમાં કોઇ નવો સ્ટાર જોવા મળ્યો નહીં. ડાઉનટાઉનની બાજૂમાં જ આવેલું ચેલ્સિયા તેના ગેલેરી અને સાંસ્કૃતિ ઉજવણી માટે જાણીતું છે. અહીં શહેરના નવા તથા કાર્યરત કલાકારોને સામાન્ય તથા મોર્ડન આર્ટ માટે ઉત્સાહ પૂરો પાડવા 200થી વધુ આર્ટ ગેલેરી છે.&lt;ref&gt;[http://www.travelandleisure.com/articles/stylish-traveler-chelsea-girls-september-2005 &quot;સ્ટાઇલિશ ટ્રાવેલર: ચેલ્સિયા ગર્લ્સ&quot;], ટ્રાવેલ + લેઇઝર, સપ્ટેમ્બર 2005. પ્રવેશ મે 14, 2007. &quot;200થી વધારે ગેલેરીઓ સાથે, ચેલ્સિયા ઘણી વિવિધતાઓ ધરાવે છે.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml શહેરી આયોજને પશ્ચિમ ચેલ્સિયા માટે જાહેર સમીક્ષાની શરૂઆત કરી કે જેથી હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટને મંજુરી આપી શકાય અને હાઇ લાઇનનના પ્રવેશનું અને તેની વ્યવસ્થાતંત્રનું સર્જન કરી શકાય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611184958/http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml |date=2007-06-11 }}&quot;, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 20 ડિસેમ્બર, 2004. પ્રવેશ મે 29, 2007. &quot;આશરે 200 ગેલેરીઓએ તાજેતરમાં જ પોતાના દરવાજા ખોલી લીધા હતા, કે જેથી શહેર અને વિશ્વમાં રહેલા કલાના ચાહકો માટે ચેલ્સિયાને યોગ્ય સ્થાન બનાવી શકાય.&quot;&lt;/ref&gt;


[[બ્રોડવે થીએટર]] એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટું કાર્યક્રમ કરતું પ્રોફેશનલ થીએટર છે. ટાઇમ્સ સ્ક્વેરમાં અને આજૂબાજૂ લગભગ 500 બેઠક ધરાવતું આ થીએટર વિશ્વના 39 સૌથી મોટા [[નાટક]] અને સંગીતના કાર્યક્રમ રજૂ કરતું થીએટર છે.&lt;ref&gt;વેબર, બ્રુસ. [http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;amp;oref=slogin &quot;ક્રિટીક્સ નોટબુક: થિયેટર્સ પ્રોમિસ? ][http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;amp;oref=slogin લુક ઓફ બ્રોડવે&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુલાઇ 2, 2003. પ્રવેશ મે 29, 2007. &quot;એ વાત પણ સાચી છે કે કન્સ્ટિટ્યુટ બ્રોડવેનું વર્ણન કરવું સહેલું છે; તે 39 સૂચવેલા થિયેટરની દુનિયા છે, જે ઓછામાં ઓછી 500 બેઠકો ધરાવે છે. ઓફ બ્રોડવેમાં સામાન્ય રીતે 99 થી 499 વચ્ચેની બેઠકો ધરાવતા થિયેટરોનો સમાવેશ થાય છે (તેનાથી ઓછાને ઓફ ઓફ કહેવામાં આવે છે), જે અભિનેતાઓ, દિગ્દર્શકો અને પ્રેસ એજન્ટ્સ સાથે કેન્દ્રીય કરારો કરે છે.&quot;&lt;/ref&gt; ઓફ-બ્રોડવે થીએટર લગભગ 100થી 500 બેઠક સાથેની થીએટર ક્ષમતા રાખવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;[http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 થિયેટર 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510175655/http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 |date=2010-05-10 }}, થિયેટર ડેવલોપમેન્ટ ફન્ડ. પ્રવેશ મે 29, 2007.&lt;/ref&gt; [[લિંકન સેન્ટર]] જે વિશ્વના સૌથી મોટા અને પ્રખ્યાત ઓપેરા હાઉસ [[મેટ્રોપોલિટન ઓપેરા]], ટાઇમ્સ સ્કેવરથી થોડું આગળ છે.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/classic/daily/stories/s630189.htm મ્યુઝિક ડિટેઇલ્સ ફોર સન્ડે 5 જાન્યુઆરી, 1997], [[એબીસી ક્લાસિક એફએમ]]. પ્રવેશ 19 જુન, 2007. &quot;જેમ્સ લિવાઇન મેડ હિસ મેટ્રોપોલિટન ઓપેર ડેબુ એટ ધી એજ ઓફ 27, કન્ડક્ટીંગ ટોસ્કા.... એંશીના દાયકના મધ્ય ભાગથી, તેઓ કલાત્મક દિગ્દર્શકની ભૂમિકા ધરાવે છે, અને તે તેમના સમયગાળા હેઠળ છે જેથી મેટ વિશ્વનું સૌથી વિખ્યાત ઓપેરા હાઉસ બન્યું.&quot;&lt;/ref&gt;


આ ઉપરાંત મેનહટન કન્ટેમ્પરરી અને ઐતિહાસિક જેવા બંને વિશાળ આર્ટ ક્લેક્શનનું ઘર છે. જેમાં [[મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]], [[ધી મ્યુઝિયમ ઓફ મોર્ડન આર્ટ]](એમઓએમએ)(MoMA), [[ધી વિટની મ્યુઝિયમ ઓફ અમેરિકન આર્ટ]] અને [[ફ્રેન્ક લોયડ રાઇટ]]- ડિઝાઇન [[ગુગ્નિહ્યમ મ્યુઝિયમ]]નો સમાવેશ થાય છે. શહેરમાં વસવાટ ન કરતા હોય તેવા ન્યુયોર્ક શહેરના લોકો સાથે મેનહટન ખૂબ જ નજીકથી જોડાયેલું છે. ન્યુયોર્કની બહાર વસવાટ કરતા લોકો મેનહટનમાં જવા માટે ઘણી વખત “શહેરમાં જઇએ છીએ” એવા વાક્ય પ્રયોગ કરે છે.&lt;ref&gt;પર્ડમ, ટોડ એસ. [http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html &quot;][http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html પોલિટીકલ મેમો; એન એમ્બેટલ્ડ સિટી હોલ મુવ્ઝ ટુ બ્રુકલિન&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 22 ફેબ્રુઆરી, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. &quot;&quot;તેમાંના બધા જ નેતાઓ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સિટી ચાર્ટરમાં તાજેતરમાં આવેલા પરિવર્તનો કે જે સિટી કાઉન્સિલમાં પ્રાંતના પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા તેણે લોકોની નેતાગીરી લેતી સરકારની ઓળખમાં ઘટાડો કર્યો હતો અને મેનહટનની મુલાકાતને 'ગોઇંગ ટુ ધી સિટી' તરીકે ઓળખવામાં આવતી.&quot;&lt;/ref&gt; આ શહેર અમેરિકાની ઘણી કહેવતોમાં પણ જોવા મળે છે. દા.ત. એક એક કહેવત છે કે, ''ન્યુયોર્ક મિનિટ''  જેનો મતલબ થાય ખૂબ જ ઓછો સમય, ઘણી વખત વિસ્તાર પૂર્વક માહિતી આપતા કહી શકાય કે, “તમે જે વિચારો કે આ શક્ય છે. તેનાથી પણ વધુ ઝડપી હોય છે.” આ વાત મેનહટનની ખૂબ જ ઝડપી જીવનશૈલીને રજૂ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=New York Minute|work=[[Dictionary of American Regional English]]|date=1984-01-01|url=http://www.worldwidewords.org/qa/qa-new1.htm|access-date=2006-09-05}}&lt;/ref&gt; એક કહેવત “મેલ્ટીંગ પોટ” આ શબ્દ સૌથી પહેલા પ્રખ્યાત થયો ઇઝરાયેલમાં લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના ઝાંગવિલ્સના નાટક ''[[ધી મેલ્ટીંગ પોટ]]'' થી જે બાજૂના દેશ કે શહેરોમાંથી હીજરત કરીને આવેલા લોકોની વસ્તી ઘનતા દર્શાવે છે. પરંતુ આ શબ્દ ઝીંગવિલ દ્વારા જ્યારે 1908માં [[વિલિયમ્સ શેક્સપિયર]]નું ''[[રોમિયો એન્ડ જૂલિયેટ]]''  નાટક સેટ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/fmc/timeline/emeltpot.htm &quot;ધી મેલ્ટિંગ પોટ&quot;], ''ધી ફર્સ્ટ મેઝર્ડ સેન્ચુરી'', પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ પુન:પ્રાપ્તિ 25 એપ્રિલ, 2007.&lt;/ref&gt; પ્રતિમાત્મક ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગ એ &quot;23 સ્કિડૂ&quot; અથવા સ્ક્રેમનો સ્રોત હોવાનું મનાય છે, જે માટે પોલિસો ત્રિકોણીય બિલ્ડીંગ દ્વારા સર્જિત પવન દ્વારા સ્ત્રીના ઉડતા વસ્રો જોવાનો પ્રયત્નો કરતા પુરૂષો તરફ ત્રાડ ફેંકશે.&lt;ref&gt;ડોલકાર્ટ, એન્ડ્રૂ એસ. [http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}[http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html ધી આર્કિટેક્ચર એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ ઓફ ન્યૂ યોર્ક સિટી: ધી બર્થ ઓફ ધી સ્કાયસ્ક્રેપર - રોમેન્ટિક સિમ્બોલ્સ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], પ્રવેશ 15 મે, 2007. &quot;આ એક ત્રિકોણીય સ્થળ પર છે જ્યાં ન્યૂ યોર્કની બે સૌથી મહત્ત્વની સ્ટ્રિટ્સ બ્રોડવે અને ફિફ્થ એવન્યુ મેડિસન સ્ક્વેર પર મળે છે, અને સ્ટ્રિટ્સની નિકટતાને કારણે અને પાર્ક સ્ટ્રિટ પર આવી હોવાથી, ત્યાં વિન્ડ-ટનલ અસર હતી. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં, લોકો અહીંની ત્રેવીસમી સ્ટ્રિટ પર કોઇ પણ ખૂણા પર ફરવા જશે અને પવનના કારણે અહીંથી નીકળતી મહિલાને જોશે કે જેથી તેમણે પગની ઘૂંટી સુધીનો થોડો ભાગ જોવા મળી શકે. તે એક લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં પ્રવેશ્યું અને ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગની સામે વસ્ત્રો ઉડતા હોય તેવી સ્ત્રીઓના હજારો પોસ્ટકાર્ડ્સ અને ચિત્રો બન્યા હતા. &quot;પોલિસ આવશે અને પ્રવાસીઓ 23 સ્કિડુને કહેશે કે તેઓ આ વિસ્તારની બહાર જતા રહે.&quot;&lt;/ref&gt; ધી આઇકોનીક ફ્લેટિરોન બિલ્ડીંગ એવું જણાવે છે કે, ધી “[[બીગ એપલ]]” ફરીથી 1920ની તારીખોમાં લઇ જાય છે. જ્યાં ન્યુયોર્ક શહેરના રેસટ્રેક અને તેના રેસિંગ પર ન્યુ ઓરલીઅન્સ દ્વારા એક વાક્ય બોલવામાં આવ્યું હતું જે ત્યાંના એક રીપોર્ટર એ સાંભળી લીધુ અને તેના પરથી તેની કોલમનું નામ “અરાઉન્ડ ધી બીગ એપલ” રાખવામાં આવ્યું. જાઝ વગાડતા સંગીતકારો દ્વારા આ વાક્યને ઉઠાવવામાં આવ્યું અને વિશ્વમાં આ શહેરને જાઝનું પાટનગર બનાવવામાં ઉપયોગ કર્યો. 1970માં ન્યુયોર્ક શહેર કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યુરો દ્વારા એક જાહેરતના કેમ્પેઇન કરવામાં આવી જેને આ વાક્યને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરી.&lt;ref&gt;[http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html &quot;મેયર ગિલાની સાઇન્સ લેજિસ્લેશન ક્રિએટીંગ બિગ એપલ કોર્નર ઇન મેનહટન&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070414082930/http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html |date=2007-04-14 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ ફેબ્રુઆરી 12, 1997.&lt;/ref&gt;

=== રમત ગમત ===
હાલ મેનહટન એનએચએલ(NHL’s)ના ન્યુયોર્ક રેન્જર્સનું, ડબલ્યુએનબીએ(WNBA’s)ના ન્યુયોર્ક લિબર્ટીનું અને [[એનબીએ]]ના ન્યુયોર્ક નિક્સનું ઘર છે. જે દરેક તેની ઘરેલું રમત શહેરના એકમાત્ર મુખ્ય પ્રોફેશનલ રમત માટેની જગ્યા ધરાવતું મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન ખાતે રમે છે. ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ તેના હોમ ફિલ્ડ માટે વેસ્ટ સાઇટ સ્ટેડિયમનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો પરંતુ જૂન 2005માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો અને તેમને ન્યુજર્સીમાં ઇસ્ટ રુથરફોર્ડ ખાતે આવેલું જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ આપવામાં આવ્યું. ન્યુયોર્ક શહેરમાં હાલ મેનહટન એક જ એવો વિસ્તાર છે. જેની પાસે પોતાની પ્રોફેશનલ [[બેઝબોલ]] ફ્રેન્ચાઇઝી નથી. ધી બ્રોન્ક્સ પાસે યાન્કીસ અને ક્વીન્સ પાસે મેટ્સ ઓફ ધી મેજર લીગ બોઝબોલ છે. ધી માયનોર લિગ બેઝબોલ બ્રુક્લીન સિક્લોન્સ [[બ્રુક્લીન]]માં રમે છે. જ્યારે સ્ટેટન આઇસલેન્ડ યાન્કીસ સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં રમે છે. જો કે તેમ છતા પણ મોટી 4 ટીમમાંથી 3 મોટી લીગ ટીમ ન્યુયોર્કના મેનહટનમાં જ રમે છે. [[ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ]] બે અલગ-અલગ જગ્યા પરથી રમે છે. જેમાં એક છે. 155મી સ્ટ્રીટ ખાતેનું અને એઇટ એવન્યુ ખાતેનાં [[પોલો]] ગ્રાઉન્ડ પર રમે છે. 1883માં કરવામાં આવેલી સ્થાપનાથી 1889 સુધી આ ચાલ્યુ પરંતુ ત્યારબાદ તેના જર્સી સિટી અને સ્ટેટન આઇસલેન્ડ તરીકે ભાગલા કરવામાં આવ્યા અને 1957ની રમતો બાદ તેમણે બ્રુક્લીન ડોડગેર્સ સાથે રમવામાં આવ્યું એ પહેલા તેઓ 1911 હિલ્ટોપ પાર્કમાં રમતા હતા.&lt;ref&gt;[http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp જાયન્ટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1883–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527021858/http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp |date=2011-05-27 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.&lt;/ref&gt; હિલટોપ પાર્કના લીધે ધી ન્યુયોર્ક યાન્કીસ એ તેની ફ્રેન્ચાઇઝી હિલટોપર્સ નામથી શરૂ કરી હતી. જ્યાં તેઓ 1903થી 1912 સુધી રમતા હતા. 1913ની સીઝન દરમિયાન તેઓ પોલો ગ્રાઉન્ડ પર ફર્યા જ્યાં તેનું નામ ''ન્યુયોર્ક યાન્કીસ''  રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ 1923 સુધી રહ્યા બાદ 1923માં યાન્કી સ્ટેડિયમના ખાતે [[હાર્લેમ નદી]] ખાતે ફર્યા.&lt;ref&gt;[http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp યાન્કી બોલપાર્ક્સ: 1903–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100319011203/http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp |date=2010-03-19 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.&lt;/ref&gt; 1964માં [[શી સ્ટેડિયમ]]ની કામગીરી પૂરી થાય એ પહેલા 1962 અને 1963ના વર્ષ માટે ધી ન્યુયોર્ક મેટ્સની ટીમ દ્વારા તેની પ્રથમ બે સીઝન પોલો ગ્રાઉન્ડસ ખાતે યોજવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp મેટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1962–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309095941/http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp |date=2011-03-09 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.&lt;/ref&gt; મેટ્સના ભાગલાં બાદ એપ્રિલ 1964 દરમિયાન પોલો ગ્રાઉન્ડને તોડવામાં આવ્યું અને તે જગ્યા જાહેર હાઉસીંગ માટે આપવામાં આવી.&lt;ref&gt;ડ્રેબિન્જર, જોહ્ન. &quot;ધી પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ, 1889–1964: એ લાઇફટાઇમ મેમરિઝ; બોલ પાર્ક ઇન હાર્લેમ વોઝ સીન ઓફ મેની સ્પોર્ટ્સ થ્રીલ્સ&quot;, ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 5 જાન્યુઆરી, 1964. p. S3.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;આર્નોલ્ડ, માર્ટિન. &quot;આહ, પોલો ગ્રાઉન્ડ્ઝ, ધી ગેમ ઇઝ ઓવર; રેકર્સ બિગીન ડિમોલિશન ફોર હાઉસિંગ પ્રોજેક્ટ&quot;, ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 11 એપ્રિલ, 1964. p. 27.&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Madison Square Garden, 2005.jpg|thumb|મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન એ રેન્જર્સ, નિક્સ અને લિબર્ટી માટેનું ગૃહ ગણાય છે]]
પ્રથમ રાષ્ટ્રિય સ્તરની કોલેજ બાસ્કેટબોલ સ્પર્ધા, ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટૂર્નામેન્ટ 1938માં ન્યુયોર્કમાં યોજવામાં આવી હતી જ્યારે અન્ય પણ આ શહેરમાં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.nit.org/history/nit-history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટુર્નામેન્ટ], નેશનલ એવિએશન ટુર્નામેન્ટ. પ્રવેશ 8 મે, 2007. &quot;ટ્રેડિશન. ધી એનઆઇટી ઇઝ સ્ટેપ્ડ ઇન ઇટ. ધી નેશન્સ ઓલ્ડેસ્ટ પોસ્ટસિઝન કોલેજિએટ બાસ્કેટબોલ ટુર્નામેન્ટ વોઝ ફાઉન્ડેડ ઇન 1938.&quot;&lt;/ref&gt; નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોશિયેશન સાથે સંલગ્ન નવી ટીમ તરીકે ધી ન્યુયોર્ક નીક્સ એ 1946માં રમવાનું શરૂ કર્યું. તેમના નિશ્ચિત શહેરમાં તૈયર થતા મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન બન્યા પહેલા 69ની રેજીમેન્ટ આર્મરીમાં તેમની પ્રથમ ઘરેલું રમત યોજવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.nba.com/knicks/history/new_knicks_history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી ન્યૂ યોર્ક નિક્સ], NBA.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.&lt;/ref&gt; 1997માં જ્યારે ડબલ્યુએનબીએ(WNBA)ના ધી ન્યુયોર્ક લિબર્ટીની સ્થાપના કરવામાં આવી ત્યારથી આ ટીમ નીક્સ સાથે તેનાં ગાર્ડનમાં રમત રમે છે. લીગની મુખ્ય 8 ટીમમાં આ ટીમનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.&lt;ref&gt;[http://www.wnba.com/liberty/news/history_timeline.html ધી ન્યૂ યોર્ક લિબર્ટી સ્ટોરી], વિમેન્સ નેશનલ બાસ્કેડબોલ અસોસિએશન. પ્રવેશ 8 મે, 2007.&lt;/ref&gt; હાર્લેમનું રૂકર પાર્ક એક રમતનું કોર્ટ છે. જે તેની ''સ્ટ્રીટ બોલ''  પ્રકારની રમત માટે જાણીતું છે. જ્યાં ઘણા એનબીએ(NBA) એથ્લેટ્સ તેની ઉનાળું રમત રમે છે.&lt;ref&gt;[http://www.tqnyc.org/2002/NYC00157//BestBasketballPlayers/Rucker%20Park.htm રકર પાર્ક], થિન્ક્વેસ્ટ ન્યૂ યોર્ક સિટી. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009.&lt;/ref&gt;


ન્યયોર્ક શહેરની બંને ફૂટબોલ ટીમ હાલ ઇસ્ટ રૂથરફોર્ડ, ન્યુજર્સી ખાતેના હડસન રીવર બાદ આવેલા મીથડોલેન્ડ સ્ટેડિયમમાં રમે છે. બંને ટીમએ પોલો ગ્રાઉન્ડમાં રમવાનું શરૂ કર્યું હતું. ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ સાથોસાથ બેઝબોલ પણ રમે છે. 1956માં યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા પહેલા 1925માં નેશનલ ફૂટબોલ લિગમાં ભાગ લીધો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp ધી જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ્સ: વ્હેર ધી જાયન્ટ્સ હેવ કોલ્ડ હોમ ફ્રોમ ધેઅર ઇન્સેપ્શન ઇન 1925 ટુ ધી પ્રેઝન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519095121/http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp |date=2011-05-19 }}, ન્યૂ યોર્ક જાયન્ટ્સ, ટેડેટ 7 નવેમ્બર, 2002. પ્રવેશ 8 મે, 2007. &quot;ધી જાયન્ટ્સ 1925માં લીગમાં પ્રવેશ્યા ત્યારથી તેમણે ન્યૂ યોર્ક બેઝબોલ જાયન્ટ્સ સાથે પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ પર રમ્યા, જ્યાં સુધી તેઓ 1956ની સીઝનની શરૂઆતમાં મોટા યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા.&quot;&lt;/ref&gt; 1960માં પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ ખાતે શરૂઆત કરી છે. 1964માં મેટ્સ ઇન ક્વીન્સની સાથે જોડાયા પહેલ ''ટીટન્સ''  તરીકે ઓળખાતી ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ ચાર સીઝન સુધી ત્યાં રહ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ: શી સ્ટેડિયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516042949/http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm |date=2007-05-16 }}, સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ. પ્રવેશ 8 મે, 2007.&lt;/ref&gt; 1926-1927ની સીઝનમાં નેશનલ હોકી લીગની ટીમ ધી ન્યુયોર્ક રેન્જર્સ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં શોધાયા બાદ આ ટીમ ઘણી અલગ-અલગ જગ્યા પર રમી હતી. ધી રેન્જર્સ એ પહેલા ધી ન્યુયોર્ક અમેરિકન્સ નામે ઓળખાતી હતી. જેને પહેલી સીઝન ગાર્ડનમાં શરૂ કરી હતી. 1941-1942માં એનએચએલ(NHL) સીઝનમાં શરૂ કર્યુ હતું. આ સીઝનમાં ''બ્રૂકલીન અમેરિકન'' તરીકે ગાર્ડનમાં રમી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html ન્યૂ યોર્ક અમેરિકન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918232759/http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html |date=2010-09-18 }}, સ્પોર્ટ્સ એન્સાઇક્લોપિડીયા. પ્રવેશ 8 મે, 2007.&lt;/ref&gt;


1974માં શરૂ થયેલી ઉત્તર અમેરીકન સોકર લીગ ધી ન્યુયોર્ક કોસમોસ બે સિઝન માટે તેની ઘરેલું રમત [[ડાવનિંગ સ્ટેડિયમ]]માં રમી હતી. 1975માં [[ફિફા]](FIFA) દ્વારા જાહેર કર્યા અનુસાર, ટીમે [[પેલે]] સાથે 45 લાખ ડોલરનો કરાર કર્યો હતો. જે વિશ્વનો સૌથી સારો ફૂટબોલ ખેલાડી છે. આ ખેલાડીની ક્ષમતા 22,500 લોકોની ભીડ જમા કરવાની હતી અને તેને ટીમને 2-0થી જીતાડ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html &quot;એ $4.5 મિલિયન ગેમ્બલ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122055724/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html |date=2011-01-22 }}, ''[[ટાઇમ મેગેઝિન]]'' , 30 જૂન, 1975. સુધારો 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.&lt;/ref&gt; આ મેચ ડોવનિંગ સ્ટેડિયમમાં રમવાની હતી. પરંતુ રમતની પીચ અને સુવિધા સામે ટીમની ખ્યાતીને કારણે ભીડ વધતા, મેચને યાન્કી સ્ટેડિયમમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું પરંતુ અંતે જાયન્ટ સ્ટેડિયમમાં મેચ ખસેડવી પડી હતી. 2002માં સ્ટેડિયમને તોડી પાડવામાં આવ્યું અને તેને સ્થાને 45 લાખના ખર્ચે ઇકાન સ્ટેડિયમ બનાવવામાં આવ્યું જેમા ઓલમ્પિક સ્તરની 400 મીટરની ઓલમ્પિકના સ્તરની દોડનું પણ આયોજન થઇ શકે આ સ્ટેડિયમની ક્ષમતા 4,754 સીટ નક્કી કરવામાં આવી હતી.આ ઉપરાંત પેલે અને કોસ્મોસની ખ્યાતીને પગલે મેનહટન સોસર ક્લબની 48 યુવા ટીમ સહિત ફ્લડ લાઇટ સોસર સ્ટેડિયમ ખાતે મેચ આયોજન કરવાની મંજૂરી ફિફા દ્વારા આપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;કોલિન્સ, ગ્લેન. [http://www.nytimes.com/2004/08/20/nyregion/built-for-speed-and-local-pride-track-stadium-emerges-on-randalls-island.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FT%2FTrack%20and%20Field &quot;બિલ્ટ ફોર સ્પિડ એન્ડ લોકલ પ્રાઇડ; ટ્રેક સ્ટેડિયમ ઇમર્જિસ ઓન રેન્ડોલ્સ આઇસલેન્ડ&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 20 ઓગસ્ટ, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 30 જૂન, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;amp;catID=1194&amp;amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&amp;amp;cc=unused1978&amp;amp;rc=1194&amp;amp;ndi=1 &quot;મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ક, પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન કમિશનર એડ્રિયન બેનેપી અને ધી રેન્ડેલ્સ આઇસલેન્ડ સ્પોર્ટ્સ ફાઉન્ડેશને ન્યૂ યોર્ક સિટીના નવા એથ્લેટિક સવલત આઇકાહ્ન સ્ટેડિયમનું નામ આપવામાં આવ્યું&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416192234/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;catID=1194&amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&amp;cc=unused1978&amp;rc=1194&amp;ndi=1 |date=2019-04-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટીના મેયર પ્રેસ રિલીઝ, તારીખ 28 જાન્યુઆરી, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.&lt;/ref&gt;

=== માધ્યમો ===
ન્યુયોર્ક શહેરના ''ધી ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ'' , ''[[ન્યુયોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]''  અને ''[[ન્યુયોર્ક પોસ્ટ]]''  જેવા અનેક મોટા અખબારોના મુખ્ય મથક આ શહેરમાં છે. દેશનું સૌથી મોટું નાણાકીય અખબાર ''[[ધી વોલસ્ટ્રિટ જર્નલ]]''  પણ અહીંથી નીકળે છે. ''[[એએમ ન્યુયોર્ક]]''  અને ''[[ધી વિલેજર]]''  જેવા અન્ય અખબારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. હાર્લેમ સ્થિત ''[[ધી ન્યુયોર્ક આમસ્ટડમ ન્યુઝ]]''  પણ આફ્રિકન અમેરિકન સાપ્તાહિક અખબારમાં અગ્રતા કમ્ર ધરાવે છે. ''[[ધી વિલેજ વોઇસ]]''  પણ અહીંનું એક અગ્રતા ક્રમ ધરાવતું વૈકલ્પિક અખબાર છે.&lt;ref&gt;[http://www.abyznewslinks.com/unitenyny.htm ન્યૂ યોર્ક સિટી ન્યૂઝપેપર્સ એન્ડ ન્યૂઝ મિડીયા], એબીવાયઝેડ ન્યૂઝ લિન્ક્સ. પ્રવેશ 1 મે, 2007.&lt;/ref&gt; ટેલીવિઝન ઉદ્યોગ ન્યુયોર્કમાં ખૂબ જ સારી રીતે વિકસ્યો છે અને શહેરના અર્થતંત્રમાં રોજગારી પૂરો પાડતો મહત્વનો ઉદ્યોગ છે. અમેરિકાના 4 મુખ્ય બ્રોડકાસ્ટ નેટવર્ક એબીસી, સીબીએસ, ફોક્સ અને એનબીસીના વડા મથક મેનહટનમાં આવેલા છે. આ ઉપરાંત એમએસએનબીસી, એમટીવી, [[ફોક્સ ન્યુઝ]], [[એચબીઓ]] અને કોમેડી સેન્ટ્રલ જેવી અને કેબલ ચેનલ પણ અહીં છે. 1971માં [[ડબલ્યુએલઆઇબી]] ન્યુયોર્કનું પ્રથમ કાળા લોકોનું હસ્તગત ધરાવતું રેડિયો સ્ટેશન બન્યું અને ઇનર સિટી બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશનનું મુગટ બન્યું. ઇનર સિટીના સ્થાપક પર્સિ સટ્ટોન છે. જે શહેરના અગ્રતા ક્રમના કાળા લોકોના પ્રધાન અને મેનહટનના ભૂતપૂર્વ વડા પણ છે.&lt;ref&gt;જેકર, બિલ; સુલેક, ફ્રેન્ક; એન્ડ કાન્ઝે, પિટર [http://books.google.com/books?id=QwQfaS521mkC&amp;amp;pg=PA113&amp;amp;lpg=PA113&amp;amp;dq=wlib+%22inner+city+broadcasting+corporation%22&amp;amp;source=web&amp;amp;ots=lD0A5elcij&amp;amp;sig=HGLxbcoLEtXhsyp1cWqEvo_z9SY &quot;ધી એરવેવ્ઝ ઓફ ન્યૂ યોર્ક: ઇલ્લસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરીઝ ઓફ 156 એએમ સ્ટેશન્સ ઇન ધી મેટ્રોપોલિટન એરિયા&quot;], [[ગૂગલ બુક સર્ચ]], p. 113. સુધારો 25 એપ્રિલ, 2007.&lt;/ref&gt; વ્લીબ ડબલ્યુએલઆઇબી (WLIB)નું પ્રસારણ 1949માં આફ્રિકન- અમેરિકન જનતા માટે કરવામાં આવ્યું હતું અને તેઓ લગભગ દરરોજ નાગરીક અધીકાર ધરાવતા માલ્કોમ એક્સ જેવાની મૂલાકાત પ્રસારિત કરતા હતા. આ ઉપરાંત [[એનએએસીપી]](NAACP)ની કોન્ફરન્સનું પણ રેડિયો પર પ્રસારણ કરતા હતા. ફૂગાવાના [[ડબલ્યુક્યુએચટી]](WQHT) જે ''હોટ 97'' ના નામે ઓળખાય છે. તે પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રિમિયમ હીપ-હોપ સ્ટેશન પર જાણવા મળતા. ડબલ્યુએનવાયસી(WNYC) દ્વારા જ્યારે એએમ(AM) અને એફએમ(FM) સિગ્નલની તપાસ કરવામાં આવી ત્યારે જાહરે થયેલા ડેટા અનુસાર દેશમાં જાહેર રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા ઘણી વધુ હતી અને સૌથી વધુ કોમર્શિયલ અને નોન-કોમર્શિયલ રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા મેનહટનમાં જોવા મળી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html પ્રેસિડેન્ટ્સ બાયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618135110/http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html |date=2008-06-18 }}, WNYC, પ્રવેશ 1 મે, 2007. &quot;પ્રત્યેક સપ્તાહે 1.2 મિલિયન લોકો દ્વારા સાંભળવામાં આવતા, ડબ્લ્યુએનવાયસી રેડિયો એ દેશનું સૌથી મોટુ જાહેર રેડિયો સ્ટેશન છે અને તે પ્રસારણ માટે કટિબદ્ધ છે, જે ન્યૂ યોર્ક શહેરના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને રાષ્ટ્રવ્યાપી કક્ષાએ વિસ્તારે છે.&quot;&lt;/ref&gt; ડબલ્યુબીએઆઇ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં માહિતી અને સમચાર પૂરૂ પાડતું સામાજિક રેડિયો સ્ટેશન છે.


યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી જૂની પબ્લિક એક્સેસ ટેલીવિઝન ચેનલ 1971માં શરૂ થયેલી મેનહટન નેઇબરહુડ નેટવર્ક છે. જેમાં જાઝ કલાકથી લઇને ધાર્મિક પ્રોગ્રામ અને વિદેશી ભાષા તથા કારીગરોના પ્રશ્નો જેવા લોકલ પ્રોગ્રામ રજૂ કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive કમ્યુનિટી સેલિબ્રેટ્સ પબ્લિક એક્સેસ ટીવીઝ 35થ એનિવર્સરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |date=2010-08-25 }}, મેનહટન નેબરહુડ નેટવર્ક પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ 6 ઓગસ્ટ, 2006, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. &quot;1970ના દાયકામાં સામાન્ય સભ્યો તેમના પોતાના ટીવી શોને પ્રસ્તુત કરી શકે તે માટે પબ્લિક એક્સેસ ટીવીનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું. 1 જુલાઇ, 1971ના રોજ યુ.એસ.ના મેનહટનમાં તે પ્રથમ વાર ટેલિક્રોમ્પ્ટર અને સ્ટર્લિંગ કેબલ સિસ્ટમ, હાલની ટાઇમ વોર્નર કેબલ પર રજુ કરવામાં આવી હતી.&quot;&lt;/ref&gt; ટાઇમ વોર્નર કેબલની એનવાય1, તેના સીટી હોલ અને રાજ્યની રાજનીતિના કવરેજ માટે જાણીતી છે.

== રહેઠાણ ==
મેનહટનનાં શરૂઆતના દિવસોમાં લાકડાંના બાંધકામ અને પાણીના પૂરવઠાના અભાવને કારણે શહેરમાં આગ લાગવાનાં બનાવ વધુ બનતા હતા. 1776માં મેનહટનને [[કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી]] દ્વારા ખાલી કરાવવામાં આવતા તથા બ્રિટિશરોના ગયા બાદ એક મોટા દાવાનળને કારણે શહેરના એક તૃતિયાંશ જેટલો હિસ્સો અને લગભગ 500 ઘરોનો નાશ થયો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html ગ્રેટ ફાયર ઓફ 1776] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163138/http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html |date=2010-06-13 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]]. પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. &quot;વોશિંગ્ટનના કેટલાક સલાહકારોએ ન્યૂ યોર્ક સિટીને સળગાવી દેવાનું સૂચન કર્યું હતું કે જેથી બ્રિટીશ તેમાંથી થોડું મેળવી શકે. આ વિચારને પડતો મુકવામાં આવ્યો અને વોશિંગ્ટને 12 સપ્ટેમ્બરના રોજ શહેરમાંથી દળોને પાછા ખેંચી લીધા. ત્રણ દિવસ બાદ બ્રિટીશે શહેર પર કબજો મેળવ્યો અને 21મી સપ્ટેમ્બરના રોજ, ફાઇટીંગ કોક્સ ટેવર્નમાં આગ ફાટી નીકળી. શહેરના ફાયરમેનોની ગેરહાજરીને કારણે, આગ ખૂબ ઝડપથી વ્યાપી ગઇ. ત્રીજા ભાગનું શહેર બળી ગયું અને 493 ઘરો નાશ પામ્યા.&quot;&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Tribeca hudson st.jpg|thumb|ટ્રિબેકામાં લોફ્ટ એપાર્ટમેન્ટ]]

લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના પ્રદેશોમાં તાજેતરમાં આવેલા લોકોની સંખ્યા વધતા બીનઆરોગ્યપ્રદ અને પાયાની જરૂરિયાત વગરના ઘરોની સંખ્યા વધતા લોકોની મૂશ્કેલી વધતા, 20મી સદીની શરૂઆતના સમયગાળામાં મેનહટનના મોટાભાગના વિસ્તારમાંથી સ્થળાંતર શરૂ થયું હતું. [[ટેનામેન્ટ]] સામાન્યરીતે તેનાં પાંચમાળની ઉંચાઇવાળા અને 25* 100નાં લોટ્સમાં બાંધકામ કરવામાં આવ્યું હતું. નવા વસાહાતીઓને પગલે આ સ્થળની હાલ “કોક્રોચ લેન્ડલોર્ડ” જેવી થઇ ગઇ હતી.&lt;ref&gt;[http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html બિલ્ડીંગ ધ લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ઘેટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708123315/http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html |date=2011-07-08 }}. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTTenements&quot;&gt;પિટર્સન, આઇવર. [http://www.nytimes.com/1988/01/03/realestate/tenements-of-1880-s-adapt-to-1980-s.html &quot;ટેનેમેન્ટ્સ ઓફ 1880s એડેપ્ટ ટુ 1980s&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 3 જાન્યુઆરી, 1988, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. &quot;સામાન્ય રીતે પાંચ માળ ઉંચા અને બાહ્ય વસ્તુઓથી બંધાયેલા બિલ્ડીંગ્ઝમાં તે આગથી બચી શક્યા અને આંતરિક વસ્તુઓ લાંબા સમય સુધી રહી શકી, વાસ્તવિકતામાં, એપાર્ટમેન્ટ્સ રેલરોડ ફ્લેટ્સમાં ડબ થઇ ગયા હતા.&quot;&lt;/ref&gt; 1929માં નવા આગ રક્ષક નિયમો અને રહેણાંક વિસ્તારની ઇમારતોમાં એલિવેટર્સના ઉપયોગના નિયમો વધુ કડક બન્યા ઉપરાંત નવા રહેણાંક વિસ્તારના નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા. જેને પગલે ટેનામેન્ટસમાં પણ નવું બાંધકામ અમલમાં આવ્યું. જો કે હજી પણ પૂર્વ બાજૂના શહેરમાં થોડા જૂના સમયનાં આવાસો હજી પણ જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;NYTTenements&quot;/&gt; હાલ મેનહટન જાહેર અને ખાનગીક્ષેત્રના ઘણા મોટા રહેણાંક વિકલ્પો પૂરાં પાડે છે. 2000ની સાલના એક સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં હાલ 798,144 આવાસ એકમો છે. જેની સરેરાશ ઘનતા 34,756.7/સ્કવે.મી.(13,421.8/કિ.મી.2) છે.&lt;ref name=&quot;NYCensusRankings&quot;/&gt; મેનહટનમાં પોતાના મકાન ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 20.3 ટકા જેટલી જ છે. જે [[બ્રોન્ક્સ]] બાદ આ દેશમાં બીજા નંબરનો સૌથી નીચો આંકડો છે.&lt;ref name=&quot;OwnerOccupied&quot;/&gt;

== આંતરમાળખું ==
=== પરિવહન ===
[[ચિત્ર:Grand_Central_Station_Main_Concourse_Jan_2006.jpg|thumb|ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ, ટર્મિનલ રેલ સ્ટેશન, અને શહેરની જાણીતી ઓળખ.]]
[[ચિત્ર:59th Street–Columbus Circle (New York City Subway) by David Shankbone.jpg|thumb|કોલમ્બસ સર્કલ સબવે સ્ટેશન એ શહેરના સૌથી વ્યસ્ત સબવે સ્ટેશનોમાનું એક છે.]]

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં જાહેર ક્ષેત્રના વાહનવ્યવહારનો ઉપયોગ કરવા માટે મેનહટન સૌથી અલગ જ વિસ્તાર છે. ખાનગી કાર ધરાવતા લોકો અહીં ઓછા જોવા મળે છે. જ્યારે સમગ્ર અમેરિકામાં 88 ટકા લોકો નોકરી પર પોતાની ખાનગી વાહનનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે ફક્ત 5 ટકા લોકો જ જાહેર વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. મેનહટનના રહેવાશીઓ માટે જાહેર વાહનવ્યવહાર ચાલુ કરવામાં આવ્યો છે. મેનહટનનાં 72 ટકા લોકો જાહેર ક્ષેત્રના વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે 18 ટકા લોકો તેની પોતાના વહાનમાં નોકરી પર જાય છે.&lt;ref name=&quot;2001summary&quot;&gt;[http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html હાઇલાઇટ્સ ઓફ ધી 2001 નેશનલ હાઉસહોલ્ડ ટ્રાવેલ સર્વે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002070118/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html |date=2006-10-02 }}, બ્યુરો ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન સ્ટેટીસ્ટિક્સ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન. પ્રવેશ 21 મે, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf &quot;ન્યૂ યોર્ક સિટી પેડેસ્ટ્રિયન લેવલ ઓફ સર્વિસ સ્ટડી - ફેઝ I, 2006&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615164222/http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf |date=2007-06-15 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ, એપ્રિલ 2006, p. 4. પ્રવેશ 17 મે, 2007. &quot;2000ના વર્ષમાં, યુ.એસ.માં 16 વર્ષથી મોટી ઉંમરના 88 ટકા કામદારો કામ પર જવા માટે કાર, ટ્રક અથવા વેનનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે આશરે 5 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે અને 3 ટકા લોકો ચાલતા જાય છે.... સર્વોચ્ચ વસ્તી ગીચતા (66,940 લોકો/પ્રતિ ચો.મિ. વર્ષ 2000; 1,564,798 રહેવાસીઓ) અને ઉદ્યોગ તથા પ્રવાસીઓ માટેનું કેન્દ્ર મનાતા મેનહટનમાં, 2000માં ફક્ત 18 ટકા લોકો જ કાર લઇને કામ પર જતા હતા, જ્યારે 72 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરતા હતા અને 8 ટકા લોકો ચાલતા જતા હતા.&quot;&lt;/ref&gt; યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સર્વે અનુસાર, 2000ની સાલમાં મેનહટનના 75 ટકા લોકો ઘર હોવા છતાં પણ કારની ખરીદી કરતાં નથી.&lt;ref name=&quot;2001summary&quot;/&gt;  2007માં મેયર બ્લૂમબર્ગ દ્વારા ભાવમાં વધારાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્ય સરકાર દ્વારા જૂન 2008માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&amp;nbsp;|url=http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&amp;ArID=80238|title=Congestion plan dies|publisher=NY1|date=|access-date=2009-06-30|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217050046/http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&amp;ArID=80238|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


માઇલેજ અને સૌથી વધુ સંખ્યામાં સ્ટેશનની દ્રષ્ટિએ ન્યુયોર્કની સબ-વે વિશ્વની સૌથી મોટી [[સબ-વે]] સિસ્ટમ છે. સમગ્ર શહેરમાં વાહન વ્યવહાર માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. આ સબ-વેમાં સ્ટેટન આઇસલેન્ડને બાદ કરતા સમગ્ર વિસ્તારને જોડે છે. મેનહટનમાં 147 સબ-વે સ્ટેશન આવેલા છે. જ્યારે બીજા નંબરનું સબ-વે પોર્ટ ઓથોરિટી ટ્રાન્સ-હ્યુડ્સન(પાથ) (PATH) સિસ્ટમની છે. જે મેનહટનથી ઉત્તરિય ન્યુ જર્સી સુધીમાં 6 સ્ટેશને જોડે છે. મૂસાફરોને પ્રતિ મુસાફરીએ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા ભાડાની ચૂકવણી કરવાની રહેશે છે. જે દરેક શહેરમાં બસ અને સબ-વેમાં તો ચાલે જ ઉપરાંત પાથ(PATH) ટ્રેનમાં પણ ચાલે છે. એક વખતનું સબવે કે ટ્રેનનું ભાડું 2.25 ડોલર છે.&lt;ref&gt;[http://www.ny.com/transportation/subways/ NY.com], એનવાયસી સબવે સિસ્ટમ. પ્રવેશ 4 ઓગસ્ટ, 2009.&lt;/ref&gt; જ્યારે પાથ(PATH)માં કિંમત 1.75 ડોલર છે.&lt;ref&gt;[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html PATH રેપિડ-ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ: ફેર્સ એન્ડ ક્વિકકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822184654/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html |date=2008-08-22 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 માર્ચ, 2008.&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત દરરોજના પણ મેટ્રોકાર્ડ મળી શકે છે. જેમાં 7 દિવસ, 14 દિવસ કે 30 દિવસ જેવા વિકલ્પ આપવામાં આવે છે, આ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા કોઇપણ સબ-વેમાં(પાથ (PATH)ને બાદ કરતા) તથા એમટીએ(MTA) બસોના રસ્તા પર મુસાફરી કરી જોઇએ તેટલી વખત મુસાફરી કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.mta.info/metrocard/index.html મેટ્રોકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615104856/http://www.mta.info/metrocard/index.html |date=2010-06-15 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી (ન્યૂ યોર્ક). પ્રવેશ 11 મે, 2007.&lt;/ref&gt; જો કે એક્સપ્રેસ બસોનો સમાવેશ આ કાર્ડ પર કરવામાં આવતો નથી. ધી પાથ(PATH)નું ક્વીક કાર્ડ હવે બંધ કરવામાં આવ્યું છે જેને સ્થાને પાથ(PATH) અને એમટીએ(MTA) બંને દ્વારા મેટ્રોકાર્ડને સ્થાને “સ્માર્ટ કાર્ડ” દ્વારા ચૂકવણીની શરૂઆત કરવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html PATH ફ્રિક્વન્ટલી આસ્ક્ડ ક્વેશ્ચન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430193634/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html |date=2007-04-30 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. &quot;PATH વીલ ફેઝ આઉટ ક્વિકકાર્ડ વન્સ ધી સ્માર્ટલિંક ફેર કાર્ડ ઇઝ ઇન્ટ્રોડ્યુસ્ડ.&quot;&lt;/ref&gt; મેનહટનથી અને સુધી જે જાહેર રેલ્વે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ કાર્યરત છે. તે આઇસલેન્ડ રેલ રોડ તરીકે સૌથી મોટી છે. (મેનહટનને ન્યુયોર્ક શહેરના અન્ય શહેર સાથે જોડતા સૌથી [[લાંબુ આઇસલેન્ડ]] બને છે.) ધી [[મેટ્રો-નોર્થ રેલરોડ]] (જે મેનહટનથી વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી અને સાઉથવેસ્ટર્ન કન્ક્ટીકટને) જોડે છે અને [[ન્યુજર્સી ટ્રાન્ઝિસ્ટ]] ટ્રેઇનથી ન્યુજર્સીના ઘણા અલગ-અલગ હિસ્સાને જોડે છે.


ન્યુયોર્કની સિટી બસ સેવા ધી એમટીએ(MTA) મેનહટનમાં ઘણી વિવિધ પ્રકારની લોકલ બસ સેવા પૂરી પાડે છે. મેનહટનમાં મુસાફરો અને સહેલાણીઓને ઘણી જ વિવિધ પ્રકારનાં નેટવર્ક અને એક્સપ્રેસ બસ રૂટની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. 2004માં બસ સેવા દ્વારા 7400 લાખ લોકોને સેવા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ છે. અને બીજા નંબર પર આવેલા [[લોસ એન્જલસ]]ની બસની સેવાની સરખામણીએ બે ગણાથી વધુ છે.&lt;ref&gt;[http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm બસ ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218032806/http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm |date=2010-02-18 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી ન્યૂ યોર્ક, પ્રવેશ 11 મે, 2007.&lt;/ref&gt; ન્યુયોર્કનું યલ્લો કબ એક એક આઇકોનીક છે. જેનો નંબર શહેર પ્રમાણે 13,087 છે અને તમારે શહેરની કોઇપણ જગ્યા પરથી કારની કોઇ સુવિધા જોઇતી હોય તો એક કોલ કરીને તમે એ સુવિધાનો પણ ઉપયોગ કરી શકો છો.&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/tlc/html/about/about.shtml એબાઉટ ધી એનવાયસી ટેક્સી એન્ડ લિમોઝીન કમિશન]. પુન:પ્રાપ્તિ 4 સપ્ટેમ્બર, 2006.&lt;/ref&gt; મેનહટનમાં હજારો-લાખો [[સાઇકલ]] વપરાશકર્તા પણ છે. નોર્થ અમેરિકામાં જે બે કેબલ કાર સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે, તેમાંનો એક છે રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટ્રામવે 1978થી કાર્યરત આ કોમ્યુટર રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડથી મેનહટનનો રસ્તો ફક્ત 5 મીનિટમાં પૂરો કરે છે. (નોર્થ અમેરિકાની અન્ય કેબલ કાર સિસ્ટમ પોર્ટલેન્ડ એરિયલ ટ્રામ છે.) &lt;ref&gt;લી, જેનિફર 8. [http://www.nytimes.com/2006/04/19/nyregion/19roosevelt.html?_r=1&amp;amp;scp=1&amp;amp;sq=%22Roosevelt+Island+Tramway%22+only+commuter+cable+car&amp;amp;st=nyt&amp;amp;oref=slogin &quot;મિડએર રેસ્ક્યુ લિફ્ટ્સ પેસેન્જર્સ ફ્રોમ સ્ટ્રેન્ડેડ ઇસ્ટ રિવર ટીમ&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 19 એપ્રિલ, 2006. પ્રવેશ ફેબ્રુઆરી 28, 2008. &quot;પોતાને દેશની એકમાત્ર એરિયલ કોમ્યુટર ટ્રામ ગણાવનારી સિસ્ટમને બિલી ક્રિસ્ટલ દ્વારા અભિનીત ''સિટી સ્લિકર્સ''  અને સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોનની ''નાઇટહોક્સ''  અને 2002માં આવેલી ''સ્પાઇડરમેન''  જેવી ફિલ્મોમાં દર્શાવવામાં આવી હતી.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rioc.com/thetram.htm ધી રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928212116/http://www.rioc.com/thetram.htm |date=2011-09-28 }}, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ઓપરેટિંગ કોર્પોરેશન. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.&lt;/ref&gt; સ્ટેટન આઇલેન્ડ ફેરી 365 દિવસ અને 24 કલાક ચાલુ હોય છે જે વાર્ષિક 5.2 માઇલ(8.4 કિ.મી.)ના વિસ્તાર મેનહટનથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં વાર્ષિક 190 લાખ લોકને મુસાફરી કરાવે છે. સપ્તાહના દરેક ચાલુ દિવસે 5 રેલના ડબ્બા લગભગ 65,000 લોકોને 110 બોટ ટ્રીપ કરાવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts ફેક્ટ્સ એબાઉટ ધી ફેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216141905/http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts |date=2007-02-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. &quot;એ ટિપિકલ વીકડે શિડ્યુલ ઇન્વોલ્વ્સ ધી યુઝ ઓફ ફાઇવ બોટ્સ ટુ ટ્રાન્સપોર્ટ એપ્રોક્સિમેટલી 65,000 પેસેન્જર્સ ડેઇલી (110 ડેઇલી ટ્રિપ્સ). એ ફોર-બોટ (15 મિનીટ હેડવે) રશ અવર શિડ્યુલ ઇઝ મેઇન્ટેન્ડ.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf એન એસેસમેન્ટ ઓફ સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરિ સર્વિસ એન્ડ રેકમેન્ડેશન ફોર ઇમ્પ્રુવમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821172158/http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf |date=2013-08-21 }} (PDF), ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ, નવેમ્બર 2004, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. &quot;&quot;હાલના સાત વેસલ્સની ક્ષમતામાંથી, પાંચ બોટ સામાન્ય સાપ્તાહિક આયોજન પ્રમાણે 104 ફેરા મારે છે&quot;.&lt;/ref&gt; 1997 બાદ આ ફેરી મૂફ્ત કરવામાં આવી છે એ પહેલા તેનો દર 50 સેન્ટ જેટલો હતો જેને રદ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;હોલોવે, લિનેટી. [http://www.nytimes.com/1997/04/29/nyregion/mayor-to-end-50-cent-fare-on-si-ferry.html &quot;મેયર ટુ એન્ડ 50-સેન્ટ ફેર ઓન એસ.આઇ. ફેરી&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 29 એપ્રિલ, 1997, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. &quot;મેયર રૂ઼ડોલ્ફ ડબ્લ્યુ ગિલાનીએ ગઇકાલે જણાવ્યું હતું કે 4 જુલાઇથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરીના ભાવમાં 50 ટકાનો ઘટાડો કરી દેશે, કેમકે મેનહટનની બહાર રહેતા લોકોએ મુસાફરી કરવા માટે વધારાના નાણાં ખર્ચવાની જરૂર નથી.&quot;&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Penn Station NYC main entrance.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં મુખ્ય કોમ્યુટર રેલ હબ, પેન સ્ટેશન, એ સીધુ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં છે.]]

આ પ્રાંતની મેટ્રો કોમ્યુટર રેલ પૂર્વબાજૂ મેનહટનના મધ્ય શહેરી વિસ્તાર અને પશ્ચિમ વિસ્તારના પેન્ન સ્ટેશન અને ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ વચ્ચેના વિસ્તારને આવરે છે. આ બંને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી વધુ કાર્યરત સ્ટેશન છે. કુલ મૂસાફરોના એક તૃતિયાંસ વપરાશકર્તા અને કુલ રેલ્વે મુસાફરોના બે તૃતિયાંસ મુસાફરો ન્યુયોર્ક અને તેના આસપાસના વિસ્તારમાં વસે છે.&lt;ref&gt;[http://mta.info/mta/network.htm ધી એમટીએ નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403224122/http://mta.info/mta/network.htm |date=2014-04-03 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી, પ્રવેશ 17 મે, 2006.&lt;/ref&gt; પેન્ન સ્ટેશનથી [[બોસ્ટન]], [[ફિલાડેલ્ફિયા]], [[બાલ્ટીમોર]] અને [[વોશિંગ્ટન, ડી.સી.]]; ન્યુયોર્કના ઉપરનો વિસ્તાર, [[ન્યુ ઇંગ્લેન્ડ]], ઉપરાંત સીમા પાર [[ટોરોન્ટો]] અને [[મોન્ટ્રરીઅલ]] તથા દક્ષિણ અને મધ્ય પશ્ચિમના શહેરો સુધી [[એમટ્રેક]] નામની કંપની ઇન્ટર સિટી પેસેન્જર રેલ સેવા પૂરી પાડે છે. ન્યુજર્સી અને મેનહટનની વચ્ચે હડસન નદી નીચે આવેલી ધી [[લિંકન ટનલ]]માંથી પ્રતિદિન લગભગ 120,000 વ્હીકલ પસાર થાય છે જે વિશ્વની સૌથી વધુ કાર્યરત ટનલ છે.&lt;ref&gt;[http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ લિંકન ટનલ હિસ્ટોરિક ઓવરવ્યૂ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. &quot;પોર્ટ ઓથોરિટીના જણાવ્યા પ્રમાણે, લિંકન ટનલ પરથી એક દિવસમાં (એએડીટી) આશરે 1,20,000 વાહનો પસાર થાય છે, જે વિશ્વની સૌથી વ્યસ્ત વાહનો ધરાવતી ટનલ છે.&quot;&lt;/ref&gt; ન્યુયોર્ક હાર્બર અને હડસનથઈ મેનહટનના પીઅર્સ સુધી પેસેન્જર તથા અન્ય મોટા કાર્ગો શીપ પસાર થઇ શકે એ માટે હડસન નદી પર પૂલ બનાવવા કરતા આ ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે મેનહટન સાથે ક્વીન્સ અને બ્રુક્લીનને જોડતા પૂલ પરનો ટ્રાફિક ઓછો કરવા માટે ધી ક્વીન્સ મીડ ટાઉન ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. આ એ સમયનો સૌથી મોટો સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ હતો જે 1040માં પૂરો થયો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ ક્વીન્સ-મિડટાઉન ટનલ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 27 એપ્રિલ, 2007. &quot;ટ્વિન ટ્યુબ ટનલ 15 નવેમ્બર, 1940ના રોજ પૂર્ણ થઇ હતી. જ્યારે તેને ખુલ્લી મુકવામાં આવી ત્યારે તે સમયનો તે સૌથી વિશાળ બિન-ફેડરલ પ્રોજેક્ટ હતો.&quot;&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રપતિ [[ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટ]] આ ટનલમાંથી પસાર થનારા પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.&lt;ref&gt;&quot;પ્રેસિડેન્ટ ધ ફર્સ્ટ ટુ યુઝ મિડટાઉન ટ્યુબ; પ્રેસિડેન્સી એટ ઓપનીંગ ડિનાઇડ હન્ડ્રેડ્ઝ ઓફ મોટરિસ્ટ્સ&quot;, ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', 9 નવેમ્બર, 1940. p. 19.&lt;/ref&gt;


ધી એફડીઆઇ (FDR) ડ્રાઇવ અને હાર્લેમ રીવર ડ્રાઇવ એ મેનહટન સાથે ઇસ્ટ રીવર સાઇડથી ખૂબ જ ઓછા સમયમાં પસાર થતા રસ્તા છે. જે ન્યુયોર્કના સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ આયોજક [[રોબર્ટ મોસેસ]] દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;કેનિકોટ, ફિલીપ. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/09/AR2007030900449.html &quot;એ બિલ્ડર હૂ વેન્ટ ટુ ટાઉન: રોબર્ટ મોસિસ શેપ્ડ મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક, ફોર બેટર એન્ડ ફોર વર્સ&quot;], ''[[ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ]]'' , 11 માર્ચ, 2007, પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. તેની સિદ્ધીઓની યાદી ખૂબ આશ્ચર્યજનક હતી: સાત પુલ, 15 એક્સપ્રેસ વે, 16 પાર્કવે, વેસ્ટ સાઇડ હાઇવે અને હાર્લેમ રિવર ડ્રાઇવ...&quot;&lt;/ref&gt; મેનહટનમાં ત્રણ જાહેર હેલીપોર્ટ છે. 2009થી વેપારમાંથી બહાર જઇને યુ.એસ. હેલિકોપ્ટર દ્વારા ડાઉનટાઉન મેનહટન હેલિપોર્ટથી ક્વીન્સ ખાતેનું [[જ્હોન એફ. કેનેડી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] અને ન્યુજર્સી ખાતેનું [[નેવાર્ક લિબર્ટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] પરનાં મુસાફરોને દરરોજ અને યોગ્ય સમયે મુસાફરી કરાવે છે.&lt;ref&gt;યુ, રોજર. [http://www.usatoday.com/money/biztravel/2006-12-10-check-in-copter_x.htm એરપોર્ટ ચેક-ઇન: સ્પીડી સર્વિસ ફ્રોમ નેવાર્ક ટુ મેનહટન કમીંગ], ''[[યુએસએ ટુડે]]'', 10 ડિસેમ્બર, 2006. સુધારો 28 એપ્રિલ, 2007.&lt;/ref&gt; દેશમાં ડિઝલ- હાઇબ્રિડ અને કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસનો વપરાશ કરતી કાર હોવા છતાં ન્યુયોર્ક પાસે સૌથી સારી ચોખ્ખી હવા છે. વિશ્વની સૌ પ્રથમ હાઇબ્રિડ ટેક્સી પણ મેનહટનમાં જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;[http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp &quot;ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ યલો કેબ્સ ગો ગ્રીન&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107223735/http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp |date=2009-01-07 }} સિએરા ક્લબ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 1 જુલાઇ, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.&lt;/ref&gt;

=== સુવિધાઓ ===
સમગ્ર મેનહટનમાં કોન્સોલિડેટેડ એડિસન દ્વારા ઉર્જા અને ગેસની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કોન એડિસનનો ઇલેક્ટ્રિક બિઝનેસનો મુખ્ય પાયો [[થોમસ એડિસન]]ની એડિસન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇલ્યુમિનાટીંગ કંપની સાથે સંકળાયેલી છે, જે પ્રથમ રોકાણકારો ધરાવતી ઇલેક્ટ્રિસિટી વપરાશ કરતી કંપની છે. આ કંપનીએ તેની સેવા 4 સપ્ટેમ્બર 1882માં શરૂ કરી હતી. જ્યારે લોઅર મેનહટનથી તેના પર્લ સ્ટ્રિટ સ્ટેશનના એક ચોરસ કિ.મી.ના વિસ્તારમાં 59 ગ્રાહકોને 800 લાઇટ બલ્બ માટે એક જનરેટર દ્વારા [[ડાયરેક્ટ કરન્ટ]](ડીસી) દ્વારા 110 [[વોલ્ટ]] પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071230233440/http://www.eei.org/industry_issues/industry_overview_and_statistics/history/index.htm &quot;History of the Electric Power Industry&quot;], Edison Electric Institute. પ્રવેશ 30 જુન, 2009.&lt;/ref&gt; કોન એડિસન દ્વારા વિશ્વનું સૌથી મોટા ડિસ્ટ્રીક્ટ સ્ટીમ વ્યવસ્થાનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે મેનહટનના 1,800 ગ્રાહકો માટે 105 માઇલ (169 કિ.મી.) સુધી વરાળના પાઇપની ગોઠવણ કરવામાં આવી હતી. જેમાં ગરમી માટે વરાળની, ગરમ પાણીની અને એર કન્ડિશનીંગની&lt;ref&gt;રે, સી. કલેઇબોર્ન. [http://www.nytimes.com/1992/05/12/science/q-a-931992.html &quot;Q&amp;amp;A&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 12, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. &quot;સ્ટીમ-પાવર્ડ સિસ્ટમમાં, કમ્પ્રેશન, કુલિંગ, એક્સ્પાન્શન અને ઇવેપરેશનની પ્રક્રિયા ક્લોઝ્ડ સિસ્ટમમાં સ્થાન લે છે, જે [[રેફ્રિજરેટર]] અથવા ઇલેક્ટ્રિકલ એર-કન્ડિશનર જેવું હોય છે. શ્રી સાર્નોએ જણાવ્યું કે કમ્પ્રેશરને ચલાવવા માટેની શક્તિ સ્ટીમ-પાવર્ડ ટર્બાઇનમાંથી આવે છે, નહીં કે ઇલેક્ટ્રિકલ મોટર્સ.&quot;&lt;/ref&gt; વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;[http://www.coned.com/history/steam.asp એ બ્રિફ હિસ્ટરી ઓફ કોન એડિસન: સ્ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060312062632/http://www.coned.com/history/steam.asp |date=2006-03-12 }}, કોન્સોલિડેટેડ એડિસન. પ્રવેશ 16 મે, 2007.&lt;/ref&gt; આ માટે કેબલ સેવા ટાઇમ વોર્નર કેબલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે અને ટેલીફોન સેવા વેર્ઝોન કોમ્યુનિકેશન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે તેમ છતાં એટી એન્ડ ટીની પણ સેવા ઉપલબ્ધ છે.


મેનહટનની ફરતે બે ખારી નદી આવેલી છે જેમાં તાજા પાણીનો પૂરવઠો ખૂબ જ મર્યાદીત છે. અમેરિકન ક્રાંતિકારી યુદ્ધ બાદ શહેરની વસ્તીમાં ઉત્તરોતર વધારો થયો છે. જ્યારે પૂરવઠામાં સતત ઘટાડો થયો છે. વધતી જતી વસ્તીની માંગને પૂરી કરવા માટે શહેરે વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટીમાં જમીન હસ્તગત કરી હતી અને ક્રોટોન કેનાલ સિસ્ટમ ઊભી કરવામાં આવી આ સેવા 1842માં ઉપલબ્ધ થઇ હતી. આ સિસ્ટમ દ્વારા [[ક્રોટોન રીવર]]ના ડેમમાંથી પાણી લઇને બ્રોન્ક્સમાં મોકલવામાં આવે છે. જે હાઇ બ્રીઝના રસ્તે [[હાર્લેમ નદી]]માં મોકલવામાં આવે છે અને સેન્ટ્રલ પાર્ક અને 42 સ્ટ્રીટ અને ફિફ્થ એવન્યુ સુધી પહોંચાડવા માટે આર્યનની પાઇપ્સ દ્વારા ગ્રાહકોને પહોંચાડવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ વોટર સપ્લાય સિસ્ટમ: હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020045452/http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml |date=2015-10-20 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન]]. પુન:પ્રાપ્તિ 5 સપ્ટેમ્બર, 2006.&lt;/ref&gt; આજે ન્યુયોર્ક સીટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાર્યમેન્ટલ પ્રોટેક્શન દ્વારા [[કાસ્ટ્સકીલ માઉન્ટેઇન્સ]]ના 2,000 ચોરસ માઇલ ( 5,180 કિ.મી.2) વોટર શેડ દ્વારા રહેણાંક વિસ્તારમાં પાણીની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કારણકે આ વોટરશેડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોટા જંગલના વિસ્તારમાં સુરક્ષિત છે જે કુદરતી પાણીનું શુદ્ધિકરણ ધરાવે છે. જેને પરીણામે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી શુદ્ધ પીવાનાં પાણી પીતા મોટા પાંચ શહેરોમાં સ્થાન ધરાવે છે, કે જેથી સામાન્ય સ્થિતીમાં ઘરોમાં નળમાં ચોખ્ખું પાણી મેળવી શકાય.&lt;ref&gt;{{waybackdate|site=http://www.nyc.gov/html/dep/html/news/tokyo2.html|title=&quot;Maintaining Water Quality that Satisfies Customers: New York City Watershed Agricultural Program.&quot;|date=20070624232329}}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન, નવેમ્બર 20, 1998. પ્રવેશ 16 મે, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/wsstate.shtml &quot;2005 ડ્રીંકીંગ વોટર સપ્લાય એન્ડ ક્વોલિટી રિપોર્ટ&quot;], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.&lt;/ref&gt; મેનહટન સુધી પાણીની સુવિધા ન્યુયોર્ક શહેરના પાણીની ટનલ નં.-1 અને ટનલ નં.-2 દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. જે અનુક્રમે 1917 અને 1936માં બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે ન્યુયોર્ક સીટી વોટર ટનલ નં.-3ન બનાવવાની કામગીરી 1970માં શરૂ કરવામાં આવી છે. જે હાલની સિસ્ટમ અનુસાર 1.2 ગેલન પાણીની ક્ષમતા ધરાવતી સેવાથી બેગણી વધુ છે. કારણકે બે ટનલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાના વૈકલ્પીક ઉપયોગ માટે તે જરૂરી છે.&lt;ref&gt;ચેન, સિવેલ. [http://www.nytimes.com/2006/08/10/nyregion/10tunnel.html?ex=1312862400&amp;amp;en=d8d98e5d189bd599&amp;amp;ei=5088&amp;amp;partner=rssnyt&amp;amp;emc=rss &quot;ટનલર્સ બિટ સમથિંગ બીગ: એ માઇલસ્ટોન&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 10, 2006. પ્રવેશ 16 મે, 2007.&lt;/ref&gt;


કચરાના નિકાલની પ્રક્રિયા ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન પર આધારીત છે.&lt;ref&gt;[http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml એબાઉટ DSNY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523110528/http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml |date=2007-05-23 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન]], પ્રવેશ મે 16, 2007.&lt;/ref&gt; શહેરનો મોટા ભાગનો કચરો મોટા જથ્થામાં સૌથી છેલ્લે પેન્સીલવેનિયા, વર્જીનિયા, સાઉથ કારોલિના અને ઓહિયોના (ન્યુ જર્સી, બ્રુક્લીન અને ક્વીન્સના ટ્રાન્સફર સ્ટેશનમાં થઇને) મેગા ડમ્પમાં નાશ કરવામાં આવે છે. 2001માં સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં સારી જમીનને નુક્શાન થયા બાદ નિકાલની વ્યવસ્થા ન્યુજર્સીમાં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;બર્ગર, માઇકલ અને સ્ટુઅર્ટ, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.gothamgazette.com/iotw/garbage/ &quot;ગાર્બેજ આફ્ટર ફ્રેશ કિલ્સ&quot;], ''[[ગોથમ ગેઝેટ]]'' , જાન્યુઆરી 28, 2001. પ્રવેશ 16 મે, 2007.&lt;/ref&gt; ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે.

== શિક્ષણ ==
[[ચિત્ર:New York Public Library May 2011.JPG|thumb|ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી, સેન્ટ્રલ બ્લોક્સ, બાંધકામ 1897-1911, કેરેર અને હેસ્ટિંગ્ઝ, આર્કિટેક્સ્ટ (જૂન 2003).આ એક મુખ્ય લાઇબ્રેરી બિલ્ડીંગ છે; શહેરમાં અન્ય સ્થળોએ એનવાય પબ્લિક લાઇબ્રેરી દ્વારા અન્ય મકાનોનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.]]
મેનહટનમાં ઘણી ખાનગી અને જાહેર શાળાઓ દ્વારા શિક્ષણ પૂરૂ પાડવામાં આવે છે. જાહેર શાળાઓ ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટી જાહેર શાળા સંચાલન સિસ્ટમ છે.&lt;ref&gt;[http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html ન્યૂ યોર્ક: એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ], સિટી ડેટા. પુન:પ્રાપ્તિ 10 સપ્ટેમ્બર, 2006.&lt;/ref&gt; આ શાળામાં 11 લાખ જેટલા વિદ્યાર્થિઓ અભ્યાસ કરે છે.&lt;ref&gt;ગુટમેન, એલિસા. [http://www.nytimes.com/2006/09/05/nyregion/05schools.html &quot;બેક ટુ સ્કૂલ ઇન એ સિસ્ટમ બિંગ રિમેડ&quot;], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 5, 2006. પ્રવેશ 11 મે, 2007.&lt;/ref&gt; સ્ટુયવેસન્ટ હાઇ સ્કુલ, ફ્લિરેલો એચ. લાગૌરડિયા હાઇ સ્કુલ, હાઇ સ્કુલ ઓફ ફેશન ઇન્ડસ્ટ્રિઝ, મ્યુરી બેરગટ્રોમ હાઇ સ્કુલ, મેનહટન સેન્ટર ઓફ સાયન્સ એન્ડ મેથેમેટિક્સ, હન્ટર કોલેજ હાઇસ્કુલ અને હાઇ સ્કુલ ફોર મેથ, સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરીંગ જેવી કોલેજ ન્યુયોર્ક સિટી પ્બલિક હાઇ સ્કુલની જાણીતી શાળા મેનહટનમાં સ્થિત છે. બાર્ડ કોલેજ દ્વારા રચવામાં આવેલી નવી હાઇબ્રિડ સ્કૂલ બાર્ડ હાઇ સ્કૂલ અરલી કોલેજ સમગ્ર શહેરના વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપે છે.


મેનહટન એ ઘણી પ્રખ્યાત ખાનગી શાળાનું પણ ઘર છે. જેમાં ઉપર ઇસ્ટ સાઇડની [[બેર્લી સ્કુલ]], [[ડેલ્ટોન સ્કુલ]], [[બ્રોનિંગ સ્કુલ]], [[સ્પેન્સ સ્કુલ]], [[ચાપિન સ્કુલ]], [[નાટીંન્ગલ બામફોર્ડ સ્કુલ]] અને [[કોન્વેન્ટ ઓફ ધી સાર્સ્ક હાર્ટ]] અને [[અપર વેસ્ટ સાઇડ્સ]] કોલેજિયેટ સ્કુલ અને ટ્રિનિટી સ્કુલ જેવી સ્કુલનો સમાવેશ છે. [[મેનહટન કન્ટ્રી સ્કુલ]] અને [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ઇન્ટરનેશનલ સ્કુલ]] શહેરની આ બે પ્રખ્યાત ખાનગી શાળા સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. યુ.એસ.માં ફક્ત મેનહટન જ એક એવું સ્થળ છે. જ્યાં ઇટાલિયન અમેરિકન સ્કુલ લા સોઓલા ડી’ઇટાલિયા આવેલી છે.&lt;ref&gt;[http://www.lascuoladitalia.org/about/ La Scoula d'Italia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704201630/http://www.lascuoladitalia.org/about/ |date=2010-07-04 }}, પ્રવેશ જૂન 29, 2009.&lt;/ref&gt; 2003ના સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં રહેતા 25 વર્ષની ઉંમરના બેચલર ડિગ્રી ધરાવતા લોકો 52.3 ટકા જેટલા છે. જે દેશમાં પાંચમો સૌથી વધુ નંબર છે.&lt;ref&gt;[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R02T050.htm સ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હોય તેવા 25 કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકો], યુનાઇટેડ સેન્સસ બ્યુરો. પુન:પ્રાપ્તિ 28 એપ્રિલ, 2007.&lt;/ref&gt; 2005, સુધીમાં લગભગ 60 ટકા લોકો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ થયા હતા. લગભગ 25 ટકા વિદ્યાર્થિઓએ વધુ આગળ પણ ડિગ્રી લીધી હતી. મેનહટન દેશનો સૌથી વધુ શિક્ષિત વિસ્તાર ગણી શકાય છે.&lt;ref&gt;મેકગિહાન, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/08/16/nyregion/16degrees.html &quot;ન્યૂ યોર્ક એરિયા ઇઝ એ મેગ્નેટ ફોર ગ્રેજ્યુએટ્સ&quot;], ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 16, 2006. પ્રવેશ 27 માર્ચ, 2008. &quot;મેનહટનમાં, દરેક પાંચમાંથી આશરે ત્રણ રહેવાસીઓ કોલેજના સ્નાતક છે અને દરેક ચારમાંથી એક એડવાન્સ ડિગ્રી ધરાવે છે, જેનાથી તે કોઇ પણ અમેરિકન શહેર કરતા વધુ અભ્યાસ ધરાવતું શહેર છે.&quot;&lt;/ref&gt;


મેનહટનમાં [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], બોર્નાર્ડ કોલેજ, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[કોપર યુનિયન]], [[ફોર્ડહેમ યુનિવર્સિટી]], [[ધી જૂલિયાર્ડ સ્કુલ]], [[બેર્કેલે કોલેજ]], [[ધી ન્યુ સ્કુલ]] અને [[યેશિવા યુનિવર્સિટી]] જેવી ઘણી જૂદી-જૂદી કોલેજ અને યુનિવર્સિટી પણ આવેલી છે. અન્ય સ્કુલમાં [[બેંક સ્ટ્રિટ કોલેજ ઓફ એજ્યુકેશન]], [[બોરીસુઆ કોલેજ]], [[જેવિસ થીલોજિકલ સેમિનરી ઓફ અમેરિકા]], [[મેરીમાઉન્ટ મેનહટન કોલેજ]], [[મેનહટન સ્કુલ ઓફ મ્યુઝિક]], [[મેટ્રોપોલિટન કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક]], [[ન્યુયોર્ક ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], [[પેસ યુનિવર્સિટી]], [[સેન્ટ જ્હોનસ યુનિવર્સિટી]] ઓફ [[વ્યુઝિઅલ આર્ટ્સ]], [[ટોરો કોલેજ]] એન્ડ [[યુનિયન થઈઓલોજીકલ સેમિનરી]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત [[ધી કોલેજ ઓફ ન્યુ રોસેલ્લા]] અને [[પ્રાટ્ટ ઇન્સટિટ્યુટ]] જેવી ઘણી ખાનગી સંસ્થાઓ પણ મેનહટનમાં કાર્યરત છે.


ધી [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]](સીયુએનવાય)(CUNY) એ ન્યુયોર્ક શહેરની મ્યુનિસિપલ કોલેજ સિસ્ટમનો એક હિસ્સો છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાર્યરત સૌથી મોટી શહેરી યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ છે. જેના ડિગ્રીના વિદ્યાર્થિઓ 226,0000 વધુ છે તથા સાથોસાથ એટલી જ સંખ્યામાં અન્ય ચાલુ વિદ્યાર્થિઓ, વ્યાવસાયિકો અને મોટી ઉંમરના વ્યક્તિઓ અહીંથી કોર્ષ કરે છે.&lt;ref&gt;[http://web.cuny.edu/about/index.html ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115005225/http://web.cuny.edu/about/index.html |date=2010-01-15 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]], પ્રવેશ જૂન 30, 2009. &quot;ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી…&quot;&lt;/ref&gt; યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ માટે અડધાથી વધારે ન્યુયોર્કના વિદ્યાર્થીઓ આવે છે ત્યારે દરેક ત્રીજો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ સીયુએનવાય(CUNY)નો વિદ્યાર્થી હોય છે. સીયુએનવાય(CUNY)ની મોટી કોલેજ મેનહટનમાં આવેલી છે. જેની સાથે જોડાયેલી કોલેજમાં [[બારૂચ કોલેજ]], સીટી કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક, [[હન્ટર કોલેજ]], [[જ્હોન જેય કોલેજ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસ]] અને [[ધી સીયુએનવાય(CUNY) ગ્રેજ્યુએટ સેન્ટર]](ગ્રેજ્યુએટ બનવા માટેનો અભ્યાસ અને ડોક્ટરેટના ગ્રેડ માટેની ઇન્સ્ટિટ્યુટ)નો સમાવેશ થાય છે. મેનહટનમાં સ્થિત ફક્ત સીયુએનવાય(CUNY) વિભાગની [[કોલેજમાં બ્રોગ ઓફ મેનહટન કોમ્યુનિટી કોલેજ]]નનો સમાવેશ થાય છે.
ધી [[સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]] દ્વારા [[ફેશન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક, [[સ્ટેટ કોલેજ ઓફ ઓપ્ટોમેટ્રી]] અને [[સ્ટોની બ્રૂક યુનિવર્સિટી- મેનહટન]]ને રજૂ કરવામાં આવી છે.


દવાઓનું અને જૈવિક વિજ્ઞાન ક્ષેત્રમાં અભ્યાસ અને તાલિમ માટે મેનહટનએ વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Mayor Michael R. Bloomberg and Economic Development Corporation President Andrew M. Alper Unveil Plans to Develop Commercial Bioscience Center in Manhattan|author=New York City Economic Development Corporation|url=http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;catID=1194&amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&amp;cc=unused1978&amp;rc=1194&amp;ndi=1|date=2004-11-18|access-date=2006-07-19|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233830/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;catID=1194&amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&amp;cc=unused1978&amp;rc=1194&amp;ndi=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|title=NIH Domestic Institutions Awards Ranked by City, Fiscal Year 2003|author=National Institutes of Health|year=2003|url=http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|access-date=2009-06-30|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626092327/http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;યુ.એસ.ના દરેક શહેરોમાંથી [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થ]] દ્વારા બીજાનંબરનું સૌથી વધુ ફંડ મેળવે છે, જેમાંથી મોટા ભાગનું ફંડ મેનહટનના રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં જાય છે આ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં [[મેમોરિય સ્લોન-કેટેરિંગ કેન્સર સેન્ટર]], [[રોકફિલ્લર યુનિવર્સિટી]], [[માઉન્ટ સિનાઇ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ ફિઝિશ્યન એન્ડ સર્જન]], [[વેઇલ કોર્નેલ મેડિકલ કોલેજ]] અને [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી સ્કુલ ઓફ મેડિસીન]]નો સમાવેશ થાય છે.


દેશમાં સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની પુસ્તકાલય સિસ્ટમ તરીકે કાર્યરત [[ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી]] મેનહટન દ્વારા સંચાલિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|title=Nation's Largest Libraries|publisher=LibrarySpot|access-date=2007-06-06|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529215517/http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કેન્દ્રિય લાયબ્રેરીના પાંચ એકમો મેડ-મેનહટન લાયબ્રેરી, ડોન્નલ લાયબ્રેરી સેન્ટર, ધી ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી ફોર ધી પર્ફોમિંગ આર્ટસ, આન્ડ્રે હેઇસ્કેલ બ્રેઇલ એન્ડ ટોલ્કીંગ બૂક લાયબ્રેરી અને ધી સાયન્સ, ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ બિઝનેસ લાયબ્રેરી વગેરે મેન્હટન સ્થિત છે.&lt;ref&gt;[http://www.nypl.org/branch/central/ ધી સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરિઝ], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી]]. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 6, 2007.&lt;/ref&gt; આ વિસ્તારમાં લગભગ અન્ય 35 પુસ્તકાલયની જૂદી-જૂદી શાખાઓ આવેલી છે.&lt;ref&gt;[http://www.nypl.org/hours/index.cfm?Trg=1&amp;amp;b=mn મેનહટન મેપ], ન્યૂયોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 જૂન, 2006.&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{commons|Manhattan}}
=== મેનહટનની સ્થાનિક સરકાર અને સેવાઓ ===
* [http://www.mbpo.org/ મેનહટન બોરો પ્રમુખની અધિકૃત સાઇટ]
* [http://www.nyc.gov/ ન્યૂ યોર્ક શહેરની સરકાર મેનહટનને લગતી એજન્સીઓની લિન્ક સાથે]

=== નક્શાઓ, શેરીઓ, અને પડોશી વિસ્તારો ===
* [http://kpblm.info/map_of_manhattan_new_york_city.html મેનહટનનો સવિસ્તાર નક્શો]
* [http://www.upnext.com/ મેનહટનનો ઇન્ટરેક્ટિવ 3ડી નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524080321/http://upnext.com/ |date=2010-05-24 }}
* [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-heights બિલ્ડિંગ હાઇટ્સ] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-value લેન્ડ વેલ્યૂ]નો નક્શો ઉપરાંત [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-dev સૈધ્ધાંતિક] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-far ઝોનિંગ આધારિત] અલ્પવિકસિત વિસ્તારોનો નક્શો તમામ નક્શાઓ www.radicalcartography.net ઉપરથી લેવામાં આવ્યા છે.
* [https://web.archive.org/web/20120402135944/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-population.jpg વસતીની માહિતી], [https://web.archive.org/web/20120421214555/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-ethnicity.jpg એથિનીસિટી નક્શો], અને [https://web.archive.org/web/20120421214558/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-income-level.jpg આવકનાં સ્તરનો નક્શો]

=== ઔતિહાસિક સંદર્ભો ===
* [http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html મેનહટનનો 1729ની સાલનો નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812125529/http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html |date=2011-08-12 }}
* William J. Broad, [http://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html Why They Called It the Manhattan Project], ''The New York Times'' , October 2007. વિલિયમ જે બોર્ડ દ્વારા લિખિત વ્હાય ધે કોલ્ડ ઇટ ધ મેનહટન પ્રોજેક્ટ, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં ઓક્ટોબર 2007માં પ્રસિધ્ધ થયેલ લેખ મેનહટનમાં રહેલી એવી દસ જગ્યાઓ કે જેણે વર્ષ 1940માં પ્રથમ એટમ બોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરી હતી.

=== જ્ઞાતિજૂથો અંગેની ચર્ચાઓ ===
* [http://www.nycmanhattan.info/ એનવાયસી મેનહટન કોમ્યુનિટી ડિસ્કશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721230136/http://www.nycmanhattan.info/ |date=2011-07-21 }} ''(તારીખ 18મી મે 2009થી સંચાલન બંધ)'' 
* [http://new-york-forum.com/ ન્યૂ યોર્ક ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524170211/http://new-york-forum.com/ |date=2017-05-24 }}
* [http://www.blog.theofficelinks.com/ એનવાયસી બિઝનેસ એન્ડ ઓફિસ સિલેક્શન એડવાઇઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507133336/http://blog.theofficelinks.com/ |date=2010-05-07 }}

=== સામાન્ય ===
{{wikivoyage|Manhattan}}</text>
      <sha1>oz0ecnxyvepw3fh9aixht8o8vd1ued7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વળગાડ મુક્તિ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27316</id>
    <revision>
      <id>901859</id>
      <parentid>853445</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T23:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94344" sha1="joal0qkj8x2bzpolbf0odwpi6hy1pah" xml:space="preserve">'''વળગાડ મુક્તિ''' ([[નવા લેટિન]]માં ''એક્સૉસિઝમસ'', [[ગ્રીક]]માંથી ''એક્સોકીઝેઈન'' - પ્રતિજ્ઞા સાથે બંધાયેલું) એ [[દુષ્ટ વ્યક્તિ]]નો અથવા એક વ્યક્તિ અથવા સ્થળમાંથી [[આધ્યાત્મિક અસ્તિત્વ]]નો [[કબજો છોડાવવા]]ની પ્રસ્થાપિત પદ્ધતિ છે, જેને તેઓ અસ્તિત્વ ધરાવતી વસ્તુની પ્રતિજ્ઞાના સોગંદને કારણે કબજામાં હોવાનું માને છે. આ શબ્દ પૂર્વકાલીન [[ખ્રિસ્તી સમાજ]]માં, બીજી સદીની શરૂઆતથી [[દુષ્ટ વ્યક્તિને]] ઉખેડી નાખવા માટે જાણીતો બન્યો છે.&lt;ref name=&quot;John Anthony McGuckin - Definition&quot;&gt;{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=u4i8jv0b7IkC&amp;pg=PA138&amp;dq=orthodox+exorcism&amp;lr=&amp;cd=20#v=onepage&amp;q=orthodox%20exorcism&amp;f=false|quote= Exorcism From the Gree ''exorkizo'', &quot;i adjure&quot; (cf. Matt. 26:63), &quot;exorcism&quot; became a term prominent in early Christianity from the early second century onward (cf. Justin, ''Dialogue with Trypho'' 76.6;85.2) as the casting out of devils.|title= The Westminster handbook to patristic theology|publisher =[[Westminster John Knox Press]]|access-date = 2007-12-31}}&lt;/ref&gt;  તેમ છતાં, આ પ્રથા ખૂબ જ પ્રાચીન છે અને ઘણી સંસ્કૃતિઓ અને ધર્મોમાં આસ્થાનો ભાગ છે. 

== ખ્રિસ્તી ધર્મ ==
ખ્રિસ્તી પ્રથામાં જે વ્યક્તિ વળગાડ મુક્ત કરે છે, તે ઊંજણી નાખનાર તરીકે જાણીતા હતાં, તે મોટા ભાગે ચર્ચના સભ્ય હોય છે અથવા જેને ઈશ્વરીકૃપાથી વિશિષ્ટ સત્તા અથવા કુશળતા મળી હોય તેવી કોઈ વ્યક્તિ હોય છે.  ઊંજણી નાખનાર [[પ્રાર્થના]]ઓ અને ધાર્મિક સામગ્રીઓ જેવી કે નક્કી કરેલા સૂત્રોચ્ચાર, [[હાવ-ભાવ]], [[પ્રતિકો]], [[મૂર્તિ]], [[જંતર]] વગેરેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ઊંજણી નાખનાર મોટા ભાગે [[ઈશ્વર]], [[ઈસુ ખ્રિસ્ત]], અને/અથવા કેટલાંક વિવિધ [[દેવદૂત]] અને [[શ્રેષ્ઠ કક્ષાના દેવદૂતોને]] વળગાડ મુક્તિ માટે દરમિયાનગીરી કરવા બોલાવે છે.  

સામાન્ય રીતે, કબજામાં હોય એવી વ્યક્તિઓ તેઓની જાતને [[શેતાન]] તરીકે ઓળખાવતી પણ નથી, અને તેઓની ક્રિયાઓ માટે સંપૂર્ણપણે જવાબદાર પણ ઠેરવતી નથી.  તેથી,વ્યવસાયકારો વળગાડ મુક્તિને સજા આપવા કરતાં અધિક પણે ઉપચાર તરીકે બારીકાઈથી નીહાળે છે.  મુખ્યપ્રવાહની ધાર્મિક વિધિઓ સામાન્ય રીતે આ બાબતનો ખુલાસો રાખે છે કે વળગણ ધરાવતી વ્યક્તિ પર કોઈ હિંસા ન થાય તે માટે ખાતરી રાખવામાં આવે છે, માત્ર જો હિંસાની સંભાવના હોય તો તેઓને બાંધવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;માલાચી એમ.(1976) હોસ્ટેજ ટુ ધી ડેવિલ: ધી પોસેસન એન્ડ ઓક્સોસિઝમ ઓફ ફાઈવ લાઈવ અમેરિકન્સ. સાન ફ્ર્ન્સિસ્કો. સાન ફ્રાન્સિસ્કો, હરપરકોલીન્સ પાનનં 462 આઈએસબીએન 0-06-065337-એક્સ&lt;/ref&gt;

=== ઈસુ ખ્રિસ્ત ===
[[ચિત્ર:JesusCuresamute.gif|thumb|left|120px|ક્રિસ્ટ એક્સોસીંગ એ મ્યુટ બાય ગુસ્ટવ ડોરે, 1865.]]
ખ્રિસ્તી ધર્મમાં, વળગાડ મુક્તિ ઈસુ ખ્રિસ્તના સામર્થ્યના ઉપયોગ વડે અથવા ઈસુ ખ્રિસ્તના નામમાં કરવામાં આવે છે. આની સ્થાપના ઈસુ ખ્રિસ્તે તેમના અનુસરોને દુષ્ટ આત્માઓ [[તેમના નામ]]માંથી બહાર ફેંકી દેવાની સૂચના આપી હતી. એવી માન્યતા કરવામાં આવી છે.{{bibleverse||Matthew|10:1}}{{bibleverse||Matthew|10:8}}{{bibleverse||Mark|6:7}}{{bibleverse||Luke|9:1}}{{bibleverse-nb||Luke|10:17}}{{bibleverse||Mark|16:17}}  [[કેથલીક એન્સાઈક્લોપિડીયા]]ના વળગાડ મુક્તના લેખ પ્રમાણે: ઈસુએ આ ક્ષમતાઓને તેમના મસીહા હોવાના ચિહ્નન તરીકે દર્શાવી છે, અને તેમના અનુસરોને આ જ પ્રમાણે કરવા માટે સમર્થ બનાવ્યા.&lt;ref&gt;{{CathEncy|wstitle=Exorcism}}&lt;/ref&gt;. [[યહૂદી એન્સાઈક્લોપિડીયા]]ના ઈસુ પરના લેખમાં કહે છે કે ઈસુને &quot; ખાસ કરીને દુષ્ટ શેતાનોને બહાર ફેંકી દેવા માટે સમર્પિત કરવામાં આવ્યાં હતાં&quot; અને એવું પણ માનવા આવે છે કે તેઓ તેમના અનુસરોની જાણમાં આમાં આગળ વધ્યા; તેમ છતાં, &quot;તેમના શિષ્યો પ્રત્યેની તેમની શ્રેષ્ઠતા તેમના બહાર ફેકવામાં આવેલાં શેતાનો દ્વારા દર્શાવવામાં આવી હતી, જે તેઓ બહાર કાઢવા માટે નિષ્ફળ ગયા હતા.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=254&amp;amp;letter=J&amp;amp;search=jesus%20casting%20out%20demons#998 JewishEncyclopedia.com - JESUS OF NAZARETH]&lt;/ref&gt;

ઈસુ ખ્રિસ્તીના સમયમાં, બિન-ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટ યહુદી પ્રાથમિક પુરાવા આપતા દસ્તાવેજમાં વળગાળ મુક્તિ ઝેરીલા મૂળના અર્ક સાથે સંચાલક નશીલા પદાર્થો દ્વારા અથવા અન્ય બલિદાન આપીને કરવામાં આવતી, એવો અહેવાલ છે. &lt;ref&gt;[http://www.earlyjewishwritings.com/text/josephus/war7.html Josephus, &quot;B. J.&quot; vii. ][http://www.earlyjewishwritings.com/text/josephus/war7.html 6, § 3]; Sanh. 65b.&lt;/ref&gt; તેઓએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે વળગાડ મુક્તિ યહુદી ધર્મની [[ઈસ્સેન]] શાખા દ્વારા કરવામાં આવતી હતી (ક્યુમરાન ખાતે [[મૃત સમુદ્ર સ્ક્રોલસ]]). 

=== ખ્રિસ્તી ચર્ચમાં પ્રથા ===
==== એન્ગલીકેનીઝમ ====
1974માં, ઈંગલેન્ડના ચર્ચમાં &quot;[[મુક્તિ મંત્રાયલ]]&quot; ગોઠવાયું. તેની રચનાના ભાગ રૂપે, દેશમાં દરેક [[પંથક]]ના વળગાડ મુક્તિ અને મનોરોગ વિજ્ઞાનમાં એમ બંનેમાં ટીમને તાલીમથી સજ્જ કરવામાં આવ્યાં. તેમના પ્રતિનિધિઓ અનુસાર, મોટાભાગના કિસ્સાઓથી બહાર આવ્યું કે પહેલાં તેમાં રૂઢિગત સ્પષ્ટતાઓ છે અને વાસ્વિક વળગાડ મુક્તિ ખૂબ જ ઓછી છે; જો કે લોકોને આપવામાં આવતાં આશીર્વાદ ઘણી વખત મનોવૈજ્ઞાનિક કારણોસર હોય છે. &lt;ref name=&quot;batty1&quot;&gt;{{cite news
 | last = Batty | first = David  | date = 2001-05-02
 | url = http://www.guardian.co.uk/society/2001/may/02/socialcare.mentalhealth1| title = Exorcism: abuse or cure? | work = Guardian Unlimited | access-date = 2007-12-29
}}&lt;/ref&gt;

[[બિશપ ચર્ચ]]માં, ''બુક ઓફ ઓકેઝનલ સર્વિસીઝ '' પ્રાસંગિક સેવાઓના પુસ્તકમાં વળગાડ મુક્તિ માટેની તાજવીજની ચર્ચા કરવામાં આવી છે; પણ તે કોઈ વિશિષ્ટ ધાર્મિક વિધિનું નિર્દેશન પણ કરતાં નથી કે &quot;ઊંજણી નાખનાર&quot; માટે કોઈ ઓફિસની સ્થાપના કરવામાં આવી હોય તેનો પણ નિદેર્શન કરતાં નથી.  બિશપ પંથકના ઊંજણી નાખનાર જ્યારે તેઓ ચર્ચની તમામ અન્ય ફરજમાંથી નિવૃત્તિ લે છે ત્યારે તેઓ સામાન્ય રીતે તેમની ભૂમિકા ચાલુ રાખે છે.  એન્ગલીકન [[પાદરીઓ]] [[બિશપ]] ધર્માધ્યક્ષ દ્વારા મંજૂરી મળ્યા વગર ઊંજણી નાખનારની ભૂમિકા અદા કરી શકતા નથી. જ્યાં સુધી મંજૂર કરવામાં આવેલા બિશપ અને તેમની વિશેષજ્ઞો ([[મનોવિજ્ઞાનીક]] અને [[ચિકિત્સક]]ના સમાવેશ સાથે) હોય ત્યાં સુધી વળગાડ મુક્તિ સામાન્ય રીતે કરવામાં આવતી નથી. 

==== પૂર્વી રૂઢિવાદીઓ ====
[[પૂર્વી રૂઢિવાદી ચર્ચ]]માં, [[શૈતાની પ્રવૃત્તિ]] ક્યારેય છૂટકારો ન થઈ શકે તેવાં [[રોગ]] અને [[વિનાશક અસર]] સાથે સંકળાયેલી છે.&lt;ref name=&quot;John Anthony McGuckin&quot;&gt;{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=u4i8jv0b7IkC&amp;pg=PA138&amp;dq=orthodox+exorcism&amp;lr=&amp;cd=20#v=onepage&amp;q=orthodox%20exorcism&amp;f=false|quote= In the Orthodox service books the prayers of exorcism attributed to '''''Basil the Great''''' are still in use, for common as well as particular cases of need. In the Latin church the rite of exorcism is now very rarely used, and then only with episcopal permission. The exorcism prayers continue the ancient association of sickness and blight with demonic activity, and the blessings of beasts and fields in the Orthodox service books to this day make a regular pairing of the ideas.|title= The Westminster handbook to patristic theology|publisher =[[Westminster John Knox Press]]|access-date = 2007-12-31}}&lt;/ref&gt; પરિણામ રૂપે, વળગાડ મુક્તિ એકદમ સામાન્ય છે, ઉપરાંત તે તેઓનો માર્ગ આશીર્વાદના [[ક્ષેત્રો]] સાથે સંકળાયેલી ધાર્મિક વિધિઓમાંથી પણ શોધી કાઢે છે.&lt;ref name=&quot;John Anthony McGuckin&quot;/&gt; વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિનો પાયો ''[[ઈયુચોલોગીઓન]]'' માં [[મહાન સંત બેસીલે]] નાખ્યો છે.&lt;ref name=&quot;John Anthony McGuckin&quot;/&gt; પૂર્વી રૂઢિવાદીમાં [[ખ્રિસ્તી ધર્મની દીક્ષા-વિધિ]]ના કર્મકાંડમાં પણ વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Irving Hexham&quot;&gt;{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=79uJxu1TMFYC&amp;pg=PA49&amp;dq=orthodox+exorcism&amp;lr=&amp;cd=14#v=onepage&amp;q=orthodox%20exorcism&amp;f=false|quote=In the Orthodox Church exorcism is practiced prior to baptism.|title= Pocket Dictionary of New Religious Movements |publisher =[[InterVarsity Press]]|access-date = 2007-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Moine de l'Eglise d'Orient - Baptism&quot;&gt;{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=J7abX63aB4IC&amp;pg=PA44&amp;dq=orthodox+exorcism&amp;lr=&amp;cd=16#v=onepage&amp;q=orthodox%20exorcism&amp;f=false|title=Orthodox Spirituality: An Outline of the Orthodox Ascetical and Mystical Tradition|quote=In the Orthodox rites of Baptism, this liberating action of Christ is expressed in the denial of Satan by the catechumens and in the exorcisms of the priest.|publisher =[[St Vladimir's Seminary Press]]|access-date = 2007-12-31}}&lt;/ref&gt;

==== લ્યુથરનીઝમ ====
[[લ્યુથરન ચર્ચ]]એ વળગાડ મુક્તિની પ્રથા અંગે શોધી કાઢ્યું કે બાઈબલ ધર્મગ્રંથનો દાવો છે કે [[ઈસુ ખ્રિસ્ત]] શેતાનોને એક સરળ હુકમથી ભગાડયાં હતાં (માર્ક 1:23–26; 9:14–29; લુકે 11:14–26).&lt;ref name=&quot;LCMS-Exorcism&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.lcms.org/ca/www/cyclopedia/02/display.asp?t1=E&amp;word=EXORCISM|title = Exorcism|publisher = Lutheran Church Missouri Synod|access-date = 2009–05–27|archive-date = 2004-11-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20041110221247/http://www.lcms.org/ca/www/cyclopedia/02/display.asp?t1=E&amp;word=EXORCISM|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ખ્રિસ્તના [[શિષ્યો]]એ સામર્થતાની સાથે અને ઈસુના નામમાં (મેથ્યુ 10:1; ક્રિયાઓ 19:11–16) અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો.&lt;ref name=&quot;LCMS-Exorcism&quot;/&gt;  તેનાથી વિપરિત [[ખ્રિસ્તી ધર્મ]]ના કેટલાંક [[ધાર્મિક સંપ્રદાયો]], વિરુદ્ધ, લ્યુથરન ચર્ચાના સભ્યો દૃઢપણે જણાવે છે કે આસ્તિક અને નાસ્તિક, બંને વ્યક્તિઓ પર શૈતાનો દ્વારા ભારે ઉપદ્વવ થઈ શકે છે, જે કેટલાંક તર્કો આધારિત હતાં, તેમાં આ એક તર્કનો પણ સમાવેશ થાય છે, &quot;માત્ર એક આસ્તિક તરીકે, જેણે ઈસુ ખ્રિસ્તે પાપમાંથી(રોમાન્સ 6 :18) ઉગાર્યા છે, તે તેના જીવનમાં હજી પણ પાપથી બંધાઈ શકે છે, તેથી તેના જીવનમાં શૈતાન વજે હજી પણ બંધાઈ શકે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;Kaohsiung Lutheran Mission-Exorcism&quot;&gt;{{cite web|url = http://johnsmith.asia/can_christians.htm|title = Can a Christian Have a Demon?|publisher = Kaohsiung Lutheran Mission|access-date = 2009–05–27|archive-date = 2010-01-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20100125233132/http://johnsmith.asia/can_christians.htm|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 

[[ધર્મ સુધારણા]] બાદ, [[માર્ટીન લ્યુથર]]એ વળગાડ મુક્તિ માટે સંક્ષિપ્ત રોમન ધાર્મિક વિધિનો ઉપયોગ કર્યો.&lt;ref name=&quot;Christian Classics Ethereal Library-Exorcism&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc04/htm/ii.vii.htm| title = Exorcism|publisher = Christian Classics Ethereal Library|access-date = 2009–05–27}}&lt;/ref&gt; 1526માં ધાર્મિક વિધિ વધુ સંક્ષિપ્ત કરવામાં આવી અને [[વિરોધ]]ને દૂર કરાયો.  ''વળગાડ મુક્તિની લ્યુથેરાનની ધાર્મિક વિધિ'' નું આ સ્વરૂપ મોટાભાગની લ્યુથેરાનને સેવા- પુસ્તિકા સમાવિષ્ઠ કરવામાં આવી અને તેનો અમલ કરાયો.&lt;ref name=&quot;Christian Classics Ethereal Library-Exorcism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ferber-Lutheran Exorcism&quot;&gt;{{cite book |last=Ferber|first=Sarah|title=Demonic possession and exorcism in early modern France|year=2004 |publisher=Routledge|page=38|url=http://books.google.com/books?id=DNS5oatndpUC&amp;pg=PA38&amp;lpg=PA38&amp;dq=exorcism+lutheran&amp;source=bl&amp;ots=Fu9K0BClts&amp;sig=2VDybAx064WNAL03kxu5jm1tr_E&amp;hl=en&amp;ei=NdMcSo7VMZGMNeejtJUP&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=10#PPA38,M1|access-date=2009-05-25|isbn=0415212650}}&lt;/ref&gt;  [[લ્યુથેરાન ચર્ચ]]ના ગોવાળોના ગ્રામજીવનને લગતી મેન્યુએલ અનુસાર, {{cquote|In general, satanic possession is nothing other than an action of the devil by which, from God's permission, men are urged to sin, and he occupies their bodies, in order that they might lose eternal salvation. Thus bodily possession is an action by which the devil, from divine permission, possesses both pious and impious men in such a way that he inhabits their bodies not only according to activity, but also according to essence, and torments them, either for the punishment or for the discipline and testing of men, and for the glory of divine justice, mercy, power, and wisdom.&lt;ref name=&quot;Christian Classics Ethereal Library-Exorcism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt;}} આ ગોવાળોના ગ્રામજીવનને લગતી મેન્યુઅલો સાવચેત કરે છે કે વારંવાર આ પ્રકારના લક્ષણો પરમાનંદના રૂપમાં, મરકીના હુમલા, સુસ્તી, પાગલપણ અને મનની એક ઉન્મત્ત રાજ્ય, પ્રાકૃતિક કારણોનું પરિણામ હોય છે. અને [[શૈતાની અધિકાર]] માટે ભૂલભરેલું ન હોવું જોઈએ.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.angelfire.com/ny4/djw/lutherantheology.demonpossession.html| title = Quotes and Paraphrases from Lutheran Pastoral Handbooks of the 16th and 17th Centuries on the Topic of Demon Possession|publisher = David Jay Webber|access-date = 2009–05–27}} &lt;/ref&gt; લ્યુથેરાન ચર્ચ પ્રમાણે, પ્રાથમિક લક્ષણો શૈતાની કબજો દર્શાવતાં અને વળગાડ મુક્તિ કરવાની જરૂરીયાત દર્શાવતાં હોઈ શકે છે:  
# ગુપ્ત બાબતોનું જ્ઞાન, ઉદા તરીકે, ભવિષ્યને ભાખવાની સમર્થ બનવું(અધિનિયમોં 16:16), ગુમ થયેલાં લોકો અથવા વસ્તુઓ શોધવી, અથવા જટિલ બાબતો જાણવી જે કોઈ પણ વ્યક્તિ ક્યારેય શીખી શકતી નથી (ઉદા. દવા). એવું કહેવામાં આવે છે કે ભવિષ્ય કહેનાર વારંવાર આત્માને મદદ માટે પૂછે છે અને તે આ આત્મા તેને કેટલીક શક્તિ બક્ષે છે.  તે કિસ્સામાં શૈતાની આત્મા મદદ કરે છે, એવું જરૂરી નથી તે વ્યક્તિનો શારિરીક રીતે કબજો લઈ લે.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt;
# ભાષાઓનું જ્ઞાન કોઈ પણ વ્યક્તિ શીખી શકતી નથી. જેવી રીતે શૈતાન કોઈ વ્યકિતની જીભ બાંધી શકે છે (લ્યુક 11:14), જે શરૂઆતના ચર્ચમાં સાથો સાથે સુધારણાના સમયમાં નોંધાયેલું છે, કે કેટલાંક શૈતાનો જેમણે લોકોને કબજામાં લીધા હતાં તેઓ એવી ભાષાઓ બોલી શકતા હતાં, જે તેઓ ક્યારેય શીખ્યા નહતાં.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt;
# અલૌકિક શક્તિ (માર્ક 5:2-3), તેઓની પાસે પહેલાં શુ હતું તેનાથી ઘણાં દૂર અથવા શું તેમની જાતિ અને કદને આધારે ગણના થવી જોઈએ. શૈતાનના કબજાનો અભિપ્રાય બાંધતી વખતે ખૂબ જ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.  તમામ પરિસ્થિતીઓ અને લક્ષણો ચોક્કસપણે ધ્યાનમાં લેવાં.  કબજાની સાથે રહેલાં ગાંડપણથી ભ્રમમાં ન રહેવું જોઈએ.  બીજી બાજુ, જ્યાં આ લક્ષણો ગેરહાજર હોય તો પણ કબજો હોઈ શકે છે.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt; 
ચર્ચ દ્વારા ગૌણ લક્ષણોની યાદી આ પ્રમાણે કરી છે. જેમાં ભયાનક રીતે ચીસો પાડવી( માર્ક 5:5), [[ઈશ્વર]]ની [[નિંદા કરવી]] અને કોઈના પાડોશીની મજાક કરવી, આંદોલનને વિકૃત બનાવવું (ઉદા તરીકે ક્રૂર આંદોલનો, ચહેરાની વિકૃતિ, નિલજ્જ હાસ્ય, દાંત કચકચાવવા, થૂકવું, કપડાં કાઢી નાખવા, પોતાની જાતને ઈજા પહોંચાડવી,માર્ક. 9:20; લ્યુક 8:26એફ), બિનમાનવીય જિયાફત (ઉદા તરીકે જ્યારે તેઓ કુદરતી ક્ષમતા કરતાં વધુ પ્રમાણમાં ખોરાક ખાવો), શરીરને તીવ્ર માનસિક અને શારીરિક વ્યથા આપવી, શરીરની અસામાન્ય ઈજાઓ, અને જે પોતાના નજીકની વ્યક્તિ હોય તેમને ઈજા પહોંચાડવી, શરીરનું અસામાન્ય હલનચલન, (ઉદા તરીકે એક ઘરડો વ્યક્તિ જેમાં શૈતાને કબજો કર્યો છે, તે વ્યક્તિ ઘોડો દોડી શકે તેટલી ઝડપે દોડી શકવા સક્ષમ બને), અને કરેલી વસ્તુઓને ભૂલી જવી.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt; અન્ય લક્ષણોમાં વ્યક્તિમાં ભ્રષ્ટાચારનું કારણ હોવું, જે તેને એક જનાવર જેવો બનાવે, ખિન્નતા, મૃત્યુ વહેલું કરવું (માર્ક 9:18 [આત્મહત્યાનાં પ્રયત્નો]), અને અન્ય અલૌકિક ઘટનાઓની હાજરીનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt;

આ દૃઢનિશ્ચયો કર્યા બાદ, ચર્ચ દ્વારા અનુભવી ચિકિત્સકોને ભલામણ કરવામાં આવી કે વ્યકિતની વર્તણૂંક માટે કોઈ તબીબી સમજૂતી છે કે નહીં.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt; જ્યારે કરવામાં આવેલો કબજો સાચ્ચો છે, તે ઓળખાઈ ગયા બાદ, એક ગરીબડો વ્યક્તિ [[ચર્ચના વડા]]ને સંભાળ રાખવા માટે નિર્ધારણ કરે છે, જેનું નિર્દોષ જીવન છે, તે ધ્વનિ સિદ્ધાંત શીખવે છે, જે ધનની લાલસા માટે કશું નથી કરતો, પણ તમામ વસ્તુઓ હૃદયના ઊંડાણથી કરે છે.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt; પછી પાદરી ખંતપૂર્વક પૂછપરછ કરે છે કે આ તબક્કાએ કબજામાં લીધેલી વ્યક્તિનું કેવા પ્રકારનું જીવન પસાર કરી રહી છે અને તેના [[પાપો]]ના ઓળખાણનો સંબંધ મેળવી તેને અથવા તેણીને આગળ લઈ જવી.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt;  આ ચેતવણી અથવા સાંત્વના આપી દેવામાં આવે, પછી કુદરતી ચિકિત્સકના કામનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે કબજામાં રહેલી વ્યક્તિને દુષ્ટ હેતુઓવાળા પ્રવાહીથી યોગ્ય દવાઓ દ્વારા શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. &lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt; ગોવાળોના ગ્રામજીવનને લગતી મેન્યુઅલ પછી કહે છે:{{cquote|
* Let the confession of the Christian faith be once required of Him, let him be taught concerning the works of the devil destroyed by Christ, let him be sent back faithfully to this Destroyer of Satan, Jesus Christ, let an exhortation be set up to faith in Christ, to prayers, to [[penitence]]. 
* Let ardent prayers be poured forth to God, not only by the ministers of the Church, but also by the whole Church. Let these prayers be conditioned, if the liberation should happen for God's glory and the salvation of the possessed person, for this is an evil of the body. 
* With the prayers let [[fasting]] be joined, see Matthew 17:21. 
* [[Alms]] by friends of the possessed person, Tobit 12:8-9. 
* Let the [[Confession of faith|confession of the Christian faith]] be once required of Him, let him be taught concerning the works of the devil destroyed by Christ, let him be sent back faithfully to this Destroyer of Satan, Jesus Christ, let an exhortation be set up to faith in Christ, to prayers, to penitence.&lt;ref name=&quot;Mayes-Lutheran Exorcism&quot;/&gt;}}

==== મેથોડિઝમ ====
[[મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]] માને છે કે &quot;શૈતાનના પ્રત્યક્ષ અસ્તિત્વની શક્તિ જે તેણે વ્યક્તિને કબજામાં રાખવાથી મેળવી હોય છે, તેને બહાર કાઢવી&quot; તેનો વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિમાં સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;The Methodist Church-Exorcism (1)&quot;&gt;{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=...the casting out of an objective power of evil which has gained possession of a person.|publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, મેથોડિસ્ટ ચર્ચ શીખવે છે કે &quot;વળગાડ મુક્તિની અધિકૃતતા ચર્ચને આપવામાં આવી છે, જે ઘણાં રસ્તાઓમાંના એક છે, જેમાં ખિસ્તનું મંત્રાલય દુનિયામાં ચાલુ છે. &quot;&lt;ref name=&quot;The Methodist Church-Exorcism (2)&quot;&gt;{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=...the authority to exorcise has been given to the Church as one of the ways in which Christ's Ministry is continued in the world.|publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}&lt;/ref&gt; [[નિયુક્ત થયેલા પાદરી]]એ વળગાડ મુક્તિ સૌથી પહેલાં [[જિલ્લા અધિક્ષક]] સાથે પરામર્શ કરવું જોઈએ.&lt;ref name=&quot;The Methodist Church-Exorcism (3)&quot;&gt;{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=The form of any service of healing for those believed to be possessed should be considered in consultation with the ministerial staff of the circuit (or in one-minister circuits with those whom the Chairman of the District suggests).|publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}&lt;/ref&gt; મેથોડિસ્ટ ચર્ચ માને છે કે એ ખાતરી કરવી ખૂબ જ અગત્યની છે કે જે વ્યક્તિ અથવા વ્યક્તિઓ મદદ શોધી રહ્યાં છે તેમને ખ્રિસ્તની હાજરી અને પ્રેમ ચોક્કસપણે મળે.&lt;ref name=&quot;The Methodist Church-Exorcism (4)&quot;&gt;{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=Since pastoral guidance is first and foremost concerned to assure the presence and love of Christ, it is important to follow this practice in these cases also.|publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, &quot;બાઈબલ, પ્રાર્થના અને ખ્રિસ્તીઓની સાત વિધિઓમાંની એક વિધિ&quot;નું મંત્રાલય આ વ્યક્તિઓ સુધી વિસ્તારવું પણ જોઈએ.&lt;ref name=&quot;The Methodist Church-Exorcism (5)&quot;&gt;{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=The ministry of bible, prayer and sacraments should be extended to those seeking help. |publisher = The Methodist Church of Great Britain|access-date = 2008–05–23}}&lt;/ref&gt; આ વસ્તુઓનું સંયોજન અસરકારક સાબિત થયું છે.&lt;ref name=&quot;Westminster Methodist Central Hall-Exorcism&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.methodist-central-hall.org.uk/sermons/MartinTurnerSermons/ExorcismIn2006.pdf|title = Exorcism in 2006|publisher = Westminster Methodist Central Hall (Rev. Martin Turner)|access-date = 2009–05–25|archive-date = 2011-07-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20110717114708/http://www.methodist-central-hall.org.uk/sermons/MartinTurnerSermons/ExorcismIn2006.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ઉદા તરીકે, કોઈ એક ચોક્કસ પરિસ્થિતીમાં, રોમન કેથોલીક સ્ત્રી માનતી હતી કે તેનું ઘર ભૂતિયું બની ગયું હતું, અને તેથી મદદ માટે તેણીએ તેના [[પાદરી]] સાથે પરામર્શ કર્યું.  જોકે તે સ્ત્રીના ઘરમાંથી [[શૈતાનો]]ને બહાર કાઢી મૂકવા ઉપલબ્ધ હોવાથી, તેથી તેણી મેથોડીસ્ટ પાદરીનો સંપર્ક કર્યો. જેમણે ઓરડામાંથી શૈતાનના આત્મા મુક્તિ કર્યો, જેને ઘરમાં તણાવના સ્રોત તરીકે માનવામાં આવ્યો હતો અને તે જ સ્થળે તેઓ [[પવિત્ર ભાઈચારા]]ની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. છે;&lt;ref name=&quot;Westminster Methodist Central Hall-Exorcism&quot;/&gt;[64] આ ક્રિયાના અનુસરવાથી, ઘરમાં હજી સુધી કોઈ મુશ્કેલી આવી નથી.&lt;ref name=&quot;Westminster Methodist Central Hall-Exorcism&quot;/&gt;

==== ઈથિઓપીયાના રૂઢિવાદી ====
[[ઈથિઓપીયન રૂઢિવાદી ટેવાહેડો ચર્ચ]]માં, જેઓ શૈતાનથી અથવા ''[[બુડા]]'' થી પીડિત છે એવું માને છે તેમના બદલે પાદરીઓ દરમિયાનગીરી કરે છે અને વળગાડ મુક્તિની ભજવણી કરે છે.  એક 2010 [[પેવ રીસર્ચ સેન્ટર]]ના અભ્યાસ પ્રમાણે, ઈથિઓપીયામાં 74 ટકા ખ્રિસ્તીઓ એવો દાવો કરે છે કે તેઓ વળગાડ મુક્તિનો અનુભવ કર્યો છે અથવા તેના સાક્ષી બન્યા છે.&lt;ref name=&quot;bbc2010-04-15&quot;&gt;{{cite news |title=Ten things we have learnt about Africa |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8620249.stm |format=HTML |publisher=[[BBC News]] |date=April 15, 2010 |access-date=April 15, 2010 |language=English |quote=&quot;In Ethiopia, 74% of Christians say they have experienced or witnessed the devil or evil spirits being driven out of a person&quot;}}&lt;/ref&gt; શૈતાને કબજા હોય એવી વ્યક્તિઓને ચર્ચમાં અથવા સમૂહ પ્રાર્થનામાં લાવવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;geleta&quot;&gt;ગેલેટા, અમ્સાલુ ટેડેસ્સે.  &quot;[http://www.lausanne.org/all-documents/ethiopian-case-study.html Case Study: Demonization and the Practice of Exorcism in Ethiopian Churches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100101104543/http://www.lausanne.org/all-documents/ethiopian-case-study.html |date=2010-01-01 }}&quot; લૌસાન્ને કમિટિ ફોર વર્લ્ડ ઈવાનગેલીઝેશન નૈરોબી, ઓગસ્ટ 2000.&lt;/ref&gt; મોટાભાગે, જ્યારે બિમાર વ્યક્તિ આધુનિક તબીબી સારવાર પ્રત્યે પ્રત્યાઘાત ન આપી હોય ત્યારે વ્યથાનું કારણ શૈતાનને ઠેરવવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;geleta&quot;/&gt; અસામાન્ય અથવા મુખ્યત્વે વિકારગ્રસ્ત કૃત્યો, ખાસ કરીને જ્યારે જાહેરમાં ભજવાય છે ત્યારે, શૈતાની લક્ષણો છતાં થાય છે.&lt;ref name=&quot;geleta&quot;/&gt; અતિમાનુષી શક્તિ – જેવી કે કોઈ વ્યક્તિના બંધોનો તોડાવા, જેનું ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટના ખુલાસામાં વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે, - [[વિક્ષિપ્ત ભાષા]]ની સાથે તે અસરગ્રસ્ત અવલોકાય છે.&lt;ref name=&quot;geleta&quot;/&gt; એમસાલુ ગેલેટા, આધુનિક કેસસ્ટડીમાં, સંદર્ભિત તત્વો ઈથિઓપીયન ખ્રિસ્તી વળગાડ મુક્તિ સાથે સામાન્યતા ધરાવે છે:
&lt;blockquote&gt;
જેમાં વખાણ અને વિજેતાના ગીતો ગાવા, બાઈબલમાંથી વાંચવું, પ્રાર્થના અને ઈસુ ખ્રિસ્તના નામમાં આત્માનો સામે આવવાનો સમાવેશ થાય છે. આત્મા સાથે સંવાદ કરવો એ વળગાડ મુક્તિની ઉજવણીનો એક અન્ય મહત્તવનો ભાગ છે.  ઊંજણી નાખનારને તે એ જાણવા માટે મદદ કરે છે કે કેવી રીતે આત્માએ શૈતાનના જીવનનું સંચાલન કર્યું હતું.  આત્મા દ્વારા ઉલ્લેખવામાં આવતાં ચિહ્નો અને ઘટનાઓ અંગે ભોગ બનનાર મુક્તિ બાદ નિશ્ચયપૂર્વક રજૂ કરે છે.&lt;ref name=&quot;geleta&quot;/&gt;&lt;/blockquote&gt;

વળગાડ મુક્તિ હંમેશા સફળ થતી નથી અને ગેલેટાએ અન્ય ઉદાહરણની નોંધ કરી છે, જેમાં સામાન્ય પદ્ધતિઓ અસફળ રહી, અને શૈતાનો પછીથી સ્પષ્ટપણે પરાધીન પાત્રને છોડીને જતાં રહ્યાં. કોઈ પણ ઘટનામાં, &quot;દરેક કિસ્સામાં આત્માઓ જીજસના નામ સિવાય અન્ય કોઈ પણ નામથી અંકુશમાં આવતાં નથી.&quot;&lt;ref name=&quot;geleta&quot;/&gt;

==== પેન્ટેકોસ્ટાલિઝમ ====
[[પેન્ટેકોસ્ટલ ચર્ચ]]માં, [[પ્રભાવી આંદોલન]], અને અન્ય ખ્રિસ્તી ધર્મના ઓછા ઔપચારિક વિભાગોમાં, વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિ ઘણાં પ્રકારથી અને આસ્થાકીય બંધારણોથી થઈ શકે છે.  આ તમામમાંથી સૌથી સામાન્ય, [[મુક્તિની ઉજવણી]] છે.  મુક્તિની ઉજવણી વળગાડ મુક્તિની ઉજવણી કરતાં જુદી પડે છે, જેમાં દૈત્ય વ્યક્તિના જીવનનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ હાંસિલ કરવાને બદલે માત્ર તેના જીવનમાં પગ મૂકવાની જગ્યા મેળવે છે.  જો સંપૂર્ણ નિયંત્રણ મેળવી લે તો, પરિપક્વપણે વળગાડ મુક્તિની વિધિ જરૂરી છે.  તેમ છતાં, &quot;નૈતિકતા ધરાવનાર ખ્રિસ્તી&quot; તેમની આસ્થાના આધાર પર કબજા હેઠળ ન આવી શકે.  આ આસ્થાના માળખામાં, શૈતાનને પગ પેસારો કરવાના કારણો મેળવા સામાન્ય રીતે કેટલુંક વિષયાંતર બ્રહ્મ વિદ્યા મેળવવાથી અથવા પરિવર્તન પૂર્વની પ્રવૃત્તિઓના કારણે થાય છે (જેવી કે અલૌકિક તત્ત્વ સાથેનો વ્યવહાર).&lt;ref&gt;પોલોમા એમ (1982) ધી ક્રિશમેટીક મુવમેન્ટ: ઈઝ ધેર અ ન્યુ પેન્ટિકૉસ્ટ?  પાન નં 97 આઈએસબીએન  0805797211&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ક્યુનેઓ એમ. (2001) અમેરિકન એક્સોસિઝમ: એક્સપેલીંગ ડેમોન્સ ઈન ધી લેન્ડ ઓફ પ્લેન્ટી.  ડબલડે: ન્યુયોર્ક. પાન નં. 111-128 આઈએસબીએન.  0385501765&lt;/ref&gt; 

જો વ્યક્તિને મુક્તિની જરૂરિયાત છે, તેની પરંપરાગત નિર્ધારણ કરવાની પદ્ધતિ, એવી વ્યક્તિની હાજરીમાં થાય જેની પાસે સમજદાર આત્માઓની ભેટ છે.  આ પવિત્ર આત્માની 1 કૉરિનથિઅન 12 દ્વારાની ભેટ છે, જે વ્યક્તિને કંઈ રીતે શૈતાનની હાજરીનું &quot;જ્ઞાન&quot; કરાવે છે. &lt;ref&gt;પોલોમા એમ (1982) ધી ક્રિશમેટીક મુવમેન્ટ: ઈઝ ધેર અ ન્યુ પેન્ટિકૉસ્ટ?  પાન નં 97 આઈએસબીએન 0805797211&lt;/ref&gt; જ્યારે શરૂઆતનું નિદાન સામાન્ય રીતે સમુદાયના સમૂહ દ્વારા બિનવિર્વાદિત હોય છે, જ્યારે ઘણાં લોકો એક સમુદાયના સમૂહમાં આ ભેટથી સંપન્ન બને છે, ત્યારે પરિણામો જુદા-જુદા મળે છે.&lt;ref&gt;ક્યુનેઓ એમ. (2001) અમેરિકન એક્સોસિઝમ: એક્સપેલીંગ ડેમોન્સ ઈન ધી લેન્ડ ઓફ પ્લેન્ટી.  ડબલડે: ન્યુયોર્ક. પાન નં. 111-128 આઈએસબીએન. 0385501765&lt;/ref&gt; 

ફાધર ગાબ્રીયેલ એમોર્થ આ ભેટ ધરાવતી વ્યક્તિઓને સંદર્ભમાં &quot;પેયગંબરો અને સંવેદનશીલ&quot; કહીને બોલાવે છે, અને તેનો ઉપયોગ ઘણાં પ્રસંગોમાં કરે છે, તેઓની પાસે શૈતાનની હાજરી શોધવાની ક્ષમતા છે.  તેમ છતાં, તેમણે નોંધ કરી છે કે &quot;તેઓ હંમેશા સાચ્ચા હોતાં નથી. તેમની 'લાગણી'ઓને ચોક્કસપણે ચકાસવી જોઈએ.&quot; તેમના આ ઉદાહરણોમાં, તેઓ પ્રસંગો શોધવા સક્ષમ છે જે શૈતાનને દાખલ થવાનું કારણ હતું અથવા શૈતાની વસ્તુ શોધવા સક્ષમ છે તે વ્યક્તિગત શાપિત છે.  તેમણે નોંધ કરી છે કે &quot;તેઓ હંમેશા વિનયી હોય છે.&quot;&lt;ref&gt;એમોર્થ જી. (1990) એન એક્સોસીસ્ટ ટેલસ હીસ સ્ટોરી. ટીએનએસ.  મેકકેનઝી એન. ઈગ્નીટીઅસ પ્રેસ: સાનફ્રાન્સિસ્કો. પાન નં 157-160 આઈએસબીએન.  0898707102&lt;/ref&gt;

==== રોમન કેથોલીસીઝમ ====
[[ચિત્ર:St. Francis Borgia Helping a Dying Impenitent by Goya.jpg|right|thumb|પેઈન્ટીંગ બાય ફ્રાન્સીસ્કો ગોયા ઓફ સેઈન્ટ ફ્રાન્સીસ બોરગીઆ પર્ફોરમીંગ એન એક્સૉસિઝમ.]] રોમન કેથલીક [[માન્યતા]]માં વળગાડ મુક્તિ એ [[ધાર્મિક વિધિ]] છે, પરંતુ તે [[પ્રતિકાત્મક ધાર્મિક]] વિધિ નથી, તે [[દીક્ષાની વિધિ]] અથવા [[પાપનો એકરાર કરવાની વિધિ]] કરતાં ભિન્ન છે. પ્રતિકાત્મક ધાર્મિક વિધિ કરતાં ભિન્ન, વળગાડ મુક્તિની &quot;અખંડિતતા અને ક્ષમતા બિન-પરિવર્તિત ફોર્મુલાના એક ધારા ઉપયોગ પર અથવા અધિકૃત પ્રક્રિયાના ઘટના ક્રમ પર આધાર રાખતી નથી. તેની ક્ષમતા બે ઘટકો પર આધારિત છે: પ્રમાણભૂત અને નિશેધ ન હોય એવા ચર્ચના સત્તાધારીઓ દ્વારા અધિકૃતિ અને વળગાડ મુક્તિમાં વિશ્વાસ.&quot;&lt;ref&gt;માર્ટીન એમ (1976) ''હોસ્ટેજ ટુ ધી ડેવિલ: ધી પોસેસન એન્ડ ઓક્સોસિઝમ ઓફ ફાઈવ કોન્ટેનપોરોરી અમેરિકન્સ'' .  હરપર સાન ફ્ર્ન્સિસ્કો.  એપેન્ડીક્સ વન &quot;ધી રોમન રીચ્યુઅલ ઓફ એક્સોસિઝમ&quot; પાન નં.459 આઈએસબીએન 006065337એક્સ&lt;/ref&gt; વાસ્તવમાં, જ્યારથી દરેક ખ્રિસ્તી પાસે શૈતાનોને અંકુશ કરવાની શક્તિ છે અને ઈસુ ખ્રિસ્ત&lt;ref name=&quot;Moshe Sluhovsky - Lay Exorcists&quot;&gt;{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=fPGyeVQfgCUC&amp;pg=PA43&amp;dq=orthodox+exorcism&amp;lr=&amp;cd=12#v=onepage&amp;q=lay%20exorcist&amp;f=false|title=Believe Not Every Spirit: Possession, Mysticism, &amp; Discernment in Early Modern Catholicism|quote= Yet we have seen that Johannes Nider and Heinrich Kramer found nothing wrong with the performance of exorcism by laypeopl, as long as they did not usurp the clerical rite, which included some prayers only a priest could pronounce. Every Christian, Nider reminded his readers, had the power to command demons and drive them out in the name of Christ, but lay exorcists should be extremely careful not to use unknown characters and charms, and should be aware that the only mode to adjure demons is the imperative and never the supplicative.|publisher =[[University Of Chicago Press]]|access-date = 2007-12-31}}&lt;/ref&gt;[81] ના નામ પર તેમને બહાર કાઢે છે ત્યારથી તાજેતરના સમય સુધી, [[ઊંજણી નાખનાર]] પાદરીઓ અને [[સામાન્ય વ્યક્તિ]] એમ બંને હતાં,  એવું કહેવામાં આવ્યું, કેથોલીક વળગાડ મુક્તિ હજી પણ અત્યંત કઠોર અને ગોઠવાયેલી તમામ અસ્તિત્વ ધરાવતી વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિમાંની એક છે.  ચર્ચના [[કેનોન કાયદા]] પ્રમાણે, વિધિપૂર્વક કરવામાં આવેલી વળગાડ મુક્તિ, માત્ર સંસ્થાપક પાદરી (અથવા ઉચ્ચ પાદરી) દ્વારા જ કરી શકાય છે અને માત્ર માનસિક બિમારીને શક્યતાને બાદ કરતાં સંભાળપૂર્વકના તબીબી પરિક્ષણ પછી જ કરી શકાય છે. ''કેથોલીક એનસાઈક્લોપીડિયા'' એ (1908) આજ્ઞા કરતાં કહ્યું: &quot;ખોટી માન્યતા ધર્મમાં વિરવિખર ન થવી જોઈએ, તેમ છતાં તેમનો મોટાભાગનો ઇતિહાસ એકબીજા સાથે વણાયેલો હોઈ શકે છે, તેમાં જાદુ નથી, તેમ છતાં કાયદેસરની ધાર્મિક વિધિ સાથે તે સફેદ બની શકે.&quot; [[રોમન વિધિ]]માં વસ્તુઓની યાદીનો શક્ય શૈતાની કબજાના સૂચક તરીકે સમાવેશ થાય છે: કબજામાં રહેલી વ્યક્તિ જેને પહેલાં જેનું ભાષાનું જ્ઞાન ન હતું તેવી વિદેશી ભાષા અથવા પ્રાચીન ભાષા બોલે છે; અલૌકિક ક્ષમતાઓ અને શક્તિ; કબજામાં હોય એવી વ્યક્તિ જાણતી હોય તેના કોઈ પણ રસ્તા ન હોવા છતાં કે વ્યક્તિ પાસે ગુપ્ત અથવા આંતરિક બાબતો અંગેની માહિતી; કોઈ પવિત્ર વસ્તુ માટે અનાદર; અને [[ઈશ્વર નિંદા]]નો અથવા/અને [[પવિત્ર વસ્તુ]]ઓના અનાદરનો અતિરેક. 

જાન્યુઆરી 1999માં કેથોલીક ચર્ચએ વળગાડ મુક્તિની પ્રથામાં સુધારો કર્યો, જોકે [[લેટિન]]માં વિકલ્પ રૂપે પરંપરાગત વળગાડ મુક્તિને મંજૂર રાખવામાં આવી છે. વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા આશ્ચર્યજનક રીતે ભયાનક આધાત્મિક કાર્ય તરીકે ગણવામાં આવે છે. ધાર્મિક વિધિ એવું માને છે કે કબજા હેઠળ આવેલી વ્યક્તિ પર શૈતાને ભૌતિક શરીર પર નિયંત્રણ મેળવ્યું હોવા છતાં તે તેની સ્વતંત્ર્ય ઈચ્છાને જાળવી રાખે છે, અને ''[[ઓક્સિઝમસ એન્ડ સર્ટન સપ્લીકેશનસના]] '' દસ્તાવેજના ઉપયોગ સાથે પ્રાર્થનાઓ, આશીર્વાદો અને આહ્વાનમાં સમાવેશ થાય છે.  અન્ય નુસખાઓનો કદાચ ભૂતકાળમાં ઉપયોગ થતો હશે, જેમ કે [[સ્વસ્તિવાચન]] ''[[વાડે રીટ્રો સતાના]]'' .  આધુનિક યુગમાં, કેથોલિક ચર્ચના અધિકારીઓ ભાગ્યેજ વળગાડ મુક્તિ માટે અધિકૃત છે, તેમની પાસે અહંકારના કિસ્સામાં જવું એ માનસિક અથવા શારીરિક બિમારી માટે વધુ યોગ્ય છે.  ઓછા સંવેદનશીલ કિસ્સામાં [[સંત મીશેલના ચેપલેટનો]] ઉપયોગ કરી શકાય.{{Citation needed|date=July 2008}}.

=== મનોવિજ્ઞાન ===
વળગાડ મુક્તિ માટેની ખ્રિસ્તી પ્રથા માનસિક અથવા શારીરિક બિમારી છે, એવું માની લઈ તે પદ્ધતિ સાથે પરાધીન પાત્ર સુધી પહોંચવાનો માર્ગ લે છે અને વળગાડ મુક્તિની ધાર્મિક વિધિને અધિકૃતિ મળતાં પહેલાં શારીરિક અથવા માનસિક કારણો બાકાત રાખી માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને તબીબી વ્યવસાયિકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.  જ્યારે તમામ શક્ય હિતકારક કારણો બાકાત કરી દેવામાં આવે ત્યારે ત્યારે તે કિસ્સાનો જીવલેણ શૈતાની કબજા તરીકે ઉપચાર કરવામાં આવે છે અને વળગાડ મુક્તિ લાગુ કરવામાં આવી શકે છે. 

== ભારતીય ધર્મો ==
=== હિંદુવાદ ===
વળગાડ મુક્તિની પ્રથા સાથે સંકળાયેલી માન્યતાઓ અને/અથવા પ્રસ્થાપિત રીતો દક્ષિણમાં પ્રાચીન દ્રવિડો સાથે આગળ પડતી જોડાયેલી છે. ચાર [[વેદો]]માંના ([[હિન્દુઓ]]ના પવિત્ર પુસ્તકો), અથર્વવેદમાં જાદુ અને ઔષધિ અંગેનું ગૂઢ રહસ્ય કહેવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Werner|1994|p=166}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Monier-Williams|1974|pp=25–41}}&lt;/ref&gt; આ પુસ્તકમાં શૈતાનો અને રાક્ષસી આત્માઓને બહાર કાઢવા માટે ઘણી ધાર્મિક વિધિઓનું વિવરણ આપવામાં આવ્યું છે. આ માન્યતાઓ ખાસ કરીને અસરકારક છે અને પશ્ચિમ બંગાળ, ઓરીસ્સા અને દક્ષિણના રાજ્યો જેમ કે કેરળમાં પ્રસ્થાપિત થયેલી છે.{{Citation needed|date=August 2009}}વળગાડમાંથી મુક્તિનો પ્રાથમિક અર્થ મંત્ર અને વાજના થાય છે, જે [[વૈદિક]] અને [[તાંત્રિક]] પરંપરામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. 

વૈષ્ણવ પરંપરાઓમાં નરસિંહાના નામના રટણનો અને પવિત્ર પુસ્તક (નામાંકિત ભાગવત પુરાણ)ને મોટેથી વાંચવાનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.  પદ્મ પુરાણના ગીતાના મહાત્મય અનુસાર, ભાગવત ગીતાના ત્રીજા, સાતમા અને આઠમા અધ્યાયનું વાંચન કરવાથી વાંચવાથી અને વ્યક્તિની ભૂત સંબંધિત પરિસ્થિતીમાંથી મુક્ત થવામાં મદદરૂપ બની મૃત વ્યક્તિઓને માનસિક શાંતિ બક્ષે છે. અન્ય અસરકારક પદ્ધતિઓમાં કીર્તન, મંત્રોનો સતત થતો જાપ, પવિત્ર ધાર્મિક પુસ્તક અને દૈવી સ્વરૂપ પવિત્ર ચિત્રો (શિવ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, શક્તિ વગેરે) (ખાસ કરીને નરસિંહા) ઘરમાં સાથે રાખવાની, પૂજા દરમિયાન બળતો ધૂપ આગળ રાખવાની, પવિત્ર નદીઓનું પાણી છાંટવાની અને પૂજામાં શંખ ફૂંકવાનો સમાવેશ થાય છે.{{Citation needed|date=August 2009}}ગરુડ પુરાણ ભૂત અને મૃત્યુ સંદર્ભિત માહિતનો મુખ્ય સ્રોત છે.{{Citation needed|date=August 2009}}

=== બૌદ્ધ ધર્મ ===
બૌદ્ધ ધર્મમાં, વળગાડ મુક્તિનું અસ્તિત્વ બૌદ્ધ સંપ્રદાય પર આધારિત છે. દરેક એકબીજા કરતાં જુદા પડે છે, કેટલાંક લાક્ષણિક જેવા દેખાય છે અથવા વિશેષિત જેવા દેખાય છે અને શિક્ષિત જેવા પણ દેખાય છે. કેટલાંક તિબેટીયન બૌદ્ધો વળગાડ મુક્તિને નકારાત્મક વિચારો બહાર કાઢવા અને તેનું પ્રબુદ્ધ મનમાં પ્રતિરોપણ કરવાના લાક્ષણિક પ્રતિક કરતાં વિશેષ જોતાં નથી. કેટલાંક બૌદ્ધો નકારાત્મક વિચારોના ગુણ અને/અથવા નકારાત્મક આત્માઓ તેમની પર હાવિ થઈ વળગાડ મુક્ત કરવા કરતાં સ્વસ્તિવાચનમાં આસ્થા રાખે છે. 

== નોંધનીય ઉદાહરણો ==
* [[સાલ્વાડોર ડાલી]] જ્યારે 1947માં ફ્રાન્સમાં હતાં ત્યારે તેમની પાસે પ્રખ્યાત એવા ઈટાલીના [[ભિક્ષુક]], ગાબ્રીએલ મારીયા બેરાર્દ્રી, વળગાડ મુક્તિ આવ્યાં હતાં,  ડાલીએ ક્રોસની ઉપર ઈસુ ખ્રસ્તના શિલ્પનું સર્જન કરી તે તેમણે ભિક્ષુકને આભારમાં આપ્યું. &lt;ref&gt;[http://www.cathnews.com/news/510/72.php Dali's gift to exorcist uncovered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011193554/http://cathnews.com/news/510/72.php |date=2007-10-11 }} કેથોલીક ન્યુઝ 14 ઓક્ટોબર 2005&lt;/ref&gt;

* [[એન્નેલીસ મીશેલ]] જર્મનીની કેથલીક મહિલા હતી, જેણે કહ્યું હતું કે તે 6 અથવા વધુ શૈતાનોથી કબજામાં હતી અને ક્રમશઃ 1975માં તે વળગાડ મુક્તિમાં પસાર થઈ. બે ગતિયુક્ત ચિત્રો, ''[[ધી એક્સૉસિઝમ ઓફ ઈમીલી રોઝ]] '' અને રેક્વિઅમ યોગ્ય રીતે એન્નેલીસની વાર્તા સાથે બંધબેસતાં હતાં. તે ઉપરાંત ''એક્સૉસિઝમ ઓફ એન્નેલીસ મીશેલ'' ની દસ્તાવેજી ફિલ્મ પણ છે,&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=y0Ak-3wS7cQ&lt;/ref&gt;(જે પોલીસ ભાષામાં છે, પણ તેનું પેટાશીર્ષક અંગ્રેજીમાં પણ ઉપલબ્ધ છે) જેનું ચિત્રણ વળગાડ મુક્તિની વિધિની મૂળ ઓડિયો ટેપ પરથી કરવામાં આવ્યું છે. 

* [[રોબી મૈનહેમ]] તરીકે ઓળખાયેલો એક છોકરો,&lt;ref name=&quot;John Spencer, Anne Spencer&quot;&gt;{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=9x_o_go-nM8C&amp;q=Luther+Miles+Schulze&amp;dq=Luther+Miles+Schulze&amp;cd=3|title= Powers of the mind|quote= The Reverend Luther Miles Schulze, was called in to help and took Mannheim to his home where he could study the phenomenon at close range;|publisher = TV Books|access-date = 2007-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dr. Mehra Shrikhande&quot;&gt;{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=SpeXY898fkYC&amp;pg=PA129&amp;dq=Luther+Miles+Schulze&amp;cd=4#v=onepage&amp;q=Luther%20Miles%20Schulze&amp;f=false|title= Paranormal Experiences|quote= A thirteen-year-old American boy named, Robert Mannheim, started using an...The Reverend Luther Miles Schulze, who was called to look into the matter,...|publisher = Unicorn Books|access-date = 2007-12-31}}&lt;/ref&gt; 1949માં વળગાડ મુક્તિમાં પાત્ર બન્યો હતો, જે [[વિલિયમ પીટર બ્લાટ્ટી]] દ્વારા લખાયેલી એક ડરામણી નવલકથા અને ફિલ્મ ''[[ધી એક્સૉસિસ્ટ]] '' માટે મુખ્ય પ્રણેતા બન્યો હતો, વિલિયમ પીટરે તે કિસ્સા વિશે સાંભળ્યું ત્યારે તેઓ 1950માં [[જોર્જટાઉન યુનિવર્સીટી]]ના વર્ગનો વિદ્યાર્થી હતાં.  [[મનોવૈજ્ઞાનિક]] અને [[તબીબી ડોક્ટરો]] તે કિશોર સાથે બનતા મુશ્કેલી ઊભા કરતાં સમજાવવા સક્ષમ ન થયા બાદ, રોબી [[લ્યુથેરાન]] પાદરી [[રેવ લૂથર મૂલો શ્યુલઝેની]] દેખરેખ હેઠળ લાવવામાં આવ્યો હતો; પછી ધર્માધિકારીએ તે છોકરાને રેવ એડવર્ડ હુઘીસ પાસે લઈ જવાનું સૂચવ્યુ, જેણે બાળક પર પ્રથમ વળગાડ મુક્તિની પ્રક્રિયા કરી.&lt;ref name=&quot;Emissary&quot;&gt;{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=q469xc7mbksC&amp;pg=PA69&amp;dq=Walter+Halloran+exorcism+ouija&amp;lr=&amp;cd=13#v=onepage&amp;q=Walter%20Halloran%20exorcism%20ouija&amp;f=false| title = A Faraway Ancient Country|quote=While there is no doubt that much of humanity's aberrant behavior can be classified as mental illnesses or conditions, there remains a number of unexplained cases that continue to frustrate those who completely rely on scientific reason and logic to explain all psychic phenomena. There are two well-documented instances of exorcism, which occurred during the twentieth century. The first, which happened in 1906, concerned an orphan at the St. Michael's Mission in Natal, South Africa. The account, written by a nun, tells of a girl named Clara, being able to speak languages that she had no previous knowledge of and demonstrate clairvoyance by revealing the most intimate secrets and transgressions of people with whom she had no contact. Clara could not bear to be around some blessed objects and seemed imbued with extraordinary strength and ferocity, often hurling nuns about the convent rooms and beating them up. Her cries had a savage beastiality that astonished those around her. An attending nun wrote, '''''&quot;No animal had ever made such sounds. Neither the lions of East Africa nor the angry bulls. At times, it sounded like a veritable herd of wild beasts orchestrated by Satan had formed a hellish choir.&quot;''''' Two priests were chosen to perform the exorcism, which lasted for two days. Clara's first response was to knock the Bible from the priest's hands and grab his stole from his shoulders and attempt to choke him with it. But, in the end, the demon was forced out and the girl was healed. The second account is probably the most famous of all cases concerning exorcism and is believed to be the basis for William Peter Blatty's best selling book, '''''The Exorcist'''''. In January, 1949, a thirteen-year-old boy, living in Mt. Rainer, Maryland became involved in satanic possession after trying to contact his diseased aunt (with whom he had been very close) via an oujia board. His home became the scene of many alarming events. Whenever the youth was at home, unexplained noises would reverberate from the attic, furniture would move on its own accord, objects flew, and witnesses reported hearing the sound of marching feet. Once, a portrait of Christ fell off the wall. Forty-eight witnesses would later come forward to substantiate this case and the unbelievable incidents that occurred. The boy was examined by both medical and psychiatric doctors, who could offer no explanation for these disturbing events. Then, the frightened parents turned to their Lutheran minister for spiritual aid. At a loss, their clergyman told them that there was nothing that he could do, that there was evil at work in the teen, and their best solution would be to seek the help of a Catholic priest because Catholics knew about that sort of thing. The first exorcism was conducted by Father Albert Hughes at Georgetown University Hospital, a Jesuit institution. Within five minutes of beginning the ritual, the boy stabbed the priest, inflicting a wound that took stitches. Thus ended the initial attempt to rid the demon. The youth was released and sent home to be with his family. A few days later, the teenager began screaming hysterically while in the bathroom. The parents rushed into the room to find the words &quot;St. Louis&quot; written in blood upon the boy's chest. St. Louis was where the dead aunt had lived. The family then moved to St. Louis to stay with relatives. At this time, the case came before Father William Bowdern, pastor of St. Louis University - another Jesuit institution. After obtaining permission from his bishop, Bowdern would finally succeed where his predecessor had failed. After Bowdern's initial exorcism, the teen was checked into another hospital run by the Alexian Religious Order. This began the ordeal that would continue for six weeks. Father Walter Halloran, SJ, who assisted remembers time periods that lasted as quickly as a few hours or as long as most of a day. Halloran recalls that the hospital bed began shaking violently as holy water was sprinkled on the youth and that at one point, a bottle of holy water went sailing in mid air, just missing his head. Another vivid memory the Father Halloran has was of the word &quot;evil&quot; appearing on the teen's body during one prayer session, saying that it was a definite word, not some phenomenon up for personal interpretation. The demon, when asked when it would leave, told Bowdern and Halloran that it would only do so when the boy uttered the proper words. At last the teenager said, '''''Christus, Domini''''' or &quot;'''''Christ, Lord.'''''&quot; At that moment, the whole hospital echoed with a thunderclap. Then boy told them, &quot;'''''It's over. It's over.'''''&quot; And it was truly over. The family, now at peace, relocated to their home in Mt. Rainier, and the youth returned to normal life. After over fifty years, this man (whose identity remains a closely guarded secret) has no memories of his possession. While most psychologists would like to dismiss both these cases as that of mental illness, they cannot fully explain why both people never had a relapse. Clara and the Maryland youth went on to lead normal, healthy existences, whereas schizophrenia and other dissociative disorders are often lifelong and require extensive psychiatric treatment. In the early to middle part of twentieth century, people were committed to sanitariums for these conditions. Yet, in both cases, there seems to be no recorded residual effects. Full-blown mental illness rarely (if ever) goes away on its own.|publisher = [[Lulu (company)|Lulu]]|access-date = 2010-03-27}}&lt;/ref&gt;  ત્યારબાદની વળગાડ મુક્તિની પ્રક્રિયા આંશિક રીકે [[કોટેજ સીટી, મેરીલેન્ડ]] અને [[બેલ-નોર, મીસૌરી]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.riverfronttimes.com/Issues/2005-10-26/news/feature.html |title=St. Louis - News - Hell of a House |access-date=2010-10-07 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527165335/http://www.riverfronttimes.com/Issues/2005-10-26/news/feature.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;માં ફાધર [[વિલિયમ એસ. બોવડેર્ન]], એસ.જે., ફાધર રેયમોન્ડ, પાદરી એસ.જે. અને પછી [[જેસુઈટ]] શોકાસ્ટીક ફાધર [[વોલટર હાસોકન]], એસ.જે. દ્વારા એમ બંને જગ્યાએ કરવામાં આવી.&lt;ref&gt;[http://www.strangemag.com/exorcistpage1.html Part I - The Haunted Boy: the Inspiration for the Exorcist]&lt;/ref&gt; 

* [[કાર્લા જર્માના સેલે]] 
* [[મિશાયેલ ટેલર]]  
* [[મધર ટેરેસા]] મુજબ તેણી તેના જીવનના પાછળના ગાળામાં કલકત્તાના આર્કબિશપ હેનરી ડિસૂઝાના નિર્દેશન હેઠળ વળગાડ મુક્તિમાંથી પસાર થયા હતાં, ત્યારે બાદ તેમણે અનુભવ્યું કે તેણી સૂઈ જવા માટે અત્યંત ઉત્તેજિત જણાતા હતાં અને તેમને એવો ભય હતો કે &quot;તેણી એક શૈતાની હુમલા હેઠળ હોઈ શકે છે&quot;&lt;ref&gt;[http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/south/09/04/mother.theresa.exorcism/ Archbishop: Mother Teresa underwent exorcism ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917210156/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/south/09/04/mother.theresa.exorcism/ |date=2005-09-17 }}સીએનએન 04 સપ્ટેમ્બર 2001&lt;/ref&gt;

* [[ઓક્ટોબર 2007ના વળગાડ મુક્તિ]]માં [[વેલીન્ટોન]]માં [[ન્યુઝીલેન્ડ]]ના ઉપનગર [[વૈનુઈઓમાટા]]માં એક મહિલાનું મૃત્યુ થયું અને એક કિશોરને હોસ્પીટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. ઘણાં લાંબા પ્રયત્ન બાદ, કુટુંબના પાંચ સભ્યો ગુનેગાર સાબિત થયા હતાં અને બિન-રક્ષણીય સજા સંભળાવવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.stuff.co.nz/dominion-post/wellington/2497284/Deadly-curse-verdict-five-found-guilty http://www.stuff.co.nz/dominion-post/wellington/2497284/Deadly-curse-verdict-five-found-guilty]&lt;/ref&gt;

* [[જોહાન બ્લુમ્હાર્ડટે]] ગોટ્ટલીએબીન ડીટ્ટસ પર બે વર્ષ સુધી 1842-1844 સુધી મોટ્ટલીનજેનમાં વળગાડ મુક્તિની પ્રક્રિયા કરી હતી.  પાદરી બ્લુમ્હાર્ડટના પરગણાંમાં અપરાધના એકરાર અને સાજા થવાની નિશાનીના વૃદ્ધિના અનુગામી અનુભવો કરવામાં આવ્યાં હતાં, જેમાં તેમને વળગાડ મુક્તિની ક્રિયામાં સફળ ગણાવ્યાં હતાં.  &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://davidkeames.googlepages.com/blumhardt%27sbattle|title = Blumhardt’s Battle: A Conflict With Satan|publisher = Thomas E. Lowe, LTD|access-date = 2009–09–23|archive-date = 2009-08-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20090826042128/http://davidkeames.googlepages.com/blumhardt%27sbattle|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.plough.com/ebooks/pdfs/Awakening.pdf|title = The Awakening: One Man's Battle With Darkness|author = Friedrich Zuendel|publisher = The Plough|access-date = 2009–09–23|archive-date = 2010-10-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20101010145407/http://www.plough.com/ebooks/pdfs/Awakening.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
{{See also|Louviers possessions|Aix-en-Provence possessions|Loudun possessions}}

== વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ ==
[[ડીએએમ-4]] અથવા [[આઈસીડી-10]] બેમાંથી એક પણ હેઠળ [[શૈતાની કબજો]] એ [[મનોવૈજ્ઞાનિક]] અથવા તબીબી નિદાન હેઠળ ઓળખઈ શકાતો નથી. જેઓ શૈતાની કબજામાં વિશ્વાસ રાખે છે, તેઓ ઘણી વખત માનસિક બીમારીને કારણે હોઈ શકે છે, જેમ કે [[હીસ્ટેરીયા]], [[મેનીયા]], [[સાયકોસીસ]], [[ટ્યુરેટ્ટે સિન્ડ્રોમ]], [[વાઈ]], [[સ્કિઝોફ્રેનિઆ]] અથવા [[વિસંબંધકારી ગેરવ્યવસ્થા]] કબજા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;How Exorcism Works&quot;&gt;[http://science.howstuffworks.com/exorcism5.htm How Exorcism Works]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://scholarsbank.uoregon.edu/dspace/handle/1794/1530 |title=જે ગુડવીન, એસ, હીસ, આર. એટ્ટીયસ &quot;હિસ્ટોરીકલ એન્ડ ફોક ટેક્નીક્સ ઓફ એક્સોસિઝમ:એપ્લીકેશનસ ટુ ધી ટ્રીટમેન્ટ ઓફ ડીસસોસીએટીવ ડીસઓર્ડર &quot; |access-date=2010-10-07 |archive-date=2006-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060908134757/https://scholarsbank.uoregon.edu/dspace/handle/1794/1530 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.leaonline.com/doi/abs/10.1207/s15327752jpa6603_4 Journal of Personality Assessment (abstract)]&lt;/ref&gt;  [[વિસંબંધકારી ઓળખના]] કિસ્સામાં, વ્યક્તિત્વમાં પરિવર્તન જે ઓળખવામાં આવે છે, તે પ્રશ્ન રૂપે છે, 29 ટકા તેમની જાતને શૈતાન તરીકે ઓળખાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/erlendsson_01_jun_03.pdf |title=Microsoft Word - Haraldur Erlendsson 1.6.03 Multiple Personality |access-date=2010-10-07 |archive-date=2009-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319213243/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/erlendsson_01_jun_03.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વધુમાં, એક વિષય અંગેની ઘેલછા જે [[મોનોમેનીયા]] અથવા ડેમોનોપાથી તરીકે કહેવાય છે, જેમાં દર્દી એવું માને છે કે તે અથવા તેણી એક અથવા વધુ શૈતાનના કબજામાં છે.

હકીકત એ છે તે વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા ઉપર લોકોના અનુભવોના લક્ષણોનો કબજો છે જે કેટલીક [[બનાવટી ગોળી]]ની અસરનું અને વશીકરણની [[સૂચના]]ની શક્તિની અસર હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.livescience.com/strangenews/050830_emilyrose.html Voice of Reason: Exorcisms, Fictional and Fatal]&lt;/ref&gt;  કેટલાંક સામાન્ય પણે માનવામાં આવે છે તેમ વ્યક્તિઓ વાસ્તવમાં આત્મશ્લાઘાથી ઘેરાયેલી હોય છે અથવા નીચુ સ્વાભિમાનથી પીડાતી હોય છે અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે તે &quot;શૈતાનના કબજા હેઠળની વ્યક્તિ&quot; તરીકે વર્તણૂંક કરે છે. &lt;ref name=&quot;How Exorcism Works&quot;/&gt;

તેમ છતાં, મનૌવૈજ્ઞાનિક [[એમ. સ્કોટ્ટ પેક]]ના સંશોધન પ્રમાણે વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયાઓમાં (શરૂઆતમાં શૈતાની કબજાને બિનસાબિત કરવાના પ્રયત્નમાં), અને તેમની જાતને બે વર્તણૂંક હોવાનો દાવો કરે છે. તેમણે ફલિત કર્યું કે ખ્રિસ્તી કબજા હેઠળ હોવાના ખ્રિસ્તી વિચાર સાચી ઘટના છે.  તેમણે તારવ્યું કે નિદાનના માપદંડ કેટલીક જગ્યાએ રોમન કેથોલીક ચર્ચ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા હતાં તેના કરતાં જુદા પડે છે. તેમણે વળગાડ મુક્તિની પ્રદ્ધતિ અને પ્રગતિ કરવાના ભેદને જોવાનો પણ દાવો કર્યો. તેમના અનુભવો બાદ, અને તેમના સંશોધનને યોગ્યતા મળ્યા બાદ, મનોવૈજ્ઞાનિક સમુદાયમાંથી તેમના પ્રયત્નોને નિષ્ફળતા મળી છે, જે [[ડીએસએમઆઈવીથી]] &quot;શૈતાન&quot;ની વ્યાખ્યામાં ઉમેરો કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Peck M. MD|year=1983|title=People of the Lie: the Hope for Healing Human Evil|publisher=Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt;

== સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો ==
વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયા કાલ્પનીક નવલસાહિત્યમાં, ખાસ કરીને [[ડરામણાં]] વિષયોમાં જાણીતા છે. 
* ''[[ધી ડીબક્ક]]''  (1914 નાટક એસ, [[એનસ્કાય]] દ્વારા) 
* ''[[ધી એક્સૉસિસ્ટ]]''  ([[વિલીયમ પીટર બ્લાટ્ટી,]] દ્વારા લિખિત નવલકથા, 1971, [[રોબી મેન્નહૈમ]]ની વળગાડ મુક્તિની વિધિમાંથી પ્રેરણા લઈને) 
* ''[[ધી એક્સૉસિસ્ટ]]''  (1973 ફિલ્મ), અને તેની સીક્વલ [[રોબી મેન્નહૈમ]]ની અને રોમન કેથોલીકની વળગાડ મુક્તિની ક્રિયાથી; [[વિલીયમ પીટર બ્લાટ્ટી]]ની નવલકથાઓને આધારે પ્રેરિત થયો.
* ''[[રીપોઝેસીસડ]]''  (1990 હાસ્ય ફિલ્મ સિતારાઓ [[લીન્ડા બ્લૈર]] અને [[લેસ્લી નૈલસેન]])
* ''[[ક્યા ડાર્ક લીનૈગે]]''  (2003 વિડિયો ગેમ)
* ''[[સુપરનેચરલ]]''  (2005 ટેલીવિઝન સીરીઝ)
* ''[[કોનસ્ટાન્ટીન]]'' (2005 ફિલ્મ) [[ડીસી]]/[[વેર્ટીગો]] [[કોમીક બુક]] ''[[હેલ્લબ્લાઝર]]'' 
* ''[[ધી એક્સૉસિઝમ ઓફ એમીલી રોઝ]]''  (2005 ફિલ્મ) [[એન્નેલીઝે મીશેલ]]ના કિસ્સાથી પ્રેરિત થયા. 
* ''[[રેક્યુમ]] '' (2006 જર્મન ભાષાની ફિલ્મ નિર્માતા હેન્સ-ક્રિશ્ચિયન શ્મિડ) [[એન્નેલીઝે મીશેલ]]ના કિસ્સા આધારિત ફિલ્મ.
* ''[[ડી ગ્રે-મેન]]'' (2006 જાપાનીઝ એનીમેશન સીરીઝ નિર્માતા [[હોશીનો કાત્સુરા]])
* ''[[એ હંટીંગ]] '' શો જેમાં શૈતાનો અને ઊંજણી નાખનારાઓની ઘણી સાચી વાર્તાઓનો સમાવેશ થાય છે. 
* ''[[સ્ટીગ્માટા]] '' (1999 ફિલ્મ સિતારાઓ પેટ્રીશિયા આર્કેટ્ટી અને ગાર્બીયલ બ્રાયન)
* ''[[ગ્રુડ 2]] '' ([[જાપાનીઝ]] ફિલ્મ [[જુ-ઓન]] સિરીઝ આધારિત અંગ્રેજી ફિલ્મ 2006)
* ''[[અલ ઓર્ફાન્ટો ( ધી ઑર્ફનેજ)]]''  (ફિલ્મ દિર્ગદર્શન જુઆન એન્ટોનીઓ બાયોના અને નિર્માતા ગૌલેરમો ડેલ ટોરો)
* ''[[1920]]''  (2008 બોલીવુડ ફિલ્મ) 
* ''[[ટ્રુ બ્લડ]]''  (2008 એચબીઓ ટેલીવિઝન સિરીઝ)
* ''[[ઍપરિશનસ]] '' (2008 ટીવી સિરિયલ)
* ''સાઉલ ઓબ્સેશન'' , એમી વોલ્ફ સોર્ટરની નવલકથા 2007, જે યહુદી વળગાડ મુક્તિની ક્રિયાને આધારે બની છે 
* ''[[બોયઝ ડુ ક્રાય]] '' (2007 પરિવારના છોકરાઓ અંગેનો એપિસોડ છે જે ક્વાહો શહેર વિશે છે સ્ટેવિ પ્રયત્ન કરે છે. રોડ આઈલેન્ડ છોડી દેવા કુટુંબ પર દબાણ કરે છે. 
* ''મીકાઉ ડી'ઓબર''  (ફ્રેન્ચ ફિલ્મ 2007)
* પેરાનોર્મલ સ્ટેટ (2008 એ એન્ડ ઈ ટીવી સિરીયલ) 
* ''[[જોહ્ન સેફ્રાન વર્સીસ ગોડ]]'' , ઓલ્ટ્રેલિયન દસ્તાવેજી ફિલ્મ જેમાં [[જોહ્ન સેફ્રાન]]એ તેના અતિથિને શૈતાન માની લીધો છે. 
* ''[[પોઝેસીસડ]] '' (2000 [[રોબી મેન્નહૈમ]]ના વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા દ્વારા પ્રેરિત ફિલ્મ) 
* ''[[ડેઈઝ ઓફ અવર લાઈવ્સ]] '' (1995 દિવસના સમયમાં કૌટુંબિક શ્રેણીમાં પ્રથમ વખત વળગાડ મુક્તિની વિધી દર્શાવતો શો) 
* ''[[પેન્ન અને ટેલર:બુલશીટ!]]''  (શો ટાઈમ ટીવી શ્રેણી) સીઝન 5, એપિસોડ પ- &quot;એક્સૉસિઝમ&quot;, પ્રસારણ સમય:એપ્રિલ 19, 2007.  વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા માટે કેટલીક ઉપયોગી અને વૈજ્ઞાનિક ઉપહાસ કરનારી ટીકા પૂરી પાડવી.

== ગેલેરી ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
ચિત્ર:ફોલિયો 166આર – The Exorcism.jpg|[[શેતાન દ્વારા કબજામાં લેવાયેલો એક છોકરો]] 
ચિત્ર:ફોલિયો 164આર - The Canaanite Woman.jpg|[[કેનાનાઈટ મહિલાની પુત્રી]] 
ચિત્ર:Healing of the demon-possessed.jpg|[[જેરાસેનેસ ભૂત]] 
ચિત્ર:Christus heilt einen Besessenen.jpg|[[યહુદીઓના દેવળમાં કેપરનાઉમ]]
ચિત્ર :Sant Apollinare Nuovo - Healing of the demon-possessed.jpg|[[ખ્રિસ્ત એક્સૉસિઝમ સૂર્યાસ્ત સમયે]] 
ચિત્ર:Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 191.png|[[આંધળો અને મૂંગો માણસ]] 
ચિત્ર:JesusCuresamute.gif|[[વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયામાં મૂંગું]]
ચિત્ર:GiottoArezzo.jpg|[[આરેઝ્ઝો]]માંથી શૈતાન છોડાવતો [[સંત ફ્રાન્સીસ]], ભીંતચિત્રમાં [[ગીઓટ્ટો]]ની રજૂઆત.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== આ પણ જુઓ ==
* [[ઊંજણી નાખનાર]] 
* [[મુક્તિ મંત્રાલય]] 
* [[આંતરરાષ્ટ્રીય ઊંજણી નાખનારનું સંગઠન]] 
* [[કેકાક]] 
* [[ઊંજણી નાખનારની યાદી]]
* [[યોરુબા ધર્મ]] 
* [[નજન્મેલું]]
* [[આનંદદાયક વળગાડ મુક્તિની ક્રિયા]]

== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== વધુ વાંચન ==
* વિલિયન બાલ્ડવિન, ડી.ડી.એસ., પીએચડી, &quot; આત્માની મુક્તિનો ઉપચાર&quot;. આઇએસબીએન 1-57278-039-8. આત્મા મુક્તિના ઉપચારના અભ્યાસુ અને શીખવનાર, જેમાં વિશાળ ગ્રંથસૂચિનો સમાવેશ થયો છે. 
* [[શાકુન્તલા મોદી]], એમ.ડી., &quot;રીમાર્કેબલ હીલીંગસ, એ સાઇકાયટ્રિસ્ટ ડિસ્કવરસ અનસસપેક્ટેડ રૂટસ ઓફ મેન્ટલ એન્ડ ફિઝીકલ ઈલનેસ&quot;  આઈએસબીએન 1-57174-079-1 આ થેરાપી વિવિધ માંદગીના ઉપચાર માટે કિસ્સાઓ અને આંકડાકીય વિગતો આપે છે. 
* [[બોબી જીન્ડાલ,]] [https://web.archive.org/web/20061213075345/http://images.dailykos.com/images/jindal.pdf'' બીટીંગ અ ડેમોન'' : ફિઝીકલ ડાયમેન્શન ઓફ સ્પીરીટ્યુઅલ વેરફેર].  (ન્યુ ઓક્સફોર્ડ રીવ્યુ, ડિસેમ્બર 1994)
* [[માલાચી માર્ટીન]], ''હોસ્ટેજ ટુ ધી ડેવિલ'' .  આઈએસબીએન 0-06-065337-એક્સ.
* [[એમ.સ્કોટ પેક]], ''ગ્લીમ્પસીસ ઓફ ધી ડેવિલ'' : અ સાયકાયટ્રીક્સ પર્સનલ એકાઉન્ટસ ઓફ પોસેસન, એક્સૉસિઝમ, એન્ડ રીડેમ્પશન. આઈએસબીએન 0-7432-5467-8
* [[મેક્સ હેન્ડેલ]], ''[http://www.archive.org/details/webofdestinyhowm00heinrich The Web of Destiny ]'' (પ્રકરણ 1 ભાગ 3: &quot;ધી ડ્વેલર ઓન ધી થ્રેસહોલ્ડ&quot; અર્થ-બાઉન્ડ સ્પીરીટ્સ, ભાગ 4 : ધી &quot;સીન બોડી&quot;- આપ મેળે બનેલા શૈતાનનો કબજો- તત્તવો, ભાગ 5 : માણસનું વળગનું અને પ્રાણીઓનું વળગવું), આઈએસબીએન 0-911274-17-0 
* ફ્રેડેરીક એમ સ્મિથ, ''ધી સેલ્ફ પોસેસડ: ડૈટી એન્ડ સ્પિરીટ પોસેસન ઈન સાઉથ એશિયન લીટરેચર એન્ડ સિવિલાઈઝેશન'' .  ન્યુયોર્ક કોલંબિયા યુનિવર્સીટી પ્રેસ, 2006.  આઈએસબીએન 0231137486
* [[ગેબ્રીએલે એમોર્થ]],'' એન એક્સૉસિસ્ટ ટેલ્સ હીસ સ્ટોરી'' .  સાન ફ્રાન્સિસકો: ઈગ્નાટીઅસ પ્રેસ, 1999. વેટીકનના મુખ્ય ઊંજણી નાખનાર રોમન કેથોલિક પ્રથા અંગે અસંખ્ય ટુચકાઓ દ્વારા તેમના પોતાના અનુભવ કહે છે. 
* જી. પાસીઆ, ''ધી ડેવિલસ સ્કર્જ- એક્સોસિઝમ ડ્યુરીંગ ઈટાલિયન રિનેસન્સ'' , ઈડી. વૈસરબુક્સ 2002. 
* ''જે મેકકેર્થી ધી એક્સોસિસ્ટ હેન્ડબુક- વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયા અંગે બિનસાંપ્રદાયિક પદ્ધતિથી સ્પષ્ટ અભિગમો'' . ''ગોલેમ મીડિયા પબ્લીશર બેર્કેલેય સીએ આઈએસબીએન 978-1933993911'' 

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://www.fortea.us/ Specialized Catholic web about Possession and Exorcism. ][http://www.fortea.us/ Spain Exorcist Father Jose Antonio Fortea]
* [http://www.exorcismus.org/exorcism-and-exorcists More about exorcisms in the Catholic Church] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727203751/http://www.exorcismus.org/exorcism-and-exorcists |date=2009-07-27 }}
* [http://www.exorcism.de/ Informations, documents, teachings on Ministry of Deliverance in the Catholic Church]
* [https://web.archive.org/web/20061213075345/http://images.dailykos.com/images/jindal.pdf બોબી જીન્ડાલ. બીટીંગ અ ડેમોન: ફિઝીકલ ડાયમેન્શન ઓફ સ્પીરીટ્યુઅલ વેરફેર].  (ન્યુ ઓક્સફોર્ડ રીવ્યુ, ડિસેમ્બર 1994) 
* {{CathEncy|wstitle=Exorcism}}
* [http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=553&amp;amp;letter=E&amp;amp;search=Exorcism Jewish Encyclopedia: Exorcism]
* [http://encyclopedia.jrank.org/EUD_FAT/EXORCISM_Gr_EEopd_av_to_conjure.html Encyclopedia Britannica: Exorcism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011043827/http://encyclopedia.jrank.org/EUD_FAT/EXORCISM_Gr_EEopd_av_to_conjure.html |date=2007-10-11 }}
* [http://www.cofe-worcester.org.uk/work_of_the_diocese/chaplaincy_deliverance.php Diocese of Worcester webpages on Ministry of Deliverance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108032631/http://www.cofe-worcester.org.uk/work_of_the_diocese/chaplaincy_deliverance.php |date=2007-01-08 }} એન્ગલીકન વ્યુ 
* [http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7079 Exorcism in the Orthodox Church]

[[શ્રેણી:વળગાડ મુક્તિ માટેની ક્રિયા]]
[[શ્રેણી:આધ્યાત્મિક યુદ્ધ]]
[[શ્રેણી:ધર્મ]]
[[શ્રેણી:માન્યતાઓ]]</text>
      <sha1>joal0qkj8x2bzpolbf0odwpi6hy1pah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વાકછટા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27485</id>
    <revision>
      <id>901860</id>
      <parentid>893714</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T23:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261304" sha1="8g71zhovlox79nsxuwcchmhh8rxdixg" xml:space="preserve">{{સુધારો}}
[[File:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|right|400px|રોમને સેનેટમાં સિસેરોએ કેટીલાઇનની નિંદા કરી હતી.]]
'''વાક્છટા''' ભાષાને અસરકારક રીતે સંદેશાવ્યવહાર કરવા માટે વાપરવાની કળા છે. તેમાં પ્રેક્ષકોની વિનંતી: [[લોગો]], [[કરૂણરસ]], અને [[સ્વભાવ]], તેમજ રેટરિકના પાંચ નિયમો સંશોધન અથવા શોધ, ગોઠવણી, શૈલી, યાદગીરી અને બોલવાની શૈલીનો સમાવેશ થાય છે.  તેની સાથે [[વ્યાકરણ]] અને [[તર્ક]] અથવા [[ડાયલેક્ટિક(સત્યશોધન માટે તર્કશુદ્ધ વાદવિવાદ ઈ. કરવાની કળા)]], રેટરિક એ [[જાહેર કરવાની ત્રણ પ્રાચીન કળાઓ]]માંની એક છે. [[પ્રાચીન ગ્રીસ]]થી 10મી સદીના અંત સુધી તે પશ્ચિમી શિક્ષણનો મધ્ય ભાગ હતો, જે જાહેરમાં પ્રવચન આપનારાઓ અને લેખકોને દલીલ સાથે ક્રિયા કરવા માટે તાલીમ આપવાની જરૂરિયાત પૂરી કરતો હતો. &lt;ref&gt;રહેટરિકની વ્યાખ્યા એ તે ક્ષેત્રમાં વિવાદાસ્પદ વિષય છે અને પ્રાચીન ક્રીસમાં તેના અર્થ બાબતે ભાષાશાસ્ત્રીઓની લડાઇમાં વધારો કર્યો હતો. ઉદાહરણ તરીક જુઓ, જોહ્નસ્ટોન, હેનરી ડબ્લુય. જુનિયર (1995. &quot;શિયાપ્પા વિરુદ્ધ પૌલાકોસ.&quot; ''રેટરિક સમીક્ષા.''  14:2. (સ્પ્રીંગ), 438-440.&lt;/ref&gt; પોતાની રીતે સ્પષ્ટતા આપતી નજીકની ક્રિયાએ રેટરિકનો મધ્ય ભાગ રહ્યો છે, જે [[એરિસ્ટોટલ]]ના ''[[વિષયોમાં]]''  દેખાય છે. &lt;ref&gt;&quot;...રેટરિક એ તર્ક વિજ્ઞાન અને રાજકારણ નીતિશાસ્ત્રની શાખા છે...&quot; [http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html  ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}[http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html એરિસ્ટોટલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}[http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html ''રેટરિક.''  (ભાષાંતર. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}[http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html ડબ્લ્યુ. રિઝ રોબર્ટસ). ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}[http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html I:4:1359.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916083515/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet1-4.html |date=2008-09-16 }}&lt;/ref&gt; શબ્દ (''રેટર''), &quot;પબ્લિક સ્પીકર&quot;,&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392385 પર્સિયસ.][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392385 ટફ્ટસ.એજ્યુ], રેટર, હેનરી જ્યોર્જ લિડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ્ટ, ''ગ્રીક ઇંગ્લીશ લેક્સિકોન'', પર્સિયસ ખાતે&lt;/ref&gt;[[ગ્રીક]] {{Polytonic|ῥητορικός}} (''રેટોરિકોસ'' ), &quot;ઓરેટોરિકલ&quot;,&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374 પર્સિયસ.][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374 ટફ્ટસ.એજ્યુ], રેટરિકોસ, હેનરી જ્યોર્જ લિડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ્ટ, ''ગ્રીક ઇંગ્લીશ લેક્સિકોન'' , પર્સિયસ ખાતે&lt;/ref&gt; પરથી {{Polytonic|ῥήτωρ}} લેવામાં આવ્યો છે જે {{Polytonic|ῥημα}} (''રહેમા'' ), &quot;એટલે કે બોલાયેલું કે કહેવાયેલું, શબ્દ, કહેતા&quot;,&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392330 પર્સિયસ][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392330 ટફ્ટસ.એજ્યુ], રેમા, હેનરી જ્યોર્જ લિડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ્ટ, ''ગ્રીક ઇંગ્લીશ લેક્સિકોન'' , પર્સિયસ ખાતે&lt;/ref&gt; સાથે સંબંધિત છે અને અંતે તે ક્રિયાપદ  {{Polytonic|ἐρῶ}} (''ઇરો'' ), &quot;બોલવું, કહેવું&quot; પરથી લેવામાં આવ્યો છે.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2342831 પર્સિયસ][http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2342831 ટફ્ટસ.એજ્યુ], એરો, હેનરી જ્યોર્જ લિડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ્ટ, ''ગ્રીક ઇંગ્લીશ લેક્સિકોન'' , પર્સિયસ ખાતે
&lt;/ref&gt; તેના વ્યાપક અર્થમાં, રેટરિક માનવ પ્રવચનને લાગે વળગે છે. &lt;ref&gt;યંગ, આર. ઇ., બેકર, એ. એલ., અને કે.એલ. (1970). રેટરિકઃ શોધ અને ફેરફાર  ન્યુયોર્ક,: હારકોર્ટ બ્રેસ અને વર્લ્ડ. પી. 1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;વધુ માહિતી માટે જુઓ કોલોરાડો સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના ડો. ગ્રેગ ડિકીન્સન.&lt;/ref&gt;

રેટરિકના સમકાલીન અભ્યાસો પ્રાચીન સમયની તુલનામાં અધિકારની વિવિધ શ્રેણી પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પ્રાચીન રેટરિક સંબોધનકર્તાઓ કોર્ટરૂમ અને વિધાસભાઓની જેમ જાહેર જનતાને અને સંસ્થાઓને સમજાવવામાં અસરકારક સાબિત થયા હતા ત્યારે, સમકાલીન રેટરિક મોટેભાગે માનવ વાર્તાલાપ કરવાનો કે ન કરવાનું શોધી કાઢે છે.  રેટરિશિયનોએ અધિકારોના વિવિધ જાતના વાર્તાલાપોનો અભ્યાસ કર્યો છે, જેમાં રાજકારણ અને કાયદાના વધુ પરંપરાગત અધિકાક્ષેત્ર ઉપરાંત નેચરલ અને સોશિયલ સાયંસ, ફાઇન આર્ટ, ધર્મ, પત્રકારિત્વ, કાલ્પનિક, ઇતિહાસ, માનચિત્રકલા અને સ્થાપત્યનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;જોહ્ન. એસ. નેલ્સન, એલન મેગિલ અને ડોનાલ્ડ એન. મેકક્લોસ્કી ''[http://hhs.sagepub.com/cgi/content/citation/3/2/305?ck=nck ધી રેટરિક હ્યુમન સાયંસીઝ: છાત્રવૃત્તિ અને જાહેર બાબતોમાં ભાષા અને દલીલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124163114/http://hhs.sagepub.com/cgi/content/citation/3/2/305?ck=nck |date=2009-11-24 }}'' , લંડન, યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન પ્રેસ, 1987. ;
&quot;છેલ્લા દશ વર્ષોમાં ઘણા છાત્રોએ ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં રેટરિક ખરેખર કેવી રીતે કામ કરે છે તે શોધી કાઢ્યું છે.&quot; થિયોડોરા પોલિટો, ''[http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/epat/2005/00000037/00000004/art00003 એજ્યુકેશનલ થિયરી એઝ થિયરી ઓફ કલ્ચર: જોહ્ન ડ્યૂઅરી અને કિયરન એગાનની શૈક્ષણિક થિયરી પર વિશિયન દ્રષ્ટિકોણ]''  શૈક્ષણિક માન્યતા અને થિયરી, વોલ્યુમ. 37, નં. 4, 2005;  [[ડેઇરડ્રે એન. મેકક્લોસ્કી]] (1985) ''[http://books.google.com/books?id=WtcKAAAACAAJ ધી રેટરિક ઓફ ઇકોનોમિક્સ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' ; [http://links.jstor.org/sici?sici=0022-0515(198306)21:2%3C481:TROE%3E2.0.CO;2-R જેએસટીઓઆર.ઓઆરજી] (મેડીસન, [[યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન પ્રેસ]]); નેલ્સન, જે.એસ. (1998) ટ્રોપ્સ ઓફ પોલિટિક્સ (મેડીસન, યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન પ્રેસ); બ્રાઉન, આર.એચ. (1987) ટેક્સટ તરીકે સોસાયટી (શિકાગો, [[યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ ]]).&lt;/ref&gt; જાહેર સંપર્ક, લોબીયીંગ (એકત્રીકરણ), કાયદો, માર્કેટિંગ, વ્યાવસાયિક અને ટેકનિકલ લખાણ અને જાહેરાત એ આધુનિક વ્યવસાયો છે, જે રેટરિકલ પ્રેક્ટિશનરને કામે રાખે છે. 

==રેટરિકનો ઉપયોગ==

===રેટરિકની તક===
વિદ્વાનો પ્રાચીન કાલથી રેટરિકની તક અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા છે.  રાજકીય વાર્તાલાપના ચોક્કસ વિષય અંગે કેટલાક પાસે મર્યાદિત રેટરિક હોવા છતા આધુનિક વિદ્વાનો સામાન્ય રીતે સંસ્કૃતિના દરેક તબક્કાઓને આવરી લેવા માટે સામાન્ય રીતે ઉદાર વલણ દાખવે છે.  

પ્રાચીન ગ્રીકની પ્રજાના રાજકારણમાં ઊંચા મૂલ્યો ધરાવતી ભાગીદારીને કારણે રેટરિક રાજકારણ પર પ્રભાવ પાડનારા નિર્ણાય સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા.  પરિણામે, રેટરિક તેમના રાજકીય મૂળ સાથે સંકાળાયેલા રહે છે.  જોકે, પશ્ચિમી સંબોધનના મૂળ સલાહકાર [[વિતંડાવાદી]]એ આ રેટરિકની મર્યાદિત દ્રષ્ટિકોણ અંગે વિવાદ પેદા કર્યો હતો.  વિતંડાવાદીઓ જેમ કે [[ગોર્ગીયાસ]], સફળ રેટરિશિયનના અનુસાર તેઓ કોઇ પણ વિષય પર વિશ્વાસપ્રદ બોલી શક્યા હોત, ચાહે તેમનો તે ક્ષેત્રમાં અનુભવ હોય કે ન હોય.  આ પદ્ધતિએ એવુ સુચન કર્યું હતું કે રેટરિક ફક્ત રાજકારણ જ નહી પરંતુ કોઇ પણ કુશળતાનો સંદેશાવ્યવહાર કરવાનું સાધન બની શકે છે.  તેમના ''[[એન્કોમિયમ ટુ હાલેન]]'' માં, ગોર્ગીયાસે પણ [[ત્રોજન યુદ્ધ]]ના પ્રારંભમાં પૌરાણિક [[હાલેન]]ની દોષોને સાબિત કરવા માટે પોતાની ખુશી વ્યક્ત કરીને કલ્પાનમાં રેટરિક લાગુ પાડ્યો હોત. &lt;ref&gt;રોસમોન્ડ કેન્ટ સ્પ્રાક, આવૃત્તિ, મોટા વિતંડી: ડાઇ ફ્રેગમેન્ટ ડિર વોર્સોક્રેટિકરમાં ફ્રેગમેન્ટનું વિવિધ હાથો દ્વારા સંપૂર્ણ ભાષાંતર, ડિયલ્સ-ક્રાન્ઝ દ્વારા સુધારેલ(કોલંબિયા, દક્ષિણ કેરોલિના: યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથ કેરોલીના પ્રેસ, 1972), 50-54&lt;/ref&gt; 

અન્ય મહત્વના રેટરિકલ થિયોરિસ્ટ [[પ્લેટો]] તરફ દ્રષ્ટિ નાખતા જણાય છે કે તેણે તેમની પોતાની કલાના નકારાત્મક મંતવ્યો અનુસાર રેટરિકની તકો સ્પષ્ટ કરી હતી.  સત્ય શોધવાને બદલે છેતરવાના સાધન તરીકે રેટરિકનો ઉપયોગ કરવા બદલ તેમણે વિતંડાવાદીઓની ટીકા કરી હતી.  “ગોર્ગીયાસ,”માં પ્લેટોના અનેક [[સોક્રેટિક ડાયલોગ]]માંના એકમાથી, પ્લેટો રેટરિકને કોર્ટો અને વિધાનસભાઓમાં અવગણેલા સમૂહને અનુસરનાર તરીકે ગણાવે છે. &lt;ref&gt;પ્લેટે, “ગોર્ગીયાસ,” ધી ક્લાસિકલ લાયબ્રેરી, http://www.classicallibrary.org/plato/dialogues/15_gorgias.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121014929/http://classicallibrary.org/plato/dialogues/15_gorgias.htm |date=2022-01-21 }}&lt;/ref&gt; પ્લેટોના મંતવ્ય અનુસાર રેટરિક ફક્ત ખુશામતનું સ્વરૂપ છે અને રાધણકળાની જેમ જ કામ કરે છે, જે બિનતંદુરસ્ત ખાધાન્નનો સુંદર સ્વાદ બનાવીને તેની બિનતંદુરસ્તીને ઢાંકે છે.  આમ, પ્લેટોએ રેટરિકની તકના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ખુશામતને લક્ષ્યાંક બનાવીને કોણ પણ લાંબા ગદ્યની વિચારણા કરી હતી. 

એરિસ્ટોટલે તેમના શિક્ષક પાસેથી બન્ને પરત મેળવ્યા હતા અને રેટરિકનની ત્રણ ઉત્પત્તિની સ્પષ્ટતા કરીને તેમનું ધ્યાન સંકુચિત બનાવ્યું હતું જેમાં —[[ચર્ચાવિચારણા લાયક]], [[ફોરેન્સિક]], અને [[પ્રદર્શનાર્થ]]નો સમાવેશ થાય છે. એરિસ્ટોટલે ફક્ત રાજકારણાં જ નહી પરંતુ દરેક ક્ષેત્રોમાં રેટરિકને લાગુ પાડવા માટે પ્રસ્તુત સ્થિતિમાં અનુસરણના યોગ્ય હેતુને ઓલખી કાઢવાની ક્ષમતા સુધી રેટરિકની વ્યાખ્યાને લંબાવી હતી. &lt;ref&gt;જ્યોર્જ એ. કેનેડી, એરિસ્ટોટલ, રેટરિક બાબતે: સિવીક ડિસ્કોર્સની થિયરી(ન્યુ યોર્ક: ઓક્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1991).&lt;/ref&gt; છતા, તેમણે જાહેર રાજકારણ વ્યવહારના અધિકારક્ષેત્રમાં સીમીત કલા પર કેન્દ્રિત સામાન્ય શરતો પર ભાર મૂક્યો હતો.  તેમણે [[અનિશ્ચિત]] અથવા સંભવતઃના અધિકારક્ષેત્ર સુધી રેટરિકને મર્યાદિત રાખી હતીઃ જે મંતવ્યો અને દલીલોની અનેક રીતેની કાયદેસરતા સાથે સંબંધિત છે. 

સમકાલીન સમયની રેટરિક પરની [[નિયો એરિસ્ટોટેલીયન]] અને [[નિયો સોફિસ્ટીક]] સ્થિતિઓ વિતંડાવાદીઓ અને એરિસ્ટોટલ વચ્ચેના ભાગલાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે.  નિયો એરિસ્ટોટેલિયન સામાન્ય રીતે રેટરિકનો રાજકીય પ્રવચન તરીકે અભ્યાસ કરે છે, જ્યારે નિયો સોફિસ્ટીકનો દ્રષ્ટિકોણ રેટરિક મર્યાદિત ન હોઇ શકે તેવો દ્રષ્ટિકોણ વ્યક્ત કરે છે.  રેટરિકલ વિદ્વાન [[મિશેલ લેફ્ફ]] આ સ્થિતિઓ વચ્ચેના સંઘર્ષને &quot;કન્ટેઇનર&quot; વિરુદ્ધ &quot;સમાવિષ્ટ ચીજ&quot; તરીકે રેટરિકને જોવાનો દ્રષ્ટિકોણ આપે છે.  નિયો એરિસ્ટોટેલીયન આટલા મર્યાદિત ક્ષેત્ર સુધી અટકાવીને રેટરિકના અભ્યાસ પર જોખમ હોવા તરીકે જુએ છે, જે રેટરિકલ થિયરી, આલોચના અને વ્યવહારની અસંખ્ય નિર્ણાયક ઉપયોગોને અવગણે છે.  તેની સાથે જ, નિયો સોફીસ્ટ સુસંગત મૂલ્યના બિંદુ ઉપરાંત રેટરિકને વિસ્તરવા સામે ધમકી ઉચ્ચારે છે.  

ભૂતકાળની સદીમાં જે લોકો રેટરિકનો અભ્યાસ કરતા હતા તેઓ સંબોધનની માહિતી ઉપરાંત તેના હેતુ અધિકાર ક્ષેત્રને મોટું બનાવવાનો ઇરાદો ધરાવતા હતા.  [[કેન્નેથ બર્કે]] નિશ્ચયપૂર્વક જણાવ્યું હતું માનવીઓ વિભાજિત લાક્ષણિકતાઓ અને સંકેતોમા હિતોને ઓળખીને સંઘર્ષ નિવારવા રેટરિકનો ઉપયોગ કરે છે.  કુદરતી રીતે, માનવીઓ [[ઓળખ આપવામાં]]માં, અથવા તો પોતાની જાતને ઓળખી કાઢવામાં અથવા અન્ય વ્યક્તિને કોઇ એક જૂથ સાથે ઓળખી કાઢવામાં વ્યસ્ત છે.  એક ઓળખ તરીકે રેટરિકની વ્યાખ્યાએ વ્યૂહાત્મકથી વ્યાપરક વિસ્તાર્યો હતો અને સ્ત્રોતોની વિપુલ શ્રેણીમાં મળી આવેલી વધુ ગર્ભિત રીતો સુધી ખુલ્લું રાજકીય અનુસરણ કર્યું હતું. &lt;ref&gt;કેનેથ બર્ક, અ રેટરિક ઓફ મોટિવ્સ, (બર્કેલી: યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1969).&lt;/ref&gt; 

[[જેમ્સ બોયડ વ્હાઇટે]] પણ તેમના [[અંગભૂત રેટરિક]]ના વિચારમાં રેટરિકને એક સામાજિક અનુભવના વ્યાપક અધિકારક્ષેત્ર તરીકે જોયા હતા.  [[સામાજિક બંધારણ]]ની થિયરીથી પ્રભાવિત થતા વ્હાઇટ માને છે કે સંસ્કૃતિનો ભાષા દ્વારા “પુનઃગઠન” થયું હતું.  જેમ કે માત્ર ભાષા જ લોકો પર પ્રભાવ પાડે છે, તે રીતે લોકો પણ ભાષા પર પ્રભાવ પાડે છે.  ભાષા સામાજિક રીતે બંધાયેલી હોય છે અને તેની સાથે સંકળાયેલા લોકોના અર્થ પર નિર્ભર છે.  ભાષા કઠોર નહીં હોવાથી અને સ્થિતિને અનુસાર બદલાતી હોવાથી મોટે ભાગે વપરાતી ભાષા રેટરિકલ છે.  લેખ, વ્હાઇટ કહેશે કે તેઓ હંમેશા નવી દુનિયાનું સર્જન કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા અને તેમના વાંચકોને દુનિયાને માહિતીમાં જ વિભાજન કરવાનું સમજાવતા હતા. &lt;ref&gt;જેમ્સ બોયડ વ્હાઇટ, વ્હેન વર્ડઝ લોસ ધેઇર મીનીંગ (શિકાગો: ધી યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1984).&lt;/ref&gt; 

વ્યક્તિગતો જ્યારે તેઓ બોલે કે અથવા અર્થ કાઢે ત્યારે રેટરિકલ પ્રક્રિયામા વ્યસ્ત રહેતા હતા.  એટલું જ નહી, [[વિજ્ઞાન]] ક્ષેત્રે પણ, એક વખત હેતુ પરીક્ષણ અને જાણકારીના અહેવાલ તરીકે જોવાયા બાદ, વૈજ્ઞાનિકોએ તેમનો અભ્યાસ અથવા અનુભવ વિશ્વસનીય રીતે હાથ ધરાયો હતો અને તેમના પરિણામોને ટેકો આપવા પૂરતા પ્રમાણોમાં પરિણમ્યો હતો તેવુ દર્શાવીને તેમના તારણો અપનાવવા તેમના પ્રેક્ષકોને સમજાવવા જોઇએ.  

રેટરિકના વિશાળ કાર્યને સ્પષ્ટ કરવું મુશ્કેલ છે; જોકે, રાજકીય પ્રવચનો ઘણી રીતે અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે ચોક્કસ તરકીબોના અભ્યાસ અને થિયોરાઇઝીંગ કરવા માટેનું સંક્ષિપ્ત ઉદાહરણ છે. &lt;ref&gt;મિશેલ લેફ, કોનટેમ્પોરરી રેટિરિકલ થિયરીમાં “ધી હેબિટેશન ઓફ રેટરિક” : વાચક, આવૃત્તિ જોહ્ન લુઇસ લુકેઇટ્સ, અને અન્યો (ન્યુ યોર્ક: ગિલફોર્ડ પ્રેસ, 1993).&lt;/ref&gt;

===નાગરિક કલા તરીકે રેટરિક===
[[યુરોપીયન ઇતિહાસ]]માં, રેટરિકે તેની જાતને જાહેરમાં સમજાવટ અને રાજકીય વ્યવસ્થાઓ જેમ કે વિધાનસભાઓ અને અદાલતો સાથે સાંકળ્યું છે.  તેના લોકશાહી સંસ્થાઓ સાથેના સાથને કારણે, રેટરિક મુક્ત સંબોધન, મુક્ત વિધાનસભા અને વસતીના થોડા ભાગને રાજકીય મતાધિકાર આપવાના હક્ક સાથે ખુલ્લી અને લોકશાહી સોસાયટીઓમાં ફૂલ્યુફાલ્યું છે.  જે લોકો રેટરિકને એક નાગરિક કલા તરીકે વર્ગીકૃત્ત કરે છે તેઓ માને છે કે રેટરિકમાં સમુદાયોને દિશા આપવાની, નાગરિકનું પાત્ર રચવાની અને નાગરિકના જુવન પર ભારે અસર પાડવાની શક્તિ છે.  
રેટરિકને વિવિધ પ્રાચીન તત્ત્વજ્ઞાનીઓ દ્વારા એક નાગરિક કલા તરીકે જોવામાં આવતી હતી.  [[એરિસ્ટોટલ]] અને [[આઇસોક્રેટસ]] રેટરિકને આ રીતે જોવામાં બન્ને પ્રથમ હતા.  એન્ટીડોસીસ નામની તેમની કૃતિમાં આઇસોક્રેટસ જણાવે છે કે, “અમે સાથે આવ્યા હતા અને શહેરોને શોધી કાઢ્યા હતા અને કાયદાઓ બનાવ્યા હતા અને કલાઓની શોધ કરી હતી; અને સામાન્ય રીતે કહીએ તો વ્યક્તિ દ્વારા રચવામાં આવેલી કોઇ સંસ્થા નથી, જેની સ્થાપનામાં વાણીની શક્તિએ આપણને મદદ કરી ન હોય”. આ નિવેદન સાથે તેઓ એવી દલીલ કરે છે કે રેટરિક એ દરેક સમાજમાં નાગરિકના જીવનનું મૂળભૂત અંગ છે અને તે સમાજના દરેક તબક્કાની રચનામાં જરૂરી રહ્યું છે.  તેઓ વધુમાં [[વિતંડાવાદીઓ]] સામેની શાંતિમાં દલીલ કરે છે કે રેટરિક કોઇને પણ શીખવી શકાય તેમ નહી હોવાથી તે પુરુષના પાત્રની રચના કરવામાં સક્ષમ છે.  તેઓ લખે છે કે, “હુ માનુ છુ કે રાજકીય પ્રવચનનો અભ્યાસ આ પ્રકારના પાત્રને ઉત્તેજિત કરવામાં અને આ પ્રકારની ગુણવત્તાનું સર્જન કરવામાં અન્ય બાબત કરતા વધુ મદદ કરે છે”. એરિસ્ટોટલ આઇસોક્રેટ્સ બાદ અમુક વર્ષો સુધી લખતા રહ્યા હતા અને તેમની અનેક દલીલોને સમર્થન આપ્યું હતું અને રેટરિક એક નાગરિક કલા તરીકે સતત દલીલો કરી હતી. 
એરિસ્ટોટલના શબ્દોમાં, તેમના રેટરિકના નિબંધમાં, રેટરિક એ “સમજવાટના ઉપલબ્ધ હેતુઓના કિસ્સામાં નિરીક્ષણની આવડત છે”. એરિસ્ટોટલના અનુસાર, ત્રણ માર્ગે સમજાવાટની આ કલાનો જાહેર વ્યવસ્થાઓમાં ઉપયોગ કરી શકાય.  તેઓ તેમની બુક I, પ્રકરણ IIIમાં લખે છે કે, “વિધાનસભાના સભાના સભ્ય ભવિષ્યની ઘટનાઓ અંગે, અને જ્યુરીમેન બૂતકાળની ઘટનાઓ અંગે નક્કી કરે છે: જ્યારે જેઓ ફક્ત વક્તાની કુશળતા અંગે નક્કી કરે છે તેઓ નિરીક્ષકો છે.  આના પરથી એવું ફલિત થાય છે કે વક્તાની કક્ષાના ત્રણ વિભાગો છે- (1) રાજકીય, (2) ફોરેન્સિક, અને (3) ડિસ્પ્લેનું વિધિને લગતું વક્તવ્ય”. યુજેન ગાર્વર, &quot;એરિસ્ટોટલના રેટરિક&quot;ની આલોચનામાં એરિસ્ટેટલે રેટરિકને એક કલા તરીકે જોઇ હોવાની બાબતને સમર્થન આપે છે. ગાર્વર લખે છે, “રેટરિક રેટરિકની નાગરિક કલાને જોડે છે, અને ટેકનેના મોટે ભાગે અસંગત ગુણોને અને નાગરિકની યોગ્યતાને સાંકળે છે.”&lt;ref&gt;ગાર્વર, યુજેન. એરિસ્ટોટલનું રેટરિક. શિકાગો: યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1994. પ્રિન્ટ&lt;/ref&gt;. એરિસ્ટોટલના દરેક વિભાગ નાગરિકના જીવનમાં ભાગ ભજવે છે અને શહેરો પર અસર પાડવા માટે વિવિધ માર્ગે ઉપયોગમાં આવે છે. 
[[સિસેરો]] માનતા હતા કે જો રેટરિકના સાધનોને સરળ રીતે જ યોગ્ય વ્યક્તિઓના હાથમાં મૂકવામાં આવે તો નાગરિક કલાનો ઉપયોગ ગણતંત્રને બચાવવા માટે કરી શકાયો હોત. કારણ કે રેટરિક નાગરિક, જાહેર કલા છે, જેમાં [[પ્લેટો]] સહિતના પ્રાચીનોને તેમાં દોષ દેખાયો હતો.   તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તેનો ઉપયોગ શહેર પર નકારાત્મક અસરો સાથે  નાગરિકની જીવનને સુધારવા માટે કરી શકાય હોત, સમાન રીતે સરળતાથી છેતરવા માટે કે ગેરમાર્ગે દોરવા માટે કરાયો હોત.  સમૂહો પોતાની જાતે કોઇ પણ પૃથ્થકરણ અથવા નક્કી કરવા અસમર્થ હતા અને તેથી તેઓ અત્યંતચ સમજાવટવાળા સંબોધનોથી ઢચુપચુ થતા હતા.  આમ, નાગરિક જીવનને જે લોકો શ્રેષ્ઠ સંબોધન કરી શકે તેના દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાયું હોત. 
 આધુનિક યુગના કાર્યો પ્રાચીન લોકોના દાવાઓને ટેકો આપવાનું સતત રાખે છે કે રેટરિક એ નાગરિક જીવન પર પ્રભાવ પાડવાની સમર્થ કલા છે.  [[રોબર્ટ હરીમન]] તેમની રચના પોલિટીકલ સ્ટાઇલમાં એવો દાવો કરે છે કે, “વધુમાં સ્વતંત્રતા, સમાનતા અે ન્યાયનો પ્રશન વારંવાર ઉઠે છે અને ચર્ચાઓથી લઇને પ્રદર્શનો સુધી નૈતિક તત્વો ગુમાવ્યા વિના કામગીરીને આધારે ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. ”&lt;ref&gt;હરીમન, રોબર્ટ. પોલિટીકલ સ્ટાઇલ: શક્તિનું કર્મ. શિકાગો: યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1995. પ્રિન્ટ&lt;/ref&gt; . જેમ્સ બોયડ વ્હાઇટ એવી વધુ દલીલ કરે છે કે રેટરિક એ ફક્ત રાજકીય હિતના મુદ્દા પર ધ્યાન રાખવા સક્ષમ નથી પરંતુ તે એકંદરે સંસ્કૃતિ પર પણ પ્રભાવ પાડી શકે છે.  તેમના પુસ્તક વ્હેન વર્ડઝ લોસ મિનીંગમાં તેઓ એવી દલીલ કરે છે કે સમજાવટના શબ્દો અને ઓળખ સમાજ અને નાગરિક જીવનની સ્પષ્ટતા કરે છે.  તેઓ દર્શાવે છે કે શબ્દો “જે રીત દ્વારા સંસ્કૃતિને જાળવી રાખવામાં આવે છે, આલોચના કરવામાં આવે છે અને સ્થાપિત કરવામા આવે છે” તે પેદા કરે છે &lt;ref&gt;વ્હાઇટ, જેમ્સ બી. વ્હેન વર્ડઝ લોસ દેઇર મિનીંગ. શિકાગો: યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1984. પ્રિન્ટ&lt;/ref&gt;. વ્હાઇટ અને હરીમન બન્ને સંમત થાય છે કે શબ્દો અને રેટરિક સંસ્કૃતિ એ નાગરિક જીવનને આકાર આપવાની શક્તિ ધરાવે છે. 
આધુનિક સમયમાં, રેટરિક નાગરિક કલા તરીકે સતત રીતે સુસંગત રહ્યું છે.  સંબોધનોમાં તેમજ બિન શાબ્દિક સ્વરૂપોમાં, રેટરિકનો ઉપયોગ સ્થાનિકથી લઇને રાષ્ટ્રીય સ્તર સુધી સમુદાયો પર પ્રભાવ પાડવાના એક સાધન તરીકે થયો છે. 

===રેટરિક એક અભ્યાસક્રમ તરીકે
===
રેટરિકનો તેના પ્રાચીન કાલથી એક અભ્યાસક્રમ તરીકે નોંધપાત્ર રીતે વિકાસ થયો છે.  સમય વીતતા, ખાસ પ્રકારની કટોકટીમાં રેટરિકનો અભ્યાસ એ શિક્ષણ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref&gt;કેનેડી, જ્યોર્જ એ. ક્લાસિકલ રેટરિક અને તેની ખ્રિસ્તી અને બિનસાંપ્રદાયિક પરંપરા. ચેપલ હીલ: યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ કેરોલીના પ્રેસ, 1999. પ્રિન્ટ: 1.&lt;/ref&gt; રેટરિકના અભ્યાસે સ્થાપત્યથી લઇને શિક્ષણ સાહિત્ય સુધી સમર્થન આપ્યું છે. &lt;ref&gt;વિકર્સ, બ્રાયન. &quot;રેટરિક પર ડિકંસ્ટ્રક્શનની ડિઝાઇન.&quot; રેટરિક અને પેડાગોગી: તેનો ઇતિહાસ, માન્યતા અને અભ્યાસ.
 એડ. વિનીફ્રેડ બ્રાયન હોર્નર અને મિશાલ લેફ. 295-315.&lt;/ref&gt; અભ્યાસક્રમ અનેક માર્ગોમાં સ્થાપિત થયો હોવાથી તે સામાન્ય રીતે સિદ્ધાંતોના અભ્યાસ અને પ્રેક્ષકોને ફેરવવાના હેતુથી મિશ્રણના નિયમો પર ભાર મૂક્યો છે.  સામાન્ય રીતે કહીએ તો રેટરિકનો અભ્યાસ વિદ્યાર્થીઓને બોલવા અને / અથવા અસરકારક રીતે લખવા તેમજ નિર્ણાયક રીતે સમજીને અને પ્રવચનના પૃથ્થકરણ માટે વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપે છે.  

રેટરિકનો પ્રારંભ પ્રાચીન ગ્રીસમાં એક નાગરિક કલા તરીકે થયો હતો, જેમાં વિદ્યાર્થીઓને ખાસ કરીને કાનૂની વિવાદમાં પ્રવચન અનુસરણની તરકીબો માટે તાલીમ આપવામાં આવી હતી. રેટરિક [[સોક્રેટિક પહેલાના]] ફિલોસોફરની શાળામાં મૂળ ધરાવે છે જે [[વિતંડાવાદી]] સિરકા 600 બીસી તરીકે ઓળખાય છે. [[ડેમોસ્થેન્સ]] અને [[લિસીયાસ]] તેમના સમયગાળામાં મોટા વક્તા તરીકે અને [[આઇસોક્રેટસ]] અને [[ક્વિન્ટીલિયન]] એક આગવા શિક્ષક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. રેટરિકલ શિક્ષણ પાંચ ચોક્કસ સિદ્ધાંતો છે: ઇન્વેન્શિયો (શોધ), ડિસપોસિશિયો (ગોઠવણી), ઇલોક્યુશિયો (શૈલી), મેમોરીયા (યાદગીરી), અને એક્ટીઓ (બોલવાની શૈલી). આધુનિક શિક્ષણે આ રેટરિકલ નેતાઓને ટાંકવાનું અને પ્રાચીન રેટરિક અને અનુસરણની ચર્ચામાં તેમના કામને ટાંકવાનું સતત રાખ્યું છે. 

રેટરિક બાદમાં [[મધ્ય યુગ]]માં ત્રણ મૂળ [[ઉદાર કલા]] અથવા [[મધ્ય યુગીન]] ([[તર્ક]] અને [[વ્યાકરણ]] સાથે)માંથી એક તરીકે શીખવવામાં આવતું હતું. &lt;ref&gt;સીએફ. કોન્લી, ટી.એમ. (1990) યુરોપીયન પરંપરામાં રેટરિક.  (યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ.; કેનેડી, જી.એ., 1994). ક્લાસિકલ રેટરિકનો નવો ઇતિહાસ. પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ.&lt;/ref&gt; મધ્યયુગ ગાળા દરમિયાન, રાજકીય રેટરિકનો અસ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો કારણ કે ગણતંત્રીય વકૃત્ત્વકળાનો નાશ થયો હતો અને રોમના સમ્રાટે વિસ્તરિત સત્તા કબજે કરી લીધી હતી.  તે પછીના દેશોમાં યુરોપીયન શાસકોના ઉદભવથી રેટરિક શાસક પરિવાર અને ધાર્મિક ઉપયોગોમાં સ્થળાંતર કરી ગઇ હતી.  [[ઓગસ્ટીને]] મધ્ય યુગમાં ક્રિશ્ચિયન રેટરિક પર પ્રભાવ પાડવાનો મજબૂત પ્રયાસ કર્યો હતો, અને જનતાને ખાસ કરીને ચર્ચમાં સત્ય અને સમજણ તરફ દોરવા માટે રેટરિકનો ઉપયોગ કરવાની હિમાયત કરી હતી.  ઉદાર કલાઓના અભ્યાસે રેટરિકલ અભ્યાસમાં યોગદાન આપ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે : “આતુર અને ઉત્સાહી સ્વભાવના કિસ્સામાં સુંદર શબ્દો રેટરિકનના નિયમોને અનુસરવાને બદલે વકતૃત્વશાલી વાચન અને સાંભળવાથી વધુ તૈયાર સ્વરૂપમાં મળશે.”&lt;ref&gt;&quot;રેટરિક.&quot; ઔગનેટ. એન.પી., 2010. વેબ. 12 એપ્રિલ. 2010. &lt;http://www.augnet.org/default.asp?ipageid=412 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912094446/https://augnet.org/default.asp?ipageid=412 |date=2009-09-12 }}&gt;.&lt;/ref&gt; ઉદાહરણ તરીકે કવિતા અને પત્રલેખન, મધ્ય યુગ દરમિયાનમાં રેટરિકલનો મધ્ય બિંદુ બની ગયા હતા. &lt;ref&gt;પ્રિલ, પાઉલ ઇ.&quot;મધ્યકાળના પ્રારંભમાં રેટરિક અને કાવ્યમય.&quot; રેટોરિકા 5.2 (1987): 129-147. જેએસટીઓઆર. વેબ. 20 ફેબ્રુઆરી 2010.&lt;/ref&gt; રોમમાં ગણતંત્રના પતન બાદ, રાજકીય પ્રવચન માટે થોડી તકો હોવાના કારણે રેટરિકલ તાલીમ માટે કવિતા એક સાધન બની ગયા હતા. &lt;ref&gt; પ્રિલ, પાઉલ ઇ.&quot;મધ્યકાળના પ્રારંભમાં રેટરિક અને કાવ્યમય.&quot; રેટોરિકા 5.2 (1987): 131. જેએસટીઓઆર. વેબ. 20 ફેબ્રુઆરી 2010. [http://www.jstor.org/stable/20135127 ].&lt;/ref&gt; પત્રલેખન એ પ્રાથમિક સ્વરૂપ હતું જેના દ્વારા સરકાર અને ચર્ચમાં એમ બન્નેમાં કારોબાર હાથ ધરવામાં આવતો હતો, તેથી તે રેટરિકલ શિક્ષણનો અગત્યનો ભાગ બની ગયો હતો. &lt;ref&gt;&quot;રેટરિકનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ અને મિશ્રણ.&quot; લખાણના શિક્ષકો માટે બેડફોર્ડ ગ્રંથસૂચિ. બેડફોર્ડ/સેંટ. માર્ટિન્સ, એન.ડી. વેબ. 12 એપ્રિલ 2010. [http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516061220/http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html |date=2010-05-16 }}.&lt;/ref&gt;

ફ્રાંસમાં [[પીટીર રામુસ]] સાથે 16મી સદીમાં શૈલી અને પદાર્થ અલગ પડી જતા રેટરિક શિક્ષણ વધુ નિયંત્રિત બની ગયું હતુ અને ધ્યાન વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ તરફ વળી ગયું હતું.  વિદ્વાનો જેમ કે [[ફ્રાંસિસ બેકોને]] “વૈજ્ઞાનિક રેટરિક”ના અભ્યાસની રચના કરી હતી. &lt;ref&gt;ઝાપ્પેન, જેમ્સ પી.&quot;ફ્રાંસિસ બેકોન અને વૈજ્ઞાનિક રેટરિકનું ઇતિહાસલેખન.&quot; રેટરિક સમીક્ષા 8.1 (1989): 74-88.
 જેએસટીઓઆર. વેબ. 21 ફેબ્રુઆરી 2010. [http://www.jstor.org/stable/465682 ].&lt;/ref&gt; આ એકાગ્રતાએ પ્રાચીન ભાષણોના લક્ષણોના વિગતવાર શૈલીને ફગાવી દીધી હતી.  આ શુદ્ધ ભાષા [[જોહ્ન લોક]]ના શિક્ષણ સુધી લઇ જવામાં આવી હતી, જેમણે નક્કર જાણ સુધી લઇ જવામાં આવી હતી, જેણે નક્કર જાણકારી અને ભાષણોમાં અંલંકારોથી દૂર રહેવાની દૂર રહેવા પર ભાર મૂક્યો હતો. 

18મી સદીમાં રેટરિકે વધુ સામાજિક ભૂમિકા અપનાવી હતી, જેણે નવી શિક્ષણ વ્યવસ્થાના સર્જનની પહેલ કરી હતી.  “[[ઇલોક્યુશન]] શાળાઓ”નો ઉદભવ થયો હતો (મોટે બાગે ઇંગ્લેંડમાં) જેમાં સ્ત્રીઓએ પ્રાચીન સાહિત્યનું પૃથ્તકરણ કર્યું હતું, જેમાં સૌથી વધુ નોંધવાલાયક [[વિલીયમ સેક્સપિયર]]ની કૃતિ રહી હતી અને ઉચ્ચારણોની યુક્તિની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;એડવર્ડઝ, પાઉલ સી. &quot;વક્તૃત્વ અને શેક્સપિયર: લિટરરી ટેસ્ટના ઇતિહાસમાંનું પ્રકરણ.&quot; શેક્સપિયર ત્રિમાસિક 35.3 (1984): 305-314. જેએસટીઓઆર. વેબ. ૨૧ ફેબ્રુઆરી 2010. 34&lt;/ref&gt;

18મી સદીના અંતમાં અને 19મી સદીના પ્રારંભમાં રેટરિકના અભ્યાસમાં લોકશાહી સંસ્થાઓનો ઉદભવ અનુભવાયો હતો.  સ્કોટલેન્ડના લેખક અને થિયરિસ્ટ [[હઘ બ્લેયરે]] 1700ના અંતમાં આ ચળવળના મહત્વના નેતા તરીકે કામ કર્યુ હતું.  તેમની વિખ્યાત કૃતિમાં રેટરિક અને બેલિસ પત્રો પરના પ્રવચનોને માન્યતા અપાઇ છે, તેઓ સામાજિક સફળતા માટે સામાન્ય નાગરિક માટે રેટરિકલ અભ્યાસની તરફેણ કરે છે.  ઘણી અમેરિકન કોલેજો અને સેકંડરી શાળાઓ રેટરિકના વિદ્યાર્તીઓને તાલીમ આપવા માટે 19મી સદીમાં બ્લેયરની ટેક્સટનો ઉપયોગ કરતા હતા. &lt;ref&gt;&quot;રેટરિક અને મિશ્રણનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ.&quot; લખાણના શિક્ષકો માટે બેડફોર્ડની ગ્રંથસૂચિ.  બેડફોર્ડ/સેંટ. માર્ટિન્સ, એન.ડી.  વેબ. 12 એપ્રિલ 2010. 
[http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516061220/http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html |date=2010-05-16 }}.&lt;/ref&gt;

યુએસ અને ફ્રેંચ ક્રાંતિને પગલે રાજકીય રેટરિકમાં રિન્યુઅલ થયું હતું.  સંબોધનકર્તાઓ અને શિક્ષકોએ નવા ગણતંત્રના બચાવ માટે પ્રેરણા આપવા [[સિસેરો]] તરફ દ્રષ્ટિપાત કરતા અભ્યાસ યુગમાં પ્રાચીન ગ્રીસ અને રોમના રેટરિકલ અબ્યાસ ફરી ચાલુ કરવામાં આવ્યા હતા. અગ્રણી રેટરિકલ થિયરીસ્ટોમાં [[હારવર્ડ]]ના [[જોહ્ન ક્વિન્સી આદમ્સ]] જેમણે રેટરિકલ કલાના લોકશાહી એડવાન્સમેન્ટની હિમાયત કરી હતી.  હારવર્ડના રેટરિક અને ઓરેટરીની બોયલસ્ટોન પ્રોફેસરશીપના તારણોએ આખા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કોલેજોમાં રેટરિકલના અભ્યાસની વૃદ્ધિને વેગ આપ્યો હતો. &lt;ref&gt;&quot;રેટરિક અને મિશ્રણનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ.&quot; લખાણના શિક્ષકો માટે બેડફોર્ડની ગ્રંથસૂચિ. બેડફોર્ડ/સેંટ. માર્ટિન્સ, એન.ડી.  વેબ 12 એપ્રિલ 2010. [http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516061220/http://www.bedfordstmartins.com/bb/history.html |date=2010-05-16 }}.&lt;/ref&gt; હારવર્ડના રેટરિક કાર્યક્રમે સાક્ષરતા સ્ત્રોતોથી માર્ગદર્શક સંસ્થા અને પ્રકાર સુધી પ્રેરણા આપી હતી. 

ચર્ચા ક્લબો અને સાહિત્યીક સંસ્થાઓનો પણ વિકાસ થયો હતો કેમ કે આવા ફોરમોમાં સામાન્ય નાગરિકો સંબોધનકર્તાઓને સાંબળી શકતા હતા અને તેમની ચર્ચાની કુળળતાને વધુ તીવ્ર બનાવી શકતા હતા.  અમેરિકાની સાહિત્યીક સંસ્થાને ખાસ કરીને સૈક્ષણિક અને સામાદિક સંસ્થા એમ બન્ને રીતે જોવાઇ હતી, જે જૂત ચર્ચા અને મહેમાનોના પ્રવચનોનો સમાવેશ કરતું હતું. &lt;ref&gt;રે, એન્જેલા જી. ઓગણીસમી સદીના યુનાઇટેજ સ્ટેટ્સમાં વિદ્યાલય અને જાહેર સંસ્કૃતિ. (ઇસ્ટ લેન્સીંગ: મિશીગમ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2005), 14-15.&lt;/ref&gt; આ કાર્યક્રમોએ લોકશાહી મૂલ્યોને ઉજાગર કર્યા હતા અને રાજકીય પૃથ્થકરણમાં સક્રિય ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. 

20મી સદી દરમિયાનમાં હાઇસ્કુલો અને યુનિવર્સિટીઓમાં રેટરિકલ અભ્યાસક્રમોની સ્થાપના સાથે અબ્યાસના કેન્દ્રિત ક્ષેત્ર તરીકે રેટરિકનો વિકાસ થયો હતો.  જાહેર સંબોધન અને સ્પીચ પૃથ્થકરણ અભ્યાસક્રમોમાં ગ્રીક થિયરી લાગુ પડે છે (જેમ કે સમજાવટનો પ્રકાર: [[પ્રાકૃતિક લક્ષણ]], [[કરૂણરસ]], અને [[શબ્દશૈલી]]) તેમજ ઇતિહાસના સમગ્ર અબ્યાસક્રમમાં રેટરિકલ વિકાસ પર નજર રાખવાનો સમાવેશ થાય છે.  યુનિવર્સિટી કાર્યક્રમોમાં [[સંદેશાવ્યવહાર અભ્યાક્રમ]]ના વિકાસથી અભ્યાસમાં અને ભાષાકીય વળાંક સાથેના સંદર્ભમાં ક્ષેત્ર તરીકે રેટરિકે વધુ નામાંકિત પ્રતિષ્ઠા હાંસલ કરી છે. રેટરિકલ અભ્યાસ તકની દ્રષ્ટિએ વધુ વ્યાપક બન્યો ચે અને ખાસ કરીને તેનો ઉપયોગ માર્કેટિંગ, રાજકારણ અને સાહિત્ય દ્વારા તેનો ઉપયોગ થાય છે. 

===જ્ઞાનમીમાંસા ===
રેટરિક અને જ્ઞાન વચ્ચેનો સંબંધ અનેક ઘણા જુના અને અત્યંત રસપ્રદ સમસ્યામાંનો એક છે.  &quot;ખાલી સંબોધન&quot; અથવા &quot;ખાલી શબ્દો&quot; તરીકે સમયકાલીન રૂઢીગત રેટરિક એ જ્ઞાનથી ધરમૂળથી ફેરફારનો વિભાગનું પ્રતિબિંબ પાડે છે, આ એ વિભાગ છે જે રેટરિકલ પરંપરામાં પ્રભાવી બંધન ધરાવે છે, જેમાં મોટે ભાગે [[પ્લેટો]] અને [[પીટર રેમસ]]નો સમાવેશ થાય છે. આ એવો વિભાગ છે જે મજબૂત રીતે ભાષા વિશેના વિચાર પર પ્રકાશ પાડે છે, જેણે ભાષાને તટસ્થ, પારદર્શક માધ્યમ બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. રેટરિક અને સત્યને એકબીજા સાથે સહસંબંધ છે કે કેમ તે વિશે ફિલોસોફિકલ દલીલ સદીઓ સુધી પરિણમતી રહી છે.   [[પ્રાચીન ગ્રીસ]]માં, વિતંડાવાદીઓ સામાન્ય રીતે માનતા હતા કે માનવીઓ સત્યને નક્કી કરવામાં સક્ષમ ન હતા પરંતુ સમાજ માટે શું શ્રેષ્ઠ (અથવા સૌતી ખરાબ છે) તે નક્કી કરવા [[લોગો]]નો ઉપયોગ કરતા હતા.  [[વિતંડાવાદીઓ]] જેમ કે [[પ્રોટાગોરસે]] સમુદાય માટે આ નિર્ણયો લેવામાં મદદરૂપ નીવડી શકે તેવા હેતુથી સંબોધન પર ભારે દબાણ કર્યું હતું.  
 
જોકે રેટરિક કુશળતા અને સામાન્ય મત ([[ડોક્સા]]) પર આધારિત હોવાથી રેટરિક સરળ રીતે જ ભારે જોખમી હોવાનું મનાતુ હોવાને કારણે પ્લેટોએ વિતંડાવાદીઓના દ્રષ્ટિકોણની ટીકા કરી હતી.  [[ડાયલેક્ટિકલ પદ્ધતિ (સત્યશોધન માટે તર્કશુદ્ધ વાદવિવાદ ઈ.કરવાની કળા)]] મારફતે [[જ્ઞાનમીમાંસા]] અથવા સત્યને શોધી કાઢવાની પદ્ધતિ પ્લેટોએ સ્થાપી હતી. 
 પ્લેટોની દલીલે પશ્ચિમી માન્યતાને આકાર આપ્યો હોવાથી રેટરિકને મુખ્યત્વે એક ખરાબ ભાષા તરીકે કે જેને જ્ઞાનમીમાંસા જેવો કોઇ દરજ્જો ન હતો તે રીતે માનવામાં આવતી હતી.  
 
20મી સદી દરમિયાન [[સામાજિક સ્થાપિતવાદ]] અને [[પ્રેગ્મેટિસ્ટ(વ્યવહારની દૃષ્ટિથી બધી બાબતોનો વિચાર કરનાર)ની માન્યતા]]ના પ્રભાવને કારણે આ પરંપરામાં બદલાવ આવવાનો પ્રારંભ થઇ ગયો હતો.  રોબહર્ટ. એલ. સ્કોટ્ટ જણાવે છે કે હકીકતમાં રેટરિક એ જ્ઞાનમીમાંસા છે. &lt;ref&gt;સ્કોટ, રોબર્ટ એલ. 1967. રેટરિકને જ્ઞાનગત તરીકે જોતા . ''સેન્ટ્રલ સ્ટેટ્સ સ્પીચ જર્નલ''  (મૂળ પ્રકાશન)&lt;/ref&gt; તેમની દલીલ એવી માન્યતા પર આધારિત છે કે સત્ય કેન્દ્રસ્થાને નથી, હેતુઓ હકીકત પર આધારિત છે પરંતુ તે સત્ય દેખીતી પરિસ્થિતિ પર આધારિત છે.  સ્કોટ્ટ બને ત્યાં સુધી એવુ દર્શાવે છે કે જો માનવી આખરી સત્યમાં માનતો હોય અને તેની દલીલ કરતો હોય તો, તે અનેક શક્ય વિકલ્પોમાંથી એક માન્યતાથી પોતાની જાતને સમજાવીને પોતાની જાતને જ મુર્ખ બનાવે છે.  અંતે, સત્ય રહેલા અનુભવો સાથે સંબંધિત છે અને વ્યક્તિગત સંજોગોમાં અર્થ આપવા માટે રેટરિક જરૂરી છે.  [[વિજ્ઞાનના રેટરિક]]ના સંશોધકોએ દર્શાવ્યું છે કે બેને અલગ પાડવા કેટલા મુશ્કેલ છે અને જાણકારીના સર્જન માટે વાર્તાલાપ કેવી રીતે મદદ કરે છે.  આ દ્રષ્ટિકોણને ઘણી વખત &quot;[[જ્ઞાનમીમાંસા રેટરિક]],&quot; કહેવાય છે, જ્યાં સંકલનકારોની વચ્ચેનો સંદેશાવ્યવહાર સમાજમાં જાણકારીના સર્જન માટે આધારભૂત હોય છે.
 
સમાજમાં સત્યને અસરપરસની સમજૂતિ તરીકે થિયોરાઇઝડ કરવામાં આવ્યું છે.  થોમસ ફેરેલ જેવા શિક્ષણવિંદો જાણકારી તરીકે સામાજિક સંમતિની અગત્યની ચર્ચા કરે છે. &lt;ref&gt;ફેરેલ, થોમસ. જાણકારી, સંમતિ અને રેટરિક થિયરી . ''પ્રવચના ત્રિમાસિક જર્નલ''  62 (1): 1-14.&lt;/ref&gt; વધુમાં, બ્રુમેટ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે, “વિશ્વની નજરે જેમાં સત્ય એક કરાર છે તે તેના કેન્દ્ર સ્થાનની દ્રષ્ટિએ રેટરિક જ હોવું જોઇએ, જે અન્ય માર્ગે સંમતિથી પ્રાપ્ત થયેલ હોવો જોઇએ.”&lt;ref&gt;બ્રુમેટ, બી. 1976. &quot;પ્રક્રિયા&quot; અથવા &quot;આંતરવિષયાકતા&quot;ની અસરો: આધુનિક પશ્ચાદ રેટરિક. ''ફિલસૂફી અને રેટરિક''  9:35.&lt;/ref&gt; તેથી, કોઇ એ નિવેદન સાથે સંમત થાય કે સત્ય એ અરસપરસની સમજૂતિ છે, તો સત્ય સંબંધિત હોવું જોઇએ અને સમજાવટમાંથી જરૂરી રીતે પેદા થયેલું હોવું જોઇએ.  વાર્તાલાપ અને જાણકારી વચ્ચેના ગાઢ સંબંધ પર ભાર મૂકતા મધ્યકાલીન રેટરિશીયનો અસંખ્ય ફિલોસોફિકલ અને સામાજિક વૈજ્ઞાનિક થિયરીઓ સાથે સંકળાયેલા છે જે જાણકારીના સર્જન સાથે સંઘર્ષમાં ઉતરવાને બદલે ભાષા અને વાર્તાલાપને એક કેન્દ્ર તરીકે જુએ છે. (જુઓ [[ક્રિટીકલ થિયરી]], [[પોસ્ટ-સ્ટ્રક્ચરાલિઝમ]], [[હર્મેન્યુટિક્સ]], [[ડ્રામેટિઝમ]], [[રિફ્લેક્સીવીટી]]).

==ઇતિહાસ==
રેટરિક પ્રારંભિક સંસ્કૃતિ [[મેસોપોટેમિયા]]માં ઉત્પત્તિ ધરાવે છે. &lt;ref&gt;{{citation|author=William W. Hallo|contribution=The Birth of Rhetoric|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson &amp; Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=25-46}}&lt;/ref&gt; રેટરિકના પ્રારંભના કેટલાક ઉદાહરણો રાજકુમારી અને ખ્રિસ્તીધર્મની પૂજારણ [[એન્હેદુન્ના]]ના [[અક્કાદીન લખાણો]]માં મળી આવી શકે છે.(સીએ. 2285-2250 બીસી),&lt;ref&gt;{{citation|author=Roberta Binkley|contribution=The Rhetoric of Origins and the Other: Reading the Ancient Figure of Enheduanna|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson &amp; Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=47-64}}&lt;/ref&gt; જ્યારે બાકીના ઉદાહરણો [[સેન્નાચેરીબ]]ના સમય દરમિયાનમાં [[નિયો એસ્સારિયન]] એમ્પાયરમાં મળી આવે છે. (704–681 બીસી). &lt;ref&gt;{{citation|author=Paul Y. Hoskisson &amp; Grant M. Boswell|contribution=Neo-Assyrian Rhetoric: The Example of the Third Campaign of Sennacherib (704–681 B.C.)|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson &amp; Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=65-78}}&lt;/ref&gt; [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]માં, રેટરિક ઓછામાં ઓછા [[મધ્ય કાલીન કિંગડમ ગાળા]]થી અસ્તિત્વમાં હતી. (સીએ. 2080-1640 બીસી). [[ઇજિપ્તીયનો]] ઊંચી પ્રતિષ્ઠા સાથે છટાદાર સંબોધન કરતા હતા અને આ એવી કુળશતા હતી કે જેનું સમાજમાં ઊંચુ મૂલ્ય હતું.  &quot;ઇજિપ્તીયનના રેટરિકના નિયમો&quot; પણ સ્પષ્ટતા કરે છે કે ક્યારે ન બોલવું તે જાણવું આવશ્યક છે અને રેટરિકલ જાણકારી અત્યંત સન્માનનીય છે.&quot; તેમનો &quot;રેટરિક પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ&quot; આમ છટાદાર અને શાણી શાંતિ વચ્ચેનું સંતુલન હતો.  સંબોધનના નિયમો પણ મજબૂત રીતે &quot;સંકુચિત યથાવતને ટેકો આપતી સામાજિક વર્તણૂંક ને વળગી રહે છે અને તે એવું ઠરાવે છે કે &quot;કુશળ સંબોધને સમાજને ટેકો આપવો જોઇએ, પ્રશ્ન કરવો જોઇએ નહી.&quot;&lt;ref&gt;{{citation|title=Ancient Egyptian Rhetoric in the Old and Middle Kingdoms|author=David Hutto‌|journal=[[Rhetorica]]|date=Summer 2002|volume=20|issue=3|publisher=[[University of California Press]]|pages=213–233|doi=10.1525/rh.2002.20.3.213}}&lt;/ref&gt; [[પ્રાચીન ચીન]]માં, રેટરિક ભૂતકાળના [[ચાઇનીઝ તત્ત્વજ્ઞાની]], [[કન્ફ્યુશિયસ]]ને લાગે વળગે છે (551-479 બીસી), અને ત્યાર બાદના અનુયાયીઓ સાથે સતત રહી હતી.  [[કન્ફ્યુશિયનિઝમ]]ની પરંપરાએ બોલવામાં [[છટાદાર]] શૈલી પર ભાર મૂક્યો હતો. &lt;ref&gt;{{citation|author=George Q. Xu|contribution=The Use of Eloquence: The Confucian Perspective|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson &amp; Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=115-130}}&lt;/ref&gt; રેટરિકનો ઉપયોગ પ્રાચીન [[બાઇબલ]] પરંપરામાં પણ મળી આવે છે. &lt;ref&gt;{{citation|author=David Metzger|contribution=Pentateuchal Rhetoric and the Voice of the Aaronides|title=Rhetoric before and beyond the Greeks|editor=Carol S. Lipson &amp; Roberta A. Binkley|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2004|isbn=0791460991|pages=165-82}}&lt;/ref&gt;

[[પ્રાચીન ગ્રીસ]]માં, અગાઉ જેનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો તેવી રેટરિકલ કુશળતા [[હોમર]]ની ''[[ઇલીયાડ]]'' માં થાય છે, જેમાં નાયકો જેમ કે [[એચિલેસ]], [[હેક્ટોર]], અને [[ઓડિસિયસ]]ને તેમના અનુયાયીઓ (''લાઓસ''  અથવા લશ્કર)ને શાણી રીતે અને યોગ્ય પગલાંમાં સલાહ આપવાની ક્ષમતા બદલ નવાજવામાં આવ્યા હતા. લોકશાહી ''સંસ્કૃતિ'' ના ઉદભવ સાથે, બોલવાની કુશળતાને પ્રાચીન ગ્રીસના શહેરોમાં જાહેર જનતા અને રાજકીય જીવનની જરૂરિયાત તરીકે સ્વીકારવામાં આવી હતી, જેમાંનું ઘણુ ખરું, રાજકીય અને ન્યાયિક નિર્ણયો લેવામાં આવતા હતા અને જેના દ્વારા ફિલોસોફિકલ ખ્યાલો વિકસાવવામાં આવતા હતા અને પ્રચાર કરવામાં આવતા હતા તેના માધ્યમ તરીકે [[વકૃત્ત્વકળા]]ના ઉપયોગની આસપાસ ફરતું હતું. આજના આધુનિક વિદ્યાર્થીઓ માટે, એ યાદ રાખવું મુશ્કેલ બનશે કે લેખિત માહિતીનો બહોળો ઉપયોગ અને ઉપલબ્ધિ એ અસાધારણ ઘટના છે જે માત્ર પ્રાચીન ગ્રીસમાં પ્રચલિત બન્યુ હતું. . પ્રાચીન સમયમં, મહાન વિચારકો અને રાજકીય નેતાઓમાંથી ઘણાએ સામાન્ય રીતે સ્પર્ધાના સદર્ભમાં અથવા પ્રતિષ્ઠાની સ્પર્ધા, રાજકીય પ્રભાવ અને સાસ્કૃતિક મૂડીના સંદર્ભમાં પ્રેક્ષકો સામે કામગીરી કરી બતાવી છે; હકીકતમાં, તેમાંના ઘણા તેમના વિદ્યાર્થીઓ, અનુયાયીઓ અને ટીકાકારોએ લખી હતી તે માહિતી દ્વારા ઓળખાતા હતા.  જેમ અગાઉ નોંધાયું છે તેમ, ''રેટર''  એ ''ઓરેટર:''  માટેનો ગ્રીક શબ્દ હતો, ''રેટર''  એ એવ ોનાગરિક હતો જે નિયમિતપણે જ્યુરીઓ અને રાજકીય સભાઓને સંબંધતો હતો અને તે રીતે તેણે જાહેરમાં સંબોધન વિશે કેટલીક જાણકારી મેળવી હોવાનું મનાય છે, જોકે સામાન્ય અર્થમાં ભાષા સાથે ઘણી વાક ''લોગોન ટેકને'' , &quot;દલીલો સાથેની કુશળતા&quot; અથવા &quot;મૌખિક કલા&quot; તરીકે ગણાતી હતી.  &lt;ref&gt;સીએફ. [[મોગેન્સ હર્મન હંસીન]] ડેમોસ્થેનેસના કાળમાં એથેનિયન લોકશાહી (બ્લેકવેલ, 1991); જોસિયાહ ઓબર ''લોકશાહીત્વ એથેન્સમાં સમૂહ અને પ્રતિષ્ઠિત''  (પ્રિન્સટોન યુપી, 1989); જેફરી વોકર, ''પ્રાચીનકાળમાં રેટરિક અને કાવ્યમય(ઓક્સફોર્ડ યુપી, 2000).'' &lt;/ref&gt;

રટેરિકે આમ એક અગત્યની કલા વિકસાવી હતી, જેમાંની એકે વકૃત્ત્વ આપનારની દલીલોના પ્રેક્ષકોને સમજાવવા માટેના સ્વરૂપ, હેતુઓ, અને વ્યૂહરચનાઓ પૂરી પાડી હતી.  આજે શબ્દ ''રેટરિક'' નો ઉપયોગ દલીલોના સ્વરૂપને દર્શાવવા માટેના સમયે થાય છે, ઘણી વખત હીણપતાઇના અર્થની સાથે રેટરિક અસ્પષ્ટ સત્યનો અર્થ છે તેવું દર્શાવે છે.  પ્રાચીન [[તત્ત્વજ્ઞાનીઓ]] તેનાથી તદ્દન ઊંધુ માનતા હતા: રેટરિકનો કુશળ ઉપયોગ એ સત્યની શોધ હતો, કેમ કે તેણે દલીલોનો ક્રમ અને સ્પષ્ટતા પૂરી પાડી હતી. 

===વિતંડાવાદીઓ (સોફિસ્ટ)===
{{main|Sophists}}

યુરોપમાં, જાહેર સંબોધનનો સંગઠિત ખ્યાલનો પ્રારંભ [[પ્રાચીન ગ્રીસ]]માં થયો હતો. &lt;ref&gt;સીએફ. કેનેડી, જી.એ. (1994). ક્લાસિકલ રેટરિકનો નવો ઇતિહાસ. પ્રિન્સટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ. પૃષ્ઠ 3.&lt;/ref&gt; શક્યતઃ, ભાષાની શક્તિનો પ્રથમ અભ્યાસનો યશ તત્ત્વજ્ઞાની [[એમ્પેડોકલ્સ]]ને આપી શકાય (જી. સીએ. 444 બીસી), જેમની માનવ જાણકારી પરની થિયરીઓ ઘણા ભવિષ્યના રેટરિશિયન માટેનો પાયો પૂરો પાડશે.  પ્રથમ લેખિત મેન્યુઅલનો યશ [[કોરેક્સ]] અને તેમના વિદ્યાર્થી [[ટિસીયાસ]]ને જાય છે.  તેમનું કાર્ય, તેમજ અસંખ્ય અગાઉના રેટરિશિયનો અદાલતી કાયદાની બહાર ઉભર્યા હતા; ઉદાહરણ તરીકે ટિસિયાસ, એવું મનાય છે કે તેણે કાયદાનને લગતા પ્રવચનો લખ્યા હતા જેનો અન્યોએ અદાલતોમાં ઉપયોગ કર્યો હતો.  વકૃત્ત્વકળામાં શિક્ષણ અલગ અલગ ઠેકાણ ફરનાર શિક્ષકો કે જે [[સોફિસ્ટ]] તરીકે ઓળખાતા હતા તેમના દ્વારા 5મી સદીમાં લોકપ્રિય બન્યું હતું, તેમાના અત્યંત જાણીતા [[પ્રોટેગોરસ]] (સી.481-420 બીસી), [[ગોર્ગીયસ]] (સી.483-376 બીસી), અને [[આઇસોક્રેટ્સ]] (436-338 બીસી) હતા. સોફિસ્ટો ભિન્ન જૂથ હતા, જેઓ શહેરથી શહેર સુધી મુસાફરી કરતા હતા, વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષવા જાહેર સ્થળોએ શિક્ષણ આપતા હતા અને તેમને શિક્ષણ આપતા હતા.  તેમનું કેન્દ્રિત ધ્યાન [[લોગો]] અથવા આપણે વ્યાપક રીતે અર્થ કરીએ છીએ તેવા [[પ્રવચન]], તેના કાર્યો અને શક્તિ પર હતું.  તેમણે વિવિધ પ્રકારના સંબોધનો, પૃથ્થકરણ કરાયેલી કવિતા, નજીકના સમાનાર્થી, શોધેલી દલીલયુક્ત વ્યૂહરચનાની શોધ કરી હતી અને વાસ્તિવિકતાની ચર્ચા કરી હતી.  તેમણે તેમના વિદ્યાર્થીઓને &quot;વધુ સારા,&quot; અથવા, બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો [[સદાચાર]] શીખવવાનો દાવો કર્યો હતો. તેમણે આવી રીતે દાવો કર્યો હતો કે માનવ &quot;શ્રેષ્ઠતા&quot; એ નસીબનો અકસ્માત ન હતો અથવા ઉમદા જન્મની લાજ ન હતી, પરંતુ કલા અથવા &quot;''ટેકને'' &quot; હતી જેને શીખવી શકાય અને શીખી શકાય.  આમ તેઓ પ્રથમ માનવવાદી હતા.  વિવિધ સોફિસ્ટોએ ઇશ્વરો અને ગ્રીક સંસ્કૃતિ વિશે મળેલા શાણપણ અંગે પ્રશ્નાર્થ કર્યો હતો, જેમાં તેઓ માનતા હતા કે તે સમયના ગ્રીકોએ અગાઉથી સંમતિ હોવાનું માન્યુ હતું, જેમણે તેઓને પ્રથમ અજ્ઞેયવાદી બનાવ્યા હતા.  ઉદાહરણ તરીકે, તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે સાસ્કૃતિક આચરણો લોહી અથવા જન્મ અથવા ''ફુસીસ''  હોવાને બદલે કન્વેન્શન અથવા ''[[નોમોસ]]''  હતા.  તેઓ વધુમાં એવી દલીલ કરે છે કે કોઇ પણ પગલાના નૈતિકતા અથવા અનૈતિકતા તે જ્યાં બની હોય તે સંજોગોની અંદર જ સાસ્કૃતિક સંદર્ભની બહાર જઇને નક્કી કરી ન શકાય.  સુવિખ્યાત શબ્દસમૂહ, &quot;માનવી એ દરેક ચીજનો માપદંડ છે&quot; આ માન્યતામાથી બહાર આવે છે.  તેમાના અનેક વિખ્યાતો અથવા વિખ્યાત નહી તેવામાંથી એક ઉપદેશે શક્યતા અે દલીલોને રોકવાની છે.  તેમણે એવું શીખવ્યું હતું કે દરેક દલીલને વિરોધાત્મક દલીલથી ખાળી શકાય છે, દલીલની અસરકારકતા પ્રેક્ષકો સમક્ષ કેવી દેખાશે તેમાંથી લેવામાં આવી છે (સત્ય લાગવાની તેની શક્યતા) અને કોઇપણ સંભવતઃ દલીલને વિપરીત સંભવતઃ દલીલ સાથે ખાળી શકાય.  આમ, જો તે સંભવતઃ મજબૂત દેખાય તો, ગરીબ માણસો શ્રીમંત, નબળા માણસને લૂંટતા ગુન્હેગાર થઇ શકે છે, મજબૂત ગરીબ માણસ તેની દલીલ કરી શકે છે કે તેનાથી વિરુદ્ધ, તે અત્યંત શક્ય હોઇ શકે છે (કે તે શંકાસ્પદ હોઇ શકે છે), તે તેને ગુન્હો કર્યો હોય તેમ શક્યતઃ દર્શાવતું નથી, કેમ કે ગુન્હા અંગે તેની પર મોટે ભાગે શંકા ઉપજે છે.  તેઓ એવું પણ શીખવાડે છે અને તેઓ નબળી દલીલી (અથવા વધુ ખરાબ) દલીલને મજબૂત બનાવવા (અથવા વધુ સારી બનાવવા) માટેની તેમની ક્ષમતા માટે પણ જાણીતા હતા. [[એરિસ્ટોફેન્સ]] જાહેરમાં હોંશિયારીથી ઉલટી પેરોડીઝ કરે છે કે સોફિસ્ટો તેમના નાટક ''ધી ક્લાઉડ્ઝ''  માટે જાણીતા હતા.

શબ્દ &quot;સોફિસ્ટ્રી&quot;એ પ્રાચીન મજબૂત નકારાત્મક ધ્વનિતાર્થ કર્યો હતો જે આજે પણ ચાલે છે, પરંતુ પ્રાચીન ગ્રીસમાં સોફિસ્ટો છતા પણ લોકપ્રિય અને સારી કમાણી કરતા વ્યાવસાયિકો હતા, બહોળ પ્રમાણમાં તેમને તેમની ક્ષમતા માટે માન આપવામાં આવતું હતું, પરંતુ તેમની અતિશયોકિત માટે ટીકા પણ કરવામાં આવતી હતી. 

===આઇસોક્રેટ્સ===
{{main|Isocrates}}
[[File:Parc de Versailles, Rond-Point des Philosophes, Isocrate, Pierre Granier MR1870 05.jpg|thumb|right|આઇસોક્રેટ્સે સારા પ્રવચન દ્વારા માનવપાત્રને સુધારવાની માગ કરી હતી. ]]
[[સોફિસ્ટો]]ની જેમ આઇસોક્રેટ્સે (436-338 બીસી) માનવ સુધારાના હેતુ તરીકે જાહેર વાતચીત શીખવી હતી, પરંતુ તેમણે સોફિસ્ટોથી અલગ પડવાની રીતે કામ કર્યું હતું, જેથી તેમને તેઓ જે આપી શકતા હતા તેનાથી પણ વધુ આપવા માટેના દાવેદાર ગણવામાં આવતા હતા. તેમણે એવુ સુચન કર્યું હતું કે વિશિષ્ટતા અથવા શ્રેષ્ઠતાની કલાનું અસ્તિત્વ હતું ત્યારે તે સ્વ-સુધારાની પ્રક્રિયામાં એક માત્રને માત્ર ટુકડો હતો, જે મોટે ભાગે મૂળ પ્રતિભા અને ઇચ્છા, સતત અભ્યાસ અને સારા નમૂનાઓની નકલ પર આધારિત હતું.  આઇસોક્રેટ્સ એવુ માનતા હતા કે વિખ્યાત વાર્તાઓ અને અગત્યના પ્રશ્નો અંગે જાહેરમાં બોલવાની ટેવ બોલનાર અને પ્રેક્ષક એમ બન્નેના પાત્રના સુધારામાં કાર્ય કરશે, જ્યારે શહેરમાં શ્રેષ્ઠ સેવાઓ પણ પૂરી પાડશે.  હકીકતમાં, આઇસોક્રેટ્સ નાગરિક સામેલગીરીના એક પ્રકાર તરીકે રેટરિકને ખુલ્લા દિલે બોલવામાં નિપુણ હતા. &lt;ref&gt;આઇસોક્રેટ્સ. &quot;વિતંડાવાદીઓની વિરુદ્ધમાં.&quot; જ્યોર્જ નોર્લિન, પીએચ.ડી., એલએલ.ડી, કેમ્બ્રિજ, એમએ દ્વારા ''ત્રણ વોલ્યુમોમાં ઇંગ્લીશ ભાષાંતર સાથે આઇસોક્રેટ્સ'' માં, હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, લંડન, વિલીયમ હેઇનમેન લિમીટેડ 1980.; આઇસોક્રેટ્સ.  &quot;એન્ટીડોસીસ.&quot; જ્યોર્જ નોર્લિન, પીએચ.ડી., એલએલ.ડી, કેમ્બ્રિજ, એમએ દ્વારા ''ત્રણ વોલ્યુમોમાં ઇંગ્લીશ ભાષાંતર સાથે આઇસોક્રેટ્સ'' માં, હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, લંડન, વિલીયમ હેઇનમેન લિમીટેડ 1980.&lt;/ref&gt; આમ તેમણે તેના સંબોધનોને જેમ એક કવિ હોમર કે હેસિયોડની નકલ કરી શકે તે રીતે તેમના વિદ્યાર્થીઓ માટે &quot;નમૂનાઓ&quot; તરીકે લખ્યા હતા, જેમાં તેઓ નાગરિક નેતાગીરી મારફતે ખ્યાતિ મેળવવાની ઇચ્છાની પ્રેરણા આપવા માગતા હતા.  તેમની શાળા [[એથેન્સ]]માં સૌપ્રથમ કાયમી શાળા હતી અને કદાચ [[પ્લેટોની એકેડમી]] અને [[એરિસ્ટોટલની લિસીયમ]] આઇસોક્રેટ્સના પ્રતિભાવના ભાગ તરીકે સ્થાપવામાં આવી હતી. તેમણે કોઇ હસ્તલિખિત પુસ્તકો છોડ્યા નહી હોવાથી તેમના સંબોધનો(''&quot;એન્ટિડોસિસ&quot;''  અને ''&quot;અગેઇન્સ્ટ ધ સોફિસ્ટ&quot;''  રેટરિકના વિદ્યાર્થીઓ માટે અત્યંત સુસંગત હતા) વકૃત્ત્વકળા (તેઓ અનેક પ્રમાણભૂત &quot;[[દસ એટિક ઓરેટર્સ]]માંના એક હતા&quot;)ના નમૂનાઓ તરીકે અને તેમના સમગ્ર શૈક્ષણિક કાર્યક્રમની ચાવી તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા.  તેમનો [[સિસેરો]] અને [[ક્વિન્ટીલિયન]] પર સ્પષ્ટ પ્રભાવ છે, અને તેમના દ્વારા પશ્ચિમની સમગ્ર શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા પર પણ પ્રભાવ દેખાય છે.

===પ્લેટો===
{{main|Plato}}
[[File:Plato-raphael.jpg|thumb|left|પ્લેટોએ સાચી અને ખોટી રેટરિક વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવ્યો હતો. ]]
પ્લેટો (427-347 બીસી) વિખ્યાત રીતે ઘણા વાર્તાલાપ દરમિયાનમાં સાચા અને ખોટા રેટરિક વચ્ચેના ભેદભાવો પર ભાર મૂક્યો હતો; ખાસ કરીને ગોર્ગીયાસ અને ફાએડ્રુસ કે જેમાં પ્લેટો વિતંડાવાદ વલણ સામે વિવાદ છેડે છે કે સમજાવટની કલા (સોફિસ્ટની કલા કે જેને તેઓ &quot;રેટરિક&quot; કહે છે), ડાયલેક્ટિકની કલાની સ્વતંત્રતા ધરાવી શકે છે.  પ્લેટો એવો દાવો કરે છે કે સોફિસ્ટો શક્ય હોય તેની જ અપીલ કરતા હોવાનું લાગતુ હોવાથી તેઓ તેમના વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રેક્ષકોને વધુ શિક્ષણ આપતા નથી પરંતુ તેમને જે સાંભળવું ગમે છે તે તેમને સંભળાવે છે.  ફાએડ્રસમાં ગોર્ગીયાસમાં રેટરિક અંગે પ્લેટોની નિંદા સ્પષ્ટ છે ત્યારે તેઓ સાચી કલાની શક્યતાનું સુચન કરે છે, જેમાં રેટરિક ડાયાલેક્ટિક દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલી જાણકારી પર આધારિત છે અને મુખ્ય પાત્રને અરજ કરવા માટે ડાયાલેક્ટિક રીતે માહિતગાર રેટરિક પક વિશ્વાસ રાખે છેઃ ફાએડ્રસ, ફિલોસોફી અપનાવવા માટે.  આમ પ્લેટોની રેટરિક ખરેખર ડાયાલેક્ટિક (અથવા માન્યતા) છે જે જેઓ હાલમાં તત્ત્વજ્ઞાની નથી અને તેથી તેઓ ડાયાલેક્ટિકને સીધી રીતે અનુસરવા તૈયાર નથી તેની તરફ &quot;વળેલી&quot; છે. પ્લેટોની રેટરિક અને સોફઇસ્ટો પ્રત્યેની ધૃણા, ફક્ત તેમના સદાચાર શીખવવાના દાવા અને દેખાવ પરના તેમના વિશ્વાસમાંથી જ પેદા થાય છે તેવું નથી પરંતુ, તેમના શિક્ષક સોક્રેટીસને તત્ત્વજ્ઞાની હોવાના કારણે મૃત્યુદંડ આપવવામાં આવ્યો હતો તેવી હકીકતમાંથી પણ ફલિત થાય છે. 

===એરિસ્ટોટલ===
{{main|Rhetoric (Aristotle)}}
[[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|right|એરિસ્ટોટલે ગ્રીક રેટરિકની પદ્ધતિ નિયત બનાવી હતી. ]]
પ્લેટોના વિદ્યાર્થી [[એરિસ્ટોટલે]] (384-322 બીસી) જાહેરમાં રેટરિક પર વિસ્તરિત ગ્રંથ બહાર પાડ્યો હતો જે આજે અંત્યંત સુંદર અભ્યાસ પૂરો પાડે છે.  [[ધી આર્ટ ઓફ રેટરિક]]ના પ્રથમ વાક્યમાં, એરિસ્ટોટલ કહે છે કે &quot;રેટરિક એ ડાયાલેક્ટિકની વિરુદ્ધ (દેખીતી રીતે જ [[પ્રતિગતિ]] (એન્ટિસ્ટ્રોફ)] છે.&quot; ગ્રીક [[ઉર્મિકાવ્ય]]ના &quot;એન્ટિસ્ટ્રોફ&quot; તરીકે પ્રતિભાવ આપે છે અને &quot;[[સ્ટ્રોફી]]&quot; (તે સમગ્ર કાવ્યના બે ભાગ રચે છે અને કોરસના બે બાગ દ્વારા ગાવામાં આવે છે) ના માળખા બાદ તેની રચના થઇ હતી, તેથી રેટરિકની કલા અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બન્ને કવેળાના ઉત્પાદનની કલા હોવાથી ડાયાલેક્ટિકની કલા બાદ માળખાગત રીતે રચાયેલી હોય છે.  આમ, થિયોરેટિકલ પદ્ધતિમાં સત્ય શોધવા માટે ડાયાલેક્ટિકલ પદ્ધતિ જરૂરી છે, ત્યારે ન્યાયાલયમાં કોઇને ગુન્હેગાર કે નિર્દોષ જાહેર કરવાનો ચૂકાદો આપતી વખતે અથવા વિમર્શક સભામાં દેકીતા પગલા અંગેનો ચૂકાદો આપવા જેવી વ્યવહારીક બાબતોમાં રેટરિકલ પદ્ધતિ જરૂરી છે. 
પ્લટો અને એરિસ્ટોટલ માટે ડાયાલેક્ટિકમાં સમજાવટનો સમાવેશ થાય છે જેથી, એરિસ્ટોટલ કહે છે કે રેટરિકલ ડાયાલેક્ટિકની [[એન્ટિસ્ટ્રોફ]] છે, ત્યારે તેનો મતલબ એવો થાય છે કે તે એવા શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે જે અધિકાર ધરાવતો હોય અથવા લાગુ પાડવાની તક કે જે સમાંતર હોય પરંતુ અધિકારથી અલગ હોય અથવા લાગુ પાડવાની તક ડાયાલેક્ટિક હોય. ''નિત્ઝશે હ્યુમનીસ્ટ''  (1998: 129)માં, ક્લાઉડ પાવુર સમજાવે છે કે &quot;ગ્રીક 
ઉપસર્ગ 'એન્ટી' ફક્ત વિરોધાભાસ જ દર્શાવતો નથી પરંતુ તેનો અર્થ 'ને બદલે' એવો પણ થાય છે.&quot; જ્યારે એરિસ્ટોટલ ડાયાલેક્ટિકના એન્ટીસ્ટ્રોફ તરીકે રેટરિકને ગણાવે છે ત્યારે તેમને એ બાબતે શંકા નથી કે જ્યારે આપણે ન્યાયાલયમાં અથવા સંસદીય સભામાં શેહીર મુદ્દાઓની ચર્ચા કરતા હોઇએ ત્યારે રેટરિકનો ઉપયોગ ડાયાલેક્ટિકના સ્થાને થાય છે.  રેટરિકનું અધિકાર ક્ષેત્ર શહેરી બાબત અને શહેરી બાબતોમાં વ્યવહારુ નિર્ણય લેવાની બાબત છે, નહી કે શબ્દોની કાર્યાત્મક વ્યાખ્યાની થિયોરેટિકલ વિચારણ અને વિચારની સ્પષ્ટતા-આ તેમના માટે ડાયાલેક્ટિકના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. 

એરિસ્ટોટલનો રેટરિક પરનો ગ્રંથ એ શહેરી રેટરિકને માનવીય કલા કે કુશળતા (ટેકને) તરીકે પદ્ધતિસર વર્ણવવાનો પ્રયાસ છે.  &quot;સમજાવટના ઉપલબ્ધ ઉદ્દેશોના કિસ્સામાં નિરીક્ષણ કરતા શિક્ષકો&quot; તરીકે રેટરિકની વ્યાખ્યા મૂળભૂત રીતે શોધનો પ્રકાર છે, જે લાગે છે કે શોધખોળની પ્રક્રિયામાં કલાને મર્યાદિત કરે છે અને એરિસ્ટોટલ આ પ્રક્રિયાના તર્કબદ્ધ તબક્કા પર ઉગ્ર પણે ભારે મૂકે છે.  પરંતુ ગ્રંથો હકીકતમાં શૈલીના તત્વોની અને (સંક્ષિપ્તમાં) બોલવાની શૈલીની જ નહી પરંતુ લાગણીયુક્ત અરજ (કરૂણભાવ) અને પાત્રને લગતા (પ્રાકૃતિક લક્ષણો)ભાવની પણ ચર્ચા કરે છે.  આમ તેઓ રેટરિકની શોધના ત્રણ પગલાંઓ અથવા &quot;ઓફિસીઝ&quot; - શોધ, ગોઠવણી અને શૈલી અને વિવિધ રેટરિકલ સાબિતીના ત્રણ પ્રકારને ઓળખી કાઢે છે: 

*[[પ્રાકૃતિક લક્ષણ]]: સંબોધનકર્તાનું પાત્ર અને શાખપાત્રતા તેની/તેણીના માનવાપણાને ધ્યાનમાં લેવા માટે પ્રભાવ પાડી શકે છે. 
આ પ્રકાર આજે પણ પ્રેક્ષકોને સમજાવવાના અસરકારક ઉદ્દેશો છે; જોકે, વિચક્ષણ, આલોચનાત્મક શ્રોતાઓ નોંધશે કે નિષ્ણાતની દલીલો ખરેખર તેના અથવા તેણીનું શિર્ષક [[સત્તાવાળાઓની અરજ]]ને ઔપચારીક તર્કબદ્ધ ભ્રામકતાને અવગણતા હોવાથી તે મુગ્ધ અને સંતોષ આપી શકે છે કે કેમ તે નોંધશે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://napoletano.net/front/node/350#d2 |title=નેપોલેટાનો.નેટ |access-date=2010-10-15 |archive-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227030102/http://napoletano.net/front/node/350#d2 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*
**તે કોઇપણ સ્થિતિમાં હોઇ શકે છે, જેમાં વક્તા ચાહે તે વિષય પર પ્રસિદ્ધ નિષ્ણાત હોય કે કેમ અથવા જે તે વ્યક્તિની થોડી ઓળખાણ હોય જેણે વિષયને લગતી પ્રશ્ન જાણકારીનો અનુભવ કર્યો હોય. 
**ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે કોઇ મેગેઝીન એવો દાવો કરે કે ''એક [[એમઆઇટી]] અધ્યાપક આગાહી કરે છે કે 2050માં રોબોટીક યુગ આવી રહ્યો છે, ''  મોટુ નામ &quot;એમઆઇટી&quot; (વિશ્વ વિખ્યાત ગણિત, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં આગોતરા સંશોધનની અમેરિકન યુનિવર્સિટી)નો ઉપયોગ &quot;મજબૂત&quot; શાખપાત્રતા સ્તાપિત કરે છે.
*[[પાકૃતિક લક્ષણ]]: પ્રેક્ષકોના ચૂકાદાને બદલવા માટે લાગણીયુક્ત અરજોનો ઉપયોગ.
**આવું રૂપક, વ્યાપકતા, વાર્તા કહેવી તે રીતે અથવા વિષયને એવી રીતે રજૂ કરવો કે જે પ્રેક્ષકોની મજબૂત લાગણીઓ જગાડે તેવી રીતે કરી શકાય છે. 
*[[લોગો]]: દલીલના બંધારણ માટે અનુમાનીત રીતે કારણનો ઉપયોગ. 
**લોગની અરજોમાં આંકડાશાસ્ત્ર, ગણિત, તર્ક અને ''વસ્તુલક્ષીતા'' નો સમાવેશ થાય છે.  ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે જાહેરાતો એવો દાવો કરે છે કે તેમના પેદાશ '' સ્પર્ધાની તુલનામાં 37 ટકા વધુ અસરકારક છે,''  ત્યારે તેઓ તર્કબદ્ધ દલીલ કરે છે. 
**[[અનુમાનીત કારણ]] પૂર્ણતા માટે ઉદાહરણોનો ઉપયોગ કરે છે (ઐતિહાસિક, માન્યતા આધારિત અથવા કલ્પના આધારિત).
**[[અનુમાનીત કારણ]], અથવા &quot;એન્થીમેમાટિક&quot; કારણોનો ચોક્કસ તારણો પ્રાપ્ત કરવા માટે સામાન્ય રીતે સ્વીકાર્ય સિદ્ધાંત છે.  શબ્દ ''તર્ક''  ''લોગો''  પરથી વિકસાવવામાં આવ્યો છે. એરિસ્ટોટલે રેટરિકલ શોધની પ્રક્રિયાના કેન્દ્ર તરીકે એન્તીમેમાટિક કારણો પર ભાર મૂક્યો હતો, જોકે બાદમાં રેટરિકલ થિયરિસ્ટોએ તેની પર બહુ ઓછો ભાર મૂક્યો હતો. 

એરિસ્ટોટલ પણ શહેરી રેટરિકના વિવિધ ત્રણ પ્રકાર કે જાત ઓળખી કાઢે છે: ''[[ફોરેન્સિક]]''  (જ્યુડિશિયલ તરીકે પણ જાણીતુ, જે ગુન્હાની બાબતમાં ભૂતકાળમાં થયેલી ઘટનાની ''[[સત્યતા]]''  અથવા ''જૂઠાણુ''  નક્કી કરવા સાથે સંબંધિત હતી), ''[[વિચાર માંગી લે તેવી]]''  (જે રાજકીય તરીકે પણ જાણીતી હતી, જે ''[[ભવિષ્ય]]'' માં ચોક્કસ પ્રકારના પગલાંઓ ''લેવા જોઇએ''  કે ન લેવા જોઇએ તે નક્કી કરવા સાથે લાગે વળગે છે), અને ''[[એપિડેક્ટિક (પ્રદર્શનાથ)]]''  (જે કર્મકાંડ તરીકે પણ જાણીતુ છે, તે વખાણ અને દોષ, મૂલ્યો, સાચુ કે ખોટુ, સુંદરતા દર્શાવવા અને વર્તમાનમાં કુશળતા ''દર્શાવવા''  સાથે લાગે વળગે છે).

રેટરિક ક્ષેત્રે એરિસ્ટોટલની રેટરિકની વ્યાખ્યા અંગે બૌદ્ધિક ચર્ચા છે.  કેટલાક લોકો એવુ માને છે કે એરિસ્ટોટલ ''ઓન રેટરિક'' માં સમજાવટની કલા તરીકે રેટરિકની વ્યાખ્યા આપે છે, જ્યારે અન્યો માને છે કે તેઓ ચૂકાદાની કલા તરીકે વ્યાખ્યા આપે છે. એક ચૂકાદા તરીકે રેટરિકનો અર્થ એવો થાય કે રેટર પસંદગી સાથે સમજાવટના ઉપલબ્ધ હેતુઓને સ્પષ્ટ રીતે પારખે છે.  એરિસ્ટોટલ એવું પણ કહે છે કે રેટરિકને ચૂકાદા સાથે સંબંધ છે કારણ કે પ્રે7કો રેટરના કરૂણરસને નક્કી કરે છે. 

એરિસ્ટોટેલિયનનો અત્યંત પ્રખ્યાત સિદ્ધાંત વિષયનો ખ્યાલ હતો (જેને સામાન્ય વિષયો અથવા સામાન્ય સ્થળો તરીકે પણ સંબોધવામાં આવે છે). શબ્દ બહોળો ઉપયોગ ધરાવતો હોવાથી (ઉદાહરણ તરીકે યાદ રાખવાની તરકીબ અથવા રચનાત્મક કવાયત) તેને ઘણી વખત &quot;દલીલોની બેઠક&quot; તરીકે સંબોધવામાં આવે છે-વિચારોની કક્ષાની યાદી અથવા કારણ આપવાના પ્રકાર-જે વક્તા કદાચ દલીલો અથવા સાબિતી પેદા કરવા માટે ઉપયોગમાં લઇ શક્યા હોત). આમ વિષયો સંશોધનાત્મક અથવા શોધખોળ સાધનો હતા જેની રચના વક્તાઓને કક્ષા નક્કી કરવામાં સહાય કરવમાં અને આમ વધુ સારી સ્થિતિ જાળવી રાખવામા અને વારંવાર ઉપયોગમાં આવતી દલીલોના પ્રકાર લાગુ પાડવા માટે કરાઇ હતી.  ઉદાહરણ તરીકે, આપણે તેના કારણે &quot;લાઇક&quot; તરીકે અસરો જોતા હોવાથી, દલીલની શોધ માટેનો એક માર્ગ (આશરે ભવિષ્યની અસરો) કારણની ચર્ચાનો છે (જે તે &quot;લાઇક&quot; હશે). આ અને અન રેટરિકલ વિષયોને એરિસ્ટોટલની એ માન્યત પરથી લેવામાં આવ્યા છે કે કેટલાક ચોકકસ આગાહી કરી શકાય તેવા માર્ગો છે, જેમાં માનવીઓ (ખાસ કરીને વિશિષ્ટતા નહી ધરાવતા) પ્રારંભમાંથી તારણો કાઢે છે.  તેમના ડાયાલેક્ટિકલ વિષયો પર આધારિત અને સ્વીકારવામાં આવેલા રેટરિકલ વિષયો પાછળથી કેન્દ્રિત લાક્ષણિકતા તરીકે સિસેરોની તે નામની કૃતિમાં રેટરિકલ થિયોરાઇઝીંગ તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. 

===સિસેરો===
{{main|Cicero|De Inventione|De Oratore|Brutus (Cicero)}}
રોમનો માટે વકૃત્ત્વ જાહેર જીવનનો એક ભાગ બની ગયુ હતું.  [[સિસેરો]] (106-43 બીસી) રોમન રેટરિશિયન્સમા વડા હતા અને જાણીતા પ્રાચીન વક્તા બની રહ્યા હતા અન તેઓ એક માત્ર વક્તા હતા જેમણે જાહેરમાં અને વિષયો પર સર્જેલા ગ્રંથો અંગે સંબોધન આપ્યું હતું.  ''[[રેટરિકા અને હેરેનિયમ]]'' , અગાઉ તેનો યશ સિસેરોને જતો હતો પરંતુ તેની લેખનમાલિકી અજાણ હતી, તે રેટરિક પરની અત્યંત નોંધપાત્ર કૃતિ હતી અને હજુ પણ આજે તેનો સંદર્ભ તરીકે ઉપયોગ થાય છે.  તે રેટરિકના ઉપયોગ પરનો વિસ્તરિત સંદર્ભ છે અને [[મધ્ય યુગ]]માં અને [[પુનરુજ્જીવન]]માં, તેણે રેટરિક પર એડવાન્સ શાળા માહિતી તરીકે બહોળું પ્રકાશન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. 

સિસેરોની ગણના દરેક સમયના અત્યંત નોંધપાત્ર રેટરિશિયન તરીકે થાય છે.  તેમની કૃતિઓમાં અગાઉના અને અત્યંત પ્રભાવશાળી ''ડી ઇન્વેન્શન''  (શોધ પર, જેને ઘણી વખત મધ્ય યુગમાં અને પુનરુજ્જીવનમાં રેટરિકલ થિયરીની બે મૂળ માહિતી તરીકે ''એડ હેરેનિયમ'' ની સાથે વાંચવામાં આવતી હતી), ''ડિ ઓરેટર''  (સામસામી વાતચીતના સ્વરૂપમાં રેટરિકલ સિદ્ધાંતોના સંપૂર્ણ નિવેદન), ''ટોપિક્સ''  (સામાન્ય વિષયોની રેટરિકલ સારવાર, પુનરુજ્જીવન દ્વારા ઊંચા પ્રમાણમાં પ્રભાવશાળી), ''બ્રુટુસ''  (વિખ્યાત વક્તાઓની ચર્ચા) અને ''ઓરેટર''  (સિસેરોની શૈલીનો બચાવ). સિસેરોએ મોટી સંખ્યામાં તેની પાછળ ભાષણો અને પત્રો છોડ્યા હતા, જે કદાચ લેટિન વાકપટુતાની રૂપરેખા અને આગામી પેઢી માટેની શૈલીની સ્થાપના કરશે.  તે સિસેરોના ભાષણોની પુનઃશોધ હતી (જેમ કે આર્કિયાસનો બચાવ) અને ઇટાલીયન દ્વારા પત્રો (એટ્ટીકસને) જેમાં [[પેટ્રાર્ક]]નો સમાવેશ થતો હતો અને થોડા અંશે તેણે જેને આપણે પુનરુજ્જીવન તરીકે ઓળખીએ છીએ તેવી સાંસ્કૃતિક શોધની જ્વાલા પ્રજ્વલિત કરી હતી.  તેઓ ગ્રીક (અને ગ્રીક રેટરિક)શીખવામાં વિજેતા બન્યા હતા, અને રોમન સિદ્ધાંતો, ભાષાકીય, માન્યતા અને રાજકારણમાં ફાળો આપ્યો હતો અને અપીલ (લાગણી, રમૂજ, શૈલીયુક્ત કક્ષા, વ્યંગ્ય અને શુદ્ધ કારણો ઉપરાંત વિષયાંતર) પર વકૃત્ત્વમાં ભાર મૂક્યો હતો. પરંતુ કદાચ ત્યાર બાદના રેટરિકમાં તેમનો અત્યંત નોંધપાત્ર અને સામાન્ય અર્થમાં શિક્ષણાં ફાળો એ હતો કે તેમણે દલીલ કરી હતી કે વક્તાઓ ફક્ત જે તે કેસ(''કલ્પના'' )ના ચોક્કસ લક્ષણો જ શીખતા નથી પરંતુ સામાન્ય પ્રશ્નો બાબતે પણ શીખે છે, જેમાંથી તેમને (''થિસીસ'' ) મેળવવામાં આવ્યા હતા. જેમની રોમન નાગરિકતા સામે પ્રશ્નાર્થ કરવામાં આવ્યો હતો તેવા કવિના બચાવમાં ભાષણ આપવામાં વક્તાએ તે કવિના શહેરી દરજ્જાની લાક્ષણિકતાઓની જ ચકાસણી કરવી જોઇએ એટલું જ નહી પરંતુ તેમણે કવિતાની ભૂમિકા અને મૂલ્યની પણ ચકાસણી કરવી જોઇએ અને વનધુ સામાન્ય રીતે રોમન સંસ્કૃતિ અને રાજકીય જીવનમાં સાહિત્યની પણ ચકાસણી કરવી જોઇએ.  સિસેરોએ જણાવ્યું હતું કે વક્તાએ કાયદો, રાજકારણ, ઇતિહાસ, સાહિત્ય, સિદ્ધાંતો, યુદ્ધની પરિસ્થિતિ, દવા ઉપરાંત અંકગણિત અને ભૂમિતિ સહિત માનવજીવન અને સંસ્કૃતિના તમામ ક્ષેત્રોનું જ્ઞાન રાખવાની જરૂર છે.  સિસેરોએ એ ખ્યાલને વેગ આપ્યો હતો કે &quot;શ્રેષ્ઠ વક્તા&quot; શીખવાની તમામ શાખાઓમાં ઉત્તમ હોવો જોઇએઃ તે ખ્યાલ &quot;ઉદાર માનવતાવાદી&quot; તરીકે ગણાવાયો હતો અને તે આજે ઉદાર કલાઅથવા દેશમાં કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં સામાન્ય શિક્ષણ જરૂરિયાતો તરીકે જીવતો છે. 

===ક્વિન્ટીલીયન===
{{main|Quintilian|Byzantine rhetoric}}
[[File:Quintilian, Institutio oratoria ed. Burman (Leiden 1720), frontispiece.jpg|thumb|ઇન્સ્ટિટ્યશિયો ઓરેટિટ્યુશિયો ઓરેટોરીયાની 1720ના ફ્રંટસ્પાઇસ ક્વિન્ટીલાનને રેટરિક શીખવતા બતાવે છે. ]]
ક્વિન્ટીલીયને (35-100 એડી) કાયદાની અદાલતમાં એક વકીલ તરીકે પોતાની કારકીર્દીનો પ્રારંભ કર્યો હતો; તેમની પ્રતિષ્ઠામાં એટલ હદે વધારો થયો હતો કે [[વેસ્પાસિયને]] રોમમાં તેમના માટે રેટરિકની ખુરશીની રચના કરી હતી.  ''ઇન્સ્ટિટ્યુશિયો ઓરેટોરીયા''  (''ઇન્સ્ટિટ્યુટ્સ ઓફ ઓરેટરી,''  અથવા વૈકલ્પિક રીતે, ''ધી ઓરેટર્સ એજ્યુકેશન'' ), વક્તાની તાલીમ પરનો લંબાણપૂર્વકનો ગ્રંથ, જેમાં તેઓ જન્મથી લઇને વૃદ્ધત્વ સુધી &quot;સંપૂર્ણ&quot; વક્તાની તાલીમ અંગેની ચર્ચા કરે છે, આ પ્રક્રિયામાં તેઓ અસંખ્ય પ્રભાવાત્મક રેટરિશિયનો કે જેને તેઓ અનુસર્યા હતા તેમના સિદ્ધાંતો એ મંતવ્યોની સમીક્ષા કરે છે. 

સંસ્થામાં, ક્વિન્ટીલીયન શિક્ષણના તબક્કાઓ મારફતે રેટરિકલ અભ્યાસ કરે છે, જેમાં ઉચ્છા રાખતા વક્તાએ નર્સની પસંદગીથી લઇને તમામ પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવું પડશે.  પ્રાથમિક શિક્ષણના તબક્કાઓ (વાંચન અને લેખન, વ્યાકરણ અને સાહિત્ય આલોચના)નો ક્રમ પ્રાથમિક રેટરિકલ કવાયતના મિશ્રણ(પ્રોગીમ્નાસ્મતા) બાદ આવે છે, જેમાં અનુભવમાંથી તારવેલા સિદ્ધાંત અને કાલ્પનિક કથા, હકીકત અને તુલનાઓ અને અંતે કાનૂની અથવા રાજકીય ભાષણોનો સમાવેશ થાય છે.  શિક્ષણના સંદર્ભમાં અથવા મનોરંજન માટેના હેતુમાં ભાષણો આપવાની પ્રથા &quot;જુસ્સાદાર ભાષણ&quot; હેઠળ વ્યાપક અને લોકપ્રિય બની ગઇ હતી.  રેટરિકલ તાલીમ નિજને પાંચ સિદ્ધાંતો હેઠળ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી હતી, જે શૈક્ષણિક વર્તુળમાં સદીઓ સુધી અસ્તિત્વમાં રહેશે:
*''[[ઇન્વેન્શિયો]]''  (શોધ) એવી પ્રક્રિયા છે જે વિકાસ અને દલીલના શુદ્ધિકરણમાં પરિણમે છે. 
*એક વખત દલીલ આકાર લે છે ત્યારે ''[[ડિસ્પોશિયો]]''  (અસ્થિતિ અથવા ગોઠવણી)ન ઉપયોગ મોટી અસર માટે તેની કઇ રીતે ગોઠવણી કરવી તે નક્કી કરવા માટે, સામાન્ય રીતે ''[[પ્રસ્તાવના]]'' ના પ્રારંભ સાથે થાય છે.
*એક વખત ભાષણના મુદ્દાઓની જાણ થઇ જાય અને તેનું માળખું નક્કી થઇ જાય, તે પછી તેના પછીના પગલાંમાં ''[[ઇલોક્યુશિયો]]''  (શૈલી) અને  ''[[પ્રોનુનશિયાશિયો]]''  (રજૂઆત)નો સમાવેશ થાય છે.
*''[[મેમોરિયા]]''  (યાદગીરી) એ સમયે ચિત્રમાં આવે છે, જ્યારે વક્તા તેના ભાષણમાં આ તમામ તત્વોને યાદ કરે છે. 
*''[[એક્ટીયો]]''  (બોલવાની શૈલી) એ અંતિમ પગલું છે, કેમ કે પ્રેક્ષકો સમક્ષ ઉદાર અને આનંદિત, [[ગ્રાન્ડ સ્ટાઇલ]] તરીકે ભાષણ આપવામાં આવે છે.

મધ્ય યુગમાં આ રચના ફક્ત ટુકડાઓમાં જ ઉપલબ્ધ હતી પરંતુ [[સેંટ.ગલીના એબે]] ખાતે સંપૂર્ણ નકલની શોધ 1416માં થતા તે પુનરુજ્જીવન દરમિયાન રેટરિક પરના અનેક અત્યંત પ્રભાવશાળી રચનાઓમાંની એક તરીકે ઉભરી આવી હતી.

ક્વિન્ટીલીયનનું કામ ફક્ત રેટરિકની કલાનું વર્ણન કરે છે તેવું નથી પરંતુ રાજકીય રીતે સક્રિય, નીતિવાન, જાહેર જીવનનો ખ્યાલ ધરાવતા નાગરિક તરીકે એક સંપૂર્ણ વક્તાની રચનાને પણ વર્ણવે છે.  તેમણે રેટરિકલ તાલીમના નૈતિક વપરાશ પર ભાર મૂક્યો હતો, જે રોમન શાળાઓમાં વાર્તાઓ અને તરકીબોના સમાનીકરણ તરફ વધતા જતા વલણ વિરુદ્ધના પ્રતિભાવનો એકસ ભાગ હતો.  તેજ સમયે, રાજકીય નિર્ણય લેવાની ક્રિયાથી રેટરિક અલગ પડી ગયું હતું, રેટરિક સાંસ્કૃતિક રીતે ગતિશીલ અને મનોરંજનનો અગત્યનો વળાંક  અને સાંસ્કૃતિક આલોચના તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું, જે &quot;બીજા સોફિસ્ટીક&quot; તરીકે જાણીતુ બન્યું હતું, આ પ્રગતિએ એ આરોપમાં (ક્વિન્ટીલિયન અને અન્યો દ્વારા કરાયેલ)વધારો કર્યો હતો કે શિક્ષકો રેટરિકમાં પદાર્થ પર ભાર મૂકતા હતા. 

===મધ્યયુગથી પ્રકાશ પાડવા સુધી===
પશ્ચિમી રોમન સામ્રાજ્ય પડી ભાંગ્યા બાદ, રેટરિકનો અભ્યાસ મૌખિક કલાઓના અભ્યાસના મધ્યબિંદુ તરીકે સતત રહ્યો હતો; પરંતુ કેટલીક સદીઓ સુધી મૌખિક કલાઓના અભ્યાસમાં ઘટાડો થયો હતો, જે મધ્યયુગની યનિવર્સિટીઓના ઉદભવની પરાકાષ્ઠા સુધી પહોંચી ગયો હતો.  પરંતુ રેટરિકે આ ગાળા દરમિયાન પત્ર લેખની કલા (''[[આર્સ ડિક્ટામીનીઝ]]'' ) અને ધાર્મિક પર્વચન લખાણ (''આર્સ પ્રએડિકાન્ડી'' )માં રૂપાંતર કર્યું હતું.  ''[[ટ્રાઇવિયુમ]]'' ના એક ભાગ તરીકે, રેટરિક તર્કના અભ્યાસમાં ગૌણ હતું અને તેનો અભ્યાસ ભારે વિદ્વતાપૂર્ણ હતોઃ વિદ્યાર્થીઓને ઐતિહાસિક વિષયો (''સૌસોરી'' ) અથવા સંગીન કાનૂની પ્રશ્નો (''કોન્ટ્રોવર્સી'' ) પર પ્રવચનની રચના કરવામાં પરિવર્તીત કવાયત આપવામાં આવતી હતી. 

[[File:Augustinusbishop.jpg|thumb|right|200px|ઓગસ્ટીન ઓફ હિપ્પો]]

તેમને રેટરિશિયન તરીકે ગણવામાં આવતા ન હોવા છતા, [[સેંટ. ઓગસ્ટીન]] (354-430)ને રેટરિકમાં તાલીમ આપવામાં આવી હતી અને એક સમયે તેઓ મિલાનમાં લેટિન રેટરિકના અધ્યાપક હતા.  તેમના ખ્રિસ્તીધર્મમાં રૂપાંતરણ બાદ, તેઓને તેમના ધર્મના પ્રચાર માટે આ &quot;[[પાગન]]&quot;નો ઉપયોગ કરવાનો રસ જાગ્યો હતો.  રેટરિકના નવો ઉપયોગ તેમના પુસ્તક ''ડિ ડોક્ટ્રીના ક્રિસ્ટ્રીના'' માં શોધી કાઢવામાં આવ્યો હતો, જેણે સર્મોનના રેટરિક  [[ધર્મોપદેશ]] તરીકે શું ઉભરી આવશે તેનો પાયો નાખ્યો હતો.  &quot;વાકપટુતાની શક્તિ જે ભૂલભરેલા કારણ અથવા સત્ય માટેની દલીલમાં ગુણકારક કેમ છે&quot; તેવું પૂછતા ઓગસ્ટીને પુસ્તકનો પ્રારંભ કર્યો હતો, તેનો સાચા હેતુ માટે ઉપયોગ થવો જોઇએ નહી. (IV.3).

મધ્યયુગીન ક્રિશ્ચિયન ચર્ચની અગાઉની ચિંતા એ હતી કે તેની વર્તણૂંક પ્રાચીન રેટરિક જેવી હતી.  [[જેરોમે]] (ડી. 420) ફરિયાદ કરી હતી કે, &quot;[[હોરાક]]ને સેલ્મસ, અને [[વિર્જીલ]]ને ગોસ્પેલ્સ સાથે અને સિસેરોને એપોસ્ટલ્સ સાથે શુ લેવાદેવા છે?&quot; પાગનની કૃતિઓ સાચવી રાખવા માટેની દલીલ કરનારા તરીકે અને ચર્ચની પરંપરાને ઉત્તેજન આપવા તરીકે પણ ઓગસ્ટીનને યાદ કરવામાં આવે છે, જે અસંખ્ય ક્રિશ્ચિયન રેટરિકલ લખાઓને જાળવી રાખવામાં પરિણમી હતી. 

રેટરિક પુનરુજ્જીવન સિવાય તેની પ્રાચીન ઊંચાઇ ફરી હાંસલ કરી શકશે નહી, પરંતુ નવા લખાણોએ એડવાન્સ રેટરિકલ વિચારો જન્માવ્યા હતા.  [[બોથીયસે]] (480?-524), તેમના સંક્ષિપ્ત લખાણ ''રેટરિકના માળખાનો ઉપરછલ્લો દેખાવ'' માં, રેટરિકને ફિલોસોફિકલ દલીલ અથવા ડાયાલેક્ટિક સુધી ગૌણતામાં મૂકીને એરિસ્ટોટલા વર્ગીકરણને સતત રાખ્યું હતું. &lt;ref&gt;પેટ્રિસીયા બિઝેલ અને બ્રુસ હર્ઝબર્ગ''રેટરિકલ પરંપરા: પ્રાચીન સમયથી વર્તમાન સમય સુધીનું વાંચન'' , બોસ્ટોન: બેડફોર્ડ / સેંટ. માર્ટિન, બીજી આવૃત્તિ, 2001, પૃષ્ઠ 486.&lt;/ref&gt; યુરોપીયન સંબંધથી [[મુસ્લીમ સામ્રાજ્ય]] (ખાસ કરીને [[અલ-એન્ડાલુસ]]) સાથે [[આરબ છાત્રવૃત્તિના પ્રારંભે]] સામાન્ય રીતે એરિસ્ટોટલ અને પ્રાચીન વિચારમાં નવેસરનો ઉત્સાહ જગાવ્યો હતો, જે જેને કેટલાક ઇતિહાસવિંદો 12મી સદીનું પુનરુજ્જીવન કહેતા હતા તેમાં પરિણમ્યુ હતું.  અસંખ્ય મધ્યયુગીન વ્યાકરણો અને કવિતાઓનો અભ્યાસો અને રટેરિકે દેખા દીધી હતી. 

પૂર્વેના મધ્યયુગીન રેટરિકલ લખાણોમાં સેંટ. [[થોમસ એક્વિન્સ]] (1225?-1274), [[વેન્ડોમના મેથ્યુ]] (''આર્સ વર્સીફિકેટોરીયા'' , 1175?), અને [[વિનસૌફના જિયોફ્રે]] (''પોટ્રીયા નોવા'' , 1200–1216)નો સમાવેશ થાય છે. સોક્રેટ્સના મિત્ર [[અસ્પાસિયા]] સિવાય આધુનિક સમય પહેલાની મહિલા રેટરિશિયન્સ જવલ્લેજ જોવા મળે છે; પરંતુ મહિલાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયેલ મધ્યયુગીન રેટરિક ક્યાં તો ધાર્મિક ક્રમમાં હતા, જેમ કે [[જુલિયન ઓફ નોર્વિક]] (ડી. 1415), અથવા અત્યંત સારી રીતે જોડાયેલ [[ક્રિસ્ટીન ડી પિઝાને]] (1364?-1430?), એવું કરી બતાવ્યું હતું જેનો લખાણમાં હંમેશ માટે સમાવેશ થતો ન હતો. 

તેમના 1943ના ઇંગ્લીશમાં [[કેમ્બ્રિજ યુનવર્સિટી]]ના ડોકટરની પદવીને લગતા મહાનિબંધમાં કેનેડાના [[માર્શલ મેકલુહાન]] (1911–1980), [[સિસેરો]]ના આશરે સમયગાળામાં મૌખિક કલાઓ થી [[થોમસ નાશ]] (1567-1600?)ના સમયગાળા સુધીનો સર્વેક્ષણ કરે છે. &lt;ref&gt;મેકલુહાનનો ''ધી ક્લાસિકલ ટ્રિવીયમઃ થોમસ નાશેના શીખવાના સમયમાં તેનું સ્થળ''  શિર્ષક વાળો મહાનિબંધ ગિન્ગકો પ્રેસ દ્વારા એપ્રિલ 2006માં આલોચનાત્મક આવૃત્તિમાં પ્રકાશિત થનાર છે. &lt;/ref&gt; તેમનો મહાનિબંધ હજુ પણ ટ્રાઇવિયુમ તરીકે મૌખિક કલાના ઇતિહાસનો અભ્યાસ હાથ ધરવા માટે મહત્વનો ગણાય છે, તેમ છથા તેમણે જે પ્રગતિઓનું સર્વેક્ષણ હાથ ધર્યું હતું તેનો અભ્યાસ તેમણે જ્યારે અભ્યાસ હાથ ધર્યો ત્યારથી જ કરવામાં આવે છે.  નીચે નોંધ્યું છે તેમ, મેકલુહાન 20મી સદીમાં વ્યાપક રીતે વખાણાયેલા વિચારક બન્યા હતા, તેથી રેટરિક અને ડાયાલેક્ટિકના ઇતિહાસના અભ્યાસમાં તેમના વિદ્વતાપૂર્ણ મૂળ નોંધવા અગત્યના છે. 

મધ્યયુગીન રેટરિકલ વિચારનો અન્ય રસપ્રદ રેકોર્ડ ઘણા [[પ્રાણીઓની ચર્ચાવાળી કવિતાઓ]]માં જોઇ શકાય છે, જે ઇંગ્લેંડ અને ઉપખંડમાં મધ્ય યુગ દરમિયાનમાં  લોકપ્રિય છે જેમ કે [[ધી ઓવલ એન્ડ ધી નાઇટીંગલ]] (13મી સદી) અને[[જિયોફ્રે ચૌસર]]ના [[પાર્લીયામેન્ટ ઓફ ફોવલ્સ]] (1382?).

===16મી સદી===
1967માં વોલ્તેર જે. ઓન્ગના મહાગ્રંથ લેખ &quot;હ્યુમનીઝમ&quot; ''ન્યુ કેથોલિક એનસાક્લોપીડીયા''  માનવતાના પુનરુજ્જીવનનું સુ-માહિતગાર સર્વેક્ષણ પૂરું પાડે છે, જે તેની જાતે મધ્યયુગીન વિદ્વતાપૂર્ણ તર્ક અને ડાયાલેક્ટિકને તરફેણ નહી કરતો હોવાનું અને તેને બદલે પ્રાચીન લેટિન શૈલી અને વ્યાકરણ અને ફિલોસોફિ અને રેટરિકને તરફેમ કરતો હોવાનું વ્યાખ્યાયિત કરે છે. (ઓન્ગના ''પેઇથ એન્ડ કોન્ટેક્સ્ટસ'' માં પુનઃ પ્રકાશિત (સ્કોલર્સ પ્રેસ, 1999; 4: 69-91.)) 

[[File:Holbein-erasmus.jpg|left|thumb|180px|ડેસીડેરિયસ ઇરેસ્મુસ ક્લાસિકલ રેટરિકના હિમાયતી હતા. ]]
પ્રાચીન રેટરિકના પુનઃહિત ઉત્પત્તિમાં એક પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ [[એરાસમુસ]] (સી.1466-1536) હતા. તેમનું 1512નું કાર્ય, ''ડિ ડુપ્લીસી કોપીયા વર્બોરુમ એટ રિરુમ''  (તરીકે પણ જાણીતુ ''[[Copia: Foundations of the Abundant Style]]'' )નું મોટા પ્રમાણમાં પ્રકાશન કરવામાં આવ્યુ હતુ (તેની સમગ્ર યુરોપમાં 150 કરતા વધુ આવૃત્તિઓ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી) અને તે વિષય પરના અનેક મૂળ ટેક્સ્ટસમાંની તરીકે ઉભરી આવી હતી.  પ્રાચીન યુગની સંગીન કૃતિઓની તુલનામાં રેટરિકની સંભાળ લેવામાં ઓછી વિગતવાર છે, પરંતુ તે ''રેસ વર્બા''  (વિગત અને સ્વરૂપ)ની પરંપરાગત સંભાળ પૂરી પાડે છે: તેમની પ્રથમ [[એલોક્યુશિયો]]ના કાર્યની સંભાળ લે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને [[અભ્યાસક્રમ અને અલંકાર]]નો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો તે બતાવે છે; બીજુ પુસ્તક [[ઇન્વેન્શિયો]]ને આવરી લે છે. વિપુલ ભિન્નતા (''કોપીયા''  એટલે કે &quot;પુષ્કળ&quot; અથવા &quot;વિપુલતા&quot;, જેમ કે ભરપૂરતા અથવા અક્ષયપાત્રતા), આમ બન્ને પુસ્તકો પ્રવચનમાં વિવિધતાની વધુમાં વધુ માત્રા અમલમાં લાવવા પર ભાર મૂકે છે.  ઉદાહરણ તરીકે, ''ડિ કોપીયા'' ના એક ભાગમાં, ઇરેસ્મુસ ''&quot;સેમ્પર, ડુમ વિવામ, તુઇ મેમિનેરો&quot;''  વાક્યની 200 જેટલી વિવિધતા રજૂ કરે છે.  તેમની અન્ય કૃતિઓમાં, અત્યંત લોકપ્રિય [[ધી પ્રેઇઝ ઓફ ફોલી]]એ પણ સોળમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં રેટરિકના શિક્ષણ પર નોંધપાત્ર પ્રભાવ પાડ્યો હતો. કવાયતના એક પ્રકાર એવા પાગલપણાની ઉત્પત્તિઓ જેવી લાક્ષણિકતાઓની તરફેણમાં તેમના વક્તવ્યો એલિઝાબેથન વ્યાકરણ શાળાઓમાં લોકપ્રિય બન્યા હતા, જે બાદમાં [[એડોક્સોગ્રાફી]] તરીકે કહેવાયા હતા, જેમાં વિદ્યાર્થીને નકામી બાબતોના વખાણમાં થોડા ભાગ લખવાની જરૂરિયાત રહેતી હતી. 

[[જુઆન લુઇસ વાઇવ્સે]] (1492–1540) પણ ઇંગ્લેંડમાં રેટરિકના અભ્યાસને આકાર આપવામાં સહાય કરી હતી.  સ્પેનિયાર્ડની નિમણૂંક [[કાર્ડિનલ વોલ્સલી]] દ્વારા ઓક્સફોર્ડ ખાતે 1523માં રેટરિકના લેક્ટરશીપ માટે કરવામાં આવી હતી અને તેમને [[હેનરી VIII]] દ્વારા મેરીના અનેક શિક્ષકોમાંના એક તરીકેની કામગીરી સોંપવામાં આવી હતી. જ્યારે હેનરી VIIIએ કેથરીન ઓફ આર્ગોનથી અલગ પડી ગ્યા અને 1528માં ઇંગ્લેંડ છોડ્યુ ત્યારે વાઇવ્સ તેમનાથી વિરુદ્ધ ગયા હતા.  તેમની શિક્ષણ પરની શ્રેષ્ઠ કૃતિ, ''ડિ ડિસીપ્લીનીસ'' , 1531માં પ્રકાશિત થઇ હતી અને તેમના રેટરિક પરના લખાણોમાં ''રેટરિક, સિવ ડિ રેશન ડિસેન્ડી, લિબરી ટ્રેસ''  (1533), ''ડિ કન્સલટેશન''  (1533), અને પત્ર લેખન પરના રેટરિક, ''ડિ કોન્સ્ક્રીબેન્ડીસ એપિસ્ટોલાસ''  (1536)નો સમાવેશ થાય છે.

એવી પણ શક્યતા છે કે ઘણા વિખ્યાત ઇંગ્લીશ લેખકો [[ઇરાસ્મુસ]] અને [[વાઇવ્સ]] (તેમજ પ્રાચીન રેટરિશિયનો)ની કૃતિઓ સામે તેમના શાળા કામમાં ખુલ્લા પડી ગયા હતા, જે લેટિન (ઇંગ્લીશ નહી)માં હાથ ધરાયું હતું અને ઘણી વાર તેમાં ગ્રીકના કેટલાક અભ્યાસનો સમાવેશ કરાયો હતો અને રેટરિક પર નોંધપાત્ર ભાર મૂક્યો હતો.  ટી.ડબ્લ્યુ. બેલ્ડવિનના ''વિલીયમ શેક્સપિયરના સ્મોલ લેટિન એન્ડ લેસે ગ્રીક'' , 2 વોલ્યુમોના ઉદાહરણ માટે જુઓ.  યુનિવર્સિટી ઓફ ઇલ્લીનોઇસ પ્રેસ, 1944).

1500 સદીની મધ્યમાં, પ્રાદેશિક રેટરિકનો ઉદભવ થતો જોવા મળ્યો હતો-જે પ્રાચીન ભાષાઓને બદલે ઇંગ્લીશમાં લખાયા હતા; લેટિન અને ગ્રીક તરફના પૂર્વાભૂમીખીકરણના લીધે ઇંગ્લીશમાં કામોની સ્વીકાર્યતા ધીમી હતી. [[લિયોનાર્દ કોક્સ]]ના ''ધી આર્ટ અથવા ક્રાફ્ટે ઓફ રેટોરિક''  (સી. 1524-1530; 1532માં બીજી આવૃત્તિ પ્રકાશિત થઇ હતી)ને અગાઉની ઇંગ્લીશ ટેક્સ્ટ હોવા તરીકે મનાય છે; મોટે ભાગે તે [[ફિલીપ મેલાન્કથોન]]નું ભાષાંતર છે. &lt;ref&gt;ફ્રેડરિક આઇવ્સ કારપેન્ટર, &quot;લિયોનાર્દ કોક્સ અને પ્રથમ ઇંગ્લીશ રેટરિક,&quot; ''આધુનિક ભાષા નોંધો'' , વોલ્યુમ 13, નં. 5 (મે 1898), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 146-47 ([http://www.jstor.org/stable/2917751 જેએસટીઓઆર] ખાતે ઉપલબ્ધ - લવાજમ જરૂરી).&lt;/ref&gt; અગાઉની સફળ ટેક્સ્ટ થોમસ વિલ્સનની ''ધી આર્ટે ઓફ રેટરિક''  (1553) હતી, જે રેટરિકની પરંપરાગત સંભાળ રજૂ કરે છે.  ઉદાહરણ તરીકે, વિલ્સન રેટરિકના પાંચ સિદ્ધાંતો રજૂ કરે છે (શોધ, ડિસ્પોઝીશન, [[ઇલોક્યુશિયો]], [[મેમોરિયા]], અને ઉચ્ચાર અથવા [[એક્ટીઓ]]). અન્ય વિખ્યાત કામોમાં એન્જલ ડેના ''ધી ઇંગ્લીશ સેક્રેટોરી''  (1586, 1592), [[જ્યોર્જ પુટ્ટેહામ]]ના ''ધી આર્ટે ઓફ ઇંગ્લીશ પોસી''  (1589), અને [[રિચાર્ડ રેઇનહોલ્ડે]]ના ''ફાઉન્ડેશન ઓફ રેટરાઇક''  (1563)નો સમાવેશ થાય છે. 

સમાન ગાળા દરમિયાન જે ચળવળ શરૂ થઇ હતી તે પ્રોસ્ટેસ્ટન્ટ અને ખાસ કરીને પ્યોરિટન વર્તુળમાં શાળા અભ્યાસક્રમના સંચાલનને ફેરવી નાખ્યું હતું અને રેટરિક તેનું કેન્દ્ર સ્થાન ગુમાવવામાં પરિણમ્યું હતું. ફ્રેંચ વિદ્વાને વધુ પડતા વ્યાપક અને નિરર્થક [[ટ્રાઇવીયુમ]]ના સંચાલનને જોતા તેમના લેટિન [[પેટ્રુસ રામુસ]] (1515–1572), પિયર ડિ લા રામીમાં અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો અને નવા અભ્યાસક્રમની દરખાસ્ત કરી હતી. તેમની વસ્તુઓની યોજનામાં રેટરિકના પાંચ તત્વો રેટરિકના સમાન શિર્ષક હેઠળ રહ્યા ન હતા.  શોધ અને ડિસ્પોઝીશનને ડાયાલેક્ટિકના શિર્ષક હેઠળ આવશે તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે બોલવાની શૈલી અને યાદગીરી રેટરિક માટે કાયમ રહ્યા હતા.  જુઓ, [[વોલ્તેર જે. ઓન્ગ]], ''રામુસ, મેથોડ અને ડિકે ઓફ ડાયલોગ: પ્રવચનની કલાથી કારણની કલા સુધી''  (ગાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1958; એડ્રીયન જોહ્નની નવી પ્રસ્તાવના સાથે યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ દ્વારા પુનઃ જારી કરાયેલ). રામુસ પર તે સમયે સૃષ્ટિ વિરુદ્ધનું કાર્ય કરવા બદલ્ અને નાસ્તિકવાદ માટે કસૂરવાર ઠેરવવામાં આવ્યા હતા, અને તેઓ ફ્રેંચના ધાર્મિક યુદ્ધમાં શહીદ થયા હતા.  ચેમના શિક્ષણોને કેથોલિસીઝમમાં વિરોધાત્મક તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા અને ફ્રાંસમાં તેઓ બહુ ઓછો સમય રહ્યા હતા, પરંતુ તેમને નેધરલેન્ડ્ઝ, જર્મની અને ઇંગ્લેંડમાં ફળદાયી મેદાન પ્રાપ્ત થયું હતું. &lt;ref&gt;તે સમયમાં ફ્રાંસ અને ઇટાલીમાં રેટરિક સંબંધી જટિલ રાજકીય અને ધાર્મિક ચર્ચાની ઉગ્ર રજૂઆત માટે જુઓ, [[માર્ક ફુમારોલી]], ''એઇજ ડિ એલોક્વિન્સ'' , 1980&lt;/ref&gt;

[[File:John Milton - Project Gutenberg eText 13619.jpg|thumbnail|right|150px|જોહ્ન મિલ્ટોન, ઇંગ્લીશ કવિ અને રેટોરિશિયન
]]
રામુસના અનેક અનુયાયીઓમાંના એક ઔડોમારુસ ટેલાઅસે (ઓમર ટેલોન) તેમનું રેટરિક ''ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સ ઓરેટોરી''  પ્રકાશિત કર્યું હતું.  આ કામે રેટરિક પરની સરળ રજૂઆત પૂરી પાડી હતી જેણે શૈલીની સંભાળ પર ભાર મૂક્યો હતો અને એટલી લોકપ્રિય બની હતી કે તેનો ઉલ્લેખ [[જોહ્ન બ્રેઇન્સ્લી]](1612)ના ''લુડુસ લેટેરિયસ; અથવા ધી ગ્રામર સ્કુલ'' માં &quot;શ્રેષ્ઠ શાળાઓમાં સૌથી વધુ વપરાતો&quot; હોવાને લીધે કરાયો હતો.  અન્ય ઘણા [[રામીસ્ટ]] રેટરિક્સે પછીની અર્ધી સદીમાં અનુસરણ કર્યું હતું અને 1600મી સદી સુધીમાં તેમનો દ્રષ્ટિકોણ પ્રોટેસ્ટન્ટ અને ખાસ કરીને પ્યોરિટન વર્તુળમાં રેટરિક શીખવવામાં પ્રાથમિક પદ્ધતિ પૂરવાર થઇ હતી.  જુઓ વોલ્તેર જે. ઓન્ગ, ''રામુસ અને ટેલોન ઇન્વેન્ટરી''  (હરાવર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ,, 1958); જોસેફ એસ. ફ્રીડમેન, ''ફિલોસોફી અને ધી આર્ટ યુરોપ, 1500-1700: શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં શિક્ષણ અને ટેક્સ્ટસ''  (અશગાટે, 1999). [[જોહ્ન મિલ્ટોને]] (1608–1674) રામુસના કામ પર લેટિન આધારિત તર્ક અથવા ડાયાલેક્ટિકમાં પુસ્તક લખ્યું હતું, જેનું હાલમાં વોલ્તેર જે. ઓન્ગ અને ચાર્લ્સ જે. એર્માટિંગર દ્વારા ''ધી કંપ્લીટ પ્રોસ વર્કસ ઓફ જોહ્ન મિલ્ટોન'' માં ઇંગ્લીશમાં ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું છે (યેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1982; બીઃ206-407), જેમાં ઓન્ગ દ્વારા લંબાણપૂર્વક પરિચય આપવામાં આવ્યો છે (144-205).  આ પરિચયને ઓન્ગના ''ફેઇથ એન્ડ કોન્ટેક્સ્ટસ'' માં પુનઃ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે (સ્કોલર્સ પ્રેસ, 1999; 4: 111-41).

રામીઝમ સ્થાપિત કેથોલિક શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં કોઇ પ્રભાવ પાડી શક્યા ન હતા, જે મોટે ભાગે શાળા કે શિક્ષણ સંબંધી જાણકારી પૂરતું અથવા નવી કેથોલિક શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓ કે જે ધાર્મિક પાંખના સભ્યો કે જે [[સોસાયટી ઓફ જિસસ]] અથવા ઓરેટેરિયન્સ દ્વારા જાણીતા હતા તેમના દ્વારા સ્થાપવામાં આવી હતી તેના પૂરતી સીમીત રહી હતી, તેવું જ [[જેસ્યુટ]] અભ્યાસક્રમ (સમગ્ર ખ્રિસ્તી વિશ્વમાં 19મી સદી સુધીના વપરાશ)માં જોઇ શકાય છે જે [[રેશિયો સ્ટુડીયોરુમ]] તરીકે ઓળખાય છે (ક્લાઉડ પેવુર, એસ.જે., એ તાજેતરમાં જ ઇંગ્લીશમાં ભાષાંતર કર્યું છે , જેમાં દરેક પાનામાં સમાંતર કોલમમાં લેટિન ટેક્સ્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે. (સેંટ. લુઇસઃ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ જેસ્યુટ સોર્સીસ, 2005)). સિસેરો અને ક્વિન્ટીલીયનનો પ્રભાવ [[રેશિયો સ્ટુડીયોરુમ]]માં પ્રસરે છે, તો તે ભક્તિના દ્રષ્ટિકોણ અને વિરુદ્ધ-પુનઃરચનાના આક્રમણથી થાય છે.  ''રેશિયો''  ખરેખર ઇષ્ટત્વના અર્થમાં, અવતારી લોગોમાં તરબોળ છે, એક ભાષણ અને માનવ અર્થમાં રેટરિક છે તેનો અર્થ એવો થાય છે કે તે વધુ ભક્તિ અને ખ્રિસ્તી શહેરમાં વધુ પગલાં સુધી પહોંચે છે, જેમાં ઔપચારીકતાનો અભાવ હતો.  રેટરિકમાં રેશિયો એ સેંટ ઇગ્નાટિયસ લોયોલાના અભ્યાસનો ભક્તિમાં, ભક્તિ કવાયતનો જવાબ છે.  આ જટિલ ઓરેટોરીકલ પ્રાર્થના પદ્ધતિ રામીઝમથી મુક્ત છે. 

===17મી સદીનું નવું ઇંગ્લેંડ===
નવા ઇંગ્લેડમાં અને [[હાર્વર્ડ કોલેજ]] (સ્થાપના 1636) ખાતે, રામુસ અને તેમના અનુયાયીઓએ પ્રભુત્વ રાખ્યું હતું, જેમ કે [[પેરી મિલર]] ''ધી ન્યુ ઇંગ્લેડ માઇન્ડ: ધી સેવન્ટીન્થ સેન્ચ્યુરી''  (હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1939)માં દર્શાવે છે. જોકે, ઇંગ્લેંડમાં, વિવિધ લેખકોએ સત્તરમી સદી દરમિયાન રેટરિકના અભ્યાસક્રમ પર પ્રભાવ પાડ્યો હતો, તેમાંના ઘણા રામુસ અને તેમના અનુયાયીઓ દ્વારા અગાઉની સદીઓમાં સ્થાપેલી એવી દ્વિમુખી વિભાજન પદ્ધતિને આગળ ધપાવે છે. તેનું મોટું મહત્વ એ છે કે આ સદીએ આધુનિક, પ્રાદેશિક શૈલીની પ્રગતિ જોઇ હતી, જે ગ્રીક, લેટિન અથવા ફ્રેન્ચ મોડેલને બદવે ઇંગ્લીશ તરફ દ્રષ્ટિ નાખતી હતી. 

[[ફ્રાંસિસ બેકોન]] (1561–1626), રેટરિશિયન ન હોવા છતાં તેમણે તેમના લખાણોમાં આ ક્ષેત્રે ફાળો આપ્યો હતો.  વૈજ્ઞાનિક વિષયોની ચર્ચા માટે યોગ્ય શૈલી શોધવી તે સમયની અનેક ચિંતાઓમાંની એક હતી, જેમાં તે સમયની તરફેણકારી અલંકારીત શૈલીને બદલે તમામ હકીકતો અને દલીલો પર સ્પષ્ટ વિવરણ જરૂરી હતું. બેકોને તેમના ''ધી એડવાન્સમેન્ટ ઓફ લર્નીંગ'' માં એવા લોકોની આલોચના કરી છે જેમણે &quot;બાબતના વજન, વિષયોનું મૂલ્ય, દલીલોની સલામતી, શોધનું જીવન અથવા ચૂકાદાની ઊંડાઇ&quot;ને બદલે શૈલી સાથે અગાઉથી સ્થાન ગ્રહણ કરી લીધું હતું.   શૈલીની બાબતમાં, તેમણે દરખાસ્ત કરી હતી કે શૈલી વિષય વસ્તુ અને પ્રેક્ષકોને સમર્થન આપે છે, કે સરળ શબ્દો જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં લાગુ પાડી શકાય છે અને શૈલી તેની સાથે સંમત થાય તેવી હોવી જોઇએ. &lt;ref&gt;જુઓ [[લિસા જાર્ડીન]], ''ફ્રાંસિસ બેકોન: ડિસકવરી એન્ડ ધ આર્ટ ઓફ ડિસ્કોર્સ''  ([[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1975).&lt;/ref&gt;


[[થોમસ હોબ્સ]] (1588–1679) પણ રેટરિક પર લખે છે.  [[એરિસ્ટોટલ]]ના ''રેટરિક'' ના ટૂંકા ભાષાંતરની સાથે, હોબ્સે આ વિષય પર અસંખ્ય અન્ય કૃતિઓનું સર્જન કર્યું હતું.  ઘણા વિષયો પરના તીવ્ર વિરોધાભાસની જેમ હોબ્સે, બેકોન જેવાએ પણ સરળ અને વધુ કુદરતી શૈલી કે જેણે વાણીનો કરકસર સાથે ઉપયોગ કર્યો હતો તેને વેગ આપ્યો હતો.  

કદાચ [[રોયલ સોસાયટી]] (સ્થાપના 1660માં)ના કામોમાથી ઇંગ્લીશ શૈલીમાં મોટા ભાગનો પ્રભાવી વિકાસ બહાર આવ્યો હતો, જેણે 1664માં ઇંગ્લીશ ભાષામાં સુધારો કરવા માટે એક સમિતિની સ્થાપના કરી હતી.  સમિતિઓમાં સભ્યોમાં [[જોહ્ન એવલીન]] (1620–1706), [[થોમસ સ્પ્રેટ]] (1635–1713), અને [[જોહ્ન ડ્રાયડેન]] (1631–1700)નો સમાવેશ થાય છે. સ્પ્રેટે &quot;સુંદર વાણી&quot;ને એક રોગ તરીકે ગણાવી હતી અને &quot;પ્રાથમિક શુદ્ધતા અને સંક્ષિપ્તતા તરફ પાછ ફરવાને&quot; બદલે વિચાર કે યોગ્ય શૈલીએ &quot;તમામ વૃદ્ધિ, વિષયાંતર અને શેલીનો વધારો&quot; નકારી કાઢવો જોઇએ.  (''રોયલ સોસાયટીનો ઇતિહાસ'' , 1667).

આ સમિતિનું કાર્ય ક્યારે પણ આયોજાનથી વધ્યું નહી હોવાથી જોહ્ન ડ્રાયડેનને ઘણી વખત નવી અને આધુનિક ઇંગ્લીશ શૈલીનું સર્જન અને દ્રષ્ટાંત આપવા બદલ યશ આપવામાં આવે છે. તેમનો કેન્દ્રિત સિદ્ધાંત એ હતો કે શૈલી &quot;પ્રસંગ, વિષય અને વ્યક્તિઓ&quot; અનુસાર યોગ્ય હોવો જોઇએ.  આમ, તેઓએ ફોરેન શબ્દોને બદલે શક્ય હોય ત્યાં ઇંગ્લીશ શબ્દો વાપરવાની તેમજ લેટિન, સિંટેક્સને બદલે પ્રાદેશિકનો ઉપયોગ કરરવાની હિમાયત કરી હતી.  તેમના પોતાના ગદ્ય (અને તેમની કવિતા) નવી શૈલીના દ્રષ્ટાંતો બન્યા હતા. 

===18મી અને 19મી સદીમા રેટરિક===
આ સમયગાળા દરમિયાનમાં રેટરિકની અત્યઁત પ્રભાવશાળી શાળા સ્કોટ્ટીશ બેલ્લેટ્રિસ્ટિક રેટરિક હતી, જેની વિકાસ રેટરિકના અધ્યાપકો જેમ કે [[હઘ બ્લેયર]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો, જેમના ''રેટરિક પરના ભાષણો અને બેલીસ પત્રો'' ને વિવિધ આવૃત્તિઓ અને ભાષાંતરોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઇ હતી. 

==આધુનિક રેટરિક ==
વીસમી સદીના પ્રવેશ સમયે, રિટરિક વિભાગ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ તેમજ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓની સ્થાપનામાં રેટરિકલ અભ્યાસનું પુનઃસજીવન પ્રતિબિબીત થતું હતું.  થિયરીસ્ટો સામાન્ય રીતે સંતમ થાય છે કે રેટરિકનો અભ્યાસ એ વીસમી સદીના મધ્યસ્થ પર્યાવરણમાં ભાષા અને સમજાવટની નવેસરની અગત્યતા માટેના નોંધપાત્ર કારણો છે (જુઓ [[ભાષાકીય વળાંક]]) અને એકવીસમી સદીમાં માધ્યમોએ બહોળી ભિન્નતા પર અને રાજકીય રેટરિકના પૃથ્થકરણ અને તેના પરિણામો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.  [[જાહેરાત]] અને [[સામૂહિક માધ્યમો]] જેમ કે [[ફોટોગ્રાફી]], [[ટેલિગ્રાફી]], [[રેડીયો]], અને [[ફિલ્મ]]ના ઉદભવે રેટરિકને આગવી રીતે લોકોના જીવનનમાં પ્રવેશ અપાવ્યો હતો. 

આ બાબતને પ્રતિબિંબીત કરતા, તાજેતરમાં જ રેટરિક શબ્દ મૌખિક ભાષાને બદલે માધ્યમ સ્વરૂપમાં લાગુ પાડવામાં આવ્યો હતો, ઉદાહરણ તરીકે [[દાર્શનિક રેટરિક]]. બિન-મૌખિક સંદેશાવ્યવહાર સમજાવટ કેવી છે તેનું પૃથ્થકરણ કરવાનો લક્ષ્યાંક છે.  ઉદાહરણ તરીકે, હળવા પીણાની જાહેરાત યુવાન લોકો પીતા હોવાની અસર દર્શાવે છે અને હસવું એ દર્શાવે છે કે ગ્રાહક આ પેદાશના વપરાશથી તંદુરસ્ત અને ખુશ રહી શકશે. 

===વિખ્યાત આધુનિક થિયરીસ્ટો===
*'''[[ચેઇન પેરેલમેન]]'''  કાયદાના તત્ત્વજ્ઞાની હતા, જેમણે શિક્ષણ લીધું હતું, શીખવાડ્યું હતું અને જીવનનો મોટો ભાગ બ્રશેલ્સમાં રહ્યા હતા.  તેઓ વીસમી સદીના અત્યંત અગત્યના [[દલીલ કરનાર]] થિયરીસ્ટ હતા.  તેમનું મુખ્ય કામ ''ટ્રેઇટ ડિ એલ'આર્ગુયમેન્ટેશન -લા નૌવેલી રેટરિક''  (1958) હતું, સાથે લ્યુસી ઓલબ્રેચટસ-ત્યટેકા, જેનું ઇંગ્લીંશમાં ''ધી ન્યુ રેટરિક: અ ટ્રીટાઇસ ઓન આર્ગ્યુમેન્ટેશન''  તરીકે જોહ્ન વેલકિન્સન અને પ્યોરસેલ વીવર દ્વારા ભાષાંતર કરાયું હતું. (1969). પેરેલમેન અને ઓલબ્રેચટસ-ત્યટેકા આસપાસની પ્રેદશથી દલીલયુક્ત થિયરીથી રેટરિક સમક્ષ ફર્યા હતા.  તેમના અત્યંત પ્રભાવાત્મક વિચારોમાં &quot;સનાતન પ્રેક્ષકગણ,&quot; &quot;લગભગ તર્કયુક્ત દલીલ,&quot; અને &quot;હાજરી&quot;નો સમાવેશ થાય છે. 

*'''[[હેનરી જોહ્નસ્ટોન જુનિયર]]'''  અમેરિકન તત્ત્વજ્ઞાની અને રેટરિશિયન હતા, જેઓ ખાસ કરીને &quot;રેટરિકલ ફાચર&quot; અને તેમના એડ હોમિનેમ ભૂલભરેલી માન્યતાના પુનઃમૂલ્યાંકનના ટાંકણ માટે જાણીતા છે.  તેઓ જર્નલ ''ફિલોસોફી એન્ડ રેટરિક'' ના સ્થાપક અને લાંબા સમય સુધીના સંપાદક રહ્યા હતા. &lt;ref&gt;ઇનોસ, આર. જે. (2000). હંમેશાં હેનરી ડબ્લ્યુ. જોહ્નસ્ટોન, જુનિયરને એપિટેફિઓસ (1920-2000). રેટરિક સમીક્ષા, વોલ્યુમ 19, નંબરો 1/2, આવે છે.&lt;/ref&gt;

*'''[[કેન્નેથ બર્કે]]'''  રેટરિકલ થિયરિસ્ટ, તત્ત્વજ્ઞાની અને કવિ હતા.  તેમના મોટા ભાગની કૃતિમાં આધુનિક રેટરિકલ થિયરી કેન્દ્ર સ્થાને છે: ''એ રેટરિક ઓફ મોટિવ્સ''  (1950), ''એ ગ્રામર ઓફ મોટિવ્સ''  (1945), ''લેગ્વેજ એઝ સિંબોલિક એકશન''  (1966), અને  ''કાઉન્ટરસ્ટેટમેન્ટ''  (1931). તેમના પ્રભાવાત્મક ખ્યાલોમાથી થોડા ખ્યાલો &quot;આઇડેન્ટિફિકેશન,&quot; &quot;કોનસબસ્ટેન્શિયાલિટી,&quot; અને &quot;ડ્રામેસ્ટિક પેન્ટેડ&quot; છે.

*'''[[લ્લોયડ બિત્ઝર]]'''  એ રેટરિશિયન છે, જેઓ &quot;રેટરિકલ સ્થિતિ&quot; પ્રત્યેના તેમના વલણ અંગે સારી રીતે જાણીતા છે.&quot;&lt;ref&gt;બિત્ઝર. એલ1968). રેટિકલ પરિસ્થિતિ ફિલસૂફી અને રેટરિક. 1-1 1-14.&lt;/ref&gt;

*'''એડવિન બ્લેક'''  રેટરિકલ ટિપ્પણીકાર હતા અને તેમના પુસ્તક ''રેટરિકલ ક્રિટીસીઝમ અ સ્ટડી ઇન મેથડ'' &lt;ref&gt;બ્લેક, એડવિન. (1965)''રેટરિકલ આલોચના, પદ્ધતિમાં અભ્યાસ.''  મેડીસન, ડબ્લ્યુઆઇ: યુનિવર્સિટી ઓફ વિસકોન્સીન પ્રેસ.&lt;/ref&gt; (1965) માટે સારી રીતે જાણીતા હતા, જેમા તેમણે આગળપડતા &quot;નિયો-એરિસ્ટોટેલીયન&quot; પરંપરાની અમેરિકન રેટરિકલ આલોચનાત્મક આલોચના કરી હતી કેમ કે તેઓ &quot;ચર્ચાના કેટલાક વિષયો ઉપરાંત અને રેટરિકલ પ્રવચનનો અસ્પષ્ટ ઉત્પન્ન દ્રષ્ટિકોણ&quot; ધરાવતા હોવાથી એરિસ્ટોટલ સાથે થોડી સમાનતા ધરાવતા હતા. વધુમાં, તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે રેટરિકલ વિદ્વાનો મુખ્યત્વે એરિસ્ટોટોલીયન તર્ક સ્વરૂપ અંગે પ્રકાશ પાડતા હોવાથી તેઓએ ઘણી વખત અગત્યના, પ્રવચનના વૈકલ્પિક પ્રકારો સામે આંક આડા કાન કર્યા છે.  તેમણે વિવિધ ભારે પ્રભાવાત્મક નિબંધો પણ પ્રકાશિત કર્યા હતા, જેમાં &quot;સિક્રસી એન્ડ ડિસક્લોઝર એઝ રેટરિકલ ફોર્મસ.&quot;,&lt;ref&gt;બ્લેક એડવિન. &quot;રેટરિકલ સ્પરૂપ તરીકે ગુપ્તતા અને જાહેરાત.&quot; પ્રવચનની ત્રિમાસિક જર્નલ. 74:2 (મે 1988): 133.&lt;/ref&gt; &quot;ધી સેકંડ પર્સોના,&quot;&lt;ref&gt;બ્લેક, એડવિન. &quot;ધી સેકંડ પર્સોના.&quot; પ્રવચનની ત્રિમાસિક જર્નલ. 56:2 (1970)109.&lt;/ref&gt; અને &quot;અ નોટ ઓન થિયરી એન્ડ પ્રેક્ટિસ ઇન રેટરિકલ ક્રિટીસીઝમ&quot;નો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;બ્લેક, એડવિન. &quot;રેટરિકલ આલોચનામાં થિયરી અને અભ્યાસ પરની નોંધ.&quot; પ્રવચન સંદેશાવ્યવહારની પશ્ચિમી જર્નલ: ડબ્લ્યુજેએસસી 44.4 (1980 1980 માં આવે છે): 331-336.&lt;/ref&gt;

*'''[[માર્શલ મેકલુહાન]]'''  માધ્યમ થિયરીસ્ટ હતા, જેમની શોઘો રેટરિકના અભ્યાસ માટે અગત્યની હતી.  મેકલુહાનના વિખ્યાત ઉક્તિ &quot;માધ્યમ એ સંદેશ છે&quot; છે તેણે આધુનિક સંદેશાવ્યવહારમાં સામૂહિક માધ્યમની અગત્યની ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો હતો. &lt;ref&gt;જ્યારે મેલુહાન વર્બલ આર્ટસ અન નાશે, ઉપર જણાવ્યા અનુસાર, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં 1943માં ડોક્ટરલ મહાનિબંધ પર કામ કરતા હતા ત્યારે તેઓ આખરે પ્રકાશિત કરાઇ હતી તેવા ''ધી મેકેનિકલ બ્રાઇડઃ ધી ફોકફોર ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ મેન''  (વાનગાર્ડ પ્રેસ, 1951) પુસ્તકની સામગ્રીઓ પણ તૈયાર કરતા હતા.  આ પુસ્તક જાહેરાતો અને મેકલુહાન દ્વારા તેના વિશેના ટૂાક નિબંધો સાથે લોકપ્રિય સંસ્કૃતિની અન્ય સામગ્રીઓનું રજૂઆતનું મિશ્રણ છે.  નિબધોમાં વિવિધ માર્ગે થતા રેટરિકલ પૃથ્થકરણનનો સમાવેશ કરે છે જેમાં દરેક આઇટમમાં અનુસરવામાં આવતી વ્યૂહરચના પર અનુસરણ અને ટિપ્પણી કરવાનો આશય ધરાવતી આઇટમમાં સામગ્રીઓ છે.  લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં આવી આઇટમની ગોઠવણીમાં સમાવિષ્ટ અનુસરણ વ્યૂહરચનાઓનો અભ્યાસ કર્યા બાદ, મેકલુહાન તેમના રેટરિકલ પૃથ્થકરણ તરફ વળ્યા હતા અને સંદેશાવ્યવહારના માધ્યમો તેમની રીતે અનુસરણ ઘટક તરીકે કેવી અસર ધરાવે છે તે વિચારવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. અન્ય શબ્દોમાં, સંદેશાવ્યવહાર માધ્યમો જેમ કે વ્યક્ત સ્વરૂપ અને અનુસરણ દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા હોય.  મેકલુહાન જ્યારે &quot;[[માધ્યમ એ સંદેશ છે]]&quot; કહે છે ત્યારે આ સૂક્ષ્મદ્રષ્ટિ વ્યક્ત કરવા માટે [[હાયપરબોલ]]નો ુપયોગ કરે છે&quot;. તેમના 1951ના પુસ્તકથી આ સ્થળાંતર તેમના બે બહોળ પ્રમાણમાં જાણીતા પુસ્તકોમાં પરિણમી હતી, આ પુસ્તકો ''ધી ગુટેનબેરી ગેલેક્સી: ટાઇપોગ્રાફિક વ્યક્તિના સર્જનકર્તા''  (યુનિવર્સિટી ઓફ ટોરંટો પ્રેસ, 1962) અને ''અંડસ્ટેન્ડજિંગ મિડીયા: વ્યક્તિના વિસ્તરણો''  (મેકગ્રો-હીલ, 1964). આ બન્ને પુસ્તકોને કારણે મેકલુહાન 20મી સદીમાં અત્યંત જાણીતા વૈચારિક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા.  ઇતિહાસ અને રેટરિક થિયરીના અન્ય કોઇ સ્કોલર મેકલુહાન જેટલો જાણીતો બન્યો ન હતો.  મેકલુહાને લોનરગાનની ઉપર દર્શાવેલ ''ઇનસાઇટ''  1957માં વાંચી હતી, (જુઓ ''લેટર્સ ઓફ માર્શલ મેકલુહાન'' , 1987: 251). લોનરગાનનું પુસ્તક જે તે વ્યક્તિની આંતરિક સ્થિતિને ઉજાગર કરવાની અને જે તે વ્યક્તિની આંતરિક સ્થિતિની સભાનનતાને પ્રદર્શિત કરવાનું વિગતવાર વર્ણન કરતી માર્ગદર્શિકા છે.  મેકલુહાનની 1962 અને 1964ના પુસ્તકો જે તે વ્યક્તિની સભાનતાને ધ્યાનમાં રાખતા આંતરિક વળાંક દર્શાવે છે, જે તેમના 1951ના પુસ્તક અથવા તેમના 1943ના મહાનિબંધની તુલનામાં વધુ પડતી સ્પષ્ટતા કરે છે.  તેનાથી વિરુદ્ધમાં, રેટરિકના અભ્યાસમાં અન્ય વિચારકો સામાજિક વિચારસરણીની સંકેતાત્મક પ્રતિભાવમાં વધુ દૂર હતા. &lt;/ref&gt;

*'''[[આઇ.એ. રિચાર્ડસ]]'''  સહજપણે ટિપ્પણીકાર અને રેટરિશિયન હતા.  તેમની ''ધી ફિલોસોફી ઓફ રેટરિક''  આધુનિક રેટરિકલ થિયરીમાં આગત્યની ટેક્સ્ટ છે.  આ કૃતિમાં, તેઓ રેટરિકને &quot;ગેરસમજણોનો અભ્યાસ અને તેના ઉકેલો&quot;&lt;ref&gt;રિચાર્ડઝ, આઇ.એ. (1965)''રેટરિકની ફિલસૂફી'' ન્યુ યોર્ક: ઓક્સફોર્ડ.&lt;/ref&gt;ને વ્યાખ્યાયિત કરે છે અને પ્રભાવાત્મક ખ્યાલ ''ભાવાર્થ''  અને ''વાહન'' નો અલંકાર અને ખ્યાલો વચ્ચેના સંબધને વર્ણવવા માટે પરિચય આપ્યો હતો. 

*'''[[સ્ટીફન ટૌલમીન]]'''  એ તત્ત્વજ્ઞાની છે, જેમના દલીલોના નમૂનાઓનો આધુનિક રેટરિકલ થિયરી પર ભારે પ્રભાવ હતો.  તેમની ''યુઝીઝ ઓફ આર્ગ્યુમેન્ટ''  આધુનિક રેટરિકલ થિયરીમાં અગત્યની ટેક્સ્ટ અને [[આર્ગ્યુમેન્ટેશન થિયરી]] છે. &lt;ref&gt;{{cite book | first= Stephen| last=Toulmin| authorlink= Stephen Toulmin| year=2003| title= The Uses of Argument |publisher = [[Cambridge University Press]] | isbn = 978-0521534833}}&lt;/ref&gt;

*'''[[એડવર્ડ બેર્નાયસ]]'''  આધુનિક જાહેર સંબંધોનો પિતા છે.  તેવી રીતે, તેમણે લોકોને માલનું વેચાણ કરવા માટે ગૂંચવણ ભરેલા વેચાણો અને માર્કેટિંગ પદ્ધતિઓ વિશે કામની શોધ કરી હતી.  સિગમુન્ડ ફ્રિયુડના ભત્રીજા 19મી સદીના અંતની સાયકોલોજીનો તેમની તરકીબોમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. 

*'''[[રિચાર્ડ ઇ. વાત્ઝ]]'''  રેટરિક અને સંદેશાવ્યવહારના અધ્યાપક છે, જેમની ઉભાર/હેતુ માટેના સંઘર્ષ તરીકે સમજાવટની રચના અને ત્યાર બાદ અર્થ/કાંતણ માટે સંઘર્ષ પ્રથમ &quot;ધી માયથ ઓફ ધ રેટરિકલ સિચ્યુએશન&quot;માં &lt;ref&gt;રિ વાત્ઝ, &quot;રેટરિકલ સ્થિતિની માન્યતા&quot; (ઉનાળુ, 1973) ફિલોસોફિ એન્ડ રેટરિક&lt;/ref&gt; અને બાદમાં “ધી માયથીકલ સ્ટેટસ ઓફ સિચ્યુએશનલ રેટચરિક&quot;માં વ્યક્ત થયો હતો. &lt;ref&gt;રિ વાત્ઝ, “સ્થિતિ રેટરિકનો પ્રાચીન કાળનો દરજ્જો&quot; (જાન્યુઆરી, 2009) સંદેશાવ્યવહારની સમીક્ષા&lt;/ref&gt;

===પૃથ્થકરણની રીતો===
એવી કોઇ પૃથ્થકરણની રીત અસ્તિત્વમાં નથી જેને વ્યાપક રીતે &quot;ધી&quot; રેટરિકલ પદ્ધતિ તરીકે ઓળખી શકાય, કારણ કે થોડા ઘણા અંશે ઘણા રેટરિકલ અભ્યાસોમાંરેટરિકને ફક્ત વાસત્વિકતા દ્વારા ઉત્પન્ન તરીકે જ જોવામાં આવે છે (નીચે આપેલા તે દ્રષ્ટિકોણથી મતભેદ જુઓ). એ નોધવું અગત્યનું છે કે રેટરિકલ પૃથ્થકરણનો હેતુ ખાસ કરીને પ્રવચન છે અને તેથી &quot;રેટરિકલ પૃથ્થકરણ&quot; સિદ્ધાંતો &quot;પ્રવચન પૃથ્થકરણ&quot; થી અલગ પડે છે.  જોકે, રેટરિકલ પૃથ્થકરણ રીતોને મોટે ભાગે દરેકમાં લાગુ પાડી શકાય, જેમાં કાર, કેસલ, કોમ્પ્યુટર, કોમ્પોનન્ટ જેવા પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.  

સામાન્ય રીતે કહીએ તો રેટરિકલ પૃથ્થકરણ રેટરિકલ ખ્યાલો (કરૂણરસ, લોગો, કેઇરો, ભક્તિ વગેરે)નો અભ્યાસના પદાર્થોના સામાજિક કે એપિસ્ટેમોલોજીકલ કાર્યોનું વર્ણન કરવા  ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે અભ્યાસનો હેતુ કોઇક પ્રકારનું પ્રવચન બને છે (સંબોધન, કવિતા, ટુચકો, અખબારનો લેખ), ત્યારે રેટરિકલ પૃથ્થકરણનો હેતુ પ્રવચન દરમિયાન આકાર લેતા દાવાઓ અને દલીલોનું વર્ણન કરવા માટે જદ નથી, પરંતુ (વધુ અગત્યની રીતે) ચોક્કસ સમજાવટના લક્ષ્યાંકો પૂરા કરવા માટે વક્તા દ્વારા કામે લગાડવામાં આવેલી ચોક્કસ સેમિયોટિક વ્યૂહરચનાને ઓળખી કાઢવા માટે હોય છે.  તેથી, સમજાવટ હાંસલ કરવામાં ખાસ કરીને અગત્યની ભાષાના ઉપયોગની શોધ રેટરિકલ વિશ્લેષક કરે છે, ત્યારે તેણી ખાસ કરીને &quot;તે કેવી રીતે કામ કરે છે?&quot; તેવા પ્રશ્ન તરફ ફરે છે.  રેટરિકનો ખાસ ઉપયોગ પ્રેક્ષકો પર કેવી અસર કરે છે તે છે અને આ અસરો વક્તા (કે લેખકના) હેતુઓને વધુ સંકેતો કેવી રીતે પૂરા પાડે છે? 

કેટલાક એવા વિદ્વાનો છે જેઓ આંશિક રેટરિકલ પૃથ્થકરણ કરે છે અને રેટરિકલ સફળતા અંગે ચૂકાદાઓ મુલતવી રાખે છે.  બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, કેટલાક વિશ્લેષકો &quot;શુ રેટરિકલ સફળનો ઉપયોગ હતો [વક્તાના હેતુઓને પૂર્ણ કરવા માટે]?&quot; પ્રશ્નને દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.  અન્યો મટે, જોકે, તે સર્વોપરિ મુદ્દો છે: શું રેટરિક વ્યૂહાત્મક રીતે અસરકારક છે અને રેટરિક પૂર્ણતાએ શું કર્યું? આ પ્રશ્ન વક્તાના હેતુથી રેટરિકની અસરો અને કાર્યો સુધી પ્રકાશ પાડવાના સ્થળાંતરની છૂટ આપે છે. 

{{Expand section|date=September 2008}}

===રેટરિકલ આલોચના ===
આધુનિક રેટરિકલ આલોચના ટેક્સ્ટ અને સંદર્ભ વચ્ચેના સંબંધની શોધ કરે છે; રેટરિકનું ઉદાહરણ સંજોગોને કેવી રીતે લાગે વળગે છે તે છે.  તેમના રેટરિકલ આલોચના: પદ્ધતિમાં અભ્યાસ, વિદ્વાન [[એડવિન બ્લેક]] દર્શાવે છે કે, “આ કાર્ય આલોચનાનું છે, માપવાનું નહી પ્રવચનો સંકુચિત રીતે જ વ્યાવહારિકતાના કેટલાક મર્યાદા ધોરણોનું વિરુદ્ધ છે, જે માનવ અુભવની માપી ન શકાય તેવી બહોળી રેન્જની તેમજ તે જેમ છે તેમ જોવાની મંજૂરી આપે છે.”&lt;ref&gt;બ્લેક, એડવિન. રેટરિકલ ઔલોચના: પદ્ધતિમાં અભ્યાસ. (મેડીસન: યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન પ્રેસ, 1978), 131. &lt;/ref&gt; ભાષા &quot;તે ખરેખર છે તેમ&quot; ચર્ચાસ્પદ હોવાથી, રેટરિકલ ટીકાકારો તેમની રેટરિકલ સ્થિતિ, ખાસ કરીને તેમના વક્તા/પ્રેક્ષક વિનીયમના માળખામાં મૂકીને તપાસ કરીને ટેક્સ્ટસ અને સંબોધનો સમજાવે છે.  &lt;ref&gt; બિત્ઝર, લોયડ એફ.“રેટરિકલ સ્થિતિ.” ફિલોસોફિ અને રેટરિક, શિયાળુ (1968). 1-14. &lt;/ref&gt;

નીચે જણાવેલી આલોચનાઓ [[નિયો એરિસ્ટોટેલીયન]] દ્રષ્ટિકોણોની છે, વિદ્વાનોએ અન્ય રીતો જેમ કે ઇતિહાસ, ફિલોસોફી અને સામાજિક વિજ્ઞાન દ્વારા પદ્ધતિ પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. &lt;ref&gt;જનસિંસ્કી જેમ્સ. “રેટરિકલ આલોચનામાં થિયરીની સ્થિતિ અને પદ્ધતિ.” વેસ્ટર્ન જનરલ ઓફ કોમ્યુનિકેશન 65, નં. 3 (ઉનાળુ 2001): 249 &lt;/ref&gt; ટીકાકારના વ્યક્તિગત ચૂકાદાની અગત્યતા સ્પષ્ટ કવરેજમાં ઘટી જાય છે, જ્યારે ટીકાનો પૃથ્થકરણીય દ્રષ્ટિકોણે વેગ પકડવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો.  ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ સદી દરમિયાનમાં પદ્ધતિયુક્ત બહુમતીવાદે એકમાત્ર નિયો એરિસ્ટોટેલીયન પદ્ધતિનું સ્થાન લીધુ હતું.  પદ્ધતિયુક્ત રેટરિકલ આલોચના ખાસ કરીને ઘટાડા મારફતે કરવામાં આવી હતી, જ્યાં રેટરિકના ચોક્કસ કિસ્સાની તપાસ માટે વ્યાપક પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.  આ પ્રકારોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:&lt;br&gt;
*'''વૈચારીક આલોચના'''  – ટીકાકારોએ રેટરિકને જાળવી રાખી હતી કેમ કે તે રેટર અથવા મોટી સંસ્કૃતિ દ્વારા અપનાવાયેલી માન્યતાઓ, મૂલ્યો, ધારણાઓ અને અર્થઘટન સુચવે છે.  વૈચારિક ટીકા વિચારને પ્રવચનની વિચારધારા તરીકે દરકાર રાથે છે, તેમાંનો એક તેની સાથે સંકળાયેલો શબ્દ (જેને “[[આઇડિયોગ્રાફ્સ]]” કહેવાય છે) તેમજ સામગ્રી સ્ત્રોત અને પ્રવચનીય સમાવેશી છે.  &lt;br&gt;
*'''નારીવાદી ટીકા'''  – નારીવાદી ચળવલણાં તેના મૂળ નંખાયા હતા, જે સ્ત્રીઓ માટેની સ્થિતિમાં સુધારો લાવવા માગે છે અને પ્રવર્તમાન પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેના સંબંધમાં ફેરફાર લાવવા ઇચ્છે છે.  તે રેટરિકલ સ્વરૂપ અને પ્રક્રિયાની ટીકા કરે છે, જે જુલમ જાળવી રાખવામાં આવે અને તેને સ્થાપિત કરવા માગે છે.  &lt;br&gt;
*'''જૂથ ટીકા'''  – આ પદ્ધતિ [[કેનેથ બર્ક]] દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે, જે રેટરના વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણને સમજવા માટેની સહાય કરે છે.  તેનો અર્થ એ કે એ શબ્દોને ઓલખવા કે જે રેટરિકલ માવસર્જનમાં ચાવીરૂપ સંકેતોની આસપાસ &quot;ટોળામાં&quot; છે અને તે દેખાય છે તેવી પદ્ધતિમાં છે.  &lt;br&gt;
*'''જિનેરિક ટીકા'''  – આ પદ્ધતિ પ્રેક્ષકો વચ્ચે સમાન જરૂરિયાતો અને આશાઓ માટે ચોક્કસ પ્રકારની સ્થિતિનો આદેશ કરે છે, તેથી રેટરિકના ચોક્કસ પ્રકારો માટે કહે છે.  તે રેટરિકલ સ્થિતિ અને તેમને પ્રતિભાવ આપતા રેટરિક તરફ દ્રષ્ટિ નાખીને વિવિધ સમયે અને સ્થળે રેટરિકનો અભ્યાસ કરે છે.  તેના ઉદાહરણોમં ઇયુલોગીઝ, ઉદઘાટન સંબોધન અને યુદ્ધની જાહેરાતનો સમાવેશ થાય છે.  &lt;br&gt;
*'''વૃતાંત ટીકા'''  – હકીકતો ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને સ્થાપિતતાઓના ક્રમમાં અનુભવનું સંચાલન કરવામાં સહાય કરે છે.  રેટરિકલ ટીકા તેની પોતાની વાર્તા પર અને હકીકતોની રચના સ્થિતિના અર્થઘટનને કેવી રીતે માર્ગદર્શન આપે છે તેની પર પ્રકાશ પાડે છે.  

રેટરિકલ ટીકાકાર [[સોન્જા ફોસ]] નીચે જણાવેલા ચાર પગલાંઓ દ્વારા માવસર્જિત હકીકત સુધી પહોંચે છે: 
*1. સંશોધન પ્રશ્નોની રચના કરીને અને માનવસર્જિત હકીકતની પસંદગી કરીને  &lt;br&gt;
*2. પૃથ્થકરણોના એક જૂથની પસંદગી કરીને  &lt;br&gt;
*3. માનવસર્જિત હકીકતોનું પૃથ્થકરણ કરીને  &lt;br&gt;
*4. આલોચનાત્મક નિબંધ લખીને &lt;ref&gt;ફોસ્સ, સોન્જા. 1989. રેટરિકલ આલોચના: સંશોધન અને અભ્યાસ. ઊવિષ્ય ઊંચાઇ: 
 વેવલેન્ડ પ્રેસ, ઇન્ક.&lt;/ref&gt;

1980મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધીમાં, જોકે ત્યારે રેટરિકલ ટીકાએ સંક્ષિપ્ત પદ્ધતિથી ખ્યાલાત્મક મુદ્દા તરફ જવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો.  વિદ્વાન [[જેમ્સ જાસિન્સ્કી]]ના અનુસાર ખ્યાલ આધારિત ટીકાઓ વધુ અપહરણ મારફતે સંચાલન કરે છે, જેઓ દલીલ કરે છે કે ઉભરી રહેલો ટીકાનો આ પ્રકાર ટેક્સ્ટ અને ખ્યાલ વચ્ચે ફરીને એક જગ્યાએ પરત ફરે છે, જેનું સમાન સમયે સંશોધન થઇ રહ્યું છે.  આ ખ્યાલ દર્સાવે છે કે “કામ પ્રગતિમાં છે,” અને તે શબ્દોની સમજણ ટેક્સ્ટના પૃથ્થકરણ માટે વિકાસ પામે છે.  &lt;ref&gt;જાસિન્સ્કી, “સ્ટેટસ,” 256.&lt;/ref&gt;

ટીકા એ વિચારેલી રેટરિકલ છે જ્યારે તે સ્થિતિ આધારિત અમીની વેળા, સમસ્યાઓ અને માગ અને નિયંત્રણો સામે પ્રવચનના કેટલાક પ્રકાર પર પ્રકાશ પાડે છે.  તેનો અર્થ એ થાય કે આધુનિક રેટરિકલ ટીકા એ રેટરિકલ કેસ કેવો છે અથવા સમજાવટ, વ્યાખ્યા અથવા પ્રેક્ષકોની રચના કેવી રીતે કરે છે.  આધુનિક વ્યાખ્યામાં, રેટરિક કોને ગણી શકાય તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ તે મર્યાદિત નથી, જેમ કે વાણી, વૈજ્ઞાનિક પ્રવચન, પત્રિકાઓ, સાક્ષર કાર્ય, કલાના કામ અને ચિત્રો. અલ્પકાલીન રેટરિકલ ટીકાએ ગાઢ વાંચન મારફતે અગાઉના નિયો એરિસ્ટોટેલીયન વિચારધારાના તબક્કાઓ રજૂ કર્યા છે, જે રેટરિકલ હેતકુના સંચાલન અને શૈલીયુક્ત માળખાને શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે.  &lt;ref&gt;મિશેલ લેફ, “કૂપર યુનિયન ખાતે લિન્કોલીન: નિયો ક્લાસિકલ ક્રિટીઝીઝમ રિવિઝીટેડ,” વેસ્ટર્ન જર્નલ ઓફ કોમ્યુનિકેશન 65 (2001): 232-248&lt;/ref&gt; ગાઢ માહિતીપ્રદ પૃથ્થકરણનો ઉપયોગ કરવો એટલે રેટરિકલ ટીકાકારો પ્રાચીન રેટરિકના સાધન અને સાક્ષરતા પૃથ્થકરણનો ઉપયોગ દલીલના સંદેશાવ્યવહારમાં ઉપયોગી શૈલી અને વ્યૂહરચનાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે કરે છે.  

રેટરિકલ ટીકા વિવધ હેતુઓ અથવા કાર્યો ધરાવે છે.  પ્રથમ, રેટરિકલ ટીકા જાહેર સ્વાદને રચવાનું અને સુધારવામાં સહાય કરવાની આશા ધરાવે છે.  તે પ્રેક્ષકોને શિક્ષણ આપવામાં સહાય કરે છે અને મૂલ્ય, નૈતિકતા અને યોગ્યતાના ખ્યાલો લાદીને રેટરિકલના વધુ સારા નિર્ણયકર્તામાં વિકસાવે છે.  રેટરિકલ ટીકા આમ પ્રેશ્રકોની તેમની પોતાની અને સમાજની સમજણમાં ફાળો આપી શકે છે.  

{{Expand section|date=September 2008}}

*વાતચીત પૃથ્થકરણ
*પ્રવચન પૃથ્થકરણ
*દલીલ પુનઃરચના

===રેટરિકની કટોકટી અને પુનઃસંબંધકતા===
ભૂતકાળમાં [[તત્ત્વજ્ઞાનીઓ]] અને રેટરિશિયનો તેમના પોતાના પ્રદેશમાં રેટરિકની ફાળવણી કરવા માટેનો પ્રયાસ રેટરિકને [[અનિશ્ચિત]] અને [[સંબંધિત]] બાબતના અધિકારક્ષેત્રમાં રેટરિકને સમાવવાના પ્રયત્ન સાથે પૂર્ણ થયો હતો.  [[એરિસ્ટોટલે]][http://en.wikipedia.org/wiki/Rhetoric_(Aristotle)|''Rhetoric'' ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}માં સમજાવ્યું હતું, “રેટરિકની ફરજ એવી બાબતો સાથે કામ પાર પાડવાની છે જેમ કે આપણે આપણી જાતને માર્ગદર્શન આપવા માટે કલા અથવા પદ્ધતિ વિના ચર્ચા કરીએ છીએ…” &lt;ref&gt;એરિસ્ટોટલ. રેટરિક. ટ્રાન્સ. ડબ્લ્યુ. ર્હિઝ રોબર્ટ. ન્યુ યોર્ક: રેન્ડમ હાઉસ, 1954.&lt;/ref&gt; કોઇપણ જરૂરી અથવા અશક્ય પર મસલત કરતું નહી હોવાથી એરિસ્ટોટલ કટોકટી પર ભાર મૂકે છે.  તેઓ એવુ માનતા હતા કે “દૂર ન કરી શકાય તેવી અને સંભવિત સંચાલન ન કરી શકાય તેવી અસંખ્ય શક્યતાઓની હાજરી” અથવા નિર્ણયોનો જટિલ પ્રકાર રેટરિકનું સર્જન કરે છે અને આમંત્રણ આપે છે. &lt;ref&gt;એરિસ્ટોટલ. રેટરિક. ટ્રાન્સ. ડબ્લ્યુ. હ્રિઝ રોબર્ટસ. ન્યુ યોર્ક: રેન્ડમ હાઉસ, 1954.&lt;/ref&gt; એરિસ્ટોટલનો દ્રષ્ટિકોણ [[પ્લેટો]]ના દ્રષ્ટિકોણને પડકાર ફેંકે છે, જેમણે જણાવ્યું હતું કે રેટરિક પાસે કપટબાજી સિવાય કોઇ વિષય વસ્તુ નથી અને રાજકીય ચર્ચાની પરાકાષ્ઠાએ રેટરિકને તેની સ્થિતિ અપાવે છે.

અલ્પકાલીન વિદ્વાનો માને છે કે જો રેટરિક ફક્ત આકસ્મિકતા વિશે જ માનતા હોય તો તે આપોઆપ જ જરૂરી અથવા અશક્ય હોય તેની બાદબાકી કરે છે.  “જરૂરી” એ છે કે તે ક્યાં તો થયેલું હોવું જોઇએ અથવા આવશ્યક રીતે થવું જોઇએ.  “અશક્ય” એ છે કે જે ક્યારેય થશે નહી; તેથી, તેની પર મસલત થશે નહી.  ઉદાહરણ તરીકે, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસ]] કંિક જરૂરી છે તેના માટે આવતી કાલે યોજાશે નહી, જેમ કે ચુંટણી યોજવી કે નહી અથવા કંઇક અશક્ય જેમ કે લૂંટારાનું મૃત્યુ. કોંગ્રેસ સમસ્યાઓની ચર્ચા કરવા, તે સમસ્યાઓના વિવિધ ઉકેલો અને દરેક ઉકેલોના પરિણામો માટે યોજાય છે.  

આ ફરીથી કટોકટીનો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કરે છે કારણ કે જરૂરી કે અશક્ય હોવાનું મનાય છે, તેનો આધાર મોટે ભાગે સમગ્ર [[સમય]] અને [[સંજોગો]] પર આધારિત છે.  [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇતિહાસ]]માં, એક સમય એવો હતો કે જેમાં [[કોંગ્રેસી]] કે જેણે [[ગુલામી]]નો વિરોધ કર્યો હતો તે આખરમાં કહેશે કે તેની પાછી પાની અશક્ય છે.  આ સમાન બાબત જેમણે [[મહિલાઓના મતાધિકાર]]ની તરફેણ કરી હતી તેમના મટે સાચી ઠરી હતી.  આજે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગુલામી નાબૂદ કરાઇ છે અને મહિલાઓને મત આપવાનો અધિકાર છે.  આ રીતે, રેટરિકોએ સમગ્ર સમયગાળામાં દ્રષ્ટિ નાખી હતી તે સમગ્ર રીતે અનિશ્ચિત છે અને તેમાં વ્યાપક વ્યાખ્યાનો સમાવેશ થાય છે જે રેટરિકે લીધેલી ક્ષણ પ્રતિ ક્ષણ વધુ સંકુચિત હતી અને જરૂરી અને અશક્ય એમ બન્નેની બાદબાકી કરે છે.  નિર્ણયોનો સામનો કરતા, લોકો અન્યોની બાદબાકી સામે એક વિકલ્પની પસંદગી કરશે. &lt;ref&gt; ગાઓનકર, દિલીપ પરમેશ્વર. &quot;આકસ્મિકતા અને સંભવના.&quot; રેટરિકનો જ્ઞાનકોશ. એડ. થોમસ ઓ. સ્લોઅન. ન્યુ યોર્ક: ઓક્સફોર્ડ યુપી, 2001. 156.&lt;/ref&gt; આ આવશ્યક રીતે ન દેખાતા પરિણામો ઉત્પન્ન કરે છે.  આ પરિણામોને કારણે નિર્ણય લેનારાઓએ મસલત અને પસંદગી કરવી જ જોઇએ. અન્ય સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે ક્યા મુદ્દાઓ &quot;જરૂરી છે&quot; અને &quot;અશક્ય છે&quot; તે પેદા થાય છે અને જાણકારીને લોકો પર કેવી રીતે લાગુ પાડી શકાય.  

રેટરિશિયન [[રોબર્ટ એલ. સ્કોટ્ટ]] એમ કહેતા આ સમસ્યાનો જવાબ આપે છે કે રેટરિક ખરેખક અનિશ્ચિત અને સંબધિત હોવાથી તે [[એપિસ્ટેમિક]] હોય છે. &lt;ref&gt; સ્કોટ્ટ, રોબર્ટચ એલ. “રેટરિકને જ્ઞાનગત તરીકે જોતા.” સેન્ટ્રલ સ્ટેટ સ્પીચ જર્નલ 18 (1967), પૃષ્ઠ. 9.&lt;/ref&gt;આમ સ્કોટ્ટ માટે, એની ચર્ચા થવી જોઇએ કે જે બાબતો રેટરિકને લગતી હોય, જેમ કે વ્યક્તિગતો ભાષા મારફતે અર્થ કરે છે અને શેમાં સત્યનો સમાવેશ થાય છે તે નક્કી કરે છે અને તેથી, જે પ્રશ્ન અને ચર્ચાથી પર છે.  થિયરીસ્ટ [[લ્લોયડ બિત્ઝર]] તેમના પુસ્તક ''રેટરિક, ફિલોસોફી એન્ડ લિટરેચર: એન એક્સપ્લોરેશન'' માં રેટરિક વિશે પાંચ અટકળો કરે છે. &lt;ref&gt; બિત્ઝર લોયડ એફ. “રેટરિક અને લોકોની જાણકારી .” રેટરિક, ફિલોસોફી અને સાહિત્ય: સંશોધન. એડ. જી.એમ.બહર્કસ, પૃષ્ઠ.70. પશ્ચિમ લાફાયેટ્ટ, આઇએન, 1978.&lt;/ref&gt;

&lt;nowiki&gt;1. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;રેટરિક એ એવી પદ્ધતિ છે જેમાં અનિશ્ચિતતા અંગે પૂછપરછ અને સંદેશાવ્યવહાર થાય છે.  &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;2. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;આ પૂછપરછ ચોક્કસ જાણકારી પ્રાપ્ત કરતી નથી, પરંતુ મંતવ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.  &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;3. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;આ મુદ્દે કામ કરવાનો યોગ્ય માર્ગ એ મસલત છે જે વ્યાજબી ચૂકાદા પર આધારિત છે.  &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;4. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;આ મસલત અને નિર્ણય પ્રેક્ષકોને કેન્દ્ર સ્થાને રાખીને કરવામાં આવે છે.  &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;5. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;આ પ્રેક્ષકો સાથેની સામેલગીરીમાં સમયની મર્યાદા છે. &lt;/nowiki&gt;

અનિશ્ચિતતાનો અભ્યાસ અને સંબંધિતતા રેટરિકને લાગેવળગતી હોવાથી [[પોસ્ટસ્ટ્રક્ચરાલિસ્ટ]] અને પોસ્ટફાઉન્ડેશનાલિસ્ટ થિયરી અપનાવે છે.  [[રિચાર્ડ રોર્ટી]] અને [[સ્ટેન્લી ફિશ]] રેટરિકના અને અનિશ્ચિતતાના આંતરિક ભાગના અભ્યાસક્ષેત્રે અગ્રણી થિયરીસ્ટો છે. 

===નિંદાત્મક શબ્દ તરીકે રેટરિક===
સમજાવટ માટેના નૈતિક હેતુ તરીકેના તેનો વારસો હોવા છતા રેટરિક પાસે ઐતિહાસિક રીતે જ નકારાત્મક અભિપ્રેત છે.  સમય જતા, પેઢીઓએ રેટરિકના મૂળ અર્થની દ્રષ્ટિ ગુમાવી છે અને તેઓ ગેરમાર્ગે દોરતી અને કપટ કરતા કોઇ પણ સંબોધન તરીકે મૂલવે છે.  આજે, રેટરિકનો ખાસ કરીને જાહેર નીતિઓ અને રાજકારણીઓ સંબધિત નિદાત્મક અર્થમાં સામૂહિક માધ્યમોમાં વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. 

[[સફિસ્ટો]]નો રેટરિકનો દ્રષ્ટિકોણ તણકા જેવો જ હોઇ શકે છે જેણે આજે રેટરિક પાછળના અર્થ પરની વૈશ્વિક મૂંઝવણને આગ ચાપી છે.  સંદેશાવ્યવહાર વિદ્વાન જોહ્ન પૌલાકોસ રેટરિક અંગેના સોફિસ્ટીક દ્રષ્ટિકોણ તરફ એવી દલીલ કરે છે કે સોફિસ્ટોએ રેટરિકને એવું માધ્યમ ગણાવ્યું છે જે સરકાર સાથે આનંદનું મિશ્રણ કરી શકે છે.  &lt;ref&gt;જોહ્ન પૌલાકોસ, રેટરિકના શાણપણભર્યા દેખાવ તરફ (પેન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1983). પૃષ્ઠ.35-48


&lt;/ref&gt;
સોફિસ્ટો માને છે કે શબ્દો પાસે સાંભળનારાઓનો ઉપચાર કરવા માટેની શક્તિ છે.  જોકે, ઊંચી લાગણીઓની અરજ સાથે કલાના સ્વરૂપમાં આ રેટરિકના યુગે પ્લેટોની ટીકાઓ વધુ લોકપ્રિય બનતા નકારાત્મક અભિપ્રેત તરફ સ્થળાંતર કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. 

 
નિંદાત્મક શબ્દ તરીકે રેટરિકનું અગાઉનું ઉદાહરણ [[પ્લેટો]] અને તેના સોફિસ્ટોના ટીકાકારોમાં શોધી શકાય છે.  [[સોક્રેટ્સ]]ના અનેક વિખ્યાત વિદ્યાર્થીઓમાંના એક એવલા પ્લેટોએ ઘણી વખત સોફિસ્ટોને સતત અને ઉત્પાદક લેખ તરીકે ગણાવ્યા છે, જેમણે પ્રેક્ષકોને સમજાવવા અને પ્રભાવ પાડવા માટે ભ્રામક ભાષા રીતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો.  પ્લેટોની [[વિતંડાવાદ]] પરની થિયરી આઇસોક્રેટ્સના સમગ્ર લખાણમાં પ્રતિબિબીત થાય છે, જે કંજૂસ, છળકપટ  
અને સત્યવિહીન બાબતો અને ન્યાયની ચિંતા પર ભાર મૂકે છે. સોફિસ્ટોને શબ્દ કલાકાર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા હતા જેમણે ખરાબમાં ખરાબ કેસને વધુ સારા દર્શાવવા માટે સંબોધન તૈયાર કર્યું હતું. 
 
આજે, શબ્દ વિતંડાવાદે આ નકારાત્મક અભિપ્રેત જાળવી રાખ્યો છે.  ''રિરીડંગ ધ સોફિસ્ટસ: ક્લીસિકલ રેટરિક રેફિગર્ડ'' માં, લેખક [[સુસાન જર્રાટ]] વિતંડાવાદને અપમાનજનક તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, જેણે કોઇને છેતરવાના ઉદ્દેશથી ખોટી દલીલ સંભાળપૂર્વક તૈયાર કરી હતી.  વિતંડાવાદ વધુમાં આધુનિક સંદર્ભમાં રેટિરિકલ સ્થિતિને વર્ણવવા માટે ઉપયોગમાં આવે છે , જેમાં તર્ક અપીલો ઉપરાંત પણ લાગણીયુક્ત અપીલો કરવામાં આવે છે.  વિતંડાવાદ અને રેટરિકે આપણા આધુનિક સમયમાં આ નકારાત્મક સંગઠનની વહેંચણી કરી છે.  &lt;ref&gt;સુસાન, જેરેટ, વિતંડાવાદીઓનું પુનઃવાંચન: ક્લાસિકલ રેટરિક રેફિગુર્ડ. (સધર્ન ઇલીનોઇસ યુનિવર્સિટી, 1991) પૃષ્ઠ.71&lt;/ref&gt;

[[રોમન સામ્રાજ્ય]]ના પતન બાદ [[ખ્રિસ્તીવાદ]] [[મધ્ય યુગ]]માં પ્રસરવાનું શરૂ થતા સમાજોએ છટાદાર અને અલંકારો તરીકે રેટરિકને સાંકળવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેમાં હજુ પમ શાણપણ અથવા મહત્વતાનો અભાવ છે.  છટાદાર વક્તવ્ય સંદેશાવ્યવહાર અને સંબોધનનો અગત્યનો તબક્કો નહી હોવાનું ચર્ચ માનતા હોવાથી રેટરિકનું અવમૂલ્યન કરાયું હતું અને નિદાત્મક રીતે જોવામાં આવતું હતું. 
16મી સદી દરમિયાનમાં, રેટરિકની લોકપ્રિયતા પુનઃસજીવન થઇ હતી, પરંતુ કેટલાક પ્રભાવાત્મક વિદ્વાનોએ તે શબ્દની નિદા કરવાની ચાલુ રાખ્યું હતું.  સુધારાવાદી [[પેટ્રસ રામુસે]] એવો પ્રશ્ન કરતા રેટરિકની હાકલ કરી હતી કે [[ક્વિન્ટીલિયને]] શૈલી અને બોલવાની શૈલીમાં ઉપયોગ માટે શબ્દ લીધો હતો અને તેમાં શોધ, ક્રમ અને યાદગીરીની વધારાની થિયરીઓ ઉમેરીને શબ્દને ડહોળી નાખ્યો હતો, જેમાં રામુસ એવુ માને છે કે તે સખત રીતે [[ડાયાલેક્ટિક]] સુધી સીમીત હતા. . રામુસે ડાયાલેક્ટિક્સના વખાણ કર્યા હોવાથી અને રેટરિક સામે પ્રશ્ન કર્યો હોવાથી, રેટરિકે તેની ફિલોસફિકલ અસરકારકતા ગુમાવી હતી અને ફરીથી તેને સંબોધન કરવાના સાધન પર શૈલીયુક્ત કરતા વધુ રીતે જોવામાં આવતી ન હતી. 

શિક્ષણવિંદો પણ સ્પષ્ટ રીતે રેટરિક અને પ્રચાર સાધન વચ્ચે તફાવત કરે છે.  રેટરિકને વૈચારિક સંબોધનમાં નાખવાની વૃત્તિએ ઘણી વ્યક્તિઓને તેમના અસમાન વારસા સામે આંખ આડા કાન કરવા તરફ ધકેલી હતી.  લેખક [[જેક્સ એલ્લુલે]] તેમના 1962ના પુસ્તક ''પ્રોપેગાન્ડા, ધી ફાઉન્ડેશન ઓફ મેન્સ એટીટ્યુડ'' માં રેટરિક અને પ્રચાર સાધન વચ્ચે કોઇ ફરક કર્યો નથી. જોકે તેમણે વિવિધ પ્રકારના પ્રચાર સાધન અને જે સ્થિતિએ તેને વેગ આપ્યો હતો તેની વચ્ચેનું વર્ણન કર્યું હોવાથી, તેઓ “રેટરિકની પરંપરાનું કોઇ જ્ઞાન નહી હોવાના પૂરાવા આપતા નથી,” આમ વાંચકોને  “પ્રચાર સાધનોથી રેટરિકના તફાવતના ચોક્કસ શરતો આપ્યા વિના જ” છોડી દે છે.  &lt;ref&gt;જેક્સ એલુલ, પ્રચાર, પુરુષની વર્તણૂંકની સ્થાપના. (ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1962).&lt;/ref&gt;
 
આધુનિક વિદ્વાનો રેટરિકને શા માટે નિદાત્મક અર્થ તરફ લઇ જવામાં આવી છે તેની પર શ્રેષ્ઠ પ્રકાશ પાડ્યો છે.  તેઓ અંતમાં કહે છે કે રેટરિકના ભૂતકાળ સામે નહી જોવાની વૃત્તિ છે, જેણે ખોટી રીતે તેમજ નાગરિકોને અગત્યની રીતે સમજવામાં શિક્ષણ આપવામાં અને સારા સંબોધનનો ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ફળ જનાર તરીકે તમામ રાજકીય સંબોધનોની કક્ષા પાડીને લોકશાહીને ખેંચી રાખી છે. 

==ફ્રેંચ રેટરિક ==
રેટરિક એ જેસ્યુટમાં અભ્યાસક્રમનો એક ભાગ હતો અને ફ્રેંચ ક્રાંતિ સુધી ઓછી માત્રામાં ઓરેટોરીયન કોલેજો હતી.  જેસ્યુટ માટે ફ્રાંસમાં સોસાયટીની સ્થાપનાથી ચર્ચ અને સરકારી સંસ્થાઓમાં અગ્રણી સ્થિતિ હાંસલ કરવા તરફ યુવાન પુરુષોની તાલીમનો રેટરિક અંતર્ગત ભાગ હતો, જેમ કે [[માર્ક ફુમારોલી]]એ તેમના ફાઉન્ડેશનલ ''એજ ડિ ઇલોક્વેન્સ''  (1980)માં દર્શાવ્યું છે. વક્તાઓએ વિરોધાભાસ રીતે, તેમણે આધુનિક ભાષા હસ્તાંતરણ અને વધુ વિષયઆસક્ત માન્યતા (બર્નાર્ડ લેમીના ''રેટરિક''  એ તેમના દ્રષ્ટિકોણનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે) પરના ભારના ભાગરૂપે ઓછા સ્થળોએ તેને અનામત રાખી હતી. આમ છતાપણ, 18મી સદીમાં, રેટરિક એ માળખું હતું અે સેકંડરી શિક્ષણનો તાજ હતી, જેમાં રોલીન્સની ''ટ્રીટાઇઝ ઓફ સ્ટડીઝે''  ઉપખંડમાં વ્યાપક અને મજબૂત ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી હતી. &lt;ref&gt;ફ્રેંચા 1789ના પહેલાના રેટરિશીયનના દ્રષ્ટિકોણ માટે; નિષ્ણાતો, ફિલીપી-જોસેફ સાલાઝાર, ''એલ'આર્ટ ડિ પેરિયર'' , પેરિસ ક્લિન્કસિયેક, 2003 માટે જુઓ થોમસ એમ. કોનલી, ''યુરોપીયન પરંપરામાં રેટરિક'' , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ.&lt;/ref&gt; 

ફ્રેંચ ક્રાંતિએ જો કે તેને ચારે બાજુ પ્રસરાવી હતી.  કોન્ડોસેટ જેવા તત્ત્વજ્ઞાનીઓ, કે જેમણે કારણના નિયમ હેઠળ લોકોના શિક્ષણ માટે ફ્રેંચ ક્રાંતિકારી ચાર્ટ તૈયાર કર્યો હતો તેમણે ખાસ કરીને પાદરીઓના હાથમાં જુલમના સાધન તરીકે રેટરિકને રદ કરી હતી.  આ ક્રાંતિ બારને દબાવવા સુધી પ્રસરી હતી, જેમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે ફોરેન્સિક રેટોરિકે ન્યાયની વ્યાજબી વ્યવસ્થામાં સારી સેવા આપી ન હતી, તેને કારણે ભ્રામકતા અને લાગણીઓ વ્યવહારમાં આવી ગઇ હતી.  છતાં પણ, જેમ કે 19મી સદીના બાદના ઇતિહાસકારો સમજાવવા આતુર હતા તેમ, ક્રાંતિ છટાદાર વાણી અને રેટરિકલ બહાદૂરીની પરાકાષ્ઠાએ હોવા છતા રેટરિકને અવગણવાની પશ્ચાદભૂમિકા તૈયાર કરી હતી. 

પ્રથમ સામ્રાજ્ય અને તેના બહોળી રેન્જના શૈક્ષણિક સુધારાઓ હેઠળ ઉપખંડમાં લાદવામાં આવ્યું હતું અથવા તેની નકલ કરવામાં આવી હતી, જેના લીધે રેટરિકને નાનું મેદાન મળ્યું હતું.  હકીકતમાં, નવી જ સ્થપાયેલી પોલીટેકનિક શાળામાં વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનિકલ વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ અપાતા એક વસ્તુ સ્પષ્ટ થઇ ગઇ હતી કે લેખિત અહેવાલે મૌખિક અહેવાલ પદ્ધતિને બરતરફ કરી હતી.  રેટરિકને સેકંડરી અભ્યાસક્રમમાં વારંવાર પુનઃદાખલ કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ''પ્રાચીન શાસન'' માં હતી તેવી અગત્યતા ક્યારેય મળી ન હતી જોકે, છેલ્લેથી પહેલા સેકંડરી શિક્ષણના વર્ષને રેટરિકના વર્ગ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ તૈયાર કરવા માટે ખાસ કરીને 1848ની ક્રાંતિ બાદ સદીની મધ્માં મેન્યુઅલના પુનઃમુસદ્દાઓ તૈયાર કરવામાં આવ્યા ત્યારે, ચર્ચને રેટરિક તરફના દ્રષ્ટિકોણથી અંતર રાખવાની કાળજી લેવામાં આવી હતી, જેને વાતચીતના એજન્ટ અને પ્રતિભાવાત્મક રાજકારણ તરીકે જોવામાં આવ્યું હતું. 

1870ના અંત સુધીમાં, મોટચા ફેરફારોએ સ્થાન લીધુ હતુ: વિવેકી અે પ્રાચીન ફિલસૂફોની ફિલોસોફી મોટે ભાગે કાન્ટીયન હતી, તેમણે રેટરિકને એક સેકંડરી શિક્ષણના સાચા અંત તબક્કા તરીકે લીધી હતી (બહુ ચર્ચીત ફિલોસોફી આધારિત સેકંડરી અને યુનિવર્સિટી શિક્ષણનો વર્ગ). રેટરિકને ત્યાર બાદ વાણીના સાક્ષર આંકડાઓના અભ્યાસ સુધી ઉતારી દેવામાં આવ્યું હતું, તે શિસ્તને બાદમાં ફ્રેંચ સાહિત્ય અભ્યાસક્રમમાં સ્ટાઇલીસ્ટિક્સ તરીકે શીખવવામાં આવતી હતી.  વધુ નિર્ણયાત્મક રીતે, 1890માં નવા િયમત અભ્યાસક્રમે વાણી અભ્યાસ, પત્ર લેખમ અને બયાનના રેટરિકલ અભ્યાસને બરતરફ કર્યો હતો.  નવી પેઢી કે જેને મહનિબધ કહે છે તેની શોધ ફિલોસોફી વર્ગમાં વ્યાજબી દલીલ માટે 1866માં થઇ હતી. ખાસ કરીને, મહાનિબંધમાં પ્રશ્ન પુછવામાં આવે છે, જેમ કેઃ: “શું ઇતિહાસ માનવતાની મુક્તિનો સંકેત છે?” મહાનિબંધના માળખાનો એ પરિચયમાં સમાવેશ થાય છે કે જે સમજાવે છે કે મૂળ વ્યાખ્યા સેટ કરાયેલા પ્રશ્નમં સમાયેલી છે, ત્યાર બાદ દલીલો અથવા નિબંધો આવે છેવિરોધી દલીલો અથવા વિરુદ્ધ નિબંધો, અને દલીલોનો ઉકેલ અથવા અગાઉની નહી પરંતુ નવી દલીલના ઉત્પાદન વચ્ચેનું સમધાન નથી તેવો સમન્વય, અને તેનો અંત એ રીતે આવે છે કે પોઇન્ટનો સરવાળો કરતું નથી પરંતુ નવી સમસ્યામાં ખુલે છે.  મહાનિબંધની રચના પર હેગેલિયનિઝમનો પ્રભાવ હતો.  તે આજે ફ્રેંચ વસતીમાં લખાણની નિયમત પદ્ધતિ બની ગઇ છે. 

20મી સદીના પ્રારંભમાં રેટરિક તેની અગાઉની અગત્યતા ગુમાવી રહી હતી અને આખરે રાજ્ય અને ચર્ચના ભાગલાના (1905) સમયે શાળાના અભ્યાસક્રમમાંથી તેને બહાર કાઢી લેવામાં આવી હતી.  ધાર્મક દલીલોને આધારે થોડી દલીલ એ હતી કરે તે રેટરિક એ ગેરવ્યાજબીપણાનું છેલ્લું તત્વ હતું, જેને ગણતંત્ર શિક્ષણમાં હાનિકારક તરીકે જોવાઇ હતી.  આ પગલું, 1789માં ભરવામાં આવ્યું હતું, અને જ્યારે રેટરિકને તમામ અભ્યાસક્રમોમાંથી દૂર કરી દેવાઇ ત્યારે તેનો ઉકેલ આવ્યો હતો.  જોકે, એ નોંધવું જ જોઇએ કે, તેજ સમયે, એરિસ્ટોટેલીયન રેટરિકે, રોમ દ્વારા શરૂ કરાયેલા થોમિસ્ટીક ફિલોસોફીના પુન-સજીવનને કારણે પુનઃ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું, જે તેણે, કેથોલિક શિક્ષણ ગુમાવ્યું હતું, ખાસ કરીને કહીએ તો પ્રતિષ્ઠાવંત પેરિસની ફેકલ્ટી ઓફ થિયોલોજીમાં ફ્રાંસમાં, તે આજે ખાનગી સંસ્થા બની ગઇ છે.  હજુ પણ, તમામ ઇરાદાઓ અને હેતુઓ માટે રેટરિક ફ્રેંચ દ્રશ્ય, શૈક્ષણિક અથવા બૌદ્ધિક માંથી છેલ્લા ૬૦ વર્ષથી ગૂમ થઇ ગઇ છે.

1960ના પ્રારંભમાં પરિવર્તના પ્રારંભે સ્થાન લીધુ હતું, કેમ કે શબ્દ રેટરિક અને જાણકારીની સંસ્થાએ અત્યંત નમ્ર અને ખાનગી રાહે તેનો ઉપયોગ કરવા માટે ફરીથી આવરી લેવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો.  [[સેમિઓટિક્સ]] તેમજ માળખાગત [[ભાષાશાસ્ત્ર]]ના ઉદભવથી નવો ભાષાકીય વળાંક એક સંકેત તરીકે, ખાસ કરીને એક રૂપક તરીકે સંબોધનની રચનામાં નવા રસ તરીકે આવ્યો હતો, ([[રોમન જેકોબસન]], મિશેલ ચાર્લ્સ, ગેરાર્ડ જેનેટ્ટની કૃતિમાં) જ્યારે વિખ્યાત સ્ટ્રક્ચરાલિસ્ટ [[રોનાલ્ડ બાર્થસ]], તાલીમ દ્વારા ગ્રીક અને લેટિન વિદ્વાને જોયું હતું કે મૂળબૂત રેટરિક તત્વો કેવી રીતે હકીકત, ફેશન અને વિચારધારાના અભ્યાસના ઉપયોગમાં આવી શકે.  રેટરિકની જાણકારી 1970ના પ્રારંભમાં એટલી ઓછી હતી કે તેમની રેટરિક અંગેની ટૂંકી યાદગીરી ઊંચી સંશોધનાત્મક રીતે જોવાતી હતી.  મૂળ હતું તેમ, તેણે રેટરિકને આવાન્ટ ગ્રેડ વર્તુલણાં કેટલાક ચલણો પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં સહાય કરી હતી. [[સાયકોએનાલિસ્ટ]] [[જેક્સ લેકાને]], અલ્પકાળ માટે ખાસ કરીને સોક્રાટિક્સ પહેલા રેટરિકનો સંદર્ભ બનાવ્યો હતો.  ફિલોસોફર [[જેક્સ ડેરિડા]]એ અવાજ પર લખ્યં હતું. 

તે જ સમયે, વધુ તલસ્પર્શી કામ સ્થાન લેતા હતા, જેણે આખરે ફ્રેંચ સ્કુલ ઓફ રેટરિકને વેગ આપ્યો હતો, તે આજે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. &lt;ref&gt;ફ્રેંચ વાઇકીપિડીયામાં જુઓ લેખ પર[[:fr:Rhétorique]]&lt;/ref&gt;

રેટરિકલ પુનઃસજીવને બે મોરચે સ્થાન લીધું હતું. &lt;ref&gt;ફિલીપ્પી-જોસેફ સાલાઝારનો દ્રષ્ટિકોણ &quot;રેટરિક એચિવ્સ નેચર જુઓ. જૂના પરથી દેખાવ&quot;,'' ફિલોસોફી અને રેટરિક''  40(1), 2007, 71-88&lt;/ref&gt; પ્રથમ, 17મી સદીમાં ફ્રેંચ અભ્યાસોમાં, ફ્રેંત સાક્ષરતા શિક્ષણની વિચારધારા, જાગૃતિએ વેગ આપ્યો હતો કે રેટરિક જાણકારીની મર્યાદાને આગળ ધકેલવા જરૂરી છે, અને [[સ્ટ્રક્ચરાલિઝમ]]ના નાશ માટે અને સંસ્કૃતિમાં ઇતિહાસવાદના અસ્વીકાર માટે પણ જરૂરી છે. તે માર્ક ફુમારોલીનું અગ્રણી કાર્ય હતું, જેઓએ નીચેનાની કૃતિઓ પર સર્જન કર્યું હતું. વિદ્વાનો અને નિયો લેટિનિસ્ટ એલન માઇકલ અને ફ્રેંચ વિદ્વાન જેમ કે રોજર ઝુબેર, કે જેમણે તેમની વિખ્યાત ''એજ ડિ ઇલોક્વેન્સ''  (1980) પ્રકાશિત કરી હતી અને તેઓ ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટી ફોર ધ હિસ્ટી ઓફ રેટરિકના અનેક સ્થાપકોમાંના એક હતા અને આખરે તેમણે પ્રતિષ્ઠિત કોલેજ ડિ ફ્રાંસમાં રેટરિકના સ્થાનને ઊંચુ કર્યું હતું.  તેઓ મોન્યુમેન્ટલ ''હિસ્ટી ઓફ રેટરિક ઇન મોડર્ન યુરોપ'' માં એડિટર ઇન ચિફ છે. &lt;ref&gt;''હિસ્ટોરી ડિ લા રેટરિક ડેન્સ 1 યુરોપ મોડર્ન 1450-1950'' , [[માર્ક ફુમારોલી]] ઇડી., પેરિસ, [[પ્રેસીસ યુનિવર્સિટેઇર્સ ડિ ફ્રાંસ]], 1999. આઇએસબીએન 9780761933250.&lt;/ref&gt; 
બીજી પેઢીના તેમના અનુયાયીઓ,&lt;ref&gt;« ડિ લ,ઇલોક્વિન્સ અ લા રેટરિટીક, ટ્રેન્ટે અનેસ ફાસ્ટેસ», ''ડિક્સ-સેપ્ટીમ સિયેકલ''  236, લિક્સ (3), 2007, 421-426 આઇએસબીએન 978-2-13-056096-8&lt;/ref&gt; ફ્રાંકોઇસ વકેત અને ડેલ્ફીન ડેનિસ જેવા રેટરિશિયનો સાથે, બન્નેના સોરબોન અથવા [[ફિલીપ્પી-જોસેફ સાલાઝાર]] ([[:fr:Philippe-Joseph Salazar]] ફ્રેંચ વાઇકીપીડીયા પર), તાજેતર સુધી ડેરિડાઝ કોલેજ ઇન્ટરનેશનલ ડિ ફિલોસોફી, [[હેરી ઓપ્પેનહેઇમર]]નું ઇનામ મેળવનાર અને જેમના ''હાયપરપોલીટીક''  પરના તાજેતરના પુસ્તકે &quot;સમજાવટના ઉત્પાદનના પુનઃયોગ્યતાકરણ&quot; પર ફ્રેચ માધ્યમોનું આકર્ષણ જગાવ્યું હતું. ([http://www.idee-jour.fr/Apprendre-la-rhetorique-un-art.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511232741/http://www.idee-jour.fr/Apprendre-la-rhetorique-un-art.html |date=2011-05-11 }}

બીજું, પ્રાચીન અભ્યાસ ક્ષેત્રે, એલન મિશેલ, લેટિન વિદ્વાને સિસેરો અભ્યાસોમાં રિન્યુઅલની દરકાર લીધી હતી.  યુરોપીયન સિદ્ધાંતોમાં સિસેરોને બેસાડવા જતા તેમના વક્તત્વના શુદ્ધ સાક્ષરતા વાંચનથી તેઓ દૂર ચાલ્યા ગયા હતા.  દરમિયાનમાં, ગ્રીક વિદ્વાનોમાં સાક્ષર ઇતિહાસવિંદો અને ફિલોલોજિસ્ટ જેક્સ બોમાપેઇર, ફિલોલોજિસ્ટ અને ફિલોસોફર ઇ. ડુપ્રીલ, અને બાદમાં સાહિત્ય ઇતિહાસવિંદ [[જેકલાઇન ડિ રોમિલી]] સોફિસ્ટો અને દ્વિતીય સોફિસ્ટીકમાં નવા અભ્યાસમાં અગ્રણી રહ્યા હતા.  વિદ્વાનોની બીજી પેઢી, જેઓએ ઘણી વાર ફિલોસોફીમાં તાલીમ લીધી હતી (ત્યારબાદ [[હેઇડેગર]] અને ડેરિડા, મુખ્યત્વે), તેમણે નીચેનાના કાર્ય પર સર્જન કર્યું હતું જેમ કે [[માર્સલ ડેટિની]] (હવે જોહ્નસ હોપકિન્સ ખાતે), નિકોલ લોરૌક્સ, મેડિએવલિસ્ટ અે લોજિશિયન એલન ડિ લિબેરા (જિનીવા), સિસેરોનિયમ વિદ્વાન કાર્લોસ લેવી (સોરબોન, પેરિસ) અને [[બાર્બરા કેસિન]] (કોલેજ ઇન્ટરનેશનલ ડિ ફિલોસોફી, પેરિસ).&lt;ref&gt;બાર્બરા કેસિન,''એલ,ઇફેટ સોફિસ્ટીક'' , પેરિસ, ગાલીમાર્ડ, 1995&lt;/ref&gt; વિજ્ઞાન સોશિયોલોજિસ્ટ [[બ્રુનો લેટૌર]] અને અર્થશાસ્ત્રી રોમન લૌફરને પણ એક ભાગ તરીકે અથવા આ જૂથ સાથે ગાઢ ગણી શકાય. 

બે વાર્તા વચ્ચેની કડીઓ – ફ્રેંચ સ્કુલ ઓફ રેટરિકની સાક્ષરતા અને ફિલોસોફિકલ કડીઓ મજબૂત અને સહયોગાત્મક છે અને ફ્રાંસમાં રેટરિકના પુનઃસજીવનમાં સાક્ષી ધરાવે છે. &lt;ref&gt;ફ્રેંચ શાળાની પાસે, બેલ્જીયન્સ [[ચેઇન પેરેલમેન]] અને તેના શિષ્ય મિશેલ નેયરનું કાર્ય નોંધવાલયક છે, જોકે પેરેલમેનનું સ્થાપન કાર્ય 1990 સુધી ફ્રાંસમાં મોટે ભાગે અજાણ રહ્યું હતું. &lt;/ref&gt; ''ફિલોસોફી અને રેટરિક'' નો તાજેતરનો ઇસ્યુ આ ક્ષેત્રેનું પ્રવર્તમાન લખાણ રજૂ કરે છે [http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_and_rhetoric/toc/par.42.4.html ].

==ચાઇનીઝ રેટરિક==
{{Expand section|date=January 2010}}
ચાઇનીઝ રેટરિકમાં, રેટરિક મુખ્યત્વે ''લેખિત''  હતું, મૌખિક નહી, કેમ કે ભાષાઓમાં પ્રાદેશિક ભેદભાવો અને લેખિત [[ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ]] ભાષા સામ્રાજ્યમાં કેન્દ્રસ્થાને હતી; તે અનુસાર, [[કોલીગ્રાફી ]] અને પ્રાચીન ચાઇનીઝ સાહિત્યના અભ્યાસોએ મૌખિક બોલવાની શૈલીની તુલનામાં વધુ ધ્યાન ખેંચ્યું છે. 

ચીન સત્તામાં, અમલદારોને વિવિધ પ્રદેશોમાં મોકલી દેવામાં આવશે, જ્યા તેઓ લેખિતમાં સંદેશાવ્યવહાર કરી શકવા સમર્થ હોય પરંતુ વાણીમાં સંબંધિત રીતે ઓછા હોય અને 20મી સદીમાં [[માઓ ઝેડોંગ]] મોટા ભાગના ચાઇનીઝ સાંભળનારાઓ માટે સતત બિનવ્યાપક હતી કેમ કે તેમાં ભારે પ્રાદેશિક સ્વરાઘાત ચિહ્નો હતા, તેની રેટરિક વધુ સારી રીતે તેના [[લખાણો અને કેલીગ્રાફી]]થી ઓળખાતી હતી અને ખાસ કરીને તેમના ''[[અધ્યક્ષ માઓના ટાંકણો]]''  (''લિટલ રેડ બુક'' )માં છે. 

==આ પણ જુઓ==
{{Portal}}
{{portal|Philosophy|The_Thinker_Musee_Rodin.jpg}}
{{Portal|Psychology|Psi2.svg}}

{{colbegin|5}}
* [[દલીલપૂર્ણ થિયરી ]]
* [[આર્ટસ વિપુલતા]]
* [[કૅઝુઇસ્ટ્રિ (શબ્દચ્છલ વિતંડાવાદ
કરવો તે)]]
* [[નગર માનવતાવાદ]]
* [[અભ્યાસ રચના]]
* [[આલોચનાત્મક થિયરી ]]
* [[આલોચનાત્મક વિચારસરણી]]
* [[ડેમાગોગી (ટોળા(ની લાગણીઓ)ને ઉશ્કેરનાર રાજકીય ચળવળિયો)]]
* [[સંવાદ]]
* [[વક્તૃત્વ]]
* [[રેટરિક ]]
* [[ભ્રામકતા]]
* [[શબ્દાલંકાર]]
* [[અર્થાલંકાર]]
* [[વ્યાકરણ]]
* [[હર્મેન્યુટિક્સ (શાસ્ત્રાર્થમીમાંસા–ભાષ્ય–ટીકા)]]
* [[હોમિલેટિક્સ (બોધ આપનારુ]]
* [[ભાષા અને વિચાર ]]
* [[હોમિલેટિક્સ (પ્રવચનની કળા)]]
* [[તર્ક]]
* [[ઓરેટરી (ઘરમાંનુ દેવઘર)]]
* [[પેડાગોગી (સુચનાના સિદ્ધાંતો અને રીતો)]]
* [[મનાવવું]]
* [[મનાવવી પ્રક્રિયા ]]
* [[ફેનોમોલોજી (માન્યતા)]]
* [[પ્લેટોનિઝમ (પ્લેટોનું કે પ્રેમ વિષયક તત્ત્વજ્ઞાન)]]
* [[રાજકીય રેટરિક ]]
* [[વાસ્તવવાદ બાદ]]
* [[સ્ટ્રક્ચરાલિઝમ બાદ 
(ઉપયોગિતા કરતાં રચના વધુ મહત્વની છે એ
સિદ્ધાંત)]]
* [[પ્રોપેગાન્ડા (સિદ્ધાન્ત કે માહિતીના પ્રસારનું
સાધન)]]
* [[જાહેર વાતચીત]]
* [[રેટોરિકલ આલોચના ]]
* [[રેટોરિકલ કારણ ]]
* [[રોજરની દલીલ ]]
* [[સેમિયોલોજી (નિશાની અને સંકેતોના કાર્યોના તત્ત્વજ્ઞાનની થિયરી)]]
* [[ખોટી દલીલ ]]
* [[ટેકનિકલ સંદેશાવ્યવહાર]]
* [[ટ્રાઇવિયુમ (શિક્ષણ)]]
* [[દાર્શનિક રેટરિક ]]
{{colend}}

;પરચૂરણ શરતો 
{{columns-list|6|
* [[Ad captandum]]
* [[Allusion]]
* [[Ambiguity]]
* [[Anaptyxis]]
* [[Antimetabole]]
* [[Aphesis]]
* [[Aphorism]]
* [[Apologue]]
* [[Aposiopesis]]
* [[Archaism]]
* [[Atticism]]
* [[Brachyology]]
* [[Cacophony]]
* [[Catachresis]]
* [[Chiasmus]]
* [[Circumlocution]]
* [[Climax]]
* [[Conceit]]
* [[Eloquence]]
* [[Enthymeme]]
* [[Ethos]]
* [[Euphemism]]
* [[Figure of speech]]
* [[Formal equivalence]]
* [[Hendiadys]]
* [[Hysteron-proteron]]
* [[Idiom]]
* [[Innuendo]]
* [[Ipsedixitism]]
* [[Kairos]]
* [[Kenning]]
* [[Krisis]]
* [[Logos]]
* [[Literary topos]]
* [[Logical fallacies]]
* [[Mediation]]
* [[Merism]]
* [[Metanoia]]
* [[Mnemonic]]
* [[Negation]]
* [[Overdetermination]]
* [[Parable]]
* [[Paraphrase]]
* [[Paraprosdokian]]
* [[Pathos]]
* [[Pericope]]
* [[Period (rhetoric)|Period]]
* [[Perissologia]]
* [[Praeteritio]]
* [[Proverb]]
* [[Representation]]
* [[Rhetoric of science]]
* [[Rhetorical device]]
* [[Rhetorical figure]]
* [[Rhetorical stance]]
* [[Soundbite]]
* [[Synchysis]]
* [[Synesis]]
* [[Synonymia]]
* [[Tautology (rhetoric)|Tautology]]
* [[Tertium comparationis]]
* [[Trope (linguistics)|Trope]]
* [[Truism]]
* [[Word play]]
}}

;રાજકીય સંબોધન સ્ત્રોત 
* [[રાજકીય સૂત્રોની યાદી ]]
* [[સંબોધનોની યાદી ]]

==નોંધ==
{{reflist|2}}

==સંદર્ભો==
;પ્રાથમિક સ્ત્રોત
રેટરિક પરની ગ્રીક અને લેટિન પ્રાથમિક ટેક્સ્ટસ માટે ''લોકુસ ક્લાસિકુસ''  એ [[હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]]ની [[લોએબ ક્લાસિકલ લાયબ્રેરી]] છે, સામેના પાના પર ઇંગ્લીશ ભાષાંતર સાથે પ્રકાશિત કરવામા આવી હતી. 

*એરિસ્ટોટલ ''[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Rh.+1.1.1 રેટરિક ]'' 
*સિસરો [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/inventione.shtml ''ડી ઇન્વેન્શન'' ] ફક્ત લેટિન. 
*------. ''[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Cic.+de+Orat.+1.1 ડી ઓરાટોરે]''  ફક્ત લેટિન.
*[[ડેમોસ્થેનેસ]]. ''ઓરેશન્સ'' . [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Dem.+21+1 ગ્રીક] [http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=9060 અંગ્રેજી]
*[[હર્નીયસ]]. ''[http://dobc.unipv.it/scrineum/wight/herm1.htm ડી રેશન ડિસેન્ડી ]''  ફક્ત લેટિન
*[[આઇસોક્રેટસ]]. ''[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Isoc.+13+1 વિતંડાવાદ વિરુદ્ધ ]'' 
*[[હેનરી પિકેમ]]. ''[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.03.0096 ઇલોક્વીન્સનો બગીચો.]'' 
*[[જ્યોર્જ પુટ્ટેનહામ]]. રિપ્રેઝન્ટેટિવ પોએટ્રી ઓનલાઇન પર ''[http://rpo.library.utoronto.ca/display/displayprose.cfm?prosenum=17 ધી આર્ટ ઓફ પોસી.]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' 
*[[ક્વિન્ટીલીયન]]. ''[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Quintilian/Institutio_Oratoria/home.html ઇન્સ્ટિટ્યુશિયો ઓરેટોરીસ.]'' 
*[[જોહાનીસ સુસેનબ્રોટુસ]]. ''[http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&amp;amp;O=NUMM-83897 એપિટોમ ટ્રોપોરુમ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240512221000/http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&amp;O=NUMM-83897 |date=2024-05-12 }}'' 
*[[થોમસ વિલ્સન]]. ''[http://darkwing.uoregon.edu/%7Erbear/arte/arte.htm ધી આર્ટે ઓફ રેટોરિક.]'' 

;ગૌણ સ્ત્રોતો
*[[જેકલીન ડી રોમિલી]], ''પર્શિયન એથેન્સમાં મહાન વિતંડાવાદી''  (ફ્રેચ ઉત્પત્તિ. 1988; ઇંગ્લીશ ભાષાંતર ક્લેરેન્ડન પ્રેસ/ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1992).
* રાલ્ફ વાન બુહરેન: ''કુન્સ્ટ ડે, 12.-18માં ડાઇ વેર્ક ડેર બાર્મહર્ઝીકેઇટ.'' ''જાહહંન્ડ્રટ્સ. '' ''ઝુમ એઇન્સ બિલ્ડોટીવ વોર ડેમ હિન્ડરગ્રુન્ડ ન્યુઝેઇટલિચર રેટોરિક્રેઝપ્શન''  (સ્ટડીયન ઝુર કુન્સ્ટગેસ્ચીશ્ટ, વો. 115), હિલ્ડેશિમ / ઝુરિચ / ન્યુ યોર્ક: વર્લાગ જ્યોર્જ ઓલ્મસ 1998. આઇએસબીએન 3-85052-197-4
*યુજેન ગર્વેર, ''એરિસ્ટોટલનું રેટરિક: કેરેક્ટરની કળા''  (યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1994).
*[[લિસા જાર્ડીન]], ''ફ્રાંસિસ બેકોન: ડિસકવરી એન્ડ ધ આર્ટ ઓફ ડિસ્કોર્સ''  ([[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1975)

==બાહ્ય લિંક્સ==
{{sisterlinks|Rhetoric}}
*[http://rhetoricafrica.org/ આફ્રિકન રેટરિક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515184424/http://rhetoricafrica.org/ |date=2011-05-15 }} અને [http://www.rhetoricafrica.org/pdf/RhetoricAfrica.pdf ''આફ્રિકામાં રેટરિક'' , સાન્યા ઓશાનો લેખ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727215117/http://www.rhetoricafrica.org/pdf/RhetoricAfrica.pdf |date=2011-07-27 }}
*[http://americanrhetoric.com/ અમેરિકન રેટરિક: યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વકૃત્વકળાની શક્તિ.]
*ઇંગ્લીશ કવિતામાં કેમ્બ્રિજ સાથીમાં રેટરિક પર [[બ્રાયન વિકર્સ]] 
*[http://www.americanrhetoric.com/speechbank.htm ધી ઓનલાઇન સ્પીચ બેન્ક ]
*[http://www.americanrhetoric.com/top100speechesall.html 20મી સદીના ટોચના 100 ઇંગ્લીશ ભાષણો ]
*[[b:Rhetoric and Composition|વાઇકીબુક્સ: રેટરિક અને મિશ્રણ ]]
*ઇર્મશર, કરેન ''[http://www.ericdigests.org/1996-3/skills.htm સંદેશાવ્યવહારની કુશળતાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605054639/http://www.ericdigests.org/1996-3/skills.htm |date=2010-06-05 }}'' 
*લૌઅર, જેનિસ. ''[http://wac.colostate.edu/books/lauer%5Finvention/ રેટરિક અને મિશ્રણમાં શોધ.]{{Dead link|date=જૂન 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' 
*મિશેલ, એન્થોની. ''[http://www.crmbuyer.com/story/39361.html બિઝનેસ રેટરિક માટેનું પ્રાઇમર.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314134845/http://www.crmbuyer.com/story/39361.html |date=2010-03-14 }}''  વિશાળ વર્ગને સ્વીકાર્ય બને તે માટે સંદેશાઓને કેવી રીતે રૂપાંતરીત કરવામાં આવે છે તેની ચર્ચા કરો. 
*ન્યુવોલ, પાઉલ. ''[http://www.galilean-library.org/int21.html રેટરિક અને રેટોરિકલ ફિગર્સની ઓળખ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051118202303/http://www.galilean-library.org/int21.html |date=2005-11-18 }}''  પ્રારંભકર્તાઓને ધ્યાનમાં રાખીને.
*''વી ધ મિડીયા...'' માં ટેયલર, એલન. [http://wethemedia.edublogs.org/hello-welcome - બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331051839/http://wethemedia.edublogs.org/hello-welcome/ |date=2010-03-31 }}, હોલિવુડ્ઝ ફિલ્મ્સ, 1977-99માં યુએસએ બ્રોડકાસ્ટ ન્યૂઝની રેટોકલ રજૂઆત.
*[http://www.rhetorosaurus.co.uk/rhetoric/base/home.aspx રેટોસૌરસ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530122314/http://www.rhetorosaurus.co.uk/rhetoric/base/home.aspx |date=2010-05-30 }} રેટોરિકલ શબ્દો માટે શોધી શકાય તેવી માહિતી.
*[http://rhet.net/ રેટોરિશિયન્સ માટે રેટ.નેટ ]
*[http://humanities.byu.edu/rhetoric/silva.htm સિલ્વા રેટોરિકા.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041214094206/http://humanities.byu.edu/rhetoric/silva.htm |date=2004-12-14 }}
*[http://www.figarospeech.com/  તેમાં ફિગર્સ ઓફ સ્પીચનો સમાવેશ થાય છે. ]
*ધી યુનિવર્સિટી ઓફ કેન્ટુકી ખાતે ડિવીઝન ઓફ ક્લાસિક્સ દ્વારા [http://www.uky.edu/ArtsSciences/Classics/rhetoric.html ઉદતાહરણો સાથે રેટોરિકલ શબ્દોના વિશિષ્ટ શબ્દો] 
*[http://www.specgram.com/CXLVII.3/09.seely.rhetoric.html રેટરિકના વીસ ખાસ સ્વરૂપો.] બિન પરંપરાગત પરંતુ સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા રેટોરિકલ સ્વરૂપો પ્રત્યે વ્યગાત્મક દેખાવ.
* [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20041028.shtml રેટોરિક પર બીબીસી રેડીયો 4ના ઇન અવર ટાઇમ પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115062245/http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20041028.shtml |date=2009-01-15 }} ([[રિયલૉઓડીયો]]ની જરૂર પડે છે)
* [http://www.gresham.ac.uk/text.asp?PageId=22 રોડની બાર્કર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105183328/http://www.gresham.ac.uk/text.asp?PageId=22 |date=2009-01-05 }}, [[ગ્રેશામ કોલેજ]] રેટોરિકના અધ્યાપક, લંડનમાં તેમના મફત જાહેર પ્રવચનોની કડી.
*[http://www.voicesofdemocracy.com લોકશાહીનો અવાજ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303113932/http://www.voicesofdemocracy.com/ |date=2011-03-03 }} સ્નાતકો હેઠળના વર્ગખંડના વિદ્યાર્થીઓને સુંદર ભાષણો અને જાહેર ચર્ચાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
*[http://www.criticalthinking.org આચોલચનાત્મક વિચારસરણી.] આલોચનાત્મક વિચારસરણી વિશેની વેબસાઇટ.
*[[કોક્સ, લિયોનાર્ડ]]. {{gutenberg|no=25612|name=The Art or Crafte of Rhetoryke}}.
*રેઇનોલ્ડ (અથવા રેઇનહોલ્ડ), રિચાર્ડ. {{gutenberg|no=26056|name=A booke called the Foundacion of Rhetorike}}.
* જેનસિન્સ્કી, જેમ્સ. ''રેટરિક પરની સ્ત્રોતબુક'' . (સાગે પબ્લિકેશન્સ, ઇન્ક. 2001).

{{philosophy of language}}

[[Category:લાગુ પાડેલ ભાષાશાસ્ત્ર]]
[[Category:વિગતવાર વૃતાંત]]
[[Category:રેટરિક ]]
[[Category:ગ્રીક લોનવર્ડઝ]]
[[Category:આલોચનાત્મક વિચરસરણી]]</text>
      <sha1>8g71zhovlox79nsxuwcchmhh8rxdixg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સુવર્ણ માનક</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28783</id>
    <revision>
      <id>901865</id>
      <parentid>873186</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T08:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123101" sha1="3f5n6ib8mmjnk0g9iq77k380gvz29a0" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Goldkey logo removed.jpg|thumb|right|ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ, કાગળની નોટો સોનાના પૂર્વ નિર્ઘારિત ચોક્કસ જથ્થામાં પરિવર્તનશિલ છે.]]

'''ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ''' (સુવર્ણ માનક) એવી નાણાકીય વ્યવસ્થા છે જેમાં માનક આર્થિક ખાતાના એકમ એક નિયત વજનનું [[સોનું]] છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ (ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ)ના અલગ અલગ પ્રકાર છે. જેમાં પ્રથમ, '''સોનાના સિક્કાના માનક''' (ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ) છે, આ વ્યવસ્થામાં નાણાકીય એકમ ચલણ તરીકે ફરતા સોનાના સિક્કા સાથે સંકળાયેલ હોય છે, અથવા તો ઓછા મૂલ્યની ધાતુના સંયોજનમાંથી બનાવેલા ચલણી સિક્કા કે જેનું મૂલ્ય એક ચલણી સોનાના સિક્કાની સમકક્ષ વ્યાખ્યાકિંત કરેલું હોય તેવા એકમ સાથે સંકળાયેલ છે. 

તે જ રીતે, '''સોનાના વિનિમય માનક''' (ગોલ્ડ એક્સચેન્જ સ્ટાન્ડર્ડ)માં ચાંદી કે સોના અથવા અન્ય ધાતુમાંથી બનેલા સિક્કાને જ સમાવવામાં આવે છે, પરંતુ સત્તાધીશો અન્ય દેશો સાથે તેનો ચોક્કસ વિનિમય દર સુરક્ષિત કરે છે જે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ આધારિત હોય છે. તેનાથી ''ડે ફોક્ટો'' (હકીકતમાં તો) ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ રચાય છે, જેમાં ચાંદીના સિક્કાનું સોનાના સિક્કાની પરિભાષા પ્રમાણે ચોક્કસ બાહ્ય મૂલ્ય હોય છે જે ચાંદીના સ્વાભાવિક મૂલ્યથી સ્વતંત્ર હોય છે. છેલ્લે આવે છે, '''ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડ''' જે એવું તંત્ર છે કે તેમાં સોનાના સિ઼ક્કા ફરતા નથી પરંતુ, તેમાં સત્તાધીશો જાહેરમાં ફરી રહેલા ચલણ માટે વિનિમય તરીકે ચોક્કસ કિંમતે માંગ અનુસાર સોનાની લગડી (બુલિયન)ને વેચવા તૈયાર થાય છે.

[[ચિત્ર:Us-gold-certificate-1922.jpg|thumb|right|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં 1882 થી 1933 દરમિયાન સોનાના પ્રમાણપત્રોનો કાગળના ચલણ તરીકે ઉપયોગ થતો હતો.આ પ્રમાણપત્રો મુક્તપણે સોનાના સિક્કામાં ફેરવી શકાતા હતા.]]

== સોનાના સિક્કાની ચલણ પદ્ધતિ (ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ) ==
સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ પ્રાચીનકાળમાં કેટલાક સમૃદ્ધ સામ્રાજ્યોમાં અમલમાં હતી. આ પૈકી એક ઉદાહરણ છે બેઝાન્ટીન સામ્રાજ્ય કે જ્યાં બેઝાન્ટ નામથી ઓળખાતા સોનાના સિક્કા ચલણમાં હતા. પરંતુ બેન્ઝાન્ટીન સામ્રાજ્યના અંત સાથે જ યુરોપીયન વિશ્વમાં ચાંદીના માનકની માંગ વધવા લાગી હતી. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો વર્ષ 796 એડી (AD)માં ઓફ્ફા રાજાના સમયમાં ચાંદીના સિક્કા ચલણમાં હતા જે સમગ્ર [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]માં મુખ્ય ચલણ બની ગયા હતા. 16મી સદીમાં પોટાસી અને મેક્સિકોમાં મોટાપાયે ચાંદીની થાપણોની સ્પેનિશ શોધનાં પગલે ખ્યાતનામ પીસીસ ઓફ એઈટ (સ્પેનિશ ડોલર) સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ચાંદીનું ચલણ અમલમાં આવ્યું જેનું મહત્વ ઓગણીસમી સદી સુધી ઘણું વધુ હતું.

આધુનિક સમયમાં બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ માનક અપનાવનારા પ્રથમ પ્રદેશો પૈકી એક પ્રાંત હતો. 1704માં ક્વિન એન્નેની જાહેરાતના પગલે, બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ‘ડે ફેક્ટો’ સ્પેનિશ ગોલ્ડ ડૌબ્લૂન સિક્કા પર આધારિત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ જ હતી. વર્ષ 1717માં, શાહી ટંકશાળના નિયંત્રક સર [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યૂટને]] ચાંદી અને સોના વચ્ચે નવો ટંકશાળ ગુણોત્તર અમલમાં મુક્યો જેના પર ચાંદીને ચલણમાંથી બહાર કાઢી બ્રિટનને ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર પ્રસ્થાપિત કરવાની અસર જોવા મળી હતી. જોકે, 1816માં ટાવર હિલ ખાતે નવી શાહી ટંકશાળ દ્વારા ગોલ્ડ સોવરિન સિક્કા (બ્રિટનનો એક સોનાનો સિક્કો)ને અમલમાં મુકાયા બાદ માત્ર 1821માં યુનાઈટેક કિંગડમ ઔપચારિકપણે સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ પર આધારિત થયું હતું. 

ચાંદીના ચલણ પરથી સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ પર જનાર સૌ પ્રથમ વિશાળ ઔદ્યાગિક સત્તા યુનાઈટેક કિંગડમ હતું. ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ 1853માં કેનેડા, 1865માં ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ અને યુએસએ (USA) તેમજ જર્મનીએ 1873માં ‘કાનૂની રીતે’ તેનો અમલ કર્યો. યુએસએ (USA)એ ઇગલને તેમના એકમ તરીકે જ્યારે, જર્મનીએ નવા સોનાના માર્કા તરીકે તેનો અમલ કર્યો હતો જ્યારે કેનેડાએ અમેરિકન સોનાના ઇગલ અને બ્રિટિશ ગોલ્ડ સોવરિન પર આધારિત બેવડા તંત્રને સ્વીકાર્યું હતું. 

બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝે જે કર્યુ તે પ્રમાણે [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને ન્યૂઝીલેન્ડે બ્રિટિશ સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ અપનાવી હતી જ્યારે, ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની હદમાં એક માત્ર એવો પ્રદેશ હતો જેમણે પોતાના સોનાના સિક્કા ચલણ તરીકે રજૂ કર્યા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયાની કિંમતી થાપણો કરાતા ગોલ્ડ સોવેનિયરના વધુ મુદ્રાંકનના આશય સાથે [[સીડની|સિડની]], ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ, [[મેલબોર્ન]], વિક્ટોરિયા અને પર્થ તેમજ પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં શાહી ટંકશાળની શાખાઓ સ્થાપવામાં આવી હતી.
== ચાંદીનાં ચલણ અને બેંકની નોટોની કટોકટી (1750-1870) ==

19મી સદીના અંત સમયમાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની સ્વીકૃતિ સમજવા માટે 18મી સદીના અંત અને 19મી સદીની શરૂઆતમાં બનેલી ઘટનાઓને અનુસરવી મહત્વપૂર્ણ હતું. 18મી સદીના અંત સમયમાં, યુદ્ધો અને ચીન સાથેના વેપાર કે જેમાં ચીન યુરોપમાં ચીજ વસ્તુઓ વેચતુ હતું પરંતુ યુરોપીયન ચીજવસ્તુઓનો ઉપયોગ ખૂબ ઓછો કરતું હતું, તેના કારણે પશ્ચિમ યુરોપ અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના અર્થતંત્રમાંથી ચાંદી નામશેષ થઈ ગઈ હતી. સિક્કાનું મૂલ્ય વધુને વધુ નાનું થતુ ગયું, અને બેંકો તેમજ સ્ટોક નોટોનો નાણાં તરીકે ફેલાવો વધતો ગયો હતો. 

1790ના સમયમાં ઈંગ્લેન્ડમાં મોટાપાયે ચાંદીના સિક્કાની અછત ઉભી થઈ હતી અને ચાંદીના મોટા સિક્કાની ટંકશાળો બંધ કરવામાં આવી હતી, તેમજ “ટોકન” ચાંદીના સિક્કા જારી કરવામાં આવ્યા હતા અને વિદેશી સિક્કાઓ પર પુનઃમુદ્રણ કરાતુ હતું. નેપોલિયનના યુદ્ધોના અંત સાથે જ, ઈંગ્લેન્ડે મોટાપાયે ફરી સિક્કા છાપવાનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો, જેના કારણે પ્રમાણભૂત ગોલ્ડ સોવેરિનની રચના થઈ હતી અને ક્રાઉન (25 પેન્સ કિંમતનો બ્રિટિશ ચલણી સિક્કો) અને હાફ-ક્રાઉનનું ચલણ પણ અમલમાં આવ્યું, તેમજ 1821માં તબક્કાવાર કોપર કોડી પણ આવી ગઈ. ઈંગ્લેન્ડમાં સિક્કાની લાંબા સમયની અછત બાદ પુનઃમુદ્રણ શરૂ થતા જ અહીં મોટાપાયે સિક્કાઓ ફરતા થઈ ગયા હતાઃ ઈંગ્લેન્ડે 1816થી 1820 દરમિયાન અંદાજે 40 મિલિયન શિલિંગ (ઈંગ્લેન્ડનો એક ચલણી સિક્કો)નું મુદ્રણ થયું હતું, જ્યારે 17 મિલિયન હાફ-ક્રાઉન અને 1.3 મિલિયન ચાંદીના ક્રાઉન તૈયાર કર્યા હતા. 1819 એક્ટ ફોર ધ રિસમ્પશન ઓફ કેશ પેમેન્ટ્સ (રોકડ ચુકવણીની જપ્તી માટે અધિનિયમ) અનુસાર 1823ને કન્વર્ટીબલિટીની જપ્તી માટેની તારીખ તરીકે નક્કી કરવામાં આવ્યું, જે સ્થિતિ 1821માં જ આવી ગઈ. 1820 દરમિયાન પ્રાંતીય બેંકો દ્વારા નાની નોટો જારી કરવામાં આવી, જેના પર અંતે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડને પ્રાંતીય શાખાઓ શરૂ કરવા માટે મંજૂરી મળ્યા બાદ 1826માં પ્રતિબંધ મુકાયો. જોકે, 1833માં બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડની નોટો કાયદેસરનું ચલણ બની ગઈ અને અન્ય બેંક દ્વારા ગીરો મુક્તિ ઘટી. 1844માં એવો બેંક ચાર્ટર ધારો અમલમાં આવ્યો કે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડની નોટો, સંપૂર્ણપણે કાયદેસર પ્રમાણભૂતરૂપ સોના દ્વારા સમર્થિત છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના વધુ ગહન અર્થઘટન અનુસાર, 1844માં આવેલા આ કાયદાને કારણે બ્રિટિશ નાણાં માટે સંપૂર્ણ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અમલમાં આવ્યા.

યુએસ (US) દ્વારા 1785માં “સ્પેનિશ મિલ્ડ ડોલર” આધારિત સિલ્વર સ્ટાન્ડર્ડ (ચાંદી ચલણ પદ્ધતિ) અપનાવવામાં આવી હતી. 1792માં મિન્ટ અને કોઈનેજ કાયદામાં, અને અનામતો જાળવી રાખવા માટે તેમજ, સોના અને યુએસ (US) ડોલરના ગુણોત્તરને અચલ કરવા માટે સંઘીય સરકારના “બેંક ઓફ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ”ના ઉપયોગ દ્વારા તેને સહિંતાબદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું, બેંકોને જ્યારથી ચાંદીને તેના તમામ ચલણોમાં સમર્થન આપવાની જરૂરિયાત નહોતી ત્યારથી ડેરિવેટીવ ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિ અમલમાં હતી. આ કારણે અમેરિકાએ યુએસ (US) ડોલર માટે સંખ્યાબંધ દ્વિ-ધાતુ માનકો તૈયાર કરવા પડ્યા, જે 1920 સુધી અમલીકૃત રહ્યા હતા. પશ્ચિમ હેમીસ્ફેરમાં ધોવાણ પામેલા ચાંદીના સિક્કા સ્પેનિશ રિઅલ સહિત, સોના અને ચાંદીના સિક્કા કાયદેસર સિક્કા તરીકે ગણાતા હતા. ક્રાંતિકારી યુદ્ધો માટે ભંડોળ પુરુ પાડવા યુએસ (US) સંઘીય સરકારે મોટાપાયે ઉધારી કરી હોવાથી, સરકાર દ્વારા છોડી દેવાયેલ પ્રચલનથી ચાંદીના સિક્કાને ફટકો પડ્યો, અને 1806માં પ્રમુખ જેફરસને ચાંદીના સિક્કાનું ઉત્પાદન નિલંબિત કરી દીધું.

1848નો સ્વતંત્ર ટ્રેઝરી એક્ટ ધારો, કે જેણે સંઘીય સરકારના ખાતાઓ બેકિંગ તંત્રથી અલગ કરી દીધા હતા તેના ભાગરૂપે વ્યાપાર માત્ર સોના અને ચાંદીના સિક્કામાં થતા યુએસ તિજોરી પર આકરા નાણાકીય માપદંડો મુકાઈ ગયા હતા. જોકે સોનાથી ચાંદીના એક જ દરોના કારણે ઈંગ્લેન્ડમાંથી વ્યાપાર કે ઉધારી માટે સોનાની માંગણીની સરખામણીએ ચાંદીનું વધુ પડતું મૂલ્ય થઈ ગયું હતું. ચાંદીની તરફેણમાં સોનાના ધોવાણના કારણે સોનાની શોધની જરૂર પડી જેમાં 1849માં &quot;કેલિફોર્નિયા ગોલ્ડ રશ&quot;નો પણ સમાવેશ થાય છે. ગ્રેશેમના કાયદાના પગલે, યુએસ (US)માં ચાંદીનો વ્યાપક પ્રવાહ શરૂ થયો, જેનો અન્ય ચાંદી રાષ્ટ્રો સાથે વેપાર થતો હતો, અને સોનુ બહાર નીકળી ગયું હતું. 1853માં યુએસ (US) દ્વારા ચાંદીના સિક્કાનું વજન ઘટાડવામાં આવ્યું, જેથી તેને પ્રચલનમાં રાખી શકાય, અને 1857માં વિદેશી ચલણ પદ્ધતિમાંથી કાયદેસરના સિક્કા તરીકેનો દરજ્જો ગુમાવ્યો.

મધ્યસ્થ બેંકોની આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્સિયલ સિસ્ટમથી સજ્જ અમેરિકન બેંકોએ ચાંદીમાં ચૂકવણી બંધ કરતા, 1857માં આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્સના મુક્ત બેંકિંગની કટોકટીનો યુગ શરૂ થયો. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં આ પડતી અમેરિકન નાગરિક યુદ્ધ માટે એક જવાબદાર પાસુ હતું, અને 1891માં યુએસ (US) સરકારે સોના અને ચાંદીમાં ચુકવણી નિલંબિત કરી દીધી, જેથી ડોલર માટે ચાંદીના ચલણ પદ્ધતિ રચવાના પ્રયાસોનો અસરકારક અંત થયો. 1860-1871 દરમિયાન દ્વિ-ધાતુ માનકો ફરી શરૂ કરવા માટે વિવિધ પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા, જેમાં એક ગોલ્ડ અને સિલ્વર ફ્રેન્ક પર આધારિત પણ છે, જોકે, નવી થાપણોનાથી ચાંદીના ઝડપથી થતા અંતર્પ્રવાહના કારણે ચાંદીની અછતથી આ ઉમ્મીદનો અંત આવ્યો.

આ સમયગાળા દરમિયાન મધ્યસ્થ બેંકો અને ચલણ આધારો વચ્ચે આંતરક્રિયાઓના કારણે નાણાકીય અસ્થિરતાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત ઉભો થયો. આર્થિક સ્થિરતા પરથી રચાયેલ આ જોડાણ નવી નોટોના પુરવઠા, પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે નોટો જારી કરવાના સરકારના એકાધિકાર, મધ્યસ્થ બેંક અને મૂલ્યના એક એકમ પરના પ્રતિબંધ સમાન હતું. આ પરિસ્થિતિથી બચવા માટે થયેલા પ્રયાસોના કારણે સમયાંતરો નાણાકીય કટોકટી આવતી ગઈ – જેમા નોટોનું અવમૂલ્યન, અથવા મૂલ્યના સંગ્રહ માટે પ્રચલનમાં ચાંદીનું નિલંબન, અથવા સરકાર તરીકે મંદી હોય, ચુકવણી તરીકે સિક્કાની માંગણીના કારણે પ્રચલનના માધ્યમને અર્થતંત્રમાંથી બહાર ધકેલી નાખ્યું. આ જ સમયે નાટ્યાત્મક રીતે ધિરાણમાં વિસ્તરણ થયું, અને મોટી 1872માં જાપાન સહિત વિવિધ પ્રદેશોમાં મોટી બેંકોને વિશેષાધિકાર મળવા લાગ્યા. ત્યારપછીના સમયગાળામાં નાણાકીય બાબતોમાં મજબૂત આધારોની જરૂરિયાત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની ઝડપી સ્વીકૃતિ ઉત્પન કરી..

== સુવર્ણ વિનિમય ચલણ પદ્ધતિ ==
19મી સદીના અંતથી બાકી રહી ગયેલા કેટલાક ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિના દેશોએ યુનાઈટેડ કિંગડમ અથવા યુએસએ (USA)ની ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પ્રમાણે ચાંદીના સિક્કાની કિંમતો નિર્ધારિત કરવાનું શરૂ કરી દીધું. 1898માં, બ્રિટિશ ભારતે ચાંદીના રૂપિયાનું પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ પ્રમાણે મૂલ્યાંકન કર્યું જેની નિર્ધારિત કિંમત 1s 4d રાખવામાં આવી હતી, જ્યારે 1906માં સ્ટ્રેઈટ્સ વસાહતોએ 2s 4d ના નિર્ધારિત દરના સિલ્વર સ્ટ્રેઈટ્સ ડોલર સાથે પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ સામે સુવર્ણમાન વિનિમય ચલણ પદ્ધતિ અપનાવી હતી. આ દરમિયાન સદીના અંત સાથે જ, ફિલિપાઈન્સે ચાંદીના પેસો/ડોલરનું 50 સેન્ટના દરે યુએસ (US) ડોલર સામે મૂલ્યાંકન નિર્ધારિત કર્યું હતું. લગભગ આ જ સમયે આ પ્રકારનું જ મૂલ્યાંકન 50 સેન્ટના દરે મેક્સિકોના ચાંદીના પેસો અને જાપાનના ચાંદીના યેન સાથે થયું હતું. જ્યારે સિઆમે 1908માં સુવર્ણમાન વિનિમય ચલણ પદ્ધતિ અપનાવી હતી, તેથી માત્ર ચીન અને હોંગકોંગમાં ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિ રહી હતી.

== ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડ ==
પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ ફાટી નીકળતા જ યુનાઈટેડ કિંગડમ અને સમગ્ર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ)નો અંત આવ્યો. ગોલ્ડ સોવેરિન અને ગોલ્ડ હાફ સોવેરિનના બદલે ટ્રેઝરી નોટોનું પ્રચલન શરૂ થઈ ગયું. જોકે, કાયદેસર ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ) રદ નહોતું થયું. જ્યારે કોઈકે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડને ગોલ્ડ સ્પીશી (સોનાના સિક્કા) માટે પોતાના કાગળના નાણાંને મુક્ત કરવાની અપીલ કરી ત્યારે, ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર સફળતાપૂર્વક સ્વદેશાભિમાનની અપીલની અસર પડી હતી. માત્ર 1925ના વર્ષમાં જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા અને દક્ષિણ આફ્રિકાના જોડાણ સાથે બ્રિટન ફરી ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર પરત ફર્યું ત્યારે, સત્તાવાર રીતે ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ)નો અંત આવ્યો હતો. 

બ્રિટિશ સ્ટાન્ડર્ડ એક્ટ 1925ના કારણે ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડનો આવિષ્કાર અને ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ) રદ થવું આ બંને ઘટનાઓ એક સાથે જ બની હતી. નવા ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડના કારણે ગોલ્ડ સ્પીશી સિક્કાઓ ફરી ચલણ તરીકે આવે તેવા કોઈ અણસાર દેખાતા નહોતા. તેના બદલે, કાયદાના કારણે સત્તાધીશોઅને માંગ અનુસાર નિર્ધારિત દરે ગોલ્ડ બુલિયન (સોનાની લગડી)નું વેચાણ કરવાની ફરજ પડી હતી. ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડનો અમલ 1931 સુધી થયો હતો. 1931માં, સમગ્ર એટલાન્ટિક મહાસાગરના વિસ્તારમાં મોટાપાયે સોનાનો જથ્થો બહાર જતો રહેવાના કારણે યુનાઈટેડ કિંગડમે નાછુટકે ગોલ્ડ બુલિયન સ્ટાન્ડર્ડને નિલંબિત કરવાનો વારો આવ્યો. મહામંદી સાથે સંકળાયેલા આવા દબાણના કારણે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલેન્ડ પર પણ પહેલાથી જ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડવાનું દબાણ આવી ગયું હતું અને યુનાઈટેડ કિંગડમ બાદ તુરંત કેનેડા પણ તેને અનુસર્યું હતું.

== ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અપનાવવાની તારીખો ==
* 1704: ધ બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ ‘ડે ફેક્ટો’ રાણી એન્નેની જાહેરાત બાદ.
* 1717: કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન ‘ડે ફેક્ટો’ આઈઝેક ન્યૂટન દ્વારા ટંકશાળ ગુણોત્તરનું પુનરાવર્તન કરાયા બાદ, 1 ગુનેઆને 22 કેરેટ ક્રાઉન ગોલ્ડના 129.438 ગ્રેઈન (8.38 ગ્રામ) પર.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Charles P. |last=Kindleberger |authorlink=Charles P. Kindleberger |title=A financial history of western Europe |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=1993 |pages=[http://books.google.com/books?id=PFgIE7_eYwwC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_summary_r&amp;cad=0#PPA60,M1 60–63] |isbn=0-19-507738-5 |oclc=26258644}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ન્યૂટન આઈઝેક, [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports/report-1717-09-25.html ''ટ્રેઝરી પેપર્સ'' , ભાગ ccviii. ][http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports/report-1717-09-25.html 43, મિન્ટ ઓફિસ, 21 સપ્ટેમ્બર 1717].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઈન થિયરી એન્ડ હિસ્ટ્રી&quot;, બી.જે. ઈચેન્ગ્રીન અને એમ.ફ્રેન્ડ્રેઉ [http://books.google.com.ph/books?id=R66Ctakwm8QC&amp;amp;pg=PA4&amp;amp;lpg=PA4&amp;amp;dq=Britain+bimetallic+1717&amp;amp;source=bl&amp;amp;ots=Mrkd1GsoDq&amp;amp;sig=_6D04NS35BBcGGxDu-ulhhdsbNk&amp;amp;hl=en&amp;amp;ei=exgfS-CyJtGGkAW2g7HkCg&amp;amp;sa=X&amp;amp;oi=book_result&amp;amp;ct=result&amp;amp;resnum=4&amp;amp;ved=0CBIQ6AEwAw#v=onepage&amp;amp;q=Britain%20bimetallic%201717&amp;amp;f=false ]&lt;/ref&gt;
* 1818: [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]] – 1 ગ્વીલ્ડરને 0.60561 ગ્રામ સોના પર.
* 1821: [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈડેટ કિંગડમ]] ‘કાનૂની રીતે’ એક સોવેરિનને 22 કેરેટ ક્રાઉન ગોલ્ડના 123.27447 ગ્રેઈન્સ પર.
* 1853: કેનેડા, 10 યુએસ (US) ડોલરની સમકક્ષ અમેરિકન ગોલ્ડ ઈગલના જોડાણ સાથે અને ચાર ડોલરને 86.66 સેન્ટ કિંમતના બ્રિટિશ ગોલ્ડ સોવિરન સાથે પણ.  કેનેડાના એકમને 1858માં અમેરિકી એકમની સમકક્ષ બનાવાયો.
* 1854: પોર્ટુગલ 1000 રેઈસને 1.62585 ગ્રામ સોના પર.
* 1863: બ્રેમેનનું મુક્ત હેન્સિયાટિક શહેર 1 બ્રેમેન થેલરને 1.19047 ગ્રામ સોના પર; જર્મન સંઘમાં 1873 માર્કસના અમલીકરણ પહેલા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ લાવનાર એક માત્ર રાજ્ય.
* 1865: ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ, બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ગોલ્ડ સોવેરિન સિવાય પોતાનો અલગ સોનાનો સિક્કો ચલણમાં લાવનાર એક માત્ર પ્રદેશ. ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ ગોલ્ડ ડોલર સ્પેનિશ ડોલર એકમની સમકક્ષ જે બ્રિટિશ પૂર્વીય કેરેબિયન પ્રદેશો અને બ્રિટિશ ગુઈનામાં ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. 
* 1873: જર્મન સામ્રાજ્ય 27 માર્કસ (ℳ)ને 1 કિલો સોના પર.
* 1873: યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ‘હકીકતમાં તો’ 20.67 ડોલર 1 ટ્રોય ઔંસ (31.1 ગ્રામ) સોના પર.  (જુઓ 1873નો નાણાં સિક્કા ધારો).&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Pocket money book: a monetary chronology of the United States |access-date= 2008-11-13 |year=2006 |publisher=[[American Institute for Economic Research]] |location=[[Great Barrington, Massachusetts]] |isbn=0-913610-46-1 |oclc=75968548 |pages=4–6 |author=}}&lt;/ref&gt;
* 1873: લેટિન નાણાકીય સંઘ (બેલ્જીયમ, ઈટાલી, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ, ફ્રાન્સ) 31 ફ્રાન્સને 9.0 ગ્રામ સોના પર.
* 1875: સ્કેન્ડિનેવિયન નાણાકીય સંઘ: (ડેન્માર્ક, નોર્વે અને સ્વિડન) 2480 ક્રોનેરને 1 કિલો સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1876: [[ફ્રાન્સ]] આંતરિક પ્રદેશો.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1876: [[સ્પેઇન|સ્પેન]] 31 પેસેટાસને 9.0 ગ્રામ સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1878: ગ્રાન્ડ ડચી ઓફ ફિનલેન્ડ 31 માર્કસને 9.0 ગ્રામ સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1879: ઓસ્ટ્રીયન સામ્રાજ્ય (જુઓ ઓસ્ટ્રીયન ફ્લોરિન અને ઓસ્ટ્રીયન ક્રાઉન).{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1881: [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિના]] 1 પેસો 1.4516 ગ્રામ સોના પર.{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1885: ઈજિપ્ત.&lt;ref name=&quot;eh.net&quot;&gt;{{Cite web |author=Encyclopedia: |url=http://eh.net/encyclopedia/article/officer.gold.standard |title=Gold Standard &amp;#124; Economic History Services |publisher=Eh.net |date= |access-date=2010-07-24 |archive-date=2005-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124102010/http://www.eh.net/encyclopedia/article/officer.gold.standard |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 1897: [[રશિયા]] 31 રુબેલ્સને 24.0 ગ્રામ સોના પર.&lt;ref name=&quot;eh.net&quot;/&gt;
* 1897: જાપાન 1 યેનને 0.75 ગ્રામ સોના સુધી અવમૂલ્યાંકિત કર્યું.&lt;ref name=&quot;eh.net&quot;/&gt;
* 1898: ભારત (જુઓ ભારતીય રૂપિયો).{{Citation needed|date=November 2008}}
* 1900: યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ''ડે જુરે''  (જુઓ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ધારો).
* 1903: ફિલિપાઈન્સ સુવર્ણ વિનિમય/યુએસ (US) ડોલર.&lt;ref name=&quot;eh.net&quot;/&gt;
* 1906: ધ સ્ટ્રેઈટ્સ વસાહતો સુવર્ણ વિનિમય/પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ.&lt;ref name=&quot;eh.net&quot;/&gt;
* 1908: સીઆમ સુવર્ણ વિનિયમ/પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ.&lt;ref name=&quot;eh.net&quot;/&gt;

== ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનું નિલંબન ==
19મી સદીના સમયગાળામાં અનેક વખત સરકારોને મોટા ખર્ચાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, પરંતુ મર્યાદિત મહેસુલ આવકના કારણે ચલણની સોનામાં પરિવર્તિતતા નિલંબિત કરવી પડી હતી. બ્રિટિશ સરકારે નેપોલિયનિક યુદ્ધો દરમિયાન પરિવર્તિતતાને નિલંબિત કરી હતી અને યુએસ (US) સરકારે યુએસ (US) નાગરિક યુદ્ધ વખતે આ પગલું ભર્યું હતું. બંને કિસ્સામાં યુદ્ધ પૂર્ણ થયા બાદ પરિવર્તિતાને ફરી શરૂ કરવામાં આવી હતી.

=== ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ટોચેથી કટોકટી સુધી (1901-1932) ===
==== યુદ્ધના ભંડોળ માટે સોનાની ચુકવણી નિલંબિત ====
અગાઉના મોટા યુદ્ધ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ થયા હોવાથી, પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ વખતે લશ્કરી ગતિવિધિઓના ભંડોળ માટે બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડની નોટોની [[સોનું|સોના]]માં પરિવર્તિતતાને 1914માં બ્રિટિશ સરકારે નિલંબિત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Snowdon |first=Brian |coauthors=Howard R. Vane |encyclopedia=An Encyclopedia of Macroeconomics |title=Gold Standard |url=http://books.google.com/books?id=HSVakrh8TToC&amp;pg=PA293 |access-date= 2008-12-15 |year=2002 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=1840643870 |page=293}}&lt;/ref&gt; યુદ્ધના અંત વખતે બ્રિટનમાં સંખ્યાબંધ આદેશાત્મક ચલણ નિયમનો હતા, જેના કારણે પોસ્ટલ મની ઓર્ડર અને ટ્રેઝરી નોટ્સ (ચલણી નોટો) મુદ્રીકૃત થયા હતા. સમય જતા સરકારે આ નોટ્સને બેંક નોટ તરીકે જાહેર કરી હતી જે યુએસ (US) ટ્રેઝરી નોટ્સ (ચલણી નોટો) કરતા અલગ હતી. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] સરકારે પણ આવાજ પગલાં લીધા હતા. યુદ્ધ બાદ, જર્મનીએ પોતાનો સોનાનો જથ્થો મોટાપાયે નુકસાન ભરપાઈમાં ગુમાવ્યો હતો, જેથી ''રિચ્સમાર્ક્સ'' ના ઉત્પાદન માટે સક્ષમ નહોતું, અને આથી નાછૂટકે તેમણે બિનસમર્થિત કાગળના ચલણને જારી કરવાની જરૂર પડી, જેના કારણે 1920ના સમયમાં અતિફુગાવો થયો હતો.

ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને અમલીકૃત કરવા માટેની ચળવળ માટે ભરપાઈ કાઢવા થયેલા ફ્રાન્કો-પર્સિયન યુદ્ધ પછી જર્મનીના ઉદાહરણના પગલે 1894-1895માં થયેલા સીનો-જાપાનિઝ યુદ્ધ બાદ જાપાને જરુરી ભંડોળ એકઠું કરી લીધુ હતું. જ્યારે પણ સરકારે વિદેશમાથી માંગણી કરી તેની ચર્ચા થઈ ત્યારે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડએ સરકારને પુરતો વિશ્વાસ અપાવ્યો હતો.

જાપાન માટે, પશ્ચિમી બજારોમાં પ્રવેશવા માટે સોના તરફ વળવું જરુરી હતું.&lt;ref name=&quot;ease&quot;&gt;{{Cite book|first=Mark |last=Metzler |title=Lever of Empire: The International Gold Standard and the Crisis of Liberalism in Prewar Japan. |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=2006 |page=[http://eh.net/bookreviews/library/1166] |isbn=0-520-24420-6}}&lt;/ref&gt;

1931માં યુનાઈટેડ કિંગડમ, જાપાન અને સ્કેન્ડિનેવીયન રાષ્ટ્રોએ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.youtube.com/watch?v=3_ex0sTsb_I&amp;feature=channel|title=FDR Ends Gold Standard in 1933|date=January 2010}}&lt;/ref&gt;

=== મંદી અને બીજુ વિશ્વ યુદ્ધ ===
==== મહામંદીનું લંબાણ ====
કેટલાક આર્થિક ઇતિહાસકારો, જેવા કે યુસી બર્ક્લી પ્રોફેસર બેરી ઈચેન્ગ્રીન, ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની 1920ના આર્થિક મહામંદીના લંબાણ માટે દોષિત ઠરાવે છે.&lt;ref&gt;ઈચેન્ગ્રીન, બેરી (1992) ગોલ્ડન ફીટર્સ: ધ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ ધ ગ્રેટ ડીપ્રેસન, 1919-1939. પ્રસ્તાવના.&lt;/ref&gt;  ફેડરલ રિઝર્વના અધ્યક્ષ બેન બેર્નાન્કે અને નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી મિલ્ટન ફ્રેડમેન સહિત અન્યો ફેડરલ રિઝર્વ પર દોષારોપણ કરે છે.&lt;ref&gt;[http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/SPEECHES/2002/20021108/default.htm યુનિવર્સિટિ ઓફ શિકાગોમાં 8 નવેમ્બર 2002ના રોજ મિલ્ટન ફ્રેડમેનના સન્માન માટે યોજાયલ પરિષદમાં બેન બેર્નેન્કનું ભાષણ.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.wnd.com/?pageId=59405 વર્લ્ડનેટડેઈલી, 19 માર્ચ 2008. ]&lt;/ref&gt; ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડએ મધ્યસ્થ બેન્કોની નાણાં નીતિને નાણાં પુરવઠો વધારવાની ક્ષમતા અને સરવાળે તેમની વ્યાજ દર ઘટાડવાની ક્ષમતા ઓછી કરીને તેમની પરિવર્તનશીલતા અંકુશિત કરી દીધી છે. યુએસ (US) માં ફેડરલ રિઝર્વને કાયદાકીય રીતે ફેડરલ રિઝર્વ ચલણી નાણાંના 40 % જેટલી રકમ સોનાનાં સ્વરૂપમાં પીઠબળ તરીકે રાખવાની ફરજ પાડવામાં આવી, અને જેથી તેમની તિજોરીઓમાં રહેલા સોનાના ભંડોળ અનુમતી આપે તે કરતા વધુ પ્રમાણમાં નાણાં પુરવઠાનું વિસ્તરણ કરવાનુ શક્ય નહોતું.&lt;ref&gt;[http://www.jstor.org/pss/1807996 નામાંકિત મુદ્દા માટે લાવવામાં આવેલ મૂળ ફેડરલ રિઝર્વ એક્ટ કે જે સુરક્ષિત કરાશે ... સોનામાં 40% ભંડોળ દ્વારા]&lt;/ref&gt;

1930ની શરૂઆતમાં ફેડરલ રિઝર્વે વ્યાજ દર વધારી સુવર્ણમાં ચલણ પદ્ધતિના સંદર્ભમાં ડોલરના ચોક્કસ ભાવોનુ રક્ષણ કરીને, ડોલરની માંગ વધારવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ઊંચા વ્યાજ દરોએ ડોલર પર મંદીના પરિબળોનું દબાણ વધાર્યું અને યુએસ (US) બેંકોમાં થાપણનું પ્રમાણ ઘટી ગયું. વેપારી બેંકોએ પણ 1931માં ફેડરલ રિઝર્વ ચલણી નાણાંનું સોનામાં રૂપાંતર કરાવ્યું, જેથી ફેડરલ રિઝર્વના સોનાના ભંડોળમાં ઘટાડો થયા અને તેને પ્રચલનમાંના ફેડરલ રિઝર્વ ચલણી નાણાંમા સમકક્ષ ઘટાડો કરવાની ફરજ પડી.&lt;ref name=&quot;federalreserve2004&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2004/200403022/default.htm |title=FRB: Speech, Bernanke-Money, Gold, and the Great Depression -March 2, 2004 |publisher=Federalreserve.gov |date=2004-03-02 |access-date= 2010-07-24}}&lt;/ref&gt; ડોલર પરના આવા સટ્ટાકૃત હુમલાએ યુએસ (US) બેંકિંગ તંત્રમા હોબાળો સર્જ્યો. ડોલરના તત્કાળ અવમૂલ્યનના ભયથી ઘણા સ્વદેશી તેમજ વિદેશી થાપણદારોએ પોતાના ભંડોળ સોના કે અન્ય મિલકતોમાં પરિવર્તિત કરવા માટે યુએસ (US) ની બેંકોમાંથી થાપણો પાછી ખેંચાવાનું શરૂ કર્યું.&lt;ref name=&quot;federalreserve2004&quot;/&gt;

બેંકોમાં થયેલ હોબાળાને કારણે લોકો દ્વારા બેંકિંગ તંત્રમાંથી પૈસા પાછા ખેંચવાથી નાણાં પુરવઠામાં બળપૂર્વક સંકોચન મંદીમાં પરિણમયુ; અને નજીવા વ્યાજ દર પણ ઘટ્યા, ફુગાવા દ્વારા ગોઠવવામાં આવેલા વાસ્તવિક વ્યાજ દરો ઊંચા રહ્યા, જેથી પૈસા ખર્ચવાને બદલે બચત કરનારાઓને લાભ થયો, અને અર્થતંત્રમાં વધુ મંદ ગતિ આવી.&lt;ref&gt;[http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf &quot;1930માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એવી પરિસ્થિતિમાં મુકાઈ ગયું હતું જે તરલતા શકંજાની શરતોને સંતુષ્ટ કરતી હતી. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609112131/http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf |date=2011-06-09 }}[http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf 1929-1933 દરમિયાન ઓવરનાઈટ દરો શૂન્ય સુધી જતા રહ્યા અને 1930 સુધીમાં તળીયે જ રહ્યા.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609112131/http://eh.net/Clio/ASSAPapers/Hanes.pdf |date=2011-06-09 }}&lt;/ref&gt; કોંગ્રેસની ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી દઈને બ્રિટનની જેમ યુએસ (US) ચલણ તરતુ ન મૂકવા માટેની જડતાને કારણે અંશતઃ રીતે, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં બ્રિટન કરતાં ઓછી ગતિથી સુધારો થતો હતો. 1933 કે જ્યાં સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ત્યજી દેવાનો નિર્ણય લેવાયો અને અર્થતંત્રમાં સુધારા થવા લાગ્યા ત્યાં સુધી આવુ જ રહ્યું.&lt;ref&gt;''ધ યુરોપીયન ઈકોનોમિ બિટ્વીન વોર્સ'' ; ફેઈન્સ્ટેઈન, ટેમિન, અને ટોનિઓલો&lt;/ref&gt;

==== ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ફરીથી અપનાવતાં બ્રિટિશ અચકાયું ====
1939-1942 ના ગાળા દરમ્યાન &quot;રોકડ આપો અને લઈ જાઓ&quot; આધારે યુએસ (US) તેમજ અન્ય દેશો પાસેથી યુદ્ધસામગ્રી અને હથિયારો ખરીદવા માટે યુકે (UK) દ્વારા તેના મોટા ભાગના સોનાના સંગ્રહ ખતમ કરી દેવામાં આવ્યા.{{Citation needed|date=September 2007}} યુકે (UK)ના સોનાનાં ભંડાર ખૂટી જતાં વિન્સટન ચર્ચિલ યુદ્ધ પહેલાની ઢબની ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળવાની અવ્યવહારિકતા સમજી ગયા. સરળ ભાષામાં કહીએ તો યુદ્ધે બ્રિટનને દેવાળિયું બનાવી દીધું. 

જોન મેનાર્ડ કેયનિસ, કે જેઓ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના વિરોધમાં દલીલ કરતા, તેમણે નાણાં છાપવાનો અધિકાર ખાનગી માલિકીની બેંક ઓફ ઈંગ્લેંડને હસ્તક કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. કેયનિસે ફુગાવાની આડ અસરો વિષે ચેતવણી આપતા કહ્યું કે &quot;ફુગાવાની સતત ચાલતી પ્રક્રિયા દ્વારા સરકાર તેમના નાગરિકોની સંપત્તિનો મહત્વનો ભાગ છુપાવી કે જપ્ત કરી શકે છે. આ પદ્ધતિ દ્વારા તે ફક્ત જપ્તિ જ નહીં પણ સ્વચ્છંદ રીતે જપ્તિ કરે છે; ઘણા લોકોને દરિદ્ર કરીને થોડાક લોકોને ધનવાન બનાવવામા આવે છે.&quot;&lt;ref&gt;જ્હોન મેન્રેડ ઈકોનોમિક કોન્સિક્વન્સિસ ઓફ ધ પીસ, 1920.&lt;/ref&gt; 

કદાચ આજ કારણને લીધે, 1944માં બ્રેટન વુડ્સ કરાર દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળની સ્થાપના થઈ અને કેટલાક દેશોના ચલણનું યુએસ (US) ડોલરમાં તેમજ તે પછી સોનામાં રૂપાંતરની શક્યતા પર આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય તંત્ર અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં લાભ મેળવવા માટે દેશો દ્વારા તેમના ચલણમાં હેરફેર કરતા પણ અટકાવ્યા.{{Citation needed|date=January 2010}}

=== યુદ્ધ પછી આંતરરાષ્ટ્રીય સુવર્ણમાન-ડોલર ચલણ પદ્ધતિ (1946-1971) ===
{{Main|Bretton Woods system}}
બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ, બ્રેટન વુડ્સ કરાર દ્વારા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની સમકક્ષ એક પ્રણાલી અમલમાં મુકવામાં આવી હતી. આ પ્રણાલી હેઠળ, સંખ્યાબંધ દેશોએ તેમના વિનિમય દરો યુએસ (US) ડોલરની સમકક્ષ નિર્ધારિત કર્યા હતા. યુએસ (US) દ્વારા સોનાની કિંમત $35 પ્રતિ ઔંસ રાખવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું. ગર્ભિતરીતે, ત્યારે, તમામ ચલણો ડોલરના પ્રમાણમાં નિર્ધારિત થયા જેમના સોનાના સંદર્ભમાં ચોક્કસ મૂલ્યો હતા. ફ્રાન્સના પ્રમુખ ચાર્લ્સ ડે ગૌલેના શાસન હેઠળ 1970 સુધી, ફ્રાન્સે પોતાના ડોલર ભંડોળમાં ઘટાડો કર્યો હતો, યુએસ (US) સરકાર પાસેથી સોનું મેળવવા માટે તેનો વેપાર કર્યો હતો, આ રીતે યુએસ (US) અર્થતંત્રનો વિદેશમાં પ્રભાવ ઘડાટ્યો હતો. વિએતનામના યુદ્ધ માટેના સંઘીય ખર્ચાઓની નાણાં તંગી સહિત આ કારણે, 1971માં પ્રમુખ રિચર્ડ નિક્સને સીધી જ સોનામાં ડોલરની પરિવર્તિતતાને બંધ કરી દીધી હતી, જેના કારણે સમગ્ર તંત્ર ભાંગી પડ્યું હતું, સામાન્યપણે તેને નિક્સોન આંચકા (નિક્સન શોક) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

== પદ્ધતિ ==
કોમોડિટી નાણાંનો સંગ્રહ કરવો તેમજ હેરફેર કરવી મુશ્કેલ છે. તે સરકારને તેમના અધિકારક્ષેત્રમાંના વાણિજ્ય પ્રવાહના નિયમન કે અંકુશની એટલી સરળતા ન આપી શકે જેટલું કે પ્રમાણિત ચલણ આપી શકે છે.  આ રીતે કોમોડિટી નાણાં પ્રતિનિધિરૂપ નાણાંને તાબે થયા અને સોના તેમજ અન્ય રોકડને પીઠબળ તરીકે રાખવામાં આવ્યા.

સોનુ તેની દુર્લભતા, ટકાઉપણા, વિભાજકતા, જંગમ પ્રકૃતિ તથા ઘણી વખત ચાંદી સાથેના સંયોગની તેની ઓળખાણની સરળતાના&lt;ref name=&quot;ease&quot;/&gt; કારણે નાણાંનું એક સર્વસાધારણ સ્વરૂપ હતું.  ચાંદી લાક્ષાણિક રીતે ચલણમાં હેરફેર મુખ્ય માધ્યમ હતું, જ્યાં સોનુ નાણાકીય ભંડોળ માટેની ધાતુ તરીકે હતું.

ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને અર્થતંત્રની નાણાંની માંગને અનુરૂપ હેરફેર કરવી મુશ્કેલ છે, જે આર્થિક કટોકટીના પ્રત્યુત્તર તરીકે મધ્યસ્થ બેંકો દ્વારા વપરાતાં અન્યોતર માપદંડો સામે વ્યવહારિક અડચણ ઉભી કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal |first=Asli |last=Demirgüç-Kunt |coauthors=Enrica Detragiache |year=2005 |month=April |title=Cross-Country Empirical Studies of Systemic Bank Distress: A Survey |journal=[[National Institute Economic Review]] |volume=192 |issue=1 |pages=68–83 |doi=10.1177/002795010519200108 |url=http://ner.sagepub.com/cgi/reprint/192/1/68 |access-date=2008-11-12 |oclc=90233776 |issn=0027-9501 |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531220818/http://ner.sagepub.com/cgi/reprint/192/1/68 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ચલણના પ્રતિ એકમ દીઠ સિક્કાની માત્રા સહિત સોનાનુ પીઠબળ કેવી રીતે અમલમાં મૂકવું તે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ વૈવિધ્યતાપૂર્વક દર્શાવે છે. ચલણ પોતે જ ફક્ત કાગળ છે અને કોઈ ''સ્વાભાવિક''  મૂલ્ય ધરાવતું નથી, પણ તે વેપારીઓ દ્વારા સ્વીકાર્ય છે કારણ કે કોઈ પણ સમયે સમતુલ્ય પદાર્થના બદલામાં તેને પરત કરી શકાય છે. દા.ત. યુએસ (US) નું ચાંદી માટેનુ પ્રમાણપત્ર ચાંદીના સાચા ટુકડાની બદલે પરત કરી શકાય.

પ્રતિનિધિરૂપ નાણાં તથા ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ મહામંદી વખતે કેટલાક દેશોમાં દેખાતા નાણાકીય નીતિના દુરૂપયોગ અને અતિ ફુગાવા સામે નાગરિકોને રક્ષણ આપે છે. જોકે, એ પણ તેની મુશ્કેલીઓ તથા ટીકાકારોથી મુક્ત નહોતા જેથી બ્રેટન વુડ્સ પદ્ધતિના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વીકાર પછી તે અંશતઃ રીતે ત્યજી દેવામા આવ્યા હતા. છેવટે 1971માં એ સમગ્ર તંત્ર પડી ભાંગ્યુ, ત્યાં સુધીમાં લગભગ બધા દેશો આદેશાત્મક નાણાં પદ્ધતિ અપનાવી ચુક્યા હતા.

પાછળથી આવેલા વિશ્લેષણો અનુસાર, જે દેશ વહેલી તકે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી ગયા તેઓ મહામંદીમાંથી પોતાના અર્થતંત્રના ઉગારવા અંગે વિશ્વાસપાત્ર આગાહી કરી શક્યા. દા.ત. ગ્રેટ બ્રિટન અને સ્કેનડિનેવિયા કે જેમણે 1931માં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી દીધી, તેઓ ફ્રાન્સ તથા બેલ્જીયમ જેવા લાંબા ગાળા સુધી ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર રહેનારા રાષ્ટ્રો કરતાં ખૂબ વહેલાં ઉગરી ગયા. ચીન જેવા દેશો કે જ્યાં ચાંદીની ચલણ પદ્ધતિ હતી, તેઓ મંદીને સંપૂર્ણપણે નિવારી શક્યા.  વિકાસશીલ દેશો સહિત અન્ય ઘણાં દેશોમાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને છોડવા તથા તે દેશની મંદીની તીવ્રતાના માપદંડ તેમજ તે મંદીમાંથી ઉગરવા માટે લાગેલ સમય વચ્ચે સંબંધ ખૂબ સુસંગત લાગ્યો. આ સમજાવે છે કે મંદીનો સમયગાળો તેમજ અનુભવો જુદા જુદા દેશોના અર્થતંત્રમાં ભિન્ન કેમ રહ્યા.&lt;ref&gt;બેર્નેન્ક, બેન (2 માર્ચ, 2004), &quot;રિમાર્કસ બાય ગવર્નર બેન એસ. બેર્નેન્ક: મની, ગોલ્ડ એન્ડ ધ ગ્રેટ ડીપ્રેસન&quot;, એચ.પાર્કર વિલિસ આર્થિક નીતિ પર લેક્ટરમાં, વોશિંગ્ટન એન્ડ લી યુનિવર્સિટિ, લેક્સિંગ્ટન, વર્જિનિયા.&lt;/ref&gt;

=== ભિન્ન ભિન્ન વ્યાખ્યાઓ ===
100% ભંડોળ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ કે સંપૂર્ણ સુવર્ણમાન પદ્ધતિ ત્યારે જ અમલીકૃત કહેવાય જ્યારે નાણાકીય સત્તાધીશો પાસે તેમના દ્વારા બહાર પડાયેલ બધા જ પ્રતિનિધિરૂપ નાણાંને આપેલ વિનિમય દરે સંપૂર્ણપણે સોનામાં રૂપાંતરિત કરવા પૂરતું સોનુ હોય. ઘણી વખત પ્રચલિત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના અન્ય સ્વરૂપોથી તેને આલગ પાડવા માટે ગોલ્ડ સ્પીશી સ્ટાન્ડર્ડ (સુવર્ણમાન સિક્કા ચલણ પદ્ધતિ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. 100% ભંડોળ સુવર્ણમાનનો અમલ સામાન્યપણે મુશ્કેલ ગણાય{{By whom|date=March 2009}} છે કારણ કે દુનિયાનો સોનાનો જથ્થો સોનાના પ્રવર્તમાન ભાવે વૈશ્વિક આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને ઝીલવા માટે ખૂબ નાનો છે. જો તે અમલમાં મૂકવામાં આવે તો સોનાનો ભાવ અનેક ગણો વધી જાય. {{Citation needed|date=March 2009}}

આવુ અપૂર્ણાંક ભંડોળ બેંકિંગ પદ્ધતિને કારણે થાય છે. નાણાંનું ઉત્પાદન મધ્યસ્થ બેંક દ્વારા કરવામાં આવે છે તેમજ હેરાફરીમાં ખર્ચવામાં આવે છે, તેથી નાણાં ગુણાંક દ્વારા વધે છે. પાછળથી અપાતું દરેક ધિરાણ અને પુનઃથાપણ નાણાકીય આધારના વિસ્તરણમાં પરિણમે છે. તેથી, કોલ આપેલ વિનિમય દર સતત ગોઠવતા રહેવું પડે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડમાં (કે જે સંબંધિત દેશોમાંની આંતરિક ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ પર આધારિત છે)&lt;ref&gt;ધ ન્યૂ પેલગ્રેવ ડિક્શનરી ઓફ ઈકોનોમિક્સ, બીજી આવૃત્તિ (2008), ભાગ.3, એસ (S).695&lt;/ref&gt; સોનું કે ચોક્કસ ભાવે સોનામાં પરિવર્તિત કરી શકાય તેવું ચલણ આંતરરાષ્ટ્રીય ચૂકવણી માટેનાં સાધન તરીકે વપરાય છે.  આ પદ્ધતિમાં, જો વિનિમય દર ટંકશાળ દ્વારા નિર્ધારિત દરથી એક દેશથી બીજા દેશ દરિયાઈ માર્ગે સોનું મોકલવાની કિંમત કરતા વધુ પ્રમાણમાં વધે કે ઘટે તો જ્યાં સુધી દરો અધિકૃત  સ્તર પર ન આવે ત્યાં સુધી મોટા પ્રમાણમાં આવક કે જાવક થયા કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઘણી વખત સોના સાટે ચલણ પરત કરવાનો અધિકાર ધરાવતા વ્યક્તિ વિશેષ પર અંકુશ રાખે છે. બ્રેટન વુડ્સ પદ્ધતિ હેઠળ તે વિશેષ ઉપાડ હક્ક(સ્પેશીયલ ડ્રોઈંગ રાઈટ્સ) એટલે કે “એસડીઆરએસ” (SDRs) કહેવાતા હતા.{{Citation needed|date=November 2008}}

== ફાયદાઓ ==
* લાંબા ગાળાની ભાવ સ્થિરતાએ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના એક મોટા ગુણ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;બોર્ડો, માઈકલ ડી. (2008). &quot;ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ&quot;. http://www.econlib.org/library/Enc/GoldStandard.html. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનો શ્રેષ્ઠ ગુણ એ છે કે તે લાંબા ગાળાની સ્થિરતાની ખાતરી આપે છે.&lt;/ref&gt; ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ ફુગાવાનું ઊંચું સ્તર ક્યારેક જ જોવા મળે છે તેમજ અતિફુગાવો તો અશક્ય જ છે કારણ કે નાણાં પુરવઠો એજ દરે વધે છે કે જે દરે સોનાનો પુરવઠો વધે છે.  માલસામાનના સતત વધતા પુરવઠાને પહોંચી વળવા હરહંમેશ વધતા રહેતા નાણાંના પ્રમાણને કારણે થતા સમગ્ર અર્થતંત્રમાં ભાવવધારો ક્યારેક જ થાય છે, કારણકે સિક્કામાં પરિવર્તિત કરી શકાય તે માટે ઉપલબ્ધ સોના દ્વારા નાણાકીય ઉપયોગમાં લેવાય તેવા સોનાની માત્રા મર્યાદિત રહે છે. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ ફુગાવાનું ઊંચું સ્તર ત્યારે જ જોવા મળે કે જ્યારે યુદ્ધને કારણે અર્થતંત્રનો મોટો હિસ્સો નાશ પામે અને ઉત્પાદનના સાધનો ઘટી જાય અથવા સોનાનો કોઈ મોટો એવો નવો સ્ત્રોત મળી આવે.  યુએસ (US) માં આવા યુદ્ધ સમયમાંનો એક સમય નાગરિક યુદ્ધ નો હતો કે જેણે દક્ષિણના અર્થતંત્રનો નાશ કર્યો,&lt;ref&gt;http://eh.net/encyclopedia/article/ransom.civil.war.us {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224191049/http://eh.net/encyclopedia/article/ransom.civil.war.us |date=2011-12-24 }} નાગરિક યુદ્ધનું અર્થશાસ્ત્ર યુદ્ધ દરમિયાન આવેલી આર્થિક મંદીના કારણે કેન્દ્રને પણ ફુગાવાનો અનુભવ થયો હતો; 1865ના અંતમાં યુદ્ધના કારણે ગ્રાહક મૂલ્ય સૂચકાંક 100થી વધીને 175 પહોંચી ગયો હતો.&lt;/ref&gt; જ્યારે કેલિફોર્નિયાનાં સોનાનાં ધસારાએ બહાર પાડવા માટે ઘણુ બધું સોનુ ઉપલબ્ધ કરાવી આપ્યું.&lt;ref&gt;http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.goldrush {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626195316/http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.goldrush |date=2012-06-26 }} 1792થી 1847 સુધી કેલિફોર્નિયા સોનાનો ધસારો એકંદરે યુએસ (US)નું સોનાનું ઉત્પાદન માત્ર લગભગ 37 ટન હતું. માત્ર કેલિફોર્નિયાનું ઉત્પાદન 1849માં આ આંકડો વટાવી ગયું, અને 1848થી 1857 સુધીનું વાર્ષિક ઉત્પાદન સરરેશ 76 ટન હતું. ... 1850થી 1855 દરમિયાન હોલસેલ ભાવોમાં ૩૦ ટકા વધારો અને કેલિફોર્નિયા તેમજ ઓસ્ટ્રેલિયામાં સોનાના ઉત્પાદનમાં વધારો અને સોનાના ધસારો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.&lt;/ref&gt;

* સરકાર દ્વારા વધુ પડતા કાગળનું ચલણી નાણું બહાર પાડીને ભાવ વધારવાની શક્તિ પર ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અંકુશ રાખે છે.  તે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અપનાવનારા દેશો વચ્ચે ચોક્કસ આંતરરાષ્ટ્રીય વિનિમય દર આપે છે, અને તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં રહેલી અનિશ્વિતતાઓને ઘટાડે છે. ઐતિહાસિક રીતે, વિભિન્ન દેશો વચ્ચેની ભાવ સપાટીની વિષમતાની ચૂકવણીની તુલાનો બંધ બેસાડવા માટેનાં તંત્ર કે જે &quot;મૂલ્ય ભંડોળ પ્રવાહ તંત્ર&quot; તરીકે પણ ઓળખાય છે તેના દ્વારા આપમેળે અંશતઃ કે સંપૂર્ણપણે સમાધાન આવી જાય છે.

* ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતા દીર્ઘકાલીન ખાધ વધારે તેવા ખર્ચાને ખૂબ મુશ્કેલ બનાવી દે છે, કેમકે તે સરકારને તેમના દેવાંનુ વાસ્તવિક મૂલ્ય કૃત્રિમ રીતે વધારી દેતા અટકાવે છે.&lt;ref&gt;Gold and Economic Freedom by Alan Greenspan http://www.constitution.org/mon/greenspan_gold.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925231456/http://constitution.org/mon/greenspan_gold.htm |date=2010-09-25 }}&lt;/ref&gt; સરકારી દેવાના છેલ્લા ઉપાય તરીકે મધ્યસ્થ બેંક અમર્યાદિત ગ્રાહક ન બની શકે. સોનાનો પુરવઠો મર્યાદિત હોવાના કારણે મધ્યસ્થ બેંક ઈચ્છાનુસાર નાણાંના અમર્યાદિત જથ્થાનુ સર્જન કરી શકે નહી.

== ગેરફાયદા ==
[[ચિત્ર:Gold price.png|thumb|250px|1968થી સોનાની કિંમતો (યુએસ (US)$ પ્રતિ ઔંસ), સામાન્ય યુએસ (US) $માં અને ફુગાવા સરભર યુએસ (US) $માં.]]
* ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનો ઉપયોગ કરી અર્થતંત્ર સોનાના પુરવઠા કરતા વધુ ઝડપે વધતું હોય ત્યાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ મંદી કે ભાવ ઘટાડાની પરિસ્થિતિ સર્જે છે. જ્યારે અર્થતંત્ર તેના નાણાં પુરવઠા કરતા ઝડપથી વધતુ હોય, તો તે નાણાંનો ઉપયોગ મોટા કદનાં વ્યવહારો કરવા માટે જ કરવો જોઇએ. આ સિદ્ધ કરવા માટેના મુખ્ય રસ્તા નાણાંની ઝડપી હેરફેર અથવા તો વ્યવહારની પડતર ઓછી કરવી હોઈ શકે. જો મંદી પડતરને નીચે લઈ જાય તો નાણાંના દરેક એકમનુ વાસ્તવિક મૂલ્ય ઓછું થઈ જાય છે.  આ રોકડા નાણાંનુ મૂલ્ય ઘટાડે છે અને વાસ્તવિક મિલકતોનું નાણાકીય મૂલ્ય ઘટાડે છે જેથી એ જ મિલકત ઓછા પૈસા આપીને ખરીદી શકાય છે.  પરિણામે તે દેવાનું મૂડી સામેનું પ્રમાણ વધારે છે.  દા.ત. વ્યાજ દરને અચળ રાખતાં, ચોક્કસ દરના ગૃહધિરાણની માસિક પડતર સરખી જ રહે છે,  પણ ઘરની કિંમત ઓછી થઈ જાય છે અને ધિરાણ પરત કરવા માટે જરૂરી નાણાંનું મૂલ્ય વધતું જાય છે. રોકડ બચતો માટે મંદી કે ભાવ ઘટાડો લાભકારક નીવડે છે.{{Citation needed|date=September 2010}}
* મંદી બચતકર્તાઓ&lt;ref&gt;http://online.wsj.com/article/NA_WSJ_PUB:SB10001424052748704779704574554830014559864.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408033454/http://online.wsj.com/article/NA_WSJ_PUB:SB10001424052748704779704574554830014559864.html |date=2011-04-08 }} જેમણે નાણાં બચાવી રાખ્યા હતા તેમને મંદીના કારણે ફાયદો થયો.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://208.106.154.79/story.aspx?82504cb2-de36-4934-bd4f-6912fbca58cc{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} જેમણે બચત કરી હતી તેમને મંદીથી ફાયદો થયો.&lt;/ref&gt; માટે લાભકરક તેમજ દેવાદારો&lt;ref&gt;http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;amp;sid=am.gkYZFlB0A “મંદીએ દેવાદારોને નુક્સાન પહોંચાડ્યું જ્યારે બચતકર્તાઓને ફાયદો કરાવ્યો,” ડ્રૂ મેટુસે ટેલિફોનિક ઈન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું, ન્યૂ યોર્ક ખાતે બેંક ઓફ અમેરિકા સિક્યુરિટીઝ-મેરિલ લિન્ચ ખાતે વરિષ્ઠ અર્થશાસ્ત્રી. “જો તમે હાલમાં ઉધારી લેશો અને અમે મંદીના સમયમાંથી પસાર થઈએ તો, તમારા દેવાની કિંમત ટોચે પહોંચી જાય”.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.dailypaul.com/node/120184 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007203050/http://www.dailypaul.com/node/120184 |date=2010-10-07 }} જે તેનાથી વિપરિત બચતકર્તાને લાભ કરાવે છે અને દેવાદારને નુક્સાન કરાવે છે, અને મોટાભાગની સરકારો કે જે આધુનિક યુગમાં સૌથી મોટી દેવાદારો બની રહી છે.&lt;/ref&gt; માટે નુકસાનકારક હોય છે.  આથી દેવાનો વાસ્તવિક બોજો વધે છે, જે દેવાદારોને તેમના ખર્ચા ઓછા કરી દેવું ચૂકવવા અથવા નાદારી નોંધવા વિવશ કરે છે. લેણદારો સમૃદ્ધ બનતા જાય છે, પરંતુ તેઓ પોતાની વધારાની સમગ્ર સંપત્તિ વાપરી નાખવાને બદલે થોડોક ભાગ બચાવી રાખવાનું પસંદ કરી શકે છે. આમ એકંદરે વપરાશ કે ખર્ચની માત્રા ઓછી થવા લાગે છે.&lt;ref name=&quot;economist.com&quot;&gt;http://www.economist.com/node/13610845 ફુગાવો ખરાબ છે, પરંતુ મંદી તો વધુ આકરી છે.&lt;/ref&gt; મંદી મધ્યસ્થ બેંકને પણ તેની ખર્ચ કે વપરાશ વધારવાની શક્તિથી વંચિત કરી દે છે.&lt;ref name=&quot;economist.com&quot;/&gt; મંદીને અંકુશમાં રાખવી ખૂબ મુશ્કેલ ગણાય છે તેમજ તે ગંભીર આર્થિક જોખમ પણ છે. જોકે વ્યવહારમાં સરકારો માટે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ છોડી દઈને અથવા કૃત્રિમ ખર્ચા કરીને મંદીને હંમેશા અંકુશમાં રાખવી શક્ય હોય છે.&lt;ref name=&quot;economist.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.economist.com/node/16590992?story_id=16590992&amp;CFID=136849207&amp;CFTOKEN=92989586 | work=The Economist | title=The central bankers' burden | date=2010-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://fraser.stlouisfed.org/docs/meltzer/fisdeb33.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815233315/http://fraser.stlouisfed.org/docs/meltzer/fisdeb33.pdf |date=2010-08-15 }}. ઈરવિંગ ફીશર મહામંદીની દેવા મંદી પદ્ધતિ “બે મુખ્ય પાસાઓની તુલનાએ ઉપરોક્ત નામે ગૌણ ભૂમિકા ભજવી છે, અર્થાત તુરંત બાદ મંદી સાથે અને તેનાથી દેવાદારીની શરૂઆત” અને “મારી પાસે, હાલમાં, એવી પ્રબળ ધારણા છે કે આ બે આર્થિક રોગો, દેવાનો રોગ અને ભાવના સ્તરનો રોગ, અન્યોને સાથે રાખવા કરતા વધુ મહત્વપૂર્ણ કારણો છે&quot;.&lt;/ref&gt;
* અત્યાર સુધીમાં ખાણમાંથી ખોદી કાઢવામા આવેલ સોનાની અંદાજીત માત્રા લગભગ 1,42,000 મેટ્રિક ટન છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Butterman |first=W.C. |coauthors=Earle B. Amey III |title=Mineral Commodity Profiles—Gold |url=http://pubs.usgs.gov/of/2002/of02-303/OFR_02-303.pdf |format=PDF|access-date= 2008-11-12 |year=2005 |publisher=[[United States Geological Survey]] |location=[[Reston, Virginia]] |oclc=62034878}}{{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt; સોનાનો ભાવ $ 1,000 પ્રતિ ઔંસ કે $ 32,500 પ્રતિ કિલોગ્રામ ધારી લેતાં, અત્યાર સુધી ખોદી કાઢવામાં આવેલા સોનાનુ કુલ મૂલ્ય $ 4.5 ટ્રિલિયન જેટલું થાય. આ રકમ માત્ર યુએસ (US)માં જ ફરતાં નાણાં કરતા પણ ઓછી છે, કે જ્યાં $ 8.3 ટ્રિલિયન કરતા વધુ નાણાં ચલણમાં અથવા થાપણ (M2) તરીકે રહેલા છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/h6/current/default.htm |title=Money Stock and Debt Measures |access-date= 2008-03-16 |publisher=Federal Reserve Board |date=2008-03-13}}&lt;/ref&gt; તેથી, અપૂર્ણાંક બેકિંગ ભંડોળનો ફરજિયાત અંત લાવી ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળતા સોનાના પ્રવર્તમાન મૂલ્યમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે, અને તેના કારણે સોનાનાં હાલમાં થતા વપરાશમાં ઘટાડો થશે.&lt;ref name=&quot;Warburton&quot;/&gt; દા.ત. $ 1,000 પ્રતિ ઔંસના પ્રમાણનો ઉપયોગ કરવાને બદલે $ 2,000 પ્રતિ ઔંસનું પ્રમાણ અસરકારક રીતે સોનાનું મૂલ્ય  વધારીને $ 9 ટ્રિલિયન સુધી કરી શકે છે. જોકે, એ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની કાર્યક્ષમતા નહીં પરંતુ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા ફરવાનો ગેરફાયદો છે.  ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના કેટલાક તરફદારો તેને સર્વમાન્ય તથા જરૂરી ગણાવે છે&lt;ref name=&quot;Paul&quot;&gt;{{Cite book|first=Ron |last=Paul |authorlink=Ron Paul |coauthors=[[Lewis Lehrman]] |title=The case for gold: a minority report of the U. S. Gold Commission |url=http://www.mises.org/books/caseforgold.pdf |format=PDF|access-date= 2008-11-12 |publisher=[[Cato Institute]] |location=[[Washington, D.C.]] |year=1982 |page=160 |isbn=0-932790-31-3 |oclc=8763972}}&lt;/ref&gt; જ્યારે અન્યો, કે જે અપૂર્ણાંક ભંડોળ બેંકિંગનો વિરોધ કરતા નથી તેઓ, એવી દલીલ કરે છે કે થાપણ નહી પણ આધારભૂત ચલણ બદલવાની જરૂર છે.{{Citation needed|date=March 2009}} આધારભૂત ચલણ (M0)નું મૂલ્ય ઉપર આપેલ રકમ (M2) ના માત્ર દસમાં ભાગ જેટલું જ છે.&lt;ref&gt;Data from http://www.federalreserve.gov/releases/h6/hist/ ના સ્વરૂપે વ્યાખ્યા આપી. [[:File:Components of the United States money supply2.svg]]&lt;/ref&gt;
* ઘણા અર્થશાસ્ત્રીઓ એવુ માને છે કે આર્થિક અધોગતિના સમયમાં નાણાંનો પુરવઠો વધારીને આર્થિક મંદીને ઘટાડી શકાય છે.&lt;ref name=&quot;Mankiw&quot;&gt;{{Cite book|last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Macroeconomics |publisher=Worth |year=2002 |edition=5th |pages=238–255|isbn=0324171900}}&lt;/ref&gt; ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનું અનુકરણ કરવાનો અર્થ એવો થાય કે નાણાંની માત્રા સોનાના પુરવઠા દ્વારા નિર્ધારિત થશે, અને નાણાકીય નીતિ આર્થિક મંદીના સમયમા અર્થતંત્રને સ્થિર કરવા માટે ઉપયોગી નહી રહે.&lt;ref name=&quot;Slate: Krugman &quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.slate.com/id/1912/|title=The Gold Bug Variations|last=Krugman |first=Paul |publisher=Slate.com|access-date= 2009-02-13}}&lt;/ref&gt; ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડને મહામંદી માટે અંશતઃ રીતે જવાબદાર ઠરાવવા માટે આવા કારણો આપીને કહેવાય છે કે, ફેડરલ રિઝર્વ બજારમાં કાર્યરત મંદીના પરિબળોને અંકુશમાં રાખવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં ધિરાણનુ વિસ્તરણ કરવામા અસફળ રહ્યું છે. આ પ્રકારના મતના વિરોધીઓ એવી દલીલ કરે છે કે 1930 ના દાયકામાં ફેડરલ રિઝર્વ પાસે ધિરાણ વિસ્તરણ માટે જરૂરી સોનું ઉપલબ્ધ હતું પણ ફેડ સંચાલકો તેનો ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યા હતા.&lt;ref&gt;ટીમ્બરલેક, રિચર્ડ એચ. 2005. &quot;ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ ધ રીઅલ બિલ્સ ડોક્ટ્રીન ઈન યુએસ (US) મનિટરી પોલિસી&quot;. ''ઇકોનોમિક જર્નલ વોચ''  2(2): 196-233. [http://econjwatch.org/issues/volume-2-issue-2-august-2005 ]&lt;/ref&gt;
* નાણાકીય નીતિ સોનાનાં ઉત્પાદનના દર દ્વારા નિર્ધારિત થાય છે.  ચલણમાં વપરાતા સોનાની માત્રા વધવાથી ફુગાવો તેમજ ઘટવાથી મંદીની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.&lt;ref name=&quot;BradDeLong&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.j-bradford-delong.net/Politics/whynotthegoldstandard.html |title=Why Not the Gold Standard? |date=1996-08-10 |last=DeLong |first=Brad |authorlink=J. Bradford DeLong |publisher=[[University of California, Berkeley]] |location=[[Berkeley, California]] |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018035441/http://www.j-bradford-delong.net/politics/whynotthegoldstandard.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bordo 2008&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Bordo |first=Michael D. |editor=David R. Henderson |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Gold Standard |url=http://www.econlib.org/library/Enc/GoldStandard.html |access-date= 2010-08-28 |year=2008 |publisher=Liberty Fund |location=Indianapolis |isbn=0-86597-666-X |oclc=123350134}}&lt;/ref&gt; કેટલાક લોકો એવુ પણ માને છે કે મહામંદીની તીવ્રતા તેમજ સમયગાળો વધારવામાં આનો ફાળો હતો, કારણ કે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ મધ્યસ્થ બેંકોને ચુસ્ત નાણાકીય નીતિ અપનાવવા માટે વિવશ કરતી જેથી મંદી સર્જાતી.&lt;ref name=&quot;Warburton&quot;&gt;{{Cite book|last=Warburton |first=Clark |title=Depression, Inflation, and Monetary Policy: Selected Papers, 1945-1953 |year=1966 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |location=[[Baltimore]] |oclc=736401 |pages=25–35 |chapter=The Monetary Disequilibrium Hypothesis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jdh&quot;/&gt; જોકે મિલ્ટન ફ્રેડમેન એવી દલીલ કરતા કે યૂનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં મહામંદીની તીવ્રતા માટેનું મુખ્ય કારણ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ નહીં પણ ફેડરલ રિઝર્વ હતું, કારણ કે તેણે જાણી જોઈને નાણાકીય નીતિને  ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ માટે જરૂર હોય તે કરતા વધુ કડક રાખી.&lt;ref&gt;http://www.pbs.org/fmc/interviews/friedman.htm &quot;''ફેડરલ રિઝર્વ પ્રવૃત્તિ માટે અપાયેલા સ્પષ્ટતા પૈકી એક એ છે કે, તેઓ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સાથે જોડાયેલા છે.. '' ''સુવર્ણમાન પદ્ધતિ પાસાઓને અંકુશમાં નથી રાખતી, અને ફેડરલ રિઝર્વ પાસે હંમેશ માટે પુરતુ સોનું છે માટે તેમણે હંમેશા જ્યારે પણ નાણાંના જથ્થામાં વધારો કર્યો છે જ્યારે સોનાની જરૂરિયાતને જાળવી રાખી છે. '' &lt;/ref&gt; ઉપરાંત 1936 અન 1937માં ફેડરલ રિઝર્વ  દ્વારા બેંક ભંડોળમાં કરવામા આવેલા ત્રણ વધારા કે જેમણે બેંક ભંડોળ બમણું કરી દીધુ&lt;ref&gt;http://www.jstor.org/pss/4538817 ઓગસ્ટ 1936થી મે 1937 દરમિયાન ફેડરલ રિઝર્વે અનામતની જરૂરિયાત બમણી કરી દીધી.&lt;/ref&gt; તે નાણાં પુરવઠાનાં વધુ એક સંકોચન તરફ દોરી ગયા.
* જોકે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ લાંબા ગાળાની ભાવ સ્થિરતા આપે છે પણ ટૂંકા ગાળામા તે ભાવોની ભારે હિલચાલ પણ સર્જે છે.  યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 1879 થી 1913ની વચ્ચે ભાવસપાટીની વાર્ષિક વધઘટનો ગુણાંક તફાવત 17.0 હતો જ્યારે 1943 થી 1990 વચ્ચે તે ફક્ત 0.88 હતો.&lt;ref name=&quot;Bordo 2008&quot;/&gt; એન્ના સ્વાર્ત્ઝ તેમજ અન્યો દ્વારા એવી દલીલ કરવામાં આવી કે આ પ્રકારની ટૂંકા ગાળાની ભાવ અસ્થિરતા નાણાકીય અસ્થિરતા તરફ દોરી જઈ શકે છે કારણકે લેણદારો તેમજ દેવાદારો તેમના દેવાનાં મૂલ્ય વિષે અનિશ્વિત બને છે.&lt;ref&gt;માઈકલ ડી. બોર્ડો અને ડેવીડ સી. વીલોક [http://research.stlouisfed.org/publications/review/98/09/9809dw.pdf ધ ફેડરલ રિઝર્વ બેંક ઓફ સેન્ટ લુઈસમાં ''સમીક્ષા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107170205/http://research.stlouisfed.org/publications/review/98/09/9809dw.pdf |date=2012-01-07 }} સપ્ટેમ્બર/ઓક્ટોબર 1998.&lt;/ref&gt;
* કેટલાક લોકો એમ કહે છે કે જ્યારે સરકારની આર્થિક પરિસ્થિતિ નબળી હોય ત્યારે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સટ્ટાકૃત હુમલાઓ પ્રત્યે અતિ સંવેદનશીલ બને છે, છતા બીજા ઘણા લોકો કહે છે કે આ ભય સરકારને જોખમી નીતિઓ (જુઓ નૈતિક સંકટ) અપનાવતી અટકાવે છે. દા.ત. કેટલાક લોકો એવુ માને છે કે 1920ની અસામાન્ય રીતે સરળ ધિરાણ નીતિ પછી મહામંદીમાં પોતાના નાણાંની વિશ્વાસનિયતા  ટકાવી રાખવા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને વ્યાજ દરો ઘટાડવાની ફરજ પડી હતી.&lt;ref name=&quot;jdh&quot;&gt;{{Cite web |first=James D. |last=Hamilton |authorlink=James D. Hamilton |url=http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html |title=The gold standard and the Great Depression |access-date=2008-11-12 |work=Econbrowser |date=2005-12-12 |archive-date=2011-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016101704/http://www.econbrowser.com/archives/2005/12/the_gold_standa.html |url-status=dead }} આ પણ જૂઓ {{Cite journal |first=James D. |last=Hamilton |authorlink=James D. Hamilton |year=1988 |month=April |title=Role of the International Gold Standard in Propagating the Great Depression |journal=Contemporary Economic Policy |volume=6 |issue=2 |pages=67–89 |doi=10.1111/j.1465-7287.1988.tb00286.x |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/120017201/abstract |access-date=2008-11-12 |archive-date=2013-01-05 |archive-url=https://archive.today/20130105094836/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120017201/abstract |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130105094836/http://www3.interscience.wiley.com/journal/120017201/abstract |date=2013-01-05 }}&lt;/ref&gt; આ ગેરલાભ માત્ર ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ જ નહીં પણ બધી જ ચોક્કસ વિનિમય દર ધરાવતી પદ્ધતિઓમાં રહે છે. ચોક્કસ વિનિયમ દર ધરાવતી તમામ પદ્ધતિઓ નબળી જણાય તે સટ્ટાકૃત હુમલાઓનો ભોગ બની શકે.&lt;ref&gt;http://web.mit.edu/krugman/www/crises.html આ વ્યૂહરચનાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે, બેશક પણે, 1992માં બ્રિટિશ પાઉન્ડ પર જ્યોર્જ સોરોસનો  પ્રહાર. નીચેના કેસ સ્ટડીમાં દલીલ કર્યા પ્રમાણે, કોઈપણ કિસ્સામાં વિનિમય દર તંત્રની બહાર પાઉન્ડ ઘટ્યો હોવાની શક્યતા છે; પરંતુ સોરોસના પગલાંએ અન્ય કોઈ સ્થિતિમાં બહાર આવવા કરતા વહેલા નીકળવાની સ્થિતિ ઉભી કરી.&lt;/ref&gt;
* જો કોઈ દેશ પોતાના ચલણનું અવમૂલ્યન કરવા ઈચ્છતો હોય તો, અવમૂલ્યનની પદ્ધતિના આધારે, આદેશાત્મક ચલણમાં સામાન્ય રીતે સરળ ઘટાડા કરતાં તીવ્ર વધઘટ અનુભવાશે.&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Megan |last=McArdle |authorlink=Megan McArdle |title=There's gold in them thar standards! |url=http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2007/09/theres_gold_in_them_thar_stand.php |work=[[The Atlantic Monthly]] |date=2007-09-04 |access-date= 2008-11-12}}&lt;/ref&gt;

== નવીકૃત ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના હિમાયતીઓ ==
ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પુનર્ગમનને ઓસ્ટ્રીયન સ્કૂલ ઓફ ઈકોનોમિક્સના કેટલાક અનુયાયીઓ, ઉદ્દેશવાદીઓ, ચુસ્ત બંધારણવાદીઓ અને સ્વાતંત્ર્યવાદીઓનો&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cato-at-liberty.org/2009/03/12/time-to-think-about-the-gold-standard/ |title=Time to Think about the Gold Standard? &amp;#124; Cato @ Liberty |publisher=Cato-at-liberty.org |date=2009-03-12 |access-date= 2010-07-24}}&lt;/ref&gt; ટેકો મળ્યો કારણ કે તેઓ મધ્યસ્થ બેન્કો દ્વારા આદેશાત્મક ચલણ બહાર પાડવામાં સરકારની ભૂમિકાના વિરોધી હતા. ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડના ઘણા બધા પક્ષકારો અપૂર્ણાંક ભંડોળ બેંકિંગનો ફરજિયાત અંત લાવવાની માંગણી કરે છે.{{Citation needed|date=December 2009}}

ઓસ્ટ્રીયન સ્કૂલના અનુયાયીઓ તથા થોડાક પુરવઠાના પક્ષકરોને છોડી દેતા, કેટલાક કાયદાના ઘડનારાઓ&lt;ref name=&quot;Paul&quot;/&gt; આજે ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળવાની તરફેણમાં પણ છે. જોકે યુએસ (US). ફેડરલ રીઝર્વના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ એલન ગ્રીનસ્પેન (કે જે પોતે પહેલાં ઉદ્દેશવાદી હતા) તેમજ સમષ્ટી અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ બેરો સહિત કેટલાક નામાંકિત અર્થશાસ્ત્રીઓ નક્કર કે રોકડ ચલણ આધારો માટે પોતાની સહાનુભૂતિ વ્યક્ત કરે છે અને આદેશાત્મક નાણાંનાં વિરોધમાં દલીલ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Salerno &quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa016.html |title=The Gold Standard: An Analysis of Some Recent Proposals |last=Salerno |first=Joseph T. |date=1982-09-09 |work=Cato Policy Analysis |publisher=Cato Institute |access-date= 2009-03-23 }}&lt;/ref&gt; ગ્રીનસ્પેને 1966ના તેમના વિખ્યાત વિશ્લેષણ પત્ર &quot;ગોલ્ડ એન્ડ ઈકોનોમીક ફ્રીડમ&quot;માં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરફ પાછા વળવા માટે દલીલ કરી, જેમા તેમણે આદેશ ચલણના સમર્થકોને &quot;વેલફેર સ્ટેટિસ્ટ&quot; કે જેમનો ઉદ્દેશ  ખાધ પૂરવણી માટે નાણાકીય નીતિનો ઉપયોગ કરવાનો હોય તેવા વર્ણવ્યા. તેમણે એવી દલીલ કરી કે તેમના વખતની (નિક્સન શોક પહેલાંની) આદેશ નાણાં પદ્ધતિમાં ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડનાં કેટલાક અનુકૂળ ગુણધર્મો રહેલાં હતા કારણ કે મધ્યસ્થ બેંકરોએ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ અસ્તિત્વમાં જ હોય તેમ જાણીને નાણાકીય નીતિ અનુસરી.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Greenspan |first=Alan |authorlink=Alan Greenspan |year=1966 |month=July |title=Gold and Economic Freedom |journal=[[The Objectivist]] |volume=5 |issue=7 |url=http://www.constitution.org/mon/greenspan_gold.htm |access-date=2008-10-16 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925231456/http://constitution.org/mon/greenspan_gold.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; યુએસ (US) કોંગ્રેસના સભ્ય રોન પૌલ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડની પુનઃપ્રતિષ્ઠા માટે સતત દલીલ કરતા, પણ હવે તે સશક્ત હિમાયતી રહ્યાં નથી, બલ્કે મુક્ત બજારમાંથી ઉદભવતા કોમોડિટીના સમૂહનું સમર્થન કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ronpaul.com/2009-11-14/end-the-fed-consider-outlawing-fractional-reserve-banking/ |title=End The Fed &amp; Consider Outlawing Fractional Reserve Banking |date=2009-11-14 |access-date=2010-12-13 |archive-date=2010-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003070953/http://www.ronpaul.com/2009-11-14/end-the-fed-consider-outlawing-fractional-reserve-banking/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

પ્રવર્તમાન વૈશ્વિક નાણાતંત્ર ભંડોળ ચલણ તરીકે યુએસ (US) ડોલર પર આધાર રાખે છે કે જેના દ્વારા મોટા પાયાના વ્યવહારો, જેમકે સ્વયં સોનાનો ભાવ માપવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=August 2009}} ઊર્જા આધારિત ચલણ, ચલણ કે કોમોડિટીના બજાર સમૂહ સહિત ઘણા બધાં વિકલ્પો પ્રસ્તાવિત થયા, જેમાં સોનુ પણ એક વિકલ્પ હતું.

2001માં મલેશિયાના વડાપ્રધાન મહાથિર બિન મોહંમદે નવું ચલણ પ્રસ્તાવિત કર્યુ કે જે શરૂઆતમાં મુસ્લિમ દેશો વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ઉપયોગમાં લેવાનું હતું. તેમના દ્વારા પ્રસ્તાવિત ચલણ ઈસ્લામિક સુવર્ણ દિનાર કહેવાતુ અને તે  4.25 ગ્રામ શુદ્ધ સોનાનું (24 કેરટ) બનેલુ હોય છે.  મહાથિર મોહંમદે આ અભિગમનો લેખાજોખાના સ્થિર એકમ તરીકેના તેના આર્થિક ગુણ તેમજ ઈસ્લામિક રાષ્ટ્રો વચ્ચે બંધુત્વ વધારવા માટેના રાજનૈતિક ચિન્હ તરીકે પ્રચાર અને પ્રસાર કર્યો. આ પગલાં ઉઠાવવા પાછળનો મુખ્ય આશય ભંડોળ ચલણ તરીકે યુએસ (US) ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો, અને વ્યાજ વસુલ કરવાની વિરૂદ્ધ એવા ઈસ્લામિક કાયદાઓ પ્રમાણે દેવાં મુક્ત ચલણ સ્થાપિત કરવાનો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Muhammad |last=al-'Amraawi |coauthors=Al-Khammar al-Baqqaali, Ahmad Saabir, Al-Hussayn ibn Haashim, Abu Sayf Kharkhaash, Mubarak Sa'doun al-Mutawwa', Malik Abu Hamza Sezgin, Abdassamad Clarke and Asadullah Yate |url=http://www.islamidag.dk/ulamaongold.html |title=Declaration of 'Ulama on the Gold Dinar |access-date=2008-11-14 |publisher=Islam i Dag |date=2001-07-01 |archive-date=2008-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624073052/http://www.islamidag.dk/ulamaongold.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જોકે, આજ તારીખમાં મહાથિરનું પ્રસ્તાવિત સુવર્ણ-દિનાર પકડ બનાવવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યુ છે.

== સોનુ આજે એક ભંડોળ તરીકે ==
સ્વિસ ફ્રેંક (સ્વિસ ફ્રૅંક) 1936 થી માંડીને 2000, કે જ્યાં સુધી તેને સોનામાં પરિવર્તનશીલતાનો&lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=IqPMKv1h4uEC&amp;amp;pg=PA33&amp;amp;lpg=PA33&amp;amp;dq=switzerland+gold+convertibility+1926&amp;amp;source=bl&amp;amp;ots=Av1X48sG_i&amp;amp;sig=4ZtA5UfQ2JDb-2bidicu7KFJ4lk&amp;amp;hl=en&amp;amp;ei=BTHgTM7DBYS8lQeqr8T7Aw&amp;amp;sa=X&amp;amp;oi=book_result&amp;amp;ct=result&amp;amp;resnum=1&amp;amp;ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&amp;amp;q=switzerland%20gold%20convertibility%201926&amp;amp;f=false&lt;/ref&gt; અંત આણ્યો ત્યાં સુધી, 40 % કાયદાકીય સુવર્ણ ભંડોળ આવશ્યકતા પર આધારિત હતું. જોકે, ઘણા દેશો તેમના ચલણની રક્ષા કરવા તેમજ યુએસ (US) ડોલર કે જે તરલ નાણાં ભંડોળના જથ્થા તરીકે કામ કરે છે, તેનાથી નુકશાન થતું અટકાવવા માટેના માધ્યમ તરીકે સુવર્ણ ભંડોળનો મોટો જથ્થો રાખી મૂકે છે. વિદેશી ચલણ તેમજ સરકારી બોન્ડ ઉપરાંત સોનુ લગભગ બધી મધ્યસ્થ બેન્કો{{Fact|date = November 2010}} માટે મુખ્ય નાણાકીય મિલકત તરીકે હોય છે. તે મધ્યસ્થ બેન્કો દ્વારા તેમની જ સરકારોને &quot;આંતરિક ભંડોળ&quot; તરીકે આપતા ધિરાણ સામે નુકશાન નિવારક તરીકે પણ રાખવામાં આવે છે.{{Fact|date = November 2010}}

સોનાનાં સિક્કા તેમજ સોનાની લગડી બંનેનો તરલ બજારોમાં વ્યાપક રીતે વેપાર કરવામાં આવે છે અને તેથી તે હજુ પણ સંપત્તિના ખાનગી સંગ્રહ તરીકે વાપરવામાં આવે છે. કેટલાક ખાનગી રીતે બહાર પડાતા ચલણ, જેવા કે ડિજિટલ સુવર્ણ ચલણ, ને સુવર્ણ ભંડોળ દ્વારા પીઠબળ આપવામાં આવે છે. 1999 માં સોનાનું ભંડોળ તરીકેનું મૂલ્ય જાળવી રાખવા યુરોપિયન મધ્યસ્થ બેન્કે સોના માટેના વોશિંગ્ટન કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જે મુજબ, અગાઉથી નક્કી થયેલ વેચાણને છોડી દેતાં, ન તો તે સટ્ટાકીય હેતુ માટે સોનુ ગીરો આપી શકશે કે ન તો વિક્રેતા તરીકે બજારમાં પ્રવેશી શકશે.


== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== વધુ વાંચન ==
* {{Cite book|first=Richard Franklin |last=Bensel |authorlink=Richard Bensel |title=The political economy of American industrialization, 1877-1900 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2000 |pages= |isbn=0-521-77604-X |oclc=43552761}}
* {{Cite book|first=Barry J. |last=Eichengreen |authorlink=Barry Eichengreen |coauthors=Marc Flandreau |title=The gold standard in theory and history |publisher=[[Routledge]] |location=[[New York City]] |year=1997 |pages= |isbn=0-415-15061-2 |oclc=37743323}}
* {{Cite book|first=Michael D. |last=Bordo |title=Gold standard and related regimes: collected essays |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=1999 |pages= |isbn=0-521-55006-8 |oclc=59422152}}
* {{Cite book|first=Michael D |last=Bordo |coauthors=[[Anna Schwartz|Anna Jacobson Schwartz]] and [[National Bureau of Economic Research]] |title=A Retrospective on the classical gold standard, 1821-1931 |publisher=[[University of Chicago Press]] |location=[[Chicago]] |year=1984 |pages= |isbn=0-226-06590-1 |oclc=10559587}}
* {{Cite book|first=Lawrence H. |last=Officer |title=Between the Dollar-Sterling Gold Points: Exchange Rates, Parity and Market Behavior |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Chicago]] |year=2007 |pages= |isbn=0-521-03821-9 |oclc=124025586}}
* {{Cite book|first=Barry J. |last=Eichengreen |authorlink=Barry Eichengreen |title=Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919-1939 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[New York City]] |year=1995 |pages= |isbn=0-19-510113-8 |oclc=34383450}}
* {{Cite book|first=Luca |last=Einaudi |title=Money and politics: European monetary unification and the international gold standard (1865-1873) |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2001 |pages= |isbn=0-19-924366-2 |oclc=45556225}}
* {{Cite journal|first=Mark A |last=Roberts |year=1995 |month=March |title=Keynes, the Liquidity Trap and the Gold Standard: A Possible Application of the Rational Expectations Hypothesis |journal=The Manchester School of Economic &amp; Social Studies |volume=61 |issue=1 |pages=82–92 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |doi=10.1111/j.1467-9957.1995.tb00270.x |access-date= 2008-11-13}}
* {{Cite book|first=Earl A. |last=Thompson |coauthors=Charles Robert Hickson |title=Ideology and the evolution of vital institutions: guilds, the gold standard, and modern international cooperation |year=2001 |isbn=0-792-37390-1 |oclc=46836861 |publisher=Kluwer Acad. Publ. |location=Boston}}
* {{Cite book|first=Sidney |last=Pollard |title=The gold standard and employment policies between the Wars |publisher=Methuen |location=[[London]] |year=1970 |pages= |isbn=0-416-14250-8 |oclc=137456}}
* {{Cite book|first=Hugh Henry |last=Hanna |coauthors=[[Charles Arthur Conant]], [[Jeremiah Jenks]] |title=Stability of international exchange: Report on the introduction of the gold-exchange standard into China and other silver-using countries |year=1903 |oclc=6671835}}
* {{Cite web |url=http://www.predecimal.com/p1celtic.php |title=The complete history of British Coinage in 12 parts |access-date=2008-11-13 |work=Predecimal.com |publisher=Chris Perkins |first=Ken |last=Elks |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510080356/http://www.predecimal.com/p1celtic.php |url-status=dead }}
* {{Cite book|title=Banking in modern Japan |publisher=[[Fuji Bank]] |location=[[Tokyo]] |year=1967 |pages= |oclc=254964565 |isbn=0333711394}}
* {{Cite encyclopedia |first=Lawrence H. |last=Officer |editor=[[Steven N. Durlauf]] and [[Lawrence E. Blume]] |title=bimetallism |encyclopedia=[[The New Palgrave Dictionary of Economics, 2nd Edition]] |publisher=Palgrave Macmillan |location=[[Basingstoke]] |year=2008 |isbn=0-333-78676-9 |oclc=181424188 |url=http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_B000137&amp;goto=bimetalism&amp;result_number=140 |access-date= 2008-11-13 |doi=10.1057/9780230226203.0136}}
* {{Cite book|first=Ian M. |last=Drummond |coauthors=[[The Economic History Society]] |title=The gold standard and the international monetary system 1900-1939 |publisher=Macmillan Education |location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire |year=1987 |pages= |isbn=0-333-37208-5 |oclc=18324084}}
* {{Cite book|first=Ralph George |last=Hawtrey |authorlink=Ralph George Hawtrey |title=The Gold Standard in theory and practice |year=1927 |publisher=[[Longman]] |location=[[London]] |oclc=250855462 |isbn=0313221049}}
* {{Cite book|first=Marc |last=Flandreau |title=The glitter of gold: France, bimetallism, and the emergence of the international gold standard, 1848-1873 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2004 |pages= |isbn=0-19-925786-8 |oclc=54826941}}
* {{Cite book|first=John |last=Lalor |title=Cyclopedia of Political Science, Political Economy and the Political History of the United States |publisher=Thoemmes Continuum |location=London |origyear=1881 |year=2003 |pages= |isbn=1-84371-093-5 |oclc=52565505}}
* {{Cite book|first=Ben |last=Bernanke |authorlink=Ben Bernanke |coauthors=Harold James |year=1990 |month=October |title=The Gold Standard, Deflation, and Financial Crisis in the Great Depression: An International Comparison |series=Working Paper Series |volume=3488 |publisher=[[National Bureau of Economic Research]] |location=[[Cambridge, Massachusetts]] |oclc=22840844 |url=http://www.nber.org/papers/w3488 |access-date= 2008-11-13}} આ પ્રમાણે પણ પ્રકાશિતઃ {{Cite book|first=Ben |last=Bernanke |authorlink=Ben Bernanke |coauthors=Harold James |chapter=The Gold Standard, Deflation, and Financial Crisis in the Great Depression: An International Comparison |chapterurl=http://books.google.com/books?id=MEfUi2H4cqwC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_summary_r&amp;cad=0#PRA1-PA33,M1 |editor=[[Glenn Hubbard (economics)|R. Glenn Hubbard]] |title=Financial markets and financial crises |publisher=[[University of Chicago Press]] |location=[[Chicago]] |year=1991 |pages=33–68 |isbn=0-226-35588-8 |oclc=231281602 |access-date= 2008-11-13}}
* {{Cite book|first=Murray Newton |last=Rothbard |authorlink=Murray Rothbard |chapter=The World Currency Crisis |chapterurl=http://books.google.com/books?id=elPzEDHG9ysC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_summary_r&amp;cad=0#PRA2-PA295,M1 |title=Making Economic Sense |publisher=[[Ludwig von Mises Institute]] |location=[[Burlingame, California]] |year=2006 |pages=295–299 |isbn=0-945466-46-3 |oclc=78624652}}
* {{Cite book|first=Gustav |last=Cassel |authorlink=Gustav Cassel |title=The downfall of the gold standard |year=1936 |publisher=Clarendon Press |location=[[Oxford]] |oclc=237252}}
* {{Cite book|first=Jorge |last=Braga de Macedo |coauthors=Barry J. Eichengreen and Jaime Reis |title=Currency convertibility: the gold standard and beyond |publisher=[[Routledge]] |location=[[New York City]] |year=1996 |pages= |isbn=0-415-14057-9 |oclc=33132906}}
* {{Cite book|first=William H. |last=Russell |authorlink=William Huntington Russell |title=The Deceit of the Gold Standard and of Gold Monetization |year=1982 |publisher=American Classical College Press |isbn=0-892-66324-3}}
* {{Cite book|first=Wesley C. |last=Mitchell |authorlink=Wesley Clair Mitchell |title=Gold, prices, and wages under the greenback standard |year=1908 |publisher=The University Press |location=[[Berkeley, California]] |oclc=1088693}}
* {{Cite book|first=Kenneth |last=Mouré |title=The gold standard illusion: France, the Bank of France, and the International Gold Standard, 1914-1939 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2002 |pages= |isbn=0-19-924904-0 |oclc=48544538}}
* {{Cite book|first=Tamim A. |last=Bayoumi |coauthors=[[Barry Eichengreen|Barry J. Eichengreen]] and Mark P. Taylor |title=Modern perspectives on the gold standard |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=1996 |pages= |isbn=0-521-57169-3 |oclc=34245103}}
* {{Cite book|first=John Maynard |last=Keynes |authorlink=John Maynard Keynes |title=The economic consequences of Mr. Churchill |year=1925 |publisher=[[Hogarth Press]] |location=[[London]] |oclc=243857880}}
* {{Cite book|first=John Maynard |last=Keynes |authorlink=John Maynard Keynes |title=A treatise on money in two volumes |year=1930 |publisher=MacMillan |location=[[London]] |oclc=152413612}}
* {{Cite book|first=J. Peter |last=Ferderer |title=Credibility of the interwar gold standard, uncertainty, and the Great Depression |year=1994 |publisher=Jerome Levy Economics Institute |location=[[Annandale-on-Hudson, New York]] |oclc=31141890}}
* {{Cite book|first=Pablo Martín |last=Aceña |coauthors=Jaime Reis |title=Monetary standards in the periphery: paper, silver and gold, 1854-1933 |publisher=Macmillan Press |location=[[London]] |year=2000 |pages= |isbn=0-333-67020-5 |oclc=247963508}}
* {{Cite book|first=Giulio M. |last=Gallarotti |title=The anatomy of an international monetary regime: the classical gold standard, 1880-1914 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1995 |pages= |isbn=0-19-508990-1 |oclc=30511110}}
* {{Cite book|first=Trevor J. O. |last=Dick |coauthors=[[John E. Floyd]] |title=Canada and the Gold Standard: Balance of Payments Adjustment Under Fixed Exchange Rates, 1871-1913 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2004 |isbn=0-5216-1706-5 |oclc=59135525}}
* {{Cite book|first=A.G. |last=Kenwood |coauthors=A. L. Lougheed |title=The growth of the international economy 1820–1990 |publisher=[[Routledge]] |location=[[London]] |year=1992 |isbn=91-44-00079-0}}
* {{Cite book|first=Richard |last=Hofstadter |authorlink=Richard Hofstadter |title=The Paranoid Style in American Politics and Other Essays |chapter=Free Silver and the Mind of &quot;Coin&quot; Harvey |publisher=[[Harvard University Press]] |location=[[Harvard]] |year=1996 |isbn=0-674-65461-7 |oclc=34772674}}
* {{Cite book|first=Nathan K. |last=Lewis |title=Gold: The Once and Future Money |publisher=Wiley |location=New York |year=2006 |pages= |isbn=0-470-04766-6 |oclc=87151964}}
* {{Cite book|first=Hartley |last=Withers |title=War-Time Financial Problems |year=1919 |url=http://www.gutenberg.org/etext/13045 |access-date= 2008-11-14 |publisher=[[John Murray (publisher)|J. Murray]] |location=[[London]] |oclc=2458983}}
* {{Cite book|first=Mark |last=Metzler |title=Lever of Empire: The International Gold Standard and the Crisis of Liberalism in Prewar Japan. |publisher=[[University of California Press]] |location=[[Berkeley, California]] |year=2006 |page=[http://eh.net/bookreviews/library/1166] |isbn=0-520-24420-6}}&lt;/ref&gt;

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Spoken Wikipedia|EN_Gold_Standard.ogg|2007-12-04}}
* [http://www.uiowa.edu/ifdebook/faq/faq_docs/gold_standard.shtml ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ શું છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091121143147/http://www.uiowa.edu/ifdebook/faq/faq_docs/gold_standard.shtml |date=2009-11-21 }} યુનિવર્સિટિ ઓફ ઈઓવા આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્સ અને વિકાસ કેન્દ્ર
* [http://www.bankofengland.co.uk/about/history/ બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડનો ઇતિહાસ] બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડ
* [http://www.knology.net/~bilrum/fdrgoldaudio.htm બેંકોની કટોકટી અને સોનાની જપ્ત અંગે ખુલાસા માટે એફડીઆર (FDR)નો 1933નો '''ઓડિયો''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714003825/http://www.knology.net/~bilrum/fdrgoldaudio.htm |date=2010-07-14 }}
* [http://www.cato.org/pubs/bp/bp100.pdf નાણાતંત્રમાં શું હજી પણ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ સોનાના માનક સમાન છે?] અર્થશાસ્ત્રના પીએચડી (Ph.D.) પ્રાધ્યાપક લોરેન્ચ એચ. વ્હાઈટ દ્વારા
* [http://mises.org/story/1829 100 ટકા ગોલ્ડ ડોલર માટેનો કિસ્સો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504112228/http://mises.org/story/1829 |date=2009-05-04 }} અર્થશાસ્ત્રના પ્રતિષ્ઠિત પીએચડી (Ph.D.)પ્રાધ્યાપક મુર્રી એન. રોથબર્ડ દ્વારા
* [http://www.pkarchive.org/cranks/goldbug.html ધ ગોલ્ડ બગ વેરિએશન્સ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} અર્થશાસ્ત્રના પીએચડી (Ph.D.) પ્રાધ્યાપક પૌલ કર્ગમેન દ્વારા

[[શ્રેણી:સોનુ]]
[[શ્રેણી:આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર]]
[[શ્રેણી:નાણાં નીતિ]]
[[શ્રેણી:નાણાં અર્થશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:બેંકિંગનો ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:અર્થશાસ્ત્રનો ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો આર્થિક ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:જાપાનનો આર્થિક ઇતિહાસ]]
[[શ્રેણી:જાપાનનું સામ્રાજ્ય]]</text>
      <sha1>3f5n6ib8mmjnk0g9iq77k380gvz29a0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Sulairo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>58185</id>
    <revision>
      <id>901847</id>
      <parentid>378259</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J ansari</username>
        <id>32344</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>J ansariએ [[સભ્યની ચર્ચા:හරිත]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Sulairo]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/හරිත|හරිත]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Sulairo|Sulairo]]&quot;</comment>
      <origin>378259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="sv95aethfeezv7z3mwslenpa8us2yzu" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=හරිත}}

-- [[સભ્ય:Ashok modhvadia|&lt;b&gt;&lt;font color=&quot;magenta&quot;&gt;અશોક મોઢવાડીયા&lt;/font&gt;&lt;/b&gt;]] ૧૮:૨૫, ૬ જૂન ૨૦૧૪ (IST)</text>
      <sha1>sv95aethfeezv7z3mwslenpa8us2yzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મીઠાપુર (તા. દ્વારકા)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86717</id>
    <revision>
      <id>901846</id>
      <parentid>791269</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37037-07</username>
        <id>87958</id>
      </contributor>
      <origin>901846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3205" sha1="8ai020g13xnwpp25kue68dipx7afndi" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = મીઠાપુર 
| state_name         = ગુજરાત
| district           = દેવભૂમિ દ્વારકા
| taluk_names = [[દ્વારકા તાલુકો|ઓખામંડળ]]
| latd =22.242749 
| longd= 68.964994
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          =ટાટા કેમીકલ લી. 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3           = મુખ્ય ખેતપેદાશ
| blank_value_3           = 
| blank_title_4           = 
| blank_value_4           = 
|સ્થિતિ=ચકાસો
}}

'''મીઠાપુર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લા]]માં આવેલા તેમજ ત્રણ બાજુએથી દરિયા વડે ઘેરાયેલા ઓખામંડળ તરીકે ઓળખાતા [[દ્વારકા તાલુકો|દ્વારકા તાલુકા]]માં આવેલું એક  ગામ છે. મીઠાપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[માછીમારી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
 
અહીં ગુજરાતનું એક સૂર્યઉર્જામાંથી વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવાનું કેન્દ્ર સ્થાપવામાં આવ્યું છે જે [[મીઠાપુર સૌર ઊર્જા એકમ]] તરીકે ઓળખાય છે.
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}


[[શ્રેણી:દ્વારકા તાલુકો]]
[[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]]</text>
      <sha1>8ai020g13xnwpp25kue68dipx7afndi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901851</id>
      <parentid>901846</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T16:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-37037-07|~2026-37037-07]] ([[User talk:~2026-37037-07|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને  [[User:KartikBot|KartikBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.</comment>
      <origin>791269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3166" sha1="8lff8g82zxrqmj519rvxayq2macyw1i" xml:space="preserve">{{Infobox Indian jurisdiction
| type               = ગામ
| native_name        = મીઠાપુર 
| state_name         = ગુજરાત
| district           = દેવભૂમિ દ્વારકા
| taluk_names = [[દ્વારકા તાલુકો|ઓખામંડળ]]
| latd =22.242749 
| longd= 68.964994
| area_total         = 
| altitude           = 
| population_total   = 
| population_as_of   = 
| population_density = 
| leader_title_1     = 
| leader_name_1      = 
| leader_title_2     = 
| leader_name_2      = 
| footnotes          = 
| blank_title_1           = સગવડો
| blank_value_1           = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી
| blank_title_2           = મુખ્ય વ્યવસાય
| blank_value_2           = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]]
| blank_title_3           = મુખ્ય ખેતપેદાશ
| blank_value_3           = 
| blank_title_4           = 
| blank_value_4           = 
|સ્થિતિ=ચકાસો
}}

'''મીઠાપુર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લા]]માં આવેલા તેમજ ત્રણ બાજુએથી દરિયા વડે ઘેરાયેલા ઓખામંડળ તરીકે ઓળખાતા [[દ્વારકા તાલુકો|દ્વારકા તાલુકા]]માં આવેલું એક  ગામ છે. મીઠાપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[માછીમારી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
 
અહીં ગુજરાતનું એક સૂર્યઉર્જામાંથી વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવાનું કેન્દ્ર સ્થાપવામાં આવ્યું છે જે [[મીઠાપુર સૌર ઊર્જા એકમ]] તરીકે ઓળખાય છે.
{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}


[[શ્રેણી:દ્વારકા તાલુકો]]
[[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]]</text>
      <sha1>8lff8g82zxrqmj519rvxayq2macyw1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ચર્ચા:હઠીસિંહનાં દેરાં</title>
    <ns>1</ns>
    <id>121748</id>
    <revision>
      <id>901871</id>
      <parentid>728615</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T11:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37155-03</username>
        <id>87966</id>
      </contributor>
      <comment>/* HATHISINGH NA DERA */ નવો વિભાગ</comment>
      <origin>901871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402" sha1="dp4aaap35jcoue0kcnituylx5gbnwth" xml:space="preserve">{{ગુજરાતી સંસ્કૃતિ અને સભ્યતા ઍડિટાથોન ૨૦૨૦|expanded=true}}

== HATHISINGH NA DERA ==

'''&lt;u&gt;&lt;sub&gt;bahu sundar derasar che&lt;/sub&gt;&lt;/u&gt;''' [[વિશેષ:પ્રદાન/&amp;#126;2026-37155-03|&amp;#126;2026-37155-03]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&amp;#126;2026-37155-03|talk]]) ૧૬:૩૪, ૨૭ જૂન ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>dp4aaap35jcoue0kcnituylx5gbnwth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:හරිත</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154611</id>
    <redirect title="સભ્યની ચર્ચા:Sulairo" />
    <revision>
      <id>901848</id>
      <timestamp>2026-06-26T15:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J ansari</username>
        <id>32344</id>
      </contributor>
      <comment>J ansariએ [[સભ્યની ચર્ચા:හරිත]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Sulairo]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/හරිත|හරිත]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Sulairo|Sulairo]]&quot;</comment>
      <origin>901848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="npnfo1zj48dwpl87x4eg4nbe0lez8uz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Sulairo]]</text>
      <sha1>npnfo1zj48dwpl87x4eg4nbe0lez8uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Mukesh UKHREDIYA</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154612</id>
    <revision>
      <id>901850</id>
      <timestamp>2026-06-26T15:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>901850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="291" sha1="nbplnzaorhsxn36vwtnsblfx58nocik" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Mukesh UKHREDIYA}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૧:૨૪, ૨૬ જૂન ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>nbplnzaorhsxn36vwtnsblfx58nocik</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>