એશિયાઇ સિંહ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>એશિયાઇ સિંહ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1332</id>
    <revision>
      <id>902125</id>
      <parentid>889148</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T04:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17080" sha1="lokw9d5n0v7oaz6oa9uhhnhkgtxkn72" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું સસ્તન પ્રાણીઓ
|પ્રાણી = એશિયાઇ સિંહ
|ફોટો = Bristol.zoo.lion.yawns.arp.jpg
|ફોટોસાઇઝ = 200px 
|ફોટોનોંધ = એશિયાઇ સિંહ
|સ્થાનિક નામ = [[સિંહ]], સાવજ, કેશરી, ઉનિયો વાઘ, બબ્બર શેર 
|અંગ્રેજી નામ = ASIATIC LION
|વૈજ્ઞાનિક નામ = Panthera leo persica
|આયુષ્ય = ૧૫ થી ૧૮ વર્ષ
|લંબાઇ = માથાથી પુંછડી સુધી. ૨૭૦ સેમી.(નર), ૨૮૯ સેમી.(માદા)
|ઉંચાઇ = ૧૦૫ સેમી.
|વજન = ૧૫૦ થી ૧૮૦ કિલો (નર), ૧૨૫ થી ૧૩૫ કિલો (માદા)
|સંવનનકાળ = [[ઓક્ટોબર]] થી [[ડીસેમ્બર]]
|ગર્ભકાળ = ૧૦૫ થી ૧૧૦ દિવસ
|પુખ્તતા = ૪.૫ વર્ષ (નર), ૩.૫ વર્ષ (માદા)
|દેખાવ = શરીર રતાશ પડતા ભુખરા રંગનું, આગળથી માથાનો ભાગ ભારે, પાછળનો શરીરનો ભાગ પાતળો., જાડી લાંબી પુંછડી, નાના કાન., નર સિંહને ગળામાં કેશવાળી હોય છે.
|ખોરાક = સામાન્ય રીતે પ્રતિદિન ૬ થી ૮ કિલોગ્રામ, [[ચિત્તલ]], [[સાબર]], [[જંગલી સુવર]], [[ચોશીંગા]], [[ચિંકારા]], [[ભેંશ]], [[ગાય]] વગેરે.
|વ્યાપ = ફક્ત ગીરનાં જંગલમાં.
|રહેણાંક = સુકુ ઝાંખરા યુક્ત જંગલ, કાંટા વાળું જંગલ, સવાના પ્રકારનું જંગલ.
|ઉપસ્થિતિ ના ચિન્હો = પગલાં, મારણ, ગર્જના.
|ગુજરાતમાં વસ્તી = ૩૫૯ (૨૦૦૫), ૪૧૧ (૨૦૧૦), ૫૨૩ (૨૦૧૫),૬૭૪ (૨૦૨૨)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.akilanews.com/10052015/gujarat-news/1431272585-32239 |title=અકિલા ન્યુઝ |access-date=2015-05-11 |archive-date=2015-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150516020810/http://www.akilanews.com/10052015/gujarat-news/1431272585-32239 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|નોંધ = {{cite book|title=ગુજરાતના સસ્તન વન્ય પ્રાણીઓ|publisher=વન વિભાગ ગુજરાત|page=૩}}
}}
[[ચિત્ર:Panthera leo persica nbg.jpg|300px|thumb|સિંહણ]]
[[File:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|thumb|right|ફિંડા રિઝર્વમાં સિંહણ અને તેના બચ્ચાઓનો વિડિઓ]]
'''એશિયાઇ સિંહ''' એ બિલાડી કુળનું સૌથી ઊંચું અને આફ્રિકન સિંહ પછી સૌથી મોટું પ્રાણી છે. આ પ્રાણી આખા વિશ્વમાં માત્ર [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]માં આવેલા [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[ગીર અભયારણ્ય]]માં જોવા મળે છે. એશિયાઇ સિંહએ ભારતમાં જોવા મળતી ૫ &quot;મોટી બિલાડી&quot; ઓ માંથી એક છે. અન્ય ચાર પ્રજાતિમાં બેંગોલ ટાઇગર, ભારતીય દિપડો, બરફ નો દિપડો (snow leopard), અને ધબ્બેદાર દિપડો (clouded leopard) વગેરે છે. પહેલાના સમયમાં તે અરબસ્તાન થી છેક સુમાત્રા સુધી જોવા મળતા હતાં, ત્યારે તેની ત્રણ પ્રજાતિઓ હતી બંગાળના સિંહ, અરેબીયાના સિંહ અને ઇરાનનાં સિંહ, વખત જતાં આજે તે ફક્ત ભારતનાં થોડા ભાગ પુરતા જ જોવા મળે છે. હાલ [[આફ્રિકા]]માં જોવા મળતા સિંહ કરતા તે આકારમાં નાનાં અને રંગ ઝાંખો હોય છે પરંતુ, આક્રમકતા આ બંન્ને પ્રજાતિમાં સરખીજ હોય છે.

== વર્તણૂક ==
આ પ્રાણી સામાન્ય રીતે [[શિયાળો|શિયાળા]]ની ઋતુમાં, જંગલમાં રસ્તાની આજુબાજુ ખુલ્લા વિસ્તારોમાં તથા [[ઉનાળો|ઉનાળા]]ની ઋતુમાં જળસ્ત્રોતોની આજુબાજુ જોવા મળે છે. સિંહણ સામાન્ય રીતે એક જણતરમાં બે થી ત્રણ બચ્ચાંઓને જન્મ આપે છે, ચાર બચ્ચા આપ્યાનું પણ નોંધાયેલ છે.

જેમાંથી એક કે બે બચ્ચાઓ પુખ્ત વયના થાય છે. પુખ્ત વયના નરનું વજન ૧૯૦ કિલોગ્રામ અને તેમની લંબાઈ ૧૮૦-૨૦૫ સેન્ટિમીટર સુધી હોય શકે છે, જયારે માદા નું વજન ૧૩૦ કિલોગ્રામ અને લંબાઈ ૧૬૦-૧૮૫ સેન્ટિમીટર સુધી હોય શકે છે. આ પ્રાણી નું વજન વધુ હોવાથી થોડા સમય માટે તે ૮૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાક ની ગતિ સુધી દોડી શકે છે. ઘણી [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ|પ્રાચીન સભ્યતા]]&lt;nowiki/&gt;ઓ ના અવશેષો માં સિંહના ચિત્રો મળી આવ્યા હોવાને કારણે એવું માની શકાય છે કે આ જાતિ હજારો વર્ષોથી પૃથ્વી પર અસ્તિત્વ ધરાવે છે. નર સિંહ ના ગળા ની આસપાસ લાંબા વાળ જોવા મળે છે જેને કેશવાળી કહેવામાં આવે છે, જયારે માદા સિંહ માં આ વાળ જોવા મળતા નથી. સિંહને ૧૮ નખ હોય છે. આગળના પગમાં ૪-૪ અને પાછળના પગમાં ૫-૫.

વિશ્વમાં સિંહનું આયુષ્ય વધુમાં વધુ ૨૯ વર્ષ નોંધાયેલું છે, જુનાગઢ ખાતે આવેલા [[સક્કરબાગ પ્રાણીસંગ્રહાલય]]માં વધુમાં વધુ ૨૩ વર્ષ અને [[અમદાવાદ]] પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં ૨૬ વર્ષ નોંધાયેલું છે. સામાન્ય રીતે જ્યાં સિંહની વસ્તી હોય છે, ત્યાં વાઘ રહેતા નથી અને એનું કારણ બીજું કશું નહિ પણ એ હકીકત છે કે સિંહ અને વાઘ બન્નેને રહેઠાણ માટે અલગ અલગ પ્રકારનાં જંગલની જરુરિયાત હોય છે. સિંહને પાંખા આવરણવાળા જંગલ માફક આવે છે, જ્યારે વાઘને ગાઢા જંગલો વસવા માટે પસંદ હોય છે.&lt;ref name=&quot;vanvibhag&quot;&gt;{{cite book|title=ગુજરાતના સસ્તન વન્ય પ્રાણીઓ|publisher=વન વિભાગ ગુજરાત|page=૩}}&lt;/ref&gt; 

સિંહ બિલાડી પ્રજાતિ નું એક માત્ર જંગલી પ્રાણી છે જે જૂથ માં રહેવાનું પસંદ કરે છે. સિંહના પરિવારમાં કેટલાક પુખ્ત નર, કેટલાક માદા અને બચ્ચા નો સમાવેશ થયો હોય છે. આ પ્રજાતિ મોટા જંગલી જાનવરનો શિકાર કરવો વધુ પસંદ કરે છે જેમકે શિયાળ, હરણ, કાળીયાર, સાબર વગેરે. સિંહ ની ગર્જના સૌથી મોટી હોય છે જે ૫ માઇલ સુધી સાંભળી શકાય છે. 

==વસતી==
ઇ.સ. ૨૦૨૦ના મે માસમાં વન વિભાગ દ્વારા જાહેર કરાયા પ્રમાણે ગિરના જંગલ વિસ્તારમાં સિંહની કુલ વસતી ૬૭૪ છે.&lt;ref&gt;[https://epaper.navgujaratsamay.com/2708820/Ahmedabad/11-June-2020#page/12 નવગુજરાત સમય, પાનાનં ૧૨]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ૨૦૨૦ પ્રમાણે !! સંખ્યા
|-
| નર સિંહ || ૧૬૧
|-
| માદા, સિંહણ || ૨૬૦
|-
| સિંહબાળ || ૨૫૩
|-
| '''કુલ''' || '''૬૭૪'''
|}

ઇ.સ. ૨૦૧૫ના મે માસમાં વન વિભાગ દ્વારા જાહેર કરાયા પ્રમાણે ગિરના જંગલ વિસ્તારમાં સિંહની કુલ વસતી ૫૨૩ હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.akilanews.com/10052015/gujarat-news/1431272585-32239 |title=અકિલા ન્યુઝ |access-date=2015-05-11 |archive-date=2015-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150516020810/http://www.akilanews.com/10052015/gujarat-news/1431272585-32239 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ૨૦૧૫ પ્રમાણે !! સંખ્યા
|-
| નર સિંહ || ૧૦૯
|-
| માદા, સિંહણ || ૨૦૧
|-
| સિંહબાળ || ૨૧૩
|-
| '''કુલ''' || '''૫૨૩'''
|}

આ વસતી નીચે મુજબનાં જિલ્લાનાં વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! જિલ્લો !! સંખ્યા
|-
| જૂનાગઢ || ૨૬૮
|-
| ગિર સોમનાથ || ૪૪
|-
| અમરેલી || ૧૭૪
|-
| ભાવનગર || ૩૭
|}

==સિંહ-માનવી વચ્ચે અસ્તિત્વ સંઘર્ષ==
# ભેંસાણ તાલુકાનાં જંગલની હદ પર આવેલા નાના એળા સામપરા ગામનાં ખેત મજૂરી કરતા હંસાબેન જેરામભાઈ ધામેચા (ઉ.વ.૪૨) આઠ મહિલાઓ સાથે સીમમાં ચણીયાબોર વીણવા ગયા હતાં ત્યારે અચાનક એક સિંહણ તેઓની સામે ચડી આવી હતી અને ઉભેલી મહિલાઓ પર હુમલો કર્યો હતો. જેમાં હંસાબેન ધામેચા સિંહણના પંજામાં આવી ગયા હતાં. તેમને સિંહણ ઢસડી બાજુના ખેતરમાં લઈ જઈ ત્યાં તેને દાંત તથા નહોર ભરાવી મોતને ઘાટ ઉતાર્યા હતાં. રેવન્યુ વિસ્તારમાં બનાવ બન્યો હોવાથી મહિલાના પરિવારજનોને વળતર મળે તે માટેની કાર્યવાહી હાથ ધરી હતી.&lt;ref name=&quot;gusanuws1&quot;&gt;{{cite web|url= http://gujaratsamachar.com/index.php/articles/display_article/rajkot-mahila-dead-by-lion|title= ૨૭ ડીસેમ્બર ૨૦૧૫નાં ગુજરાત સમાચારમાં છપાયેલા સમાચાર|author= ગુજરાત સમાચાર|date= ૨૭ ડીસેમ્બર ૨૦૧૫|work= |publisher= ગુજરાત સમાચાર|access-date= ૨૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# માળીયા હાટીના તાલુકાના ચુલડીની સીમમાં બાબરા વીડીના ઘાસ કાપવાના કામ માટે આવેલા અને નાજાભાઈ દેસાભાઈની વાડીમાં ઝુંપડા બાંધી રહેતા દાહોદના શ્રમિક પરિવારનો રૂમાલભાઈ ડામોર (ઉ.વ.૬) નામનો બાળક કુદરતી હાજતે ગયો હતો. ત્યારે ત્યાં એક સિંહે આ બાળકને જોઈ તેના પર હુમલો કરીને ભક્ષણ કરી ગયો હતો.&lt;ref name=&quot;gusanuws1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
# જાફરાબાદ નજીકના દરીયાકિનારે સિંહ આવી ચડતા લોકોના ટોળા ભેગા થઇ ગયા હતા. આથી સિંહ ગભરાઈને દરીયામાં ઉતરી જાફરાબાદ દીવાદાંડી સુધી તરીને પહોચીં ગયો હતો.&lt;ref&gt; {{cite web |url=http://epaper.navgujaratsamay.com/epaperimages/03012016/03012016-md-hr-8.pdf |title=દિવ્યભાષ્કરમાં છપાયેલા સમાચાર |author=દિવ્યભાષ્કર |date=૨ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ |work=દિવ્યભાષ્કર |publisher=દિવ્યભાષ્કર |access-date=૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ |archive-url = https://web.archive.org/web/20160103065549/http://epaper.navgujaratsamay.com/epaperimages//03012016//03012016-md-hr-8.pdf |archive-date =૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૬}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{commons category|Panthera_leo_persica|એશિયાઇ સિંહ}}
{{wikispecies|Panthera leo persica|એશિયાઇ સિંહ}}
* [http://www.bhagavadgomandal.com/index.php?action=dictionary&amp;sitem=સિંહ&amp;type=1&amp;page=0 સિંહ વિષયક વધુ માહિતી અને શબ્દાર્થ માટે, ભગવદ્ગોમંડલ]
* [http://www.asiaticlion.org/ એશિયાઇ સિંહ સંરક્ષણ સોસાયટી (ALPS), ગુજરાત, ભારત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504215817/http://www.asiaticlion.org/ |date=2009-05-04 }}
* [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Panthera_leo/more_info.html સિંહ (Panthera leo)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216225338/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Panthera_leo/more_info.html |date=2006-12-16 }} “ARKive images of life on Earth” વેબસાઇટ પર]
*[https://gujarati-english.com/information-and-facts-about-lion-in-gujarati/ સિંહ વિશે ગુજરાતી ઉપયોગી માહિતી અને આશ્ચર્યજનક તથ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210203233530/https://gujarati-english.com/information-and-facts-about-lion-in-gujarati/ |date=2021-02-03 }}
* [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Panthera_leo.html Panthera leo (સિંહ)] “Animal Diversity Web” પર]
* [http://deshgujarat.com/2006/12/21/where-is-the-will-power-to-protect-gujarati-lions/ એશિયાઇ સિંહો વિષયક ચલચિત્ર (૩ ચલચિત્રો)]

[[શ્રેણી:ગુજરાત]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં વન્યજીવો]]
[[શ્રેણી:ભારતનાં વન્યજીવો]]
[[શ્રેણી:પ્રાણીઓ]]
[[શ્રેણી:પ્રાણીશાસ્ત્ર]]</text>
      <sha1>lokw9d5n0v7oaz6oa9uhhnhkgtxkn72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઈન્દુલાલ ગાંધી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5194</id>
    <revision>
      <id>902113</id>
      <parentid>824778</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T02:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2106" sha1="e1k65tpw8dtmoybdgv052lfqm0cmz3x" xml:space="preserve">'''ઈન્દુલાલ ફુલચંદ ગાંધી''' [[ગુજરાતી સાહિત્યકારો|ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] હતા.

== જીવન ==
તેમનો જન્મ [[ડિસેમ્બર ૯|૯ ડિસેમ્બર]], ૧૯૦૫ના રોજ [[મકનસર (તા. મોરબી)|મકનસર]] ખાતે થયો હતો. તેમણે ઇન્ટર આર્ટસ સુધી અભ્યાસ કર્યો પછી પત્રકારત્વ, [[આકાશવાણી]]માં નોકરી, સામયિક- સંપાદન જેવા વ્યવસાયિક કાર્યો કરેલા.

એમનું અવસાન [[જાન્યુઆરી ૧૦|૧૦ જાન્યુઆરી]], ૧૯૮૬ના દિવસે થયું હતું.

== સાહિત્ય સર્જન ==
આંધળી માનો કાગળ,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ઈન્દુલાલ ગાંધીની ૧૦૭મી જન્મજ્યંતીએ વ્યાખ્યાન|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/gujarat-samachar-plus/107th-birth-anniversary-of-indulal-gandhi|access-date=2021-07-05|website=www.gujaratsamachar.com|language=gu|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184750/https://www.gujaratsamachar.com/news/gujarat-samachar-plus/107th-birth-anniversary-of-indulal-gandhi|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેજરેખા, જીવનના જળ, ખંડિત મૂર્તિઓ, શતદલ, ગોરસી, ઇંધણા, ધનુરદોરી, ભાણી, ઉન્મેષ, પથ્થર ના પારેવા વગેરે તેમના કાવ્યગ્રંથો છે. 

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{સાહિત્ય-સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]]
[[શ્રેણી:૧૯૦૫માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૧૯૬૮માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>e1k65tpw8dtmoybdgv052lfqm0cmz3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કોમ્પ્યુટર વાયરસ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12774</id>
    <revision>
      <id>902132</id>
      <parentid>885513</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T09:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101381" sha1="4ln254ua7m7359iyefmj65cvcaimmem" xml:space="preserve">{{pp-move-indef}}
'''કમ્પ્યુટર વાયરસ '''એ [[કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ]] ([[:en:computer program|computer program]]) હોય છે જે પોતાની મેળે ક્ષતિગ્રસ્ત કમ્પ્યુટરમાંથી કમ્પ્યુટર માલિકની પરવાનગી વગર આપોઆપ કોપી થઈ જાય છે. વાઈરસની ટર્મ સામાન્ય છે પરંતુ તેને [[માલવેર]] ([[:en:malware|malware]]), [[એડવેર]] ([[:en:adware|adware]]) અને [[સ્પાયવેર]] ([[:en:spyware|spyware]]) પ્રોગ્રામો માટે પણ વાપરવામાં આવે છે જે ખોટું છે આ પ્રોગ્રામોમાં ફરીથી ઉત્પન કરવાની શક્તિ હોતી નથી. સાચો વાઈરસ તો એક કમ્પ્યુટરમાંથી બીજા કમ્પ્યુટરમાં( એઝ્યુક્યુટેબલ [[કોડ]] ([[:en:code|code]]) દ્વારા) ફેલાય છે. જ્યારે હોસ્ટ તેને ટાર્ગેટ કમ્પ્યુટર સુધી પહોંચાડે છે. દાખલા તરીકે, યુઝર્સ નેટવર્ક અથવા ઈન્ટરનેટ વડે મોકલે છે અથવા રીમુવેબલ માધ્યમ દ્વારા જેમ કે [[ફ્લોપી ડિસ્ક]] ([[:en:floppy disk|floppy disk]]), [[કોમ્પેક્ટ ડિસ્ક|સીડી]] ([[:en:Compact Disc|CD]]), [[ડીવીડી|ડિવીડી]] ([[:en:DVD|DVD]]) અથવા [[યુએસબી ફ્લેશ ડ્રાઈવ|યુએસબી ડ્રાઈવ]] ([[:en:USB flash drive|USB drive]]) દ્વારા પહોંચાડી શકે છે. [[નેટવર્ક ફાઈલ સિસ્ટમ]] ([[:en:network file system|network file system]])માં પડેલી ફાઈલને ક્ષતિગ્રસ્ત કરીને વાઈરસ અન્ય કમ્પ્યુટરમાં ફેલાવાની તકો વધારી દે છે. આ ઉપરાંત અન્ય કમ્પ્યુટર દ્વારા એક્સેસ કરતી ફાઈલ સિસ્ટમ દ્વારા પણ વાયરસ ફેલાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bartleby.com/61/97/C0539700.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-06-15 |archive-date=2009-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129134051/http://bartleby.com/61/97/C0539700.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.actlab.utexas.edu/~aviva/compsec/virus/whatis.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-06-15 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527061602/http://www.actlab.utexas.edu/~aviva/compsec/virus/whatis.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

વાઈરસને ઘણી વખત [[કમ્પ્યુટર વર્મ]]  ([[:en:computer worm|computer worm]])અને [[ટ્રોજન હોર્સ(કમ્પ્યુટીંગ)|ટ્રોજન હોર્સ]]  ([[:en:Trojan Horse (Computing)|Trojan horses]])જોડે સરખાવાય છે પરંતુ વાયરસ એક અલગ વસ્તુ છે. હોસ્ટ દ્વારા ટ્રાન્સફર થવાની રાહ જોયા વગર વર્મ કમ્પ્યુટરની સિક્યુરીટીને તોડીને અન્ય કમ્પ્યુટરમાં ઘુસી જાય છે જ્યારે ટ્રોજન હોર્સ એ પ્રોગ્રામ છે જે દેખાવમાં નિર્દોષ લાગે છે પરંતુ તેનો એજન્ડા છુપો હોય છે. જ્યારે તેઓને  એક્સિક્યૂટ(અમલમાં મુકાય) કરાયછે ત્યારે વર્મ અને ટ્રોજન, વાઈરસ જેવા છે, જે દ્વારા તેઓ કમ્પ્યુટર સિસ્ટમના ડેટા, ફંકશન પર્ફોરમન્સ અથવા નેટવર્કિંગનેને નુકશાન કરે છે કેટલાક વાઈરસ અને માલવેરના લક્ષણો કમ્પ્યુટર વપરાશકર્તાઓ જોઇ શકે છે પરંતુ મોટાભાગે તેઓ અદ્રશ્ય હોય છે. જેના કારણે સરેરાશ યુઝર્સ તેને ભાગ્યે જ જોઈ શકે અને તેને શોધીને અક્ષમ બનાવે છે. આને કારણે જ સ્પેશિયાલિસ્ટ એન્ટિ-વાઈરસ પ્રોગ્રામની જરૂર પડે છે. 

મોટાભાગના અંગત કમ્પ્યુટર [[લોકલ એરિયા નેટવર્ક]]  ([[:en:local area network|local area network]])દ્વારા ઈન્ટરનેટ સાથે જોડાયેલા હોય છે જેના કારણે  મલિશસ કોડ ફેલાય છે. આજના વાઈરસ ફેલાવવા માટે નેટવર્ક સર્વિસનો લાભ ઉઠાવે છે જેમ કે [[વલ્ડ વાઇડ વેબ|વર્લ્ડ વાઈડ વેબ]] ([[:en:World Wide Web|World Wide Web]]), [[ઈ-મેઈલ|ઈમેલ]] ([[:en:e-mail|e-mail]]), [[ઈન્સ્ટન્ટ મેસેજીંગ|ઈન્સ્ટન્ટ મેસેજિંગ]] ([[:en:Instant Messaging|Instant Messaging]]), [[ફાઇલ શેરિંગ|ફાઈલ શેરિંગ]] ([[:en:file sharing|file sharing]]). આને કારણે વર્મ અને વાઈરસનો ભેદ પાતળો બને છે. આ ઉપરાંત, કેટલાક સોર્સ વાઈરસ માટે અલગ પરિભાષાનો ઉપયોગ કરે છે જેમાં વાઈરસ [[માલવેર]] ([[:en:malware|malware]])ની પ્રતિકૃતિ સમાન લાગે છે તેવું જણાવે છે. 

== ઇતિહાસ ==
ધ [[ક્રિપર વાઈરસ]] ([[:en:Creeper virus|Creeper virus]]) પ્રથમ વખત [[એઆરપીએનેટ (ARPANET)|એરઆરપીએનેટ(ARPANET)]] ([[:en:ARPANET|ARPANET]])માં પકડાયો હતો, જે 1970માં [[ઈન્ટરનેટ]] ([[:en:Internet|Internet]])નું પહેલાનું સ્વરૂપ હતું. &lt;ref name=viruslist&gt;{{cite web |url=http://www.viruslist.com/en/viruses/encyclopedia?chapter=153310937 |title=Virus list |access-date=2008-02-07 |format= |work= |archive-date=2006-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016141708/http://www.viruslist.com/en/viruses/encyclopedia?chapter=153310937 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ક્રિપર એક પ્રાયોગિક [[પોતાની મેળે આબેહુબ નકલ કરતા પ્રોગ્રામ|જાતે નકલ કરે તેવો પ્રોગ્રામ]]  ([[:en:self-replicating program|self-replicating program]])હતો જે 1971માં [[બીબીએન (BBN)|બીબીએન(BBN)]] ([[:en:BBN|BBN]])માં [[બોબ થોમસ]] ([[:en:Bob Thomas|Bob Thomas]]) દ્વાર બનાવામાં આવ્યો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vx.netlux.org/lib/atc01.html|title=The Evolution of Viruses and Worms|author=Thomas Chen, Jean-Marc Robert|date=2004|access-date=2009-02-16|archive-date=2011-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20111230143108/http://vx.netlux.org/lib/atc01.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;ક્રિપરનો ઉપયોગ એઆરપીએનેટમાં ડીઈસી [[પીડીપી-10(PDP-10)]] ([[:en:PDP-10|PDP-10]]) કમ્પ્યુટર કે જેઓ [[ટોપસ-20(TOPS-20)|ટેનેકક્ષ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ]]  ([[:en:TOPS-20|TENEX operating system]])પર ચાલતા હતા તેને ક્ષતિગ્રસ્ત કરવામાં થયો હતો. ક્રિપરને એઆરપીએનેટ(ARPANET) દ્વારા એક્સેસ કરી શકાતો હતો અને જે દુરની સિસ્ટમમાં જાતે જ કોપી થઈ જતો હતો અને મેસેજ આવતો હતો કે ‘ હું ક્રિપર છું, મને પકડી શકતો હો તો પકડો‘દેખાતું હતું.ક્રિપરને નાબુદ કરવા માટે ''રીપર ''પ્રોગ્રામ બનાવવામાં આવ્યો હતો. &lt;ref&gt;જૂઓ ડેબોરાહ રસેલ અને જી ટી ગાંગેની(Deborah Russell and G. T. Gangemi)ના પુસ્તક ‘[http://books.google.co.uk/books?id=BtB1aBmLuLEC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_summary_r&amp;cad=0#PPA86,M1 કમ્પ્યુટર સિક્યુરીટી બેઝીક્સ‘(''Computer Security Basics'') પન્ના નંબર 86 ]ઓ રેલી, 1991ISBN 0-937175-71-4&lt;/ref&gt;

એક મોટી ગેરસમજ એ છે પ્રોગ્રામ [[રોથર જે]]  ([[:en:Rother J|Rother J]])પ્રથમ કમ્પ્યુટર વાઈરસ હતો. જે અન્ય કમ્પ્યુટરમાં ફેલાયો હોય અથવા જે લેબમાં તેને ઉત્પન કરવામાં આવ્યો હોય ત્યાંથી બહાર પ્રસર્યો હતો. પરંતુ આ દાવો ખોટો છે. પહેલાના અન્ય વાઈરસ માટે [[જાણીતા કમ્પ્યુટર વાઈરસ અને વર્મની ટાઈમલાઈન|જુઓ જાણીતા કમ્પ્યુટર વાઈરસ અને વર્મની ટાઈમલાઈન]] ([[:en:Timeline of notable computer viruses and worms|Timeline of notable computer viruses and worms]])જો કે તે પહેલો એવો વાઈરસ હતો જેણે ઘરના કમ્પ્યુટરને અસર કરી હતી.1982માં [[રીચાર્ડ સ્ક્રેન્ટા]] ([[:en:Richard Skrenta|Richard Skrenta]]) દ્વારા લખવામાં આવેલો જે પોતાને [[એપલ DOS]] ([[:en:Apple DOS|Apple DOS]]) 3.3 ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ સાથે જોડી દેતો હતો અને [[ફ્લોપી ડિસ્ક]]  ([[:en:floppy disk|floppy disk]])દ્વારા ફેલાતો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.yahoo.com/s/ap/20070831/ap_on_hi_te/computer_virus_anniversary;_ylt=A9G_R3Ga1NhGH0QBIwZk24cA|title=Prank starts 25 years of security woes|author=Anick Jesdanun}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{cite web|url=http://www.cnn.com/2007/TECH/09/03/computer.virus.ap/|title=The anniversary of a nuisance}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;ખરેખર આ વાઈરસ તો એક જોક હતો જે હાઈસ્કુલના વિદ્યાર્થીઓએ બનાવ્યો હતો.જેને ફ્લોપી ડીસ્ક દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો.50મી વખતના તેના વપરાશ બાદ [[એલ્ક ક્લોનર]] ([[:en:Elk Cloner|Elk Cloner]]) વાઈરસ એક્ટીવ થતો હતો જે કમ્પ્યુટરને ક્ષતિગ્રસ્ત કરતો હતો અને એક નાનકડી કવિતા આવી જતી હતી. ‘એલ્ક ક્લોનર, વ્યકિત્વની સાથે પ્રોગ્રામ‘

પર્સનલ કમ્પ્યુટરને અસરકરતો પહેલો વાઈરસ બુટ સેક્ટર વાઈરસ  ‘[[(c) બ્રેઈન|(c)બ્રેઈન]] ([[:en:(c)Brain|(c)Brain]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://antivirus.about.com/od/securitytips/a/bootsectorvirus.htm |title=બૂટ સેક્ટર વાઈરસ  રિપેઅર&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2009-06-15 |archive-date=2011-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112024842/http://antivirus.about.com/od/securitytips/a/bootsectorvirus.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ‘હતો જે 1986માં [[લાહોર, પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાનના લાહોર]] ([[:en:Lahore, Pakistan|Lahore, Pakistan]])માં [[ફારૂક અલ્વી બ્રધર્સ]] ([[:en:Farooq Alvi Brothers|Farooq Alvi Brothers]])એ બનાવ્યો હતો. નકલ કરાયેલા સોફ્ટરવેરને રોકવા માટે ફારૂક બ્રધર્સે આ વાઈરસ બનાવ્યો હતો. જો કે, વિશ્લેષકો દાવો કરે છે કે આશાર વાઈરસ જે બ્રેઈનનું જ વર્ઝન હતું તે શક્યત વાઈરસમાં રહેલા જ કોડ પર જ આધારીત હતો.{{Or|date=January 2008}}

કમ્પ્યુટર નેટવર્ક વ્યાપક બને તે પહેલા મોટાભાગના વાઈરસ [[દૂર કરી શકાય તેવા માધ્યમો|રીમુવેબલ મિડીયા]]  ([[:en:removable media|removable media]])જેવા કે [[ફ્લોપી ડિસ્ક]]  ([[:en:floppy disk|floppy disk]])દ્વારા ફેલાતા હતા. [[પર્સનલ કમ્પ્યુટર]] ([[:en:personal computer|personal computer]])ના પહેલાના દિવસોમાં યુઝર્સો માહિતી અને પ્રોગ્રામો ફ્લોપી દ્વારા આપ લે કરતા હતા. કેટલાક વાઈરસ આ ફ્લોપીમાં રહેલા અસરગ્રસ્ત પ્રોગ્રામો દ્વારા ફેલાતા હતા. જ્યારે અન્ય ડીસ્કના [[બુટ સેક્ટર]] ([[:en:boot sector|boot sector]])માં ઈન્સટોલ થઈ જતા હતા. જ્યારે પણ યુઝર્સ આ ડીસ્ક દ્વારા કમ્પ્યુટરને બુટ કરે ત્યારે તે શરતચૂકથી કમ્પ્યુટરમાં ઘુસી જતા હતા.તે જમાનામાં પીસી પહેલા ફ્લોપીને બુટ કરતી હતીફ્લોપી ડિસ્ક સંપુર્ણ પણે ખાલી ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી વાઈરસ ફેલાવાની શક્યતા વધુમાં વધુ હતી. ઘણા વર્ષો સુધી બુટ વાઈરસ સામાન્ય હતા. &lt;ref&gt;ડોક્ટર સોલોમન્સ વાઈરસ એન્સાક્લોપેડિયા(Dr. Solomon's Virus Encyclopedia), 1995, ISBN 1-897661-00-2,  માથી મેળવવામાં આવ્યું.http://vx.netlux.org/lib/aas10.html&lt;/ref&gt;

પરંપરાગત કમ્પ્યુટર વાઈરસ 1980ના દાયકામાં પર્સનલ કમ્પ્યુટરના વેચાણમાં વધારો થતા જન્મ્યા હતા.જેના કારણે [[બુલેટીન બોર્ડ સિસ્ટમ|બીબીએસ(BBS)]] ([[:en:bulletin board system|BBS]]) , [[મોડર્ન|મોડેમ]]  ([[:en:modem|modem]])અને સોફ્ટવેર શેરિંગના પરિણામો પણ વધવા લાગ્યા. ટ્રોજન હોર્સ પ્રોગ્રામને ફેલાવવામાં સીધો ફાળો [[બુલેટિન બોર્ડ|બુલેટીન બોર્ડ]]  ([[:en:Bulletin board|Bulletin board]])આધારિત સોફ્ટવેરનો છે. વાઈરસ જે સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવતા સોફ્ટવેરને ટાર્ગેટ બનાવવા માટે બનાવવામાં આવે છે. બીબીએસ(BBS)માં વાઈરસના [[વેક્ટર(મેલવેર)|વાહક]]  ([[:en:vector (malware)|vectors]])તરીકે[[શેરવેર]] ([[:en:Shareware|Shareware]]) અને [[કોપીરાઈટનો ભંગ|બુટીલેગ]]  ([[:en:copyright violation|bootleg]])સોફ્ટવેર સમાન્ય હતા.{{Fact|date=January 2008}}બજારમાં ઉપલબ્ધ  થતા નવા  [[રીટેઈલ સોફ્ટવેર|રીટેલ સોફ્ટવેર]] ([[:en:retail software|retail software]])ને લેવા માટે ગ્રાહકો ઉત્સુક હોય છે જેથી આ સોફ્ટવેર દ્વારા વાઈરસ આસાનીથી ફેલાય છે.  {{Or|date=January 2008}}

1990ના મધ્યકાળથી [[મૅક્રો વાઈરસ(કમ્પ્યુટર)|મેક્રો વાઈરસ]]  ([[:en:Macro virus (computing)|macro virus]])સામાન્ય બન્યા છે. આ પ્રકારના વાઈરસને મોટભાગે માઈક્રોસોફ્ટના પ્રોગ્રામો જેમ કે [[માઈક્રોસોફ્ટ વર્ડ(Microsoft Word)|વર્ડ]]  ([[:en:Microsoft Word|Word]]), [[માઈક્રોસોફ્ટ એક્સેલ (Microsoft Excel)|એક્સેલ]] ([[:en:Microsoft Excel|Excel]])ને લગતી ભાષાઓમાં લખવામાં આવ્યા છે. આ વાઈરસ [[માઈક્રોસોફ્ટ ઓફિસ (Microsoft Office)|માઈક્રોસોફ્ટ ઓફિસ(Microsoft Office)]] ([[:en:Microsoft Office|Microsoft Office]])માં કોઈ ડોક્યુમેન્ટ કે સ્પ્રેડશીટ દાખલ કરતા જ આ વાઈરસ કમ્પ્યુટરમાં ફેલાઈ જતા હતા. જ્યારથી વર્ડ અને એક્સેલ  [[મેક ઓએસ (Mac OS)|મેકઓએસ (Mac OS)]] ([[:en:Mac OS|Mac OS]])માટે પણ ઉપલબ્ધ બન્યા છે ત્યારથી આ વાઈરસ [[મેકેનટોસ (Macintosh)|મેકેનટોસ કમ્પ્યુટર]] ([[:en:Macintosh|Macintosh computers]])ને પણ નિશાનો બનાવે છે. જો કે, મોટાભાગે આ વાઈરસ એટલા શક્તિશાળી નથી હોતા કે તેઓ [[ઈલેક્ટ્રોનિક મેઇલ (electronic mail)|ઈમેઈલ]]  ([[:en:electronic mail|e-mail]])મોકલી શકે. જે વાઈરસો [[માઈક્રોસોફ્ટ આઉટલુક (Microsoft Outlook)]] ([[:en:Microsoft Outlook|Microsoft Outlook]]) [[કમ્પોનન્ટ ઓબ્જેક્ટ મોડેલ|કોમ(COM)]]  ([[:en:Component Object Model|COM]])કે ઈન્ટરફેસનો ફાયદો લઈ શકે છે. {{Fact|date=January 2008}}

મેક્રો વાઈરસને ખોળી કાઢતા સોફ્ટવેર માટે પણ આ વાઈરસ માથાના દુખાવા સમાન છે. {{Fact|date=January 2008}}દાખલા તરીકે, માઈક્રોસોફ્ટ વર્ડના કેટલાક વર્ઝનમાં તે મેક્રોને વધારાની બ્લેન્ક લાઈન દોરવાની અને તેમની જ નકલ કરવાની પરવાનગી આપે છે. વાઈરસ મોટાભાગે ઓળખાઈ જાય તેવી રીતે કામ કરે છે પરંતુ નવા વાઈરસને ઓળખવામાં ભૂલ થઈ જાય છે.વધારામાં, બે મેક્રો વાઈરસ એકસાથે દસ્તાવેજને અસર કરે તો બન્નેનાં સંયુકત કોમ્બિનેશનને કારણે એક નવા જ પ્રકારનો વાઈરસ દેખાય છે. જે ખરેખરમાં વાઈરસ હોય છે તેનાથી અલગ દેખાય છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.people.frisk-software.com/~bontchev/papers/macidpro.html|title=Macro Virus Identification Problems|work=FRISK Software International|author=Vesselin Bontchev|access-date=2009-06-15|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://archive.is/20120805095925/http://www.people.frisk-software.com/~bontchev/papers/macidpro.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

આ વાઈરસ અસરગ્રસ્ત કમ્પ્યુટરમાં સંગ્રહિત સંપર્કોને [[યુનિફોર્મ રિસોર્સ લોકેટર|વેબ એડ્રેસ]] ([[:en:Uniform Resource Locator|web address]])લિંક પણ [[ઈન્સ્ટન્ટ મેસેજિંગ]] ([[:en:instant message|instant message]])ના ફોર્મમાં મોકલે છે જો મેળવનાર વપરાશકર્તાને લાગે કે આ લિંક તેના મિત્ર(ભરોસાપાત્ર વ્યકિત)એ મોકલી છે તો તે લિંકને ક્લીક કરે છે જેથી આ વાઈરસ વેબસાઈટ દ્વારા નવા કમ્પ્યુટરમાં દાખલ થઈ જાય છે અને કમ્પ્યુટરને બગાડવાની શરૂઆત કરે છે.

વાઈરસની નવી જાતિનું નામ છે ક્રોસ સાઈટ સ્કિપ્ટિંગ વાઈરસ.{{Fact|date=January 2008}}2005માં આ વાઈરસ સંશોધન દરમિયાન ઉદભવ્યો હતો અને તેને પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bindshell.net/papers/xssv/|title=The Cross-site Scripting Virus|author=Wade Alcorn|access-date=2009-06-15|archive-date=2014-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140823161243/http://www.bindshell.net/papers/xssv/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;આ વાઈરસ ફેલાવા માટે [[ક્રોસ સાઇટ સ્ક્રિપ્ટિંગ|ક્રોસ સાઈટ સ્ક્રિપ્ટિંગ]] ([[:en:cross-site scripting|cross-site scripting]])ની ભેદતાનો ઉપયોગ કરે છએ. 2005થી લઈને અત્યાર સુધીમાં ક્રોસ સાઈટ સ્ક્રિપ્ટિંગ વાઈરસ ફેલાયાના ઘણા બનાવો બન્યા છે. આ વાઈરસને કારણે જે મહત્વની સાઈટને અસર થઈ હતી તેમા [[સામી(એક્સએસએસ)|માયસ્પેશ]]  ([[:en:Samy (XSS)|MySpace]])અને [[યાહુ (Yahoo)|યાહુ]] ([[:en:Yahoo|Yahoo]])નો સમાવેશ થાય છે. 

== ફેલાવવાની વ્યુહરચના ==
વાઈરસ પોતાની નકલ કરી શકે તે માટે વાઈરસ પાસે એક્ઝીક્યુટ કોડ અને મેમરીમાં રાઈટ થવાની પરવાનગી હોવી જોઈએ. આ કારણે, ઘણા વાઈરસ પોતાને એક્ઝીક્યુટેબલ ફાઈલ સાથે જોડી દે છે જે કાયદેસરના પ્રોગ્રામોનો એક ભાગ હોય છે.જો વપરાશકર્તા ક્ષતિગ્રસ્ત પ્રોગ્રામને શરૂ કરવાની કોશિષ કરે છે ત્યારે વાઈરસનો કોડ પણ  સમાંતર રીતે એક્સિક્યુટેડ થાય છે.વાઈરસને જ્યારે એક્સક્યુટેડ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેના વર્તનને લઈને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે, બિનરહેવાસી પ્રકારના વાઈરસ તરત જ બીજા હોસ્ટની શોધ કરે છે અને નિશ્ચિત લક્ષ્યાંકને અસર કરે છે,  અને છેલ્લે, વાઈરસ અસરગ્રસ્ત કરેલા પ્રોગ્રામને [[એપ્લિકેશન સોફ્ટવેર|એપ્લિકેશન પ્રોગ્રામ]] ([[:en:Application software|application program]])નો અંકુશ આપી દે છે. રહેવાસી પ્રકારના વાઈરસ જ્યારે તેઓ પોતાનું કામ શરૂ કરે છે  ત્યારે અન્ય હોસ્ટની તપાસ કરતા નથી.તેને બદલે, રહેવાસી વાઈરસ એક્સિક્યૂશન વખતે પોતાની જાતને મેમરીમાં ફીટ કરી દે છે અને હોસ્ટ પ્રોગ્રામને જ કંટ્રોલ ટ્રાન્સફર કરે છે. વાઈરસ પડદા પાછળ પોતાનું કામ ચાલું રાખે છે. ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ કે અન્ય પ્રોગ્રામ દ્વારા જ્યારે પણ આ ફાઈલોને એક્સેસ કરવામાં આવે છે ત્યારે તે નવા હોસ્ટને ક્ષતિગ્રસ્ત કરી નાંખે છે. 

=== બિનરહેવાસી વાઈરસ ===
બિન રહેવાસી વાઈરસ ''ફાઈન્ડર મોડ્યુલ'' અને''રીપ્લિકેશન મોડ્યુલ''ની સાથે સુસુંગત હોવાનું મનાય છે. ફાઈન્ડર મોડ્યુલ નવી ફાઈલો શોધીને તેને અસરગ્રસ્ત કરવા માટે જવાબદાર હોય છે.દરેક નવી  એક્સિક્યૂટેબલ ફાઈલની શોધ બાદ ફાઈન્ડર મોડ્યુલ તેને રિપ્લિકેશન મોડ્યુલને આ ફાઈલને ક્ષતિગ્રસ્ત કરવાનું કહે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pcsecurityalert.com/pcsecurityalert-articles/what-is-a-computer-virus.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-06-15 |archive-date=2010-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100216204231/http://www.pcsecurityalert.com/pcsecurityalert-articles/what-is-a-computer-virus.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== રહેવાસી વાઈરસ ===
રહેવાસી વાઈરસમાં પણ રિપ્લિકેશન મોડ્યુલ હોય છે જે બિનરહેવાસી વાઈરસમાં પણ દેખાય છે. જો કે, આ મોડ્યુલને ફાઈન્ડર મોડ્યુલ સાથે જોડવામાં આવતું નથી.તેના બદલે, જ્યારે આ ફાઈલ એક્ઝિક્યુટ થાય છે ત્યારે વાઈરસ રિપ્લિકેશન મોડ્યુલને મેમરીમાં લોડ કરે છે, અને વિશ્વાસ આપે છે કે આ મોડ્યુલ ત્યારે જ કાર્યરત થાય છે જ્યારે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ દ્વારા ચોક્કસ ઓપરેશન શરૂ કરવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ જ્યારે પણ ફાઈલને એક્ઝિક્યુટ કરે છે ત્યારે દરેક સમયે રિપ્લિકેશન મોડ્યુલને બોલાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારના કેસમાં, વાઈરસ, કમ્પ્યુટરમાં એક્ઝિક્યુટ થતા દરેક અનુકુળ હોય તેવા પ્રોગ્રામને અસર કરે છે. 

રહેવાસી વાઈરસ કેટલાક સમયે બે પેટાવિભાગોમાં વહેંચાય છે જેમ કે ''ફાસ્ટ ઈન્ફેક્ટર ''અને'' સ્લો ઈન્ફેક્ટર''. ફાસ્ટ ઈન્ફેક્ટર શક્ય હોય તેટલી વધુ ફાઈલોને ક્ષતિગ્રસ્ત કરવા માટે ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યા હોય છે. દાખલા તરીકે, ફાસ્ટ ઈન્ફેક્ટર એક્સેસ કરાતી દરેક હોસ્ટ ફાઈલને અસર કરે છે. જ્યારે એન્ટિ વાઈરસ પ્રોગ્રામનો ઉપયોગ કરાય છે ત્યારે આ પ્રકારની કાર્યપદ્ધતિને કારણે એક વિશેષ સમસ્યા ઉભી થાય છે. વાઈરસ સ્કેનર કમ્પ્યુટરમાં જે પણ વાઈરસગ્રસ્ત હોઈ શકે છે તેવી દરેક સંભવિત હોસ્ટ ફાઈલને સ્કેન કરે છે. જો વાઈરસ સ્કેનર મેમરીમાં વાઈરસની હાજરીને ઓળખવામાં નિષ્ફળ જાય તો, વાઈરસ, વાઈરસ સ્કેનર પર વળતો હુમલો કરે છે અને જે પણ ફાઈલોને વાઈરસ સ્કેનરે સ્કેન કરી હોય છે તે બધી જ ફાઈલોને ક્ષતિગ્રસ્ત કરી નાંખે છે. ફાસ્ટ ઈન્ફેક્ટર્સ તેના ઝડપી ફેલાવાના દર પર આધાર રાખે છે. આ રીતની ઉપયોગની મોટી સમસ્યા એ છે કે વધુ ફાઈલોને અસર કરતો હોવાથી પકડાઈ જવાની સંભાવના વધી જાય છે. કારણ કે વાઈરસ સિસ્ટમના પ્રદર્શનને ધીમું કરી દે છે અને એન્ટિ વાઈરસ પ્રોગ્રામ દ્વારા વાઈરસની ઘણી શંકાસ્પદ હરકતો પકડાઈ જાય છે. અન્ય બાજુ, સ્લો ઈન્ફેક્ટર હોસ્ટને ક્યારેક જ ક્ષતિગ્રસ્ત કરે તેવી ડીઝાઈન કરી હોય છે. દાખલા તરીકે, કેટલાક સ્લો ઈન્ફેક્ટર ત્યારે જ અસર કરે છે જ્યારે ક્ષતિગ્રસ્ત ફાઈલને કોપી કરવામાં આવે.સ્લો ઈન્ફેક્ટર્સ તેની પ્રવૃતિઓને સીમિત રાખીને પકડાઈ જવાથી બચવા માટે ડીઝાઈન કર્યા હોય છે. તેઓ નોંધપાત્ર રીતે કમ્પ્યુટરને સ્લો કરતા નથી. જેને કારણે એન્ટી વાઈરસ પ્રોગ્રામો દ્વારા આ વાઈરસ પકડાઈ જવાની સંભાવના પણ ઓછી છે. જો કે સ્લો ઈન્ફેક્ટર્સ એટલા શક્તિશાળી અને સફળ હોતા નથી. 

== વેક્ટર્સ અને હોસ્ટ ==
વાઈરસ વિવિધ પ્રકારના મીડિયા અને હોસ્ટને ટાર્ગેટ કરે છે.આ યાદી સંપુર્ણ નથી.
* બાઈનરી[[એક્સિક્યૂટેબલ ફાઈલ|એક્સિક્યુટેબલ ફાઈલ]] ([[:en:executable file|executable file]]) (જેમ કે [[એમએસ-ડોસ (MS-DOS)|એમએસ ડોસ(MS-DOS)]] ([[:en:MS-DOS|MS-DOS]])માં [[કોમ (COM) ફાઈલ|કોમ(COM) ફાઈલ]] ([[:en:COM file|COM file]])અને [[ઈએક્સઈ (EXE)|EXE]] ([[:en:EXE|EXE]]) ફાઈલ ,અને [[માઈક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ (Microsoft Windows)|માઈક્સોફ્ટ વિન્ડોઝ(Microsoft Windows)]] ([[:en:Microsoft Windows|Microsoft Windows]])માં [[પોર્ટેબલ એક્સિક્યુટેબલ]]  ([[:en:Portable Executable|Portable Executable]]) અને [[લિનક્સ (Linux)|લિનક્સ(Linux)]] ([[:en:Linux|Linux]])માં [[એક્સિક્યુટેબલ એન્ડ લિંકેબલ ફોર્મેટ|ELF]] ([[:en:Executable and Linkable Format|ELF]]) છે.)
* [[ફ્લોપી ડિસ્ક]] ([[:en:floppy disk|floppy disk]]) અને હાર્ડ ડીસ્ક પાર્ટીશનનો [[વોલ્યુમ બુટ રેકૉર્ડ|વોલ્યુમ બુટ સેકોર્ડ]] ([[:en:Volume Boot Record|Volume Boot Record]])
* હાર્ડ ડિસ્કનું [[માસ્ટર બૂટ રેકોર્ડ]] ([[:en:master boot record|master boot record]])(એમબીઆર)
* સામાન્ય હેતુ માટેની [[સ્ક્રિપ્ટ(કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગ)|સ્ક્રિપ્ટ]] ([[:en:Script (computer programming)|script]]) ફાઈલ.( જેવી કે [[એમએસ-ડોસ (MS-DOS)|એમએસ ડોસ(MS-DOS)]] ([[:en:MS-DOS|MS-DOS]])માં [[બેચ ફાઈલ|બેચ ફાઈલ ,]]  ([[:en:batch file|batch file]])અને [[માઈક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ(Microsoft Windows)]] ([[:en:Microsoft Windows|Microsoft Windows]])માં [[વીબીસ્ક્રિપ|વીબીસ્ક્રિપ્ટ]] ([[:en:VBScript|VBScript]]) ફાઈલ, અને [[યુનિક્સ-લાઈક|યુનિક્સ લાઈક]]  ([[:en:Unix-like|Unix-like]])પ્લેટફોર્મમાં [[શેલ સ્ક્રિપ્ટ]] ([[:en:shell script|shell script]]) ફાઈલ) 
* એપ્લિકેશન સ્પેશિફિક સ્ક્રિપ્ટ ફાઈલ (જેવી કે [[ટેલિક્સ]] ([[:en:Telix|Telix]]) સ્ક્રિપ્ટ)
* [[મેક્રો(કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન)|મેક્રો]] ([[:en:Macro (computer science)|macro]]) હોય તેવા દસ્તાવેજો( જેમ કે [[માઈક્રોસોફ્ટ વર્ડ(Microsoft Word)]] ([[:en:Microsoft Word|Microsoft Word]]) ડોક્યુમેન્ટ, [[માઈક્રોસોફ્ટ એક્સેલ (Microsoft Excel)]] ([[:en:Microsoft Excel|Microsoft Excel]])સ્પ્રેડશીટ, [[એમિપ્રો (AmiPro)|એમીપ્રો(AmiPro)]]  ([[:en:AmiPro|AmiPro]])ડોક્યુમેન્ટ અને [[માઈક્રોસોફ્ટ એક્સેસ(Microsoft Access)]]  ([[:en:Microsoft Access|Microsoft Access]])ડેટાબેઝ ફાઈલ)
* વેબ એપ્લિકેશનમાં [[ક્રોસ સાઇટ સ્ક્રિપ્ટિંગ|ક્રોસ સાઈટ સ્ક્રિપ્ટિંગ]] ([[:en:Cross-site scripting|Cross-site scripting]])ની ભેદતા
* આર્બિટરિ કમ્પ્યુટર ફાઈલશોષકો જેવા કે [[બફર ઓવરફ્લો]] ([[:en:buffer overflow|buffer overflow]]), [[ફોર્મેટ સ્ટ્રિંગ|ફોર્મેટ  સ્ટ્રિંગ]] ([[:en:format string|format string]]), [[રેસ કન્ડિશન|રેસ કન્ડીશન]] ([[:en:race condition|race condition]])અને અન્ય પ્રોગ્રામમાં રહેલા શોષક બગ જે ફાઈલને રીડ કરે છે તે ફાઈલની અંદર રહેલા ખાનગી કોડને ખુલ્લા કરી શકે છે. આ પ્રકારના મોટાભાગના બગ પ્રોટેક્શન ફિચર જેવા કે [[એનએક્સ (NX) બીટ|એક્સિક્યુ ડિસેબલ બીટ]]  ([[:en:NX bit|execute disable bit]])અને એડ્રેસ સ્પેશ લે આઉટ રેન્ડમાઈઝેશન ધરાવતા [[કમ્પ્યુટરની રચના|કમ્પ્યુટર આર્કિટેક્ચર]] ([[:en:computer architecture|computer architecture]])નો ઉપયોગ કરી શકવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે.  

[[પીડીએફ (PDF)]] ([[:en:PDF|PDF]]), જેવી કે [[એચટીએમએલ (HTML)]]  ([[:en:HTML|HTML]])જેવી મલિશસ કોડને'' લિંક ''કરી શકે છે. {{Fact|date=January 2008}}મલિશસ કોડ દ્વારાપીડીએફ (PDF)પણ ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ શકે છે.

ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ દ્વારા પ્રોગ્રામ એસોસિયેશનને નિશ્ચિત કરવા માટે વપરાતા ફાઈલ એક્ટેન્શન(જેમ કે માઈક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ(Microsoft Windows)). આ એક્સટેન્સન  ડિફૉલ્ટ રીતે જ વપરાશકર્તા માટે ગુપ્ત હોય છે. જેના કારણે વપરાશકર્તાને દેખાતી ફાઈલ કરતા અલગ પ્રકારની ફાઈલ બનાવવી શક્ય બનાવે છે. દાખલા તરીકે, વપરાશકર્તા &quot;picture.png.exe&quot; નામની ફાઈલ બનાવે છે જેને વપરાશકર્તા  ફકત &quot;picture.png&quot; તરીકે જ જોવે છે તેને માત્ર એક સામાન્ય તસ્વીરની સુરક્ષિત ફાઈલ દેખાય છે. 

== પકડમાંથી બચવાની પદ્ધતિ ==
વપરાશકર્તા દ્વારા તેમની હાજરી છતી ન થઈ જાય તે માટે કેટલાક વાઈરસ છેત્તરપીંડી આચરે છે.કેટલાક જૂના વાઈરસ, જેઓ મોટાભાગે એમએસ ડોસ(MS-DOS) પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરતા હતા તેઓ હોસ્ટ ફાઈલને છેલ્લી વખત મોડિફાઈ કર્યાની તારીખ બદલતા રાખતા હતા. વાઈરસના ઈફેક્શનની તારીખ તેમાં દેખાતી ન હતી. જો કે આ પ્રકાર એન્ટી વાઈરસ પ્રોગ્રામને છેતરવા માટે પુરતો નથી. અને ફાઈલને ચેન્જ કરે છે ત્યારે [[સાયકલિક રિડન્ડન્સિ ચેક]] ([[:en:Cyclic redundancy check|Cyclic redundancy check]])માં તારીખ ને મેન્ટેન કરે છે ત્યારે તો ખાસ નહીં. 

કેટલાક વાઈરસ ફાઈલને નુકસાન કર્યા વગર કે તેના કદમાં વધાર્યો કર્યા વગર અસર કરે છે. એક્ઝિક્યુટેબલ ફાઈલનો વણવપરાયેલો ભાગ આ વાઈરસ ઉપયોગ કરે છે. તેને'' કાવિટી વાઈરસ ''કરે છે. દાખલા તરીકે [[સીઆઈએચ વાઈરસ]] ([[:en:CIH virus|CIH virus]]) અને [[ચાર્નોબિલ વાઈરસ]] ([[:en:Chernobyl Virus|Chernobyl Virus]]), જે [[પોર્ટેબલ એક્સિક્યુટેબલ|પોર્ટેબલ એક્ઝિક્યુટેબલ ફાઈલ]] ([[:en:Portable Executable|Portable Executable]])ને અસર કરે છે. આ ફાઈલોમાં ઘણી ખાલી જગ્યાઓ હોવાથી, 1 [[કિલોબાઈટ|કેબી]] ([[:en:kilobyte|KB]]) લંબાઈ ધરાવતો વાઈરસ ફાઈલનું કદ વધારી દેતો નથી. 

કેટલાક વાઈરસ પોતાને પકડી લે તે પહેલા એન્ટિ વાઈરસના વાઈરસ પકડવાના ટાસ્કનો જ ખાતમો બાલાવી દે છે. 


કમ્પ્યુટર અને ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ વધુ મોટી અને ગુંચવણભરી થઈ રહી છે ત્યારે છુપાવવાની જૂની ટેક્નિકોને અપડેટ કરવાની અને તેને બદલવાની જરૂર છે. કમ્પ્યુટરને વાઈરસથી બચાવવા માટે ફાઈલ સિસ્ટમને વિગતવાર અને એક્સપ્લિસિટ પરમિશન તરફ વાળવાની જરૂર છે. જેથી દરેક પ્રકારની ફાઈલ એક્સેસ થઈ શકે. 

=== બાઈટ ફાઈલ્સ અને અન્ય અનિચ્છનીય,ફાઈલનો અવગણવી જોઈએ. ===
વાઈરસ વધુ ફેલાવા માટે હોસ્ટને અસર કરે તે જરૃરી છે. કેટલાક કેસમાં, હોસ્ટ પ્રોગ્રામને અસર કરવા માટેનો ખરાબ વિકલ્પ હોઈ શકે છે.દાખલા તરીકે, કેટલાક એન્ટિ વાઈરસ પ્રોગ્રામ તેના પોતાના કેટલાક કોટ માટે ઈન્ટરગ્રીટી ચેક કરે છે. આ પ્રકારના પ્રોગ્રામને અસર કરવાથી વાઈરસને ટકી જવાની સંભાવનાઓ વધી જાય છે.આ કારણે, કેટલાક વાઈરસને એન્ટિ વાઈરસ પ્રોગ્રામના જાણીતા પાર્ટને અસર ન કરે તેવા બનાવવામાં આવે છે. બીજા પ્રકારના પણ એક હોસ્ટ છે જેને વાઈરસ ગણી વખત અવગણે છે. જેમ કે ''બાઈટ ફાઈલ્સ''બાઈટ ફાઈ(અથવા'' ગોટ ફાઈલ્સ'') એ એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર દ્વારા બનાવવામાં આવેલી ફાઈલો છે. અથવા એન્ટી વાઈરસ એન્જિનિયરોએ બનાવી હોય છે.જેનો ઉદ્દેશ વાઈરસને પોતાના તરફ ખેંચવાનો છે. આ ફાઈલો ઘણા બધા કારણોસર બનાવવામાં આવી હોઈ શકે છે. પરંતુ તેમનું અંતિમ ધ્યેય વાઈરસને પકડવાનો છે. 
* એન્ટી વાઈરસ પ્રોફેશનલ્સ બાઈટ ફાઈલનો ઉપયોગ વાઈરસના સેમ્પલ લેવા માટે કરે છે.(જેમ કે વાઈરસગ્રસ્ત પ્રોગ્રામ ફાઈલની કોપી)પ્રેકટીકલ રીતે વાઈર઼સગ્રસ્ત સમગ્ર પ્રોગ્રામ એપ્લિકેશનને બદલવા કરતા એક નાનકડી બાઈટ ફાઈલને સ્ટોર કરવી અને બદલવી વધુ સારૂ રહે છે. 
* એન્ટી વાઈરસ પ્રોફેશનલ્સ બાઈટ ફાઈલનો અભ્યાસ કરે છે અને વાઈરસના વર્તનને સમજે છે તેમજ તેને શોધી કાઢવાની પદ્ધતિમાં વિકાસ લાવે છે.આ ત્યારે ઘણો ઉપયોગી થઈ જાય છે જ્યારે વાઈરસ [[પોલીમોર્ફિક કોડ|પોલીમોર્ફિક]] ([[:en:Polymorphic code|polymorphic]]) હોય છે. આ કેસમાં વાઈરસ મોટાપ્રમાણમાં બાઈટ ફાઈલોને ક્ષતિગ્રસ્ત કરે છે.આ ક્ષતિગ્રસ્ત ફાઈલોનો ઉપયોગ ટેસ્ટ માટે કરાય છે. જેથી ખબર પડે છે કે વાઈરસ સ્કેનર બધા જ પ્રકારના વાઈરસને પકડી શકે છે કે નહીં.
* કેટલાક એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર બાઈટ ફાઈલને વાપરે છે જેને રોજીંદી ધોરણે એક્સેસ કરાય છે.જ્યારે આ ફાઈલો મોડીફાય કરાય છે, ત્યારે એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર તેના વપરાશકર્તાને ચેતવણી આપે છે કે સંભવિત રીતે વાઈરસ સિસ્ટમમાં સક્રિય થયો છે.

બાઈટ ફાઈલ વાઈરસને પકડવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે જેથી આ ફાઈલો વાઈરસને કંઈ નુકશાન પહોંચાડતી નથી.વાઈરસ આ કામગીરી શંકાસ્પદ પ્રોગ્રામોની અવગણના કરીને કરે છે. જેમ કે નાની પ્રોગ્રામ ફાઈલ અથવા કેટલીક ચોક્કસ પ્રકારની પેટર્ન ધરાવતી ફાઈલો જેમાં વિશેષ સુચનાઓ હોય છે. 

અન્ય એક પ્રકારની પણ વ્યહરચના છે જે બાઈટિંગને મુશકેલ બનાવે છે અને તે છે ''સ્પાર્શ ઈન્ફેક્શન''.કેટલીક વખત છૂટૂંછવાયેલું ઈન્ફેક્શન મોટા ભાગે ટાર્ગેટ બનતી હોસ્ટ ફાઈલને નુકશાન કરતું નથી. દાખલા તરીકે, વાઈરસ રેન્ડમ બેઝીસ પર નક્કી કરે છે કે ફાઈલને નુકશાન પહોંચાડવું કે નહીં, અથવા વાઈરસ માત્ર અઠવાડિયાના અમુક દિવસે જ હોસ્ટ ફાઈલને ક્ષતિગ્રસ્ત કરે છે. 

=== સ્ટેલ્થ ===
કેટલીક વખત વાઈરસ એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર દ્વારા ઓપરેટિંગ સિસ્ટમને આપવામાં આવતી સુચનાઓને આંતરી લે છે.કેટલીક વખત વાઈરસ સંતાઈને એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટરવેરના સુચનને આંતરી લે છે અને વાંચે છે ત્યાર બાદ આ સુચનને [[ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ(OS)|ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ]] ([[:en:Operating System|OS]])ને બદલે વાઈરસને જ મોકલી દે છે. આ બાદ વાઈરસ ક્ષતિગ્રસ્ત ન હોય તેવી ફાઈલ એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેરને મોકલી દે છે જેથી પ્રોગ્રામને લાગે છે કે ફાઈલ બરાબર છે. હાલમાં ઘણા એન્ટી વાયરસ સોફ્ટવેર વાઈરસને પકડવા માટે  વિવિધ પ્રકારની ટેક્નીક વાપરે છે.  વાઈરસની આવી ચોરીથી બચવા માટેની સંપુર્ણ સુરક્ષિત પદ્ધતિ એક જ છે તે છે મીડીયમ દ્વારા બુટ કરવાની. 

==== જાતે ફેરફાર ====
હાલના એન્ટી વાઈરસ પ્રોગ્રામો સામાન્ય પ્રોગ્રામમાં રહેલી વાઈરસ પેટર્નને  તેમના ''વાઈરસ સિગ્નેચર''નું સ્કેનિંગ કરીને શોધવાની પદ્ધતિ અજમાવે છે. સિગ્નેચર એ કેરિક્ટરિસ્ટિક બાઈટ પેટર્ન હોય છે જે કેટલાક ચોક્કસ વાઈરસ ફેમીલીનો સભ્ય કે વાઈરસ હોય છે. જો વાઈરસ સ્કેનર આ પ્રકારની વસ્તુ ફાઈલમાં શોધી કાઢે છે ત્યારે તે વપરાશકર્તાને સુચના આપે છે કે આ ફાઈલ ક્ષતિગ્રસ્ત છે.વપરાશકર્તા ત્યાર બાદ તેને ડિલીટ કરી શકે છે અથવા(કેટલાક કેસમાં)ક્ષતિગ્રસ્ત ફાઈલને ‘ચોખ્ખી‘ કે ‘હિલ‘ કરી દે છે. કેટલાક વાઈરસ એવી પણ ટેક્નિક વિકસાવે છે જે દ્વારા આવા સિગ્નેચરને છુપાવી શકાય છે. આ વાઈરસ તેને મુશ્કેલ બનાવી શકે છે પરંતુ અશક્ય નહીં.આ વાઈરસ દરેક વખતના ઈન્ફેક્શન વખતે તેના કોડ બદલી નાંખે છે.જેથી દરેક ક્ષતિગ્રસ્ત ફાઈલમાં વિવિધ પ્રકારના વાઈરસ હોય છે. 

==== વિવિધ કીથી એન્ક્રિપ્શન ====
વાઈરસને ઓળખી કાઢવા માટે નવી ટેકનીક વપરાય છે જેમાં સામાન્ય [[એનક્રિપ્શન]] ([[:en:encryption|encryption]])નો ઉપયોગ થાય છે. આ કેસમા, વાઈરસમાં નાના ડીક્રાઈપ્ટિંગ મોડ્યુલ હોય છે અને વાઈરસ કોડની એનક્રિપ્ટેડ કોપી હોય છે.જો વાઈરસ દરેક અલગ ફાઈલ માટે ડિફરન્ડ કી એનક્રિપ્ટેડ કરવામાં આવ્યો હોય તો, ત્યારે વાઈરસન એક માત્ર ભાગ સતત રહે છે અને તે છે ડીક્રિપ્ટિંગ મોડ્યુલ, જે અંતે જોડાય છે.સિગ્નેચર દ્વારા વાઈરસ સ્કેનર વાઈરસને ઓળખવામાં નિષ્ફળ જાય તેવા કેસોમાં, સ્કેનર ડિક્રિપ્ટિંગ મોડ્યુલ દ્વારા તેને ઓળખે છે.જેથી અપરોક્ષ રીતે વાઈરસને શોધી શકવાનું શક્ય બને છે.જ્યારેથી આ બધુ સાઈમેટ્રીક કી અને ક્ષતિગ્રસ્ત હોસ્ટમાં સંગ્રહ કરવામાં આવે છે ત્યારે વાઈરસને નાબુદ કરવો શક્ય બને છે. પરંતુ પોતાની જાતે બદલતા કોડને કારણે વાઈરસ સ્કેનર તેને ઓળખી ન શકે તો પણ આ ફાઈલને શંકાસ્પદની યાદીમાં મુકી દે છે.

જૂના પરતું કૉમ્પૅક્ટ,  એનસ્ક્પિ્શન [[એકમાત્ર અથવા|એકઓરીંગ(XORing)]] ([[:en:Exclusive or|XORing]])માં સંકળાયેલા હોય છે. વાઈરસની દરેક બાઈટ સતત હોય છે, જેથી વાઈરસને નાબુદ કરવાની કામગીરી ફરીને ફરી થયા કરે છે. શંકાસ્પદ કોડ પોતાની જાતે બદલાય છે, જેથી વાઈરસની ઘણી વ્યાખ્યાઓમાં એન્સ્ક્રિપ્શન અને ડીક્રિપ્શન સિંગ્નેચરના એક ભાગ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. 

==== પોલીમોર્ફિક કોડ (Polymorphic code) ====
[[પોલીમોર્ફિક કોડ (Polymorphic code)|પોલીમોર્ફિક કોડ]] ([[:en:Polymorphic code|Polymorphic code]]) એ વાઈરસ સ્કેનરને મળેલો સૌથી મોટો પડકાર છે. આ દ્વારા સ્કેનરની સિસ્ટમને નુકશાન પણ થાય છે.સામાન્ય એનક્રિપ્ટેડ વાઈરસની જેમ જ, પોલીમોર્ફિક વાઈરસથી ક્ષતિગ્રસ્ત થયેલી ફાઈલ, જે પોતાની મેળે એનક્રિપ્ટેડ કોપી બનાવે છે, અને ડીક્રિપ્શન મોડ્યુલ દ્વારા ડીકોડેડ કરે છે. જો કે, પોલોમોર્ફિક વાઈરસના કેસમાં, દરેક ચેપ વખતે ડીક્રિપ્શન મોડ્યુલ પણ બદલાય છે. જેથી વ્યવસ્થિ રીતે લખવામાં આવેલા પોલીમોર્ફિક વાઈરસ ઈન્ફેક્શન વખતે તેનો એક પણ ભાગ ઓળખાય તેવી રીતે રહેતો નથી જેથી સીધી જ રીતે સિગ્નેચરના ઉપયોગ દ્વારા આ વાઈરસને ઓળખી શકવા તકલીફ ઉભી થાય છે. એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર આ વાઈરસને ઈમ્યુલેટરના ઉપયોગ દ્વારા ઓળખી કાઢે છે. આ ઉપરાંત વાઈરસની રચના અને તેની પેટર્નના આંકડાકીય અભ્યાસ દ્વારા તેને ડીટેક્ટ કરાય છે. પોલીમોર્ફિક કોડને સક્રિય બનાવવા માટે વાઈરસ પાસે તેની એનક્રિપ્ટેડ બોડીમાં પોલીમોર્ફિક એન્જિન હોવું જરૂરી છે.(આને મુટેટીંગ એન્જિન અથવા મુટેશન એન્જિન પણ કરે છે.)આ પ્રકારના એન્જિન કેવી રીતે ચાલે છે તે જોવા માટે જૂઓ [[પોલીમોર્ફિક કોડ (Polymorphic code)|પોલીમોર્ફિક કોડ]] ([[:en:Polymorphic code|Polymorphic code]]).&lt;ref&gt;http://www.virusbtn.com/resources/glossary/polymorphic_virus.xml&lt;/ref&gt;

કેટલાક વાઈરસ પોલીમોર્ફિક કોડનો એવી રીતે ઉપયોગ કરે છે જેથી વાઈરસનો પરિવર્તન દર નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે. દાખલા તરીકે, વાઈરસને કેટલાક સમય માટે પરિવર્તનશીલ પણ બનાવાય છે, અથવા તેને એવો પણ બનાવાય છે કે વાઈરસ ધરાવતા કમ્પ્યુટરની ફાઈલને જ્યારે તે ક્ષતિગ્રસ્ત બનાવે છે ત્યારે પરિવર્તનથી દુર રહે છે. ધીમા પોલીમોર્ફિક કોડના ઉપયોગનો ફાયદો એ છે કે એન્ટી વાઈરસ પ્રોફેશનલ્સ તેના પ્રતિનિધિ જેવા વાઈરસના સેમ્પલ લઈ શકવા અસમર્થ બને છે.કારણ કે બાઈટ ફાઈલ જે પહેલી વખત ઈન્ફેક્ટેડ થઈ હોય છે તે પરંપરાગત રીતે વાઈરસ સરખા જ સેમ્પલ ધરાવતી હોય છે.આનાથી વાઈરસ સ્કેનર દ્વારા પકડવામાં આવેલા વાઈરસનું પરિણામ વિશ્વાસપાત્ર રહતું નથી અને કેટલાક વાઈરસ, સ્કેનરની જાળમાંથી છટકી પણ જાય છે.  

==== મેટામોર્ફિક કોડ ====
અનુકરણ દ્વારાપકડથી બચવા માટે કેટલાક વાઈરસ  દરેક નવી ફાઈલને અસર કરતી સમયે પોતાની જાતે જ નવું લખાણ લખે છે. વાઈરસની આ ટેક્નિકને [[મેટામોર્ફિક કોડ|મેટામોર્ફિક]]  ([[:en:metamorphic code|metamorphic]])કહેવાય છે. [[મેટામોર્ફિક કોડ|મેટામોર્ફિઝમ]] ([[:en:metamorphic code|metamorphism]])ને સક્રિય બનાવવા માટે '''મેટામોર્ફિક એન્જિન'''ની જરૂર પડે છે. મેટામોર્ફિક વાઈરસ સામાન્ય રીતે મોટા અને ગુંચવાડાભર્યા હોય છે.દાખલા દરકે [[W32/સિમિલિ (W32/Simile)]] ([[:en:W32/Simile|W32/Simile]])વાઈરસમાં 14000 લાઈનની [[એસેમ્બલી ભાષા]] ([[:en:Assembly language|Assembly language]]) કોડમાં હોય છે, જેમાંથી 90 ટકા હિસ્સો મેટામોર્ફિક એન્જિનનો હોય છે. &lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Perriot| first = Fredrick| coauthors = Peter Ferrie and Peter Szor| title = Striking Similarities
  | month = May | year = 2002| url = http://securityresponse.symantec.com/avcenter/reference/simile.pdf
  | access-date = September 9, 2007 | dateformat=mdy | format = [[Portable Document Format|PDF]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.virusbtn.com/resources/glossary/metamorphic_virus.xml&lt;/ref&gt;

== ભેદતા અને પ્રતિપગલા ==
=== વાઈરસ દ્વારા ઓપરેટિંગ સિસ્ટમની ભેદતા ===
જેમ [[જિનેટીક ડાઈવર્સિટી|જેનેટિક ડાઈવર્સિટી]]  ([[:en:genetic diversity|genetic diversity]])ઓછી તેમ કોઈ એક રોગને કારણે વસ્તીનું નિકંદન નીકળી જવાની શક્યતા વધુ તેમજ, નેટવર્કમાં સોફ્ટરવેર સિસ્ટમની ડાઈવસિર્ટી ઓછી હોય છે તેમ વાઈરસની અસકારકતા વધુ હોય છે. 

1990માં  જ્યારે [[માઈક્રોસોફ્ટ(Microsoft)|માઈક્રોસોફ્ટે(Microsoft)]]  ([[:en:Microsoft|Microsoft]])ડેસ્કટોપ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ અને [[ઓફિસ સ્યુટ(office suite)]] ([[:en:office suite|office suite]])ના માર્કેટમાં અગ્રેસરતા મેળવી લીધી ત્યારે આ બાબતે વધુ ચિંતા ઉભી થઈ. માઈક્રોસોફ્ટ સોફ્ટવેરના વપરાશકર્તા(ખાસ કરીને નેટવર્કિંગ સોફ્ટવેર જેમ કે [[માઈક્રોસોફ્ટ આઉટલુક (Microsoft Outlook)|માઈક્રોસોફ્ટ આઉટલુક(Microsoft Outlook)]] ([[:en:Microsoft Outlook|Microsoft Outlook]]) અને [[ઈન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર (Internet Explorer)|ઈન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર(}Internet Explorer)]] ([[:en:Internet Explorer|Internet Explorer]])) વાઈરસનો ભોગ બનવાની શક્યતા વધુ હતી. માઈક્રોસોફ્ટ સોફ્ટવેરને એટલા માટે વાઈરસને વાઈરસ ઉભા કરનારાઓએ ટાર્ગેટ બનાવ્યા કારણ કે તે ડેસ્કટોપ માર્કેટમાં અગ્રેસર હતું. ઘણી વખત સોફ્ટવેરમાં વાઈરસ માટે જગ્યા રહી ગઈ હોવાની ટીકાઓ થતી હતી. એકીકૃત અને બિન-એકીકૃત માઈક્રોસોફ્ટ એપ્લિકેશન (જેવી કે [[માઈક્રોસોફ્ટ ઓફિસ (Microsoft Office)|માઈક્રોસોફ્ટ ઓફિસ(Microsoft Office)]] ([[:en:Microsoft Office|Microsoft Office]]) અને ફાઈલ સિસ્ટમમાં પ્રવેશ થઈ શકે તેવી સ્ક્રિપ્ટિંગ લેગ્વેજને લગતી એપ્લિકેશન(જેમ કે [[વિઝુઅલ બેઝિક સ્ક્રિપ|વિઝુઅલ બેઝીક સ્ક્રિપ્ટ]] ([[:en:Visual Basic Script|Visual Basic Script]])(વીબીએસ(VBS)) અને નેટવર્કિંગના ફીચર ધરાવતી એપ્લિકેશન)માં વાઈરસને ઘુસવું આસાન હતું. 

જો કે, વાઈરસ બનાવનારાઓ માટે વિન્ડોઝ સૌથી લોકપ્રિય ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ હતી, કેટલાક વાઈરસ અન્ય પ્લેટફોર્મ પર પણ સક્રિય રહી શકતા હતા.જે પણ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ ભીજા પક્ષ દ્વારા પ્રોગ્રામ રન કરવાની પરવાનગી આપે છે તે સિસ્ટમમાં વાઈરસ પ્રવેશવાની તકો રહેલી છે. ઘણી ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ અન્ય કરતા ઓછી સુરક્ષા ધરાવે છે.યુનિક્સ બેઝ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ(વિન્ડોઝ એનટી (NT) પ્લેટફોર્મ પર એનટીએફએસ(NTFS) એપ્લિકેશન) વપરાશકર્તાને તેની ચોક્કસ સુરક્ષિત મેમરીમાં જ આ પ્રોગ્રામ રન કરવાની પરવાનગી આપે છે.

ઈન્ટરનેટ પર આધારિત સંશોધનમાં એવું માલુમ પડ્યું છે કે લોકો વિચારપુર્વક ચોક્કસ બટનને દબાવીને વાઈરસને ડાઉનલોડ કરી દે છે.સુરક્ષા નિષ્ણાત ડિડિએર સ્ટીવન્સે [[ગૂગલ એડવર્ડસ (Google AdWords)|ગૂગલ એડવર્ડ્સ(Google AdWords)]] ([[:en:Google AdWords|Google AdWords]])માં અડધો વર્ષ જાહેરાત અભિયાન ચલાવ્યુ હતું જેમાં કહેવાયું હતું ‘ શું તમારું પીસી વાઈરસથી મુક્ત છે, ?અહીં ક્ષતિગ્રસ્ત કરો.!‘આનું પરિણામ હતું 409 ક્લિક.હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.infoniac.com/offbeat-news/computervirus.html |title=કમ્પ્યુટર વાઈરસ જોઈએ છીએ ? હાલમાં જ ડાઉનલોડ કરો. |access-date=2009-06-15 |archive-date=2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020114307/http://www.infoniac.com/offbeat-news/computervirus.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://blog.didierstevens.com/2007/05/07/is-your-pc-virus-free-get-it-infected-here/&lt;/ref&gt;

{{As of|2006}}[[મેક ઓએસ એક્સ (Mac OS X)|મેક ઓએસ એક્સ(Mac OS X)]] ([[:en:Mac OS X|Mac OS X]])(યુનિક્સ બેઝ ફાઈલ સિસ્ટમ અને [[કાર્નેલ(કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન)|કેરનેલ]] ([[:en:Kernel (computer science)|kernel]]))ને ટાર્ગેટ કરતી હોય તેવી ઘણા ઓછા વાઈરસ છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Malware Evolution: Mac OS X Vulnerabilities 2005-2006 |publisher=[[Kaspersky Lab]] | date=2006-07-24 | url=http://www.viruslist.com/en/analysis?pubid=191968025 | access-date=August 19, 2006 | dateformat=mdy}}&lt;/ref&gt;જુની એપલ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ જેને મેક ઓએસ ક્લાસિક (Mac OS Classic)કહેવાય છે, તેમાં પણ વાઈરસનો મારો થયેલો હતો. જે સોર્સ થી સોર્સ સુધી સફર કરે છે. એપલના કહેવા મુજબ માત્ર ચાર જ વાઈરસ જાણીતા છે, જો કે [[સ્વતંત્ર સ્ત્રોત|સ્વતંત્ર સ્ત્રોતો]] ([[:en:independent sources|independent sources]])ના કહેવા મુજબ આ વાઈરસની સંખ્યા 63ની છે. માઈક્રોસોફ્ટ અને મેક વચ્ચે વાઈરસની ભેદતા વેચાણનો મુદ્દો છે. [[એપલ ઈન્ક|એપલે]] ([[:en:Apple, Inc|Apple]]) આનો [[મેક (Mac) મેળવો|ગેટ અ મેક]] ([[:en:Get a Mac|Get a Mac]]) એડવર્ટાઈઝિંગ કેમ્પેનમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. &lt;ref&gt;[http://www.apple.com/getamac એપલ - મેક (Mac) મેળવો]&lt;!-- Bot generated title --&gt;&lt;/ref&gt;

યુનિક્સ અને વિન્ડોઝ સ્ક્રિપ્ટિંગની સરખી ક્ષમતા છે. પરંતુ યુનિક્સે તેના સામાન્ય વપરાશકર્તાને તેની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમના વાતાવરણને બદલા સામે મનાઈ ફરમાવી છે.જ્યારે વિન્ડોઝના જૂના વર્ઝન જેમ કે વિન્ડોઝ 95 અને વિન્ડોઝ 98માં યુઝર્સને બધુ જ કરવાની છુટ છે. 1997માં લિનક્સ માટેનો વાઈરસ ફેલાવવામાં આવ્યો, જેને ‘[[બ્લિસ(વાઈરસ)|બ્લિસ(Bliss)]] ([[:en:Bliss (virus)|Bliss]]) &amp;nbsp;‘ કહેવામાં આવતો હતો, આ અંગે એન્ટી વાઈરસ કંપનીઓએ ચેતવણી જાહેર કરી કે [[યુનિક્સ-લાઈક]]  ([[:en:Unix-like|Unix-like]])સિસ્ટમ પણ વિન્ડોઝની જેમ આસાનીથી ટાર્ગેટ બની જશે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://math-www.uni-paderborn.de/~axel/bliss/mcafee_press.html|title=McAfee discovers first Linux virus|work=news article|author=McAfee|access-date=2009-06-15|archive-date=2005-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20051217134922/http://math-www.uni-paderborn.de/~axel/bliss/mcafee_press.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;યુનિક્સ સિસ્ટમ પર આ બ્લિસ(Bliss) વાયરસને વાઈરસમાં ગણવામાં આવતો હતો.પરંતુ તે વર્મથી તદ્દન વિરુદ્ધ પ્રકૃતિનો હતો. બ્લિકમાં એવું હતું કે વપરાશકર્તા તેને રન કરે તો (ટ્રોજનની જેમ જ )તે એ જ પ્રોગ્રામને અસર કરતો હતો જે પ્રોગ્રામને મોડિફાય કરવામાં આવે.વિન્ડોઝ વપરાશકર્તાથી વિરુદ્ધ, મોટાભાગના યુનિક્સના વપરાશકર્તા એડમીનિસ્ટ્રેટર તરીકે [[લોગિંગ(કમ્પ્યુટર સિક્યુરીટી)|લોગ ઈન]]  ([[:en:logging (computer security)|log in]])કરતા ન હતા. સોફ્ટવેર ઈન્સટોલ કે કન્ફિગર કરતી વખતે જ એડમીનીસ્ટ્રેટર લોગ ઈન કરતા હતા. .આને પરિણામે કોઈ વપરાશકર્તા વાઈરસ રન કરે તો પણ વાઈરસ કમ્પ્યુટર ઓપરેટિંગ સિસ્ટમને નુકશાન કરી શકતો ન હતો. બ્લિસ વાઈરસ વધુ ફેલાયો ન હતો, જે માત્ર સંશોધનનો વિષય બની ગયો હતો.તેની રચના કરનાર વપરાશકર્તા તેને યુઝનેટ પર તેના સોર્સ કોડ મુક્યા હતા જેથી સંશોધકો જોઈ શકે કે વાઈરસ કેવી રીતે કામ કરે છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://math-www.uni-paderborn.de/~axel/bliss/|title=Bliss, a Linux &quot;virus&quot;|work=news article|author=Axel Boldt|access-date=2009-06-15|archive-date=2005-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20051214033723/http://math-www.uni-paderborn.de/~axel/bliss/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== સોફ્ટવેર વિકાસની ભૂમિકા ===
સિસ્ટમના રીસોર્સનો અનિધિકૃત ઉપયોગ ન થાય તે માટે સોફ્ટવેર માટે વધુ સુરક્ષા ધરાવતી ડીઝાઈન અપનાવાઈ હતી. મોટાભાગના વાઈરસ [[સોફ્ટવેર બગ]] ([[:en:software bug|software bug]])નો ઉપયોગ કરીને જ સિસ્ટમ એપ્લિકેશનમાં ફેલાતા હતા. [[સોફ્ટવેર એન્જિનિયરિંગ|સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ]] ([[:en:Software engineering|Software development]]) સ્ટ્રેટેજીને કારણે મોટાપ્રમાણમાં સોફ્ટવેર બગ બને છે જેને કારણે વાઈરસને પ્રવેશવા માટે છિંડા મળી જાય છે. 

=== એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર અને અન્ય સુરક્ષાત્મક પગલા ===
ઘણા વપરાશકર્તા[[એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર]]  ([[:en:anti-virus software|anti-virus software]])ઇન્સ્ટોલ કરે છે જે જાણીતા વાઈરસોને પકડે છે અને નાબુદ કરે છે. આ સોફ્ટવેર [[ડાઉનલોડીંગ|ડાઉનલોડ]] ([[:en:downloading|download]]) અથવા ફાઈલ દ્વારા રન કરી શકાય છે.વાઈરસને પકડવા માટે [[એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર]]  ([[:en:anti-virus software|anti-virus software]])બે જાણીતી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. પહેલી અને પ્રખ્યાત રીત મુજબ, સોફ્ટવેર વાઈરસને પકડવા માટે [[વાઈરસ સિગ્નેચર]] ([[:en:virus signature|virus signature]])ની યાદીનો ઉપયોગ કરે છે. આ કાર્ય તે કમ્પ્યુટરની મેમરી (તેની [[રેન્ડમ એક્સેસ મેમરી(RAM)|રેમ]] ([[:en:Random Access Memory|RAM]])અને [[બુટ સેક્ટર]] ([[:en:boot sector|boot sector]])) અને રીમુવેબલ ડ્રાઈવ(હાર્ડ ડ્રાઈવ, ફ્લોપી ડ્રાઈવ) અને ફાઈલને સ્ટોર કરવામાં આવે તેવી જગ્યાઓને ફંફોસીને કરે છે. આ દ્વારા સોફ્ટવેર તે ફાઈલોને જાણીતા વાઈરસ ‘સિગ્નેચર‘ના [[ડેટાબેઝ]]  ([[:en:database|database]])સાથે સરખાવે છે. આ ડિટેક્શન મેથડનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે તે વપરાશકર્તાને જાણીતા થયેલા અને યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવેલા વાઈરસ સામે જ રક્ષણ આપી શકે છે. અને બીજી પદ્ધતિમાં વાઈરસને શોધવા માટે તેના સામાન્ય વર્તનને જાણવા માટે  [[હ્યુઅરિસ્ટિક(કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન)|હ્યુઅરિસ્ટિક]] ([[:en:Heuristic (computer science)|heuristic]]) એલગોરિથમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ દ્વારા એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર કંપનીઓએ વાઈરસનું સિગ્નેચર લીસ્ટ બનાવ્યુ નથી તેવા વાઈરસને પણ શોધી શકવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. 

કેટલાક એન્ટી વાઈરસ પ્રોગ્રામ ખુલ્લી ફાઈલો જે ઈમેલ દ્વારા મોકલવામાં અને મેળવવામાં આવે છે તેવી ફાઈલોને પણ સ્કેન કરી શકે છે. આ પ્રેકટીશને ‘ઓન એક્સેસ સ્કેનિંગ‘ પદ્ધતિ કહેવાય છે.  હોસ્ટ સોફ્ટવેરની અંદરની ક્ષમતાને વાઈરસ ટ્રાન્સમિટ કરવા માટે એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર પરિવર્તન કરી શકતું નથી. વપરાશકર્તાએ સુરક્ષામાં છિંડા([[પૅચ(કમ્પ્યુટીંગ)|પેચ]] ([[:en:patch (computing)|patch]]))ને પુરવા માટે તેમના સોફ્ટવેરને સતત અપડેટ કરતા રહેવું જોઈએ. એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર પણ સતત અપડેટ થવા જોઈએ જેમાં છેલ્લામાં છેલ્લા વાઈરસ સિગ્નેચર હોય. 

યુઝર્સ ડેટા(અને ઓપરેટિંગ સિસ્ટમનું)નું નિયમિત [[બેકઅપ]] ([[:en:backup|backup]]) લઈને વાઈરસના નુકશાનને ઓછું કરી શકે છે. આ બેકઅપ વિવિધ માધ્યમોમાં લઈ શકાય છે. જે સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા ન પણ હોઈ શકે(મોટાભાગે તેવું જ હોય છે.) અથવા રીડ ઓનલી અથવા અન્ય કારણોસર એક્સેસ ન કરી શકાય તેવી અલગ પ્રકારની [[ફાઈલ સિસ્ટમ]] ([[:en:file system|file system]])નો ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ રીતમાં, જો વાઈરસ દ્વારા ડેટા નાશ પામે તો પણ કોઈ પણ વ્યકિત બેકઅપ દ્વારા તે પાછો મેળવી શકે છે. (હાલમાં આ પદ્ધતિ અજમાવવામાં આવે છે.)

[[ઓપ્ટિકલ ડિસ્ક|ઓપ્ટિકલ મિડીયમ]] ([[:en:Optical disc|optical media]]) જેવા કે [[સીડી(CD)]]  ([[:en:CD|CD]])અને [[ડીવીડી(DVD)]] ([[:en:DVD|DVD]])માં બેકઅપ સેશન ક્લોઝ થાય છે ત્યારે તે માત્ર રીડ ઓનલી બને છે, આ દ્વારા ફાઈલો વાઈરસના ચેપથી દુર થાય છે. (જો કે તે માટે જરૃરી છે કે સીડી અથવા ડીવીડીમાં વાઈરસગ્રસ્ત ફાઈલ કોપી થઈ ન હોવી જોઈએ)તેવી જ રીતે, જો ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ અસામાન્ય બને તો ઓપરેટિંગ સિસ્ટમને [[બુટેબલ]] ([[:en:bootable|bootable]])માં ચાલુ કરવી જોઈએ. રીમુવેબલ મીડીયામાં સ્ટોર કરવામાં આવેલા બેકઅપને ફરીથી મુકવામાં આવે ત્યારે ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.દાખલા તરીકે, ગામિમ્મા વાઈરસ રીમુવેબલ [[ફ્લેશ ડ્રાઈવ]] ([[:en:flash drives|flash drives]]) દ્વારા ફેલાય છે. &lt;ref&gt;સિમેન્ટેક સિક્યુરિટી સમરી&amp;nbsp; -W32.ગામિમ્માએજી”(AG)http://www.symantec.com/security_response/writeup.jsp?docid=2007-082706-1742-99&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;“યાહુ ટેકઃ વાઈરસ!(Yahoo Tech: Viruses!)અંદર!વિશેષ”http://tech.yahoo.com/blogs/null/103826{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

અન્ય એક પદ્ધતિ મુજબ વિવિધ ફાઈલ સિસ્ટમ માટે અલગ અલગ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવો.વાઈરસ મોટાભાગે બન્ને સિસ્ટમને ક્ષતિગ્રસ્ત કરી શકતો નથી.ડેટા બેકઅપને પણ અલગ જ ફાઈલ સિસ્ટમમાં મુકવો જોઈએ.દાખલા તરીકે, [[એનટીએફએસ(NTFS)]] ([[:en:NTFS|NTFS]]) પાર્ટીશનને રાઈટ કરવા માટે લિનક્સમાં ચોક્કસ સોફ્ટરવેરની જરૃર હોય છે, જો વપરાશકર્તાs આવો સોફ્ટવેર ઈન્સ્ટોલ ન કર્યો હોય, ત્યારે એનટીએફએસ(NTFS) પાર્ટીશનનું બેકઅપ લેવા માટે એમએસ વિન્ડોઝને અલગથી ઈન્સ્ટોલેશન કરવું જોઈએ જેથી તે લિનક્સના વાઈરસથી સુરક્ષિત રહે છે.( જો કે તેના માટે કેટલીક ચોક્કસ ક્ષમતા જરૃરી છે.)તેવી જ રીતે, એમએસ વિન્ડોઝ(MS Windows) [[એક્સ3(ext3)|ext3]] ([[:en:ext3|ext3]]) ફાઈલને રીડ કરી શકતી નથી, જેથી જે વપરાશકર્તા સામાન્ય રીતે એમએસ વિન્ડોઝનો ઉપયોગ કરતા હોય છે તેઓ લિનક્સ ઈન્સ્ટોલેશનનો ઉપયોગ કરીને ext3 પાર્ટિશનનું બેકઅપ લેવું જોઈએ.

=== ફરીથી મેળવવાની પદ્ધતિ ===
એક વાર વાઈરસનો ભોગ બની ગયેલું કમ્પ્યુટર જ્યા સુધી પુરી રીતે વાઈરસથી મુક્ત ન કરવામાં આવે(ઓપરેટિંગ સિસ્ટમને રીઈન્સટોલ કરીને) ત્યાં સુધી સુરક્ષિત રહેતું નથી. જો કે, કમ્પ્યુટરમાં વાઈરસ પ્રવેશી જાય તો કેટલીક રીકવરી પદ્ધતિ છે જે દ્વારા ફાઈલોને મેળવી શકાય છે. જો કે, તે વાઈરસના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. 

==== વાઈરસ નાબુદ કરવો ====
[[વિન્ડોઝ મી|વિન્ડોઝ મી(Windows Me)]] ([[:en:Windows Me|Windows Me]]), [[વિન્ડોઝ એક્સપી (Windows XP)|વિન્ડોઝ એક્સપી(Windows XP){]] ([[:en:Windows XP|Windows XP]]) અને [[વિન્ડોઝ વિસ્ટા (Windows Vista)|વિન્ડોઝ વિસ્ટા(Windows Vista)]] ([[:en:Windows Vista|Windows Vista]])માં એક શક્યતા મુજબ [[સિસ્ટમને સમી કરવી|સિસ્ટમ રિસ્ટોર]] ([[:en:System Restore|System Restore]])નું એક ટુલ હોય છે જે ક્રિટીકલ સિસ્ટમ ફાઈલ અને રજિસ્ટ્રરીને પછલા ચેક પોઈન્ટ સુધી રિસ્ટોર કરે છે. વાઈરસને કારણે મોટાભાગે સિસ્ટમ હેંગ થતી હોય છે અને જ્યાંથી સિસ્ટમ કરપ્ટ થઈ હોય છે ત્યાંથી સિસ્ટમ રિસ્ટોર પોઈન્ટથી તેને હાર્ડ રીબુટ કરવામાં આવે છે.  જ્યારે વાઈરસ રીસ્ટોર ફાઈલ અને તેના પાછલા રિસ્ટોર પોઈન્ટને બગાડી ન મુકે તેવી ડીઝાઈન ધરાવતા હોય ત્યારે જ પાછલા દિવસના રીસ્ટોર પોઈન્ટ કામ આપી શકે છે.  &lt;ref&gt;સિમેન્ટેક સિક્યુરિટી સમરી&amp;nbsp; -W32.ગામિમ્મા(Gammima.).એજી(AG) અને રીમુવલ ડિટેઈલ”http://www.symantec.com/security_response/writeup.jsp?docid=2007-082706-1742-99&amp;tabid=3&lt;/ref&gt;જો કે, કેટલાક વાઈરસ સિસ્ટમ રિસ્ટોર અને અન્ય મહત્વના ટુલ જેવા કે ટાસ્ક મેનેજર કમાન્ટ પ્રોમ્પ્ટને નિસક્રિય બનાવી દે છે. ક્લાડોરમાં આવા વાઈરસના ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યા છે.

એડમિનિસ્ટ્રેટર વિવિધ કારણોસર, કેટલાક વપરાશકર્તાને આવા ટુલ વાપરવા સામે મનાઈ ફરમાવી શકે છે.(દાખલા તરીકે, વાઈરસના ફેલાવાને રોકવા માટે)વાઈરસ રજિસ્ટ્રરીને મોડીફાઈ કરે છે, પરંતુ જ્યારે એડમિનિસ્ટ્રેટર પાસે તેનો કંટ્રોલ હોય છે ત્યારે તે શક્ય બનતું નથી. તે ''બધા'' જ વપરાશકર્તાને ટુલ્સને વાપરવા અંગે બ્લોક કરે છે. જ્યારે ક્ષતિગ્રસ્ત સક્રિય થાય છે ત્યારે મેસેજ આવે છે કે‘ ટાસ્ક મેનેજર તમારા એડમીનિસ્ટ્રેટર દ્વારા નિસક્રિય કરવામાં આવ્યું છે‘ આ મેસેજ ત્યારે પણ આવે છે જ્યારે વપરાશકર્તા એડમિનીસ્ટ્રેટર તરીકે પ્રોગ્રામ ખોલવાની કોશીષ કરતો હોય છે.{{Fact|date=February 2009}} 

માઈક્રોસોફટ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ ધરાવતા વપરાશકર્તા માઈક્રોસોફ્ટ વેબસાઈટનો ઉપયોગ કરીને કમ્પ્યુટરનું ફ્રિ સ્કેનિંગ કરે છે. જો કે તેઓએ 20 આંકડાનો રજિસ્ટ્રેશન નંબર આપવો પડે છે.

==== ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ રીઈન્સ્ટોલેશન ====
વાઈરસને દુર કરવા માટેની અન્ય રીત છે કે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમને રીઈન્સ્ટોલ કરવી.વાઈરસગ્રસ્ત સિસ્ટમને ચેન્જ કરવા માટે સામાન્ય રીતે ઓએસ પાર્ટીશનને રીફોર્મિટિંગ કરવાનું. ઓએસને તેના ઓરિજિનલ મિડિયા દ્વારા ઈન્સ્કટોલ કરવું અથવા ક્લિન બેકઅપ ઈમેજ(દાખલા તરીકે, [[ગોસ્ટ(સોફ્ટવેર)|ઘોસ્ટ]]  ([[:en:Ghost (software)|Ghost]])કે [[એક્રોનિસ]] ([[:en:Acronis|Acronis]])) દ્વારા પાર્ટિશનનું [[ડિસ્ક ક્લોનિંગ|ઈમિજિંગ]]  ([[:en:disk cloning|imaging]])કરવું.

આ પદ્ધતિ ઘણી જ સરળ છે. વિવિધ પ્રકારના એન્ટી વાઈરસ દ્વારા સ્કેન કરવા કરતા આ સીડી દ્વારા સ્કેન કરતા કમ્પ્યુટરમાંથી ઝડપથી દરેક પ્રકારના વાઈરસ તેમજ માલવેર પણ દુર થાય છે. આ ઉપરાંત સોફ્ટવેર, રીકન્ફિગરેશન, રિસ્ટોરિંગ વપરાશકર્તા પ્રેફરન્સ બધુ જ રીઈન્સ્ટોલ કરી દેવું જોઈએ. વપરાશકર્તાના ડેટા [[લાઈવ સીડી]]  ([[:en:Live CD|Live CD]])દ્વારા કે હાર્ડ ડ્રાઈવને અન્ય કમ્પ્યુટરમાં જોડીને લઈ લેવા જોઈએ. તેમજ અન્ય સિસ્ટમની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમનું બૂટીંગ કરીને લેઈ શકાય(ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે વાઈરસ બીજા કમ્પ્યુટરમાં પણ ન ઘુસે)

== વધુ જુઓ ==
* [[એડવેર]] ([[:en:Adware|Adware]])
* [[એન્ટી વાઈરસ સોફ્ટવેર]] ([[:en:Antivirus software|Antivirus software]])
* [[એટેક ટ્રી]] ([[:en:Attack tree|Attack tree]])
* [[બ્લેક હેટ]] ([[:en:Black hat|Black hat]])
* [[કમ્પ્યુટરની અસલામતી]] ([[:en:Computer insecurity|Computer insecurity]])
* [[કમ્પ્યુટર વર્મ]] ([[:en:Computer worm|Computer worm]])
* [[ક્રાઈમવેર]] ([[:en:Crimeware|Crimeware]])
* [[ક્રિપ્ટોવાઈરોલોજી]] ([[:en:Cryptovirology|Cryptovirology]])
* [[કીસ્ટ્રોક લોગિંગ]] ([[:en:Keystroke logging|Keystroke logging]])
* [[કમ્પ્યુટર વાઈરસની યાદી]] ([[:en:List of computer viruses|List of computer viruses]])
* [[કમ્પ્યુટર વાઈરસની અફવાઓની યાદી]] ([[:en:List of computer virus hoaxes|List of computer virus hoaxes]])
* [[લિનક્સ માલવેર]] ([[:en:Linux malware|Linux malware]])
* [[માલવેર]] ([[:en:Malware|Malware]])
* [[મોબાઈલ વાઈરસ]] ([[:en:Mobile virus|Mobile virus]])
* [[વિવિધપક્ષીય વાઈરસ]] ([[:en:Multipartite virus|Multipartite virus]])
* [[પામ ઓએસ વાઈરસ(Palm OS Viruses)]] ([[:en:Palm OS Viruses|Palm OS Viruses]])
* [[અસ્પષ્ટતા દ્વારા સલામતી]] ([[:en:Security through obscurity|Security through obscurity]])
* [[સ્પામ(ઈલેક્ટ્રોનિક)|સ્પામ]] ([[:en:Spam (electronic)|Spam]])
* [[સ્પાયવેર]] ([[:en:Spyware|Spyware]])
* [[જાણીતા કમ્પ્યુટર વાઈરસ અને વર્મની ટાઈમલાઈન]] ([[:en:Timeline of notable computer viruses and worms|Timeline of notable computer viruses and worms]])
* [[ટ્રોજન હોર્સ(કમ્પ્યુટીંગ)]] ([[:en:Trojan horse (computing)|Trojan horse (computing)]])
* [[વાઈરસની અફવા]] ([[:en:Virus hoax|Virus hoax]])
* [[આઈકર ટેસ્ટ ફાઈલ]] ([[:en:Eicar test file|Eicar test file]])

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}

== વધુ વાંચન ==
* માર્ક રિસીનોવિચ(Mark Russinovich), [http://www.microsoft.com/emea/itsshowtime/sessionh.aspx?videoid=359 એડવાન્સ માલવેર ક્લિયરિંગ ‘વિડિયો’(Advanced Malware Cleaning '''video'')], માઈક્રોસોફ્ટ ટેકએડઃઆઈટી ફોરમ,(Microsoft TechEd: IT Forum) નવેમ્બર 2006
* {{cite book | last = Szor | first = Peter | title = The Art of Computer Virus Research and Defense | publisher = Addison-Wesley | location = Boston | year = 2005 | isbn = 0321304543 }}
* [[જુસી પરિક્કા(Jussi Parikka)]] ([[:en:Jussi Parikka|Jussi Parikka]]) (2007) ડિજિટલ કન્ટેજિઓન્સમિડિયા આર્કિયોલોજી ઓફ કમ્પ્યુટર વાઈરસ(A Media Archaeology of Computer Viruses), પિટર લેંગ(Peter Lang) ન્યુ યોર્કડિજિટલ ફોર્મેશન-શ્રેણી

== બ્રાહ્ય કડીઓ ==
* {{dmoz|Computers/Security/Malicious_Software/Viruses/|Viruses}}
* [http://www.us-cert.gov/ યુએસ ગવર્મેન્ટ સીઈઆરટી(CERT)(કમ્પ્યુટર ઈમરજન્સી રિડનેસ ટીમ) સાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081111045032/http://www.us-cert.gov/ |date=2008-11-11 }}
* [http://all.net/books/virus/index.html ‘કમ્પ્યુટર વાઈરસીસ - થિયરી એન્ડ એક્સપ્રરીમેન્ટ’(Computer Viruses - Theory and Experiments')- આ મુદ્દા પર ઓરિજિનલ પેપર પબ્લિશ થયું.]
* [http://www.howstuffworks.com/virus.htm કમ્પ્યુટર વાઈરસ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે]
* ડોક્ટર એલાન સોલોમન(Dr. Alan Solomon) દ્વારા ‘[http://vx.netlux.org/lib/aas14.html અ બ્રીફ હિસ્ટ્રી ઓફ પીસી વાઈરસીસ(A Brief History of PC Viruses)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103101042/http://vx.netlux.org/lib/aas14.html |date=2008-11-03 }}‘
* [http://vx.netlux.org/lib/avb02.html સારા કમ્પ્યુટર વાઈરસ હજુ પણ ખરાબ આઈડિયા છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204060902/http://vx.netlux.org/lib/avb02.html |date=2008-12-04 }}
* [http://www.windowsecurity.com/articles/Protecting_Email_Viruses_Malware.html તમારા ઈમેઈલને વાઈરસ અને અન્ય માલવેરથી બચાવો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112071616/http://www.windowsecurity.com/articles/Protecting_Email_Viruses_Malware.html |date=2008-11-12 }}
* [[એન્ડ્ર રોસ(Andrew Ross)|એન્ડ્રુ રોસ(Andrew Ross)]] ([[:en:Andrew Ross|Andrew Ross]])દ્વારા[http://www3.iath.virginia.edu/pmc/text-only/issue.990/ross-1.990  હેકિંગ અવે એટ ધ કાઉન્ટરકલ્ચર(Hacking Away at the Counterculture)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122174144/http://www.iath.virginia.edu/pmc/text-only/issue.990/ross-1.990 |date=2009-01-22 }}
* ટોમી સિમ્પસન(Tony Sampson) દ્વારા [http://journal.media-culture.org.au/0406/07_Sampson.php અ વાઈરસ ઈન ઈન્ફો સ્પેશ(A Virus in Info-Space)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205043220/http://journal.media-culture.org.au/0406/07_Sampson.php |date=2008-12-05 }}
* ટોમી સિમ્પસન(Tony Sampson) દ્વાર[http://journal.media-culture.org.au/0502/02-sampson.php  ડૉ.આયકોકનો બેડ આઈડિયા(Dr Aycock's Bad Idea)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205030533/http://journal.media-culture.org.au/0502/02-sampson.php |date=2008-12-05 }}
* [[જુસી પરિક્કા(Jussi Parikka)]] ([[:en:Jussi Parikka|Jussi Parikka]]) દ્વારા [http://journal.fibreculture.org/issue4/issue4_parikka.html ડિજિટલ મોન્સટર્સ, બાઈનરી એલિયન્સ(Digital Monsters, Binary Aliens)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203173214/http://journal.fibreculture.org/issue4/issue4_parikka.html |date=2008-12-03 }}
* [[જુસી પરિક્કા(Jussi Parikka)]] ([[:en:Jussi Parikka|Jussi Parikka]]) દ્વારા[http://www.ctheory.net/articles.aspx?id=500  ધ યુનિવર્સલ વાઈરલ મશીન(The Universal Viral Machine)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002005741/http://www.ctheory.net/articles.aspx?id=500 |date=2008-10-02 }}
* [[થેઈરી બારદીની(Thierry Bardini)|થઈરી બારદીની(Thierry Bardini)]]  ([[:en:Thierry Bardini|Thierry Bardini]])દ્વારા ‘[http://www.ctheory.net/articles.aspx?id=504 હાઈપર વાઈરસઃ અ ક્લિનિકલ રીપોર્ટ(Hypervirus: A Clinical Report)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002005756/http://www.ctheory.net/articles.aspx?id=504 |date=2008-10-02 }}
* [http://www.bindshell.net/papers/xssv/ ધ ક્રોસ-સાઈટ સ્ક્રિપ્ટિંગ વાઈરસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823161243/http://www.bindshell.net/papers/xssv/ |date=2014-08-23 }}
* [http://www.agusblog.com/wordpress/?p=3 વાઈરસ સિગ્નેચર શું છેશુ હજૂ પણ તેમનો ઉપયોગ થાય છે ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140919112124/http://www.agusblog.com/wordpress/?p=3 |date=2014-09-19 }}
* [http://www.cse.msu.edu/~cse825/virusWriter.htm ધ વાઈરસ અન્ડરગ્રાઉન્ડ(The Virus Underground)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122061129/http://www.cse.msu.edu/~cse825/virusWriter.htm |date=2009-01-22 }}
* [http://www.microsoft.com/emea/itsshowtime/result_search.aspx?track=1&amp;x=37&amp;y=7 આઈટી સિક્યુરિટિ અંગેની માઈક્રોસોફ્ટની કન્ફોરન્સ-વિડીયો ઓન ડિમાન્ડ(Microsoft conferences about IT Security - videos on demand)](વિડીયો)

[[શ્રેણી:Computer viruses| ]]
[[શ્રેણી:Security exploits|વાઈરસ]]
[[શ્રેણી:WikiProject Computer Security articles]]</text>
      <sha1>4ln254ua7m7359iyefmj65cvcaimmem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઇન્ટરનેટ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17718</id>
    <revision>
      <id>902111</id>
      <parentid>895123</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T02:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120785" sha1="pbbjqtl8ms7lhrsmxls55933kkhgg4e" xml:space="preserve">{{એરિયા નેટવર્ક}}

[[ચિત્ર:Internet map 1024.jpg|thumb|300px|ઇન્ટરનેટના વિવિધ માર્ગનું કલ્પના ચિત્ર]]


'''ઇન્ટરનેટ''' એ કોમ્પ્યુટર્સ વચ્ચેનું  નેટવર્ક છે, જેમાં વપરાશકાર વિવિધ ચેનલથી માહિતીની આપ-લે છે. જે કોમ્પ્યુટરનું ઇન્ટરનેટ સાથે જોડાણ થાય તે ઉપલબ્ધ સર્વર તેમજ અન્ય કોમ્પ્યુટરમાંથી માહિતી સ્થાનિક (જોડાયેલ) કોમ્પ્યુટરની મેમરીમાં લઇ શકે છે. આ જ કનેક્શનથી તે કોમ્પ્યુટર નેટવર્કના સર્વરને માહિતી પહોંચાડી શકે છે. આ માહિતી અન્ય જોડાયેલા કોમ્પ્યુટર્સ સુધી પહોંચી શકે છે. ઇન્ટરનેટમાં જે માહિતી મળતી હોય છે તેમાંની મોટાભાગની માહિતી ઇન્ટર-લિન્ક્ડ હાઇપરટેક્સ્ટ ડોક્યુમેન્ટ્સથી બનેલ વર્લ્ડ વાઇડ વેબ (WWW) સ્વરૂપે છે. કોમ્પ્યુટર વપરાશકર્તા સામાન્ય રીતે વેબ બ્રાઉસરની મદદથી વિવિધ માહિતીની આપ-લે કરે છે. કોમ્પ્યુટર નેટવર્ક સાથે જોડાયેલા અન્ય સોફ્ટવેરમાં ઇ-મેલ, ઓનલાઇન ચેટ, ફાઇલ ટ્રાન્સફર અને ફાઇલ શેરિંગ(વહેચણી) વિગેરે નો સમાવેશ થાય છે. 

ઇન્ટરનેટમાં અંદરો-અંદર જોડાયેલ કોમ્પ્યુટરો જેને કમ્પ્યુટર નેટવર્ક કહેવાય છે તેની મદદથી માહિતીની આપ-લે થાય છે. ઈન્ટરનેટ કમ્પ્યુટરોને એકબીજા સાથે જોડવા માટે ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટ(TCP/IP)ના ધોરણોની મદદ લે છે આ દ્વારા આજે તે વિશ્વમાં અબજો વપરાશકર્તાઓ ને ઈન્ટરનેટની સેવા પૂરી પાડે છે. ઈન્ટરનેટ દુનિયામાં રહેલા ખાનગી, જાહેર, શૈક્ષણિક, વ્યાપારી અને સરકારી નેટવર્કોને વૈશ્વિક રીતે સમાવે છે. 

મોટેભાગેના આપના પરંપરાગત સંચાર માધ્યમો જેવાકે, ટેલીફોન, સંગીત, ફિલ્મ અને ટેલીવીઝન વિ. ને આજે ઈન્ટરનેટના કારણે તેઓને નવો ઓપ મળ્યો છે તે માટે ઈન્ટરનેટની સેવા જેવીકે, વોઈસ ઓવર IP (VoIP) અને ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ ટેલીવિઝન (IPTV) નો સમાવેશ થાય છે. ઈન્ટરનેટે ઈન્સ્ટન્ટ મેસેન્જર, ઈન્ટરનેટ ફોરમ અને સોસીયલ નેટવર્કિંગ આપીને માનવ ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાને નવું સ્વરૂપ આપ્યું છે. ઓનલાઈન શોપિંગથી આજે ખરીદી ૨૪ કલાક માટે ઉપલબ્ધ બની છે. ઓન-લાઈન બેન્કિંગથી પૈસાની લેવડ દેવડ સહેલી બની છે. 

ઈન્ટરનેટના ઉદભવ તરફ નજર દોડાવીએતો ૧૯૬૦મ યુ.એસ. સરકાર દ્વારા થયેલા સંશોધનો જેવાકે તેઓ એક મજબૂત, ઓછી ખામીવાળું અને વિતરણ થયેલ એક કમ્પ્યુટર નેટવર્ક બનાવાવા માગતા હતા.૧૯૮૦માં નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન તરફથી નવા યુ.એસ. બેકબોનને ધિરાણ મળ્યું. સાથોસાથ વાણિજ્યક બેકબોન માટે ખાનગીધોરણે ધિરાણ મળવાનું ચાલુ થયું. આ નવી તકનીકને વિકસાવવામાં વિશ્વભરમાં મોટાપાયે ભાગીદારી થઇ અને મોટા મોટા નેટવર્કોનું વિલીનીકરણ થયું. ૧૯૯૦માં થયેલ તેના વેપારીકરણને લીધે આજે તે આધુનિક સમાજના એક અગત્યના ભાગ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. જુન ૨૦૧૨ ના આકડા પ્રમાણે ૨.૪ અબજ થી વધુ લોકો આજે ઈન્ટરનેટની વિવિધ સેવાનો ઉપયોગ કરે છે.

== પરિભાષા ==

''ઇન્ટરનેટ'' અને ''વલ્ડ વાઇડ વેબ'' જેવા શબ્દનો ઉપયોગ હવે સામાન્ય બોલચાલમાં થાય છે. જોકે, ઇન્ટરનેટ અને વર્લ્ડ વાઇડ વેબ(W W W) એકસમાન નથી. ઇન્ટરનેટ એ ગ્લોબલ ડેટા કોમ્યુનિકેશન્સ સિસ્ટમ છે. બે કે તેથી વધુ કોમ્પયુટરો વચ્ચે હાર્ડવેર અને સોફટવેરના યોગ્ય સમન્વયથી તેમની વચ્ચે જોડાણ થાય છે. બીજી તરફ વેબએ ઇન્ટરનેટથી સંપર્ક સાધતી સેવા છે. ઇન્ટરકનેક્ટટેડ ડોક્યુમેન્ટ્સ અને અન્ય સાધનો જેવાકે  હાયપરલિંક, યુઆરએલ (URL) સાથે તેનું જોડાણ હોય છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html#h-12.1|title= Links |access-date=2008-08-13 |work=HTML 4.01 Specification |publisher=World Wide Web Consortium |date=HTML 4.01 Specification | quote = [T]he link (or hyperlink, or Web link) [is] the basic hypertext construct. A link is a connection from one Web resource to another. Although a simple concept, the link has been one of the primary forces driving the success of the Web. }}&lt;/ref&gt;

''ઇન્ટરનેટ'' શબ્દ અંગ્રેજીમાં કેપિટલ સાથે અને કેપિટલ વિના તેમજ ચોક્કસ નિયમ વિના લખી શકાય છે. (INTERNET કે internet)

== ઇતિહાસ ==

સોવિયત યુનિયને(યુએસએસઆર) સ્પુટનિક લોન્ચ કરતાં ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે સરસાઇ મેળવવા ફેબ્રુઆરી, ૧૯૫૮માં અમેરિકાએ એડવાન્સ્ડ રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ એજન્સી (એઆરપીએ)નું નિર્માણ કર્યું. &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.darpa.mil/body/arpa_darpa.html | title=ARPA/DARPA | access-date=2007-05-21 | publisher=Defense Advanced Research Projects Agency | archive-date=2007-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070407064829/http://www.darpa.mil/body/arpa_darpa.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.darpa.mil/body/overtheyears.html | title=DARPA Over the Years | access-date=2007-05-21 | publisher=Defense Advanced Research Projects Agency | archive-date=2007-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070407182222/http://www.darpa.mil/body/overtheyears.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સેમિ ઓટોમેટિક ગ્રાઉન્ડ એન્વાર્યમેન્ટ (એસએજીઇ) પ્રોગ્રામ ઉપર સંશોધન કરવા એઆરપીએ દ્વારા ઇન્ફોર્મેશન પ્રોસેસિંગ ટેક્નોલોજી ઓફિસ (આઇપીટીઓ)શરૂ કરાઇ, જેમાં પ્રથમ વાર દેશભરને રડાર સિસ્ટમ સાથે એક નેટવર્કમાં જોડવામાં આવ્યું. જે.સી.આર. લિકલિડેરની આઇપીટીઓના વડા તરીકે વરણી કરવામાં આવી હતી. 

ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજીમાં રસ પડ્યા બાદ લિકલિડરે ૧૯૫૦માં પોતાની સાયકો-એકોસ્ટિક લેબોરેટરીનું હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી મસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજીમાં સ્થાનાંતર કર્યું. એમઆઇટીમાં તેમણે લિંકન લેબોરેટરીશરૂ કરવાની કમિટિમાં ભૂમિકા સંભાળવા ઉપરાંત એસએજીઇ પ્રોજેક્ટમાં પણ કામ કર્યું હતું. ૧૯૫૭માં તે બીબીએન ટેક્નોલોજીસના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ બન્યા હતા, જેમાં તેમણે પ્રથમ પ્રોડક્શન પીડીપી-૧ કોમ્પ્યુટર ખરીદ્યું હતું અને ટાઇમ શેરિંગ માટે જાહેરમા પ્રથમ વાર જાહેરમાં ડેમોસ્ટ્રેશન રજૂ કર્યું હતું. 

આઇપીટીઓ ખાતે લિકલિડરે લોરેન્સ રોબર્ટ્સ સાથે મળી નેટવર્ક બનાવવાનું કામ શરૂ કર્યું. તેમની આ ટેક્નોલોજી પોલ બરાનના કામ પર આધારિત હતી. &lt;ref&gt;{{cite book | last = Baran | first = Paul | title = On Distributed Communications | date = 1964 | url = http://www.rand.org/pubs/research_memoranda/RM3767}}&lt;/ref&gt;જેમણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એર ફોર્સનો વિસ્તૃત અભ્યાસ કર્યો હતો અને એવી પણ ભલામણ કરી હતી કે પેકેટ સ્વિચિંગની મદદથી સર્કિટ સ્વિચિંગ કરતા નેટવર્ક વધુ મજબૂત અને ટકાઉ બને છે. ભારે સંશોધન બાદ ૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૬૯ના મેલ્નો પાર્ક, કેલિફોર્નિયા ખાતે એઆરપીએનેટ (ARPANET)ની શરૂઆત થઇ હતી જે યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, લોસ એન્જલસ અને એસઆરઆઇ (SRI) ઇન્ટરનેશનલ (હવે એસઆરઆઇ ઇન્ટરનેશનલ) સાથે આંતરિક રીતે જોડેલ હતું. એરપાનેટ (ARPANET) ને આજના ઈન્ટરનેટનું શરૂઆતી નેટવર્ક કહી શકાય.

[[ચિત્ર:My Opera Server.jpg|thumb| My Opera Community સર્વર રેકઉપરથી લઈને યુઝર ફાઈલ સ્ટોરેજ  &quot;બિગ્મા&quot;( ધ માસ્ટર MYSQL ડેટાબેઝ સર્વર અને અન્ય બે IBM સેન્ટરમાં બહુહેતુક મશીન હતા. ( એપેક HTTP સર્વર (અપાચે)  ફ્રન્ટ-એન્ડ અને બેક-એન્ડ માં MYSQL ડેટાબેઝ સર્વર, લોડ બેલેન્સર(load balancer) ફાઇલ સર્વર અને કેચ સર્વર]] 

પેકેટ સ્વિચિંગ એઆરપીએનેટમાં ચાલી શકે છે તેવા નિદર્શન બાદ જનરલ પોસ્ટ ઓફિસે (યુનાઇટેડ કિંગડમ), ટેલનેટ (Telenet), ડેટાપેક (DATAPAC) અને ટ્રાન્સપેકને એકત્ર કરી પ્રથમ ઇન્ટરનેશનલ પેકેટ-સ્વિચ્ડ નેટવર્ક સર્વિસની રચના કરી. ૧૯૭૮માં યુકેમાં તે ઇન્ટરનેશનલ પેકેટ સ્વિચ્ડ સર્વિસ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું હતું. X.25ના સંગ્રહ આધારિત નેટવર્કનો ફેલાવો યુરોપ, અમેરિકાથી લઇ ૧૯૮૧ સુધીમાં કેનેડા, હોંગકોંગ અને ઓસ્ટ્રેલિયા સુધી ફેલાવો વધ્યો હતો. ૧૯૭૬માં X.25 પેકેટ સ્વિચિંગ સ્ટાન્ડર્ડને CCITT (હવે આઇટીયુ-ટી (ITU-T)) ખાતે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. 

TCP/IP પ્રોટોકલ X.25 કરતાં સ્વતંત્ર હતું. જે એઆરપીએનેટ, પેકેટ રેડીયો નેટ અને પેકેટ સેટેલાઇટ નેટના એકસમાન સમયગાળામાં DARPAનાપ્રયોગાત્મક કામ પર આધારિત હતું. વિન્ટન સેર્ફ અને રોબર્ટ કાન (Robert Kahn) ૧૯૭૩માં TCP પ્રોટોકોલનું સૌપ્રથમ વર્ણન તૈયાર કર્યું હતું. આ જ વિષય પર આધારિત પેપર મે ૧૯૭૪માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. RFC 675 પ્રકાશનમાંથી ડિસેમ્બર ૧૯૭૪ના સિંગલ ગ્લોબલ TCP/IP નેટવર્કનું વર્ણન કરવા ‘ઇન્ટરનેટ’ શબ્દ લેવામાં આવ્યો હતો. TCPનું સંપૂર્ણ વર્ણન વિન્ટન કેર્ફ, યોગેન દલાલ અને કાર્લ સનશાઇન દ્વારા તે સમયની સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં કરવામાં આવ્યું હતું.  આગામી નવ વર્ષ દરમિયાન પ્રોટોકલ્સ પર મોટી સંખ્યાની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ્સમાં વધુ ચીવટાઈથી કામ હાથ ધરવામાં આવ્યું. 

[[ઇન્ટરનેટ પ્રોટોકલ સ્યૂટ|TCP/IP ]]  આધારિત પ્રથમ વાઇડ-એરિયા નેટવર્કનું સંચાલન ૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૩ના રોજ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં આરપાનેટનું (ARPANET) જૂના એનસીપી (NCP) એ પ્રોટોકોલમાં સ્થાનાંતર થયું હતું. ૧૯૮૫માં અમેરિકાના નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન(National Science Foundation)(એનએસએફ) એ NSFNET યુનિવર્સિટીનાં નિર્માણનું આહ્વાન કર્યું જે તેના શોધક  ડેવિડ એલ. મિલ્સ (David L. Mills) દ્વારા ફઝબોલ રૂટર (Fuzzball router) કહેવાઇ.  ૫૬ કિલોબીટની આ લીંક આ કંપ્યુટરો દ્વારા દ્વિતીય નેટવર્ક કરોડરજ્જુ બની.એક વર્ષ બાદ, એનએસએફે વધુ સ્પિડ વાળી 1.5 મેગાબાઈટ/સેકન્ડ નેટવર્કને પ્રાયોજક કર્યું. ડેનિસ જેનિંગ્સ દ્વારા DARPA માટે TCP/IP પ્રોટોકોલ ઉપયોગ કરવાનો મહત્વનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. 

નેટવર્કને આર્થિક લાભ માટે ખુલ્લી મુકવાની શરૂઆત ૧૯૮૮માં થઇ હતી.યુએસ ફેડરલ નેટવર્કિંગ કાઉન્સિલે NSFNETના ઇન્ટરકનેક્શનને મૂંજરી આપી હતી. જેનાથી ૧૯૮૯માં કોમર્શિયલ MCI મેઇલ સિસ્ટમની શરૂઆત થઇ હતી. અન્ય કોમર્શિયલ ઇલેકટ્રોનિક ઇ-મેલ સર્વિસનું જોડાણ પણ તુરંતમાં શરૂ થયું હતું, જેમાં ઓનટાઇમ, ટેલિમેલ અને કમ્પસર્વનો સમાવેશ થાય છે. આ જ વર્ષે યુયુનેટ (UUNET), PSINet અને સેર્ફનેચ એમ ત્રણ કોમર્શિયલ ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર (ISP) શરૂ કરાયા હતા. અગત્યતા ધરાવતા નેટવર્ક ઇન્ટરનેટનું આ પછી  યુસનેટ (Usenet) અને બિટનેટ(BITNET)માં જોડાણ થયું હતું. અન્ય કોમર્શિયલ અને શૈક્ષણિક નેટવર્ક્સ જેવા કે ટેલનેટ(Telenet), ટાઇમનેટ(Tymnet), કોમ્પ્યુસર્વ(Compuserve) અને જાનેટ(JANET)નું ઇન્ટરનેટનો વ્યાપ વધવાને કારણે અંદરોઅંદર જોડાણ થયું હતું. ટેલનેટ(Telenet) (હવે સ્પ્રિટનેટ) મોટું ખાનગી ભંડોળ ધરાવતું નેશનલ કોમ્પ્યુટર નેટવર્ક હતું જે અમેરિકના વિવિધ શહેરમાં ૧૯૭૦થી ફ્રી ડાયલ-અપ એક્સેસ આપતું હતું.૧૯૮૦માં આ નેટવર્ક TCP/IP પ્રોટોકોલની મદદથી એકબીજા સાથે સંકળાયેલું હતું જે ઘણું જ લોકપ્રિય થયું હતું. TCP/IPની આભાસી રીતે અસ્તિત્વ ધરાવતા કોમ્યુનિકેશન નેટવર્ક સાથે કામ કરવાની અને  તાકાતને કારણે તેનો ઝડપી વિકાસ શક્ય બન્યો, જો કે ઈન્ટરનેટનો ઝ઼ડપી વિકાસ સિસ્કો સિસ્ટમ્સ(Cisco Systems), પ્રોટેઓન અને જુનીપર (Juniper Networks)કંપનીના રાઉટરની ઉપલબ્ધતાને કારણે શક્ય બન્યો. તેમજ લોકલ એરિયા નેટવર્કિંગ  અને યુનિક્સ (UNIX) ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પર TCP/IP ના અમલીકરણ માટે [[ઇથરનેટ]]ની  સુલભતાને કારણે આ બધુ શક્ય બન્યું.

=== વિકાસ ===
આમ છતાં, ઈન્ટરનેટને શક્ય બનાવતી પ્રાથમિક એપ્લિકેશન અને ગાઈડલાઈન બે દાયકા પહેલા અસ્તિત્વમાં આવી, જ્યારે લોકોના ધ્યાનમાં આ નેટવર્ક તો છેક ૧૯૯૦માં આવ્યું.  ૬ ઓગસ્ટ ૧૯૯૧ના રોજ પાર્ટિકલ સંશોધન માટેની યુરોપિયન સંગઠન CERN કંપનીએ નવો વર્લ્ડ વાઈડ વેબ(World Wide Web) પ્રોજેક્ટ લોકો સમક્ષ મુક્યો. મુળ અંગ્રેજ એવા વૈજ્ઞાનિક ટિમ બર્નર્સ-લી(Tim Berners-Lee) એ ૧૯૮૯માં વેબની શોધ કરી હતી. 

પહેલાના સમયે વેબ બ્રાઉઝર તરીકે ViolaWWW પ્રખ્યાત હતું તે  હાયપરકાર્ડ (HyperCard) પધ્ધતિ અને X વિન્ડો સિસ્ટમ(X Window System) ની મદદથી બનાવવામાં આવ્યું. આ બાદ મોસિયાક (વેબ બ્રાઉસર) (Mosaic (web browser)) વેબ બ્રાઉઝર પ્રચલિત બન્યું. ૧૯૯૩માં યુનિવર્સિટી ઓફ ઇલિનોઇસ એટ અર્બના-શેમ્પેન(University of Illinois at Urbana-Champaign) માં  નેશનલ સેન્ટર ફોર સુપર કોમ્પ્યુટિંગ એપ્લિકેશન્સ (National Center for Supercomputing Applications) દ્વારા મોસેઈકનું ૧.૦ આવૃત્તિ રીલીઝ કરવામાં આવ્યું. અને ૧૯૯૪ના અંતમાં ઈન્ટરનેટમાં લોકોનું ધ્યાન વધતું ગયું હતું. ૧૯૯૬ સુધી વિશ્વમાં ''ઈન્ટરનેટ''નો ઉપયોગ વધુ વ્યાપક બન્યો. વર્લ્ડ વાઈડ વેબનો ઉપયોગ ત્યારે એક અલંકાર તરીકે વપરાશ થતો હતો. 

દાયકાઓ દરમિયાન ઈન્ટરનેટ જુના પબ્લિક કમ્પ્યુટર નેટવર્કને પોતાનામાં સમાવેશ કરવામાં સફળ રહ્યું હતું. (જો  કે કેટલાક નેટવર્ક જેવા કે ફિડોનેટ(FidoNet) અલગ જ રહ્યા હતા) ૧૯૯૦માં એવો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો કે ઈન્ટરનેટ ૧૦૦%ના દરે વિકાસ પામશે. જ્યારે ૧૯૯૬ અને ૧૯૯૭ના વર્ષો દરમિયાન તેનો વિકાસ વિસ્ફોટકની કક્ષાએ થયો હતો. &lt;ref&gt;{{cite paper | url=http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf |format=PDF| title=The size and growth rate of the Internet | access-date=2007-05-21 | author=Coffman, K. G; [[Odlyzko]], A. M. | publisher=AT&amp;T Labs | date=1998-10-02}}&lt;/ref&gt; આ વિકાસનું એક કારણ એ પણ હતું કે ત્યારે કેન્દ્રમાં કોઈ વહીવટીમંડળ ન હતું જેથી નેટવર્ક વધુ ઝડપે વિક્સ્યુ તેમજ કોઈની માલિકી ન હોવાથી ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલનો લોકો વપરાશ કરવા લાગ્યા, જેથી એકબીજા પર નિર્ભર રહેવાનું પ્રમાણ વધ્યું જેથી કોઈ એક કંપની નેટવર્કનો વધુ પડતો કંટ્રોલ લઈ શકતી ન હતી. &lt;ref&gt;{{cite book | last = Comer | first = Douglas | title = The Internet book | publisher = Prentice Hall | pages = 64 | isbn = 0132335530 | year = 2006}}&lt;/ref&gt;

વિવિધ આંકડાઓની સહાય લઈને AMDએ અંદાજ લગાવ્યો હતો કે જાન્યુઆરી ૨૦૦૯ સુધીમાં ઈન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ ૧.૯ અબજની સંખ્યાએ પહોંચશે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.50x15.com/en-us/internet_usage.aspx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831063352/http://www.50x15.com/en-us/internet_usage.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓનો ફાળો ===
૧૯૬૦, ૧૯૭૦, ૧૯૮૦ના ગાળામાં કોમ્યુનિકેશનના ફિલ્ડમાં નવા નવા સંશોધનો થયા જેને ઉત્તર અમેરિકાની વિવિધ યુનિવર્સિટીઓએ અપનાવી લીધા.  

આરંભકાળમાં યુનિવર્સિટી ઈન્ટરનેટ કમ્યુનિટીનો ઉદાહરણ ક્લેવલેન્ડ ફ્રિનેટ, બ્લેકબર્ગ ઈલેક્ટ્રોનિક વિલેજ (Blacksburg Electronic Village) અને NSTN ઈન નોવો સ્કોટીયા &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.littletechshoppe.com/ns1625/nshist47.html |title=નોવો સ્કોટિયાનો ઇતિહાસ |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305133526/http://littletechshoppe.com/ns1625/nshist47.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; હતા. વિદ્યાર્થીઓએ મફત વાર્તાલાપ કરવાની આ તક ઝડપી લીધી અને તેઓ આને આઝાદીના શસ્ત્ર તરીકે જોવા લાગ્યા. અંગત કમ્પ્યુટર અને ઈન્ટરનેટે તેમને કોર્પોરેશન અને ગવર્મેન્ટથી મુક્ત કરાવ્યા 

૧૯૬૦માં ARPANETની રચનામાં ગ્રેજ્યુએટ વિદ્યાર્થીઓએ મોટાભાગ ભજવ્યો હતો.. નેટવર્ક વર્કિંગ ગ્રુપ કે જેણે ARPANETના પ્રોટોકોલ ડીઝાઈન કર્યા હતા તેમાં મોટાભાગના ગ્રેજ્યુએટ વિદ્યાર્થીઓ હતા.

== આજનું ઇન્ટરનેટ ==


=== ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ ===
મુખ્ય લેખ : [[TCP/IP_મોડેલ| TCP/IP સ્યુટ]] તથા [[ઈન્ટરનેટ_પ્રોટોકોલ | ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ]]
[[file:TCP_ઇન્કેપ્સુલેશન.jpg | thumb | right |300px | UDP થી લીંક પ્રોટોકોલ ફ્રેમ સુધીના એપ્લીકેશન ડેટાના ઇનકેપ્સ્યુલેશનનો નમુનો]]
{{IPસ્ટેક}}

ઈન્ટરનેટનું માળખું હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેરના સ્તરો વચ્ચે વહેંચાયેલું છે જે વિવિધ ભાગો પર નિયંત્રણ કરે છે. જ્યારે  હાર્ડવેર કે સોફ્ટવેર સિસ્ટમને મદદ કરવા ઊપયોગી છે,  સોફ્ટવેર આર્કિટેક્ચરની ડિઝાઈન  અને સખત સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન પ્રક્રીયાએ ઈન્ટરનેટની લાક્ષણિકતા છે. 

ઈન્ટરનેટની સોફ્ટવેર સિસ્ટમની આર્કિટેક્ચરલ ડીઝાઈન માટે ઈન્ટરનેટ એન્જિનિયરિંગ ટાસ્ક ફોર્સ (Internet Engineering Task Force) (IETF) જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{cite web | title=IETF Homepage | website=IETF | date=2025-10-01 | url=https://www.ietf.org/ | access-date=2025-11-19}}&lt;/ref&gt; IETF એક વ્યવસ્થિત વર્ક ગ્રુપ બનાવે છે જે વ્યકિતઓ માટે ખુલ્લા હોય છે જે ઈન્ટરનેટના માળખાના વિવિધ ભાગો માટે રચાવામાં આવે છે. ચર્ચાનું પરિણામ અને નક્કી કરવામાં આવેલું પ્રમાણ IETFની વેબ સાઈટ પર ઉપલબ્ધ ના પેજ પર પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે.  

ઈન્ટરનેટને યોગ્ય બનાવે તે માટેના નેટવર્કિંગની જે મુખ્ય પદ્ધતિ છે તે RFC છે જે દ્વારા ઈન્ટરનેટના ધોરણો બને છે. આ ધોરણોને ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટ કહેવાય છે. પ્રોટોકોલની સ્તર આધારિત પદ્ધતિને આ એક આદર્શ માળખામાં ફેરવે છે જેથી (RFC 1122, RFC 1123) સેવાનું સંચાલન આનાથી સરળ થઈ જાય છે. સોફ્ટવેર એપ્લિકેશનના સૌથી ઉપરના ભાગે એપ્લિકેશન લેયરદા.ત. વેબ બ્રાઉઝર એપ્લિકેશન, અને તેની નીચે ટ્રાન્સપોર્ટ લેયર જે વિવિધ હોસ્ટને નેટવર્ક દ્વારા જોડે છે. (દા.ત. કલાયન્ટ સર્વર મોડેલ) અંદરના લેયરમાં બે પ્રકારના લેયર હોય છે. ઈન્ટરનેટ લેયર - જે કમ્પ્યુટરને એકબીજા નેટવર્ક સાથે જોડે છે જેથી ઈન્ટરનેટવર્કિંગ આ લેયર દ્વારા શક્ય બને છે. અને છેલ્લે નીચે સોફ્ટવેર લેયર હોય છે જે હોસ્ટ અને લોકલ લિંક વચ્ચે જોડાણ કરી આપે છે. જેને લિંક લેયર પણ કહે છે. દા.ત. લોકલ એરિયા નેટવર્ક  અથવા ડાયલ અપ કનેક્શન. આ મોડેલને નેટવર્કિંગના TCP/IP મોડલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અન્ય મોડલ પણ વિકસ્યા છે જેમ કે ઓપન સિસ્ટમ ઈન્ટરકનેક્શન (Open Systems Interconnection - OSI) જેઓ અમલીકરણમાં અને વિગત આપવામાં એટલા કાર્યક્ષમ નથી. 

ઈન્ટરનેટના મોડલનો સૌથી મહત્વનો ભાગ છે ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ જે કમ્પ્યુટરને ઈન્ટરનેટ પર એડ્રેસિંગ સિસ્ટમ આપે છે જેથી નેટવર્કિંગના ઈન્ટરનેટવર્કિંગ દ્વારા ઈન્ટરનેટનું જોડાણ શક્ય બનાવે છે. IPV4 જે પહેલાની પેઢીઓ દ્વારા વાપરવામાં આવતું હતું , જેનો હાલમાં પણ વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. આની ડીઝાઈન ૪.૩ અબજ  (૧૦&lt;sup&gt; ૯&lt;/sup&gt; ) સુધીના ઈન્ટરનેટ હોસ્ટના એડ્રેસિંગ માટે કરવામાં આવી હતી.  જોકે ઈન્ટરનેટના વધારે પડતા વિકાસને કારણે IPv4 સિસ્ટમ ધીમી પડી ગઈ છે. આને પગલે નવું વર્ઝન IPv6 વિકસિત કરવામાં આવ્યું છે જે વધુ કાર્યક્ષમ છે અને ડેટા ટ્રાફિકને વધુ સારી રીતે રાઉટિંગ કરી શકે છે. IPv6 હાલમાં કર્મશિયલી રીતે વિશ્વમાં IPv6 અમલીકરણ (IPv6 deployment) કરવામાં આવ્યું છે.(પ્રયોગ ચાલી રહ્યો છે)

IPv6 ને IPv4 સાથે સરખાવી શકાય તેવું નથી. આ ઈન્ટરનેટનું સમાનંતર વર્ઝન છે જે IPv4 સોફ્ટવેર દ્વારા એક્સેસ કરી શકાતું નથી. આનો મતલબ એવો છે કે IPv6 ઈન્ટરનેટ સાથે કોમ્યુનિકેશન કરવા માંગતા દરેક નેટવર્કિંગ ડિવાઈસનું અપગ્રેડેશન કરવું જરૂરી છે. અત્યારની લેટેસ્ટ કોમ્યુટર ઓપરેટિંગ સિસ્ટમને બન્ને પ્રકારના ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ વર્ઝનમાં કામ કરવા માટે સક્ષમ બનાવાયા છે. નેટવર્ક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રકચરને કારણે હજૂ પણ આમાં વિકાસ સાધી શકાયો નથી.

=== રાઉટીંગ ===
[[File:Internet Connectivity Distribution &amp; Core.svg|400px|right|thumb|upright=2.5| ઈન્ટરનેટ પેકેટ રાઉટીંગ ઈન્ટરનેટ સેવા પૂરી પાડનાર(ISP)ના વિવિધ સ્તરો વચ્ચે પરિપૂર્ણ થાય છે.]]

ઈન્ટરનેટ સેવા પ્રદાતાઓ બીજા પ્રદાતાઓના ગ્રાહકો ને પોતાના ગ્રાહકો સાથે જોડવાનું કાર્ય કરે છે. (આમાં રાઉટીંગના છેલ્લા સ્તરીકરણને સમાવેશ થાય છે) આ રાઉંટીંગ સ્તરીકરણના સૌથી ઉપર ટેન કે Tier 1 નેટવર્ક તરીકે ઓળખાતા મોટી દૂરસંચાર કંપનીઓ કે જે સીધી તમામ અન્ય અવેતન પિયરીંગ કરારો મારફતે Tear ૧ નેટવર્કો પર ટ્રાફિકનું આદાન-પ્રદાન કરે છે. Tier ૨ નેટવર્કો અન્ય ISP ના ઈન્ટરનેટ સંક્રમણ (હેરફેર) ખરીદવા માટે ઓછામાં ઓછા વૈશ્વિક ઈન્ટરનેટ પર કેટલાક પક્ષો પહોંચે છે, જોકે તેઓ પણ અવેતન પિયરીંગમાં શામેલ હોઈ શકે છે (સરખા કદના સ્થાનિક ISPને માટે) ISP એક જ અપસ્ટ્રીમ પ્રદાતાનો ઉપયોગ કરી શકે અથવા મલ્ટીહોમિંગનો ઉપયોગ કરી દરેક લીંકની સમસ્યાથી બચી શકે છે. 

કમ્પ્યુટર અને રાઉટર IP પેકેટને સ્થાનિક મશીનોમાં મોકલવા માટે રાઉટીંગ ટેબલનો ઉપયોગ કરે છે. રાઉટીંગ ટેબલ નેટવર્ક ઈજનેર દ્વારા કે રાઉટરમાં રહેલા પ્રોટોકોલ કે DHCPની મદદથી આપોઆપ બને છે.

=== ઈન્ટરનેટ માળખું ===
ઈન્ટરનેટ અને તેના માળખાનું ઘણું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. દાખલા તરીકે, ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ રાઉટિંગ સ્ટ્રકચર અને વર્લ્ડ વાઈડ વેબની હાઈપર ટેક્સ્ટ લિંક, સ્કેલ ફ્રી નેટવર્ક(scale-free network) તરીકે કૃતનિશ્ચિયી છે. 

કમર્શિયલ ઈન્ટરનેટ પ્રોવાઈડર જે રીતે ઈન્ટરનેટ એક્સચેન્જ પોઈન્ટ(Internet exchange point) દ્વારા જોડાઈ છે. હવે નેટવર્કના રિચર્સ ઈન્ટરકનેક્ટને મોટા સબનેટવર્ક તરફ ઢાળી રહ્યા છે.આને લગતી યાદી નીચે મુજબ છે. 

* GEANT 
* GLORIAD
* Internet2 નેટવર્ક (જે ને એબિલેન નેટવર્ક(Abilene Network) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. )
* JANET (યુકેનું રાષ્ટ્રીય સંશોધન અને શૈક્ષણિક નેટવર્ક (National research and education network)) 

નાના નેટવર્ક માટે તેને બનાવવામાં આવ્યું છે. શૈક્ષણિક કમ્પ્યુટર નેટવર્ક ઓર્ગેનાઈઝેશન માટેની યાદી જુઓ

કમ્પ્યુટર નેટવર્ક ડાયાગ્રામ (computer network diagram) માં ઈન્ટરનેટને ક્લાઉડ સિમ્બોલ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. તેની અંદર અને બહાર નેટવર્ક કોમ્યુનિકેશન પાસ થાય છે.

=== ICANN ===
[[ચિત્ર:Icannheadquarters.jpg|thumb|right|અમેરિકાના [[કેલિફોર્નિયા]]માં મરિના ડેલ રે માં આવેલું ICANNનું હેડક્વાર્ટર. ]]

ધ કમ્પ્યુટર કોર્પોરેશન ફોર એસાઈન્ડ નેમ એન્ડ નંબર, ઈન્ટરનેટના ડોમેઈન નેમ(Domain name), ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ એડ્રેસ (IP Address) અને પ્રોટોકોલ પોર્ટ અને પેરામિટર નંબર માટેની સુપ્રિમ સંસ્થા છે જે આ બાબતે કોર્ડિનેશન કરે છે. વૈશ્વિક રીતે નામ(દા.ત. જેમાં એક  ધારણ કરનાર સંભવિત નામ માટે અરજી કરી શકે છે.) ઈન્ટરનેટ યોગ્ય રીતે કામ કરે તે માટે જરૂરી છે. મરિના ડેલ રે, કેલિફોર્નિયા ખાતે આઈસીએએનએનનું વડું મથક આવેલું છે. પણ તેની દેખરેખ આંતરરાષ્ટ્રીય બોર્ડ ઓફ ડીરેક્ટર દ્વારા રાખવામાં આવે છે. આ ડીરેક્ટરો ઈન્ટરનેટ ટેક્નિકલથી લઈને બિઝનેસ એકેડીમી અને નોન કમર્શિયલ કમ્યુનિટીમાંથી પણ આવે છે. ડોમેઈન નેમ સિસ્ટમમાં ડીએનએસ રૂટ ઝોન઼ (DNS root zone) ફાઈલમાં બદલાવ માટે હજૂ પણ અમેરિકન સરકારનો મહત્વનો રોલ છે. ઈન્ટરનેટ વિવિધ નેટવર્કો સાથે જોડાઈને બનેલું હોવાથી ઈન્ટરનેટને કોઈ સંચાલકિય સત્તામંડળ નથી. આઈસીએએનએન એ નામ આપવા માટે અને તેની વિવિધ બાબતો માટેની વૈશ્વિક કોર્ડિનેટિંગ બોડી છે પરંતુ તેનું કાર્ય માત્ર ડોમેઈન નેમ ,આઈપી એડ્રેસ(IP address), પ્રોટોકોલ પોર્ટ અને પેરામિટર નંબર્સ આપવા પૂરતુ જ સિમીત રહ્યું છે. 

16 નવેમ્બર 2005ના રોજ ઈન્ફોર્મેશન સોસાયટી પર ઈન્ફોર્મેશન સોસાયટી અંગે વર્લ્ડ સમિટ ટુનિસ(Tunis) ખાતે યોજાઈ હતી. જેમાં ઈન્ટરનેટને લગતા મુદ્દાઓ માટે ઈન્ટરનેટ ગવર્નન્સ ફોરમ(Internet Governance Forum)ની સ્થાપના કરાઈ હતી.

=== ભાષા ===
ઈન્ટરનેટની પ્રચલિત ભાષા અંગ્રેજી છે. આનું કારણ એ હોઈ શકે છે કે ઈન્ટરનેટનો ઉદભવ અંગ્રેજી દેશોમાં થયો છે. તેમજ અંગ્રેજી ભાષાનો રોલ તેમાં મહત્વનો છે. આનું કારણ એ પણ હોઈ શકે છે કે અમેરિકામાં પહેલાના જે કમ્પ્યુટર હતા તેઓ અંગ્રેજી ભાષાના લેટીન વર્ણમાળા સિવાયના શબ્દોને હેન્ડલ કરી શકતા ન હતા.  

અંગ્રેજી ભાષા (કુલ મુલાકાતીના 29 %) બાદ વર્લ્ડ વાઈડ વેબ પર સૌથી વધુ વિનંતી કરાયેલી ભાષાઓમાં ચીની ભાષા (19 %), સ્પેનિશ ભાષા (9 %), જાપાનીઝ ભાષા (6 %), ફ્રેન્ચ ભાષા(5%) અને જર્મન ભાષા(4 %)નો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;[http://www.internetworldstats.com/stats7.htm ઈન્ટરનેટ વર્લ્ડ સ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426122721/http://www.internetworldstats.com/stats7.htm |date=2012-04-26 }}. અપડેટ, 30 જુન 2008&lt;/ref&gt;

પ્રદેશવાર જોઈએ તો , વિશ્વના 40% ટકા ઈન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ એશિયાના છે. 26%  યુરોપના, 17% ઉત્તર અમેરિકાના, 10% લેટીન અમેરિકા અને કેરેબિયનના, 4% આફ્રિકાના, 3% મધ્ય પુર્વના and 1%  ટકા ઓસ્ટ્રેલિયાના છે.&lt;ref name=inetstats&gt;[http://www.internetworldstats.com/stats.htm વર્લ્ડ ઈન્ટરનેટ યુઝ સ્ટેટેસ્ટીક ન્યુઝ એન્ડ પોપ્યુલેશન સ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522094328/https://www.internetworldstats.com/stats.htm |date=2020-05-22 }}, અપડેટ જુન 30 2008&lt;/ref&gt;

હાલના વર્ષોમાં ઈન્ટરનેટ ટેક્નોલોજી પુરતા પ્રમાણમાં વિકસી છે અને તેમાં પણ યુનિકોડના ઉપયોગ બાબતે, યુનિકોડમાં વિશ્વની ઘણી ભાષાઓમાં વાતચીત અને વિકાસ માટેની સુવિધા છે.   જો કે, તેમાં કેટલીક તકલીફોનો ઉકેલ હજી શોધી શકાયો નથી જેમ કે ''મોજિબેક (mojibake) ''(વિદેશી ભાષાઓને ખોટી રીતે દર્શાવે છે જેને ''kryakozyabry'' તરીકે પણ ઓળખાવાય છે.)

=== ઈન્ટરનેટ અને ઓફિસ ===
ઈન્ટરનેટ દ્વારા સ્થળ અને કામ કરવાના કલાકોમાં ઘણી લવચીકતા(છુટછાટ) મળે છે અને તેમાં પણ જ્યારે તમારી પાસે ખુબ ઝડપી કનેક્શન અને વેબ એપ્લિકેશન હોય છે ત્યારે.હાલમ ઘણી ઓફિસો પોતાના કર્મચારીઓ ને ઘરેથી કામ કરવાની છૂટ આપતી થઇ છે. જેનાથી ઓફીસને પોતાના સ્ત્રતો (વીજળી, પાણી, ખાધા-ખોરાકી વિ.) પર આવતા ખર્ચ પર રાહત મળે છે અને કર્મચારી પોતાના ઘરેથી VPN કે Cloud Computing જેવી તકનીકોની મદદથી પોતાનું કાર્ય પોતાની રીતે પતાવી પોતાની ઓફીસને પરત કરે છે.

=== મોબાઈલ પર ઈન્ટરનેટ સર્ફિંગ કરવું ===
હવે ઈન્ટરનેટને વિવિધ સાધનો દ્વારા એક્સેસ કરી શકાય છે. મોબાઈલ ફોન , ડેટાકાર્ડ, હેન્ડહેલ્ડ, ગેમ કોન્સોલ(game console) અને સેલ્યુલર રાઉટર(cellular router) દ્વારા યુઝર્સ ગમે ત્યાંથી ઈન્ટરનેટને એક્સેસ કરી શકે છે. આ સાધનોમાં સેલ્યુલર નેટવર્કને મદદ કરતી ટેક્નોલોજી હોય છે. 

જો કે, તેમાં કેટલીક મર્યાદા છે જેમ કે નાનું સ્ક્રીન કે પછી અમુક ચોક્કસ જ સુવિધાઓ આ ખિસ્સામાં રહી શકે તેવી આ ડિવાઈસમાં હોય છે, ઈન્ટરનેટની મોટાભાગે બધા જ પ્રકારની સુવિધાઓ જેમા ઈમેલ અને વેબ બ્રાઉઝીંગની પણ સામેલ છે તે સુવિધા આ ડિવાઈસ દ્વારા મેળવી શકા છે.  જો કે સર્વિસ પ્રોવાઈડર તેમાંની કેટલીક સર્વિસને નિયંત્રિત પણ કરી શકે છે અને ડેટા એક્સેસ પર પૈસા પણ વસુલ કરે છે. જ્યારે ઘરે વપરાશમાં વધુ પૈસા લાગતા નથી.

== સામાન્ય વપરાશ ==
=== ઈ-મેલ ===

ઈન્ટરનેટનું આગવું સંશોધન ઈમેલ છે. ઈમેલ દ્વારા બે પક્ષો એક બીજાને ઈલેક્ટોનિક ટેક્સ્ટ મેસેજ મોકલી શકે છે જે દ્વારા તેઓ પત્રો અને મેમો પણ મોકલાવી શકે છે. આજની તારીખે પણ, ઈન્ટનેટ અને ઈન્ટરનેટ ઈ-મેલ સિસ્ટમનો ભેદ પારખવો જરૂરી છે. ઈન્ટરનેટ ઈમેલ મોકલનાર અને મેળવનારના કંટ્રોલ બહાર ઘણા બધા નેટવર્કમાંથી પસાર થાય છે. અને તેને ત્યાં સંગ્રહિત પણ કરવામાં આવે છે.  આ સમય દરમિયાન ઈ-મેલને વાંચી પણ શકાય છે અને ત્રીજા પક્ષ દ્વારા તેમાં છેડછાડ પણ શક્ય બને છે. ઈન્ટરનેટ મેલ સિસ્ટમ કે જ્યા કોર્પોરેટ કે સંસ્થાના નેટવર્ક પર માહિતી છોડી દેવામાં આવતી નથી ત્યા ઈમેલ વધુ સુરક્ષિત છે. જો કે ઘણા બધા સગંઠનોમાં  ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી(આઈટી) અને અન્ય લોકો કે જેઓની નોકરી મોનિટરિંગ કરવાની અને ક્યારેક આ માહિતી એક્સેસ કરવાની છે તેઓ આ માહિતી વાંચી શકે છે. અત્યારે લોકો ઈમેલમાં  ચિત્ર અને ફાઈલ જોડીને મોકલી શકે છે. અત્યારના ઈ-મેલ સર્વર વિવિધ ઈ-મેલ એડ્રેસને ઈમેલ મોકલી શકવા માટે સક્ષમ હોય છે.

=== વર્લ્ડ વાઈડ વેબ ===

[[ચિત્ર:WorldWideWebAroundWikipedia.png|thumb|300px| WWW ની સચિત્ર રજૂઆત હાઈપરલિંક દર્શાવે છે. ]]

ઘણા લોકો ઈન્ટરનેટ અને વર્લ્ડ વાઈડ વેબ(અને ઘણી વખત માત્ર વેબ) તરીકે સંબોધે છે, પરંતુ આપણે ઉપર ચર્ચા કરી તેમ આ બન્ને એકબીજાના સમાનાર્થી નથી.

વર્લ્ડ વાઈડ વેબ એ એકબીજા સાથે સંકળાયેલા ડોક્યુમેન્ટ(દસ્તાવેજ), કમ્પ્યુટર ગ્રાફિક્સ(ઈમેજ) અને વિવિધ સાધનસામગ્રીનો સેટ છે જે હાઈપર લિંક અને યુઆરએલ(URLs) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે. આ હાઈપર લિંક અને યુઆરએલ HTTP (હાઈપર ટેક્ષટ ટ્રાન્સફર પ્રોટોકોલ) દ્વારા વેબ સર્વર કે અન્ય મશીનમાં સંગ્રાહેલી માહિતી અને સાધનસામગ્રીને જોવાની પરવાનગી આપે છે. ઈન્ટરનેટ માટે કોમ્યુનિકેશન કરવા માટે માત્ર HTTPનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

બિઝનેસ લોજિક અને ડેટાની હેરફેર માટે વેબ સર્વિસ HTTPનો ઉપયોગ કરે છે જેથી સોફ્ટવેર સિસ્ટમ વ્યવસ્થિત રીતે સંપર્કમાં રહી શકે છે.

હાલમાં વેબસાઈટ પરથી માહિતી મેળવવા માટે જે સોફ્ટવેર પ્રોડક્ટનો ઉપયોગ થાય છે તેને યુઝર્સ એજન્ટ (user agent) કહેવાય છે. સામાન્ય વપરાશમાં, વેબ બ્રાઉઝર જેવા કે ઈન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર, ફાયરફોક્સ ગૂગલ_ક્રોમ અને એપલ સફારી વિ. દ્વારા વેબ પેજ એક્સેસ કરી શકાય છે જેથી યુઝર્સ એક થી બીજા વેબ પર હાઈપરલિંક દ્વારા જઈ શકે છે. વેબ દસ્તાવેજોમાં કમ્પ્યુટર ડેટા જેમાં ગ્રાફિક્સ, સાઉન્ડ, વાક્યો, વિડીયો, મલ્ટીમિડીયા અને અન્ય ઈન્ટરએક્ટીવ કન્ટેન્ટ જેમ કે વેબ ગેમ્સ, ઓફિસ એપ્લિકેશન તેમજ અન્ય સાઈન્ટિફિક ડેમોસ્ટ્રેશનનો, સમાવેશ થાય છે.

કિવર્ડ(ઈન્ટરનેટ સર્ચ) વડે Yahoo શોધ એન્જીન અને Google (શોધ એન્જિન) જેવા વેબ સર્ચ એન્જિન ઈન્ટરનેટ સંશોધન કરી શકે છે. કરોડો લોકો આ દ્વારા વિવિધ પ્રકારની માહીતી ઓનલાઈન મેળવે છે. પરંપરાગત પુસ્તકાલય અને એન્સાયક્લોપેડિયા(જ્ઞાનકોષ) ની સરખામણીમાં ઈન્ટરનેટ વિવિધ જગ્યાઓએ પડેલી માહિતી અને ડેટા મેળવી શકાય છે.

વિવિધ જગ્યાએ રહેલા શ્રોતાજન માટે સંસ્થાઓ અને વ્યકિતઓ વડે ઈન્ટરનેટના માધ્યમ દ્વારા ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારના આઈડિયા અને માહિતી પ્રસિદ્ધ કરવી પહેલા કરતા વધુ સરળ બની ગયું છે. વેબ પેજ પર, બ્લોગ પર કે ખુબ જ નાની કિંમત બનાવાયેલી વેબસાઈટ પર પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલી માહિતી કોઈ પણ શોધી શકે છે. જો કે, હાલમાં પણ મોટી વ્યવસાયી વેબસાઈટને વધુ આકર્ષક, ભિન્ન અને અપ ટુ ડેટ રાખવા માટે ઘણા બધા પૈસાની જરૂર પડે છે.

ઓનલાઈન ડાયરી જે સમય સમયે અપડેટ કરી શકાય છે તે માટે ઘણા બધા લોકો અને કંપનીઓ વેબ બ્લોગનો મોટાપાયે વપરાશ કરે છે. કેટલાક વ્યવસાયીક સંસ્થાઓ તેમના કર્મચારીઓને સલાહ આપે છે કે પોતાના વિચારો, પોતાની વિશિષ્ટતા, અને માહિતી બ્લોગ દ્વારા અભિવ્યકત કરે, જેથી મુલાકાતી આ પ્રકારની માહિતીથી ખુશ થાય છે અને અંતે તે કોર્પોરેશન તરફ આકર્ષિત થાય છે. આનું એક ઉદાહરણ છે માઈક્રોસોફ્ટ, આ કંપનીના સોફ્ટવેર ડેવલપર પોતાના કાર્યમાં લોકોનું ધ્યાન ખેંચવા માટે અંગત બ્લોગ પર કાર્યક્રમને લગતી માહિતી પ્રસિદ્ધ કરે છે.

મોટા સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ દ્વારા પબ્લિશ કરાયેલા અંગત વેબ પેજીસ ઘણા લોકપ્રિય નિવડ્યા છે અને તેમાં વધુને વધુ સોફિસ્ટિકેશન પણ આવી રહ્યું છે. વેબના આરંભકાળથી એન્જલફાયર અને જીઓસીટીઝ અસ્તિત્વમાં છે, આ ઉપરાંત તેના જેવા જ ફેસબુક અને માયસ્પેસ જે હાલમાં ઘણા લોકપ્રિય છે. આ ઓપરેશનો સામાન્ય વેબ પેજ હોસ્ટની જગ્યાએ સોશિઅલ નેટવર્ક સર્વિસ તરીકે ઓળખાવાય છે

લોકપ્રિય વેબ પેજીસ પર ઓનલાઈન એડવર્ટાઈઝીંગ આકર્ષક હોઈ શકે છે અને ઈ-કોમર્સ અને વેબ સાઈટ દ્વારા સેવાઓ અને વસ્તુઓનું વેચાણ સતત વધી રહ્યું છે.

હાલના દિવસોમાં વેબ સર્વસમાં સંગ્રહિત કરાયેલા વેબ પેજ HTML ટેક્ષ ફાઈલમાં બનાવવામાં આવે છે. તાજેતરમાં, વેબસાઈટ કન્ટેન્ટ મેનેજમેન્ટ(content management) અને વિકી સોફ્ટરવેરનો ઉપયોગ કરે છે જેમાં શરૂઆતમાં ઘણું ઓછું કન્ટેન્ટ હોય છે. આ સિસ્ટમના સહાયક કે જે સ્ટાફ કે કોઈ કલ્બના મેમ્બર કે પછી સંગઠનના સભ્ય અથવા સામાન્ય પ્રજામાંથી કોઈ પણ હોઈ શકે છે, તેઓ આ હેતુ માટે ડીઝાઈન કરવામાં આવેલા એડીટ પેજીસમાં આપવામાં આવેલા ડેટાબેઝનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે સામાન્ય મુલાકાતી અંતિમ એચટીએમએલ ફોર્મને જ જુએ છે. ટાર્ગેટ વિઝિટર્સ માટે આ વસ્તુ ઉપલબ્ધ બને તે માટે ઘણી વખત એપ્રુવલ કે સિક્યુરિટી સિસ્ટમ બનાવાય છે અને ઘણી વખત નથી બનાવવામાં આવતી.

=== રીમોટ એક્સેસ ===

વિશ્વમાં ગમે તે ખુણામાં બેઠેલો યુઝર્સ ઈન્ટરનેટના માધ્યમ દ્વારા અન્ય કમ્પ્યુટર સાથે જોડાઈ શકે છે અને માહિતીનો સંગ્રહ કરી શકે છે. આવું કરવા ઈચ્છતો વ્યકિત તેની જરૂરિયાત મુજબ કમ્પ્યુટર સિક્યુરીટી(Computer security) ઓથેન્ટીકેશન અને એન્સ્ક્રીપ્શન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરી પણ શકે છે અને નથી પણ કરતો. 

ઘરે બેઠા જ કામ કરી શકાય તેવો આ નવતર પ્રકારનો રસ્તો છે જે વિવિધ ઉદ્યોગોમાં એકબીજા સાથે મળીને અને માહીતીના આદાનપ્રદાન વડે કામ કરાય છે.  ઘરે બેઠેલો હિસાબનીશ(એકાઉન્ટન્ટ) બીજા દેશમાં સ્થિત કંપનીનું ઓડીટ ત્રીજા જ દેશમાં સ્થિત સર્વર વડે તપાસી શકે છે, વળી પાછું આ સર્વર કોઈ ચોથા જ દેશના આઈટી નિષ્ણાતો દ્વારા ચલાવવામાં આવતું હોય છે. તેમજ આ એકાઉન્ટ કોઈ ઘરે બેઠા કામ કરતા કોઈ બુકકિપર દ્વારા બનાવવામા આવ્યા હોય છે જેને વિશ્વભરમાંથી વિવિધ માહિતીઓ ઈમેલ દ્વારા મોકલવામાં આવે છે. આમાની ઘણા કાર્યો ઈન્ટરનેટનો વપરાશ વધ્યો તે પહેલા કરવામાં આવતા હતા, પરંતુ પ્રાઈવેટ લીઝ લાઈન નો ખર્ચ ઘણો આવતો હતો જેથી તે બધા જ લોકો માટે શક્ય ન હતી. 

રજા માટે કે પછી બિઝનેશ ટ્રીપમાં બહાર ગયેલી વ્યકિત તેના ડેસ્કટોપ કમ્પ્યુટરથી દુર હોય છે ત્યારે તે પોતાના ઓફિસના કમ્પ્યુટરને રીમોટ ડેસ્કટોપ પ્રોટોકોલ (Remote Desktop Protocol) વડે ઈન્ટનેટના વર્ચ્યુઅલ પ્રાઈવેટ નેટવર્ક(VPN) દ્વારા સુરક્ષિત રીતે ખોલી શકે છે. આના દ્વારા ઓફિસથી દુર વ્યકિત તેના કમ્પ્યુટરમાં રહેલી સામાન્ય ફાઈલો અને ડેટાને એકસેસ કરી શકે છે જેમા ઈમેલ અને અન્ય એપ્લિકેશનનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે. 

જો કે કેટલીક નેટવર્ક સિક્યુરીટી કંપનીઓ આને વર્ચ્યુઅલ પ્રાઈવેટ નાઈટમેર(દુઃખદ સ્વપ્ન) પણ ગણે છે. કારણ કે ઓફિસના સુરક્ષિત વિસ્તાર બહાર કર્મચારીના ઘરે પણ આ દ્વારા કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

=== સહયોગ ===
કેટલાક ઓછી કિંમતમાં ફળીભૂત થાય તેવા આઈડીયા દ્વારા, માહીતી અને સ્કિલનું આદાનપ્રદાન અને સહયોગ ઘણું જ સરળ બની ગયું છે. પોતાના આઈડિયા એકબીજા સાથે શેર કરવાની સાથે સાથે વાતચીત કરવા ઉપરાંત, ઈન્ટરનેટના વિશાળ વ્યાપને કારણે આવા ગ્રુપની રચના પણ સરળ રીતે થઈ શકે છે.  આના ઉદાહરણ છે ફ્રી સોફ્ટવેર ચળવળ(free software movement) જેણે લીનક્સ,મોઝીલા ફાયરફોક્સ,  અને ઓપનઓફિસ.ઓઆરજી(OpenOffice.org) જેવી એપ્લીકેશનો બનાવી છે. 

આઈઆરસી(IRC), ચેટ રૂમ, ચેનલ કે પછી ઈન્સ્ટન્ટ મેસેજિંગ સિસ્ટમ દ્વારા ઈન્ટરનેટ ચેટ(વાતચીત) કરી શકાય છે. આ દ્વારા દિવસ દરમિયાન જ્યારે તેઓ પોતાના ઘરમાં કામ કરતા હોય છે ત્યારે તેમના મિત્રો અને સહયોગી સાથે આસાનીથી  વાતચીત કરી શકે  છે. ઈમેલ કરતા પણ સરળતાથી અને ઝડપથી મેસેજનું આદાનપ્રદાન કરી શકાય છે. ટીમ મેમ્બર્સ વચ્ચે આ સિસ્ટમ દ્વારા એક વાઈટબોર્ડ અસ્તિત્વમાં આવે છે દ્વારા તેઓ વોઈસ અને વિડીયો દ્વારા કનેક્ટ રહી શકે છે. 

વર્ઝન કંટ્રોલ(Version control) સિસ્ટમ દ્વારા શેર્ડ ડોક્યુમેન્ટ પર કામ કરતી વિવિધ ટીમોને સાથે કામ કરવાનો મોકો આપે છે. જેમાં કેટલીક સુવિધાઓ એવી છે જેમ કે એક બીજાનું કામ ઓવર રાઈટ થઈ જતું નથી, તેમજ ડોક્યુમેન્ટ મોકલી દીધા છે ત્યાં સુધી રાહ જોવાની જરૂર પડતી નથી. 

બિઝનેશ અને પ્રોજેક્ટ ટીમ માહિતીની સાથે સાથે વિવિધ દસ્તાવેજો અને કેલેન્ડરને પણ શેર કરી શકે છે.  આ પ્રકારના સહકાર વિવિધ વૈજ્ઞાનિક રિસર્ચ , સોફ્ટવેર ડેવલોપમેન્ટ, કોન્ફરન્સ પ્લાનિંગ, રાજકીય પ્રવૃતિઓ અને ક્રિએટીવ રાઈટીંગ દરમિયાન થાય છે.

=== ફાઈલ શેરિંગ ===

કમ્પયુટર ફાઈલને ઈ-મેલ એટેચમેન્ટ તરીકે ગ્રાહકો, કોલેજોને, અને મિત્રોને ઈલેક્ટ્રોનિક મેલના માધ્યમ દ્વારા મોકલી શકાય છે. અન્ય લોકો આ એટેચ વસ્તુને સરળતાથી ડાઉનલોડ કરી શકે તે માટે તેને વેબસાઈટ અથવા [[ફાઇલ_ટ્રાન્સ્ફર_પ્રોટોકોલ|FTP]] સર્વર વડે અપલોડ કરવામાં આવે છે. આ વસ્તુને સાથીદારો યોગ્ય રીતે વાપરી શકે તે માટે શેર્ડ લોકેશન અથવા ફાઈલ સર્વરમાં મુકવામાં આવે છે. જ્યારે ડાઉનલોડની સંખ્યા વધારે હોય ત્યારે ઘણા યુઝર્સ મિરર સર્વર અથવા પીઅર-ટુ-પીઅર નેટવર્કનો ઉપયોગ કરે છે. 

આમાં કેટલાક કેસમાં, ફાઈલના એક્સેસ હક્કોને યુઝર્સ પ્રમાણભૂતતા દ્વારા કંટ્રોલ કરી શકે છે. આ ફાઈલને શેર કરવા માટે પૈસા માંગવા કે અન્ય કોઈ વિધીઓ પસાર કર્યા બાદ એનક્રિપ્શન દ્વારા જ આ ફાઈલ મેળવી શકાય છે. વપરાશકરતા હોય તેના દ્વારા આની કિંમત ચુકવવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે ક્રેડીટ કાર્ડ ધારક જેની બધી જ વિગતો પાસ થઈ ચુકી છે તે આ ઈન્ટરનેટ દ્વારા આ ફાઈલો એકસેસ કરી શકે છે.ફાઈલની પ્રમાણભૂતતા અને મુળ ડીજિટલ હસ્તાક્ષર અથવા એમડી5(MD5) તેમજ અન્ય રીતો દ્વારા ચેક કરવામાં આવી શકે છે. 

ઈન્ટરનેટની આ સામાન્ય લાક્ષ્ણિકતાને કારણે, વિશ્વમાં, ઉત્પાદન, વેચાણ, અને વહેંચણીના ઢાંચાને કમ્પયુટર ફાઈલના ટ્રાન્સમિશન સુધી ઘટાડી દીધો છે. જેમાં બધા જ પ્રકારના પ્રિન્ટ પબ્લિકેશન, સોફ્ટવેર પ્રોડક્ટ, ન્યુઝ, મ્યુઝીક, વિડીયો, ફિલ્મ, પોર્નોગ્રાફી, ગ્રાફિક અને કળાના અન્ય વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. આને કારણે હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા ઉદ્યોગો કે જેઓ આ પ્રોડક્ટનું ઉત્પાદન અને વેચાણ કરતા હતા તેઓની કાર્યરીતમાં અભૂતપૂર્વ પરિવર્તન આવી ગયું છે.

=== સ્ટ્રીમિંગ મીડિયા ===
ઘણા રેડિયો અને ટેલીવિઝન બ્રોડકાસ્ટર્સ હવે ઈન્ટરનેટ પર તેમના ઓડિયો અથવા વિડિયોની &quot;ફિડ્સ&quot; પુરી પાડી રહ્યા છે. દા.ત. બીબીસી ઈન્ટરનેટ આ ઉપરાંત તેઓ પ્રિવ્યુ, ક્લાસિક ક્લિપ અને કોઈ ખાસ ક્લિપને ફરીથી જોવાની કે સાંભળવાની સુવિધાઓ આપે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક બ્રોડકાસ્ટર્સ એવા પણ હોય છે જેઓ ખરેખરમાં કોઈ વસ્તુ પ્રસિદ્ધ કરવા માટે એર-લાયસન્સ ધરાવતા નથી. આનો મતલબ એમ કે ઈન્ટરનેટ સાથે જોડાયેલું સાધન, જેમ કે કમ્પ્યુટર કે બીજું કંઈ, જે દ્વારા તેઓ પહેલા માત્ર ટેલીવિઝન,રેડિયો કે અન્ય દ્વારા જ મેળવી શકતા હતા  તેવું મીડિયા તેઓ ઓનલાઈન મેળવી શકે છે.  ઈન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ વસ્તુઓમાં તેની સંખ્યા  વધુ વિશાળ થઈ છે. અંહી પોર્નોગ્રાફીથી લઈને કોઈ ચોક્કસ વસ્તુ અને ટેકનિકલ વેબકાસ્ટ સુધીની વસ્તુઓ અંહી ઉપલબ્ધ બને છે. પોડકાસ્ટીંગ(Podcast)એક અલગ પ્રકારની વસ્તુ છે જેમાં સામાન્ય રીતે ઓડિયો મટીરીયલ ડાઉનલોડ કરવામાં આવેય છે અને તેને કમ્પ્યુટર કે પોર્ટેબલ મિડિયા પ્લેયરમાં ખસેડવામાં આવે છે જેથી ગમે ત્યારે તેને સાંભળી શકાય છે. અથવાસામાન્ય સાધનો દ્વારા, કોઈ પણ વ્યકિત  થોડી ઘણી સેન્સરશીપ કે લાયસન્સિંગ કંટ્રોલ દ્વારા ઓડિયો કે વિડિયો મટીરીયલને વૈશ્વિક ધોરણે બ્રોડકાસ્ટ કરી શકે છે. 

વેબકેમને ઈન્ટરનેટને વધુ કોમ્યુનિકેટીવ બનાવતી વસ્તુઓંમાં નીચી કિંમતે ઉપલબ્ધ ઉપકરણ છે. કેટલાક વેબકેમ ફુલ ફ્રેમ રેટ વિડીયો આપે છે જે દ્વારા સામાન્ય રીતે ચિત્ર નાનું દેખાય છે અથવા અપડેટ ધીમે ધીમે થાય છે. ઈન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ તેમની આસપાસ ફરતા પ્રાણીઓ, પાણીમાં તરતી સ્ટિમર, કે પછી સ્થાનિક ટ્રાફિક અથવા તેમની જ કેટલીક જગ્યાઓનું મોનેટરિંગ જીવંત અને રિઅલ ટાઈમમાં કરી શકે છે. કેટલાક ઈન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ પાસે વેબકેમ હોય છે પરંતુ બે બાજુનો જોઈએ તેવો સાઉન્ડ કેટલાક પાસે હોય છે અને કેટલાક પાસે નથી હોતો. આમ છંતા વિડીયો ચેટ રૂમ અને વિડીયો કોન્ફરન્સિંગ ઘણા લોકપ્રિય છે. 

૧૫ જાન્યુઆરી ૨૦૦૫ના રોજ યુટ્યુબ(YouTube)ની રચના કરવામાં આવી હતી.  જે હાલમાં ફ્રિ વિડીયો સ્ટ્રિમિંગ(અપલોડ અને જોવાની)ની સૌથી લોકપ્રિય સાઈટ છે જેના ઘણા યુઝર્સ છે. વિડીયોને સ્ટ્રિમ કરવા અને તેને જોવા માટે ફ્લેશ(Adobe Flash)બેઝ વેબ પ્લેયરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. અંહી યુઝર્સ સાઈન અપ કર્યા વગર (એટલેકે અહીં પોતાનું નામ રજીસ્ટર કરવુ પડતું નથી) વિડીયો જોઈ શકે છે. જો કે તેઓ સાઈન અપ કરે તો તેઓ અમર્યાદ પ્રમાણમાં વિડીયો અપલોડ કરી શકે છે અને પોતાની પ્રોફાઈલ બનાવી શકે છે. યુટ્યુબે કરેલા દાવા મુજબ તેઓના યુઝર્સ રોજે લાખોની સંખ્યામાં વિડીયો જોવે છે અને અપલોડ કરે છે. &lt;ref&gt;{{cite web 
|url=http://www.youtube.com/t/fact_sheet
|title=YouTube Fact Sheet
|publisher=YouTube, LLC 
|access-date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt;

=== ઈન્ટરનેટ ટેલિફોની(VoIP) ===

વોઈસ ઓવર ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ(Internet Protocol) તરીકે ઓળખાતું VoIPને કારણે ઈન્ટરનેટ દ્વારા વાતચીત શક્ય બને છે. આ યોજનાની શરૂઆત ૧૯૯૦ના દાયકામાં થઈ જ્યારે વોકી-ટોકીજેવી વોઈસ એપ્લિકેશન કમ્પ્યુટર માટે વિચારવામાં આવી. તાજેતરના વર્ષોમાં VoIP સિસ્ટમ એક સામાન્ય ટેલિફોન હોય તેવી જ રીતે વપરાય છે અને તેના જેવી જ સુવિધાજનક છે. આનો ફાયદો એ છે કે,  ઈન્ટરનેટ દ્વારા વોઈસ ટ્રાફિકનું વહન કરવામાં આવતું હોવાથી VoIP મોટાભાગે મફત હોય છે અથવા પરંપરાગત ટેલિફોન કરતા તેની કિંમત ઓછી હોય છે. જ્યારે લાંબા અંતરના ફોન કેબલ મોડેમ કે ADSL દ્વારા કરવામાં આવે છે ત્યારે તે ઘણા જ લાભદાયી સાબિત થાય છે. 

VoIPએ લોકોને પરંપરાગત ટેલિફોનનો વિકલ્પ આપ્યો છે. આ સુવિધામાં હવે વધારો થઈ રહ્યો છે વિવિધ પ્રોવાઈડર્સ તેઓની કાર્યક્ષમતા સુધારી રહ્યા છે.  અને પરંપરાગત ટેલિફોન નંબર પર કે તેના પરથી કરવામાં આવેલા કોલ મેળવી શકાય છે. આ ઉપરાંત હવે VoIP નેટવર્ક એડેપ્ટર પણ ઉપલબ્ધ બન્યુ છે જેના દ્વારા કમ્પ્યુટરની પણ જરૂરિયાત રહેતી નથી. 

વિવિધ કોલોમાં ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારની વોઈસ ક્વોલિટી હોય છે પરંતુ મોટાભાગે પરંપરાગત ટેલિફોન કરતા તેની ગુણવત્તા સમાંતર કે ઘણી વખત તેનાથી પણ ચડીયાતી હોય છે. 

VoIP માટે હજૂ પણ સમસ્યા હોય તો તે છે ઈમરજન્સી ટેલિફોન નંબર અને તેની વિશ્વાસપાત્રતા. હાલમાં, VoIP કટોકટીની સેવાઓ આપે છે પરંતુ તે વૈશ્વિક રીતે ઉપલબ્ધ નથી. પરંપરાગત ફોન લાઈન દ્વારા પાવર મેળવે છે જે વીજ પુરવઠો જતો રહે તો પણ ચાલુ રહે છે. પરંતુ VoIPના ઈન્ટરનેટ અને ફોન ઉપકરણ અખંડિત વિજ પુરવઠા વગર ચાલી શકે નહીં. 

VoIP ગેમિંગને લગતી એપ્લિકેશનને કારણે પણ લોકપ્રિય થઈ રહી છે કારણ કે VoIP દ્વારા ખેલાડીઓ એકબીજા સાથે વાતચીત કરી શકે છે. ગેમિંગ માટેના જાણીતા હોય તેવા  VoIP ગ્રાહકો વેન્ટ્રીલો  અને ટીમસ્પિક(Teamspeak) તેમજ અન્ય છે. પ્લેસ્ટેશન 3 અને એક્સબોક્સ 360 પણ VoIP ચેટની સુવિધા ઓફર કરે છે.

==ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ (Access)== 

ઈન્ટરનેટને એકસેસ કરવાની પદ્ધતિઓમાં ડાયલ-અપ ઈન્ટરનેટ એક્સેસ, લેન્ડલાઈન, બ્રોડબેન્ડ ઈન્ટરનેટ એક્સેસ કોએક્સિઅલ કેબલ દ્વારા, ફાઈબર ઓપ્ટીક અથવા કોપર વાયર દ્વારા, વાઈ-ફાઈ, સેટેલાઈટ ઈન્ટરનેટ અને ૩જી/4જી ટેકનોલોજી ધરાવતા મોબાઈલ ફોનનો સમાવેશ કરી શકાય છે. 

ઈન્ટરનેટ વાપરવા માટેના જાહેર સ્થળોમાં લાઈબ્રેરી, ઈન્ટરનેટ કાફેનો સમાવેશ થાય છે જ્યા ઈન્ટરનેટ કનેક્શન ધરાવતા કમ્પ્યુટર ઉપલબ્ધ હોય છે. ઘણા જાહેર સ્થળોએ ઈન્ટરનેટ એકસેસ પોઈન્ટ હોય છે જેમ કે એરપોર્ટ હોલ કે કોફીશોપમાં, કે જ્યા થોડા સમય માટે જ ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવાનો હોય છે. આ માટે કેટલાક શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેમ કે &quot;પબ્લિક ઈન્ટરનેટ કિઓસ્ક&quot;, &quot;પબ્લિક એક્સેસ ટર્મિનલ &quot;અને &quot;વેબ પેફોન(payphone).હવે કેટલીક હોટલો પણ ફી લઈને પબ્લિક ટર્મિનલ પ્રોવાઈડ કરે છે. 

આ ટર્મિનલ ટીકીટ બુકિંગ, બેંક ડીપોઝીટ કે ઓનલાઈન પેમેન્ટ માટે વપરાશ કરવામાં આવે છે. વાઈફાઈ દ્વારા કમ્પ્યુટર દ્વારા વાયરલેસ ઈન્ટરનેટ એકસેસ કરી શકાય છે. હોટસ્પોટ(વાઈફાઈ) જેવી કહેવાતી આ સુવિધા વાઈફાઈ કાફે પણ પૂરી પાડે છે. જયાં યુઝર્સે વાયરલેસ-ઈનેબલ ડિવાઈસ જેવી કે લેપટોપ, પર્સનલ ડીજિટલ આસિસ્ટન્ટ(PDA) લાવવાની હોય છે. આ સુવિધા ગ્રાહકો માટે મફત પણ હોઈ શકે છે અને તેની ફી પણ હોઈ શકે છે. વાઈફાઈ માટે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારની જરૂરિયાત નથી રહેતી. સમગ્ર કેમ્પસ કે પાર્ક, અથવા સમગ્ર શહેરને પણ આ સુવિધા દ્વારા સાંકળી શકાય છે. પાયાના પ્રયત્નોને કારણે વાયરલેસ કમ્યુનિટી નેટવર્ક સુધી પહોંચી શકાયું છે. લંડન, વિયેના, ટોરન્ટો, સાન ફ્રાન્સિસ્કો, ફિલાડેલ્ફિયા, શિકાગો અને પીટ્સબર્ગ જેવા શહેરોના મોટાભાગને વાઈફાઈની વ્યવસાયિક સેવાઓ દ્વારા આવરી લેવામાં આવ્યો છે. જેથી બગીચામાં બેઠા બેઠા ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. &lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000082&amp;sid=aQ0ZfhMa4XGQ&amp;refer=canada ટોરન્ટો હાઈડ્રો ટોરન્ટો શહેરમાં વાયરલેસ નેટવર્ક સ્થાપશે]બ્લુમબર્ગ.કોમ19 માર્ચ 2006માંથી મેળવવામાં આવેલું&lt;/ref&gt;

વાઈફાઈની સુવિધા ઉપરાંત મોબાઈલ વાયરલેસ નેટવર્ક જેમ કે રીકોચેટ(ઈન્ટરનેટ સર્વિસ)(Ricochet) દ્વારા  સેલફોન નેટવર્ક  અને ફિક્સ વાયરલેસ સર્વિસનો ઉપયોગ કરી હાઈસ્પીડ ડેટા સર્વિસ પુરી પાડવાનો પ્રયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. 

હાઈટેક ફોન જેવા કે સ્માર્ટફોન હવે ફોન નેટવર્ક દ્વાર ઈન્ટરનેટ એક્સેસ કરી શકાય તેવી સુવિધા ધરાવતા હોય છે. આ હાઈટેક  ફોનમાં ઓપેરાનું વેબ બ્રાઉસર હોય છે જે અન્ય વિવિધ પ્રકારના ઈન્ટરનેટ સોફ્ટવેર દ્વારા પણ ચલાવી શકાય છે. હાલમાં ઈન્ટરનેટ એક્સેસ કરી શકાતા હોય તેવા ફોનની સંખ્યા કમ્પ્યુટર કરતા વધુ છે આમ છંતા પણ તેનો ઉપયોગ થતો નથી.ફોનમાં ઈન્ટરનેટના ઉપયોગ માટે ઈન્ટરનેટ એક્સેસ પ્રોવાઈડર અને પ્રોટોકોલ મેટ્રીક્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

== સામાજિક અસર ==
[[ચિત્ર:20070616 Chris Young visits Wrigley (4)-edit3.jpg|thumb|300px|ક્રિસ યંગને ઈન્ટરનેટ પર યોજાયેલા ઓલ સ્ટાર ફાઈનલ વોટ દ્વારા ૨૦૦૭ની મેજર લિગ બેસબોલ ઓલ સ્ટાર ગેમનો હિરો તરીકે ચૂંટી કાઢવામાં આવ્યો હતો.]]
 
ઈન્ટરનેટે સામાજિક વાતચીત, પ્રવૃતિ અને સંગઠન માટે એક નવું જ સ્વરૂપ શોધી કાઢ્યું છે. ઈન્ટરનેટના વપરાશને કારણે આ શક્ય બન્યું છે. 

સોશિઅલ નેટવર્ક સર્વિસ વેબસાઈટ જેવી કે [[ફેસબુક]] અને માયસ્પેસ સમાજિકરણમાં પરસ્પરના સહયોગ અને વાતચીત માટે નવું પરિબળ ઉમેર્યું છે.આ સાઈટનો યુઝર્સ તેના શોખ કે રસના વિષયો દર્શાવવા માટે અને એકબીજા સાથે સંપર્ક રાખવા માટે વિવિધ પ્રકારના અંગત પેજીસ ઉમેરી શકે છે. આ ઉપરાંત સાઈટમાં વિશાળ પ્રમાણમાં યુઝર્સ હોય છે. જો સાઈટ પરવાનગી આપે તો યુઝર્સ તેઓના સાચા નામ દર્શાવી શકે છે અને અન્ય ગ્રુપના વ્યકિતઓ કે યુઝર્સ સાથે વાતચીત કરી શકે છે. 

મીટઅપ.કોમ (meetup.com) જેવી સાઈટ રૂબરૂ બેઠક કરી શકે તેવા જુથના સમુહ હોય છે, પણ તેમાં પણ કેટલાક જુથો મીટઅપ વેબસાઈટમાં તેમના જુથની સાઈટ બનાવે છે અથવા અન્ય વેબસાઈટ પર વાતચીત કરે છે. 

=== રાજકીય સંગઠન અને સેન્સરશીપ ===

લોકશાહી સમાજમાં ઈન્ટરનેટે એક રાજકીય સાધન તરીકે પણ સુસંગતતા પ્રાપ્ત કરી છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટના ૨૦૦૪ની પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં હોવાર્ડ ડેન(Howard Dean) ઈન્ટરનેટ પર દાન મેળવવાની આવડતને કારણે પ્રખ્યાત થયા હતા. ઘણા રાજકીય જુથો ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ સંગઠનની નવી પદ્ધતિ માટે કરે છે. જે માટે ઈન્ટરનેટ એક્ટીવિઝમ નો સહારો લે છે. 

ઈરાન, દક્ષિણ કોરિયા, મ્યાનમાર, ચીન અને યુ.એ.ઈ.ની સરકારો તેમની પ્રજા દ્વારા ઈન્ટરનેટ વડે રાજકીય અને ધાર્મિક વિષયો વાંચી શકે તેના પર કેટલાક નિયંત્રણો લગાવ્યા છે. આ બધુ વિશેષ પ્રકારના સોફ્ટરવેરની મદદથી કરવામાં આવે છે જે ડોમેઈન અને તેના વિષયને ફિલ્ટર કરે છે અને તેની માહીતી સરળતાથી મેળવી શકાતી નથી. 

નોર્વે, ડેનમાર્ક, ફિનલેન્ડ &lt;ref name=&quot;The Register&quot;&gt;{{cite web | title=Finland censors anti-censorship site | work=[[The Register]] | url=http://www.theregister.co.uk/2008/02/18/finnish_policy_censor_activist/ | date=2008-02-18 | access-date=2008-02-19}}&lt;/ref&gt;, અને સ્વીડનમાં મોટા ઈન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સે સ્વૈચ્છિક (વેબસાઈટ બ્લોક કરવાનો કાયદા સરકારે ઘડવો ન પડે તે માટે)રીતે પોલીસ દ્વારા આદેશ કરાયેલી કેટલીક વેબસાઈટોને બ્લોક કરી છે. માનવામાં આવે છે કે આ બધી વેબસાઈટ ચાઈલ્ડ પોર્નોગ્રાફીને લગતી હશે. આ સાઈટના કન્ટેન્ટને ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યું છે.

ઘણા દેશો જેમાં અમેરિકાનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે તેઓએ ચાઈલ્ડ પોર્નોગ્રાફી(child pornography)ને લગતી વસ્તુઓ રાખવા તેની વહેંચણી કરવા સામે કાયદો બનાવીને આ પ્રવૃતિને ગેરકાયદે ઘોષિત કરી છે પરંતુ તેઓ ફિલ્ટરીંગ સોફ્ટવેરનો હજૂ ઉપયોગ કરતા નથી. 

વેબસાઈટ પર ઘણા મફત અને કમર્શિયલી સોફ્ટવેર ઉપલબ્ધ છે જે દ્વારા યુઝર્સ નેટવર્કમાં કે તેના અંગત કમ્પ્યુટરમાં કેટલીક વાંધાજનક વેબસાઈટને બ્લોક કરી શકે છે. જેમ કે પોર્નોગ્રાફી કે હિંસાને લગતી વેબસાઈટોને બાળકો દ્વારા જોવા પર નિયંત્રણ લગાવી શકાય. જુઓ કન્ટેન્ટ-કંટ્રોલ સોફ્ટવેર(Content-control software)

=== આરામના સમયની પ્રવૃતિ ===
નવરાશના સમયની પ્રવૃતિ માટે ઈન્ટરનેટ પર ઘણા બધા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે. જેમાં કેટલાક સામાજિક પ્રયોગો પણ છે. જેમ કે MUD અને MOO જે યુનિવર્સિટીના સર્વસ દ્વારા સંચાલિત છે તો હાસ્યને લગતા યુઝરનેટ ગ્રુપ પણ ખાસા લોકપ્રિય છે.  આજે, ઘણા ઈન્ટરનેટના મંચ(ફોરમ)માં રમતો અને રમુજી વિડીયો, ફ્લેશ એનિમેશન મુવીને લગતા નાના કાર્ટુન ઘણા લોકપ્રિય છે. પોતાની યોજનાઓની જાણ કરતા અને મિત્રો સાથે વાતચીત કરવા માટે અત્યારે લોકોએ છ મિલિયન જેટલા બ્લોગ અને મેસેજ બોર્ડ બનાવ્યા છે. 

ઈન્ટરનેટનો પોર્નોગ્રાફિ અને જુગાર ઉદ્યોગો સંપુર્ણ ફાયદો ઉઠાવે છે. અને અન્ય વેબસાઈટોને પણ આ ઉદ્યોગો તરફથી ઘણી એડવર્ટાઈઝિંગ મળી જાય છે. જો કે, ઘણી સરકારોએ આ બન્ને ઉદ્યોગો પર ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવા સામે  નિયંત્રણ લાદવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. પરંતુ વિશ્વમાં તેની લોકપ્રિયતાને કારણે સરકારો પોતાના આ પ્રયાસમાં નિષ્ફળ ગઈ છે. 

ઈન્ટરનેટ પર ટાઈમપસાર કરવાનો એક મહત્વનો વિસ્તાર છે મલ્ટીપ્લેયર ગેમિંગ. આ દ્વારા કમ્યુનિટીનુ નિર્માણ કરાયા છે અને જે દ્વારા વિવિધ વયજુથ ધરાવતા અને વિવિધ દેશોમાં રહેતા લોકો ભેગા થાય છે અને મલ્ટીપ્લેયર ગેમનો મજા ઉઠાવે છે. આની રેન્જ MMORPG થી ફર્સ્ટ-પર્સન શુટર સુધી, કમ્પયુટર આધારીત ગેમ થી ઓનલાઈન ગેમ્બલિંગ સુધી હોય છે. આ દ્વારા ઘણા લોકો પોતાનો નિરાંતના સમયની મજા ઈન્ટરનેટ પર ઉઠાવે છે અને લોકો સાથે વાતચીત કરે છે. 

૧૯૭૦ની આસપાસથી ઓનલાઈન ગેમિંગ શરૂ થયું છે, હાલમાં ઓનલાઈન ગેમિંગ વિવિધ સેવાઓ પણ આપે છે જેમ કે ગેમસ્પાય(GameSpy Arcade) અને  MPlayer.com. પરંતુ, આ માટે સભ્યપદ મેળવવું જરૂરી છે. સભ્યપદ ન ધરાવતા લોકોને કેટલીક જ ગેમ રમવા દેવામાં આવે છે. 

ઘણા લોકો ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ સંગીત, ફિલ્મ અને અન્ય કામો ડાઉનલોડ કરે છે અને મજા કરે છે. ઉપર કહ્યા મુજબ આ બધી સર્વિસ પૈસાવાળી અને પૈસા વગરની હોય છે. જેના માટે સર્વર અને વિવિધ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેમાની કેટલીક કંપનીઓ તેના સાચા કલાકારના હક અંગે સભાન હોયછે અને કોપીરાઈટ એક્ટને અનુસરે છે. 

ઘણા લોકો ન્યુઝ , હવામાન, સ્પોર્ટસ સમાચાર મેળવવા માટે ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત રજા ગાળવા માટે હોટલ બુંકીંગ અને અન્ય ઘણી બધી વસ્તુઓ માટે લોકો ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરતા થયા છે.  

વિશ્વભરમાં રહેતા પોતાના મિત્રો સાથે જોડાઈ રહેવા માટે લોકો ઓનલાઈન ચેટ, ઈન્સ્ટન્ટ મેસેજીંગ અને ઈમેલનો ઉપયોગ કરે છે. કેટલાક સમય પહેલા તેઓ pen pal નો ઉપયોગ કરતા હતા તેમ.સોશિયલ નેટવર્કિંગ વેબસાઈટ જેવી કે માય સ્પેસ(MySpace) [[ફેસબુક]] અને તેના જેવી અન્ય ઘણી વેબસાઈટો લોકોને એકબીજા સાથે જોડી રાખે છે. 

વેબ ડેસ્કટોપ કે ઈન્ટરનેટ ડેસ્કટોપ નો ઉપયોગ કરતા હોય તેવા લોકોની સંખ્યા વધી રહી છે. આ દ્વારા વપરાશકર્તા ઈન્ટરનેટ દ્વાર ફાઈલ, ફોલ્ડર અને સેટિંગ એકસેસ કરી શકે છે. 

સાયબરસ્લેકિંગ(Cyberslacking) કોર્પોરેટ માટે ગંભીર ખતરો બની રહ્યું છે. ,પેનીસુલા બિઝનેશ સર્વિસ દ્વારા કરાયેલા સર્વે મુજબ  ઈંગ્લેન્ડમાં કર્મચારીઓ સરેરાશ રીતે કામ દરમિયાન 57 મિનિટ જેટલો સમય વેબસર્ફિંગ કરવા માટે ગાળે છે.  &lt;ref&gt;[http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=914&amp;id=1001802003 સ્કોટમેન.કોમ ન્યુઝ-શહેરની નાની ફર્મ સામે નેટનો દુરઉપયોગ]&lt;/ref&gt;

== કોમ્પલેક્ષ આર્કિટેકચર / અસામાન્ય બંધારણો ==
કેટલાક કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિકો ઈન્ટરનેટને &quot;એન્જિનિયરિંગથી ભરપૂર, વધુ ગુંચવડાભર્રી રચના &quot;હોવાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ ગણી રહ્યા છે. &lt;ref&gt;વોલ્ટર વિલિંગર, રમેશ ગોવિંદન, સુગિહ જામીન, વેર્ન પોક્સોન, અને સ્કોટ શેખર(2002).[http://www.pnas.org/cgi/content/full/99/suppl_1/2573 સ્કેલિંગ ફિનોમિના ઈન ધ ઈન્ટરનેટ ]''નેશનલ એકેડેમી ઓફ સાયન્સ, 99ની પ્રક્રિયા ''સપ્લિમેન્ટરી1, 2573–2580.&lt;/ref&gt; ઈન્ટરનેટ ભિન્ન ભિન્ન લક્ષણો ધરાવે છે. દાખલા તરીકે, માહિતી ના પ્રવાહ પ્રમાણે જોડાણના ભૌતિક ગુણધર્મો ઘણા ભિન્ન હોય છે. ઈન્ટરનેટેએ તેના મોટા સ્તરના સંગઠનને કારણે ઈમર્જન્ટ  ફિનામિનન(સ્વતંત્ર થવું) દાખલા તરીકે, ડેટા ટ્રાન્સફર રેટ જ તેની લાક્ષ્ણિકતા બતાવી આપે છે કે ઈન્ટરનેટ કેટલું ઉભરતું માધ્યમ છે. આ ઉપરાંત તેની જટીલતાને વધારતી વાત એ છે કે એક જ ઈન્ટરનેટ જોડાણ દ્વારા વિવિધ કમ્પ્યુટરને જોડી શકાય છે જેથી અલગ અલગ પેટા નેટવર્ક ઉભી થવાની સંભાવના થાય છે.જેથી સિદ્ધાંતીક રીતે તે અમર્યાદીત બને છે.(IPv4 પ્રોટોકોલને પ્રોગ્રામેટિક લિમિટેશનને ડીસગ્રેડીંગ કરતા) આ માળખાના સિંદ્ધાંતો આપણેને ૧૯૬૦ના દાયકામાં લઈ જાય છે જે આપણી હાલની જરૂરીયાતો માટે ઉપાય બની શકે નહીં. જેથી, હાલમાં તેનું વૈકલ્પિક માળખું બને તેનું સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. &lt;ref&gt;[http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003667811_btrebuildnet16.html ઈન્ટરનેટનું નવનિર્માણ?&quot;કેટલાકની દલિલ છે આ ટાઈમ છે&quot;]ધ સિએટલ ટાઈમ્સ, એપ્રિલ 16, 2007.&lt;/ref&gt;

ડિસ્કવર મેગેઝીનના જુન ૨૦૦૭ના લેખ મુજબ, દિવસ દરમિયાન ઈન્ટરનેટ દ્વારા ફરતા થતા ઈલેટ્રોન્સનું વજન ઓંસના ૦.૨ દસલાખમાં ભાગ જેટલું થાય છે. &lt;ref&gt;[http://discovermagazine.com/2007/jun/how-much-does-the-internet-weigh/?searchterm=weight%20internet ઈન્ટરનેટનું વજન કેટલું ?]ડિસ્કવર(મેગેઝીન), જુન 2007.&lt;/ref&gt; ઘણાનો અંદાજ છે કે આ ૨ ઓંસ (૫૦ ગ્રામ)નજીક છે.&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;{{cite web|url= http://adamant.typepad.com/seitz/2007/06/the_sincerest_f.html|title= ''Weighing The Web''|access-date= 2008-05-26|date= 2007-06-01|archive-date= 2008-05-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20080511214641/http://adamant.typepad.com/seitz/2007/06/the_sincerest_f.html|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

== માર્કેટિંગ ==
કંપનીઓ માટે હાલમાં ઈન્ટરનેટ એક મોટું માર્કેટ બની ગયું છે, હાલમાં ઘણી મોટી કંપનીઓ ઈન્ટરનેટ દ્વારા નીચા દરે થતા  ઍડ્વર્ટાઇઝિંગ અને વેપારનો ઉપયોગ કરીને વિકાસ પામી રહી છે.  જેને આપણે ઈ કોમર્સ (e-commerce) તરીકે ઓળખીયે છે. સાથે સાથે વધુ લોકો પાસે ઝડપી માહિતી પણ પહોંચાડવાનો આ એક રસ્તો પણ છે. છે. આ ઉપરાંત ખરીદીમાં પણ ઈન્ટરનેટે બદલાવ લાવી દીધો છે. દાખલા તરીકે કોઈ વ્યકિત ઓનલાઈન કોમ્પેક્ટ ડીસ્ક(CD)નો ઓર્ડર કરી શકે છે અને થોડાક જ દિવસમાં તે ટપાલ કે કુરિયર દ્વારા તે મેળવી શકે છે. અથવા કેટલાક કેસમાં તો તે સીધી ડાઉનલોડ પણ કરી શકે છે. આ ઉપરાંત ઈન્ટરનેટે વ્યકિતગત માર્કેટિંગમાં પણ મોટું પ્રદાન કર્યું છે. આ દ્વારા કંપનીઓ કોઈ વિશેષ વ્યકિતઓ કે વિશેષ જુથ સુધી પોતાની પ્રોડક્ટને અન્ય વિજ્ઞાપનના માધ્યમ વિના પહોંચાડી શકે છે. 

પર્સનલાઈઝ માર્કેટિંગના ઉદાહરણો જોઈએ તો ઓનલાઈન કમ્યુનિટી જેવી કે માયસ્પેસ, ફ્રેન્ડસ્ટર(Friendster), [[ઓરકુટ]], [[ફેસબુક]] અને આના જેવી અન્ય વેબસાઈટો પર લોકો પોતાની વસ્તુઓનું માર્કેટિંગ કરે છે અને નવા મિત્રો બનાવે છે. જેમાંના ઘણા યુઝર્સ યુવાનો હોય છે જેમની ઉંમર ૧૩ થી ૨૫ વર્ષ સુધી હોઈ શકે છે. તેમજ, જ્યારે તેઓ પોતાની જાહેરાત કરે છે ત્યારે તેઓ પોતાના શોખ, રસ જેવી બાબતોની પણ જાહેરાત કરે છે.  ઓનલાઈન માર્કેટિંગ કંપનીઓ આ માહિતીનો ઉપયોગ કરે છે અને અને જેઓ ઓનલાઈન ખરીદી કરતા હોય છે તેમની સામે પોતાની પ્રોડક્ટનું માર્કેટિંગ કરે છે.

== વધુ જૂઓ ==
* [[વૈશ્વિક ઈન્ટરનેટ વપરાશ]] ([[:en:Global Internet usage|Global Internet usage]])
* [[સૈન્ય દ્વારા સંશોધિત કરાયેલી વસ્તુઓ જે હવે લોકો માટે વપરાય છે તેની યાદી]] ([[:en:List of inventions by the military that are now in mass use|List of inventions by the military that are now in mass use]])
{{sisterlinks|Internet}}
{{Main|List of basic Internet topics|List of Internet topics}}

=== મોટા મુદ્દા ===
* [[ઈન્ટરનેટની તવારીખ]] ([[:en:Demographics of the Internet|Demographics of the Internet]]), [[ઈન્ટરનેટ યુઝર્સ]] ([[:en:Internet users|Internet users]])
* [[ડીજિટલ હક્કો|ડિજિટલ હક્કો]] ([[:en:Digital rights|Digital rights]])
* [[ઈન્ટરનેટનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of the Internet|History of the Internet]])
* [[ઈન્ટરનેટ લોકશાહી]] ([[:en:Internet democracy|Internet democracy]])
* [[નેટવર્ક તટસ્થતા]] ([[:en:Network Neutrality|Network Neutrality]])
* [[માહિતીની સ્વતંત્રતા]] ([[:en:Freedom of information|Freedom of information]])
* [[નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન નેટવર્ક]] ([[:en:National Science Foundation Network|National Science Foundation Network]])(NSFNET)
* [[{0}ઈન્ટરનેટ પર પ્રાઈવસી{/0}|ઈન્ટરનેટ પર પ્રાઈવસી]] ([[:en:Internet privacy|Privacy on the Internet]])
* [[ઈન્ટરનેટ ફિનામિનન|ઈન્ટરનેટ  ફિનામિનન]] ([[:en:Internet phenomenon|Internet phenomenon]])
* [[ઈન્ટરનેટ પક્ષપાત]] ([[:en:Internet bias|Internet bias]])
* [[કેબલ ઈન્ટરનેટ પ્રોવાઈડર્સની યાદી]] ([[:en:List of cable Internet providers|List of cable Internet providers]])

=== કાર્યો ===
* [[ઈ-મેલ]] ([[:en:E-mail|E-mail]])
* [[ફાઈલ શેરિંગ]] ([[:en:File-sharing|File-sharing]])
* [[ત્વરીત મેસેજીંગ]] ([[:en:Instant messaging|Instant messaging]])
* [[ઈન્ટરનેટ ફેક્સ]] ([[:en:Internet fax|Internet fax]])
* [[વર્લ્ડ વાઈડ વેબ]] ([[:en:World Wide Web|World Wide Web]])
* [[વોઈસ ઓવર આઈપી]] ([[:en:Voice over IP|Voice over IP]])
* [[મોબાઈલ વીઓઆઈપી]] ([[:en:Mobile VoIP|Mobile VoIP]])

=== અન્ડરલેઈંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્કચર ===
* [[ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ]] ([[:en:Internet Protocol|Internet Protocol]])(IP)
* [[ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ સ્યુટ]] ([[:en:Internet Protocol Suite|Internet Protocol Suite]])(TCP/IP)
* [[ઈન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર]] ([[:en:Internet service provider|Internet service provider]])(ISP)

=== નિયમનકારી મંડળો ===
* [[ઈન્ટરનેટ એસાઈન્ડ નંબર ઓથોરીટી]] ([[:en:Internet Assigned Numbers Authority|Internet Assigned Numbers Authority]])(IANA)
* [[ઈન્ટરનેટ કોર્પોરેશન ફોર એસાઈન્ડ નેમ્સ એન્ડ નંબર્સ]] ([[:en:Internet Corporation for Assigned Names and Numbers|Internet Corporation for Assigned Names and Numbers]]) ([[આઈસીએએનએન|ICANN]] ([[:en:ICANN|ICANN]]))
* [[લેટિન અમેરિકન એન્ડ કેરીબિયન ઈન્ટરનેટ એડ્રેસ રજિસ્ટ્રરી|લેટિન અમેરિકન એન્ડ કેરિબિયન ઇન્ટરનેટ એડ્રેસીસ રજિસ્ટ્રી]] ([[:en:Latin American and Caribbean Internet Addresses Registry|Latin American and Caribbean Internet Addresses Registry]]) ([[લેટિન અમેરિકન એન્ડ કેરીબિયન ઈન્ટરનેટ એડ્રેસ રજિસ્ટ્રરી|LACNIC]] ([[:en:Latin American and Caribbean Internet Addresses Registry|LACNIC]]))

== નોંધો ==
{{reflist|2}}

== સંદર્ભો ==
{{refbegin|2}}
* [[ઓએસસીઈ રીપ્રન્ઝેટીવ ઓન ફ્રીડમ ઓફ ધ મીડીયા]] ([[:en:OSCE Representative on Freedom of the Media|OSCE Representative on Freedom of the Media]]) વિયેના, 2004 નું પુસ્તક [http://www.osce.org/item/13570.html મિડીયા ફ્રીડમ ઈન્ટરનેટ કુકબુક.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220305200404/http://www.osce.org/item/13570.html |date=2022-03-05 }}
* [http://www.livinginternet.com લિવિંગ ઈન્ટરનેટ]-ઈન્ટરનેટનો ઇતિહાસ અને તેને લગતી માહીતી, તેના રચનાકારો પાસેથી મેળવાયેલી માહીતી પણ સમાવેશ કરાયો છે. 
* [http://www.firstmonday.org/ ફર્સ્ટ મનડે], ઈન્ટરનેટ અંગેનું જર્નલ
* [http://discovermagazine.com/2007/jun/how-much-does-the-internet-weigh ઈન્ટરનેટનું વજન કેટલું ?]બાય સ્ટેફન કાસ, [[ડીસ્કવર(મેગેઝીન)|ડિસ્કવર]]  ([[:en:Discover (magazine)|Discover]])2007.
* રેહમેયર, જુલી જે.2007મેપિંગ અ મેડુસાઃધ ઈન્ટરનેટ સ્પ્રેડ ઈટ્સ ટેનટેક્લ્સસાયન્સ ન્યુઝ 171(જુન 23):387-388.ઉપલબ્ધ છેhttp://www.sciencenews.org/articles/20070623/fob2.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419102915/http://www.sciencenews.org/articles/20070623/fob2.asp |date=2008-04-19 }}
* કાસ્ટેલ,એમ. 1996.નેટવર્ક સોસાયટીનો ઉદ્ધભવ, 3 વોલ.વોલ.1કેમ્બ્રીજ, એમએઃબ્લેકવેલ પબ્લીશર્સ
* કાસ્ટેલ,એમ.(2001), &quot;ઈન્ટરનેટના ઇતિહાસમાંથી બોધપાઠ&quot;. &quot;ઈન્ટરનેટ ગેલેક્સી&quot;, સીએચ.1, પીપી 9-35ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.
* આરએફસી 1122, ઈન્ટરનેટ હોસ્ટ માટેની જરૂરિયાત, એપ્લિકેશન અને મદદ, આઈઈટીએફ, આર.બ્રાડેન, ઓક્ટોબર 1989
* આરએફસી 1123, ઈન્ટરનેટ હોસ્ટ માટેની જરૂરિયાત, એપ્લિકેશન અને મદદ, આઈઈટીએફ, આર.બ્રાડેન, ઓક્ટોબર 1989
{{refend}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
* [http://www.nsf.gov/about/history/nsf0050/internet/internet.htm ધ ઈન્ટરનેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907002515/http://www.nsf.gov/about/history/nsf0050/internet/internet.htm |date=2008-09-07 }} (નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન)
* {{cite web | title=10 વર્ષમાં વિશ્વમાં પરિવર્તન- છેલ્લા 10 વર્ષમાં ઈન્ટરનેટના સંશોધન બાદ થયેલા પરિવર્તનનો વિકાસ | website=wired.com | url=http://www.wired.com:80/wired/archive/13.08/intro.html | access-date=2025-11-19}}
* [http://cyber.law.harvard.edu/home/ હાવર્ડમાં ઈન્ટરનેટ માટે સોસાયટી અને બર્કમેન સેન્ટર ફોર ઈન્ટરનેટ] 
* [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1738/science_technology/internet/ સીબીસી ડીજીટલ આર્કાઈવ-ઈન્વેસ્ટીંગ ધ ઈન્ટરનેટ એજ]
* [http://www.internetvalley.com/archives/mirrors/cerf-how-inet.txt કેવી રીતે ઈન્ટરનેટ આવ્યું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060701050011/http://www.internetvalley.com/archives/mirrors/cerf-how-inet.txt |date=2006-07-01 }}
* [http://www.searchandgo.com/articles/internet/net-explained-1.php ઈન્ટરનેટ એક્સપ્લેઈન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625061616/http://www.searchandgo.com/articles/internet/net-explained-1.php |date=2011-06-25 }}
* {{cite web | title=ગ્લોબલ ઈન્ટરનેટ ટ્રાફિક રીપોર્ટ | website=Network Overview /// Internet Traffic Report | url=http://internettrafficreport.com/ | ref={{sfnref|Network Overview /// Internet Traffic Report}} | access-date=2025-11-19}}
* [http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml ઈન્ટરનેટ સોસાયટી હીસ્ટ્રી પેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011222202333/http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml |date=2001-12-22 }}
* {{cite web | author=the SMTP service. | title=આરએફસી 801, પ્લાનિંગ ધ ટીસીપી/આઈપી સ્વિચઓવર | website=IETF | date=1982-01-01 | url=https://www.ietf.org/rfc/rfc801.txt | access-date=2025-11-19}}
* [http://www.youtube.com/watch?v=b1A9lYC3g-0 ઈન્ટરનેટ અંગે 1990 સીબીસી આર્કાઈવ વિડિયો સિરકા]
* [http://abandonshack.com/?page_id=20 &quot;ઈન્ટરનેટનો પ્રથમ વખત ઉપયોગકર્તાઓ માટેની માર્ગદર્શિકા&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927150114/http://abandonshack.com/?page_id=20 |date=2007-09-27 }}
* [http://www.warriorsofthe.net/ &quot;વોરિયર ઓફ ધ નેટ- ઈન્ટરનેટ અંગે એક ફિલ્મ.&quot;]
* [http://www.littletechshoppe.com/ns1625/nshist47.html &quot;નોવો સ્કોટીયાનો ઇતિહાસ પ્રથમ વખત નેટ પર&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305133526/http://littletechshoppe.com/ns1625/nshist47.html |date=2009-03-05 }}
* [http://www.future-internet.eu/ યુરોપિયન ભવિષ્ય ઈન્ટરનેટ પોર્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120124046/http://future-internet.eu/activities/fp7-projects.html |date=2013-01-20 }}
* [http://ec.europa.eu/information_society/eeurope/i2010/mid_term_review_2008/index_en.htm પ્રિપેરિંગ યુરોપ ડિજિટલ ફ્યુચર-આઈ2010 મીડ ટર્મ રીવ્યુ]
* રીંગમર, એરિક[http://www.archive.org/download/ABloggersManifesto/ErikRingmarABloggersManifesto.pdf અ બ્લોગર્સ મેનિફેસ્ટોઃફી સ્પિચ એન્ડ સેન્સરશીપ ઈન ધ એજ ઓફ ઈન્ટરનેટ](લંડનઃએન્થમ પ્રેસ, 2007). 
* [http://www.youtube.com/watch?v=CRPARMK9whI ડીસ્કવરીઃ ટ્રુ સ્ટોરી ઓફ ઈન્ટરનેટ]
&lt;!-- Please keep this list alphabetically organized. --&gt;


{{ઢાંચો:કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન}}
[[શ્રેણી:કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યુટર નેટવર્ક]]
[[શ્રેણી:કોમ્પ્યુટર]]
[[શ્રેણી:ઇન્ટરનેટ]]</text>
      <sha1>pbbjqtl8ms7lhrsmxls55933kkhgg4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઍલન ટ્યુરિંગ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31006</id>
    <revision>
      <id>902121</id>
      <parentid>902064</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363455" sha1="scshul8qyav53h8rflsdl7k04xmiwhe" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox scientist
| name              = ઍલન ટ્યુરિંગ
| image             =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width       =
| caption           =
| birth_date        = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}}
| birth_place       = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom
| death_date        = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}}
| death_place       = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom
| nationality       = British
| field             = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]],  [[computer scientist]]
| work_institutions = [[University of Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Government Code and Cypher School]]&lt;br /&gt;[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]&lt;br /&gt;[[University of Manchester]]  
| alma_mater        = [[King's College, Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Princeton University]]
| doctoral_advisor  = [[Alonzo Church]]
| doctoral_students = [[Robin Gandy]]
| known_for         = [[Halting problem]]&lt;br /&gt;[[Turing machine]]&lt;br /&gt;[[Cryptanalysis of the Enigma]]&lt;br /&gt;[[Automatic Computing Engine]]&lt;br /&gt;[[Turing Award]]&lt;br /&gt;[[Turing Test]]&lt;br /&gt;[[Turing pattern]]s
| prizes            = [[Officer of the Order of the British Empire]]&lt;br /&gt;[[Fellow of the Royal Society]]
}}
'''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref name=&quot;AFP&quot;/&gt; [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને  સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો.  તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,&lt;ref&gt;{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}&lt;/ref&gt; અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. 

ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા.  કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં.   10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}&lt;/ref&gt;

== બાળપણ અને યુવાની ==
ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}&lt;/ref&gt; તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે&lt;ref name=&quot;englishheritaget&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}&lt;/ref&gt;, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ&lt;ref&gt;{{openplaque|381}}&lt;/ref&gt;એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;turingorguk&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt; તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}&lt;/ref&gt; અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં.  જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.&lt;ref name=&quot;toolbox&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું.  તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી.  1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા.  સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.&lt;ref name=&quot;metamagical&quot;&gt;{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]]

ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો.  તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું-  &quot;હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત''  થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે.  જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ''  બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. &quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}&lt;/ref&gt; આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી.  1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.&lt;ref name=&quot;teuscher&quot;&gt;** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}&lt;/ref&gt;  ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,&lt;ref&gt;પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨&lt;/ref&gt; પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક &lt;/ref&gt;

== યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય ==
[[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]]
શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો.   ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.&lt;ref&gt;જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, &quot;ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ&quot;, જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ  5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique&lt;/ref&gt;

તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર &quot;ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી  ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' &quot;,&lt;ref&gt;{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે.  તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ.  જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. 

ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો.  અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે.  ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.&lt;ref&gt;[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007&lt;/ref&gt; પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. 

સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો.   સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}&lt;/ref&gt; જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}&lt;/ref&gt; શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}&lt;/ref&gt; તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. 

== સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ ==
[[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]]
બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની''  કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. 

સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય  માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે)  કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.&lt;ref&gt;જેક કોપલેન્ડ, &quot;કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001&lt;/ref&gt; 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;&gt;કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378&lt;/ref&gt; 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: &lt;blockquote&gt; દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા.  તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા.  તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.&lt;ref&gt;''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.&lt;/ref&gt;

=== ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી ===
બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;/&gt; ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના  ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. 

[[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]]

જેક ગુડનો મત: &lt;blockquote&gt;મારા ''મતે''  ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું''  અનુમાન લગાવી શકો છો.&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes &quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ &quot;હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ''  સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt; દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;થી ભિન્ન હોય છે)&lt;ref&gt;&quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: &quot;જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે&quot;, તેમની ચેતવણી સાથે &lt;/ref&gt;ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}&lt;/ref&gt; યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.&lt;ref name=&quot;codebreaker&quot;&gt;{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}&lt;/ref&gt;

=== હટ  8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા ===
[[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.&lt;ref&gt;[58]&lt;/ref&gt;]]
ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું &quot;કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું&quot;.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;&gt;{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}&lt;/ref&gt; જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) &quot;જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો.&quot;&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt; આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા.  બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 

1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો.  પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}&lt;/ref&gt;

જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}&lt;/ref&gt; ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી''  (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી.  જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું.  તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ  દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}&lt;/ref&gt; એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}&lt;/ref&gt;

ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી.  તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા.  તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો.  ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા.  

એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું:  &lt;blockquote&gt;હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ.  શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો.  તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો.  જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.&lt;ref&gt;{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો.  તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}&lt;/ref&gt;  તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું  રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો.  

== શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ ==
તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન&lt;ref&gt;{{openplaque|1619}}&lt;/ref&gt; ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}&lt;/ref&gt; જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 

1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.  1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને &quot;કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ&quot;માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન &quot;બુદ્ધિમત્તા&quot; કહેવાઈ.  વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને &quot;વિચારવાનું&quot; કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો.  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 

1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી.  1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો.  રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.&lt;ref&gt;[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) &quot;ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ&quot;] Chessgames.com&lt;/ref&gt; પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે  ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.&lt;ref&gt;સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&amp;nbsp;463–518.&lt;/ref&gt; તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]&lt;/ref&gt; 

== પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન ==
ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું.  તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ''  વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm &quot;કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ&quot;] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006&lt;/ref&gt; તેમના રસનો  કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું.  તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે.  જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ''  પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં.  આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ&lt;/ref&gt;

== અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું ==
જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં.  એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં.  આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}&lt;/ref&gt;તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો.  તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો.  તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}&lt;/ref&gt; અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;LeavittP268&quot;&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}&lt;/ref&gt; કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા.  ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}&lt;/ref&gt;

== મૃત્યુ ==
8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું.   જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}&lt;/ref&gt; અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે.   એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}&lt;/ref&gt;  કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, &quot;જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી.&quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}&lt;/ref&gt;

=== સમાધિલેખ ===
{{quote|
Hyperboloids of wondrous Light&lt;br /&gt;
Rolling for aye through Space and Time&lt;br /&gt;
Harbour those Waves which somehow Might&lt;br /&gt;
Play out God's holy pantomime
&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}&lt;/ref&gt;}}

== માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ ==
[[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]]

ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ''  1986નું નાટક છે.  આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા.  1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું.  દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા.  ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ  માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં &quot;ડેન્જરસ નોલેજ&quot; નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}&lt;/ref&gt;

23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&amp;nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{openplaque|3276}}&lt;/ref&gt;

13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ&quot;1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ&quot;.28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.&lt;ref name=&quot;univsurrey&quot;&gt;{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;bostonpride&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. 

બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું,  આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ  કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007&lt;/ref&gt;ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું.   1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું.  આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું.  તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, &quot;ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ&quot;ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે.  આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. 

[[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]]
ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે,  સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે.  

પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'.  બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.'   શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, &quot; ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ&quot;.&lt;ref name=&quot;computerburied&quot;&gt;^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}&lt;/ref&gt;

આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે''  [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: &quot;હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;AFP&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}&lt;/ref&gt;

એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}&lt;/ref&gt; લોગોના રચયિતા&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}&lt;/ref&gt; અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}&lt;/ref&gt; 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત &quot;આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4&quot; માં વર્ણવ્યાં છે.  

=== સરકારનું માફીનામું ===
ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&amp;nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&amp;nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}&lt;/ref&gt;  આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;&lt;ref&gt;યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. &lt;/ref&gt; વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;&gt;{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was &quot;appalling&quot; | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
 
ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર ===
[[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]]
બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી.   

*સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. 
*&quot;ટ્યુરિંગ ડેઈઝ&quot; તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.&lt;ref name=&quot;bilgiuniv&quot;&gt;{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
*ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.&lt;ref name=&quot;texturingschol&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL&lt;ref name=&quot;lifl&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું).
*ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. 
*યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે.
*તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ &quot;ટ્યુરિંગ&quot; રાખવામાં આવ્યું છે. 

== આ પણ જુઓ ==
{{Portal box|Biography|Logic|LGBT}}
*ટ્યુરિંગ ડીગ્રી
*ટ્યુરિંગ સ્વીચ 
*વણ ગોઠવેલું મશીન 
*ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ
*ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ 
*ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો 
*ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ 

== નોંધ ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== સંદર્ભો ==
{{Refbegin|colwidth=30em}}
* {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }}
* {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}}
* {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }}
* {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864
 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }}
* {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }}
* {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }}
* {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}}
* {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }}
* {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }}
* {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland
| title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }}
* {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf  | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }}
* {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }}
* {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson &amp; Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }}
* {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}}
* {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }}
*{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}}
*પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). &quot;ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન&quot;. ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7
*સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના.
*વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3
* {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું.  ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. 
* {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French  | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે.  મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી.  નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q
*વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2
*{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }}
{{Refend}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{External links|date=August 2010}}
{{Wikiquote}}
{{Commons category|Alan Turing}}
*[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ 
*[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&amp;nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ]
*[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો 
*{{MathGenealogy|id=8014}}
*[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001
*[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨.
*[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100
* [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer
* [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા
* [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }}
* [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }}
* [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા

=== પેપર્સ ===
* [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી 
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ

[[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]]
[[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]]
[[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]]
[[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>scshul8qyav53h8rflsdl7k04xmiwhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44954</id>
    <revision>
      <id>902130</id>
      <parentid>821490</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T07:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11957" sha1="baq5nlgk2q11e7af1ocz96e0wp8jd9r" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય
| image = Kajal_Oza_Vaidya.JPG
| image_size = 
| alt = 
| caption = કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય
| birth_name = 
| birth_date = {{Birth date and age|1966|09|29}}
| birth_place = [[મુંબઈ]]
| death_date = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --&gt;
| death_place = 
| occupation = લેખક
| language = ગુજરાતી
| nationality = [[ભારત|ભારતીય]]
| citizenship = [[ભારત|ભારતીય]]
| education = સ્નાતક (અંગ્રેજી, સંસ્કૃત),&lt;br /&gt;અનુસ્નાતક (એડવર્ટાઇઝીંગ મેનેજમેન્ટ)
| alma_mater = 
| period = 
| genre = &lt;!-- or: | genres = --&gt;
| subject = &lt;!-- or: | subjects = --&gt;
| movement = 
| notableworks = 
| spouse = સંજય વૈધ
| partner = &lt;!-- or: | partners = --&gt;
| children = તથાગત&lt;ref&gt;{{cite book |last=Oza |first=Kajal |year=2014 |title=Marriage Rocks (A collection of articles in Gujarati on marriage by various people from different walks of life) |location=Ahmedabad |publisher=Nabharat Sahitya Mandir |page= |isbn=978-81-8440-974-1}}&lt;/ref&gt;
| relatives = 
| awards = 
| signature = Kaajal Oza Vaidya signature.svg
| signature_alt = 
| years_active = 
| website = {{URL|http://www.kaajalozavaidya.in}}
}}
'''કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય''' (૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૬૬) એ જાણીતા ગુજરાતી સાહિત્યકાર છે. તેમનો જન્મ મુંબઇ ખાતે થયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.booksonclick.com/page.html?id=4 | title=Books | access-date=૩૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ | archive-date=2013-01-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130116225905/http://www.booksonclick.com/page.html?id=4 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમના પિતાનુ નામ દિગંત ઓઝા છે અને તેઓ ફોટોગ્રાફર સંજય વૈદ્ય સાથે પરણ્યા છે.

==શિક્ષણ અને લેખન==
કાજલ ઓઝા-વૈધે તેમની સ્નાતકની ઉપાધી અંગ્રેજી અને સંસ્કૃત વિષય સાથે ૧૯૮૬માં [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]]માંથી પ્રાપ્ત કરી હતી. તેમણે અનુસ્નાતકની ઉપાધી એડવર્ટાઇઝીંગ મેનેજમેન્ટમાં સેંટ ઝેવિયર્સ, મુંબઇ ખાતેથી મેળવી હતી. તેમણે ૭ વર્ષના ટૂંકા સમયગાળામાં ૪૫ પુસ્તકો પ્રકાશિત કર્યા છે કે જેમાં નવલકથાઓ, ટૂંકી વાર્તાઓ, અનુવાદો, નિબંધો, નાટકો અને ૪ ઓડિયો પુસ્તકોના સંગ્રહનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમણે એક લેખક હોવા ઉપરાંત હિન્દી અને ગુજરાતી સિનેમા તેમજ ટેલિવિઝન ક્ષેત્રે કટાર લેખક, કવિ, અભિનેત્રી અને સંચાલક તરીકે પણ યોગદાન આપ્યું છે. આ ઉપરાંત તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં અનુસ્નાતક કક્ષાના સ્ક્રિપ્ટ લેખન વિષયમાં મુલાકાતી શિક્ષક તરીકે કાર્ય કર્યુ છે.

==એવોર્ડ==
*૧૯૮૧: નેશનલ એવોર્ડ અને નિબંધ લેખન માટે &quot;સંસ્કાર ચંદ્રક&quot; 
*૧૯૮૨: નેશનલ એવોર્ડ અને ટૂંકી વાર્તા લેખન માટે &quot;સંસ્કાર ચંદ્રક&quot; 
*૧૯૮૧-૮૨/૧૯૮૨-૮૩: શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી એવોર્ડ, [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]] યુથ ફેસ્ટીવલ 

==પત્રકારત્વ==
*સંદેશ
*ગુજરાત ડેઇલી
*લોકસત્તા-જનસત્તા
*ઈન્ડીયન એકસપ્રેક્ષ ,મુંબઇ
*અભિયાન
*સમકાલીન
*સંભવ

==પરફોર્મીંગ આર્ટસ==
કાજલ ઓઝા-વૈધે શફી ઇમાનદાર સાથે સહાયક નિર્માતા તરીકે કામ કર્યા બાદ &quot;હમ પ્રોડકશન&quot; ના અંતર્ગત ગુજરાતી નાટકો પણ લખ્યા હતા.

===ટેલિવિઝન અને ટેલિફિલ્મસ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!શ્રેણી!! નોંધ 
|-
|અંતર ના ઉજાસ || વાર્તા-સ્ક્રીનપ્લે-સંવાદ
|-
|સુખનો અર્થ || વાર્તા-સ્ક્રીનપ્લે-સંવાદ
|-
|હું જ ભાગ્યવિધાતા ||SEVA બેંક માટેની ફિલ્મ-સાઉથ ઇસ્ટ એશિયા ફિલ્મ ફેસ્ટીવલમાં નામાંકિત
|-
|}

===ધારાવાહિક શ્રેણીઓ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!ધારાવાહિક!!પ્રસારણ ચેનલ!! ભાષા !! નોંધ 
|-
| એક ડાળના પંખી || દૂરદર્શન || ગુજરાતી || ૧૬૦૦ એપિસોડ પૂર્ણ
|- 
|સાત તાળી || દૂરદર્શન || ગુજરાતી || સાપ્તાહીક 
|-
|એક મોતી એકલવ્યનુ || તારા ચેનલ || ગુજરાતી || સાપ્તાહીક 
|-
|અપને પરાયે || B4U || હિન્દી || સાપ્તાહીક
|-
|મહા સતી સાવીત્રી || સબ ટીવી || હિન્દી ||
|-
|કુછ ખ્વાબ કુછ હકીકત ||ઝી ટીવી ||હિન્દી ||
|-
|સગપણ એક ઉખાણુ ||ઝી ટીવી ||ગુજરાતી ||
|-
|મોટી બા ||ઇ ટીવી-ગુજરાતી||ગુજરાતી ||૫૦૦ એપિસોડ પૂર્ણ
|-
|}

===ફિલ્મ===
*દિકરી તો પારકી થાપણ કહેવાય (ગુજરાતી) (સ્ક્રીનપ્લે-સંવાદ)
*ઘાટ (હિન્દી)
*દિવાનગી (હિન્દી) (સહાયક સંવાદ લેખક)

== સર્જન ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!રચના!!પ્રકાર!!નોંધ 
|-
|સાવકા || નાટક || 
|-
|ગુરુબ્રહ્મા|| નાટક || 
|-
|ડોક્ટર,તમે પણ!|| નાટક || 
|-
|ચુંગ ચિંગ|| નાટક || 
|-
|પરફેક્ટ હસબંડ|| નાટક || હિન્દી
|-
| માણસાઇ ની પૂજા || લેખ સંપાદન || કોમી સંવાદિતા પરના લેખોનો સંગ્રહ
|- 
| શેષયાત્રા || છંદ સંપાદન || ગુજરાતી છંદોનો સંગ્રહ
|- 
| શેષયાત્રા || છંદ સંપાદન || ગુજરાતી છંદોનો સંગ્રહ
|- 
|સંબંધ...તો આકાશ || વાર્તા સંગ્રહ || ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ
|-
|કૃષ્ણાયન || નવલકથા અને ઓડીયો સીડી|| કૃષ્ણજીવન (અંગ્રેજી,મરાઠી,હિન્દી,બંગાળી,કન્નડમાં અનુવાદિત)
|-
|છલ(ભાગ-૧,૨) || નવલકથા || ચિત્રલેખામાં પ્રકાશિત 
|-
|મધ્યબિંદુ || નવલકથા || 
|-
|મૌનરાગ|| નવલકથા || 
|-
|પારિજાતનુ પરોઢ|| નવલકથા || 
|-
|પુર્ણ-અપુર્ણ || નવલકથા || ચિત્રલેખામાં પ્રકાશિત 
|-
|લીલુ સગપણ લોહીનુ|| નવલકથા || 
|-
|પોતપોતાની પાનખર|| નવલકથા || 
|-
|એક સાંજને સરનામે|| નવલકથા || 
|-
|તારા વિનાના શહેરમાં|| નવલકથા || 
|-
|દરિયો એક તરસનો|| નવલકથા || 
|-
|સત્ય-અસત્ય|| નવલકથા || 
|-
|શુક્ર-મંગળ|| નવલકથા || ગુજરાત મિત્રમાં પ્રકાશિત 
|-
|સન્નાટાનુ સરનામુ|| નવલકથા || કલક્ત્તા હલચલમાં પ્રકાશિત 
|-
|તારા ચહેરાની લગોલગ|| નવલકથા અને ઓડીયો સીડી || 
|-
|પ્રેમપત્રો|| ઓડીયો સીડી || 
|-
|યોગ-વિયોગ(ભાગ-૧,૨,૩)|| નવલકથા || 
|-
|ત્રણ પેઢીની કવિતા|| ઓડીયો સીડી || 
|-
|સર્ચ લાઇટ|| લેખોનો સંગ્રહ || લેખ સંપાદન
|-
|એકબીજાને ગમતા રહીએ|| નિબંધ સંગ્રહ || 
|-
|ગેટ વેલ સૂન|| || 
|-
|આઇ લવ યુ|| || લગ્નજીવન સંબંધી સરળ માર્ગદર્શક
|-
|વ્હાલી આસ્થા|| પત્ર || પિતાના પુત્રીને પત્રો
|-
|પરફેક્ટ હસબંડ|| દ્વિઅંકી નાટક || 
|-
|મન માઇનસથી પ્લસ|| || 
|-
|પ્રેમની પાંચ ભાષા|| અનુવાદ || 
|-
|જીવનસાથી|| અનુવાદ || શોભા ડે લિખિત્ત &quot;સ્પાઉસ&quot;નો અનુવાદ
|-
|એક બીજાને ગમતા રહીએ || ||
|-
|}

== કોફી ટેબલ પુસ્તકો ==
* આંસુ
* ચુંબન
* સ્મિત
* પ્રાર્થના
* પ્રેમ

== કટાર લેખન ==
* દિવ્ય ભાસ્કર
* ગુજરાત મિત્ર (સુરત)
* કચ્છ-મિત્ર
* જન્મભૂમિ-પ્રવાસી
* કલક્ત્તા હલચલ

આ ઉપરાંત તેમણે 'અંગત- લાઇવ ફોન ઇન કાઉન્સેલીંગ' નામે ટીવી કાર્યક્રમના સંચાલક તરીકે કાર્ય પણ કર્યુ હતુ. હાલમાં તેઓ 'માય એફએઅમ ૯૪.૩ -અમદાવાદ સ્ટેશન' ખાતે ''રેડિયો જોકી'' તરીકે કાર્ય કરે છે.

==સંદર્ભ==
{{reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
* [http://www.kaajalozavaidya.in/ કાજલ ઓઝા-વૈદ્યની અધિકૃત વેબસાઈટ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150804161908/http://kaajalozavaidya.in/ |date=2015-08-04 }}

[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૬૬માં જન્મ]]</text>
      <sha1>baq5nlgk2q11e7af1ocz96e0wp8jd9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કનુ દેસાઈ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57228</id>
    <revision>
      <id>902129</id>
      <parentid>852213</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T06:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8957" sha1="qv6p2xqkk59yz5rgqlnb5g485rh0zew" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = કનુ દેસાઈ
| image              = 
| native_name_lang   = ગુજરાતી
| other_names        = કનુભાઈ દેસાઈ
| birth_date         = ૧૨ માર્ચ ૧૯૦૭
| birth_place        = અમદાવાદ
| death_date         = ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૮૦
| nationality        = ભારતીય
| citizenship        = ભારતીય
| alma_mater         = શાંતિ નિકેતન
| known_for          = ચિત્રકળા
| awards             = રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક (૧૯૩૮),&lt;br&gt;ગુજરાત ગૌરવ પુરસ્કાર (૧૯૬૫)
}}

'''કનુ દેસાઈ''' (૧૨ માર્ચ ૧૯૦૭ - ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૮૦) ભારતના રાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત એક ગુજરાતી ચિત્રકાર હતા. 

==પ્રારંભિક જીવન==
તેમનો જન્મ ૧૨ માર્ચ ૧૯૦૭ના દિવસે [[અમદાવાદ]], [[ગુજરાત]] ખાતે બ્રહ્મક્ષત્રિય જ્ઞાતિમાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;વ્યાસ2012&quot;&gt;{{cite book|title=ગુજરાતની અસ્મિતા|last=વ્યાસ|first=રજની|publisher=અક્ષરા પ્રકાશન|year=૨૦૧૨|edition=5th|location=અમદાવાદ|page=263}}&lt;/ref&gt; તેઓ પોતાના મોસાળમાં ઉછરેલા હતા. હાઇસ્કૂલના અભ્યાસ બાદ તેઓ [[ગુજરાત વિદ્યાપીઠ]]માં જોડાયા. આ દરમિયાન કલાગુરુ [[રવિશંકર રાવળ]] પાસેથી તેમણે ચિત્રકારીના પાઠ ભણવાના શરૂ કર્યા. ત્યારબાદ ચિત્રકારીના વધુ અભ્યાસ માટે તેઓ બંગાળના ''શાંતિનિકેતન''માં જોડાયાં. જ્યાં તેમણે ખ્યાતનામ ચિત્રકાર નંદલાલ બોઝ પાસેથી ચિત્રકાળાનો વધુ અભ્યાસ કર્યો.&lt;ref name=&quot;gsj&quot;&gt;{{cite book|title=ગુજરાતી અસ્મિતાના જ્યોતિર્ધરો|publisher=માહિતિ કમિશ્નર, ગુજરાત રાજ્ય|location=ગાંધીનગર|date=November 2014|page=૭૦}}&lt;/ref&gt;

==કારકિર્દી ==
[[ચિત્ર:Carlo_Formichi.jpg|thumb|કનુ દેસાઇનું એક રેખાચિત્ર]]
અભ્યાસ બાદ ત્રણ વર્ષ સુધી તેમણે ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં સેવા આપી. વર્ષ ૧૯૨૯માં તેમનો પ્રથમ સંગ્રહ ''સત્તર છાયાચિત્રો'' પ્રગટ થયો. ત્યાર એક પછી એક એમ તેઓના ૩૦ આલ્બમો પ્રકાશિત થયાં.&lt;ref name=&quot;વ્યાસ2012&quot; /&gt; ઈ. સ. ૧૯૩૦માં ગાંધીજીની આગેવાની હેઠળ થયેલી [[દાંડી સત્યાગ્રહ|દાંડી કૂચ]]ના પ્રસંગોને તેમણે પોતાની તુલિકાથી કેનવાસ પર ઉતાર્યાં. બ્રિટીશ સરકારે આ ચિત્રો જપ્ત કરી લીધા, પરંતુ આ ચિત્રોનો સંપુટ લંડનમાં પ્રગટ થયો. [[બચુભાઇ રાવત]]ના [[કુમાર માસિક|''કુમાર'']] તથા દક્ષિણના ''કલ્કિ'' જેવાં પ્રસિદ્ધ સામયિકોમાં તેમનાં ચિત્રો પ્રગટ થવા લાગ્યાં.

૧૯૬૪ માં રોરિક મ્યઝિયમ (ન્યૂયોર્ક)માં તેમનાં ચિત્રો પ્રદર્શિત થયાં. ૧૯૬૯માં ગાંધીજીની જન્મ શતાબ્દીના ઉપલક્ષ્યમાં ૧૬ ડબાની બે આખી ટ્રેનો પર તેમને ગાંધી કથા ચીતરી. તેમણે [[રમણલાલ દેસાઈ|ર. વ. દેસાઈ]]ની કથા ઉપર આધારિત ફિલ્મ ''પૂર્ણિમા'' ઉપરાંત ''ઝનક ઝનક પાયલ બાજે'', ''રામરાજ્ય'', ''ભરત મિલાપ'', ''બૈજુ બાવરા'' જેવી ફિલ્મોમાં પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપેલું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://gujaratsamachar.com/index.php/articles/display_article/cloud-rain-work-art-kanu-desai | title=મેઘ અને વૃષ્ટિ - કલાકૃતિ - શ્રી કનુ દેસાઈ | publisher=ગુજરાત સમાચાર | work=Magazine | access-date=5 એપ્રિલ 2014 | archive-date=2013-09-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130926174049/http://www.gujaratsamachar.com/index.php/articles/display_article/cloud-rain-work-art-kanu-desai | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

લગભગ પાંચેક હજાર ચિત્રો, ત્રીસ ચિત્ર સંપુટો, પંચાવનથી વધુ ફિલ્મોનું કલાદર્શન, આ ઉપરાંત પણ લગ્ન પત્રિકાઓ, આમંત્રણ પત્રિકાઓ, દિવાળી અંકોના મુખપૃષ્ઠો, દિવાળી કાર્ડ, કેલેન્ડર – ચિત્રો દ્વારા સેંકડો કલાત્મક નમૂના તેમણે કલાજગતને આપ્યાં.

લેખક રજની વ્યાસ અનુસાર, &quot;કનુભાઈએ શુદ્ધ ભારતીય ભાવનાઓ અને ગુજરાતની અસ્મિતાના સ્પર્શ સાથેનાં પોતાનાં કલ્પનાપ્રચુર ચિત્રો દ્વારા ગુજરાતના સમાજજીવનને કલાના સંસ્કાર આપ્યા હતા&quot; તથા &quot;તે દાયકામાં એમનું એકાદ ચિત્ર કે આલ્બમ ઘરમાં હોવું એ સંસ્કારિતાનું દ્યોતક ગણાતું.&quot; વ્યાસ લખે છે, ગુજરાતની બહાર &quot;ગુજરાતની કલાની દ્યુતિ પ્રસરી છે, તેમાં કનુ દેસાઈનો મહત્વનો હિસ્સો છે.&quot;&lt;ref name=&quot;વ્યાસ2012&quot; /&gt;

૯ ડિસેમ્બર ૧૯૮૦ના દિવસે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;વ્યાસ2012&quot; /&gt;

== પુરસ્કાર ==
૧૯૩૮માં તેમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક એનાયત થયો હતો.&lt;ref name=nga/&gt; ૧૯૫૭માં ''ઝનક ઝનક પાયલ બાજે'' ચલચિત્ર માટે તેમને શ્રેષ્ઠ કલા નિર્દેશન માટેનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.awardsandshows.com/features/best-art-direction-award-143.html|title=Best Art Director Award Filmfare|publisher=Awards&amp;Shows |access-date =June 13, 2013}}&lt;/ref&gt; ૧૯૬૫માં ગુજરાત રાજ્ય લલિતકલા અકાદમી તરફથી તેમને ગુજરાત ગૌરવ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.&lt;ref name=nga&gt;{{cite web|url=http://www.nuga-arthouse.com/kdesai-biography.html|title=Kanu Desai Biography|publisher=NuGa Arthouse|access-date=June 13, 2014|archive-date=માર્ચ 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141549/http://www.nuga-arthouse.com/kdesai-biography.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતી ચિત્રકાર]]
[[શ્રેણી:કલા]]
[[શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા]]
[[શ્રેણી:૧૯૦૭માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૧૯૮૦માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>qv6p2xqkk59yz5rgqlnb5g485rh0zew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઓટો હાન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83978</id>
    <revision>
      <id>902128</id>
      <parentid>821768</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T05:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7743" sha1="pb640h33th9jl0uy51grwi1ghxfcvjm" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = ઓટો હાન&lt;br/&gt;Otto Hahn
| image = Otto Hahn 1970.jpg
| caption =
| image_size =240px
| birth_date = {{birth date|1879|03|08|df=yes}}
| birth_place = ફ્રેન્કફર્ટ, જર્મની
| death_date = {{nowrap|{{death date and age|1968|07|28|1879|03|08|df=yes}}}}
| death_place = ગોટિંગેન, પ. જર્મની
| nationality = જર્મન
| field = [[Radiochemistry]]&lt;br/&gt;[[Nuclear chemistry]]
| work_places = [[University College London]]&lt;br/&gt;[[McGill University]]&lt;br/&gt;[[Humboldt University of Berlin|University of Berlin]]&lt;br/&gt;[[Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry]]&lt;br/&gt;[[Max Planck Society]]
| alma_mater = માર્ગબર્ગ યુનિવર્સિટી
| doctoral_advisor = થિયોડોર ઝીન્કી (Theodor Zincke)
| academic_advisors = એડોલ્ફ વોન બેયર (Adolf von Baeyer), મ્યુનિચ યુનિવર્સિટી;&lt;br/&gt;સર વિલિયમ રામ્સે (Sir William Ramsay), યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન;&lt;br/&gt; અર્નેસ્ટ રુથરફોર્ડ (Ernest Rutherford), મેક્‌ગિલ યુનિવર્સિટી, મોન્ટ્રિઅલ;&lt;br/&gt; હેર્મન એમિલ ફિસ્ચર (Hermann Emil Fischer), બર્લિન યુનિવર્સિટી
| prizes = {{Plainlist|
* એમિલ ફિસ્ચર પુરસ્કાર &lt;small&gt;(1919)&lt;/small&gt;
* કેનિઝારો પ્રાઇઝ (Cannizzaro Prize) &lt;small&gt;(1939)&lt;/small&gt;
* કોપરનિકસ પ્રાઇઝ (Copernicus Prize) &lt;small&gt;(1941)&lt;/small&gt;
* નોબેલ પુરસ્કાર: રસાયણશાસ્ત્ર (Nobel Prize in Chemistry) &lt;small&gt;(1944)&lt;/small&gt;
* મેક્સ પ્લાન્ક મેડલ (Max Planck Medal) &lt;small&gt;(1949)&lt;/small&gt;
* પેરાસિલ્સસ (Paracelsus) મેડલ &lt;small&gt;(1952)&lt;/small&gt;
* હેન્રી બેક્વેર્લ (Henri Becquerel) મેડલ &lt;small&gt;(1952)&lt;/small&gt;
* પોઉર લી મેરિટ (Pour le Mérite) &lt;small&gt;(1952)&lt;/small&gt;
* ફેરેડે લેક્ચરશીપ પ્રાઇઝ (Faraday Lectureship Prize) &lt;small&gt;(1956)&lt;/small&gt;
* ફેલોશીપ ઓફ ધ રોયલ સોસાયટી (Fellow of the Royal Society) &lt;small&gt;(1957)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Spence, R. (1970). &quot;Otto Hahn. 1879-1968&quot;. Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. 16: 279–313. doi:10.1098/rsbm.1970.0010&lt;/ref&gt;
* વિલ્હેમ એક્સનર (Wilhelm Exner) મેડલ &lt;small&gt;(1958)&lt;/small&gt;
* હ્યુગો ગ્રોટિયસ (Hugo Grotius) મેડલ &lt;small&gt;(1958)&lt;/small&gt;
* લીજિયન દ' ઓનર (Légion d'Honneur) &lt;small&gt;(1959)&lt;/small&gt;
* એન્રીકો ફર્મી (Enrico Fermi) એવોર્ડ &lt;small&gt;(1966)&lt;/small&gt;}}
| religion = [[Lutheran]]
| spouse = એડિથ જુંઘાન્સ (Edith Junghans) (૧૯૧૩–૧૯૬૮)
| સહી = Otto Hahn signature.svg
}}

'''ઓટો હાન''' એ વિશ્વવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક (અણુશાસ્ત્રી) હતા. તેમનો જન્મ ઈ.સ. ૧૮૭૯ના વર્ષમાં માર્ચ મહિનાની આઠમી તારીખે [[જર્મની]] ખાતે થયો હતો.

જગતના ઇતિહાસમાં અણુશક્તિની શોધ મહત્વની ગણાય છે. અણુશક્તિ મેળવવા [[યુરેનિયમ]] નામની ધાતુનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ ધાતુના અણુનો વિસ્ફોટ સૌ પ્રથમ વાર કરીને વિશ્વને અણુઉર્જાની ભેટ આપનાર વિજ્ઞાાની ઓટો હાનને અણુ રસાયણના પિતામહ કહેવામાં આવે છે. તેમની આ શોધ બદલ તેમને ઈ. સ. ૧૯૪૪ના વર્ષમાં રસાયણવિજ્ઞાન (કેમિસ્ટ્રી) માટે નોબેલ પુરસ્કાર વડે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

== અભ્યાસ ==
ઓટો હાનના પિતા મકાન બાંધકામ ક્ષેત્રના અગ્રણી સાહસિક હતા. ઓટો હાનને બાળપણથી જ રસાયણશાસ્ત્રમાં રસ હતો. ફ્રેન્કફર્ટ ખાતે પ્રાથમિક અભ્યાસ પુર્ણ કરી તેઓ માર્ગબર્ગ યુનિવર્સિટીમાં ભૌતિકવિજ્ઞાનના અભ્યાસ માટે દાખલ થયા હતા. આ સમય દરમિયાન તેમણે ખનિજ અને રસાયણોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. ત્યારબાદ તેઓ મ્યૂનિક યુનિવર્સિટી ખાતે ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે જોડાયા હતા. અભ્યાસ પુર્ણ કરી તેઓ સેનામાં જોડાયા હતા.

== કારકિર્દી ==
તેમણે પ્રોફેસર થિયોડોર ઝીકના મદદનીશ તરીકે કારકિર્દીની શરુઆત કરી હતી. આ દરમિયાન તેમને ઘણા સુપ્રસિદ્ધ વિજ્ઞાનીઓ સાથે કામ કરવાનો મોકો મળ્યો. ઈ.સ. ૧૯૩૯ વર્ષના જાન્યુઆરી મહિનામાં તેમણે ફ્રિટ્ઝસ્ટ્રાસમેન સાથે મળીને યુરેનિયમના અણુનું વિભાજન કરી વિસ્ફોટક પેદા કર્યો હતો.

તેમણે વિશ્વપ્રસિદ્ધ મેક્સ પ્લાન્ક સોસાયટીની સ્થાપના કરી હતી. આ સોસાયટી આજે પણ જાણીતી વિજ્ઞાાનસંસ્થા છે. ઓટોહાનને નોબેલ પુરસ્કાર ઉપરાંત અનેક વૈશ્વિક એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. ઇ.સ. ૧૯૬૮ વર્ષમાં જુલાઇ મહિનાની ૨૮મી તારીખે એમનું અવસાન થયું હતું&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gujaratsamachar.com/index.php/articles/display_article/zagmag/zagmag-magazine-autor-chemistry-pioneer-auto-han-12082017 |title=એટમિક કેમિસ્ટ્રીનો જનક : ઓટો હાન, ગુજરાત સમાચાર, ઝગમગ પૂર્તિ, તા. ૧૨/૦૮/૨૦૧૭ |access-date=2017-08-12 |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627062617/https://www.gujaratsamachar.com/index.php/articles/display_article/zagmag/zagmag-magazine-autor-chemistry-pioneer-auto-han-12082017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== સંદર્ભો ==
{{સંદર્ભયાદી}}

[[શ્રેણી:જર્મની]]
[[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]]
[[શ્રેણી:નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:૧૯૬૮માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>pb640h33th9jl0uy51grwi1ghxfcvjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કાતર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87683</id>
    <revision>
      <id>902131</id>
      <parentid>763988</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T07:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>902131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3069" sha1="m0tsuimaoony5v86txn2cnau6fcz4is" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Fiskars universalsax 01.jpg|300px|thumb|કાતર]]
'''કાતર''' એ કપડાં કે કાગળ કાપવા માટે વાપરવામાં આવતું એક સાદું યાંત્રિક ઉપકરણ છે. કાતર ઉચ્ચાલનના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે. બે પાંખીયાં વચ્ચે રીવેટ જડીને બનાવવામાં આવતી કાતરના ટૂંકા છેડા તરફ આંગળી અને અંગુઠો ભેરવીને પકડી શકાય તેવા ખાનાં હોય છે અને રીવેટના બીજી તરફ ધારદાર બે લાંબા પાનાં હોય છે. આંગળી ને અંગુઠા વચ્ચે લાંબા પાનાં હોય છે. આંગળી અને અંગુઠા વડે અપાતું દબાણ બીજા છેડે વધુ શક્તિશાળી બનીને કાગળ અથવા કાપડને કાપવાનું કાર્ય કરે છે. કાતરનો ઉપયોગ માણસ ૩ હજાર વર્ષ પહેલાંથી કરતો આવ્યો છે.

સામાન્ય કાતર ૬ ઈંચની હોય છે, જ્યારે ઘાસ વગેરે કાપવાની કાતર ૬ ઈંચ કરતાં મોટી હોય છે. દરજીઓ કાપડ કાપવા જેનો ઉપયોગ કરે છે, તે કાતરનું એક જ પાનું ધારવાળું હોય છે. ૪૦૦ વર્ષ પહેલાં કાતરના પાંખીયા વચ્ચે સ્પ્રીંગ પણ જડવામાં આવતી હતી. તે જમાનામાં લોકો ધાતુની પટ્ટીમાંથી જાતે જ કાતર બનાવી લેતા. આજે ઉપયોગમાં આવે છે, તેવી કાતર સૌ પ્રથમ ઈ. સ. ૧૭૬૧માં ''બેન્જામિન હન્ટસમેન'' નામના અંગ્રેજ સંશોધકે બનાવી હતી&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gujaratsamachar.com/index.php/articles/display_article/zagmag/scissors|title=અવારનવાર ઉપયોગી થતી કાતર વિશે આ જાણો છો!|date=૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૩|publisher=ઝગમગ, [[ગુજરાત સમાચાર]]|access-date=૩ જાન્યુઆરી ૨૦૧૮|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030063726/https://www.gujaratsamachar.com/index.php/articles/display_article/zagmag/scissors|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== સંદર્ભો ==
{{સંદર્ભયાદી}}

[[શ્રેણી:ઉપકરણ]]
[[શ્રેણી:ઓજાર]]</text>
      <sha1>m0tsuimaoony5v86txn2cnau6fcz4is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:DreamRimmer</title>
    <ns>3</ns>
    <id>140795</id>
    <revision>
      <id>902126</id>
      <parentid>848124</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T05:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A09</username>
        <id>65934</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>A09એ [[સભ્યની ચર્ચા:DreamRimmer]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:MX]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/DreamRimmer|DreamRimmer]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/MX|MX]]&quot;</comment>
      <origin>848124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286" sha1="0k4xthmletgtu44wo3w3h3woxazrsbs" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=DreamRimmer}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૩:૩૫, ૧૯ જૂન ૨૦૨૩ (IST)</text>
      <sha1>0k4xthmletgtu44wo3w3h3woxazrsbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902133</id>
      <parentid>902126</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T10:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neriah</username>
        <id>62307</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Neriahએ દિશાનિર્દેશન કરીને પાના [[સભ્યની ચર્ચા:MX]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:DreamRimmer]] પર વાળ્યું પણ પાછળ દિશાનિર્દેશન છોડ્યું નહી: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/MX|MX]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/DreamRimmer|DreamRimmer]]&quot;</comment>
      <origin>848124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286" sha1="0k4xthmletgtu44wo3w3h3woxazrsbs" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=DreamRimmer}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૩:૩૫, ૧૯ જૂન ૨૦૨૩ (IST)</text>
      <sha1>0k4xthmletgtu44wo3w3h3woxazrsbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Vaniliyana von Halw</title>
    <ns>3</ns>
    <id>141013</id>
    <revision>
      <id>902109</id>
      <parentid>848984</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T20:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>86823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mfieldએ [[સભ્યની ચર્ચા:Adamnewwikipedianaccount]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Vaniliyana von Halw]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Adamnewwikipedianaccount|Adamnewwikipedianaccount]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Vaniliyana von Halw|Vaniliyana von Halw]]&quot;</comment>
      <origin>848984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="7g916rf0a1j5u9qdp0vcb5dmkhu8nht" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Adamnewwikipedianaccount}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૭:૧૪, ૩૦ જૂન ૨૦૨૩ (IST)</text>
      <sha1>7g916rf0a1j5u9qdp0vcb5dmkhu8nht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>રેતાળ રણગોધલો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154636</id>
    <revision>
      <id>902108</id>
      <parentid>902073</parentid>
      <timestamp>2026-07-06T12:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ક્ષુલ્લક</comment>
      <origin>902108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10704" sha1="3d0jn0z14i1gusou5gbi30xa5fu06ww" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|status=LC|status_system=IUCN3.1
|status_ref=&lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author1=[[BirdLife International]] 
|year=2019 
|title=''Cursorius cursor'' 
|volume=2019 
|amends=2016 
|article-number=e.T22735845A155429274 
|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22735845A155429274.en 
|access-date=20 September 2024}}&lt;/ref&gt;
|image=Courvite Isabelle Jbil NP.jpg|image_caption=Adult in [[Tunisia]]
|genus=Cursorius
|species=cursor
|authority=([[John Latham (ornithologist)|Latham]], 1787)
|range_map=CursoriusCursorIUCNver2018 2.png
|range_map_caption=Range of ''C. cursor''{{leftlegend|#00FF00|Breeding|outline=grey}} {{leftlegend|#008000|Resident|outline=grey}} {{leftlegend|#007FFF|Non-breeding|outline=grey}} {{leftlegend|#00FFFF|Passage|outline=grey}}{{leftlegend|#FF8080|Probably extinct|outline=grey}} {{leftlegend|#AAFFAA|Possibly Extant (resident)|outline=grey}} {{leftlegend|#AAFFFF|Possibly Extant (non-breeding)|outline=grey}}}}

'''રેતાળ રણગોધલો''' (વૈજ્ઞાનિક નામ: '''કર્સોરિયસ કર્સર''') એ તેજપર અને રણગોધલાના સંયુક્ત પરિવાર (ગ્લેરોલિડે)માં &quot;કાદવ ખુંદનારા પક્ષીઓ&quot;ની એક પ્રજાતિ છે. વૈજ્ઞાનિક નામના બંને ભાગો લેટિન કર્સર (દોડવા) પરથી ઉતરી આવ્યા છે, જે તેમની દોડાદોડી કરવાની આદતનું વર્ણન કરે છે. તેઓ મધ્યપૂર્વ અને ઉત્તર આફ્રિકાના સૂકા ખુલ્લા અર્ધ-રણ પ્રદેશોમાં જમીન પર તેમના જંતુ શિકાર કરે છે.

== વ્યાપ ==
રેતાળ રણગોધલા કેનેરી ટાપુઓ, કેપ વર્ડે, ઉત્તર આફ્રિકા અને દક્ષિણ પશ્ચિમ એશિયામાં જોવા મળે છે. આ પક્ષીઓ થોડી જમીન ખોતરી ને તેમાં બે ઇંડા મુકતા જોવા મળે છે. સંવર્ધનની ઋતુ ફેબ્રુઆરીથી સપ્ટેમ્બર સુધી વિસ્તરે છે, પરંતુ જ્યારે સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ (ખાસ કરીને વરસાદ) અનુકૂળ હોય ત્યારે તેઓ પાનખર અને શિયાળામાં પણ પ્રજનન કરી શકે છે. તેઓ આંશિક રીતે સ્થળાંતર કરે છે, જેમાં ઉત્તર અને ઉત્તરપશ્ચિમ પક્ષીઓ સહારાની દક્ષિણ બાજુએ, અરેબિયા અને ઉત્તરપશ્ચિમ [[ભારત]]માં શિયાળામાં જોવા મળી જતા હોય છે. આ પ્રજાતિ ઉત્તરપશ્ચિમ ભારત અને પાકિસ્તાનના દક્ષિણ રણ વિસ્તારોમાં પણ પ્રજનન કરે છે, અને ક્યારેક દક્ષિણ સ્પેનમાં પ્રજનન કરે છે.&lt;ref name=&quot;Amezian&quot; /&gt;

રેતાળ રણગોધલા એમના સંવર્ધન શ્રેણીની ઉત્તરે જોવા મળવા દુર્લભ છે, પરંતુ આ પ્રજાતિ [[ફિનલૅન્ડ|ફિનલેન્ડ]], [[નોર્વે]] અને ગ્રેટ બ્રિટન સુધી ઉત્તરમાં જોવા મળી આવી છે, જેમાં [[માલ્ટા]]માં વધુ નિયમિત છે, ત્યાં ૩૦ જેટલા નમુનાઓ માલ્ટામાં નોંધાયેલા છે.

== વર્ણન ==
રેતાળ રણગોધલાને વિવિધ રીતે ૧૯-૨૧ સે.મી., ૨૧-૨૪ સે.મી., અથવા ૨૪-૨૭ સે.મી. લાંબા તરીકે ટાંકવામાં આવે છે. તેઓ લાંબા (૭-૮ સે.મી.) પગ, લાંબી પાંખો અને સહેજ નીચેની તરફના કાંઠાઓ ધરાવે છે. શરીરના પીંછાનો રંગ રેતાળ હોય છે, જે નીચલા પેટ પર ઝાંખા પડી જાય છે. ઉપરની પાંખ અને નીચેની પાંખ બહારથી કાળી હોય છે. માથું ભૂખરા રંગનું હોય છે, જે ગરદન પર વાદળી-ભૂખરા રંગમાં વર્ગીકૃત થાય છે, અને તેમાં કાળી આંખની પટ્ટી અને એક વિશિષ્ટ સફેદ નેણ હોય છે. પગ ઝાંખા ભૂખરા રંગના હોય છે. કિશોર વયના પક્ષીઓ ઉપરના ભાગે ઘેરા રંગના હોય છે, અને પુખ્ત વયના પક્ષીઓ કરતા માથાની નિસ્તેજ પેટર્ન ધરાવે છે. ઉડાણ દરમિયાન આ પ્રજાતિના પંખીઓ તેમની પાંખોને હળવેહળવે ફફડાવતા જોવા મળે છે એ ઉપરાંત, અણીદાર છેડાવાળી પાંખો અને પાંખોની નિચેના કાળા રંગ ને કારણે તેજપર જેવા લાગે છે.

== પેટા પ્રજાતિઓ ==
હાલમાં ત્રણ પેટાજાતિઓ સ્વીકારવામાં આવી છેઃ 

* સી. સી. કર્સર (લેથમ, ૧૭૮૭-[[કેનેરી ટાપુઓ]], ઉત્તર આફ્રિકા અને અરબી દ્વીપકલ્પ [[ઈરાક|ઇરાક]]. નાનું, વજન ૧૦૨-૧૧૯ ગ્રામ,  સ્થળાંતર અથવા વિખેરાઈ &amp;nbsp;
* સી. સી. બોગોલુબોવી (ઝરુડની, ૧૮૮૫-દક્ષિણપૂર્વ [[તુર્કસ્તાન|તુર્કી]] [[ઈરાન]], [[અફઘાનિસ્તાન]], દક્ષિણ [[પાકિસ્તાન]] ઉત્તરપશ્ચિમ [[ભારત]]. કદ વધારે મોટું, વજન ૧૧૫-૧૫૬ g.  સ્થળાંતર કરે છે. &amp;nbsp;
* સી. સી. એક્સસુલ (હાર્ટર્ટ, ૧૯૨૦-કેપ વર્ડે ટાપુઓ. નામાંકિત કરવા માટે સમાન કદ, પરંતુ સહેજ ઘાટા પીંછા.  સ્થળાંતર નથી કરતા. 

પૂર્વી કેનેરી ટાપુઓ પરના રેતાળ રણગોધલાઓને અગાઉ કેટલીકવાર ચોથી પેટાજાતિ ''સી. સી. બેનરમાની'' તરીકે ગણવામાં આવતા હતા, પરંતુ હવે નોમિનેટ સી. સી કોર્સરમાં જ મુકવામાં આવે છે.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
ચિત્ર:Cream-coloured_Courser,_Wadi_Degla,_Egypt.jpg|પૃખ્ત રેતાળ રણગોધલો ઈજીપ્તમાં
ચિત્ર:Cream-coloured_Courser,_crop.jpg|પૃખ્ત રેતાળ રણગોધલો યુ. એ. ઈ.માં
ચિત્ર:Cream-coloured_Courser_(Cursorius_cursor),_Ksour,_Algeria_1.jpg|રેતાળ રણગોધલાના મસ્તકના પાછલા ભાગે સફેદ નેણ મળી જતા હોય છે
ચિત્ર:Cream-coloured_Courser_(Cursorius_cursor),_Oued_el_Dahab,_Western_Sahara_1.jpg|ઉડી રહેલો રેતાળ રણગોધલો
ચિત્ર:Cream-coloured_Courser_(Cursorius_cursor),_El_Achir,_Algeria_2.jpg|રેતાળ રણગોધલાનું બચ્ચું
ચિત્ર:Cream-coloured_Courser_(Cursorius_cursor)_Tal_Chhapar,_Churu,_Rajasthan,_India_February_15th,_2013.jpg|રેતાળ રણગોધલાની ભારતીય પેટાજાતી
ચિત્ર:Cursorius_cursor_MHNT_225_Moularès_(Tunisie).jpg|રેતાળ રણગોધલાના ઈંડા
&lt;/gallery&gt;

== વર્ગીકરણ નોંધ ==
જેને હાલમાં એક અલગ પ્રજાતિ સોમાલી રેતાળ રણગોધલા તરીકે ગણવામાં આવે છે તેવા પૂર્વ આફ્રિકન કૂળો 'લિટ્ટોરાલિસ' અને 'સોમાલેન્સિસ'ને ભૂતકાળમાં કેટલાક લેખકો રેતાળ રણગોધલાની પેટાજાતિ તરીકે ગણાવતા હતા, અથવા અન્ય લોકો દક્ષિણ આફ્રિકાના બુર્ચેલ રેતાળ રણગોધલાની ઉપપ્રજાતિ તરીકે ગણવામાં આવતા.

== સંદર્ભો ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;

== બાહ્ય કડીઓ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Sister project/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{કોમન્સ શ્રેણી|Cursorius cursor}}

* &lt;id૧ class=&quot;external text&quot; href=&quot;http://www.oiseaux.net&quot; rel=&quot;mw:ExtLink nofollow&quot; કોર્સર=&quot;&quot; ક્રીમ=&quot;&quot; પર=&quot;&quot; ફોટાa=&quot;&quot; રંગના=&quot;&quot;&gt;Oiseaux.net&lt;/id૧&gt;
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Sister project/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;

* BirdLife species factsheet for Cursorius cursor
*  
*  
* Interactive range map of Cursorius cursorપરઆઇયુસીએન રેડ લિસ્ટ
* Audio recordings of Cream-coloured courserપરઝેનો-કેન્ટો.

{{Taxonbar|from=Q219199}}

[[શ્રેણી:પક્ષી]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ]]</text>
      <sha1>3d0jn0z14i1gusou5gbi30xa5fu06ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Adamnewwikipedianaccount</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154646</id>
    <redirect title="સભ્યની ચર્ચા:Vaniliyana von Halw" />
    <revision>
      <id>902110</id>
      <timestamp>2026-07-06T20:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>86823</id>
      </contributor>
      <comment>Mfieldએ [[સભ્યની ચર્ચા:Adamnewwikipedianaccount]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Vaniliyana von Halw]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Adamnewwikipedianaccount|Adamnewwikipedianaccount]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Vaniliyana von Halw|Vaniliyana von Halw]]&quot;</comment>
      <origin>902110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="8y928wgrdpirpil7s6hf3wf318r8a6n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Vaniliyana von Halw]]</text>
      <sha1>8y928wgrdpirpil7s6hf3wf318r8a6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Ompatel7949</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154647</id>
    <revision>
      <id>902112</id>
      <timestamp>2026-07-07T02:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[Template:Welcome|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>902112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="huzqn0a8pyjvi6p4g0b56za4xy63xgz" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Ompatel7949}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૦૭:૪૪, ૭ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>huzqn0a8pyjvi6p4g0b56za4xy63xgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>તીજનબાઈ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154648</id>
    <revision>
      <id>902114</id>
      <timestamp>2026-07-07T03:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર</comment>
      <origin>902114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22645" sha1="5j2koet9d38qrstsbzfxfd6txv7fucj" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મ વિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મ ભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુફુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મ વિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પંડવાનીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે ભારત સરકાર દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં પદ્મશ્રી, ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં પદ્મભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે જવાહરલાલ નેહરુના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત શ્યામ બેનેગલની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ' માં મહાભારતના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પંડવાની શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશ (વાળ) નું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દ્રશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રામનાથ કોવિંદના હસ્તે 'પદ્મવિભૂષણ' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>5j2koet9d38qrstsbzfxfd6txv7fucj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902115</id>
      <parentid>902114</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>902115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22704" sha1="ncz379gigb414tbkv53ii06po7uteha" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મ વિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મ ભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુફુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મ વિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પંડવાનીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે ભારત સરકાર દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં પદ્મશ્રી, ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં પદ્મભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે જવાહરલાલ નેહરુના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત શ્યામ બેનેગલની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ' માં મહાભારતના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પંડવાની શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશ (વાળ) નું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દ્રશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રામનાથ કોવિંદના હસ્તે 'પદ્મવિભૂષણ' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]]</text>
      <sha1>ncz379gigb414tbkv53ii06po7uteha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902116</id>
      <parentid>902115</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>902116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22768" sha1="abl99y0hkh2hcm1k94szi3cbwu8wjup" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મ વિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મ ભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુફુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મ વિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પંડવાનીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે ભારત સરકાર દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં પદ્મશ્રી, ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં પદ્મભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે જવાહરલાલ નેહરુના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત શ્યામ બેનેગલની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ' માં મહાભારતના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પંડવાની શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશ (વાળ) નું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દ્રશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રામનાથ કોવિંદના હસ્તે 'પદ્મવિભૂષણ' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>abl99y0hkh2hcm1k94szi3cbwu8wjup</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902117</id>
      <parentid>902116</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>902117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22863" sha1="mjj4gte4ws185pfyiyfetiq4ci5rt54" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મ વિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મ ભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુફુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મ વિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પંડવાનીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે ભારત સરકાર દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં પદ્મશ્રી, ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં પદ્મભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે જવાહરલાલ નેહરુના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત શ્યામ બેનેગલની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ' માં મહાભારતના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પંડવાની શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશ (વાળ) નું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દ્રશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રામનાથ કોવિંદના હસ્તે 'પદ્મવિભૂષણ' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]</text>
      <sha1>mjj4gte4ws185pfyiyfetiq4ci5rt54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902118</id>
      <parentid>902117</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>902118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22955" sha1="1u08pkw1gdl0ny85vejhbc1v3gyu3em" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મ વિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મ ભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુફુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મ વિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પંડવાનીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે ભારત સરકાર દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં પદ્મશ્રી, ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં પદ્મભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે જવાહરલાલ નેહરુના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત શ્યામ બેનેગલની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ' માં મહાભારતના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પંડવાની શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશ (વાળ) નું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દ્રશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રામનાથ કોવિંદના હસ્તે 'પદ્મવિભૂષણ' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]</text>
      <sha1>1u08pkw1gdl0ny85vejhbc1v3gyu3em</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902119</id>
      <parentid>902118</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>902119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23056" sha1="mmnlv0ej1bykf39epi4esj1417rdmb4" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મ વિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મ ભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુફુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મ વિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પંડવાનીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે ભારત સરકાર દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં પદ્મશ્રી, ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં પદ્મભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે જવાહરલાલ નેહરુના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત શ્યામ બેનેગલની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ' માં મહાભારતના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પંડવાની શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશ (વાળ) નું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દ્રશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રામનાથ કોવિંદના હસ્તે 'પદ્મવિભૂષણ' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]
[[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]</text>
      <sha1>mmnlv0ej1bykf39epi4esj1417rdmb4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902120</id>
      <parentid>902119</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>/* સંદર્ભ */</comment>
      <origin>902120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23061" sha1="r35oi88noue9tuwjic126gti69clw8m" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મ વિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મ ભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુફુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મ વિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પંડવાનીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે ભારત સરકાર દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં પદ્મશ્રી, ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં પદ્મભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે જવાહરલાલ નેહરુના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત શ્યામ બેનેગલની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ' માં મહાભારતના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પંડવાની શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશ (વાળ) નું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દ્રશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રામનાથ કોવિંદના હસ્તે 'પદ્મવિભૂષણ' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist|20em}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]
[[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]</text>
      <sha1>r35oi88noue9tuwjic126gti69clw8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902122</id>
      <parentid>902120</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>સામાન્ય સુધારો અને કડીઓ</comment>
      <origin>902122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23082" sha1="ppf96wzmazo37bmah0h5u40en70j3qo" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મવિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુફુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મવિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પાંડવાણીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન [[ઈન્દિરા ગાંધી]] સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે [[ભારત સરકાર]] દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે [[જવાહરલાલ નેહરુ]]ના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત [[શ્યામ બેનેગલ]]ની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ'માં [[મહાભારત]]ના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પાંડવાણી શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશનું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દૃશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી [[રામનાથ કોવિંદ]]ના હસ્તે '[[પદ્મવિભૂષણ]]' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist|20em}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]
[[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]</text>
      <sha1>ppf96wzmazo37bmah0h5u40en70j3qo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902123</id>
      <parentid>902122</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Typo</comment>
      <origin>902123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23082" sha1="ovncfu1ai4jpxgixi2rvtirmggronnp" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મવિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુકુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મવિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પાંડવાણીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન [[ઈન્દિરા ગાંધી]] સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે [[ભારત સરકાર]] દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે [[જવાહરલાલ નેહરુ]]ના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત [[શ્યામ બેનેગલ]]ની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ'માં [[મહાભારત]]ના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પાંડવાણી શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશનું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દૃશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી [[રામનાથ કોવિંદ]]ના હસ્તે '[[પદ્મવિભૂષણ]]' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist|20em}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]
[[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]</text>
      <sha1>ovncfu1ai4jpxgixi2rvtirmggronnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>902124</id>
      <parentid>902123</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T03:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:સંગીત નાટક અદાકમી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>902124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23200" sha1="jxc2p9hy7u63kgiwdbpzqsawa6o1d34" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = [[પદ્મવિભૂષણ]]
| image            = Teejan Bai performing at Bharat Bhawan Bhopal (2).jpg
| image_size       = 250px
| name             = તીજનબાઈ
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1956|8|8}}
| birth_place      = ગનિયારી, [[દુર્ગ જિલ્લો]], મધ્ય પ્રદેશ, ભારત
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|7|5|1956|8|8}}
| death_place      = [[રાયપુર (છત્તીસગઢ)|રાયપુર]], છત્તીસગઢ, ભારત
| height           =
| years_active     = 
| birth_name       = 
| other_names      = 
| occupation       = પાંડવાણી લોક ગાયિકા
| spouse           = તુક્કા રામ
| children         = 
| website          = 
| awards           = [[પદ્મશ્રી]] ૧૯૮૮&lt;br /&gt;[[સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર]] ૧૯૯૫&lt;br /&gt;[[પદ્મભૂષણ]] ૨૦૦૩ &lt;br /&gt;ફુકુઓકા પુરસ્કાર ૨૦૧૮&lt;br /&gt;[[પદ્મવિભૂષણ]] ૨૦૧૯&lt;br /&gt;
સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=In A World Full Of Conflict, Indian Arts Can Spread Peace And Harmony: President Murmu |url=https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |access-date=2023-03-01 |website=Outlook India |date=23 February 2023 |language=en |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113242/https://www.outlookindia.com/national/in-a-world-full-of-conflict-indian-arts-can-spread-peace-and-harmony-president-murmu-news-264785 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=राज्यपाल और मुख्यमंत्री ने संगीत नाटक अकादमी फैलोशिप मिलने पर तीजनबाई को दी बधाई |url=https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |website=Janta Se Rishta |date=24 February 2023 |language=hi |access-date=2023-03-01 |archive-date=1 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301113252/https://jantaserishta.com/local/chhattisgarh/the-governor-and-the-chief-minister-congratulated-teejan-bai-on-receiving-the-sangeet-natak-akademi-fellowship-2066781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
}}

'''તીજનબાઈ''' (૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬ – ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬) એક પ્રખ્યાત ભારતીય ગાયિકા અને છત્તીસગઢની પરંપરાગત લોકકળા શૈલી 'પાંડવાણી'ના અગ્રણી કલાકાર હતા. આ કળા અંતર્ગત તેઓ સંગીતમય વાદ્યોના સથવારે મહાભારતની કથાઓનું જીવંત અને અભિનયયુક્ત વર્ણન કરતા હતા. કળા ક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૯માં દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની સંગીત, નૃત્ય અને નાટક માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમને પ્રતિષ્ઠિત 'સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

== પ્રારંભિક જીવન ==
તીજનબાઈનો જન્મ ભિલાઈથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ગનિયારી ગામમાં ચુનુકલાલ પારધી અને સુખવતીબાઈને ત્યાં થયો હતો.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai &amp; Ritu Verma, the Pandavani singers |url=http://deepblueink.com/writing/profiles/pandavani.htm |access-date=2026-07-05 |website=Deep Blue Ink}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, folk icon who transformed Pandavani, dies at 70 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/teejan-bai-folk-icon-who-transformed-pandavani-dies-at-70-10772131/ |access-date=2026-07-05 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Sikdar |first=Shubhomoy |date=2026-07-05 |title=Pandavani legend Teejan Bai dies at 70 |url=https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |access-date=2026-07-05 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=5 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705034744/https://www.thehindu.com/news/national/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70/article71185044.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; તેઓ છત્તીસગઢની 'પારધી' અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

બાળપણમાં તેમણે તેમના નાના બ્રિજલાલ પારધીને, છત્તીસગઢી સાહિત્યકાર સબલસિંહ ચૌહાણ દ્વારા લિખિત મહાભારતનું છત્તીસગઢી ભાષામાં ગાયન કરતા સાંભળ્યા હતા. આ કળાથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ખૂબ જ નાની ઉંમરે પાંડવાણી શૈલીમાં રસ કેળવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તેમના લગ્ન થયા હતા, પરંતુ કળા પ્રત્યેના લગાવ અને સામાજિક બંધનોને કારણે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેઓ સાસરી છોડીને પરત ફર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== કારકિર્દી ==
માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે, તેમણે પાડોશી ગામ ચંદ્રખુરીમાં ૧૦ રૂપિયાના મહેનતાણા સાથે પોતાનું પ્રથમ જાહેર પ્રદર્શન આપ્યું હતું. તેમણે પાંડવાણીની 'કાપાલિક' શૈલીમાં ગાયન કર્યું હતું, જે કોઈ મહિલા કલાકાર દ્વારા આ શૈલીમાં કરાયેલું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું; કારણ કે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓ બેસીને ગવાતી 'વેદમતી' શૈલીમાં પ્રદર્શન કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; પ્રચલિત પરંપરાથી વિપરીત, તીજનબાઈએ ઊભા રહીને, પોતાના આગવા ગંભીર અવાજ અને અપ્રતિમ ઉત્સાહ સાથે પાંડવાણીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ સાથે જ તેમણે ત્યાં સુધી પુરુષોના વર્ચસ્વ ગણાતા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kumar |title=Songs of wisdom |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050406225730/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2004/12/13/stories/2004121301150400.htm |archive-date=2005-04-06 |access-date=2026-07-05 |website=The Hindu|first=Ranee}}&lt;/ref&gt; ટૂંકાગાળામાં તેઓ આસપાસના ગામોમાં લોકપ્રિય બન્યા અને વિવિધ વિશેષ પ્રસંગો તેમજ ઉત્સવોમાં પ્રદર્શન કરવા માટે તેમને આમંત્રણો મળવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

મધ્યપ્રદેશના પ્રખ્યાત રંગભૂમિ કલાકાર હબીબ તનવીરે તેમની પ્રતિભા ઓળખી ત્યારે તીજનબાઈની કારકિર્દીને એક મોટી સફળતા મળી. ત્યારબાદ તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન [[ઈન્દિરા ગાંધી]] સમક્ષ પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; સમય જતાં તેમને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થઈ. તેમની કળાના સન્માનરૂપે [[ભારત સરકાર]] દ્વારા તેમને વર્ષ ૧૯૮૮માં [[પદ્મશ્રી]], ૧૯૯૫માં સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર અને વર્ષ ૨૦૦૩માં [[પદ્મભૂષણ]] એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 February 2000 |title=The inimitable Teejan Bai |url=http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040506233459/http://www.ahmedabad.com/incity/2k/feb/23bai.htm |archive-date=2004-05-06 |access-date=2026-07-05 |website=www.ahmedabad.com}}&lt;/ref&gt;

૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં, તેમણે એક સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકે ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, જર્મની, તુર્કી, ટ્યુનિશિયા, માલ્ટા, સાયપ્રસ, રોમાનિયા અને મોરેશિયસ જેવા વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Teejan Bai has transformed the Pandavani narrative folk form with her fiery style of delivery. |url=http://www.rediff.com/style/dec/05teejan.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.rediff.com |archive-date=3 September 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050903160201/http://rediff.com/style/dec/05teejan.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત, તેમણે [[જવાહરલાલ નેહરુ]]ના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા' પર આધારિત [[શ્યામ બેનેગલ]]ની પ્રતિષ્ઠિત દૂરદર્શન ટીવી શ્રેણી 'ભારત એક ખોજ'માં [[મહાભારત]]ના પ્રસંગોનું જીવંત પ્રદર્શન પણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharat: Part 1 |url=https://www.imdb.com/title/tt2199867/?ref_=ttep_ep_5 |access-date=2026-07-05 |website=IMDB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

તીજનબાઈએ વૈશ્વિક સ્તરે પાંડવાણી શૈલીનું પ્રદર્શન અવિરત ચાલુ રાખ્યું અને તેઓ પોતાના વિશિષ્ટ લોકગાયન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત બન્યા. આ પરંપરાગત લોકકળા અદૃશ્ય ન થાય તે માટે તેઓ યુવા પેઢીને તેનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં અને આ વારસાને આગળ ધપાવવામાં સક્રિયપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. કળા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં તેમના આ અપ્રતિમ પ્રદાન બદલ, વર્ષ ૨૦૧૯માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને દેશના દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ]] થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== અંગત જીવન અને મૃત્યુ ==
માત્ર ૧૨ વર્ષની આયુમાં તીજનબાઈના પ્રથમ લગ્ન થયા હતા, પરંતુ પાંડવાણી ગાયન કરવા બદલ તેમને પારધી સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; આ કપરા સમયમાં તેમણે પોતાના માટે એક નાનું ઝૂંપડું બનાવ્યું અને પડોશીઓ પાસેથી વાસણો તેમજ અન્ન મેળવીને સ્વનિર્ભર જીવન શરૂ કર્યું. આ તમામ સામાજિક પડકારો છતાં તેમણે કળાનો ત્યાગ ન કર્યો, જે આગળ જતાં તેમની સફળતાનો પાયો બન્યો.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pandavani in Paris |url=http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129143633/http://hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112605610300.htm |archive-date=2009-01-29 |access-date=2026-07-05 |website=hindu.com}}&lt;/ref&gt; તેઓ ક્યારેય પોતાના પ્રથમ પતિના ઘરે પરત ન ફર્યા અને બાદમાં તેમના છૂટાછેડા થયા હતા. પાછળના વર્ષોમાં તેમણે પુનઃ લગ્ન કર્યા હતા અને તેઓ સંતાનો તથા પૌત્રો સાથે સુખી કૌટુંબિક જીવન જીવતા હતા.

લાંબી માંદગી અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિવિધ સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમ્યા બાદ, ૫ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ રાયપુરની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ખાતે ૬૯ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Service |first=Statesman News |date=2026-07-05 |title=Teejan Bai, who broke gender norms in Pandavani at 13, passes away at 70; PM Modi calls it 'irreplaceable loss' |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/teejan-bai-pandavani-singer-passes-away-pm-modi-tribute-1503613136.html |access-date=2026-07-05 |website=The Statesman |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |date=5 July 2026 |title=Legendary Pandavani Folk Singer Teejan Bai Dies At 70 |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pandavani-legend-teejan-bai-dies-at-70-11728670 |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== પ્રદર્શન શૈલી ==
'પાંડવાણી' નો શાબ્દિક અર્થ 'પાંડવોની વાર્તા કે કથા' એવો થાય છે. આ પ્રદર્શન કળામાં કલાકાર એક હાથમાં એકતારો અથવા તંબુરો અને બીજા હાથમાં કરતાલ જેવા વાજિંત્ર ધારણ કરીને અભિનય અને ગાયન કરે છે.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; પ્રદર્શન જેમ-જેમ આગળ વધે છે, તેમ-તેમ આ તંબુરો જ કલાકાર માટે અભિનયનો મુખ્ય આધાર બની જાય છે; ક્યારેક તે ભીમની ગદા, ક્યારેક અર્જુનનું ધનુષ્ય કે રથ, તો વળી ક્યારેક રાણી દ્રૌપદીના કેશનું પ્રતીક બને છે. આ વાદ્યના બહુવિધ ઉપયોગથી કલાકાર અત્યંત સહજતા અને જીવંતતા સાથે વિવિધ પાત્રો ભજવી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Narrator, character — Teejan Bai plays all |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021116/cth2.htm |access-date=2026-07-05 |website=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; તીજનબાઈ દ્વારા પ્રસ્તુત કરાયેલા પ્રસંગોમાં 'દ્રૌપદી ચીરહરણ', 'દુઃશાસન વધ' અને ભીષ્મ તથા અર્જુન વચ્ચેના 'મહાભારત યુદ્ધ' ના દૃશ્યો તેમના સૌથી પ્રશંસનીય અને લોકપ્રિય પ્રદર્શનો રહ્યા છે.

== પુરસ્કારો અને સન્માન ==
[[File:Teejan Bai Padma Vibhushan.jpg|thumb|વર્ષ ૨૦૧૯માં નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિભવન ખાતે આયોજિત અલંકરણ સમારોહમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી [[રામનાથ કોવિંદ]]ના હસ્તે '[[પદ્મવિભૂષણ]]' પુરસ્કાર સ્વીકારતા લોકકલાકાર તીજનબાઈ.]]

તીજનબાઈને કળા ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ પ્રદાન માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોથી નવાજવામાં આવ્યા છે.

* ૧૯૮૮: પદ્મશ્રી (ભારત સરકારનો ચતુર્થ સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-01-25 |title=Chhattisgarh: Teejan Bai selected for Padma Vibhushan; Bastar band creator Anup Ranjan Pandey to get Padma Shri |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |access-date=2023-08-21 |issn=0971-8257 |last=John |first=Joseph |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821080803/https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarh-teejan-bai-selected-for-padma-vibhushan-bastar-band-creator-anup-ranjan-pandey-to-get-padma-shri/articleshow/67694484.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ૧૯૯૫: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર (ભારતની રાષ્ટ્રીય સંગીત, નૃત્ય અને નાટક અકાદમી દ્વારા)&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours_ofmdt.html Sangeet Natak Akademi Award winners] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514193755/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_ofmdt.html |date=14 May 2007 }}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: માનદ ડી.લિટ. (D.Litt.) ની પદવી, બિલાસપુર યુનિવર્સિટી દ્વારા&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Teejan Bai to take her folk charms to France, Romania |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018233823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-10-12/india/27204121_1_pandwani-teejan-bai-folk-songs |archive-date=2012-10-18 |access-date=2026-07-05 |work=The Times Of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૦૩: પદ્મભૂષણ (ભારત સરકારનો તૃતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ૨૦૧૬: એમ. એસ. સુબ્બાલક્ષ્મી શતાબ્દી પુરસ્કાર
* ૨૦૧૮: ફુકુઓકા પુરસ્કાર (Fukuoka Prize - જાપાન સરકાર દ્વારા અપાતું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|title=Teejan Bai｜Laureates|work=Fukuoka Prize|access-date=2018-10-22|language=ja-JP|archive-date=17 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517023404/https://fukuoka-prize.org/en/laureates/detail/ee9492c5-06c3-4702-af74-7a2c2d824e13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ૨૦૧૯: પદ્મવિભૂષણ (ભારત સરકારનો દ્વિતીય સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર)&lt;ref&gt;[https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf Ministry of Home Affairs, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125171903/https://mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards_2019.pdf |date=25 January 2019 }}. 25 January 2019&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist|20em}}

[[શ્રેણી:૧૯૫૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]]
[[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:સંગીત નાટક અદાકમી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]</text>
      <sha1>jxc2p9hy7u63kgiwdbpzqsawa6o1d34</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>