વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 4 3317 902719 839108 2026-07-23T03:08:10Z ~2026-41236-42 88272 /* Gujarati */ નવો વિભાગ 902719 wikitext text/x-wiki '''Welcome''' to the embassy of the Gujarati Wikipedia! This embassy is established to increase co-ordination between wikipedias. Please list yourself below for interlanguage co-ordination with Gujarati wikipedia. You need not know Gujarati for this purpose. {{center| {{Clickable button 2|Message the embassy|url={{fullurl:વિકિપીડિયા:દૂતાવાસ|action=edit&section=new&preloadtitle=Start+new+discussion}}|external=true |style=padding:0.2 0.8em;|class=mw-ui-progressive}} }} ==Interlanguage co-ordinators== ===Nepal Bhasa=== *[[:new:User:Eukesh]] ===Nepali=== *[[:ne:User:Eukesh]] ==Please help update following list== Purpose of followng list at '''Meta''' is to have ease of communicatin with most active and experienced Indic wikipedian community.Please use following tools while upadating followng list.One can add his own user name in following list * [[:meta:Wikimedia India/languages#List of Indic Wikipedians who have done more than 1000 edits|List of Indic Wikipedians who have done more than 1000 edits]] We believe that it is important to spread the concept of free knowledge in India and So It is proposed to start an India chapter of the Wikimedia(http://wikimediafoundation.org/ Wikimedia Foundation website]. Such a chapter can help coordinate various Indian language Wikipedias and spread the Wikipedia word in India.Contribution participation in related discussion from local Indian language wikipedians is missing and local wikipedians are kindly requested to participate in the same on priority you may visit related pages on meta at [[:meta:Category:Wikimedia India|Category:Wikimedia India]] Thanks and regards [[User:Mahitgar|Mahitgar]] ૧૭:૨૩, ૧૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ (UTC) == India Week on Russian Wikipedia edition == Dear colleagues, Russian Wikipedia edition is starting a [[:ru:Википедия:Проект:Индия/Индийская неделя|week of India]] on Nov 7-17, 2008. During this period, the [[:ru:Википедия:Проект:Тематическая неделя|Theme Week project]] participants and other Wikipedia users will try to cover as many India-related topics as possible. Your contribution to this project would be very much appreciated. --[[User:Munroe|Munroe]] ૨૩:૦૦, ૬ નવેમ્બર ૨૦૦૮ (UTC) ==Translation Request of article about Austrian writer Klaus Ebner== Hello, I am Irina Walter from Austria, interested in literature and working on a project to translate the article about Austrian writer K. Ebner into other Wikipedia languages. Thus I would like to have this article also translated into the Gujarati language, be it in its original length or in a shortened summary layout. This section is my wish/request (I hope it is the right place). Source texts are available in different languages, here are the most important: *[http://en.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner The article on Klaus Ebner in English] *[http://simple.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner The article on Klaus Ebner in Simple English] *[http://de.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner Der Artikel über Klaus Ebner auf Deutsch] *[http://fr.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner L'article sur Klaus Ebner en français] *[http://es.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner La entrada sobre Klaus Ebner en español] If you have further questions, please don't hestitate to contact me on my English or German user page. Thank you very much for your endeavors! [http://en.wikipedia.org/wiki/User:Irina_Walter Irina Walter], from Baden, Austria, Europe. --[[Special:Contributions/62.47.134.231|62.47.134.231]] ૨૧:૦૯, ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૦૮ (UTC) ==WikiSangamotsavam-2013== [[meta:WikiSangamotsavam-2013|WikiSangamotsavam 2013]], the annual gathering of users and well wishers of Malayalam Wikimedia projects, will take place from 21-23 December, 2013 in [[w:en:Alappuzha|Alappuzha]], [[w:en:Kerala|Kerala]]. Please click [[meta:WikiSangamotsavam-2013|here]] to go to the official page to see more details. WikiSangamotsavam - 2013 is our first attempt to invite and host selected members from other Indian Wikipedia communities. We are planning to invite our friends and well-wishers from 14 different language wiki communities in India to this most auspicious occasion hosted by Malayalam wiki community! We are also planning to arrange few scholarships for non-Malayalam Wikimedians who are interested in participating in this event. With all these, we expect this year’s conference shall become the largest outreach program any Indian wiki community have ever attempted. As a part of WikiSangamotsavam-2013, we are organizing edit-a-thons, WikiVidyarthiSangamam (a conference of students interested in Wikimedia projects), WikiYuvaSangamam (a meetup of youth interested in Wikimedia projects), a computer training session for the differently-abled, a digitization drive to digitize the information regarding wetlands in Kerala and WikiJalaYathra, a wiki voyage through Vembanadu backwaters. We cordially invite you to participate in WikiSangamotsavam-2013 to share your experiences, to connect with your peers and create partnerships thereby strengthening the Indian Wikimedia community. To participate in WikiSangamotsavam, please register your name '''[[meta:WikiSangamotsavam-2013/Registration|here]].''' Looking forward to meeting you in Alappuzha from 21-23 December, 2013! --[[સભ્ય:Netha Hussain|Netha Hussain]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Netha Hussain|talk]]) ૨૩:૨૮, ૨૨ નવેમ્બર ૨૦૧૩ (IST) ==Reference check please== The date of birth of [[:en:Shirley Setia]] is apparently given in [http://www.dhabkar.in/default.asp?ePaperid=1014&ePaperDate=22/10/2016&PageID=3 a Gujarati language newspaper]. Could someone please verify that it says 2 July 1995? Would this newspaper be considered a reliable source?-<span style="font-family:cursive; color:grey;">[[User talk:gadfium|gadfium]]</span> 23:55, 12 March 2017 (UTC) :[[User:gadfium|gadfium]], the Gujarati news source is reliable but the date can not be confirmed as the old newspapers are not available in archives. The date of birth can be verified from her website but year is not there. I assume it is right. Regards--[[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૧૨:૩૧, ૧૮ માર્ચ ૨૦૧૭ (IST) ::So the newspaper page I linked to does not contain her full date of birth?-[[સભ્ય:Gadfium|Gadfium]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gadfium|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૧, ૧૮ માર્ચ ૨૦૧૭ (IST) == Make it short == Sorry to write here in English. The page [[વિકિપીડિયા:ચોતરો]] is too big and difficult to load. Please make this page short. -[[સભ્ય:Arunsunilkollam|Arunsunilkollam]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Arunsunilkollam|ચર્ચા]]) ૦૭:૨૭, ૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૭ (IST) :@Aniket, @Dsvyas - Please see this. We can archive old discussions at ચોતરો. --[[User:KartikMistry|કાર્તિક મિસ્ત્રી]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૧:૨૦, ૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૭ (IST) :: i support this --[[સભ્ય:Lala khan|લાલા ખાન]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Lala khan|ચર્ચા]]) ૧૬:૩૪, ૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૭ (IST) :::જી, કરી દઈશ.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૨૩, ૨૨ નવેમ્બર ૨૦૧૭ (IST) [[Category:વિકિપીડિયા]] == errors detected by the Check Wiki project == errors detected by [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Check_Wikipedia Check Wiki project] can be fixed using [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WPCleaner WPCleaner]. i assume it requies admin to enable and configure. i request to enable on our wiki. thank you. [[સભ્ય:Gunyam|Gunyam]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gunyam|ચર્ચા]]) ૦૯:૧૬, ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૩ (IST) == Gujarati == <nowiki> </nowiki> lw997uxgo71kmwjzuilt3fgqcl3e9d6 902732 902719 2026-07-23T08:46:12Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-41236-42|~2026-41236-42]] ([[User talk:~2026-41236-42|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Gunyam|Gunyam]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 839108 wikitext text/x-wiki '''Welcome''' to the embassy of the Gujarati Wikipedia! This embassy is established to increase co-ordination between wikipedias. Please list yourself below for interlanguage co-ordination with Gujarati wikipedia. You need not know Gujarati for this purpose. {{center| {{Clickable button 2|Message the embassy|url={{fullurl:વિકિપીડિયા:દૂતાવાસ|action=edit&section=new&preloadtitle=Start+new+discussion}}|external=true |style=padding:0.2 0.8em;|class=mw-ui-progressive}} }} ==Interlanguage co-ordinators== ===Nepal Bhasa=== *[[:new:User:Eukesh]] ===Nepali=== *[[:ne:User:Eukesh]] ==Please help update following list== Purpose of followng list at '''Meta''' is to have ease of communicatin with most active and experienced Indic wikipedian community.Please use following tools while upadating followng list.One can add his own user name in following list * [[:meta:Wikimedia India/languages#List of Indic Wikipedians who have done more than 1000 edits|List of Indic Wikipedians who have done more than 1000 edits]] We believe that it is important to spread the concept of free knowledge in India and So It is proposed to start an India chapter of the Wikimedia(http://wikimediafoundation.org/ Wikimedia Foundation website]. Such a chapter can help coordinate various Indian language Wikipedias and spread the Wikipedia word in India.Contribution participation in related discussion from local Indian language wikipedians is missing and local wikipedians are kindly requested to participate in the same on priority you may visit related pages on meta at [[:meta:Category:Wikimedia India|Category:Wikimedia India]] Thanks and regards [[User:Mahitgar|Mahitgar]] ૧૭:૨૩, ૧૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ (UTC) == India Week on Russian Wikipedia edition == Dear colleagues, Russian Wikipedia edition is starting a [[:ru:Википедия:Проект:Индия/Индийская неделя|week of India]] on Nov 7-17, 2008. During this period, the [[:ru:Википедия:Проект:Тематическая неделя|Theme Week project]] participants and other Wikipedia users will try to cover as many India-related topics as possible. Your contribution to this project would be very much appreciated. --[[User:Munroe|Munroe]] ૨૩:૦૦, ૬ નવેમ્બર ૨૦૦૮ (UTC) ==Translation Request of article about Austrian writer Klaus Ebner== Hello, I am Irina Walter from Austria, interested in literature and working on a project to translate the article about Austrian writer K. Ebner into other Wikipedia languages. Thus I would like to have this article also translated into the Gujarati language, be it in its original length or in a shortened summary layout. This section is my wish/request (I hope it is the right place). Source texts are available in different languages, here are the most important: *[http://en.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner The article on Klaus Ebner in English] *[http://simple.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner The article on Klaus Ebner in Simple English] *[http://de.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner Der Artikel über Klaus Ebner auf Deutsch] *[http://fr.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner L'article sur Klaus Ebner en français] *[http://es.wikipedia.org/wiki/Klaus_Ebner La entrada sobre Klaus Ebner en español] If you have further questions, please don't hestitate to contact me on my English or German user page. Thank you very much for your endeavors! [http://en.wikipedia.org/wiki/User:Irina_Walter Irina Walter], from Baden, Austria, Europe. --[[Special:Contributions/62.47.134.231|62.47.134.231]] ૨૧:૦૯, ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૦૮ (UTC) ==WikiSangamotsavam-2013== [[meta:WikiSangamotsavam-2013|WikiSangamotsavam 2013]], the annual gathering of users and well wishers of Malayalam Wikimedia projects, will take place from 21-23 December, 2013 in [[w:en:Alappuzha|Alappuzha]], [[w:en:Kerala|Kerala]]. Please click [[meta:WikiSangamotsavam-2013|here]] to go to the official page to see more details. WikiSangamotsavam - 2013 is our first attempt to invite and host selected members from other Indian Wikipedia communities. We are planning to invite our friends and well-wishers from 14 different language wiki communities in India to this most auspicious occasion hosted by Malayalam wiki community! We are also planning to arrange few scholarships for non-Malayalam Wikimedians who are interested in participating in this event. With all these, we expect this year’s conference shall become the largest outreach program any Indian wiki community have ever attempted. As a part of WikiSangamotsavam-2013, we are organizing edit-a-thons, WikiVidyarthiSangamam (a conference of students interested in Wikimedia projects), WikiYuvaSangamam (a meetup of youth interested in Wikimedia projects), a computer training session for the differently-abled, a digitization drive to digitize the information regarding wetlands in Kerala and WikiJalaYathra, a wiki voyage through Vembanadu backwaters. We cordially invite you to participate in WikiSangamotsavam-2013 to share your experiences, to connect with your peers and create partnerships thereby strengthening the Indian Wikimedia community. To participate in WikiSangamotsavam, please register your name '''[[meta:WikiSangamotsavam-2013/Registration|here]].''' Looking forward to meeting you in Alappuzha from 21-23 December, 2013! --[[સભ્ય:Netha Hussain|Netha Hussain]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Netha Hussain|talk]]) ૨૩:૨૮, ૨૨ નવેમ્બર ૨૦૧૩ (IST) ==Reference check please== The date of birth of [[:en:Shirley Setia]] is apparently given in [http://www.dhabkar.in/default.asp?ePaperid=1014&ePaperDate=22/10/2016&PageID=3 a Gujarati language newspaper]. Could someone please verify that it says 2 July 1995? Would this newspaper be considered a reliable source?-<span style="font-family:cursive; color:grey;">[[User talk:gadfium|gadfium]]</span> 23:55, 12 March 2017 (UTC) :[[User:gadfium|gadfium]], the Gujarati news source is reliable but the date can not be confirmed as the old newspapers are not available in archives. The date of birth can be verified from her website but year is not there. I assume it is right. Regards--[[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૧૨:૩૧, ૧૮ માર્ચ ૨૦૧૭ (IST) ::So the newspaper page I linked to does not contain her full date of birth?-[[સભ્ય:Gadfium|Gadfium]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gadfium|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૧, ૧૮ માર્ચ ૨૦૧૭ (IST) == Make it short == Sorry to write here in English. The page [[વિકિપીડિયા:ચોતરો]] is too big and difficult to load. Please make this page short. -[[સભ્ય:Arunsunilkollam|Arunsunilkollam]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Arunsunilkollam|ચર્ચા]]) ૦૭:૨૭, ૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૭ (IST) :@Aniket, @Dsvyas - Please see this. We can archive old discussions at ચોતરો. --[[User:KartikMistry|કાર્તિક મિસ્ત્રી]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૧:૨૦, ૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૭ (IST) :: i support this --[[સભ્ય:Lala khan|લાલા ખાન]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Lala khan|ચર્ચા]]) ૧૬:૩૪, ૧૮ નવેમ્બર ૨૦૧૭ (IST) :::જી, કરી દઈશ.--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૨૩, ૨૨ નવેમ્બર ૨૦૧૭ (IST) [[Category:વિકિપીડિયા]] == errors detected by the Check Wiki project == errors detected by [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Check_Wikipedia Check Wiki project] can be fixed using [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WPCleaner WPCleaner]. i assume it requies admin to enable and configure. i request to enable on our wiki. thank you. [[સભ્ય:Gunyam|Gunyam]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gunyam|ચર્ચા]]) ૦૯:૧૬, ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૩ (IST) cvwd6j9l7k4lswgsf3jngeywcstgr4h 0 4975 902720 885347 2026-07-23T04:31:24Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:Anandiben_Patel_Ji.jpg|Anandiben_Patel_Ji.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 15 July 2026. 902720 wikitext text/x-wiki {{Infobox political post | border = parliamentary | minister = not_prime | post = [[ગુજરાત]]ના મુખ્યમંત્રી | body = | insignia = File:Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg | insigniasize = 50px | insigniacaption = | style = માનનીય | status = સરકારના વડા | abbreviation = CM | member_of = [[ગુજરાત વિધાનસભા]] | reportsto = | termlength = ૫ વર્ષો<ref name="term1">Durga Das Basu. ''Introduction to the Constitution of India''. 1960. 20th Edition, 2011 Reprint. pp. 241, 245. LexisNexis Butterworths Wadhwa Nagpur. {{ISBN|978-81-8038-559-9}}. Note: although the text talks about Indian state governments in general, it applies for the specific case of Gujarat as well.</ref> | termlength_qualified = કોઇ મર્યાદા નહી | image = Bhupendrabhai Patel accompanies Narendra Modi at Rajkot (cropped).jpg | imagesize = 250 | incumbent = [[ભૂપેન્દ્ર પટેલ]] | incumbentsince = ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ | appointer = [[ગુજરાત સરકાર]] | residence = બંગલા નં ૨૬, મિનિસ્ટર્સ એન્કલેવ, સેક્ટર-૨૦, [[ગાંધીનગર]] | deputy = '''ખાલી''' | inaugural = [[ડો. જીવરાજ નારાયણ મહેતા]] | formation = ૧ મે ૧૯૬૦ | Website = https://cmogujarat.gov.in/gu/ }} '''ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી''' એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ની સરકારના વડા છે. ભારતના બંધારણ મુજબ મુખ્યમંત્રી રાજ્ય હેઠળ આવતી બધી સત્તાના વડા છે. [[ગુજરાત વિધાનસભા]]ની ચૂંટણી પછી [[ગુજરાતના રાજ્યપાલો|ગુજરાતના રાજ્યપાલ]] સામાન્ય રીતે બહુમતી ધરાવતા પક્ષ (કે ગઠબંધન)ને સરકાર રચવા માટે આમંત્રણ આપે છે. રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રીની નિયુક્તિ કરે છે, જેમનું મંત્રીમંડળ વિધાનસભાને સંયુક્ત રીતે જવાબદાર હોય છે. વિશ્વાસનો મત હોય તો, મુખ્યમંત્રીનો એક કાર્યકાળ ૫ વર્ષ હોય છે, કુલ કાર્યકાળની કોઇ મર્યાદા નથી.<ref>Durga Das Basu. ''Introduction to the Constitution of India''. 1960. 20th Edition, 2011 Reprint. pp. 241, 245. LexisNexis Butterworths Wadhwa Nagpur. ISBN 978-81-8038-559-9. Note: although the text talks about Indian state governments in general, it applies for the specific case of Gujarat as well.</ref> [[મે ૧|૧ મે]] ૧૯૬૦ના રોજ રચવામાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યમાં ૧૬ મુખ્યમંત્રી રહી ચૂક્યા છે, જેમાંના ઘણાં [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]માંથી છે, જેમાં પ્રથમ મુખ્યમંત્રી [[ડૉ. જીવરાજ મહેતા|ડો. જીવરાજ મહેતા]]નો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યના સૌથી લાંબો સમય કાર્યકાળમાં રહેલાં મુખ્યમંત્રી [[નરેન્દ્ર મોદી]] છે જેઓ ૨૦૦૧ના મધ્યભાગથી ૨૦૧૪ સુધી મુખ્યમંત્રી રહ્યા. વડાપ્રધાન તરીકે નિયુક્ત થતા તેમના પક્ષે [[આનંદીબેન પટેલ]]ને મુખ્યમંત્રી પદ સોંપ્યું અને ૨૨ મે ૨૦૧૪થી ૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ સુધી તેઓ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા. ત્યાર બાદ એટલે કે ૧૬મા મુખ્ય મંત્રી તરીકે [[વિજય રૂપાણી]] બન્યા. તેમણે તારીખ ૧૧ સપ્ટેમ્બ૨ ૨૦૨૧ ના રોજ મુખ્યમંત્રી પદે થી રાજીનામું આપ્યું હતું અને ૧૭માં મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ મુખ્યમંત્રી બન્યા. ==ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ== {| class="toccolours" |- ! પક્ષો માટેનાં રંગો |- |{{div col|colwidth=30em}} {{legend|{{Bharatiya Janata Party/meta/color}}|[[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|{{Indian National Congress/meta/color}}|[[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|{{Janata Dal/meta/color}}|જનતા દળ, જનતા દળ (ગુજરાત)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|Yellow|જનતા મોરચો|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|{{Janata Party/meta/color}}|જનતા પક્ષ|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|Pink|રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend|White|N/A ([[રાષ્ટ્રપતિ શાસન]])|border=1px solid #AAAAAA}} {{div col end}} |} {| class="wikitable" |- ! ક્રમ{{efn|A number inside brackets indicates that the incumbent has previously held office.}} ! નામ !છબી !બેઠક !colspan=2| પદનો ક્રમ<ref>{{Cite web |url=http://www.gujaratassembly.gov.in/pastcm.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-05-19 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://archive.is/20121218184123/http://www.gujaratassembly.gov.in/pastcm.htm |url-status=dead }}</ref> !colspan=2| પક્ષ{{efn|This column only names the chief minister's party. The state government he headed may have been a complex coalition of several parties and independents; these are not listed here.}} ! સત્તાના દિવસો ! વિધાનસભા<ref>{{Cite web |url=http://www.gujaratassembly.gov.in/pastsession.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-05-19 |archive-date=2014-05-08 |archive-url=https://archive.is/20140508033909/http://www.gujaratassembly.gov.in/pastsession.htm |url-status=dead }}</ref> ! સંદર્ભ |- style="text-align:center; height:60px;" |rowspan=2| ૧ |rowspan=2| [[ડો. જીવરાજ નારાયણ મહેતા]] | rowspan="2" |[[File:Jivraj_Mehta.jpg|96x96px]] | rowspan="2" |અમરેલી | ૧ મે ૧૯૬૦ | ૩ માર્ચ ૧૯૬૨ |rowspan=5| [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] |rowspan=5 width=4px style="background-color: {{Indian National Congress/meta/color}}"| |rowspan=2| ૧૨૩૮ દિવસો | પ્રથમ (૧૯૬૦-૬૧) |<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1957/StatRep_Bombay_1957.pdf Statistical Report on General Election, 1957, to the Legislative Assembly of Bombay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019013800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1957/StatRep_Bombay_1957.pdf|date=2016-10-19}}". [[Election Commission of India]]. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" |૩ માર્ચ ૧૯૬૨ |૧૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૩ |rowspan=3| દ્વિતિય (૧૯૬૨–૬૬) |rowspan=3|<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1962/StatRep_Gujarat_1962.pdf Key Highlights of General Election, 1962, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305085143/http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1962/StatRep_Gujarat_1962.pdf |date=2016-03-05 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | ૨ | [[બળવંતરાય મહેતા]] |[[File:Balwantrai_Mehta_2000_stamp_of_India_(cropped).jpg|100x100px]] |ભાવનગર | ૧૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૩ | ૨૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૫ | ૭૩૩ દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" |rowspan=2| ૩ |rowspan=2| [[હિતેન્દ્ર દેસાઈ|હિતેન્દ્ર કનૈયાલાલ દેસાઈ]] | rowspan="2" |[[File:No_image_available.svg |75x75px]] | rowspan="2" |ઓલપાડ | ૨૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૫ | ૩ એપ્રિલ ૧૯૬૭ |rowspan=2| ૨૦૬૨ દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" | ૩ એપ્રિલ ૧૯૬૭ | ૧૨ મે ૧૯૭૧ | ત્રીજી (૧૯૬૭–૭૧) |<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1967/Statistical_Report_Gujarat_1967.pdf Key Highlights of General Election, 1967, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013620/http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1967/Statistical_Report_Gujarat_1967.pdf |date=2016-03-05 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | – | ''ખાલી''{{efn|name=PR|President's rule may be imposed when the "government in a state is not able to function as per the Constitution", which often happens because no party or coalition has a majority in the assembly. When President's rule is in force in a state, its council of ministers stands dissolved. The office of chief minister thus lies vacant, and the administration is taken over by the governor, who functions on behalf of the central government. At times, the legislative assembly also stands dissolved.<ref>Amberish K. Diwanji. "[http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm A dummy's guide to President's rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130519111701/http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm |date=2013-05-19 }}". Rediff.com. 15 March 2005.</ref>}}<br />{{small|([[રાષ્ટ્રપતિ શાસન]])}} |[[File:Emblem_of_India.svg |100x100px]] | | ૧૨ મે ૧૯૭૧ | ૧૭ માર્ચ ૧૯૭૨ | N/A |width="4px" style="background-color: white"| | |''વિખેરી નખાઇ'' || |- style="text-align:center; height:60px;" | ૪ | [[ઘનશ્યામભાઈ ઓઝા]] |[[File:No_image_available.svg |75x75px]] |દહેગામ | ૧૭ માર્ચ ૧૯૭૨ | ૧૭ જુલાઇ ૧૯૭૩ |rowspan=2| [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] |rowspan=2 width=4px style="background-color: {{Indian National Congress/meta/color}}"| | ૪૮૮ દિવસો |rowspan=2| ચોથી (૧૯૭૨–૭૪) |rowspan=2|<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1972/StatisticalRep_GJ_72.pdf Key Highlights of General Election, 1972, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305084936/http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1972/StatisticalRep_GJ_72.pdf |date=2016-03-05 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | ૫ | [[ચીમનભાઇ પટેલ]] | |સંખેડા | ૧૮ જુલાઇ ૧૯૭૩ | ૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૪ | ૨૦૭ દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" | – | ''ખાલી''{{efn|name=PR}}<br />{{small|([[રાષ્ટ્રપતિ શાસન]])}} |[[File:Emblem_of_India.svg |100x100px]] | | ૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૪ | ૧૮ જૂન ૧૯૭૫ | N/A |width="4px" style="background-color: white"| | |''વિખેરી નખાઇ''|| |- style="text-align:center; height:60px;" | ૬ | [[બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ]] | |સાબરમતી | ૧૮ જૂન ૧૯૭૫ | ૧૨ માર્ચ ૧૯૭૬ | જનતા ફ્રંટ<br />{{small|(ભા.રા.કો (ઓ) + ભારતીય જન સંઘ + ભારતીય લોક દળ + સમતા પાર્ટી}} |width="4px" style="background-color: yellow"| | ૨૧૧ દિવસો |rowspan=4| પાંચમી (૧૯૭૫–૮૦) |rowspan=4|<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1975/Statistical_Report_Gujarat_1975.pdf Key Highlights of General Election, 1975, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024208/http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1975/Statistical_Report_Gujarat_1975.pdf |date=2016-03-05 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | – | ''ખાલી''{{efn|name=PR}}<br />{{small|([[રાષ્ટ્રપતિ શાસન]])}} | [[File:Emblem_of_India.svg |100x100px]] | | ૧૨ માર્ચ ૧૯૭૬ | ૨૪ ડિસેમ્બર ૧૯૭૬ | N/A |width="4px" style="background-color: white"| |- style="text-align:center; height:60px;" | ૭ | [[માધવસિંહ સોલંકી]] | | ભાદરણ | ૨૪ ડિસેમ્બર ૧૯૭૬ | ૧૦ એપ્રિલ ૧૯૭૭ | [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | width = 4px style="background-color: {{Indian National Congress/meta/color}}"| | ૧૦૮ દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" | {{small|(૬)}} | [[બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ]]<br />{{small|[[સાબરમતી]]}} | [[File:No_image_available.svg|75x75px]] | સાબરમતી | ૧૧ એપ્રિલ ૧૯૭૭ | ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૦ | જનતા પક્ષ | width = 4px style="background-color: {{Janata Party/meta/color}}"| | ૧૦૪૨ દિવસો<br />{{small|(કુલ: ૧૨૫૩ દિવસો)}} |- style="text-align:center; height:60px;" | – | ''ખાલી''{{efn|name=PR}}<br />{{small|([[રાષ્ટ્રપતિ શાસન]])}} | [[File:Emblem_of_India.svg |100x100px]] | | ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૦ | ૭ જૂન ૧૯૮૦ | N/A |width="4px" style="background-color: white"| | |''વિખેરી નખાઇ''|| |- style="text-align:center; height:60px;" | rowspan=2| {{small|(૭)}} | rowspan=2| [[માધવસિંહ સોલંકી]] | rowspan="2" | | rowspan="2" | ભાદરણ | ૭ જૂન ૧૯૮૦ | ૧૦ માર્ચ ૧૯૮૫ |rowspan=4| [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] |rowspan=4 width=4px style="background-color: {{Indian National Congress/meta/color}}"| |rowspan=2| ૧૮૫૬ દિવસો | છઠ્ઠી (૧૯૮૦–૮૫) |<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1980/Statistical_Report_1980_Gujarat.pdf Key Highlights of General Election, 1980, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425200616/http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1980/Statistical_Report_1980_Gujarat.pdf |date=2015-04-25 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | ૧૧ માર્ચ ૧૯૮૫ | ૬ જુલાઇ ૧૯૮૫ | rowspan=3| સાતમી (૧૯૮૫–૯૦) | rowspan=3|<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1985/Statistical_Report_Gujarat_1985.pdf Key Highlights of General Election, 1985, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305085004/http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1985/Statistical_Report_Gujarat_1985.pdf |date=2016-03-05 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | ૮ | [[અમરસિંહ ચૌધરી]] | [[File:No_image_available.svg|75x75px]] |વ્યારા | ૬ જુલાઇ ૧૯૮૫ | ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૮૯ | ૧૬૧૮ દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" |{{small|(૭)}} | [[માધવસિંહ સોલંકી]] | | ભાદરણ | ૧૦ ડિસેમ્બર ૧૯૮૯ | ૪ માર્ચ ૧૯૯૦ | ૮૫ દિવસો<br />{{small|(કુલ: ૨૦૪૯ દિવસો)}} |- align="center" style="height: 60px;" | rowspan="2" |(૫) | rowspan="2" |ચીમનભાઈ પટેલ | rowspan="2" | | rowspan="2" |સંખેડા | ૪ માર્ચ ૧૯૯૦ | ૨૫ ઓક્ટોબર ૧૯૯૦ |જનતા દળ + [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] | rowspan="2" width="4px" style="background-color: {{party color|Janata Dal}}" | | rowspan="2" | {{Age in years and days|1990|3|4|1994|2|17}} (કુલ: ૧૪૪૫ દિવસો) | rowspan="3"| આઠમી | rowspan="3" | |- align="center" style="height: 60px;" | ૨૫ ઓક્ટોબર ૧૯૯૦ | ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૪ |જનતા દળ (ગુજરાત) + [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] |- style="text-align:center; height:60px;" | ૯ | [[છબીલદાસ મહેતા]] | |મહુવા | ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૪ | ૧૪ માર્ચ ૧૯૯૫ | [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | width = 4px style="background-color: {{Indian National Congress/meta/color}}"| | ૩૯૧ દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" | ૧૦ | [[કેશુભાઈ પટેલ]] | [[File:Keshubhai_Patel.jpg|100x100px]] | વિસાવદર | ૧૪ માર્ચ ૧૯૯૫ | ૨૧ ઓક્ટોબર ૧૯૯૫ |rowspan=2| [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] |rowspan=2 width=4px style="background-color: {{Bharatiya Janata Party/meta/color}}"| | ૨૨૧ દિવસો |rowspan=5| નવમી (૧૯૯૫-૯૮) |rowspan=5|<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1995/StatisticalReport_GUJ95.pdf Key Highlights of General Election, 1995, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820112648/http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1995/StatisticalReport_GUJ95.pdf |date=2018-08-20 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | ૧૧ | [[સુરેશભાઈ મહેતા]] | [[File:No_image_available.svg|75x75px]] |માંડવી | ૨૧ ઓક્ટોબર ૧૯૯૫ | ૧૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૬ | ૩૩૪ દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" | – | ''ખાલી''{{efn|name=PR}}<br />{{small|([[રાષ્ટ્રપતિ શાસન]])}} |[[File:Emblem_of_India.svg|100x100px]] | | ૧૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૬ | ૨૩ ઓક્ટોબર ૧૯૯૬ | N/A |width="4px" style="background-color: white"| |- style="text-align:center; height:60px;" | ૧૨ | [[શંકરસિંહ વાઘેલા]] |[[File:Shankersinh_vaghela_profile.jpg|100x100px]] |રાધનપુર | ૨૩ ઓક્ટોબર ૧૯૯૬ | ૨૭ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ |rowspan=2 | [[રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી]] |rowspan=2 width=4px style="background-color: pink"| | ૩૭૦ દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" | ૧૩ | [[દિલીપ પરીખ]] | {| class="wikitable" | |} |ધંધુકા | ૨૮ ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ | ૪ માર્ચ ૧૯૯૮ | ૧૨૮ દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" | {{small|(૧૦)}} | [[કેશુભાઈ પટેલ]] |[[File:Keshubhai_Patel.jpg|100x100px]] |વિસાવદર | ૪ માર્ચ ૧૯૯૮ | ૬ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧ | rowspan="10" | [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] | rowspan="10" width="4px" style="background-color: {{Bharatiya Janata Party/meta/color}}" | | ૧૩૧૨ દિવસો<br />{{small|(કુલ: ૧૫૩૩ દિવસો)}} | rowspan=2| દસમી (૧૯૯૮–૨૦૦૨) | rowspan=2|<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1998/StatisticalReport_GUJ98.pdf Key Highlights of General Election, 1998, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305085008/http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_1998/StatisticalReport_GUJ98.pdf |date=2016-03-05 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | rowspan=4| ૧૪ | rowspan=4| [[નરેન્દ્ર મોદી]] | rowspan="4" |[[File:Prime_Minister_of_India_Narendra_Modi.jpg|100x100px]] | રાજકોટ ૨ | ૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૧ | ૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૨ |rowspan=4| {{Age in days|2001|10|7|2014|5|22}} દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" | rowspan="3" |મણિનગર | ૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૨ | ૨૨ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭ | અગિયારમી (૨૦૦૨–૦૭) |<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_2002/StatReport_GUJ2002.pdf Key Highlights of General Election, 2002, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820104948/http://eci.nic.in/eci_main/SR_KeyHighLights/SE_2002/StatReport_GUJ2002.pdf |date=2018-08-20 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | ૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૭ | ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ | બારમી (૨૦૦૭–૧૨) |<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_DEC_2007_GUJARAT_after_IC.pdf Statistical Report on General Election, 2007, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007040749/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_DEC_2007_GUJARAT_after_IC.pdf |date=2010-10-07 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ | ૨૨ મે ૨૦૧૪ | rowspan="3" | તેરમી (૨૦૧૨–૧૭) | rowspan=2|<ref>"[http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2012/Reports_Index%20Card_ECIApplication_GujaratState_CEO.pdf Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Gujarat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214204040/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2012/Reports_Index%20Card_ECIApplication_GujaratState_CEO.pdf |date=2013-12-14 }}". Election Commission of India. Retrieved on 23 May 2014.</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | ૧૫ | [[આનંદીબેન પટેલ]] | | [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા]] | ૨૨ મે ૨૦૧૪ | ૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ | {{Age in days|2014|5|22|2016|8|7}} દિવસો |- style="text-align:center; height:60px;" | rowspan="2" | ૧૬ | rowspan="2" | [[વિજય રૂપાણી]] | rowspan="2" | [[File:Vijay_Rupani.jpg|100x100px]] | rowspan="2" | રાજકોટ (પશ્ચિમ) | ૭ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ | ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭ | rowspan="2" | {{Age in years and days|2016|8|7|2021|9|11}} | |- style="text-align:center; height:60px;" | ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭ | ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ | rowspan="2" | ચૌદમી (૨૦૧૭-૨૦૨૨) | rowspan="2" |<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/elections/gujarat-assembly-elections-2017/bjp-retains-vijay-rupani-in-gujarat-but-is-undecided-in-himachal-4995239/|title=BJP retains Vijay Rupani as CM in Gujarat, but is undecided in Himachal Pradesh|last=|first=|date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|work=The Indian Express|language=en-US|access-date=૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭|via=}}</ref> |- style="text-align:center; height:60px;" | rowspan="2" | ૧૭ | rowspan="2" | [[ભૂપેન્દ્ર પટેલ]] | rowspan="2" | [[File:Bhupendrabhai Patel accompanies Narendra Modi at Rajkot (cropped).jpg|frameless|86x86px]] | rowspan="2" | [[ઘાટલોડિયા (વિધાન સભા બેઠક)|ઘાટલોડિયા]] | ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ | ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ | rowspan="2" | {{Age in years and days|2021|9|13}} |- style="text-align:center; height:60px;" | ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ | ''હાલમાં પદ પર'' |[[ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૨૨|૧૫મી (૨૦૨૨-)]] | |} == નોંધ == {{notelist}} == સંદર્ભ == {{reflist}} {{ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીઓ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી|*]] 2s37zhe1hrfcmaozyovz2keuxy84ryo 0 6847 902706 890213 2026-07-22T11:49:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 902706 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{Infobox Indian Jurisdiction |native_name=ગંગટોક |type=રાજધાની |skyline= |skyline_caption= |locator_position=left |latd = 27.33 |longd= 88.62 |state_name=સિક્કિમ |district=[[પૂર્વ સિક્કિમ]] |leader_title=મેયર |leader_name=– |altitude = 1437 |altitude_cite=<ref name="fallingrain">{{cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/29/Gangtok.html |title=Maps, Weather, and Airports for Gangtok, India |access-date=2008-05-22 |work=Global Gazetteer Version 2.1 |publisher=Falling Rain Genomics |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717160842/http://www.fallingrain.com/world/IN/29/Gangtok.html |url-status=dead }}</ref> |population_as_of = ૨૦૦૧ |population_total = ૨૯૧૬૨ |population_density = 2000 |area_magnitude = sq. km |area_total=25 |area_telephone=૦૩૫૯૨ |postal_code= ૭૩૭૧૦૧ |vehicle_code_range= SK-01, SK-02, SK-03, SK-04 |footnotes = }} '''ગંગટોક''' [[ભારત]] દેશના ઉત્તરપૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સિક્કિમ| સિક્કિમ રાજ્ય]]માં આવેલું મહત્વનું નગર છે. ગંગટોક [[સિક્કિમ]] રાજ્યની રાજધાને અને સૌથી મોટું શહેર છે. ગંગટોક્લ હિમાપય પર્વતની શિવાલિક પર્વતમાળામાં સમુદ્ર સપાટી થી ૧૪૩૭મી કે ૪૭૦૦ફૂટ જેટલી ઊંચાઇ પર વસેલું છે. તેની આસપાસ ચારે ય બાજુ પર્વતમાળાઓ આવેલી છે, જેનાં શિખરો મોટેભાગે બરફથી છવાયેલ તેમ જ વાદળોથી આચ્છાદિત હોય છે. અહીં બરફવર્ષા પણ થાય છે. અહિયાં ફરવાની બહુ મઝા આવે છે. આ કારણે અહીં પ્રવાસીઓની અવરજવર મોટા પાયે થતી હોય છે. અહીં ચારે બાજુ લિલોતરી છવાયેલી છે. અહીં તિબેટીયન સંસ્કૃતિના અભ્યાસ માટેની સંસ્થા કાર્યરત છે. આ ઉપરાંત અહીં બૌદ્ધ ધર્મના અનેક મઠો જોવા મળે છે. આ શહેરની વસતિ ૩૦,૦૦૦ની છે અહીં ઘણી નેપાળી જનજાતિ, લેપ્ચા, ભુટિયા આદિ જાતિ ના લોકો રહે છે અને અહીંનો કારભાર સિક્કિમ સરકારના વિવિધ વિભાગો દ્વારા ચલાવવમાં આવે છે. The town, with a population of thirty thousand belonging to different ethnicities such as [[Nepali people|Nepalis]], [[Lepcha people|Lepchas]] and [[Bhutia]], is administered by various departments of the [[Government of Sikkim]]. Nestled within higher peaks of the Himalaya and enjoying a year-round mild [[temperate]] climate, Gangtok is at the centre of Sikkim’s tourism industry. Gangtok rose to prominence as a popular [[Buddhist]] pilgrimage site after the construction of the [[Enchey Monastery]] in 1840. In 1894, the ruling Sikkimese [[Chogyal]], [[Thutob Namgyal]], transferred the capital to Gangtok. In the early 20th century, Gangtok became a major stopover on the trade route between [[Lhasa]] in [[Tibet]] and cities such as [[Kolkata]] (then Calcutta) in [[British India]]. After India won its independence from Britain in 1947, Sikkim chose to remain an independent monarchy, with Gangtok as its capital. In 1975, after the integration with the union of India, Gangtok was made India's twenty-second state capital. The precise meaning of the name ''Gangtok'' is unclear, though the most popular meaning is "hill top".<ref name=telegang>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1071014/asp/calcutta/story_8430208.asp|title=Next weekend you can be at ... Gangtok|last=Bannerjee|first=Parag|date=14 October 2007|access-date=2008-05-21|work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221080831/http://www.telegraphindia.com/1071014/asp/calcutta/story_8430208.asp|url-status=dead}}</ref> Today, Gangtok is a centre of Tibetan Buddhist culture and learning, with the presence of several monasteries, religious educational institutions, and centres for [[Tibetology]]. == History == {{See also|History of Sikkim}} સીક્કીમ ની જેમ ગંગટોક નો પ્રાચીન ઇતિહાસ પણ અજ્ઞાત છે.<ref name=TT20031006>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1031007/asp/siliguri/story_2434253.asp|title=Kids to learn hill state history|last=Shangderpa|first=Pema Leyda|date=6 October 2003|access-date=2008-05-02|work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023142829/http://www.telegraphindia.com/1031007/asp/siliguri/story_2434253.asp|url-status=dead}}</ref> આનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ ૧૭૧૬માં મળે છે જેમાં એવું જણાય છે કે અહીં ગ્રામ્ય સ્તરીય ગંગટોક મઠ બંધાવાયો હતો..<ref name=bernier1>{{cite book |title=Himalayan Architecture |last=Bernier |first=Ronald M |year=1997 |publisher= Fairleigh Dickinson Univ Press|location= |isbn=0-8386-3602-0 |pages= 40–42}}</ref> ૧૮૪૦માં એંચી મઠના બ^ધકામ પહેલાં ગંગટોક એક ગામડું જ રહ્યું. આ મઠના બનતા તે એક તીર્થ ધામમાં રૂપાંતરણ પામ્યું. ૧૯મી સદીના અરાજકતાને પરિણામે અંગ્રેજો દ્વારા તાબે અક્રાયેલ ક્ષેત્ર બાદ કરતાં બછેલ ક્ષેત્રની ગંગટોક રાજધાની બની. ૧૯મી સદીના અંતમાં બ્રિટિશરો દ્વારા તિબેટિયનોનો પરાજય થતાં ગંગટોક તે સમયના બ્રિટિશ ઈંડિયા અને ચીન વચ્ચેના વેપારનું મુખ્ય મધ્યવર્તી કેંદ્ર બન્યું. .<ref name=nslepcha/> આ ક્ષેત્રના મોટા ભાગના રસ્તાઓ અને ટેલિગ્રાફ આ સમય દરમ્યાન બંધાવાયા. In 1894, [[Thutob Namgyal]], the Sikkimese monarch under British rule, shifted the capital from [[Tumlong]] to Gangtok, increasing the city's importance. A new grand palace along with other state buildings was built in the new capital. Following [[Indian independence movement|India's independence]] in 1947, Sikkim became a [[nation-state]] with Gangtok as its capital. Sikkim became a [[suzerainty|suzerain]] of India, with the condition that it would retain its independence, by the treaty signed between the [[Chogyal]] and the then [[Prime Minister of India|Indian Prime Minister]] [[Jawaharlal Nehru]].<ref name="HISTORY OF SIKKIM">{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/sws/sikk_his.htm|title=History of Skkim|access-date=2008-05-20|work=sikkim.nic.in|publisher=[[National Informatics Center]], Sikkim|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030023958/http://www.himalmag.com/2006/august/special_report_1.htm|archive-date=2006-10-30|url-status=dead}}[https://web.archive.org/web/19960101/http://www.himalmag.com/2006/august/special_report_1.htm Web archive link]</ref> This pact gave the Indians control of external affairs on behalf of Sikkimese. Trade between India and Tibet continued to flourish through the [[Nathula]] and [[Jelepla Pass|Jelepla passes]], offshoots of the ancient [[Silk Road]] near Gangtok. These border passes were sealed after the [[Sino-Indian War]] in 1962, which deprived Gangtok of its trading business.<ref name=nathuladown>{{cite web|url=http://www.himalmag.com/2006/august/special_report_1.htm|title=Special report: A break in the ridgeline|last=Jha|first=Prashant|month=August|year=2006|access-date=2008-05-20|work=Himal South Asia|publisher=South Asia Trust|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030023958/http://www.himalmag.com/2006/august/special_report_1.htm|archive-date=2006-10-30|url-status=dead}}</ref> The Nathula pass was finally opened for limited trade in 2006, fuelling hopes of economic boom.<ref name="bbc-1">{{cite web| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5150682.stm | title=Historic India-China link opens | date=2006-07-06 | access-date=2006-07-06 | work=[[BBC News]]}}</ref> In 1975, after years of political uncertainty and struggle, including riots, the monarchy was abrogated and Sikkim became India's twenty-second state, with Gangtok as its capital after a referendum.<!---Nest&Wings pg-21-24|NaW---> Gangtok has witnessed annual landslides, resulting in loss of life and damage to property. The largest disaster occurred in June 1997, when 38 were killed and hundreds of buildings were destroyed.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> == Geography == <!--[[Image:Gangtokbamboo.jpg|thumb|150px|left|[[Bamboo]], such as the one pictured here in the Jawaharlal Nehru Botanical Gardens, grows in abundance around Gangtok.]]--> [[Image:Kangchenjunga.JPG|thumb|[[Kanchenjunga]], the world's third-tallest peak, is visible from Gangtok.]] Gangtok is located at {{Coord|27.33|N|88.62|E|}}.<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/29/Gangtok.html|title=Gangtok, India page|publisher=Falling Rain Genomics, Inc|access-date=2008-05-02|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717160842/http://www.fallingrain.com/world/IN/29/Gangtok.html|url-status=dead}}</ref> It is situated in the lower [[Himalaya]]s at an altitude of {{convert|5500|ft|m|abbr=on|0}}.<ref name=metgang>{{cite web|url= http://imdsikkim.gov.in/|title= Geographical Location|access-date=2008-05-03|work=Meteorological Center, Gangtok|publisher=India Meteorological Department, Ministry of Earth Sciences, Government of India}}</ref> In addition to being the state capital, it is the headquarters of the [[East Sikkim]] district. The town lies on one side of a hill, with "The Ridge",<ref name=nslepcha>{{cite web|url=http://www.httj.com.np/apr_2006/sikkim_feature.htm|title=Gangtok Capital Attraction|last=Lepcha|first=N.S|access-date=2008-05-03|work=Himalayan Travel Trade Journal|publisher=MD Publishing Co. Pvt. Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816194451/http://www.httj.com.np/apr_2006/sikkim_feature.htm|archive-date=2007-08-16|url-status=dead}}</ref><ref name=discoveringbook>{{cite book |title=Discovering the Himalaya |last=Negi |first=S.S |year=1998 |publisher= Indus Publishing|location= |isbn=81-7387-079-9 |page= 563}}</ref> a promenade housing the [[governor]]'s residence, at one end and the palace, situated at an altitude of about {{convert|6000|ft|m|abbr=on|0}}, at the other. The city is flanked on east and west by two streams, namely [[Roro Chu]] and [[Ranikhola]], respectively.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> These two rivers divide the natural drainage into two parts, the eastern and western parts. Both the streams meet the Ranipul and flow south as the main Ranikhola before it joins the [[Teesta River|Teesta]] at [[Singtam]].{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> Most of the roads are steep, with the buildings built on compacted ground alongside them.<ref name=mapsindiagang>{{cite web|url= http://www.mapsofindia.com/gangtok/gangtok-city.html|title=Gangtok City|access-date=2008-05-03|work= mapsofindia.com|publisher= Compare Infobase Limited}}</ref> Most of [[Sikkim]], including Gangtok, is underlain by [[Precambrian]] rock which contains [[Foliation (geology)|foliated]] [[phyllite]]s and [[schists]]; slopes are therefore prone to frequent landslides.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap2>{{cite web|url=http://jnnurm.nic.in/toolkit/GangtokCdp/Chapter-2.pdf|title=Section 2: Introduction To The State And Its Capital|access-date=2008-05-07|work=City Development Plan-Gangtok City|publisher=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission, Ministry of Urban Development, Government of India|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528033421/http://jnnurm.nic.in/toolkit/GangtokCdp/Chapter-2.pdf|archive-date=2008-05-28|url-status=dead}}</ref> Surface runoff of water by natural streams (''jhora'') and man-made drains has contributed to the risk of landslides.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> According to the [[Bureau of Indian Standards]], the town falls under [[Earthquake hazard zoning of India|seismic zone-IV]] (on a scale of I to V, in order of increasing seismic activity), near the [[convergent boundary]] of the [[India Plate|Indian]] and the [[Eurasian Plate|Eurasian]] [[tectonic plate]]s and is subject to frequent earthquakes. The hills are nestled within higher peaks and the snow-clad Himalayan ranges tower over the town from the distance. Mount [[Kanchenjunga]] (8,598&nbsp;m or 28,208&nbsp;ft)—the world's third-highest peak—is visible to the west of the city. The existence of steep slopes, vulnerability to landslides, large forest cover and inadequate access to most areas has been a major impediment to the natural and balanced growth of the city.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> There are densely forested regions around Gangtok, consisting of temperate, [[deciduous]] forests of [[poplar]], [[birch]], [[oak]], and [[elm]], as well as [[evergreen]], [[coniferous]] trees of the [[alpine climate|wet alpine]] zone.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap2/> [[Orchids]] are common, and rare varieties of orchids are featured in flower shows in the city. [[Bamboo]]s are also abundant. In the lower reaches of the town, the vegetation gradually changes from alpine to temperate deciduous and [[subtropical]].{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap2/> Flowers such as [[sunflower]], [[Tagetes|marigold]], [[poinsettia]], and others bloom, especially in November and December. == Climate == {{Weather box |collapsed = |location = Gangtok |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 13 |Feb high C = 14 |Mar high C = 18 |Apr high C = 21 |May high C = 22 |Jun high C = 22 |Jul high C = 22 |Aug high C = 22 |Sep high C = 22 |Oct high C = 21 |Nov high C = 18 |Dec high C = 14 |Year high C = |Jan low C = 4 |Feb low C = 5 |Mar low C = 9 |Apr low C = 11 |May low C = 14 |Jun low C = 16 |Jul low C = 17 |Aug low C = 16 |Sep low C = 15 |Oct low C = 12 |Nov low C = 9 |Dec low C = 6 |Year low C = |Jan precipitation mm = 31.9 |Feb precipitation mm = 79.4 |Mar precipitation mm = 122.2 |Apr precipitation mm = 270.9 |May precipitation mm = 527.7 |Jun precipitation mm = 611.3 |Jul precipitation mm = 628.6 |Aug precipitation mm = 563.2 |Sep precipitation mm = 463.4 |Oct precipitation mm = 177.9 |Nov precipitation mm = 41.7 |Dec precipitation mm = 21.1 |Year precipitation mm = |date=November 2010}} Gangtok features a monsoon-influenced [[subtropical highland climate]]. Because of its elevation and sheltered environment, Gangtok enjoys a mild, [[temperate]] climate all year round. Like most Himalayan towns, Gangtok has five seasons: summer, [[monsoon]]s, autumn, winter and spring. Temperatures range from an average maximum of {{convert|22|C|F|lk=on|abbr=on|0}} in summer to an average minimum of {{convert|4|C|F|abbr=on|0}} in winter.<ref name=weatherchart>{{cite web|url= http://imdsikkim.gov.in/data.html|title=Meteorological data in respect of Gangtok and Tadong station|access-date=2008-05-07 |work=Meteorological Center, Gangtok|publisher=India Meteorological Department, Ministry of Earth Sciences, Government of India}}</ref> Summers (lasting from late April to June) are mild, with maximum temperatures rarely crossing {{convert|25|C|F|abbr=on|lk=on|0}}. The monsoon season from June to September is characterised by intense torrential rains often causing landslides that block Gangtok's land access to the rest of the country. Rainfall starts to rise from pre-[[monsoon]] in May, and peaks during the monsoon, with July recording the highest monthly average of {{convert|649.6|mm|in|abbr=on|1}}.<ref name=weatherchart/> In winter temperature averages between {{convert|4|C|F|abbr=on|0}} and {{convert|7|C|F|abbr=on|0}}.<ref name=weatherchart/> [[Snow]]fall is rare, and in recent times Gangtok has received snow only in 1990, 2004, 2005 and January 2011.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap2/> Temperatures below [[freezing point|freezing]] are also rare.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap2/> During this season the weather can be unstable, and change abruptly from bright sunshine and clear skies to heavy rain within a couple of hours. During spring and autumn the weather is generally sunny and mild. Owing to its elevation, Gangtok is often enveloped in [[fog]] during the monsoon and winter months. == Economy == <!--[[Image:Gangtok night amit mitra.jpg|thumb|200px| Gangtok City at Night]]--> The hospitality industry is the largest industry in Gangtok as the city is the main base for Sikkim tourism.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3>{{Dead link|date=February 2010}}{{cite web|url=http://jnnurm.nic.in/toolkit/GangtokCdp/Chapter-3.pdf|title= Section 3: Social, Demographic & Economic Profile|access-date=2008-05-07|work=City Development Plan-Gangtok City|publisher=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission, Ministry of Urban Development, Government of India|format=PDF}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> Summer and spring seasons are the most popular tourist seasons. Many of Gangtok's residents are employed directly and indirectly in the tourism industry, with many residents owning and working in hotels and restaurants.<ref name=bstorist>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/common/storypage_c_online.php?leftnm=10&bKeyFlag=IN&autono=36207|title=Tourist inflow in Sikkim up 10% in 2007|author=Press Trust of India|date=24 April 2008|access-date=2008-05-07|work=[[Business Standard]]|publisher=Business Standard Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511033514/http://www.business-standard.com/common/storypage_c_online.php?leftnm=10&bKeyFlag=IN&autono=36207|archive-date=2008-05-11|url-status=live}}</ref> [[Image:MG Marg From Hotel Window.jpg|thumb|MG Marg (Road) is one of the central attractions in Gangtok]] [[Ecotourism]] has emerged as an important economic activity in the region which includes trekking, mountaineering, river rafting and other nature oriented activities.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/> An estimated 351,000 tourists visited Sikkim in 2007, generating revenue of about [[Indian rupee|Rs]]&nbsp;50&nbsp;[[crore]]s (Rs&nbsp;500&nbsp;millions).<ref name=bstorist/> The [[Nathula Pass]], located about {{convert|50|km|mi|abbr=on}} from Gangtok, used to be the primary route of the wool, fur and spice trade with Tibet and spurred economic growth for Gangtok till the mid-20th century. In 1962, after the border was closed during the [[Sino-Indian War]], Gangtok fell into recession.<ref name=nathuladown/> The pass was reopened in 2006 and trade through the pass is expected to boost the economy of Gangtok.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/> The Sikkim government is keen to open a [[Lhasa]]–Gangtok bus service via Nathula pass.<ref>{{cite web|url=http://www.himalmag.com/2005/september/analysis_6.html|title=Nathula: Trading in uncertainty|last=Sinha|first=A.C|month=September|year=2005|access-date=2008-05-07|work=Himal South Asia|publisher=South Asia Trust|archive-url=https://web.archive.org/web/19960101/http://www.himalmag.com/2005/september/analysis_6.html|archive-date=1996-01-01|url-status=dead}}</ref> Sikkim's mountainous terrain results in the lack of train or air links, limiting the area's potential for rapid industrial development.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/> The government is the largest employer in the city,{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> both directly and as contractors. Gangtok's economy does not have a large manufacturing base, but has a thriving [[Cottage industry]] in [[watch]]-making, [[grain alcohol|country-made alcohol]] and handicrafts.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/> Among the handicrafts are the handmade paper industry made from various vegetable fibres or cotton rags. The main market in Gangtok provides many of the state's rural residents a place to offer their produce during the harvest seasons. The majority of the private business community is made up of Marwaris and Biharis. As part of Sikkim, Gangtok enjoys the status of being an income-tax free region as per the state's 1948 Income tax law.<ref name="Business Line">{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/2008/03/04/stories/2008030451502300.htm|title= Decision to exempt incomes of Sikkim subjects hailed |last=Atreya|first=Satikah|date=4 March 2008|access-date=2008-03-04|work=The Hindu Business Line|publisher=[[The Hindu]]}}</ref> As Sikkim is a frontier state, the [[Indian army]] maintains a large presence in the vicinity of Gangtok. This leads to a population of semi-permanent residents who bring money into the local economy.<ref name=hindu29062003>{{cite news|url=http://www.hinduonnet.com/2003/06/29/stories/2003062902240900.htm|title=Building a gateway to Tibet|last=Mohan|first=C. Raja|access-date=2008-05-21|date=29 June 2003|work=The Hindu|archive-date=2008-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504035520/http://www.hinduonnet.com/2003/06/29/stories/2003062902240900.htm|url-status=dead}}</ref> The Sikkim government started India's first [[Online gambling|online lottery]] ''[[Playwin]]'' to boost government income, but this was later closed by a ruling from the Sikkim High Court.<ref name="Playwin lottery">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1030712/asp/siliguri/story_2155358.asp|title=Ducking court blow, Gangtok retailers play to win|last=Shangderpa|first=Pema Leyda|date=12 July 2003|access-date=2003-07-12|work=The Telegraph|archive-date=2008-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510102551/http://www.telegraphindia.com/1030712/asp/siliguri/story_2155358.asp|url-status=dead}}</ref> Ram Chandra Pradeep Kumar Jewellers located on Lall Market Road is a well renowned jewelery shop and by far the leading dealer of gold jewelery all over in Gangtok, including parts of South Sikkim. The firm was set up in the year 1962 and has been faring excellently in the jewelry industry in Gangtok. == Civic administration == [[Image:Whitehall.jpg|thumb|200px|The "White Hall" complex on "The Ridge" houses the residences of the [[Chief Minister]] and Governor of Sikkim.]] [[Image:Sikkim Assembly Gangtok.jpg|thumb|200px|[[Sikkim]] Legislative Assembly in Gangtok. Fog is common in Gangtok.]] Gangtok is not administered by a municipality but directly by the various departments of [[Government of Sikkim]], particularly the [[Urban Development and Housing Department (Sikkim)|Urban Development and Housing Department]] (UDHD) and [[Public Health Engineering Department (Sikkim)|Public Health Engineering Department]] (PHED).{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/><ref name="UDHD">{{cite web |url=http://sikkim.nic.in/udhd/intro.html |title=Introduction |access-date=2008-05-07 |work=Urban Development and Housing Department |publisher=Government of Sikkim |archive-date=2013-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914230742/http://sikkim.nic.in/udhd/intro.html |url-status=dead }}</ref> These departments look after the civic functions such as garbage disposal, water supply, tax collection, license allotments, and civic infrastructure. An administrator appointed by the state government heads the UDHD. The Sikkim Municipal Act, 2007 has approved the formation of [[Gangtok Municipal Corporation]] to be made up of 12 wards and which shall take over the administration from the UDHD.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap8>{{Dead link|date=February 2010}} {{cite web |url=http://jnnurm.nic.in/toolkit/GangtokCdp/Chapter-8.pdf |title= Section 8: City Management and Institutional Strengthening |access-date=2008-05-07|work=City Development Plan-Gangtok City|publisher=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission, Ministry of Urban Development, Government of India|format=PDF}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> <!-- Elections to the wards of the first municipal corporation were to be held on 11 June 2008.<ref name="wardelec">{{cite web|url=http://beacononline.wordpress.com/2008/04/02/civic-polls-in-sikkim-on-june-11/|title=Civic polls in Sikkim on 11 June|access-date=2008-05-22|publisher=The Himalayan Beacon}}</ref>. --> As the headquarters of [[East Sikkim]] district, Gangtok houses the offices of the [[district collector]], an administrator appointed by the Union Government of India. Gangtok is also the seat of the [[Sikkim High Court]], which is India's smallest [[High Courts of India|High Court]] in terms of area and population of jurisdiction.<ref name=smallhc>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/927000.cms|title=Gangtok turns 'kaala paani' for high court judges|last=Mitta|first=Manoj|work=[[The Times of India]]|date=27 December 2006|access-date=2008-05-07|publisher= Times Internet Limited}}</ref> Gangtok does not have its own police commissionerate like other major cities in India. Instead, it comes under the jurisdiction of the state police, which is headed by a [[Director General of Police]], although an [[Inspector General of Police]] oversees the town.<ref>{{cite web|url=http://www.sikkim.gov.in/ASP/govtofficers/IPS.htm|title=List of IPS officers and place of posting|access-date=2008-05-02|publisher=Department of Information Technology, Government of Sikkim|archive-date=2012-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509231145/http://www.sikkim.gov.in/ASP/govtofficers/IPS.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mha.nic.in/crida.htm|title=Crimes Under the Indian Penal Code Snapshot (1997)|access-date=2008-05-02|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|work=Internal Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927040548/http://mha.nic.in/crida.htm|archive-date=2007-09-27|url-status=dead}}</ref> Rongyek jail in Gangtok is Sikkim's only central jail.<ref>{{cite web|url=http://ncrb.nic.in/PSI2005/prison2005.htm|title=Maps|work=Prison Statistics India:2005|publisher=National Crime Records Bureau, Government of India|access-date=2008-05-07|month=June|year=2007|archive-date=2012-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330081029/http://ncrb.nic.in/PSI2005/prison2005.htm|url-status=dead}}</ref> Gangtok is within the [[Sikkim (Lok Sabha constituency)|Sikkim Lok Sabha constituency]] that elects a member to the Lok Sabha ([[Lower House]]) of the [[Indian Parliament]]. The city elects one member in the Sikkim state legislative assembly, the [[Vidhan Sabha]]. The [[Sikkim Democratic Front]] (SDF) won both the [[Indian general elections, 2004|parliamentary election in 2004]] and the state assembly seat in the [[State Assembly elections in India, 2004|2004 state assembly polls]].<ref>{{cite web|url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok12/biodata/12sk01.htm|title=Election Result of Sikkim Lok Sabha Constituency|access-date=2008-05-21|work=Biographical Sketch, Member of Parliament, 12th Lok Sabha|publisher=Indian Parliament, National Informatics Centre|archive-date=2007-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070809233601/http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok12/biodata/12sk01.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indian-elections.com/assembly-elections/result-sikkim-assembly-2004.html|title=Sikkim Assembly Elections 2004 Results|access-date=2008-05-21|work=Assembly Elections 2004, Indian-Elections|publisher=[[Election Commission of India]]|archive-date=2004-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20040610112708/http://indian-elections.com/assembly-elections/result-sikkim-assembly-2004.html|url-status=dead}}</ref> == Utility services == [[Image:Gangtok from cable car.jpg|thumb|Unplanned urban expansion has strained the city's resources]] Electricity is supplied by the power department of the [[Government of Sikkim]]. Gangtok has a nearly uninterrupted electricity supply due to Sikkim's numerous hydroelectric power stations. The rural roads around Gangtok are maintained by the [[Border Roads Organisation]], a division of the [[Indian army]]. Several roads in Gangtok are reported to be in a poor condition,{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> whereas building construction activities continue almost unrestrained in this city lacking proper land infrastructure.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> Most households are supplied by the central water system maintained and operated by the [[Public Health Engineering Department (Sikkim)|PHED]].{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> The main source of PHED water supply is the [[Rateychu River]], located about {{convert|16|km|mi|abbr=on}} from the city, at an altitude of {{convert|2621|m|ft|abbr=on}}. Its water treatment plant is located at [[Selep]]. The river Rateychu is snow-fed and has perennial streams. Since there is no habitation in the catchment area except for a small army settlement, there is little environmental degradation and the water is of very good quality.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> 40 seasonal local springs are used by the Rural Management and Development Department of Sikkim Government to supply water to outlying rural areas. Around 40% of the population has access to sewers.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> However, only the toilet waste is connected to the sewer while [[sullage]] is discharged into the drains.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> Without a proper sanitation system, the practice of disposing sewage through septic tanks and directly discharging into ''Jhora''s and open drains is prevalent.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> The entire city drains into the two rivers, [[Ranikhola]] and [[Roro Chu]], through numerous small streams and Jhoras. Ranikhola and Roro Chu rivers confluence with [[River Teesta]], the major source of drinking water to the population downstream. The densely populated urban area of Gangtok does not have a combined drainage system to drain out the storm water and waste water from the buildings.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> The estimated solid waste generated in Gangtok city is approximately 45&nbsp;[[tonne]]s.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> Only around 40% of this is collected by UDHD, while the remainder is indiscriminately thrown into ''Jhora'', streets and valleys.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> The collected waste is disposed in a dump located about {{convert|20|km|mi|abbr=on}} from the city. There is no waste collection from inaccessible areas where vehicles cannot reach, nor does any system of collection of waste exist in the adjoining rural areas. The city is under a statewide ban on the use of polythene bags.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> == Transport == [[Image:RoadfromSiliguritiGangtok.jpg|thumb|The [[Teesta River]] runs along the National Highway 31A connecting Gangtok to [[Siliguri]]]] [[Image:Gangtok ropeway.jpg|thumb|Gangtok [[cable car]]]] [[Taxicab|Taxis]] are the most widely available [[public transport]] within Gangtok.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap2/> Most of the residents stay within a few kilometres of the town centre{{Dead link|date=February 2010}}<ref>{{Dead link|date=February 2010}}{{cite web |url=http://jnnurm.nic.in/toolkit/GangtokCdp/Chapter-4.pdf |title=City Assessment: Physical Infrastructure |access-date=2008-05-19 |work=City Development Plan-Gangtok City|publisher=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission, Ministry of Urban Development, Government of India|pages=4–25|format=PDF}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> and many have their own vehicles such as [[motorcycle|two-wheelers]] and cars.{{Dead link|date=February 2010}}<ref>{{Dead link|date=February 2010}}{{cite web |url=http://jnnurm.nic.in/toolkit/GangtokCdp/Chapter-4.pdf |title=City Assessment: Physical Infrastructure |access-date=2008-05-19 |work=City Development Plan-Gangtok City|publisher=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission, Ministry of Urban Development, Government of India|pages=4–27|format=PDF}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> The share of personal vehicles and taxis combined is 98% of Gangtok's total vehicles, a high percentage when compared to other Indian cities.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap2/> City buses comprise less than one percent of vehicles.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap2/> Those travelling longer distances generally make use of share-jeeps, a kind of public taxis. [[Four wheel drive]]s are used to easily navigate the steep slopes of the roads. The {{convert|1|km|mi|abbr=on|1}} long [[Aerial tramway|cable car]] with three stops connects lower Gangtok suburbs with Sikkim Legislative assembly in central Gangtok and the upper suburbs.<ref name="Gangtok ropeway">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1031126/asp/siliguri/story_2611434.asp|title=Gangtok ready for ropeway ride|date=26 November 2003|access-date=2008-07-05|work=The Telegraph|archive-date=2008-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510094207/http://www.telegraphindia.com/1031126/asp/siliguri/story_2611434.asp|url-status=dead}}</ref> Gangtok is connected to the rest of India by an all-weather metalled highway, [[National Highway 31A (India)|National Highway 31A]], which links Gangtok to [[Siliguri]], located {{convert|114|km|mi|abbr=on|0}} away in the neighbouring state of [[West Bengal]]. The highway also provides a link to the neighbouring hill station towns of [[Darjeeling]] and [[Kalimpong]], which are the nearest urban areas. Regular jeep, van, and bus services link these towns to Gangtok. Gangtok is a [[linear city]] that has developed along the arterial roads, especially National Highway 31A.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> Most of the road length in Gangtok, is of two lane undivided carriageway with [[sidewalk|footpath]] on one side of the road and drain on the other. The steep gradient of the different road stretches coupled with a spiral road configuration constrain the smooth flow of vehicular as well as pedestrian traffic.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> The nearest railhead connected to the rest of India is the station of [[New Jalpaiguri]], a suburb of Siliguri, situated {{convert|124|km|mi|abbr=on|0}} away from Gangtok. The closest [[airport]] is [[Bagdogra Airport]], {{convert|16|km|mi|abbr=on|0}} from Siliguri. Although Gangtok does not have an airport, it is linked to Bagdogra airport via a daily helicopter service.<ref name=neind>{{cite web|url=http://www.northeastofindia.com/states/sikget.htm|title=Getting There|work=Sikkim|publisher=Ministry of Tourism, Government of India|access-date=2008-05-08|archive-date=2008-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080507185141/http://www.northeastofindia.com/states/sikget.htm|url-status=dead}}</ref> == Demographics == <!--[[Image:Gangtokshouse.jpg|thumb|Inside a traditional [[Buddhist]] dwelling in Gangtok.]]--> {{IndiaCensusPop | title= Gangtok population |1951= 2744 |1961= 6848 |1971= 13308 |1981= 36747 |1991= 25024 |2001= 29354 |estimate=157000|estyear=2010 |footnote=Population 1951-2001.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/><br /> negative growth attributed<br /> to reduction of notified town limits}} According to the 2001 [[census of India]], the population of Gangtok "Notified Town Area" (a census unit) was 29,354. Males constituted 54% of the population and females 46%. The Gangtok subdivision of the East Sikkim district had a population of 179,376,{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/> of which 43,711 reside in urban areas of Gangtok and [[Tadong]].{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/> Gangtok has an average literacy rate of 69.7%,{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> higher than the national average of 59.5%: male literacy is 77.9%, and female literacy is 61.5%.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> In Gangtok, about 8% of the population is under 6 years of age.<ref>{{GR|india}}</ref> About 8% of Gangtok’s population live in the nine notified slums and squatter settlements, all on Government land. More people live in areas that depict slum-like characteristics but have not been notified as slums yet because they have developed on private land.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap5>{{Dead link|date=February 2010}}{{cite web |url=http://jnnurm.nic.in/toolkit/GangtokCdp/Chapter-5.pdf |title= Section 5: Urban Poor and Housing Situation |access-date=2008-05-07|work=City Development Plan-Gangtok City|publisher=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission, Ministry of Urban Development, Government of India|format=PDF}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> Of the total urban population of Sikkim, Gangtok Notified Town Area has a share of 55.5%. Including Gangtok, East District has a share of 88% of the total urban population. The quality of life, the pace of development and availability of basic infrastructure and employment prospects has been the major cause for rapid migration to the city. With this migration, the urban services are under pressure, intensified by the lack of availability of suitable land for infrastructure development.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4>{{Dead link|date=February 2010}} {{cite web |url=http://jnnurm.nic.in/toolkit/GangtokCdp/Chapter-4.pdf |title= Section 4: City Assessment |access-date=2008-05-07|work=City Development Plan-Gangtok City|publisher=Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission, Ministry of Urban Development, Government of India|format=PDF}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> Ethnic [[Nepali people|Nepalis]], who settled in the region during British rule,{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=peoplepr>{{cite web|url=http://www.sikkimipr.org/GENERAL/PEOPLE/PEOPLE.HTM|title=People|access-date=2008-05-09|work=|publisher=Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim|archive-url=https://web.archive.org/web/20080522053753/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/PEOPLE/PEOPLE.HTM|archive-date=2008-05-22|url-status=dead}}</ref> comprise the majority of Gangtok's residents. [[Lepcha people|Lepchas]], native to the land, and [[Bhutia]]s also constitute a sizeable portion of the populace.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=peoplepr/> Additionally, a large number of [[Tibetan people|Tibetans]] have immigrated to the town. Immigrant resident communities not native to the region include the [[Marwaris]],{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> who own most of the shops; the [[Bihari people|Biharis]], who are employed in mostly [[Blue-collar worker|blue collar]] jobs and the [[Bengali people|Bengalis]]. [[Hinduism]] and [[Buddhism]] are the most popular religions in Gangtok.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/> Gangtok also has a sizeable [[Christian]] population and a small [[Muslim]] minority.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/> The North East Presbyterian Church, Roman Catholic Church and Anjuman Mosque in Gangtok are places of worship for the religious minorities.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=tourismprpr>{{cite web|url=http://www.sikkimipr.org/GENERAL/TOURISM/TOURISM.HTM|title=Tourism|access-date=2008-05-09|work=|publisher=Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510233331/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/TOURISM/TOURISM.HTM|archive-date=2008-05-10|url-status=dead}}</ref> The town has remained secular, having never witnessed any sort of inter-religious strife in its history.{{Dead link|date=February 2010}}<ref>{{Dead link|date=February 2010}}{{cite web|url=http://www.hiv.org.in/content/view/19/122/1/6/|title=Demographics|work=HIV and Sikkim|publisher= HIV ATLAS Inc| access-date=2008-05-21}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/feature/feyr2003/fdec2003/f051220031.html|title=The Ethnic People of Sikkim|last=Dorjee|first=C.K|date=5 December 2003|access-date=2008-05-21|work=Features|publisher=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> [[Nepali language|Nepali]] is the most widely spoken language in Sikkim as well as Gangtok.<ref>{{cite web|url=http://www.sikkimipr.org/GENERAL/PEOPLE/PEOPLE.HTM|title=People of Sikkim|publisher=Government of Sikkim|access-date=2008-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080522053753/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/PEOPLE/PEOPLE.HTM|archive-date=2008-05-22|url-status=dead}}</ref> [[Indian English|English]] and [[Hindi]] being the official language of Sikkim and India respectively, are also widely spoken and understood in most of Sikkim, particularly in Gangtok.<ref>{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/sws/home_int.htm|title=Introduction to Sikkim|publisher=Government of Sikkim|access-date=2008-05-30|archive-date=2008-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510045243/http://sikkim.nic.in/sws/home_int.htm|url-status=dead}}</ref><ref name=cons>{{cite web|url=http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf|title= Constitution of India as of 29 July 2008|access-date=13 April 2011|work=The Constitution Of India|publisher=Ministry of Law & Justice}}</ref> Other languages spoken in Gangtok include Bhutia ([[Sikkimese language|Sikkimese]]), [[Tibetan language|Tibetan]] and [[Lepcha language|Lepcha]]. == Culture == [[Image:Namgyal Research Institute of Tibetology.jpg|thumb|The [[Namgyal Institute of Tibetology]] Museum displays rare [[Lepcha people|Lepcha]] tapestries, masks and [[Buddhist]] statues.]] Apart from the major religious festivals of [[Diwali]], [[Christmas]], [[Dussera]], [[Holi]] etc., the diverse ethnic populace of the town celebrates several local festivals. The Lepchas and Bhutias celebrate [[new year]] in January, while Tibetans celebrate the new year (''[[Losar]]'') with "[[Devil Dance]]" in January–February. The ''[[Maghe sankranti]]'', ''[[Ram Navami]]'', ''[[Chotrul Duchen]]'', ''[[Buddha Jayanti]]'', the birthday of the [[Dalai Lama]], [[Loosong]], [[Bhumchu]], [[Saga Dawa]], [[Lhabab Duechen]] and [[Drupka Teshi]] are some other festivals, some distinct to local culture and others shared with the rest of India, Nepal, Bhutan and Tibet.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/>{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=festivalspr>{{cite web|url=http://www.sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm|title=Festivals of Sikkim|access-date=2008-05-09|work=Culture|publisher=Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim|archive-url=https://web.archive.org/web/20080508185422/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm|archive-date=2008-05-08|url-status=dead}}</ref> A popular food in Gangtok is the ''[[momo (food)|momo]]'',<ref name=tele030902>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp|title=Sleepy capital comes alive to beats of GenX|last=Shangderpa|first=Pema Leyda|work=The Telegraph|date=3 September 2002|access-date=2008-05-07|archive-date=2008-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510102545/http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp|url-status=dead}}</ref> a steamed dumpling containing [[pork]], [[beef]] and vegetables cooked in a doughy wrapping and served with watery soup. [[Wai-Wai (food)|Wai-Wai]] is a packaged snack consisting of noodles which are eaten either dry or in soup form. A form of [[noodle]] called ''[[thukpa]]'',<ref name=tele030902/> served in soup form is also popular in Gangtok. Other noodle-based foods such as the [[chowmein]], [[thanthuk]], [[fakthu]], [[gyathuk]] and [[wonton]] are available. Other traditional Sikkimese cuisine include [[shah-phaley]] (Sikkimese patties with spiced minced meat in a crisp [[samosa]]-like case) and [[Gack-ko]] soup.<ref name=herald110606>{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/Archives/jun112006/sundayherald95562006610.asp|title=The seat of esoteric knowledge|last=Gantzer|first=Hugh|coauthor=Colleen Gantzer|date=11 June 2006|work=[[Deccan Herald]]|publisher=The Printers (Mysore) Private Ltd|access-date=2008-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/19960101/http://www.deccanherald.com/Archives/jun112006/sundayherald95562006610.asp|archive-date=1996-01-01|url-status=dead}}</ref> Restaurants offer a wide variety of traditional Indian, continental and [[Indian Chinese cuisine|Chinese cuisines]] to cater to the tourists. ''[[Churpee]]'', a kind of hard cheese made from [[cow]]'s or [[yak]]'s milk is sometimes chewed. ''[[chhaang|Chhang]]'' is a local frothy [[millet]] beer traditionally served in bamboo tankards and drunk through bamboo or cane straws.<ref name=herald110606/> [[Alcohol]] is cheap due to low excise duty in Sikkim. [[Beer]], [[whiskey]], [[rum]] and [[brandy]] are frequently consumed by both locals and non-locals. Residents of Sikkim are music lovers and it is common to hear [[Western culture|Western]] rock music being played in homes and restaurants. [[Indipop|Hindi pop songs]] are also common. Indigenous [[Nepali rock]], music suffused with a western rock beat and Nepali lyrics, is particularly popular. [[Football (soccer)]], [[cricket]] and [[archery]] are the most popular sports in Gangtok.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap3/> The [[Paljor Stadium]], which hosts football matches, is the sole sporting ground in the city. [[Thangka]]—a notable handicraft—is an elaborately hand painted religious scroll in brilliant colours drawn on fabric hung in a monastery or a family altar and occasionally carried by monks in ceremonial processions.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=festivalspr/> ''[[Chhaam]]s'' are vividly costumed monastic dances performed on ceremonial and festive occasions, especially in the monasteries during the Tibetan new year.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=festivalspr/> === City institutions === [[Image:Rumtek.jpg|thumb|[[Rumtek Monastery]], one of [[Buddhism]]'s holiest monasteries, located on the outskirts of Gangtok.]] [[Image:Himalayanblackbear.jpg|thumb|The [[Himalayan Black Bear]] seen here in the Himalayan Zoological Park.]] [[File:Bundesarchiv Bild 135-S-02-22-05, Tibetexpedition, Gangtok, Tempel des Maharajas.jpg|thumb|left|240px|Temple of the [[Maharaja]]s, Gangtok. 1938.]] <!--[[Image:Dodrulchortenstupa.jpg|thumb|200px|left|The Do-drul Chorten, built in 1945, is a famous [[Buddhist]] [[stupa]] within Gangtok city limits.]]--> A centre of Buddhist learning and culture, Gangtok's most notable Buddhist institutions are the [[Enchey monastery]],<ref name=telegang/> the Do-drul Chorten stupa complex and the [[Rumtek Monastery]]. The Enchey monastery is the city's oldest monastery and is the seat of the [[Nyingma order]].{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=tourismprpr/> The two-hundred year old baroque monastery houses images of gods, goddesses, and other religious artifacts.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=tourismprpr/> In the month of January, the ''Chaam'', or masked dance, is performed with great fanfare. The [[Dro-dul Chorten Stupa|Dro-dul Chorten]] is a [[stupa]] which was constructed in 1945 by Trulshi Rimpoché, head of the Nyingma order of [[Tibetan Buddhism]].{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=tourismprpr/> Inside this stupa are complete set of relics, holy books, and ''mantras''. Surrounding the edifice are 108 ''Mani Lhakor'', or [[prayer wheel]]s.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=tourismprpr/> The complex also houses a religious school. The [[Rumtek Monastery]] on the outskirts of the town is one of Buddhism's most sacred monasteries. The monastery is the seat of the [[Kagyu]] order,<ref name=ie221098>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19981022/29550454.html|title=Rumtek row: Member sees bid to secede from India|date=22 October 1998|work=[[The Indian Express]]|access-date=2008-05-21|archive-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502131633/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19981022/29550454.html|url-status=dead}}</ref> one of the major Tibetan sects, and houses some of the world's most sacred and rare [[Tibetan Buddhist]] scriptures and religious objects in its reliquary. Constructed in the 1960s, the building is modeled after a similar monastery in [[Lhasa]], [[Tibet]]. Rumtek was the focus of international media attention in 2000 after the seventeenth [[Karmapa]], one of the four holiest lamas, fled Lhasa and sought refuge in the monastery.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/Archive/Article/0,4273,4178157,00.html|title=Tibetan leader at crossroads|last=Harding|first=Luke|date=2001-04-30| access-date=2008-05-21|work=[[The Guardian]]|publisher=Guardian News and Media Limited}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.taipeitimes.com/News/insight/archives/2000/04/05/31119|title=The flight of the Karmapa and the security of South Asia|last=Cheung|first=Susanna Chui-Yung|date=2000-04-05|access-date=2008-05-21|work=[[The Taipei Times]]}}</ref> The [[Namgyal Institute of Tibetology]], better known as the Tibetology Museum, houses a huge collection of masks, Buddhist scriptures, statues, and tapestries.<ref name=nit>{{cite web|url=http://www.tibetology.net/museum.htm|title=Museum|access-date=2008-05-21|work=Namgyal Institute of Tibetology|archive-url=https://web.archive.org/web/19960101/http://www.tibetology.net/museum.htm|archive-date=1996-01-01|url-status=dead}}</ref> It has over two hundred Buddhist icons, and is a centre of study of Buddhist philosophy. The Ganesh Tok and the Hanuman Tok, dedicated to the Hindu gods [[Ganapati|Ganpati]] and [[Hanuman]] and housing important Hindu temples, are located in the upper reaches of the town.<ref name=ganesh>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1070717/asp/siliguri/story_8067097.asp|title=Slides snap road links in hill state|date=17 July 2007|access-date=2008-05-21|work=The Telegraph|archive-date=2007-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071009232929/http://telegraphindia.com/1070717/asp/siliguri/story_8067097.asp|url-status=dead}}</ref><ref name=hanuman>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1070104/asp/siliguri/story_7216638.asp|title=Army lands in row over Baba|date=2007-01-04|access-date=2008-05-21|work=The Telegraph|archive-date=2007-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225135655/http://www.telegraphindia.com/1070104/asp/siliguri/story_7216638.asp|url-status=dead}}</ref> The [[Himalayan Zoological Park]] exhibits the fauna of the Himalayas in their natural habitats. The zoo features the [[Himalayan Black Bear]], the [[barking deer]], the [[snow leopard]], the [[leopard cat]], [[Tibetan wolf]], [[Masked Palm Civet]], [[red panda]]s and the [[spotted deer]] amongst the others.<ref>{{cite web|url=http://www.sikenvis.nic.in/himalayanzoo_main.htm|title=Himalayan Zoological Park|publisher=Forests, Environment and Forests Management Department, Government of Sikkim|access-date=2008-05-22|archive-date=2009-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090129183544/http://www.sikenvis.nic.in/himalayanzoo_main.htm|url-status=dead}}</ref> [[Jawaharlal Nehru Botanical Gardens]], near Rumtek, houses many species of [[orchid]] and as many as fifty different species of [[tree]], including many [[oak]]s.<ref>{{cite web|url=http://www.bharatonline.com/sikkim/travel/east-sikkim/nehru-botanical.html|title=Jawaharlal Nehru Botanical Garden|publisher=BharatOnline.com|access-date=2008-05-22}}</ref> == Education == Gangtok's schools are either run by the state government or by private and religious organizations. Schools mainly use English and [[Nepali language|Nepali]] as their medium of instruction. The schools are either affiliated with the [[Indian Certificate of Secondary Education]], [[Central Board of Secondary Education]] or the [[National Institute of Open Schooling]]. Notable schools include the [[Tashi Namgyal Academy]],{{Dead link|date=February 2010}}<ref>{{Dead link|date=February 2010}}{{cite news |first = Sonam |last = Goparma |title = Governor attends TNA’s 33rd Annual Day, musical show by Army School |url = http://www.sikkimipr.org/IPR/HERALD/April%2029%202008.pdf |format = PDF |work = Sikkim Herald |publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim |location = Gangtok, Sikkim |page = 4 |date = 29 April 2008 |access-date = 2008-05-09 |archive-date = 2024-06-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240619165134/http://www.sikkimipr.org/IPR/HERALD/April%2029%202008.pdf |url-status = dead }}</ref><ref>{{Dead link|date=February 2010}}{{cite news |first = Pramod |last = Gautam |title = Kendriya Vidyalaya celebrates its 33rd Annual day |url = http://www.sikkimipr.org/IPR/HERALD/April%2029%202008.pdf |format = PDF |work = Sikkim Herald |publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim |location = Gangtok, Sikkim |page = 3 |date = 29 April 2008 |access-date = 2008-05-09 |archive-date = 2024-06-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240619165134/http://www.sikkimipr.org/IPR/HERALD/April%2029%202008.pdf |url-status = dead }}</ref> Colleges conferring graduate degrees include [[Sikkim Government College]], [[Sikkim Government Law College]] and [[Damber Singh College]].{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> Gangtok does not have a [[university]] within the city limits. However, {{convert|8|km|mi|abbr=on}} from here is the headquarters of the [[Sikkim Manipal University]], which houses [[Sikkim Manipal Institute of Medical Sciences]] and [[Manipal Institute of Technology]].{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> There are other institutions offering [[diploma]]s in Buddhist literature, catering and other non-mainstream fields.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=chap4/> [[District Institute of Education and Training (Gangtok)|District Institute of Education and Training]] and [[State Institute of Education (Sikkim)|State Institute of Education]] conduct teacher training programs.{{Dead link|date=February 2010}}<ref>{{Dead link|date=February 2010}}{{cite web|url=http://dietgangtok.nic.in/|title=District Institute of Education and Training, Gangtok|access-date=2008-05-09|publisher=National Informatics Centre (NIC), Sikkim State Centre}}</ref><ref name=edupr>{{cite web|url=http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/education_statistics.htm|title=Education Statistics|access-date=2008-05-09|work=Sikkim: A Statistical Profile|publisher=Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513125636/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/education_statistics.htm|archive-date=2008-05-13|url-status=dead}}</ref> Students usually go to large cities in the vicinity such as [[Siliguri]] or [[Kolkata]] in pursuit of higher education. == Media == More than 50 newspapers are published in Sikkim,{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=aboutuspr>{{cite web|url=http://www.sikkimipr.org/IPR/organisation/about_us.htm|title=About Us|access-date=2008-05-09|work=|publisher=Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516224329/http://www.sikkimipr.org/IPR/organisation/about_us.htm|archive-date=2008-05-16|url-status=dead}}</ref> most of them in Gangtok.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name = paperspr/> Multiple local Nepali and English newspapers are published,{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=paperspr>{{Dead link|date=February 2010}}{{cite web|url=http://www.sikkimipr.org/IPR/news_journalists/news_papers_and_journalists.htm|title=Registered Newspapers in Sikkim|access-date=2008-05-09|work=Newspapers and Journalists|publisher=Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222071036/http://www.sikkimipr.org/IPR/news_journalists/news_papers_and_journalists.htm|url-status=dead}}</ref> whereas regional and national Hindi and English newspapers, printed elsewhere in India, are also circulated. The English newspapers include ''[[The Statesman]]'' and ''[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]'', which are printed in Siliguri; ''[[The Hindu]]'' and ''[[Times of India|The Times of India]]'', which are printed in [[Kolkata]]. ''[[Sikkim Herald]]'', the newsweekly of the Government of Sikkim is published in thirteen languages of the state.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=aboutuspr/> Gangtok has two cinema halls featuring Nepali, [[Bollywood|Hindi]] and English language films.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=tourismprpr/> The town also has a public library.{{Dead link|date=February 2010}}<ref name=tourismprpr/> There are [[Internet]] cafés in and around the city, but [[broadband]] connectivity is limited. Satellite dishes exist in most homes in the region and the channels available throughout India are also available here, along with a few Nepali language channels. The main service providers are ''Sikkim Cable'', ''Nayuma'',<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1030128/asp/siliguri/story_1612398.asp|title=Bhandari adds political colour to cable war|last=Shangderpa|first=Pema Leyda|date=28 January 2003|access-date=2008-05-19|work=The Telegraph|archive-date=2011-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526204946/http://www.telegraphindia.com/1030128/asp/siliguri/story_1612398.asp|url-status=dead}}</ref> ''[[Dish TV]]'' and ''[[Doordarshan]]''. The national ''[[All India Radio]]'' along with two fm stations Nine fm and Radio Misty are the three [[radio station]]s in the city. BSNL, [[Reliance Infocomm|Reliance]] and Airtel have the three largest cellular networks in the town. There is a [[Doordarshan]] [[television|TV]] tower in Gangtok.<ref name="TV Tower">{{cite web |url=http://sikkim.gov.in/asp/Miscc/SG_FACTS.htm |title=Facts and Figures about Sikkim |access-date=2008-05-09 |work= |publisher=Government of Sikkim |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501074847/http://sikkim.gov.in/asp/Miscc/SG_FACTS.htm |archive-date=2008-05-01 |url-status=live }}</ref> ==References== {{Reflist|3}} == External links == {{Commons category}} {{wikivoyage|Gangtok}} {{ભારતના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની રાજધાનીઓ}} [[શ્રેણી:સિક્કિમ]] 5nh84cczp8jk5fyxo9kpjxjsvwcb9e4 0 8562 902729 888621 2026-07-23T06:55:59Z HemaKumari29 87787 મેં વિષયવસ્તુની પ્રસ્તાવનામાં ફેરફારો કર્યા છે, કારણ કે તે પૂરતું વર્ણન પૂરું પાડતી ન હતી; મેં આ માહિતી 'મુસાફિર રિસોર્ટ' (Musafir Resort) ના સ્ત્રોતમાંથી લીધી છે. 902729 wikitext text/x-wiki '''જ્યોતિર્લિંગ એ ભગવાન [[શિવ|શિવનું]] એક પવિત્ર સ્વરૂપ છે અને હિંદુ ધર્મમાં પૂજાના સૌથી પવિત્ર સ્વરૂપોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. 'જ્યોતિર્લિંગ' શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દો 'જ્યોતિ' (જેનો અર્થ 'તેજ' અથવા 'પ્રકાશ' થાય છે) અને 'લિંગ' (જે શિવનું પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ છે) પરથી ઉતરી આવ્યો છે. હિંદુ પરંપરા અનુસાર, સમગ્ર ભારતમાં બાર જ્યોતિર્લિંગો આવેલા છે; તે દરેકને સ્વયં-પ્રગટ (સ્વયંભૂ) તીર્થસ્થાન માનવામાં આવે છે, જ્યાં ભગવાન શિવ દિવ્ય પ્રકાશના અનંત સ્તંભ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા. આ મંદિરો ભગવાન શિવને સમર્પિત સૌથી આદરણીય તીર્થસ્થળોમાં ગણાય છે અને દર વર્ષે લાખો ભક્તોને આકર્ષે છે.''' '''આ બાર જ્યોતિર્લિંગો'''<ref>[https://musafirresort.in/12-jyotirlinga/ ભારતમાં શિવના ૧૨ જ્યોતિર્લિંગ]</ref> '''ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં આવેલા છે, જેમાં ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તરાખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ, ઝારખંડ, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને ઓડિશાનો સમાવેશ થાય છે. દરેક જ્યોતિર્લિંગનો પોતાનો આગવો ઇતિહાસ, પૌરાણિક કથાઓ, સ્થાપત્ય સંબંધી વિશેષતા અને આધ્યાત્મિક મહત્વ છે, જે 'દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ યાત્રા'ને હિંદુ ધર્મની સૌથી પવિત્ર યાત્રાઓમાંની એક બનાવે છે.'''{{location map+|India3|float=right|width=375|caption=ભારતમાં જ્યોર્તિલિંગ મંદિરોનું સ્થાન. |places= {{Location map~|India|label=[[સોમનાથ]]|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=20.888028|long=70.401278}} {{location map~|India|label=[[મલ્લિકાર્જુન]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=16.073812|long=78.868557}} {{location map~|India|label=[[મહાકાળેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ|મહાકાળેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=23.182778|long=75.768333}} {{location map~|India|label=[[ઓમકારેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=22.245572|long=76.151047}} {{location map~|India|label=[[વૈદ્યનાથં]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=24.492634|long=86.699795}} {{location map~|India|label=[[ભીમાશંકર]]|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=19.072076|long=73.535807}} {{location map~|India|label=[[રામેશ્વરમ]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=9.287833|long=79.315782}} {{location map~|India|label=[[નાગેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=19.537087|long=77.041508}} {{location map~|India|label=[[કાશી વિશ્વનાથ]]|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=25.310753|long=83.010614}} {{location map~|India|label=[[ત્રંબકેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=19.932127|long=73.530739}} {{location map~|India|label=[[કેદારનાથ]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=30.735187|long=79.066911}} {{location map~|India|label=[[ઘૃષ્ણેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=20.024970|long=75.169924}} }} == શ્લોક == ''द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रम्'' ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોનું વર્ણન કરે છે: {| class="wikitable" |- ! સંસ્કૃત !! લિપ્યાંતરણ !! ભાષાંતર |- | सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्। || સૌરાષ્ટ્રે સોમનાથં ચ શ્રીશૈલે મલ્લિકાર્જુનમ્ || સૌરાષ્ટ્રમાં સોમનાથ અને શ્રીશૈલમમાં મલ્લિકાર્જુન ; |- | उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्॥ || ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલમ ૐકારમમલેશ્વરમ્ || ઉજ્જૈનમાં મહાકાલ, ઓમકારેશ્વરમાં મામલેશ્વર; |- | परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम्। || પરલ્યાં વૈદ્યનાથં ચ ડાકિન્યાં ભીમશંકરમ્ || પરલી (ચિત્રભૂમિ)માં વૈદ્યનાથ<ref>{{Cite web | url=http://www.shreehindutemple.net/hinduism/12-jyotirlingas-of-lord-shiv/ |title = 12 Jyotirlingas of Lord Shiv}}</ref> અને ડંકિયામાં ભીમાશંકર; |- | सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥ || સેતુબન્ધે તુ રામેશં નાગેશં દારુકાવને || સેતુબંધમાં રામેશ્વરમ, દારુકાવનમાં નાગેશમ; |- | वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे। || વારાણસ્યાં તુ વિશ્વેશં ત્ર્યમ્બકં ગૌતમીતટે || વારાણસીમાં વિશ્વેશમ (વિશ્વનાથ), ગૌતમી (ગોદાવરી નદી)ના કિનારે ત્રંબકેશ્વર; |- | हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये॥ || હિમાલયે તુ કેદારં ઘુશ્મેશં ચ શિવાલયે || હિમાલયમાં કેદાર ([[કેદારનાથ]]) અને શિવાલય (વેરુલ)માં ઘૃષ્ણેશ્વર. |- | एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः। || એતાનિ જ્યોતિર્લિંગાનિ સાયં પ્રાતઃ પઠેન્નરઃ || જે કોઇ આ જ્યોતિર્લિંગોનું દરરોજ સાંજે અને સવારે પઠન કરશે |- | सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति॥ || સપ્તજન્મકૃતં પાપં સ્મરણેન વિનશ્યતિ || તે પાછલા સાત જન્મોના પાપમાંથી મુક્તિ પામશે. |- | एतेशां दर्शनादेव पातकं नैव तिष्ठति। || એતેશાં દર્શનાદેવ પાતકં નૈવ તિષ્ઠતિ || જે કોઇ આ સૌના દર્શન કરશે, તેની દરેક મનોકામના પૂરી થશે |- | कर्मक्षयो भवेत्तस्य यस्य तुष्टो महेश्वराः॥ || કર્મક્ષયો ભવેત્તસ્ય યસ્ય તુષ્ટો મહેશ્વરાઃ || અને મહેશ્વર આ પ્રાર્થનાની સંતુષ્ઠ થતા કર્મો પૂર્ણ થશે. |} == યાદી == શિવપુરાણની શતરુદ્રસંહિતા (સંહિતા ૩)ના અધ્યાય ૪૨, શ્લોક ૨-૪માં આ જ ૧૨ જ્યોતિર્લિંગો થોડા જૂદા ક્રમમાં વર્ણવ્યા છે, એ ક્રમ મુજબ જ્યોતિર્લિંગોની યાદી: <poem> सौराष्ट्रे सोमनाथश्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनः । उज्जयिन्यां महाकाल ओंकारे चामरेश्वरः ।। केदारो हिमव त्पृष्टे डाकिन्याम्भीमशंकरः । वाराणस्यां च विश्वेशस्त्र्यम्बको गौतमीतटे ।। वैद्यनाथश्चिताभूमौ नागेशो दारुकावने । सेतुबन्धे च रामेशो घुश्मेशश्च शिवालये ।। </poem> {| class="wikitable sortable" ! !'''જ્યોતિર્લિંગ''' ! છબી ! રાજ્ય ! સ્થાન ! વર્ણન |- | ૧ | [[સોમનાથ]] | [[File:Somnath-current.jpg|110px]] | [[ગુજરાત]] | [[વેરાવળ]] | જ્યોતિર્લિંગોની યાત્રામાં સામાન્ય રીતે સોમનાથના પ્રથમ દર્શન કરાય છે. આ મંદિરનો ૧૬ વખત વિનાશ કરાયો હતો અને તે વૈવિધ્યપૂર્ણ પરંપરા અને ઇતિહાસ ધરાવે છે. તે પ્રભાસ-પાટણ (સોમનાથ - વેરાવળ) ખાતે પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલું છે. |- | ૨ | [[મલ્લિકાર્જુન]] | [[File:Srisailam-temple-entrance.jpg|110px]] | [[આંધ્ર પ્રદેશ]] | શ્રીસૈલમ | મલ્લિકાર્જુન જે શ્રીસૈલ પણ કહેવાય છે, જે રાયલાસીમામાં કુર્નૂલ જિલ્લામાં પર્વત પર આવેલું છે.<ref name=Chak>[[#Chakravarti|Chakravarti 1994]], p. 140</ref> આ સ્થળે શક્તિ પીઠ અને જ્યોતિર્લિંગ બંને છે. |- | ૩ | [[મહાકાળેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ|મહાકાળેશ્વર]] | [[File:Mahakal Temple Ujjain.JPG|110px]] | [[મધ્ય પ્રદેશ]] | [[ઉજ્જૈન]] | મહાકાળ, ઉજ્જૈન (અથવા અવંતિ) મધ્ય પ્રદેશમાં આવેલું છે. આ એક જ એવું લિંગ છે જે દક્ષિણાભુમુખી છે અને મંદિરના ગર્ભગૃહની છત પર શ્રી રુદ્ર યંત્ર આવેલું છે. અહીં શક્તિ પીઠ અને જ્યોતિર્લિંગ બંને છે. |- | ૪ | [[ઓમકારેશ્વર]] | [[File:Omkareshwar Temple 01.jpg|110px]] | [[મધ્ય પ્રદેશ]] | ઓમકારેશ્વર | ઓમકારેશ્વર મધ્ય પ્રદેશમાં નર્મદા નદીના ટાપુ પર આવેલ છે અને મામલેશ્વર મંદિર જ્યોતિર્લિંગનો સમાવેશ કરે છે. |- | ૫ | [[કેદારનાથ]] | [[File:Kedarnath Temple.jpg|110px]] | [[ઉત્તરાખંડ]] | કેદારનાથ | કેદારનાથ એ ભારત દેશના ઉત્તરભાગમાં આવેલા [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યમાં [[રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લો|રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લામાં]] આવેલુ છે, જે બાર જ્યોતિર્લીંગો પૈકીના એક એવા [[કેદારનાથ જ્યોતિર્લિંગ|શ્રી કેદારનાથ મંદિર]] માટે પ્રખ્યાત છે. અહીંનો વહીવટ કેદારનાથ નગર પંચાયત દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ દુર્ગમ સ્થળે જવા માટે સડક માર્ગ ઉપલબ્ધ નથી, આથી પગપાળા, ઘોડા પર સવાર થ‌ઇ અથવા પાલખી દ્વારા જ‌વું પડે છે. [[હિમાલય|હિમાલયમાં]] આવેલા ચારધામ પૈકીનું આ એક ધામ ગણાય છે. |- | ૬ | [[ભીમાશંકર]] | [[File:Bhimashankar.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | [[ભીમાશંકર]] | ભીમાશંકર મંદિર [[ભારત|ભારતના]] [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્રના]] [[પુના|પુણે]] નજીક ખેડ તાલુકામાં આવેલું એક જ્યોતિર્લિંગ છે. આ મંદિર પુણેના શિવાજી નગરથી ૧૨૭ કિમી દૂર [[પશ્ચિમ ઘાટ|સહ્યાદ્રીની પર્વતમાળામાં]] આવેલું છે. આ સ્થળ ભીમા નામની નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન પણ છે, આ નદી આગળ જઈ રાયચુર પાસે [[કૃષ્ણા નદી]] ને મળે છે. |- | ૭ | [[કાશી વિશ્વનાથ]] | [[File:Benares- The Golden Temple, India, ca. 1915 (IMP-CSCNWW33-OS14-66).jpg|110px]] | [[ઉત્તર પ્રદેશ]] | [[વારાણસી]] | કાશી વિશ્વનાથ મંદિર [[હિંદુ ધર્મ|હિંદુ ધર્મનું]] સૌથી જાણીતું મંદિર છે, જે ભગવાન [[શિવ|શિવને]] સમર્પિત છે. તે [[વારાણસી]], [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશમાં]] આવેલું છે. આ મંદિર પવિત્ર નદી [[ગંગા|ગંગાના]] જમણા કાંઠે આવેલી છે અને બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. અહીંના મુખ્ય દેવ ''વિશ્વનાથ'' અથવા ''વિશ્વૈશ્વરા'' તરીકે જાણીતા છે, જેનો અર્થ ''વિશ્વના નાથ'' થાય છે. વારાણસી શહેર [[કાશી]] તરીકે જાણીતું છે, એટલે આ મંદિર કાશી વિશ્વનાથ મંદિર તરીકે ઓળખાય છે. |- | ૮ | [[ત્રંબકેશ્વર]] | [[File:Trimbakeshwar Shiva Temple, Trimbak, Nashik district.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | [[ત્રંબકેશ્વર]], નાસિક નજીક | ત્રંબકેશ્વર મંદિર, નાસિક નજીક મહારાષ્ટ્રમાં આવેલું છે અને તે ગોદાવરી નદીના કાંઠે આવેલું છે. |- | ૯ | [[વૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગ|વૈદ્યનાથ]] | [[File:Temples at Deorgag, Santal Parhanas, Bihar - William Hodges, 1782 - BL Foster 396.jpg|110px]] | [[ઝારખંડ]] | દિઓઘર | વૈધનાથ એ [[ભારત|ભારતમાં]] આવેલા શિવજીના બાર જ્યોતિર્લિંગ પૈકીનું એક છે. તેને વૈધનાથ ધામ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. |- | ૧૦ | [[નાગેશ્વર]] | [[File:Nageshwar_Temple.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | ઔંધ | નાગેશ્વર કે નાગનાથ એ [[શંકર|શંકરના]] બાર જ્યોતિર્લિંગો પૈકીનું એક છે જેનો ઉલ્લેખ શિવપુરાણ અને અન્ય હિંદુ શાસ્ત્રોમાં કરવામાં આવેલો છે. આ જ્યોતિર્લિંગનું મૂળ મંદિર [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્રના]] ઔંધમાં આવેલું છે. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[દ્વારકા|દ્વારકાની]] સીમમાં પણ આવા એક મંદિરનો દાવો ૧૯૮૦ના દાયકા બાદ કરવામાં આવતો રહ્યો છે. આ ઉપરાંત [[ઉત્તરાખંડ|ઉત્તરાખંડના]] [[અલમોડા]] સ્થિત જગતેશ્વર મંદિર પણ નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગનું મંદિર હોવાના દાવા થાય છે. |- | ૧૧ | [[રામેશ્વરમ]] | [[File:Ramanathar-temple.jpg|110px]] | [[તમિલનાડુ]] | રામેશ્વરમ | રામેશ્વરમ મંદિર ભગવાન શિવને સમર્પિત હિંદુ મંદિર છે, જે ભારતના [[તમિલનાડુ]] રાજ્યના રામેશ્વરમ શહેરમાં આવેલું છે. તે બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. આ મંદિર બધાં હિંદુ મંદિરોમાં સૌથી લાંબી પરસાળ ધરાવે છે. મંદિરના શિવલિંગની સ્થાપના ભગવાન [[રામ|રામે]] લંકા જતા પહેલા કરી હતી. |- | ૧૨ | [[ઘૃષ્ણેશ્વર]] | [[File:Ghushmeshwar mahadev.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | [[ઇલોરાની ગુફાઓ|ઇલોરા]] | ઘૃષ્ણેશ્વર મંદિર શિવપુરાણો મુજબ ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે, આ મંદિર ઇલારાની ગુફાઓમાં આવેલું છે. |} == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} ;ગ્રંથસૂચિ {{refbegin|2}} * {{Cite book|last=Chakravarti|ref=Chakravarti|first=Mahadev|year=1994|title=The Concept of Rudra-Śiva Through The Ages|place=Delhi|pages=|publisher=Motilal Banarsidass|edition=Second Revised|isbn=81-208-0053-2}} * {{Cite book|last=Chaturvedi|ref=Chaturvedi|first=B. K.|year=2006|title=Shiv Purana|place=New Delhi|pages=|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd|edition=First|isbn=81-7182-721-7|url=https://books.google.com/books?id=bchgql0em9YC&pg=PA58}} * {{Cite book|last=Eck|ref=Eck|first=Diana L.|year=1999|title=Banaras, city of light|place=New York|pages=|publisher=Columbia University Press|edition=First|isbn=0-231-11447-8|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA107}} * {{Cite book|last=Gwynne|first=Paul|authorlink=|title=World Religions in Practice: A Comparative Introduction|year=2009|publisher=Blackwell Publication|location=Oxford|pages=|isbn=978-1-4051-6702-4|url=https://books.google.com/books?id=tdsRKc_knZoC&pg=PT271|ref=Gwynne}} * {{cite book|last=Harding|ref=Harding|first=Elizabeth U.|authorlink=|title=Kali: The Black Goddess of Dakshineswar|chapter=God, the Father|publisher=Motilal Banarsidass|year=1998|location=|pages=156–157|isbn=978-81-208-1450-9}} * {{Cite book|last=Lochtefeld|first=James G.|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|year=2002|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=0-8239-3179-X|location=|page=122|pages=|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC|ref=Lochtefeld}} * {{Citation | first=R. | last=Venugopalam | year=2003 | title=Meditation: Any Time Any Where | place=Delhi | publisher= B. Jain Publishers (P) Ltd. | edition=First | isbn=81-8056-373-1 | url=https://books.google.com/?id=ZtnNw_hiA9oC&pg=PT113&dq=jyotirlinga#v=onepage&q=jyotirlinga&f=false }} * {{cite book|last=Vivekananda|first=Swami|title=The Complete Works of Swami Vivekananda|chapter=The Paris Congress of the History of Religions|chapter-url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_4/translation_prose/the_paris_congress.htm|publisher=|year=|isbn=|volume=Vol.4|location=|pages=|ref=Vivekananda}} {{refend}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://trimbakeshwar.in/ ત્રંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ] * [http://www.babadham.net/ વૈદ્યનાથ ધામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114135144/http://www.babadham.net/ |date=2010-11-14 }} * [http://www.shreemaa.org/drupal/node/928 જ્યોતિર્લિંગો વિશે જાણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719194501/http://www.shreemaa.org/drupal/node/928 |date=2011-07-19 }} * [http://www.12jyotirlinga.com ૧૨ જ્યોતિર્લિંગો સાથેની ભગવાન શિવની વાર્તા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716052340/http://www.12jyotirlinga.com/ |date=2019-07-16 }} * [http://www.hinduismtoday.com/archives/1989/12/1989-12-02.shtml હિન્દુઇઝમટુડે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061030050752/http://www.hinduismtoday.com/archives/1989/12/1989-12-02.shtml |date=2006-10-30 }} * [http://www.muktigupteshwar.org મુક્તિગુપ્તેશ્વર] {{જ્યોતિર્લિંગ}} [[શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ]] hnkixnr83heizszjllnddptxp324mft 902734 902729 2026-07-23T08:50:47Z Dsvyas 561 સાફસફાઈ 902734 wikitext text/x-wiki '''જ્યોતિર્લિંગ''' એ ભગવાન [[શિવ]]નું એક પવિત્ર સ્વરૂપ છે. 'જ્યોતિર્લિંગ' શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દો 'જ્યોતિ' (જેનો અર્થ 'તેજ' અથવા 'પ્રકાશ' થાય છે) અને 'લિંગ' (જે શિવનું પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ છે) પરથી ઉતરી આવ્યો છે. હિંદુ પરંપરા અનુસાર સમગ્ર ભારતમાં બાર જ્યોતિર્લિંગો આવેલા છે; તે દરેકને સ્વયં-પ્રગટ (સ્વયંભૂ) તીર્થસ્થાન માનવામાં આવે છે, જ્યાં ભગવાન શિવ દિવ્ય પ્રકાશના અનંત સ્તંભ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા. આ મંદિરો ભગવાન શિવને સમર્પિત સૌથી આદરણીય તીર્થસ્થળોમાં ગણાય છે અને દર વર્ષે લાખો ભક્તોને આકર્ષે છે. કુલ બાર જ્યોતિર્લિંગો છે જે ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તરાખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ, ઝારખંડ, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને ઓડિશા રાજ્યમાં ફેલાયેલાં છે. {{location map+|India3|float=right|width=375|caption=ભારતમાં જ્યોર્તિલિંગ મંદિરોનું સ્થાન. |places= {{Location map~|India|label=[[સોમનાથ]]|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=20.888028|long=70.401278}} {{location map~|India|label=[[મલ્લિકાર્જુન]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=16.073812|long=78.868557}} {{location map~|India|label=[[મહાકાળેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ|મહાકાળેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=23.182778|long=75.768333}} {{location map~|India|label=[[ઓમકારેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=22.245572|long=76.151047}} {{location map~|India|label=[[વૈદ્યનાથં]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=24.492634|long=86.699795}} {{location map~|India|label=[[ભીમાશંકર]]|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=19.072076|long=73.535807}} {{location map~|India|label=[[રામેશ્વરમ]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=9.287833|long=79.315782}} {{location map~|India|label=[[નાગેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=19.537087|long=77.041508}} {{location map~|India|label=[[કાશી વિશ્વનાથ]]|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=25.310753|long=83.010614}} {{location map~|India|label=[[ત્રંબકેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=19.932127|long=73.530739}} {{location map~|India|label=[[કેદારનાથ]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=30.735187|long=79.066911}} {{location map~|India|label=[[ઘૃષ્ણેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=20.024970|long=75.169924}} }} == શ્લોક == ''द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रम्'' ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોનું વર્ણન કરે છે: {| class="wikitable" |- ! સંસ્કૃત !! લિપ્યાંતરણ !! ભાષાંતર |- | सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्। || સૌરાષ્ટ્રે સોમનાથં ચ શ્રીશૈલે મલ્લિકાર્જુનમ્ || સૌરાષ્ટ્રમાં સોમનાથ અને શ્રીશૈલમમાં મલ્લિકાર્જુન ; |- | उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्॥ || ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલમ ૐકારમમલેશ્વરમ્ || ઉજ્જૈનમાં મહાકાલ, ઓમકારેશ્વરમાં મામલેશ્વર; |- | परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम्। || પરલ્યાં વૈદ્યનાથં ચ ડાકિન્યાં ભીમશંકરમ્ || પરલી (ચિત્રભૂમિ)માં વૈદ્યનાથ<ref>{{Cite web | url=http://www.shreehindutemple.net/hinduism/12-jyotirlingas-of-lord-shiv/ |title = 12 Jyotirlingas of Lord Shiv}}</ref> અને ડંકિયામાં ભીમાશંકર; |- | सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥ || સેતુબન્ધે તુ રામેશં નાગેશં દારુકાવને || સેતુબંધમાં રામેશ્વરમ, દારુકાવનમાં નાગેશમ; |- | वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे। || વારાણસ્યાં તુ વિશ્વેશં ત્ર્યમ્બકં ગૌતમીતટે || વારાણસીમાં વિશ્વેશમ (વિશ્વનાથ), ગૌતમી (ગોદાવરી નદી)ના કિનારે ત્રંબકેશ્વર; |- | हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये॥ || હિમાલયે તુ કેદારં ઘુશ્મેશં ચ શિવાલયે || હિમાલયમાં કેદાર ([[કેદારનાથ]]) અને શિવાલય (વેરુલ)માં ઘૃષ્ણેશ્વર. |- | एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः। || એતાનિ જ્યોતિર્લિંગાનિ સાયં પ્રાતઃ પઠેન્નરઃ || જે કોઇ આ જ્યોતિર્લિંગોનું દરરોજ સાંજે અને સવારે પઠન કરશે |- | सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति॥ || સપ્તજન્મકૃતં પાપં સ્મરણેન વિનશ્યતિ || તે પાછલા સાત જન્મોના પાપમાંથી મુક્તિ પામશે. |- | एतेशां दर्शनादेव पातकं नैव तिष्ठति। || એતેશાં દર્શનાદેવ પાતકં નૈવ તિષ્ઠતિ || જે કોઇ આ સૌના દર્શન કરશે, તેની દરેક મનોકામના પૂરી થશે |- | कर्मक्षयो भवेत्तस्य यस्य तुष्टो महेश्वराः॥ || કર્મક્ષયો ભવેત્તસ્ય યસ્ય તુષ્ટો મહેશ્વરાઃ || અને મહેશ્વર આ પ્રાર્થનાની સંતુષ્ઠ થતા કર્મો પૂર્ણ થશે. |} == યાદી == શિવપુરાણની શતરુદ્રસંહિતા (સંહિતા ૩)ના અધ્યાય ૪૨, શ્લોક ૨-૪માં આ જ ૧૨ જ્યોતિર્લિંગો થોડા જૂદા ક્રમમાં વર્ણવ્યા છે, એ ક્રમ મુજબ જ્યોતિર્લિંગોની યાદી: <poem> सौराष्ट्रे सोमनाथश्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनः । उज्जयिन्यां महाकाल ओंकारे चामरेश्वरः ।। केदारो हिमव त्पृष्टे डाकिन्याम्भीमशंकरः । वाराणस्यां च विश्वेशस्त्र्यम्बको गौतमीतटे ।। वैद्यनाथश्चिताभूमौ नागेशो दारुकावने । सेतुबन्धे च रामेशो घुश्मेशश्च शिवालये ।। </poem> {| class="wikitable sortable" ! !'''જ્યોતિર્લિંગ''' ! છબી ! રાજ્ય ! સ્થાન ! વર્ણન |- | ૧ | [[સોમનાથ]] | [[File:Somnath-current.jpg|110px]] | [[ગુજરાત]] | [[વેરાવળ]] | જ્યોતિર્લિંગોની યાત્રામાં સામાન્ય રીતે સોમનાથના પ્રથમ દર્શન કરાય છે. આ મંદિરનો ૧૬ વખત વિનાશ કરાયો હતો અને તે વૈવિધ્યપૂર્ણ પરંપરા અને ઇતિહાસ ધરાવે છે. તે પ્રભાસ-પાટણ (સોમનાથ - વેરાવળ) ખાતે પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલું છે. |- | ૨ | [[મલ્લિકાર્જુન]] | [[File:Srisailam-temple-entrance.jpg|110px]] | [[આંધ્ર પ્રદેશ]] | શ્રીસૈલમ | મલ્લિકાર્જુન જે શ્રીસૈલ પણ કહેવાય છે, જે રાયલાસીમામાં કુર્નૂલ જિલ્લામાં પર્વત પર આવેલું છે.<ref name=Chak>[[#Chakravarti|Chakravarti 1994]], p. 140</ref> આ સ્થળે શક્તિ પીઠ અને જ્યોતિર્લિંગ બંને છે. |- | ૩ | [[મહાકાળેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ|મહાકાળેશ્વર]] | [[File:Mahakal Temple Ujjain.JPG|110px]] | [[મધ્ય પ્રદેશ]] | [[ઉજ્જૈન]] | મહાકાળ, ઉજ્જૈન (અથવા અવંતિ) મધ્ય પ્રદેશમાં આવેલું છે. આ એક જ એવું લિંગ છે જે દક્ષિણાભુમુખી છે અને મંદિરના ગર્ભગૃહની છત પર શ્રી રુદ્ર યંત્ર આવેલું છે. અહીં શક્તિ પીઠ અને જ્યોતિર્લિંગ બંને છે. |- | ૪ | [[ઓમકારેશ્વર]] | [[File:Omkareshwar Temple 01.jpg|110px]] | [[મધ્ય પ્રદેશ]] | ઓમકારેશ્વર | ઓમકારેશ્વર મધ્ય પ્રદેશમાં નર્મદા નદીના ટાપુ પર આવેલ છે અને મામલેશ્વર મંદિર જ્યોતિર્લિંગનો સમાવેશ કરે છે. |- | ૫ | [[કેદારનાથ]] | [[File:Kedarnath Temple.jpg|110px]] | [[ઉત્તરાખંડ]] | કેદારનાથ | કેદારનાથ એ ભારત દેશના ઉત્તરભાગમાં આવેલા [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યમાં [[રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લો|રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લામાં]] આવેલુ છે, જે બાર જ્યોતિર્લીંગો પૈકીના એક એવા [[કેદારનાથ જ્યોતિર્લિંગ|શ્રી કેદારનાથ મંદિર]] માટે પ્રખ્યાત છે. અહીંનો વહીવટ કેદારનાથ નગર પંચાયત દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ દુર્ગમ સ્થળે જવા માટે સડક માર્ગ ઉપલબ્ધ નથી, આથી પગપાળા, ઘોડા પર સવાર થ‌ઇ અથવા પાલખી દ્વારા જ‌વું પડે છે. [[હિમાલય|હિમાલયમાં]] આવેલા ચારધામ પૈકીનું આ એક ધામ ગણાય છે. |- | ૬ | [[ભીમાશંકર]] | [[File:Bhimashankar.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | [[ભીમાશંકર]] | ભીમાશંકર મંદિર [[ભારત|ભારતના]] [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્રના]] [[પુના|પુણે]] નજીક ખેડ તાલુકામાં આવેલું એક જ્યોતિર્લિંગ છે. આ મંદિર પુણેના શિવાજી નગરથી ૧૨૭ કિમી દૂર [[પશ્ચિમ ઘાટ|સહ્યાદ્રીની પર્વતમાળામાં]] આવેલું છે. આ સ્થળ ભીમા નામની નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન પણ છે, આ નદી આગળ જઈ રાયચુર પાસે [[કૃષ્ણા નદી]] ને મળે છે. |- | ૭ | [[કાશી વિશ્વનાથ]] | [[File:Benares- The Golden Temple, India, ca. 1915 (IMP-CSCNWW33-OS14-66).jpg|110px]] | [[ઉત્તર પ્રદેશ]] | [[વારાણસી]] | કાશી વિશ્વનાથ મંદિર [[હિંદુ ધર્મ|હિંદુ ધર્મનું]] સૌથી જાણીતું મંદિર છે, જે ભગવાન [[શિવ|શિવને]] સમર્પિત છે. તે [[વારાણસી]], [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશમાં]] આવેલું છે. આ મંદિર પવિત્ર નદી [[ગંગા|ગંગાના]] જમણા કાંઠે આવેલી છે અને બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. અહીંના મુખ્ય દેવ ''વિશ્વનાથ'' અથવા ''વિશ્વૈશ્વરા'' તરીકે જાણીતા છે, જેનો અર્થ ''વિશ્વના નાથ'' થાય છે. વારાણસી શહેર [[કાશી]] તરીકે જાણીતું છે, એટલે આ મંદિર કાશી વિશ્વનાથ મંદિર તરીકે ઓળખાય છે. |- | ૮ | [[ત્રંબકેશ્વર]] | [[File:Trimbakeshwar Shiva Temple, Trimbak, Nashik district.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | [[ત્રંબકેશ્વર]], નાસિક નજીક | ત્રંબકેશ્વર મંદિર, નાસિક નજીક મહારાષ્ટ્રમાં આવેલું છે અને તે ગોદાવરી નદીના કાંઠે આવેલું છે. |- | ૯ | [[વૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગ|વૈદ્યનાથ]] | [[File:Temples at Deorgag, Santal Parhanas, Bihar - William Hodges, 1782 - BL Foster 396.jpg|110px]] | [[ઝારખંડ]] | દિઓઘર | વૈધનાથ એ [[ભારત|ભારતમાં]] આવેલા શિવજીના બાર જ્યોતિર્લિંગ પૈકીનું એક છે. તેને વૈધનાથ ધામ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. |- | ૧૦ | [[નાગેશ્વર]] | [[File:Nageshwar_Temple.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | ઔંધ | નાગેશ્વર કે નાગનાથ એ [[શંકર|શંકરના]] બાર જ્યોતિર્લિંગો પૈકીનું એક છે જેનો ઉલ્લેખ શિવપુરાણ અને અન્ય હિંદુ શાસ્ત્રોમાં કરવામાં આવેલો છે. આ જ્યોતિર્લિંગનું મૂળ મંદિર [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્રના]] ઔંધમાં આવેલું છે. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[દ્વારકા|દ્વારકાની]] સીમમાં પણ આવા એક મંદિરનો દાવો ૧૯૮૦ના દાયકા બાદ કરવામાં આવતો રહ્યો છે. આ ઉપરાંત [[ઉત્તરાખંડ|ઉત્તરાખંડના]] [[અલમોડા]] સ્થિત જગતેશ્વર મંદિર પણ નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગનું મંદિર હોવાના દાવા થાય છે. |- | ૧૧ | [[રામેશ્વરમ]] | [[File:Ramanathar-temple.jpg|110px]] | [[તમિલનાડુ]] | રામેશ્વરમ | રામેશ્વરમ મંદિર ભગવાન શિવને સમર્પિત હિંદુ મંદિર છે, જે ભારતના [[તમિલનાડુ]] રાજ્યના રામેશ્વરમ શહેરમાં આવેલું છે. તે બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. આ મંદિર બધાં હિંદુ મંદિરોમાં સૌથી લાંબી પરસાળ ધરાવે છે. મંદિરના શિવલિંગની સ્થાપના ભગવાન [[રામ|રામે]] લંકા જતા પહેલા કરી હતી. |- | ૧૨ | [[ઘૃષ્ણેશ્વર]] | [[File:Ghushmeshwar mahadev.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | [[ઇલોરાની ગુફાઓ|ઇલોરા]] | ઘૃષ્ણેશ્વર મંદિર શિવપુરાણો મુજબ ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે, આ મંદિર ઇલારાની ગુફાઓમાં આવેલું છે. |} == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} ;ગ્રંથસૂચિ {{refbegin|2}} * {{Cite book|last=Chakravarti|ref=Chakravarti|first=Mahadev|year=1994|title=The Concept of Rudra-Śiva Through The Ages|place=Delhi|pages=|publisher=Motilal Banarsidass|edition=Second Revised|isbn=81-208-0053-2}} * {{Cite book|last=Chaturvedi|ref=Chaturvedi|first=B. K.|year=2006|title=Shiv Purana|place=New Delhi|pages=|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd|edition=First|isbn=81-7182-721-7|url=https://books.google.com/books?id=bchgql0em9YC&pg=PA58}} * {{Cite book|last=Eck|ref=Eck|first=Diana L.|year=1999|title=Banaras, city of light|place=New York|pages=|publisher=Columbia University Press|edition=First|isbn=0-231-11447-8|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA107}} * {{Cite book|last=Gwynne|first=Paul|authorlink=|title=World Religions in Practice: A Comparative Introduction|year=2009|publisher=Blackwell Publication|location=Oxford|pages=|isbn=978-1-4051-6702-4|url=https://books.google.com/books?id=tdsRKc_knZoC&pg=PT271|ref=Gwynne}} * {{cite book|last=Harding|ref=Harding|first=Elizabeth U.|authorlink=|title=Kali: The Black Goddess of Dakshineswar|chapter=God, the Father|publisher=Motilal Banarsidass|year=1998|location=|pages=156–157|isbn=978-81-208-1450-9}} * {{Cite book|last=Lochtefeld|first=James G.|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|year=2002|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=0-8239-3179-X|location=|page=122|pages=|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC|ref=Lochtefeld}} * {{Citation | first=R. | last=Venugopalam | year=2003 | title=Meditation: Any Time Any Where | place=Delhi | publisher= B. Jain Publishers (P) Ltd. | edition=First | isbn=81-8056-373-1 | url=https://books.google.com/?id=ZtnNw_hiA9oC&pg=PT113&dq=jyotirlinga#v=onepage&q=jyotirlinga&f=false }} * {{cite book|last=Vivekananda|first=Swami|title=The Complete Works of Swami Vivekananda|chapter=The Paris Congress of the History of Religions|chapter-url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_4/translation_prose/the_paris_congress.htm|publisher=|year=|isbn=|volume=Vol.4|location=|pages=|ref=Vivekananda}} {{refend}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://trimbakeshwar.in/ ત્રંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ] * [http://www.babadham.net/ વૈદ્યનાથ ધામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114135144/http://www.babadham.net/ |date=2010-11-14 }} * [http://www.shreemaa.org/drupal/node/928 જ્યોતિર્લિંગો વિશે જાણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719194501/http://www.shreemaa.org/drupal/node/928 |date=2011-07-19 }} * [http://www.12jyotirlinga.com ૧૨ જ્યોતિર્લિંગો સાથેની ભગવાન શિવની વાર્તા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716052340/http://www.12jyotirlinga.com/ |date=2019-07-16 }} * [http://www.hinduismtoday.com/archives/1989/12/1989-12-02.shtml હિન્દુઇઝમટુડે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061030050752/http://www.hinduismtoday.com/archives/1989/12/1989-12-02.shtml |date=2006-10-30 }} * [http://www.muktigupteshwar.org મુક્તિગુપ્તેશ્વર] {{જ્યોતિર્લિંગ}} [[શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ]] g7zsxhdw94ihc1se0xqccnbewouyxh9 902736 902734 2026-07-23T08:54:56Z Dsvyas 561 /* શ્લોક */ 902736 wikitext text/x-wiki '''જ્યોતિર્લિંગ''' એ ભગવાન [[શિવ]]નું એક પવિત્ર સ્વરૂપ છે. 'જ્યોતિર્લિંગ' શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દો 'જ્યોતિ' (જેનો અર્થ 'તેજ' અથવા 'પ્રકાશ' થાય છે) અને 'લિંગ' (જે શિવનું પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ છે) પરથી ઉતરી આવ્યો છે. હિંદુ પરંપરા અનુસાર સમગ્ર ભારતમાં બાર જ્યોતિર્લિંગો આવેલા છે; તે દરેકને સ્વયં-પ્રગટ (સ્વયંભૂ) તીર્થસ્થાન માનવામાં આવે છે, જ્યાં ભગવાન શિવ દિવ્ય પ્રકાશના અનંત સ્તંભ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા. આ મંદિરો ભગવાન શિવને સમર્પિત સૌથી આદરણીય તીર્થસ્થળોમાં ગણાય છે અને દર વર્ષે લાખો ભક્તોને આકર્ષે છે. કુલ બાર જ્યોતિર્લિંગો છે જે ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તરાખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ, ઝારખંડ, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને ઓડિશા રાજ્યમાં ફેલાયેલાં છે. {{location map+|India3|float=right|width=375|caption=ભારતમાં જ્યોર્તિલિંગ મંદિરોનું સ્થાન. |places= {{Location map~|India|label=[[સોમનાથ]]|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=20.888028|long=70.401278}} {{location map~|India|label=[[મલ્લિકાર્જુન]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=16.073812|long=78.868557}} {{location map~|India|label=[[મહાકાળેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ|મહાકાળેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=23.182778|long=75.768333}} {{location map~|India|label=[[ઓમકારેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=22.245572|long=76.151047}} {{location map~|India|label=[[વૈદ્યનાથં]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=24.492634|long=86.699795}} {{location map~|India|label=[[ભીમાશંકર]]|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=19.072076|long=73.535807}} {{location map~|India|label=[[રામેશ્વરમ]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=9.287833|long=79.315782}} {{location map~|India|label=[[નાગેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=19.537087|long=77.041508}} {{location map~|India|label=[[કાશી વિશ્વનાથ]]|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=25.310753|long=83.010614}} {{location map~|India|label=[[ત્રંબકેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=left|lat=19.932127|long=73.530739}} {{location map~|India|label=[[કેદારનાથ]]|mark=Green_pog.svg|position=right|lat=30.735187|long=79.066911}} {{location map~|India|label=[[ઘૃષ્ણેશ્વર]]|mark=Green_pog.svg|position=top|lat=20.024970|long=75.169924}} }} == શ્લોક == ''द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रम्'' ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોનું વર્ણન કરે છે: {| class="wikitable" |- ! સંસ્કૃત !! લિપ્યાંતરણ !! ભાષાંતર |- | सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्। || સૌરાષ્ટ્રે સોમનાથં ચ શ્રીશૈલે મલ્લિકાર્જુનમ્ || સૌરાષ્ટ્રમાં સોમનાથ અને શ્રીશૈલમમાં મલ્લિકાર્જુન ; |- | उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्॥ || ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલમ ૐકારમમલેશ્વરમ્ || ઉજ્જૈનમાં મહાકાલ, ઓમકારેશ્વરમાં મમલેશ્વર; |- | परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम्। || પરલ્યાં વૈદ્યનાથં ચ ડાકિન્યાં ભીમશંકરમ્ || પરલી (ચિત્રભૂમિ)માં વૈદ્યનાથ<ref>{{Cite web | url=http://www.shreehindutemple.net/hinduism/12-jyotirlingas-of-lord-shiv/ |title = 12 Jyotirlingas of Lord Shiv}}</ref> અને ડંકિયામાં ભીમાશંકર; |- | सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥ || સેતુબન્ધે તુ રામેશં નાગેશં દારુકાવને || સેતુબંધમાં રામેશ્વરમ, દારુકાવનમાં નાગેશમ; |- | वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे। || વારાણસ્યાં તુ વિશ્વેશં ત્ર્યમ્બકં ગૌતમીતટે || વારાણસીમાં વિશ્વેશમ (વિશ્વનાથ), ગૌતમી (ગોદાવરી નદી)ના કિનારે ત્રંબકેશ્વર; |- | हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये॥ || હિમાલયે તુ કેદારં ઘુશ્મેશં ચ શિવાલયે || હિમાલયમાં કેદાર ([[કેદારનાથ]]) અને શિવાલય (વેરુલ)માં ઘૃષ્ણેશ્વર. |- | एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः। || એતાનિ જ્યોતિર્લિંગાનિ સાયં પ્રાતઃ પઠેન્નરઃ || જે કોઇ આ જ્યોતિર્લિંગોનું દરરોજ સાંજે અને સવારે પઠન કરશે |- | सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति॥ || સપ્તજન્મકૃતં પાપં સ્મરણેન વિનશ્યતિ || તે પાછલા સાત જન્મોના પાપમાંથી મુક્તિ પામશે. |- | एतेशां दर्शनादेव पातकं नैव तिष्ठति। || એતેશાં દર્શનાદેવ પાતકં નૈવ તિષ્ઠતિ || જે કોઇ આ સૌના દર્શન કરશે, તેની દરેક મનોકામના પૂરી થશે |- | कर्मक्षयो भवेत्तस्य यस्य तुष्टो महेश्वराः॥ || કર્મક્ષયો ભવેત્તસ્ય યસ્ય તુષ્ટો મહેશ્વરાઃ || અને મહેશ્વર આ પ્રાર્થનાની સંતુષ્ઠ થતા કર્મો પૂર્ણ થશે. |} == યાદી == શિવપુરાણની શતરુદ્રસંહિતા (સંહિતા ૩)ના અધ્યાય ૪૨, શ્લોક ૨-૪માં આ જ ૧૨ જ્યોતિર્લિંગો થોડા જૂદા ક્રમમાં વર્ણવ્યા છે, એ ક્રમ મુજબ જ્યોતિર્લિંગોની યાદી: <poem> सौराष्ट्रे सोमनाथश्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनः । उज्जयिन्यां महाकाल ओंकारे चामरेश्वरः ।। केदारो हिमव त्पृष्टे डाकिन्याम्भीमशंकरः । वाराणस्यां च विश्वेशस्त्र्यम्बको गौतमीतटे ।। वैद्यनाथश्चिताभूमौ नागेशो दारुकावने । सेतुबन्धे च रामेशो घुश्मेशश्च शिवालये ।। </poem> {| class="wikitable sortable" ! !'''જ્યોતિર્લિંગ''' ! છબી ! રાજ્ય ! સ્થાન ! વર્ણન |- | ૧ | [[સોમનાથ]] | [[File:Somnath-current.jpg|110px]] | [[ગુજરાત]] | [[વેરાવળ]] | જ્યોતિર્લિંગોની યાત્રામાં સામાન્ય રીતે સોમનાથના પ્રથમ દર્શન કરાય છે. આ મંદિરનો ૧૬ વખત વિનાશ કરાયો હતો અને તે વૈવિધ્યપૂર્ણ પરંપરા અને ઇતિહાસ ધરાવે છે. તે પ્રભાસ-પાટણ (સોમનાથ - વેરાવળ) ખાતે પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલું છે. |- | ૨ | [[મલ્લિકાર્જુન]] | [[File:Srisailam-temple-entrance.jpg|110px]] | [[આંધ્ર પ્રદેશ]] | શ્રીસૈલમ | મલ્લિકાર્જુન જે શ્રીસૈલ પણ કહેવાય છે, જે રાયલાસીમામાં કુર્નૂલ જિલ્લામાં પર્વત પર આવેલું છે.<ref name=Chak>[[#Chakravarti|Chakravarti 1994]], p. 140</ref> આ સ્થળે શક્તિ પીઠ અને જ્યોતિર્લિંગ બંને છે. |- | ૩ | [[મહાકાળેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ|મહાકાળેશ્વર]] | [[File:Mahakal Temple Ujjain.JPG|110px]] | [[મધ્ય પ્રદેશ]] | [[ઉજ્જૈન]] | મહાકાળ, ઉજ્જૈન (અથવા અવંતિ) મધ્ય પ્રદેશમાં આવેલું છે. આ એક જ એવું લિંગ છે જે દક્ષિણાભુમુખી છે અને મંદિરના ગર્ભગૃહની છત પર શ્રી રુદ્ર યંત્ર આવેલું છે. અહીં શક્તિ પીઠ અને જ્યોતિર્લિંગ બંને છે. |- | ૪ | [[ઓમકારેશ્વર]] | [[File:Omkareshwar Temple 01.jpg|110px]] | [[મધ્ય પ્રદેશ]] | ઓમકારેશ્વર | ઓમકારેશ્વર મધ્ય પ્રદેશમાં નર્મદા નદીના ટાપુ પર આવેલ છે અને મામલેશ્વર મંદિર જ્યોતિર્લિંગનો સમાવેશ કરે છે. |- | ૫ | [[કેદારનાથ]] | [[File:Kedarnath Temple.jpg|110px]] | [[ઉત્તરાખંડ]] | કેદારનાથ | કેદારનાથ એ ભારત દેશના ઉત્તરભાગમાં આવેલા [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યમાં [[રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લો|રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લામાં]] આવેલુ છે, જે બાર જ્યોતિર્લીંગો પૈકીના એક એવા [[કેદારનાથ જ્યોતિર્લિંગ|શ્રી કેદારનાથ મંદિર]] માટે પ્રખ્યાત છે. અહીંનો વહીવટ કેદારનાથ નગર પંચાયત દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ દુર્ગમ સ્થળે જવા માટે સડક માર્ગ ઉપલબ્ધ નથી, આથી પગપાળા, ઘોડા પર સવાર થ‌ઇ અથવા પાલખી દ્વારા જ‌વું પડે છે. [[હિમાલય|હિમાલયમાં]] આવેલા ચારધામ પૈકીનું આ એક ધામ ગણાય છે. |- | ૬ | [[ભીમાશંકર]] | [[File:Bhimashankar.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | [[ભીમાશંકર]] | ભીમાશંકર મંદિર [[ભારત|ભારતના]] [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્રના]] [[પુના|પુણે]] નજીક ખેડ તાલુકામાં આવેલું એક જ્યોતિર્લિંગ છે. આ મંદિર પુણેના શિવાજી નગરથી ૧૨૭ કિમી દૂર [[પશ્ચિમ ઘાટ|સહ્યાદ્રીની પર્વતમાળામાં]] આવેલું છે. આ સ્થળ ભીમા નામની નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન પણ છે, આ નદી આગળ જઈ રાયચુર પાસે [[કૃષ્ણા નદી]] ને મળે છે. |- | ૭ | [[કાશી વિશ્વનાથ]] | [[File:Benares- The Golden Temple, India, ca. 1915 (IMP-CSCNWW33-OS14-66).jpg|110px]] | [[ઉત્તર પ્રદેશ]] | [[વારાણસી]] | કાશી વિશ્વનાથ મંદિર [[હિંદુ ધર્મ|હિંદુ ધર્મનું]] સૌથી જાણીતું મંદિર છે, જે ભગવાન [[શિવ|શિવને]] સમર્પિત છે. તે [[વારાણસી]], [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશમાં]] આવેલું છે. આ મંદિર પવિત્ર નદી [[ગંગા|ગંગાના]] જમણા કાંઠે આવેલી છે અને બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. અહીંના મુખ્ય દેવ ''વિશ્વનાથ'' અથવા ''વિશ્વૈશ્વરા'' તરીકે જાણીતા છે, જેનો અર્થ ''વિશ્વના નાથ'' થાય છે. વારાણસી શહેર [[કાશી]] તરીકે જાણીતું છે, એટલે આ મંદિર કાશી વિશ્વનાથ મંદિર તરીકે ઓળખાય છે. |- | ૮ | [[ત્રંબકેશ્વર]] | [[File:Trimbakeshwar Shiva Temple, Trimbak, Nashik district.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | [[ત્રંબકેશ્વર]], નાસિક નજીક | ત્રંબકેશ્વર મંદિર, નાસિક નજીક મહારાષ્ટ્રમાં આવેલું છે અને તે ગોદાવરી નદીના કાંઠે આવેલું છે. |- | ૯ | [[વૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગ|વૈદ્યનાથ]] | [[File:Temples at Deorgag, Santal Parhanas, Bihar - William Hodges, 1782 - BL Foster 396.jpg|110px]] | [[ઝારખંડ]] | દિઓઘર | વૈધનાથ એ [[ભારત|ભારતમાં]] આવેલા શિવજીના બાર જ્યોતિર્લિંગ પૈકીનું એક છે. તેને વૈધનાથ ધામ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. |- | ૧૦ | [[નાગેશ્વર]] | [[File:Nageshwar_Temple.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | ઔંધ | નાગેશ્વર કે નાગનાથ એ [[શંકર|શંકરના]] બાર જ્યોતિર્લિંગો પૈકીનું એક છે જેનો ઉલ્લેખ શિવપુરાણ અને અન્ય હિંદુ શાસ્ત્રોમાં કરવામાં આવેલો છે. આ જ્યોતિર્લિંગનું મૂળ મંદિર [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્રના]] ઔંધમાં આવેલું છે. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[દ્વારકા|દ્વારકાની]] સીમમાં પણ આવા એક મંદિરનો દાવો ૧૯૮૦ના દાયકા બાદ કરવામાં આવતો રહ્યો છે. આ ઉપરાંત [[ઉત્તરાખંડ|ઉત્તરાખંડના]] [[અલમોડા]] સ્થિત જગતેશ્વર મંદિર પણ નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગનું મંદિર હોવાના દાવા થાય છે. |- | ૧૧ | [[રામેશ્વરમ]] | [[File:Ramanathar-temple.jpg|110px]] | [[તમિલનાડુ]] | રામેશ્વરમ | રામેશ્વરમ મંદિર ભગવાન શિવને સમર્પિત હિંદુ મંદિર છે, જે ભારતના [[તમિલનાડુ]] રાજ્યના રામેશ્વરમ શહેરમાં આવેલું છે. તે બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. આ મંદિર બધાં હિંદુ મંદિરોમાં સૌથી લાંબી પરસાળ ધરાવે છે. મંદિરના શિવલિંગની સ્થાપના ભગવાન [[રામ|રામે]] લંકા જતા પહેલા કરી હતી. |- | ૧૨ | [[ઘૃષ્ણેશ્વર]] | [[File:Ghushmeshwar mahadev.jpg|110px]] | [[મહારાષ્ટ્ર]] | [[ઇલોરાની ગુફાઓ|ઇલોરા]] | ઘૃષ્ણેશ્વર મંદિર શિવપુરાણો મુજબ ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે, આ મંદિર ઇલારાની ગુફાઓમાં આવેલું છે. |} == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} ;ગ્રંથસૂચિ {{refbegin|2}} * {{Cite book|last=Chakravarti|ref=Chakravarti|first=Mahadev|year=1994|title=The Concept of Rudra-Śiva Through The Ages|place=Delhi|pages=|publisher=Motilal Banarsidass|edition=Second Revised|isbn=81-208-0053-2}} * {{Cite book|last=Chaturvedi|ref=Chaturvedi|first=B. K.|year=2006|title=Shiv Purana|place=New Delhi|pages=|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd|edition=First|isbn=81-7182-721-7|url=https://books.google.com/books?id=bchgql0em9YC&pg=PA58}} * {{Cite book|last=Eck|ref=Eck|first=Diana L.|year=1999|title=Banaras, city of light|place=New York|pages=|publisher=Columbia University Press|edition=First|isbn=0-231-11447-8|url=https://books.google.com/books?id=J57C4d8Bv6UC&pg=PA107}} * {{Cite book|last=Gwynne|first=Paul|authorlink=|title=World Religions in Practice: A Comparative Introduction|year=2009|publisher=Blackwell Publication|location=Oxford|pages=|isbn=978-1-4051-6702-4|url=https://books.google.com/books?id=tdsRKc_knZoC&pg=PT271|ref=Gwynne}} * {{cite book|last=Harding|ref=Harding|first=Elizabeth U.|authorlink=|title=Kali: The Black Goddess of Dakshineswar|chapter=God, the Father|publisher=Motilal Banarsidass|year=1998|location=|pages=156–157|isbn=978-81-208-1450-9}} * {{Cite book|last=Lochtefeld|first=James G.|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|year=2002|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=0-8239-3179-X|location=|page=122|pages=|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC|ref=Lochtefeld}} * {{Citation | first=R. | last=Venugopalam | year=2003 | title=Meditation: Any Time Any Where | place=Delhi | publisher= B. Jain Publishers (P) Ltd. | edition=First | isbn=81-8056-373-1 | url=https://books.google.com/?id=ZtnNw_hiA9oC&pg=PT113&dq=jyotirlinga#v=onepage&q=jyotirlinga&f=false }} * {{cite book|last=Vivekananda|first=Swami|title=The Complete Works of Swami Vivekananda|chapter=The Paris Congress of the History of Religions|chapter-url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_4/translation_prose/the_paris_congress.htm|publisher=|year=|isbn=|volume=Vol.4|location=|pages=|ref=Vivekananda}} {{refend}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://trimbakeshwar.in/ ત્રંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ] * [http://www.babadham.net/ વૈદ્યનાથ ધામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114135144/http://www.babadham.net/ |date=2010-11-14 }} * [http://www.shreemaa.org/drupal/node/928 જ્યોતિર્લિંગો વિશે જાણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719194501/http://www.shreemaa.org/drupal/node/928 |date=2011-07-19 }} * [http://www.12jyotirlinga.com ૧૨ જ્યોતિર્લિંગો સાથેની ભગવાન શિવની વાર્તા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716052340/http://www.12jyotirlinga.com/ |date=2019-07-16 }} * [http://www.hinduismtoday.com/archives/1989/12/1989-12-02.shtml હિન્દુઇઝમટુડે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061030050752/http://www.hinduismtoday.com/archives/1989/12/1989-12-02.shtml |date=2006-10-30 }} * [http://www.muktigupteshwar.org મુક્તિગુપ્તેશ્વર] {{જ્યોતિર્લિંગ}} [[શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ]] 5s4l1zkl1ousfsuiv3guc0bpd11o35x 0 13876 902693 902106 2026-07-21T19:21:00Z Harisinh Bhaliya Darbar 88253 902693 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox language | name = ગુજરાતી | altname = | nativename = ગુજરાતી | pronunciation = | states = [[ગુજરાત]] અને [[પાકિસ્તાન]] | image = Gujarati Script Sample.svg | imagecaption = {{longitem|ગુજરાતી લિપિમાં "ગુજરાતી"}} | region = [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | ethnicity = [[ગુજરાતી]] | speakers = ૫.૦૩ કરોડ<ref name="2001census">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Indiaspeak-English-is-our-2nd-language/articleshow/5680962.cms|title=Indiaspeak: English is our 2nd language - Times of India|publisher=}}</ref> | date = ૨૦૦૧ | speakers2 = L1: ૪.૬૧ કરોડ<ref name="1971-2001">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.aspx|title=Census of India: Comparative speaker's strength of Scheduled Languages-1971, 1981, 1991 and 2001|first=|last=ORGI|publisher=}}</ref><br>L2, L3: ૪૨ લાખ<ref>As per the 2001 Census. 46.1 million native speakers subtracted from 50.3 million total speakers.</ref><ref name="2001census"/><ref name="1971-2001"/> | familycolor = ઇન્ડો-યુરોપિયન | fam2 = ઇન્ડો-ઇરાનિયન | fam3 = ઇન્ડો-આર્યન | fam4 = પશ્ચિમ ઇન્ડો-આર્યન<ref>[http://homepages.fh-giessen.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc Ernst Kausen, 2006. ''Die Klassifikation der indogermanischen Sprachen''] (Microsoft Word, 133 KB)</ref> | fam5 = ગુજરાતી ભાષાઓ | ancestor = [[જૂની ગુજરાતી]] | ancestor2 = મધ્યકાળની ગુજરાતી | script = [[ગુજરાતી લિપિ]] (બ્રાહ્મિક લિપિઓ)<br />[[ગુજરાતી બ્રેઇલ]]<br />અરેબિક લિપિ<br />[[દેવનાગરી]] (ઐતિહાસિક) | nation = [[ગુજરાત]] ([[ભારત]])<ref>{{Harvnb|Dwyer|૧૯૯૫|p=૫}}</ref><br />[[દમણ અને દીવ]] ([[ભારત]])<br /> [[દાદરા અને નગરહવેલી]] ([[ભારત]]) | iso1 = gu | iso2 = guj | iso3 = guj | lingua = 59-AAF-h | glotto = guja1252 | glottorefname = Gujarati | map = Idioma guyaratí.png | mapcaption = ભારતમાં ગુજરાતી ભાષીઓનું વિતરણ | notice = Indicj | notice2 = IPA }} '''ગુજરાતી''' ‍({{IPAc-en|ɡ|ʊ|dʒ|ə|ˈ|r|ɑː|t|i}}<ref>Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student’s Handbook'', Edinburgh</ref>, રોમન લિપિમાં: ''Gujarātī'', ઉચ્ચાર: [ɡudʒəˈɾɑːtiː]) [[ભારત]] દેશના [[ગુજરાત]] રાજ્યની ઇન્ડો-આર્યન ભાષા છે અને મુખ્યત્વે ગુજરાતી લોકો દ્વારા બોલાય છે. તે બૃહદ ઇન્ડો-યુરોપિયન ભાષા કુટુંબનો ભાગ છે. ગુજરાતીનો ઉદ્ભવ જૂની ગુજરાતી ભાષા (આશરે ઇ.સ. ૧૧૦૦-૧૫૦૦)માંથી થયો છે. તે ગુજરાત રાજ્ય અને દીવ, દમણ અને દાદરા-નગર હવેલી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની અધિકૃત ભાષા છે. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતમાં વક્તાઓની સંખ્યા પ્રમાણે ગુજરાતી છઠ્ઠા ક્રમે સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. ૫.૫૬ કરોડ લોકો ગુજરાતી ભાષા બોલે છે, જે ભારતની વસ્તીના લગભગ ૪.૫% જેટલા થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wwt-services.co.uk/translations/languages/gujarati-translation-216|title=Translation from Gujarati to English and from English to Gujarati – Translation Services|author=Sandra Küng|date=૬ જૂન ૨૦૧૩|work=wwt-services.co.uk|access-date=૨૯ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2014-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017024018/http://www.wwt-services.co.uk/translations/languages/gujarati-translation-216|url-status=dead}}</ref> સમગ્ર વિશ્વમાં ગુજરાતી ભાષા બોલતા લોકોની સંખ્યા ૬.૫૫ કરોડ છે, જેથી ગુજરાતી ભાષા વિશ્વમાં ૨૦૦૭ મુજબ ૨૬મા ક્રમની સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. ગુજરાતી ૭૦૦ વર્ષ કરતા વધુ જૂની છે. ગુજરાત બહાર, ગુજરાતી લોકો દ્વારા [[દક્ષિણ એશિયા]]<nowiki/>ના ઘણા ભાગોમાં, ભારતનાં અન્ય રાજ્યો, ખાસ કરીને [[મુંબઈ]] તથા [[પાકિસ્તાન]] (મુખ્યત્વે કરાચી)માં ગુજરાતી બોલાય છે. ગુજરાતી વંશના લોકો દ્વારા દક્ષિણ એશિયાની બહાર પણ વિશ્વનાં અનેક દેશોમાં ગુજરાતી બોલાય છે. [[ઉત્તર અમેરિકા]] ખંડમાં ગુજરાતી ભાષા સૌથી ઝડપથી વિકસતી અને [[યુ.એસ.|અમેરિકા]] અને [[કેનેડા]]<nowiki/>માં સૌથી વધુ બોલાતી ભારતીય ભાષાઓમાંની એક છે. [[યુરોપ]]<nowiki/>માં ગુજરાતીઓ બ્રિટિશ દક્ષિણ એશિયન ભાષાઓ બોલનારા લોકોમાં બીજા ક્રમે છે, અને [[યુ.કે.]]<nowiki/>ના [[લંડન]]<nowiki/>માં ગુજરાતી ચોથા ક્રમે સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. ગુજરાતી ઉત્તર-પૂર્વીય આફ્રિકા, ખાસ કરીને [[કેન્યા]], [[યુગાન્ડા|યુગાન્ડા,]] તાન્ઝાનિયા, ઝામ્બિયા તથા [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] સહિત [[આફ્રિકા]]નાં અન્ય દેશોમાં પણ બોલાય છે. બીજે બધે, જેમ કે [[ચીન]] (ખાસ કરીને [[હોંગકોંગ]]), [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]], [[સિંગાપુર]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને મધ્ય પૂર્વના દેશો જેમ કે બહેરીન વગેરેમાં ગુજરાતી ઓછા પ્રમાણમાં બોલાય છે. ભારતના "રાષ્ટ્રપિતા" [[મહાત્મા ગાંધી]] અને "લોખંડી પુરૂષ" [[સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ]]ની પ્રથમ ભાષા ગુજરાતી હતી. બીજા મહાનુભાવો કે જેમની પ્રથમ ભાષા ગુજરાતી છે અથવા હતી તેમાં [[નરસિંહ મહેતા]], [[દયાનંદ સરસ્વતી|સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી]], [[મોરારજી દેસાઈ]], [[ધીરુભાઈ અંબાણી]], જે.આર.ડી. ટાટા, [[નરેન્દ્ર મોદી]] અને [[મહમદ અલી ઝીણા]]નો સમાવેશ થાય છે. == ઇતિહાસ == ગુજરાતી [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] ભાષામાંથી વિકસિત થયેલી આધુનિક ઈન્ડો-આર્યન ભાષા છે. પરંપરાગત રીતે ૩ ઐતિહાસિક તબક્કાઓ પ્રમાણે ઈન્ડો-આર્યન ભાષાઓ વચ્ચે ભેદ કરાય છે. # જૂની ઈન્ડો-આર્યન ભાષા (વેદિક અને શાસ્ત્રિય સંસ્કૃત) # મધ્યકાલીન ઈન્ડો-આર્યન ભાષા (વિવિધપ્રાકૃત અને [[અપભ્રંશ]]) # નવી ઈન્ડો-આર્યન ભાષા (આધુનિક ભાષાઓ જેમ કે [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] વગેરે) ગુજરાતી ભાષાને પ્રચલિત રીતે નીચેના ત્રણ ઐતિહાસિક તબક્કાઓમાં વહેંચવામાં આવે છે: === જૂની ગુજરાતી (ઈ.સ. ૧૧૦૦-૧૫૦૦) === {{main article|જૂની ગુજરાતી}} તેને "ગુજરાતી ભાખા" <!--અહીં શબ્દ "ભાખા" જ રહેવા દેવાનો છે, ’ભાષા’ નહિ.-->અથવા "ગુર્જર અપભ્રંશ" પણ કહેવામાં આવે છે. આધુનિક ગુજરાતી અને રાજસ્થાની ભાષાની પૂર્વજ એવી આ ભાષા ગુર્જર લોકો (જેઓ એ સમયે પંજાબ, રાજપુતાના, મધ્ય ભારત અને ગુજરાતના વિવિધ ભાગોમાં રહેતા હતા અને રાજ કરતા હતા) બોલતા હતા. ૧૨મી સદીમાં જ આ ભાષા સાહિત્યિક ભાષા તરીકે વપરાવા લાગી. આજની જેમ એ સમયે પણ ગુજરાતીમાં ૩ જાતિઓ હતી અને ૧૩મી સદીની આસપાસ તેનું પ્રમાણિત સ્વરૂપ વિકસિત થવા લાગ્યું. [[નરસિંહ મહેતા]] (ઈ.સ.૧૪૧૪-૧૪૮૦) ને પરંપરાગત રીતે આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના આદ્યકવિ માનવામાં આવે છે. ભાલિયા વંશ નો ઈતિહાસ સોલંકી ભાલિયા રાજપુત વંશ નો ઇતિહાસ. ક્ષત્રિય વીર જસાજી ભાલિયા રાજપૂતનો ઇતિહાસ જય માતાજી... જય ખોડિયાર... જય ક્ષત્રિય સમાજ... આજે આપણે વાત કરવા જઈ રહ્યા છીએ ક્ષત્રિય  એવા વિરપુરુષની, જેમણે દાન, ધર્મ અને સ્વાભિમાન માટે પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કર્યું. આ છે વીર જસાજી ભાલિયા રાજપૂતની ગૌરવગાથા. ॥અદ્મિવંશી॥ અગ્નિ માંથી ઉત્પન્ થયા ચાલૂકય પેલો સોલંકી પરૂષ॥ ૧॥ભવનાદિત્ત્ય સોંલકી ૨॥રાઝ સોલંકી ૩॥મુળરાજ સોલંકી ૪॥ જાંજરમલજી સોલંકી ૫॥ સેજંગજી સોલંકી ૬॥સયોજી સોલંકી ના દિકરા લગધીરજી. ૭॥લંગધીરજી સોલંકી એ ગામ ધોલેળા બેસણુ ને નાઘેર માં આવેલા ને મેર દિકરી ને પરણીયા એ મેર રાજપૂતો એ દિકરી ને ચાર ગામ કાપડામાં આપ્યા તાલાલા સુગાળા ઘાટવંડ ભલગામ ભલગામ હાલમાં કોડીનાર તાલુકાના ઘાટવડ ગામ ની બાજુ માં ભાલિયાસર તરીકે ઓળખાય છે જુનો ટીબો છે. ૮॥ભીમજી સોલંકી ૧૪૧૦ ૯॥ઉગાજી સોલંકી ૧૪૫૭ ૧૦॥રણધીરજી સોલંકી ૧૪૮૦ ૧૧॥સાદુલજી સોલંકી ૧૫ ૧૨॥રાણાજી સોલંકી ૧૫૨૨ ભાલિયા વંશનો ઇતિહાસ સંવત ૧૫૨૨ માં શરૂ થાય છે. રાણાજી સોલંકી એ સવંત ૧૫૨૨ ની સાલ માં વડવા ના ગ્રાહના ૪ ગામ ભલગામ,સુગાળા ,ઘાટવડ,તાલાળા .ભાલા ની અણી એ ભલગામ સર કર્યું તાથી ભાલીયા કેહવાણા. ભલગામ હાલમાં કોડીનાર તાલુકાના ઘાટવડ ગામ ની બાજુ જુનો ટીબો છે એ ભાલિયા સર તરીકે ઓળખાય છે. રાણાજી એ સંવત ૧૫૨૨ માં તાલાલાને પોતાની રાજધાની સ્થાપી અને લગભગ પચાસ વર્ષ સુધી શાસન કર્યું. તેમના ત્રણ પુત્રો હતા: જસાજી, પાસાજી અને જીણાજી. આખરે, ત્રણેય ભાઈઓ અલગ થઈ ગયા ॥જશાજી એ ૧૬૪૨ માં ગામ સુગાળા ના તોરણ બાધ્યા શિંગોડા નંદીને કાઠે ત્યા જશાજી એ માં ખોડિયાર ની સ્થાપના કરી સવંત ૧૬૪૨ સુગાળા મા રજવાડુ વસાવ્યુ રાણાજી સોલંકીએ સંવત ૧૫૨૨માં તાલાળાને પોતાની રાજગાદી બનાવી અને લગભગ પચાસ વર્ષ સુધી શાસન કર્યું. તેમને ત્રણ પુત્રો હતા – જસાજી, પાસાજી અને જીણાજી. સમય જતાં વીર જસાજીએ સંવત ૧૬૪૨માં સુગાળા ગામમાં તોરણ બાંધી નવું રજવાડું સ્થાપ્યું. શિંગોડા નદીના કિનારે તેમણે માતા ખોડિયારનું પવિત્ર સ્થાનક સ્થાપ્યું. લોકમાન્યતા મુજબ જસાજી ઉપર દકાનિયા નાગરાજ અને માતા ખોડિયારની વિશેષ કૃપા હતી. આજે પણ તેમના વંશજોના પ્રથમ પુત્રને માતાજીની માનતા થાય છે. વીર જસાજી રોજ ભેંસોનું દાન કરતા. તેમની દાનવીરતાની ખ્યાતિ દૂર સુધી પ્રસરી. ઇસ્લામનગરના બાદશાહને ખબર પડી કે તે ઘોડાનું દાન કરે છે, જ્યારે જસાજી ભેંસોનું દાન કરીને વધુ લોકપ્રિય બન્યા છે. બાદશાહે જસાજીની દાનશક્તિની કસોટી કરવાનો વિચાર કર્યો. ધીમે ધીમે જસાજીના ભેંસોના ખાડા ખાલી થવા લાગ્યા. ત્યારે જસાજી ઘાંઘડિયા ઘુનામાં માતા ખોડિયારના ચરણોમાં પહોંચ્યા અને કમળપૂજા સાથે પોતાના મસ્તકનું બલિદાન આપવાનો સંકલ્પ કર્યો. જેમ જ તેમણે પોતાના મસ્તક પર તલવાર ચલાવવાની તૈયારી કરી, તે ક્ષણે માતા ખોડિયાર સાક્ષાત્ પ્રગટ થયા. માતાજીએ કહ્યું: "ખમા બાપ જસાજી... તારો ભાવ અમને સ્વીકાર્ય છે. આવતી કાલે સવાર થાય ત્યારે તારી કુળદેવી માં બાલાડ માતાને સ્મરણ કરજે." બીજા દિવસે જસાજીએ બાલાડ માતાનું સ્મરણ કર્યું. લોકમાન્યતા મુજબ ઘાંઘડિયા ઘુનામાંથી નવસુંદરી ભેંસો પ્રગટ થઈ અને જસાજીને પ્રાપ્ત થઈ. ત્યારથી ફરી ભેંસોનું દાન શરૂ થયું અને બાદશાહનો ગર્વ ભંગ થયો. લગભગ છ મહિના પછી ઇસ્લામનગરની ફોજે સુગાળા ગઢ ઉપર આક્રમણ કર્યું. ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થયું. વીર જસાજીએ અદમ્ય શૌર્યથી યુદ્ધ કર્યું. યુદ્ધ દરમિયાન તેમનું મસ્તક કપાઈ ગયું, પરંતુ લોકવાયકા મુજબ તેમનું ધડ લડતું જ રહ્યું. તેમનું મસ્તક સુગાળા નજીક શિંગોડા નદીના કિનારે આવેલા માતા ખોડિયારના સ્થાનકે પડયુ. કહેવાય છે કે જશાજી નુ ધડ સૂંગાળા થી ૩૫થી ૩૭કિલોમિટર લડયુ અને દકાનિયા નાગરાજ વારે આવ્યા ને ગુદરણ ગામ અને તાલાળા ની વચ્ચે મરાણા ને બોરડીવાલા નાગ તરીકે ઓળખાય છે. ને હાલ માં ત્યા જુનવાણી, બોરડી નું ઝાડ છે. આગળ ચાલીને વીર જસાજીનું ધડ હિરણ નદી પાર કરીને તાલાળા તરફ વધ્યું. ત્યાં તેમની ધર્મની માનેલી બહેન લાખલ આઈએ તેમના ધડને શાંત પાડ્યું. લોકમાન્યતા મુજબ તે ક્ષણે ભાઈ અને બહેન બંને એકસાથે ધરતીમાં સમાઈ ગયા. "જસાજી ના પાંચ 5.દિકરા ગીગોજી સાગાજી ભોજાજી તેજાજી વણવીરજી હતા. એમાં જસાજી દાદા નું ધિંગાણામાં થયું મુઘલ બાદશાહ સાથે એમાં જસાજી ના ત્રણ ૩ દિકરા પણ ઘિગાણા માં દાદ સાથે વિર ગતિ પામ્યા હતા ને એ સાંગાંજી ના બે દિકરા વાલોજી વાઘોજી વણવીરજી ના બે દિકરા માયોજી ને હાદોજી તેજાજી ના દિકરા અરજી દેવાજી વિરોજી ડોસાજી મેઘાજી ડોસાજી ના દિકરા હમીરજી ને આનોજી હમીરજી ને આનોજી નો વારસદારો હાલમાં ગિર સોમનાથ જિલ્લામાં ના કોડીનાર તથા ઉના તાલુકાના ગામ, સુગાળા, નગડલા હરમડીયા, પાતાપુર ,વાવરડા, ગાગંડા ,પાણખાણ ને આજુ બાજુ ના ગામ માં હાલમાં વશંવાટ કરે છે જસાજી ના દીકરા ગીગાજી ના વારસદારો જેસર તથા ઉના તાલુકાના ગામો માં ગામ .માતલપર ,આસરાણા,ધાેકવડા,ઊસા કાેટડા ,માેટી ઝાગધાર,માેણપર,નવાગામ ,જેસર ,આતંસગ , સનખડા,વાવરડા,મૉઠા,એભલવડ,જેવા ગામો માં વસવાટ કરે છે. જસાજી ના દિકરા ભોજાજી ના વારસદારો . જુનાગઢ ,સોડવદર ,ડુંગરપુર ,સાવરકુંડલા ,અંબાળા ,ગઢીયા ,વિરપુર અમરનગર, રાજકોટ,જેતપુર ,નવસારી ,જેવા ગામો માં વસવાટ કરે છે. જસાજી ના જસાણી ભાલિયા રાજપુત કેહવાયા જસાજી ના બિજા ભાઈ પાસાજી હતા તે દેશ વાળક માં ગયા ૧૬૪૨સાલમાં દેવળીયા ગામ ના તોરણ બાંધ્યા પાસાજી ભાલિયા ના ચાર દિકરા હતા રાકાજી વેલાજી ભીમાજી વેજાજી રાકાજી ગામ દુધેરી ગયા ૧૭૮૫ માં તાથી રાકાણી ભાલિયા કેહવાયા, વેલાજી ગામ વાઘનગર ગયા ૧૭૮૫ માં તાથી વેલાણી ભાલિયા કેહવાયા ભીમાજી ગામ ભસાદર ગયા ૧૭૮૫ માં તાથી ભીમાણી ભાલિયા કેહવાયા વેજાજી ગામ પરતાપરા ગયા ૧૭૮૫ માં તાથી વેજાણી ભાલિયા કહેવાયા વેજાજી ના દિકરા ચાર સાદુઁળજી,ભીમોજી, ભોજોજી ,નાનજી. નાનજી ના બે દિકરા રાજોજી ને પુજોજી હતા એમના વારસદારો આજુ બાજુ ના ગામોમાં હાલ માં વસવાટ કરે છે. પરતાપરા=રેલી=વેજોદરી=ઝાઝમેર=માળવા=કાટીકડા= ગોરખી=વાલર=મહુવા=સથરા=સરતાનપરા=જાદરા= વગેરે પાસાજી ના વારસદારો પાસાણી ભાલિયા કેહવાયા. જીણાજી એ તાલાળા ની ગાદી સ્મભાળી. એમનો વંશજો તાલાળા અને નઆજુ બાજુ ના ગામો માં વસવાટ કરે છે. વિર જસાજી ના ઘડ ની ખાંભી ( પાળિયો ) આ ઐતિહાસિક સ્મૃતિઓને સાકાર કરતી એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના ૧૮ જુલાઈ ૨૦૦૫ના રોજ બની. સુદ બારસ, સોમવારના શુભ દિવસે સુગાળાના ભાલિયા સમાજ તથા બાલુભા મણીભા ભાલિયાના હસ્તે તાલાળા પાસે હિરણ નદીના કિનારેથી લગભગ ૧૫ ફૂટ જમીનમાંથી વીર જસાજીના ધડની ખાંભી (પાળિયો) બહાર કાઢવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ સંવત ૨૦૭૦, ચૈત્ર સુદ પાંચમ, શુક્રવાર, તારીખ ૪ એપ્રિલ ૨૦૧૪ના રોજ ગુદરણ ગામ પાસે આહિરના ખેતરમાંથી લગભગ ૯ ફૂટ ખોદકામ કરીને દકાણિયા નાગરાજની ખાંભી મળી આવી. ત્યાર પછી દકાણિયા નાગરાજ, વીર જસાજીદાદા અને લાખલ આઈની ખાંભીઓ તાલુકો . કોડીનાર.ગામ.સુગાળા ઘાંઘડિયા ઘુનાને આવેલા માતા ખોડિયારના મંદિરે વિધિવત્ સ્થાપિત કરવામાં આવી.છે. આજે પણ ભક્તો ત્યાં શ્રદ્ધાપૂર્વક દર્શન કરવા આવે છે અને વીર જસાજીદાદાની વીરતા, દાનવીરતા અને ધર્મનિષ્ઠાને નમન કરે છે. અંતમાં લોકપ્રચલિત દુહો— "જસીયો ને બાદશાહ સામસામા મંડાય, ઘોડા દે ધન પણ ઘણા દે, પણ ભેંસું આપે એ વીર જસાજી ભાલિયા હો." રાજપુત સૉલંકી ભાલિયા વંશ નુ શાખાગોત્ર મુળપુરૂષ =ચાલુકય દેવ થી સોલંકી થયા ઈષ્ટદેવ =મહાદેવ સૉમનાથ વંશ = અગ્નિવંશ ગોત્ર = ભારદ્વાજ કુળ =સોલંકી રૂષી =વંશિષ્ટદેવ ઊત્પતિ = અગ્નિ માંથી ઉત્પન્ થયા શાખા = સોલંકી કુળદેવી= બહુચરાજી (બલાડ માં) વેદ = યજુર્વેદ વુક્ષ =ખાખરો સાદ = હર હર મહાદેવ નગારૂ = રણજીત નગારૂ તંબુ = ભગવા તંબુ નિશાન = પંચરંગી નિશાન ઘોડો = હંશ ઘોડો [શ્વેત] ગણપતી = ઍક દંતીયા મહાદેવ = સોમનાથ [મહાદેવ] હથીયાર =ભાલો જનોઈ ના પર્વ ત્રણ = ૧. અશ્વ ૨. નેમ ૩. ધવલ પ્રથમ ભાલિયા પુરૂષ - =રાણાજી સોલંકી સવંત 1522 મી સાલ માં રાજગાદી=ભાલગામ હાલમાં ભાલગામ ભાલિયા સર તરીકે ઓળખાય છે. કોડિનાર તાલુકાના ઘાડવડ ગામનીબાજુમાં. આવેલુ છે. ત્યાં હાલમાં જુનો ટિબો છે. ભલગામ રાણાજી એ ભાલાથી સર ક્યું ( જીતુ ) હતું. એટલે સોલંકી માથી ભાલિયા સાપ પડી . સવંત 1522 મી સાલ માં ભાલિયા કહેવાણા.. ભાલિયા રાજપુત ના કુળદેવ= 8 દેવસે ખેતલાદાદા, ભુજીયા નાગરાજ તથા ‌‌(દકાનિયાનાગરાજ) સહાયદેવિ. માં ખોડીયાર ઘાઘડિયાધરો વાળી કુલદેવિ =બલાડમાં (બાખલકાધામ ) ચામુંડા ને બ્રહ્માણી મા સારણ આઈ .લાખલમા જસાજી ના ધર્મના માનેલા બેન વિરપુરુષ =જસાજી ભાલિયા 🙏જય માતાજી 🙏 ⚔️જસાણી ભાલિયા દરબાર શાખા સોલંકી ⚔️ 🚩 જય વિર જસાજી 🚩 stet of GJ.32 સુગાળાગિર === આધુનિક ગુજરાતી (ઈ.સ.૧૮૦૦-અત્યારે) === શબ્દનો અંતિમ ''ə (અ)'' દૂર થવો એ મોટો ધ્વનિશાસ્ત્રીય ફેરફાર હતો, જેથી આધુનિક ગુજરાતીમાં વ્યંજનાન્ત શબ્દો છે. વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ, નવો બહુવચન-સૂચક -''o (ઓ) પ્રત્યય/ઉચ્ચાર'' વિકસ્યો. ગુજરાતી સાહિત્ય, જે પહેલા કાવ્યને મુખ્ય સાહિત્ય રચનાનો પ્રકાર ગણતું, તેમાં ૧૯મી સદીના ત્રીજા ૨૫ વર્ષના ગાળામાં ગુજરાતી માટે શ્રેણીબદ્ધ સીમાચિહ્નો આવ્યા. == વસ્તીવિષયક અને વિતરણ == ૧૯૯૭માં લગભગ ૪.૬ કરોડ ગુજરાતી બોલનારા લોકો પૈકી ભારતમાં લગભગ ૪.૫૫ કરોડ લોકો, [[યુગાન્ડા]]માં ૧,૫૦,૦૦૦, તાંઝાનિયામાં ૫૦,૦૦૦, [[કેન્યા]]>માં ૫૦,૦૦૦ અને કરાચી, પાકિસ્તાનમાં આશરે ૧,૦૦,૦૦૦ વસતા હતા, જેમાં લાખો મેમણ જે સ્વયંની ગુજરાતી તરીકે ઓળખાણ આપતા નથી, પરંતુ ગુજરાત રાજ્યના એક પ્રદેશમાંથી આવેલા છે, તેમનો સમાવેશ થતો નથી. જો કે, પાકિસ્તાનના ગુજરાતી સમાજના નેતાઓ એવો દાવો કરે છે કે કરાચીમાં ૩૦ લાખ ગુજરાતી વક્તાઓ છે. પાકિસ્તાનમાં એ સિવાય લોઅર પંજાબમાં પણ ગુજરાતી બોલાય છે. પાકિસ્તાની ગુજરાતી કદાચિત ગામડિયાની એક ઉપબોલી છે. કેટલાક મૌરિશ્યન લોકો અને ઘણા રિયુનિયન ટાપુના લોકો ગુજરાતી વંશના છે, જેમાંના કેટલાક હજુ પણ ગુજરાતી બોલતા હોય છે. ઉત્તર અમેરિકામાં એક નોંધપાત્ર ગુજરાતી બોલનાર વસ્તી, ખાસ કરીને [[ન્યુ યોર્ક]] શહેર મહાનગર વિસ્તાર અને ગ્રેટર ટોરોન્ટો વિસ્તારમાં, અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે અનુક્રમે ૧,૦૦,૦૦૦થી વધુ અને ૭૫,૦૦૦થી વધુ વક્તાઓ ધરાવે છે. એ સિવાય એ અમેરિકા અને કેનેડાના મોટાભાગના મહાનગર વિસ્તારોમાં પણ અસ્તિત્વમાં છે. ૨૦૧૧ની વસતિ ગણતરી મુજબ, ગ્રેટર ટૉરન્ટો વિસ્તારના ગુજરાતી સત્તરમી સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે, અને હિન્દુસ્તાની (હિન્દી-ઉર્દૂ), પંજાબી અને તમિલ પછીની ચોથી સૌથી વધુ બોલાતી દક્ષિણ એશિયન ભાષા છે. યુકેમાં ૨,૦૦,૦૦૦ જેટલા ગુજરાતી બોલનારા લોકો છે, તેમાંના ઘણા લંડન વિસ્તારમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર પશ્ચિમ લંડનમાં સ્થિત છે, અને એ ઉપરાંત બર્મિંગહામ, માન્ચેસ્ટર અને લિસેસ્ટર, કોવેન્ટ્રી, બ્રેડફોર્ડ અને લેન્કેશાયરમાં આવેલા ભૂતપૂર્વ મિલનાં શહેરોમાં પણ છે. આ સંખ્યામાં થોડા પૂર્વ આફ્રિકન ગુજરાતીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેઓ નવા સ્વતંત્ર થયેલા નિવાસી દેશોમાં (ખાસ કરીને યુગાન્ડા, જ્યાં ઇદી અમીને ૫૦,૦૦૦ એશિયનોને હાંકી કાઢ્યા હતા) ભેદભાવ અને આફ્રિકનકરણની નીતિઓ વધતા, ભવિષ્ય અને નાગરિકતાની અનિશ્ચિતતા હેઠળ હતા. તેમાંના, બ્રિટિશ પાસપોર્ટ ધરાવનારા, મોટા ભાગના યુકેમાં સ્થાયી થયા હતા. યુકેમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે જી.સી.એસ.ઈ. વિષય તરીકે ગુજરાતી પણ ભણાવવામાં આવે છે. ગુજરાતી વંશના માતા-પિતાઓ તેમના પછી તેમની ભાષા જીવંત ન રહેવાના વિચારથી ચિંતિત છે. એક સંશોધન અભ્યાસમાં ૮૦% મલયાલી માતા-પિતાઓ એ કહ્યું કે, "બાળકો અંગ્રેજીમાં જ સુખી થશે", તેની સરખામણીમાં ૩૬% કન્નડ અને માત્ર ૧૯% ગુજરાતી માતા-પિતાઓ એ આ કહ્યું. [[ગુજરાતી લોકો]] સિવાય, ગુજરાત રાજ્યમાં રહેતા બિન-ગુજરાતી નિવાસી અને પ્રવાસીઓ પણ ગુજરાતી વક્તામાં ગણાય છે, જેમાં કચ્છીઓ (બોલી કે સાહિત્યિક ભાષા તરીકે), પારસીઓ (સ્વીકારેલી માતૃભાષા તરીકે), અને પાકિસ્તાનમાંથી આવેલા [[હિંદુ]] [[સિંધી લોકો|સિંધી]] શરણાર્થીઓનો સમાવેશ થાય છે. જ્યોર્જ એ. ગ્રિઅર્સનના 'ભારતના ભાષાશાસ્ત્રીય સર્વે'માં ભૌગોલિક વિસ્તારનું વિતરણ કરેલું છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://gu.wiktionary.org/ ગુજરાતી વિક્શનરી] {{wikisource|Category:ગુજરાતી|ગુજરાતી સાહિત્ય}} {{wikiquote|શ્રેણી:ગુજરાતી કહેવતો|ગુજરાતી કહેવતો}} * [http://www.bhagavadgomandal.com/ ભગવદ્ગોમંડલ] - ગુજરાતી ભાષાનો મહાન શબ્દકોશ/વિશ્વકોશ * [https://bhagavadgomandalonline.com/ ઓનલાઇન ભગવદ્ગોમંડલ] - ગુજરાતી ભાષાનો મહાન શબ્દકોશ/વિશ્વકોશ * [https://www.gujaratilexicon.com/ ગુજરાતીલેક્સિકોન] - ઓનલાઇન શબ્દકોશ * [https://gujarativishwakosh.org/ ગુજરાતી વિશ્વકોશ] * [https://www.google.com/transliterate/ ગુગલ્ ટ્રાન્સ્લીટરેશન] - ગુગલ લિપ્યાંતરણ સેવા * [https://translate.google.com/#en|gu| ગુગલ ટ્રાન્સલેશન] - ગુગલ ભાષાંતર સેવા * [https://www.pramukhime.com/type/gujarati પ્રમુખ ટાઇપપેડ] - ઓનલાઇન ગુજરાતી સંપાદક અને અન્ય સુવિધાઓ {{ગુજરાતી ભાષા}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ]] pk5t60ep3p8m9twar9j2nfn0o06o3o9 902695 902693 2026-07-21T21:03:31Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/Harisinh Bhaliya Darbar|Harisinh Bhaliya Darbar]] ([[User talk:Harisinh Bhaliya Darbar|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 899415 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox language | name = ગુજરાતી | altname = | nativename = ગુજરાતી | pronunciation = | states = [[ગુજરાત]] અને [[પાકિસ્તાન]] | image = Gujarati Script Sample.svg | imagecaption = {{longitem|ગુજરાતી લિપિમાં "ગુજરાતી"}} | region = [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | ethnicity = [[ગુજરાતી]] | speakers = ૫.૦૩ કરોડ<ref name="2001census">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Indiaspeak-English-is-our-2nd-language/articleshow/5680962.cms|title=Indiaspeak: English is our 2nd language - Times of India|publisher=}}</ref> | date = ૨૦૦૧ | speakers2 = L1: ૪.૬૧ કરોડ<ref name="1971-2001">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.aspx|title=Census of India: Comparative speaker's strength of Scheduled Languages-1971, 1981, 1991 and 2001|first=|last=ORGI|publisher=}}</ref><br>L2, L3: ૪૨ લાખ<ref>As per the 2001 Census. 46.1 million native speakers subtracted from 50.3 million total speakers.</ref><ref name="2001census"/><ref name="1971-2001"/> | familycolor = ઇન્ડો-યુરોપિયન | fam2 = ઇન્ડો-ઇરાનિયન | fam3 = ઇન્ડો-આર્યન | fam4 = પશ્ચિમ ઇન્ડો-આર્યન<ref>[http://homepages.fh-giessen.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc Ernst Kausen, 2006. ''Die Klassifikation der indogermanischen Sprachen''] (Microsoft Word, 133 KB)</ref> | fam5 = ગુજરાતી ભાષાઓ | ancestor = [[જૂની ગુજરાતી]] | ancestor2 = મધ્યકાળની ગુજરાતી | script = [[ગુજરાતી લિપિ]] (બ્રાહ્મિક લિપિઓ)<br />[[ગુજરાતી બ્રેઇલ]]<br />અરેબિક લિપિ<br />[[દેવનાગરી]] (ઐતિહાસિક) | nation = [[ગુજરાત]] ([[ભારત]])<ref>{{Harvnb|Dwyer|૧૯૯૫|p=૫}}</ref><br />[[દમણ અને દીવ]] ([[ભારત]])<br /> [[દાદરા અને નગરહવેલી]] ([[ભારત]]) | iso1 = gu | iso2 = guj | iso3 = guj | lingua = 59-AAF-h | glotto = guja1252 | glottorefname = Gujarati | map = Idioma guyaratí.png | mapcaption = ભારતમાં ગુજરાતી ભાષીઓનું વિતરણ | notice = Indicj | notice2 = IPA }} '''ગુજરાતી''' ‍({{IPAc-en|ɡ|ʊ|dʒ|ə|ˈ|r|ɑː|t|i}}<ref>Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student’s Handbook'', Edinburgh</ref>, રોમન લિપિમાં: ''Gujarātī'', ઉચ્ચાર: [ɡudʒəˈɾɑːtiː]) [[ભારત]] દેશના [[ગુજરાત]] રાજ્યની ઇન્ડો-આર્યન ભાષા છે અને મુખ્યત્વે ગુજરાતી લોકો દ્વારા બોલાય છે. તે બૃહદ ઇન્ડો-યુરોપિયન ભાષા કુટુંબનો ભાગ છે. ગુજરાતીનો ઉદ્ભવ જૂની ગુજરાતી ભાષા (આશરે ઇ.સ. ૧૧૦૦-૧૫૦૦)માંથી થયો છે. તે ગુજરાત રાજ્ય અને દીવ, દમણ અને દાદરા-નગર હવેલી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની અધિકૃત ભાષા છે. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતમાં વક્તાઓની સંખ્યા પ્રમાણે ગુજરાતી છઠ્ઠા ક્રમે સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. ૫.૫૬ કરોડ લોકો ગુજરાતી ભાષા બોલે છે, જે ભારતની વસ્તીના લગભગ ૪.૫% જેટલા થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wwt-services.co.uk/translations/languages/gujarati-translation-216|title=Translation from Gujarati to English and from English to Gujarati – Translation Services|author=Sandra Küng|date=૬ જૂન ૨૦૧૩|work=wwt-services.co.uk|access-date=૨૯ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2014-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017024018/http://www.wwt-services.co.uk/translations/languages/gujarati-translation-216|url-status=dead}}</ref> સમગ્ર વિશ્વમાં ગુજરાતી ભાષા બોલતા લોકોની સંખ્યા ૬.૫૫ કરોડ છે, જેથી ગુજરાતી ભાષા વિશ્વમાં ૨૦૦૭ મુજબ ૨૬મા ક્રમની સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. ગુજરાતી ૭૦૦ વર્ષ કરતા વધુ જૂની છે. ગુજરાત બહાર, ગુજરાતી લોકો દ્વારા [[દક્ષિણ એશિયા]]<nowiki/>ના ઘણા ભાગોમાં, ભારતનાં અન્ય રાજ્યો, ખાસ કરીને [[મુંબઈ]] તથા [[પાકિસ્તાન]] (મુખ્યત્વે કરાચી)માં ગુજરાતી બોલાય છે. ગુજરાતી વંશના લોકો દ્વારા દક્ષિણ એશિયાની બહાર પણ વિશ્વનાં અનેક દેશોમાં ગુજરાતી બોલાય છે. [[ઉત્તર અમેરિકા]] ખંડમાં ગુજરાતી ભાષા સૌથી ઝડપથી વિકસતી અને [[યુ.એસ.|અમેરિકા]] અને [[કેનેડા]]<nowiki/>માં સૌથી વધુ બોલાતી ભારતીય ભાષાઓમાંની એક છે. [[યુરોપ]]<nowiki/>માં ગુજરાતીઓ બ્રિટિશ દક્ષિણ એશિયન ભાષાઓ બોલનારા લોકોમાં બીજા ક્રમે છે, અને [[યુ.કે.]]<nowiki/>ના [[લંડન]]<nowiki/>માં ગુજરાતી ચોથા ક્રમે સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. ગુજરાતી ઉત્તર-પૂર્વીય આફ્રિકા, ખાસ કરીને [[કેન્યા]], [[યુગાન્ડા|યુગાન્ડા,]] તાન્ઝાનિયા, ઝામ્બિયા તથા [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] સહિત [[આફ્રિકા]]નાં અન્ય દેશોમાં પણ બોલાય છે. બીજે બધે, જેમ કે [[ચીન]] (ખાસ કરીને [[હોંગકોંગ]]), [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]], [[સિંગાપુર]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને મધ્ય પૂર્વના દેશો જેમ કે બહેરીન વગેરેમાં ગુજરાતી ઓછા પ્રમાણમાં બોલાય છે. ભારતના "રાષ્ટ્રપિતા" [[મહાત્મા ગાંધી]] અને "લોખંડી પુરૂષ" [[સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ]]ની પ્રથમ ભાષા ગુજરાતી હતી. બીજા મહાનુભાવો કે જેમની પ્રથમ ભાષા ગુજરાતી છે અથવા હતી તેમાં [[નરસિંહ મહેતા]], [[દયાનંદ સરસ્વતી|સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી]], [[મોરારજી દેસાઈ]], [[ધીરુભાઈ અંબાણી]], જે.આર.ડી. ટાટા, [[નરેન્દ્ર મોદી]] અને [[મહમદ અલી ઝીણા]]નો સમાવેશ થાય છે. == ઇતિહાસ == ગુજરાતી [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] ભાષામાંથી વિકસિત થયેલી આધુનિક ઈન્ડો-આર્યન ભાષા છે. પરંપરાગત રીતે ૩ ઐતિહાસિક તબક્કાઓ પ્રમાણે ઈન્ડો-આર્યન ભાષાઓ વચ્ચે ભેદ કરાય છે. # જૂની ઈન્ડો-આર્યન ભાષા (વેદિક અને શાસ્ત્રિય સંસ્કૃત) # મધ્યકાલીન ઈન્ડો-આર્યન ભાષા (વિવિધપ્રાકૃત અને [[અપભ્રંશ]]) # નવી ઈન્ડો-આર્યન ભાષા (આધુનિક ભાષાઓ જેમ કે [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] વગેરે) ગુજરાતી ભાષાને પ્રચલિત રીતે નીચેના ત્રણ ઐતિહાસિક તબક્કાઓમાં વહેંચવામાં આવે છે: === જૂની ગુજરાતી (ઈ.સ. ૧૧૦૦-૧૫૦૦) === {{main article|જૂની ગુજરાતી}} તેને "ગુજરાતી ભાખા" <!--અહીં શબ્દ "ભાખા" જ રહેવા દેવાનો છે, ’ભાષા’ નહિ.-->અથવા "ગુર્જર અપભ્રંશ" પણ કહેવામાં આવે છે. આધુનિક ગુજરાતી અને રાજસ્થાની ભાષાની પૂર્વજ એવી આ ભાષા ગુર્જર લોકો (જેઓ એ સમયે પંજાબ, રાજપુતાના, મધ્ય ભારત અને ગુજરાતના વિવિધ ભાગોમાં રહેતા હતા અને રાજ કરતા હતા) બોલતા હતા. ૧૨મી સદીમાં જ આ ભાષા સાહિત્યિક ભાષા તરીકે વપરાવા લાગી. આજની જેમ એ સમયે પણ ગુજરાતીમાં ૩ જાતિઓ હતી અને ૧૩મી સદીની આસપાસ તેનું પ્રમાણિત સ્વરૂપ વિકસિત થવા લાગ્યું. [[નરસિંહ મહેતા]] (ઈ.સ.૧૪૧૪-૧૪૮૦) ને પરંપરાગત રીતે આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના આદ્યકવિ માનવામાં આવે છે. === મધ્યકાળની ગુજરાતી (ઈ.સ.૧૫૦૦-૧૮૦૦) === {{main article|મધ્યકાળની ગુજરાતી}} મધ્યકાળની ગુજરાતી (ઈસ.૧૫૦૦-૧૮૦૦) [[રાજસ્થાની ભાષા]] થી અલગ પડી. === આધુનિક ગુજરાતી (ઈ.સ.૧૮૦૦-અત્યારે) === શબ્દનો અંતિમ ''ə (અ)'' દૂર થવો એ મોટો ધ્વનિશાસ્ત્રીય ફેરફાર હતો, જેથી આધુનિક ગુજરાતીમાં વ્યંજનાન્ત શબ્દો છે. વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ, નવો બહુવચન-સૂચક -''o (ઓ) પ્રત્યય/ઉચ્ચાર'' વિકસ્યો. ગુજરાતી સાહિત્ય, જે પહેલા કાવ્યને મુખ્ય સાહિત્ય રચનાનો પ્રકાર ગણતું, તેમાં ૧૯મી સદીના ત્રીજા ૨૫ વર્ષના ગાળામાં ગુજરાતી માટે શ્રેણીબદ્ધ સીમાચિહ્નો આવ્યા. == વસ્તીવિષયક અને વિતરણ == ૧૯૯૭માં લગભગ ૪.૬ કરોડ ગુજરાતી બોલનારા લોકો પૈકી ભારતમાં લગભગ ૪.૫૫ કરોડ લોકો, [[યુગાન્ડા]]માં ૧,૫૦,૦૦૦, તાંઝાનિયામાં ૫૦,૦૦૦, [[કેન્યા]]>માં ૫૦,૦૦૦ અને કરાચી, પાકિસ્તાનમાં આશરે ૧,૦૦,૦૦૦ વસતા હતા, જેમાં લાખો મેમણ જે સ્વયંની ગુજરાતી તરીકે ઓળખાણ આપતા નથી, પરંતુ ગુજરાત રાજ્યના એક પ્રદેશમાંથી આવેલા છે, તેમનો સમાવેશ થતો નથી. જો કે, પાકિસ્તાનના ગુજરાતી સમાજના નેતાઓ એવો દાવો કરે છે કે કરાચીમાં ૩૦ લાખ ગુજરાતી વક્તાઓ છે. પાકિસ્તાનમાં એ સિવાય લોઅર પંજાબમાં પણ ગુજરાતી બોલાય છે. પાકિસ્તાની ગુજરાતી કદાચિત ગામડિયાની એક ઉપબોલી છે. કેટલાક મૌરિશ્યન લોકો અને ઘણા રિયુનિયન ટાપુના લોકો ગુજરાતી વંશના છે, જેમાંના કેટલાક હજુ પણ ગુજરાતી બોલતા હોય છે. ઉત્તર અમેરિકામાં એક નોંધપાત્ર ગુજરાતી બોલનાર વસ્તી, ખાસ કરીને [[ન્યુ યોર્ક]] શહેર મહાનગર વિસ્તાર અને ગ્રેટર ટોરોન્ટો વિસ્તારમાં, અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે અનુક્રમે ૧,૦૦,૦૦૦થી વધુ અને ૭૫,૦૦૦થી વધુ વક્તાઓ ધરાવે છે. એ સિવાય એ અમેરિકા અને કેનેડાના મોટાભાગના મહાનગર વિસ્તારોમાં પણ અસ્તિત્વમાં છે. ૨૦૧૧ની વસતિ ગણતરી મુજબ, ગ્રેટર ટૉરન્ટો વિસ્તારના ગુજરાતી સત્તરમી સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે, અને હિન્દુસ્તાની (હિન્દી-ઉર્દૂ), પંજાબી અને તમિલ પછીની ચોથી સૌથી વધુ બોલાતી દક્ષિણ એશિયન ભાષા છે. યુકેમાં ૨,૦૦,૦૦૦ જેટલા ગુજરાતી બોલનારા લોકો છે, તેમાંના ઘણા લંડન વિસ્તારમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર પશ્ચિમ લંડનમાં સ્થિત છે, અને એ ઉપરાંત બર્મિંગહામ, માન્ચેસ્ટર અને લિસેસ્ટર, કોવેન્ટ્રી, બ્રેડફોર્ડ અને લેન્કેશાયરમાં આવેલા ભૂતપૂર્વ મિલનાં શહેરોમાં પણ છે. આ સંખ્યામાં થોડા પૂર્વ આફ્રિકન ગુજરાતીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેઓ નવા સ્વતંત્ર થયેલા નિવાસી દેશોમાં (ખાસ કરીને યુગાન્ડા, જ્યાં ઇદી અમીને ૫૦,૦૦૦ એશિયનોને હાંકી કાઢ્યા હતા) ભેદભાવ અને આફ્રિકનકરણની નીતિઓ વધતા, ભવિષ્ય અને નાગરિકતાની અનિશ્ચિતતા હેઠળ હતા. તેમાંના, બ્રિટિશ પાસપોર્ટ ધરાવનારા, મોટા ભાગના યુકેમાં સ્થાયી થયા હતા. યુકેમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે જી.સી.એસ.ઈ. વિષય તરીકે ગુજરાતી પણ ભણાવવામાં આવે છે. ગુજરાતી વંશના માતા-પિતાઓ તેમના પછી તેમની ભાષા જીવંત ન રહેવાના વિચારથી ચિંતિત છે. એક સંશોધન અભ્યાસમાં ૮૦% મલયાલી માતા-પિતાઓ એ કહ્યું કે, "બાળકો અંગ્રેજીમાં જ સુખી થશે", તેની સરખામણીમાં ૩૬% કન્નડ અને માત્ર ૧૯% ગુજરાતી માતા-પિતાઓ એ આ કહ્યું. [[ગુજરાતી લોકો]] સિવાય, ગુજરાત રાજ્યમાં રહેતા બિન-ગુજરાતી નિવાસી અને પ્રવાસીઓ પણ ગુજરાતી વક્તામાં ગણાય છે, જેમાં કચ્છીઓ (બોલી કે સાહિત્યિક ભાષા તરીકે), પારસીઓ (સ્વીકારેલી માતૃભાષા તરીકે), અને પાકિસ્તાનમાંથી આવેલા [[હિંદુ]] [[સિંધી લોકો|સિંધી]] શરણાર્થીઓનો સમાવેશ થાય છે. જ્યોર્જ એ. ગ્રિઅર્સનના 'ભારતના ભાષાશાસ્ત્રીય સર્વે'માં ભૌગોલિક વિસ્તારનું વિતરણ કરેલું છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://gu.wiktionary.org/ ગુજરાતી વિક્શનરી] {{wikisource|Category:ગુજરાતી|ગુજરાતી સાહિત્ય}} {{wikiquote|શ્રેણી:ગુજરાતી કહેવતો|ગુજરાતી કહેવતો}} * [http://www.bhagavadgomandal.com/ ભગવદ્ગોમંડલ] - ગુજરાતી ભાષાનો મહાન શબ્દકોશ/વિશ્વકોશ * [https://bhagavadgomandalonline.com/ ઓનલાઇન ભગવદ્ગોમંડલ] - ગુજરાતી ભાષાનો મહાન શબ્દકોશ/વિશ્વકોશ * [https://www.gujaratilexicon.com/ ગુજરાતીલેક્સિકોન] - ઓનલાઇન શબ્દકોશ * [https://gujarativishwakosh.org/ ગુજરાતી વિશ્વકોશ] * [https://www.google.com/transliterate/ ગુગલ્ ટ્રાન્સ્લીટરેશન] - ગુગલ લિપ્યાંતરણ સેવા * [https://translate.google.com/#en|gu| ગુગલ ટ્રાન્સલેશન] - ગુગલ ભાષાંતર સેવા * [https://www.pramukhime.com/type/gujarati પ્રમુખ ટાઇપપેડ] - ઓનલાઇન ગુજરાતી સંપાદક અને અન્ય સુવિધાઓ {{ગુજરાતી ભાષા}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ]] c1am7n2j3ucxmyrcea9vdylfytq4u57 0 13886 902660 893713 2026-07-21T05:09:29Z ~2026-40652-00 88242 902660 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ |નામ = બાળ ગંગાધર ટિળક |ફોટો = Bal Gangadhar Tilak crop.jpg |ફોટોસાઇઝ = |ફોટોનોંધ = બાળ ગંગાધર ટિળક |જન્મ તારીખ = {{Birth date|1856|07|23|df=y}} |જન્મ સ્થળ = [[ચિખલી (તા. સંગમેશ્વર)|ચિખલી, તા. સંગમેશ્વર]], [[રત્નાગિરી જિલ્લો]], બોમ્બે રાજ્ય, બ્રિટિશ ભારત ‍(હાલમાં મહારાષ્ટ્ર, ભારત)<ref name="birth">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/595729/Bal-Gangadhar-Tilak Bal Gangadhar Tilak]. Encyclopaedia Britannica</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130116040536/http://ratnagiri.nic.in/Tourism/emi_person.aspx Eminent Personalities]. ratnagiri.nic.in </ref><ref>{{cite book|author=A.K. Bhagwat & G.P. Pradhan|title=Lokmanya Tilak – A Biography|url=https://books.google.com/books?id=bYfMbCXyc3kC&pg=PT11|date=8 April 2015|publisher=Jaico Publishing House|isbn=978-81-7992-846-2|pages=11–}}</ref> |મૃત્યુ તારીખ = {{Death date and age|1920|08|01|1856|07|23|df=y}} |મૃત્યુ સ્થળ = બોમ્બે, બોમ્બે રાજ્ય (હાલમાં, મુંબઈ) |મૃત્યુનું કારણ = |રહેઠાણ = |રાષ્ટ્રીયતા = |હુલામણું નામ = લોકમાન્ય |જન્મ સમયનું નામ = |નાગરીકતા = |અભ્યાસ = |શિક્ષણ સંસ્થા = |ક્ષેત્ર = |વ્યવસાય = લેખક, રાજકારણી, સ્વતંત્રતા સેનાની |સક્રિય વર્ષ = |વતન = |ખિતાબ = |પગાર = |વાર્ષિક આવક = |ઉંચાઇ = |વજન = |મુદત = |પક્ષ = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] |વિરોધીઓ = |ધર્મ = |જીવનસાથી = સત્યભામાબાઇ ટિળક |ભાગીદાર = |સંતાન = શ્રીધર બળવંત ટિળક,<ref>{{cite book|author=Anupama Rao|title=The Caste Question: Dalits and the Politics of Modern India|url=https://books.google.com/books?id=_7IwDwAAQBAJ&pg=PA315|date=13 October 2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25761-0|pages=315–}}</ref> વિશ્વનાથ બળવંત ટિળક, રામભાઉ બળવંત ટિળક |માતા-પિતા = |સગાંસંબંધી = |પુરસ્કારો = |હસ્તાક્ષર = |વેબસાઇટ = |નોંધ = }} '''લોકમાન્ય ટિળક''' ([[મરાઠી]]: बाळ गंगाधर टिळक) ([[જુલાઇ ૨૩|૨૩ જુલાઇ]] ૧૮૫૬ - [[ઓગસ્ટ ૧|૧ ઓગસ્ટ]] ૧૯૨૦) તરીકે જાણીતા '''બાળ ગંગાધર ટિળક''' ભારતની આઝાદીની લડતના પ્રથમ લોકપ્રિય આગેવાન, સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, શિક્ષક અને સમાજ સુધારક હતા. અંગ્રેજ વસાહતી હોદ્દેદારો તેમનું અપમાન કરવા અને તેમને નીચા પાડવા "ભારતીય અશાંતિના જનક" એવા નામે બોલાવતાં, જ્યારે ભારતીય લોકોએ તેમને સન્માનથી 'લોકમાન્ય'નું વિશેષણ આપ્યું હતું. ટિળક સ્વરાજ્યની માંગણી કરનાર પ્રથમ પેઢીના નેતા હતા. "સ્વરાજ્ય એ મારો જન્મ સિદ્ધ અધિકાર છે, અને તે હું મેળવીને જ જંપીશ" એ વાક્ય આજે પણ ભારતીય લોકોને સારી રીતે યાદ છે. પપા ગ-પપા- નુલ == પ્રારંભિક જીવન == ટિળકનો જન્મ [[મહારાષ્ટ્ર]]ના [[રત્નાગિરી જિલ્લો|રત્નાગિરી જિલ્લા]]ના સંગમેશ્વર તાલુકાના [[ચિખલી (તા. સંગમેશ્વર)|ચિખલી]] ગામે ચિતપાવન બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો હતો. તેમના પિતાજી જાણીતા શાલેય શિક્ષક અને સંસ્કૃતના વિદ્વાન હતા. ટિળક જ્યારે ૧૬ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતા અવસાન પામ્યા. તેમના પિતાની વિદ્વતાનો ગુણ તેમનામાં પણ આવ્યો, તેમણે પુણેની ડેક્કન કોલેજમાંથી સન ૧૮૭૭માં સ્નાતકની પદવી મેળવી. કોલેજનો અભ્યાસ પામનારી પ્રથમ પેઢીમાં ટિળક શામેલ હતાં.<ref>{{cite web|url= http://www.iloveindia.com/indian-heroes/bal-gangadhar-tilak.html|title= Bal Gangadhar Tilak Biography|work= www.iloveindia.com|publisher= iLoveIndia|accessdate= ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨|lang= en}}{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તે સમયની પરંપરા અનુસાર સમાજીક કાર્યોમાં સક્રીય રહેવાની ટિળક પાસે આશા રખાતી હતી. ટિળક માનતા હતાં કે ધર્મ અને ગૃહસ્થ જીવન જુદા નથી. સંન્યાસ લેવાનો અર્થ જીવનનો ત્યાગ એવો નથી. ખરી ચેતના તો એ છે કે જેમાં તમારા દેશને તમારું કુટુંબ માનવામાં આવે અને તેના ઉત્થાન માટે કાર્ય કરવામાં આવે. તેનાથી આગલ એક પગલું તે કે સર્વ માનવ સમાજ માટેની સેવા કરવામાં આવે અને તેનાથી આગળનું પગલું તે પ્રભુની સેવા કરવામાં આવે.<ref>D. Mackenzie Brown. “The Philosophy of Bal Gangadhar Tilak: Karma vs. Jnana in the Gita Rahasya.” Journal of Asian Studies, vol. 17, no. 3. (Ann Arbor: Association for Asian Studies, 1958), 204.</ref> સ્નાતક કર્યા બાદ ટિળકે [[પુના|પુણે]]ની એક ખાનગી શાળામાં [[ગણિત]] શીખવવાની શરુઆત કરી. ત્યાં નવી શાળાના અમુક શિક્ષકો સાથે આધ્યાત્મીક મતભેદો થવાથી તેમણે આ વ્યવસાય છોડવાનો નિર્ણય કર્યો. તે સમયગાળામાં તેઓ પત્રકાર બન્યાં. તેઓ પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ પદ્ધતિના પ્રખર વિરોધી હતા કેમકે તે ભારતીય છાત્રોને સ્વાર્થી બનાવતી હતી અને ભારતીય પરંપરાનું અપમાન કરતી હતી. તેમણે પોતાના કોલેજ મિત્રો જેવાકે ગોપાલ ગણેશ અગરકર, માધવ બલ્લાલ નામજોશી અને વિષ્ણુ કૃષ્ણ ચિપલુણકર સાથે મળી ડેક્કન એજ્યુકેશન સોસાયટીની સ્થાપના કરી જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીય યુવા પેઢી માટે શિક્ષણની ગુણવત્તા વધારવાનો હતો. ડેક્કન એજ્યુકેશન સોસાયટીનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીય યુવા પેઢીમાં ભારતીય પરંપરાને આધારે રાષ્ટ્રવાદી વિચારસરણીનો વિકાસ કરવાનો હતો.<ref> D. D. Karve, “The Deccan Education Society” The Journal of Asian Studies, vol. 20, no. 2 (Ann Arbor: Association for Asian Studies, 1961), 206-207.</ref> તેમણે આગળ જતાં સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક સુધારાના ઓછાયા હેઠળ સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનની શરૂઆત કરી.<ref> Michael Edwardes, A History of India (New York: Farrar, Straus and Cudahy, 1961), 322.</ref> તેઓ ફરગ્યુસન કોલેજમાં ગણિત શીખવાડતા હતાં. == રાજનૈતિક કારકીર્દી == === પત્રકારત્વ === ટિળકે તેમના મિત્રો ગોપાલ ગણેશ આગરકર અને વિષ્ણુશાસ્ત્રી ચિપલુણકર સાથે મળી ઈ.સ. ૧૮૮૧માં બે વર્તમાનપત્રો ચાલુ કર્યાં: # "કેસરી" (સંસ્કૃત અર્થ સિંહ) મરાઠીમાં # "ધ મરાઠા" અંગ્રેજીમાં માત્ર બે વર્ષમાં કેસરીનો વાચક વર્ગ ભારતના કોઈ પણ વર્તમાનપત્ર કરતાં વધુ થઈ ગયો. આ છાપાનો તંત્રીલેખ મોટે ભાગે બ્રિટિશ રાજમાં લોકોને ભોગવવી પડતી હાલાકી પર હતો. આ છાપાએ લોકોને પોતાના હક્ક માટે લડી લેવાની વાત કહી. ટિળક તેમના સહકર્મચારીને હમેંશા કહેતાં - તમે વિદ્યાપીઠના વિદ્યાર્થી માટે નથી લખતાં. કલપના કરો કે તમે એક ગામડાંના માણસ સાથે વાત કરો છો અને લખો. તમારા તથ્યો એકદમ પાકા રાખો. તમારા શબ્દો દિવસના પ્રકાશ સમાન સ્પષ્ટ રાખો. ટિળકે સરકારની વિચાર સ્વાતંત્ર્યય પરની જોહુકમીનો પ્રખર વિરોધ કર્યો ખાસ કરીને બંગાળના ભાગલા, ભારતીય સંસ્કૃતિ, લોકજીવન, વગેરેની અવહેલના સંદર્ભે તેઓ સરકારની સખત ઝાટકણી કાઢતાં. તેમણે બ્રિટીશરો ભારતને સ્વરાજ્ય તાત્કાલ આપે તેવી માંગણી કરી. === ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા === [[ચિત્ર:Bal Gangadhar Tilak.jpg|thumb|200px|right|લોકમાન્ય ટિળક]] ઇ.સ. ૧૮૯૦માં ટિળક ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (કોંગ્રેસ)માં જોડાયા. તેમણે કોંગ્રેસના નરમ વલણની ટીકા કરી, ખાસ કરીને સ્વરાજ્યની માંગણી તરફના નરમી વલણની. ૧૮૯૧માં ટિળકે સહેમતીની આયુના કાયદાનો વિરોધ કર્યો જેમાં સ્ત્રીઓની વિવાહની નિમ્ન આયુને ૧૦ થી વધારીને ૧૨ વર્ષ કરવામાં આવી હતી. મહાસભાએ આ કાયદાનું સ્વાગત કર્યું પણ, ટિળકે આને હિંદુ સંસ્કૃતિના નિજી મામલામાં હસ્તક્ષેપ ગણાવી. જોકે તેઓ જાતે બાલ વિવાહના વિરોધી હતાં અને તેમણે પોતાની બાલિકાને પણ ૧૬ વર્ષે પરણાવી હતી. ઈ.સ. ૧૮૯૬માં પ્લેગનો રોગચાળો મુંબઈથી પુણે સુધી ફેલાયો, જાન્યુઆરી ૧૮૯૭ સુધી તો તે એક મહામારી બની ગયો. પ્લેગના રોગકાળાને ડામવા આક્રમક પગલાં લેવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું. તે અનુસાર ૮ માર્ચ ૧૮૯૭ના એક પ્લેગ કમીટી નીમવામાં આવી જેનું કાર્ય ક્ષેત્ર પુણે શહેર તેના ઉપનગરો અને પુણે કેંટોન્મેટ સુધી વિસ્તરેલું હતું. આના પ્રમુખ ડબલ્યુ. સી. રૅંડ નામના આઇ.સી.એસ. અધિકારી હતાં જેઓ તે સમયે પુણેના આસિસ્ટંટ કલેક્ટર હતાં. ૧૨ માર્ચ ૧૮૯૭ના દિવસે મેજર પૅગેટના નેતૃત્વ હેઠળની ડુર્હમ લાઇટ ઇંફેંટ્રીના અંગ્રેજ અને સ્થાનીય એવા ૮૯૩ અધિકારી અને અન્ય કર્મકારીને પ્લેગ ડ્યુટી પર મોકલવામાં આવ્યાં. મે મહીના અંત સુધી આ મહામારી કાબુમાં આવી આવે અને હળવે હળવે સૈન્ય કાર્યવાહી બંધ કરાઇ. પ્લેગ સંબંધી વહીવટના અહેવાલમાં રૅંડએ લખ્યું હતું, "''આ પ્લેગ કમીટીના સભ્યો માટે અત્યંત સંતોષની વાત છે કે સ્ત્રીઓના સ્ન્માનની અવહેલના થઇ એવી કોઇ ફરિયાદ તેમને કે તેમના અફસરોને ન મળી''". તેઓ એમ પણ લખે છે કે કાર્ય કરો ઉપર ચાંપતી નજર રખાઈ હતી અને લોકોની પરંપરા અને રીતી રિવાજોની અવહેલના ન થાય તેનું ખાસ ધ્યાન રખાયું હતું.<ref>{{cite book | last = Couchman | first = M. E. | title = Account of plague administration in the Bombay Presidency from September 1896 till May 1897. | publisher = Government Central Press, Mumbai (then Bombay) | date = ૧૮૯૭ | location = Part II., Chapter I.: The five Plague Committees | pages = 89-100 | url = http://www.nls.uk/indiapapers/find/vol/index.cfm?vbid=3726845&seq_no=101 | access-date = 2010-06-30 | archive-date = 2007-09-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070913075546/http://www.nls.uk/indiapapers/find/vol/index.cfm?vbid=3726845 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite book | last =Rand | first =W. C. | author2 =Lamb R. A. | title =Supplement to the account of plague administration in the Bombay Presidency from September 1896 till May 1897. | publisher =Government Central Press, Mumbai (then Bombay) | date =૧૮૯૭ | pages =1 - 153 | url =http://www.nls.uk/indiapapers/find/vol/index.cfm?vbid=3726845&seq_no=101 | access-date =2010-06-30 | archive-date =2007-09-13 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070913075546/http://www.nls.uk/indiapapers/find/vol/index.cfm?vbid=3726845 | url-status =dead }}</ref> ભારતીય સ્ત્રોત દ્વારા મળતી માહિતી અનુસાર સૈન્ય અધિકારીની નિમણૂક કરવાથી પ્લેગ નાથવાના કાર્યક્રમમાં એક તીવ્રતા આવી અને ઘર તલાશમાં અતિરેક પણ થયો આને લીધે લોકોમાં અસંતોષ ફેલાયો.<ref>{{cite book | last =વાઘ | first =ડૉ. દત્તાત્રેય | author2 =કુલકર્ણી, પ્રા. સાધના | title =Our freedom struggle: (History and Civics). Standard V | publisher = બાલભારતી, મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય પાઠ્યપુસ્તક અને અભ્યાસક્રમ સંશોધન મંડળ, પુણે | date =૨૦૦૬ | location =પુણે | pages = ૫૭ | lang = en }}</ref> લોકો ભડકી ગયાં અને આને રાસ્તાપેઠ ક્ષેત્રમાં લોકોએ સૈનિકોને માર પણ માર્યો.{{#tag:ref|''Sahityasamrat'' Narsimha Chintaman or Tatyasaheb Kelkar (24 August 1872 - 14 October 1947) Associate of Tilak. Editor, trustee of [[Kesari (newspaper)|Kesari]]. After the death of Tilak in 1920, he became one of the foremost leaders of the Tilakites in the [[Indian National Congress|Congrss]]. Member of the [[Viceroy of India|Viceroy]]’s Council. Was president of [[Akhil Bharatiya Hindu Mahasabha|Akhil Bharat Hindu Mahasabha]] twice.<ref>{{cite web | last = Savarkar.org team | title = Associates in Hindutva Movement: Narsimha Chintaman or Tatyasaheb Kelkar | url = http://www.savarkar.org/en/lifesketch/veer-savarkars-associates/associates-hindutva-movement | access-date = ૧૧ જુલાઇ ૨૦૦૯}}</ref>}} "અજાણતા કે જાણેકરી ઠેકડી ઉડાવતા, તેઓ ચાળા પાડતા, વાનરવેડા કરતા, મૂર્ખાઇ ભર્યું વર્તન કરતાં, છેડખાની કરતાં, અડતા, તેમને મુંડતા, કોઇપણ સ્થળે વિના કારણે ઘુસી જતાં, મૂલ્યવાન વસ્તુઓ ખિસ્સે કરી લેતાં, ઇત્યાદિ."<ref>{{cite book | last = Joglekar | first = Jayawant D. | title = Veer Savarkar Father of Hindu Nationalism | publisher = Lulu.com | date = ૨૦૦૬ | location = | pages = ૨૭ | url = http://books.google.com/books?id=1J3uk3x_k6sC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=chapekar+dravid&source=bl&ots=PMQT_bpQ7x&sig=_3_5bmPrO7-PPp_9-p2-h1CO4Co&hl=en&ei=nKtCSrvvCNOWkQXg49HuCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10 | isbn = 1847283802}}</ref> ટિળકે તેમના છાપા કેસરીમાં સૈનિકોની આ ત્રાસદીની વિરુદ્ધ તેજાબી લેખ લખી લોકોની લાચારીને વાચા આપી, [[શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા|ભગવદ્ ગીતા]]<nowiki/>નો સંદર્ભ આપી તેમણે લખ્યું, જો કોઇ દમન કરનારને કોઇ પણ ફળની આશા વિના હત્યા કરે તે કોઇ પણ આરોપનો ભાગી નથી. આ બાદ, ૨૨મી જૂન ના દિવસે દિવસે રેન્ડ અને અન્ય બ્રિટિશ અધિકારી લેફ્ટેનેંટ યેર્સ્ટની ચાફેકર બંધૂઓ અને તેમના સહયોગીઓ દ્વારા ગોળી મારીને હત્યા કરવામાં આવી. ટિળકને હત્યાની ઉશેરણીના ગુનામાં ૧૮ મહિનાના કારાવાસની સજા થઈ. જ્યારે તે કેદમાંથી છૂટ્યાં ત્યારે તેઓ એક દેશ ભક્ત અને લોક્નાયક તરીકે પ્રસિદ્ધ થયાં. તેમણે નવું સૂત્ર અપનાવ્યું, "સ્વરાજ્ય એ મારો જન્મ સિદ્ધ અધિકાર છે અને તે હું મેળવીશ જ." રાષ્ટ્રવાદી ચળવળને નબળી પાડવા લોર્ડ કર્ઝને ૧૯૦૫માં બંગાળના ભાગલા કર્યાં, તેના પ્રતિરોધ રૂપે ટિળકે બહિષ્કારની નિતી અપનાવી, અને સ્વદેશી ચળવળનો જન્મ થયો.<ref>{{cite book | last = Vohra | first = Ranbir | title = The Making of India: A Historical Survey | publisher = Armonk: M.E. Sharpe, Inc. | date = ૧૯૯૭ | location = | pages = ૧૨૦ | lang = en | isbn = }}</ref> રાષ્ટ્રીય મહાસભામાં [[ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે]]ના નરમ વલણનો તેમણે વિરોધ કર્યો, અને આમાં તેમને બંગાળના બિપીનચંદ્ર પાલ અને પંજાબના [[લાલા લાજપતરાય]]નો સાથ મળ્યો. તેઓ [[લાલ બાલ પાલ|લાલ-બાલ-પાલ]]ની ત્રિપુટી તરીકે ઓળખાયા. ઇ.સ. ૧૯૦૭માં મહાસભા (કોંગ્રેસ)નું રાષ્ટ્રીય અધિવેશન સૂરત-[[ગુજરાત]]માં ભરાયું. મહાસભાના નવા પ્રમુખ કોણ બને તે મુદ્દે નરમ વલણ અને તીવ્ર વલણ ધરાવતાં જૂથો વચ્ચે મતભેદ ઊભા થયાં. મહાસભા બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગઈ. ટિળક, પાલ અને લાજપતરાયની આગેવાની હેઠળના "જહાલ મતવાદી" ("ગરમ પક્ષ," કે અંતિમવાદી) અને "મવાળ મતવાદી" ("નરમ પક્ષ," કે મધ્યમ વાદી). === ધરપકડ === ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૦૮ ના દિવસે કલકત્તાના ચીફ પ્રેસીડેંસી મેજીસ્ટ્રેટ ડગ્લસ કિંગ્સફર્ડની હત્યા કરવા માટે બે બંગાળી યુવકો [[પ્રફુલ્લ ચાકી|પ્રફુલ્લ ચંદ્ર ચાકી]] અને [[ખુદીરામ બોઝ|ખુદીરામ બોઝે]] મુઝફ્ફરપુરમાં એક ગાડી પર બોમ્બ ફેંક્યો. આમ કરતાં ભૂલ થઇ અને એક પ્રવાસી મહિલા મૃત્યુ પામી. પકડાઇ જતાં ચાકી એ આત્મઘાત કર્યો અને બોઝને ફાંસીની સજા અપાઇ. ટિળકે તેમના છાપાંમાં ક્રાંતીકારીઓનો બચાવ કર્યો અને તત્કાલિક સ્વરાજ્યની માંગણી કરી. સરકારે તેમની ધરપકડ કરી. તેમણે યુવક મોહંમદ અલી જીન્હાને તેમનો પક્ષ લડવાની વિનંતી કરી. પણ બ્રિટિશ જજે તેમને ગુનેગાર ઠરાવ્યા અને તેમને ૧૯૦૮થી ૧૯૧૪ સુધી બર્માની માંડલેની જેલમાં કેદ ની સજા આપી.<ref name="Asian History 1988">Encyclopedia of Asian History. “Tilak, Bal Gangadhar,” (New York: Charles Scribner’s Sons And Macmillian Publishing Company 1988), 98.</ref> કેદમાં હતાં ત્યારે પણ તેમણે પોતાનું વાંચન અને લેખન ચાલુ રાખ્યું અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય આંદોલનના ભવિષ્યની યોજનાઓ કરતાં રહ્યાં. [[ચિત્ર:Sardar Girha 2.jpg|thumb|સરદાર ગૃહ લોજ, મુંબઇ માં હતાં ત્યારે ટિળક અહીં રહેતા હતા.]] ૧૯૦૮માં તેમના પર ચલાવેલા મુકદમા વિષે ઘણું લખાયું છે, તે એક ઐતિહાસિક મુકદમો બની ગયો છે. નિર્ણાયકોએ આપેલા અંતિમ ચુકાદા પરની તેમની ટિપ્પણી આ પ્રમાણે હતી: ''"નિર્ણાયકોના ન્યાય છતાં પણ હું માનુ છું હું નિર્દોષ છું. માણસના કે દેશના ભાગ્ય કરતાં પણ મોટી શક્તિ વિહરમાન છે અને આ તેની જ ઇચ્છા હોય કે હું જે ધ્યેય માટે લડું છે તેને મારી મુક્તિ કરતાં મારી કેદ વધુ વેગ આપે."''. મુંબઇ ઉચ્ચ ન્યાયાલયના રૂમ નં ૪૬ માં આ શબ્દો આજે પણ કોતરેલા જોઇ શકાય છે. === કેદ પછીનું જીવન === જૂન ૧૯૧૪માં તેમની મુક્તિ પછી ટિળક નરમ પડ્યાં. જ્યારે પ્રથમ વિશ્વવિગ્રહ ફાટી નીકળ્યું ત્યારે તેઓએ બ્રિટેનના રાજાને પોતાનો ટેકાનો સંદેશ પાઠવ્યો અને તેમના લેખન દ્વારા થોડાં વધુ લોકોને સૈન્યમાં જોડાવવા પ્રયત્ન કર્યો. બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા પારિત ઈંડિયન કાઉંસીલ્સ એક્ટ, જેને મિંટો-મોર્લીના સુધારા તરીકે ઓળખાય છેમ તેનું તેમણે સ્વાગત કર્યું. તે સંદર્ભે તેમણે લખ્યું કે ‘રાજ કરનાર અને રૈયત વચ્ચે વધેલા આત્મ વિશ્વાસની આ નિશાની છે’. તેઓ માનતા હતા કે હિંસાવાદ રાજનૈતિક ફેરફાર અને સુધારાની ગતિને તીવ્ર બનાવવાને બદલે ધીમો પાડતી હતી. તેઓ મહાસભા સાથે મન મેળાત કરવા આતુર હતાં અને તેમણે પોતાની સીધાં પગલાની નીતિને છોડીને ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે પ્રેરિત ‘બંધારણની હદમાં રહીને જ’ - વિરોધ દર્શાવવાની નીતિને અપનાવી હતી. === અખિલ ભારત હોમ રુલ લીગ === બાદમાં તેઓ પોતાના અન્ય રાષ્ટ્રવાદી મિત્રો સાથે જોડાયાં અને ૧૯૧૬માં મહાસભામાં (કોંગ્રેસ) ફરીથી જોડાયાં. તેમણે ૧૯૧૬-૧૮માં જોસેફ બાપ્ટીસ્ટા, એની બેસંટ, જી. એસ. ખાપર્ડે અને [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમદ અલી જીણા]] સાથે મળી ઓલ ઈંડિયા હોમ રુલ લીગની સ્થાપનામાં મદદ કરી. મહાસભાના જહાલ અને મવાળ તત્વોની વચ્ચે સુમેળ કરાવી આપવાના વર્ષોના પ્રયત્નો પછે હવે તેમણે હોમ રુલ પ્ર ધ્યાન કેંદ્રીત કર્યું, જેનો ઉદ્દેશ્ય સ્વરાજ્ય હતો. ટિળકે ગામડે ગામડે ફરીને ખેડૂત આદિ સ્થાનીય લોકોમાં સ્વરાજ્ય મેળવવાની ચળવળને ટેકો મેળવવા પ્રયત્નો કર્યાં.<ref name="Asian History 1988" /> ટિળક રશિયન ક્રાંતિ (૧૯૧૭)થી અત્યંત પ્રભાવિત હતાં, અને લેનિનની તેમણે ઘણી પ્રસંશા.<ref>M.V.S. Koteswara Rao. ''Communist Parties and United Front - Experience in Kerala and West Bengal''. [[હૈદરાબાદ]]: Prajasakti Book House, 2003. p. 82</ref> ટિળકે પોતાની રાજનૈતિક કારકીર્દી એક મરાઠી પ્રણેતા નેતા તરીકે ચાલુ કરી, પણ તેમના જીવનના પાછલા ભાગમાં ખાસ કરીને બંગાળના ભાગલા બાદ તેમના મહાસભાના અન્ય નેતાઓ સાથે ના સંપર્કમાં આવ્યાં બાદ તેઓ એક રાષ્ટ્રીય નેતા તરીકે ઉભરાઇ આવ્યાં. જ્યારે કલકત્તામાં તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તેઓ સ્વતંત્ર ભારતમાં મરાઠી પ્રભુત્વ ધરાવતું શાસન જુઓ છો ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો કે, ૧૭મી અને અઢારમી સદેમાં શાશકોમાં મરાઠી પ્રભુત્વ હતું તે ૨૦મી સદીમાં કાળગ્રસ્ત થઇ ગયું છે. સ્વતંત્ર ભારતમાં તેઓ એવું સમવાય તંત્ર જુએ છે કે જેમાં દરેક ધર્મ જાતિ સરખે સરખા ભાગીદાર હોય. જો આવી ગોઠવણી હશે તે જ ભારતની સ્વતંત્રતા ટકાવી રાખશે. દેવનાગરી લીપીમાં લખાયેલ હિંદી ને ભારતની રાષ્ટ્રભાષા તરીકે અપનાવી જોઈએ એમ કહેનારા તેઓ પ્રથમ કોંગ્રેસ નેતા હતાં. == સામાજિક યોગદાન == ઈ.સ. ૧૮૯૪માં ઘરેઘરે થતી ગણેશ પૂજાને ટિળકે સાર્વજનીક ગણેશોત્સવમાં ફેરવી અને શિવજયંતિને (છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની જન્મજયંતિને) પણ તેમણે એક સામાજિક તહેવાર તરીકે સ્થાપી. સરઘસ આ તહેવારોનું એક પ્રમુખ અંગ હતું. ટિળકે શરૂ કરેલા છાપા કેસરીના ૧૮૮૧માં પ્રથમ તંત્રી હતા ગોપાલ ગણેશ આગરકર. ટિળક સાથે રાજનૈતિક સુધારા અને સામાજિક સુધારા સંબંધે મતભેદ થતાં ગોપાલ ગણેશ આગરકરે કેસરી વર્તમાનપત્ર છોડ્યું અને "સુધારક" નામે પોતાનું સામાયિક શરૂ કર્યું હતું. == પાછલા વર્ષો અને વારસો == ગાંધીજીની અસહકારની ચળવળના પ્રથમ દિવસે<ref name="Asian History 1988" /> ૧ ઓગસ્ટ,૧૯૨૦ ના દિવસે ટિળકનું અવસાન થયું. ગાંધીજી અન્ય ૨૦ લોકો સાથે મુંબઈમાં તેમના અંતિમ સંસ્કારમાં ઉપસ્થિત હતાં. {{Citation needed|date=October 2008}}. ગાંધીજીએ એમને "આધુનિક ભારતના નિર્માતા" કહ્યાં.{{Citation needed|date=August 2009}}જે કોર્ટમાં ટિળકને સજા થઇ તેમાં એક તખ્તા પર લખાયેલ છે, "કોઇપણ દેશના નાગરિક તરીકે પોતાના દેશમાટે લડવાના ટિળકના કૃત્યો સર્વથા યોગ્ય છે. તે બંને આરોપો વિસ્મૃતિત થયા છે -- દરેક બીન જરૂરી ગણાતા કાર્યો માટેની ઇતિહાસ દ્વારા સંરક્ષીત વિસ્મૃતિમાં". એમ મનાય છે કે [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]ને તેમની પ્રેરણા લોકમાન્ય ટિળક પાસેથી મળી અને તે જ તેમના પ્રેરણા સ્ત્રોત છે. == પુસ્તકો == ૧૯૦૩માં તેમણે પુસ્તક લખ્યું ''ધ આર્કટીક હોમ ઇન વેદાસ'' (વેદોનું આર્કટીક મૂળ). તેમાં તેમણે દલીલ કરી કે વેદો નું ઉદગમ આર્કટીક જ હોવું જોઇએ, અને આર્ય કવિઓ (ચારણો) દ્વારા હિમ યુગ પશ્ચાત તેને દક્ષિણ તરફ લાવવામાં આવ્યાં. તેમણે વેદોની રચનાના સમય શોધવાની નવો મૂળ માર્ગ બતાવ્યો. તે સમય સુધી, વેદોનો પુરાતન કાળ તેમાં વપરાયેલી ભાષાને આધારે બતાવાતો હતો. {{Citation needed|date=September 2009}}. તેમણે વેદોનો કાળ વિભિન્ન નક્ષત્રોની સ્થાન ને આધારે શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો. જુદા જુદા વેદોમાં નક્ષત્રોની સ્થિતિઓ વર્ણવેલી છે. નક્ષત્રોની હલચલનની ગતિ અને તેમના સ્થાન વર્તમાન અને તે સમયના સ્થાન ને આધારે આપણે વેદોનો કાળ જાણી શકીએ તેમ તેમણે જણાવ્યું. તેમણે એવું તારણ કાઢ્યું કે વેદો ઈ.પૂ. ૪૫૦૦ ની આસ પાસ લખાયા હોવા જોઇએ, કેમકે વિદિક સૂત્રો અનુસાર તે સમયે વસંતનો વિષુવદિન (દિવસ અને રાત સરખા સમયના) મૃગ (કે ઓરિઓન) નક્ષત્રમાં હતો, અને ત્યાર બાદ તે કૃતિકા નક્ષત્રમાં વિલિન થયો હતો (લગભગ ઇ.પૂ. ૨૫૦૦) બ્રાહ્મણોના કાળમાં. આ તેમના તારણનો મૂળભૂતઆધાર હતો. અમુક વિદ્વાનોએ આ અનુમાનની આલોચના કરી,{{who}} જ્યારે અમુકે તેમના વખાણ કર્યાં.{{who}} પણ મોટે ભાગે એક અનુત્તર પ્રશ્નનો ઉત્તર શોધવાનો આ નવતર પ્રયોગને સૌએ આવકાર્યો. ટિળકે એક અન્ય પુસ્તક પણ લખ્યું' શ્રીમદ ભાગવદ ગીતા રહસ્ય' - જેમાં ભગવદ ગીતામાંના 'કર્મયોગ' પર વિવેચન આપેલ છે. તેમના લેખનના અન્ય સંગ્રહો છે: * જીવન, નીતિ અને ધર્મની હિંદુ તત્ત્વજ્ઞાન (મુદ્રણ-૧૮૮૭). * વેદિક કાળાનુક્રમ અને વેદાંગ જ્યોતિષ. * લોકમાન્ય ટિળકના પત્રો, એમ. ડી. વિદ્વંસ. દ્વારા સંકલિત. * લોકમાન્ય બાળ ગંગાધર ટિળકના ચૂંટેલા દસ્તાવેજો, ૧૮૮૦-૧૯૨૦, રવિંદ્ર કુમાર દ્વારા સંકલિત. * જેધે શકાવલી (સંપાદક) == સંદર્ભ == {{સંદર્ભયાદી}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Bal Gangadhar Tilak|બાલ ગંગાધર ટિળક}} {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]] r6c1sqi5y6borc0g2sv4ru34b4e88r3 902667 902660 2026-07-21T08:06:07Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-40652-00|~2026-40652-00]] ([[User talk:~2026-40652-00|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Gubot|Gubot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 893713 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વ્યક્તિ |નામ = બાળ ગંગાધર ટિળક |ફોટો = Bal Gangadhar Tilak crop.jpg |ફોટોસાઇઝ = |ફોટોનોંધ = બાળ ગંગાધર ટિળક |જન્મ તારીખ = {{Birth date|1856|07|23|df=y}} |જન્મ સ્થળ = [[ચિખલી (તા. સંગમેશ્વર)|ચિખલી, તા. સંગમેશ્વર]], [[રત્નાગિરી જિલ્લો]], બોમ્બે રાજ્ય, બ્રિટિશ ભારત ‍(હાલમાં મહારાષ્ટ્ર, ભારત)<ref name="birth">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/595729/Bal-Gangadhar-Tilak Bal Gangadhar Tilak]. Encyclopaedia Britannica</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130116040536/http://ratnagiri.nic.in/Tourism/emi_person.aspx Eminent Personalities]. ratnagiri.nic.in </ref><ref>{{cite book|author=A.K. Bhagwat & G.P. Pradhan|title=Lokmanya Tilak – A Biography|url=https://books.google.com/books?id=bYfMbCXyc3kC&pg=PT11|date=8 April 2015|publisher=Jaico Publishing House|isbn=978-81-7992-846-2|pages=11–}}</ref> |મૃત્યુ તારીખ = {{Death date and age|1920|08|01|1856|07|23|df=y}} |મૃત્યુ સ્થળ = બોમ્બે, બોમ્બે રાજ્ય (હાલમાં, મુંબઈ) |મૃત્યુનું કારણ = |રહેઠાણ = |રાષ્ટ્રીયતા = |હુલામણું નામ = લોકમાન્ય |જન્મ સમયનું નામ = |નાગરીકતા = |અભ્યાસ = |શિક્ષણ સંસ્થા = |ક્ષેત્ર = |વ્યવસાય = લેખક, રાજકારણી, સ્વતંત્રતા સેનાની |સક્રિય વર્ષ = |વતન = |ખિતાબ = |પગાર = |વાર્ષિક આવક = |ઉંચાઇ = |વજન = |મુદત = |પક્ષ = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] |વિરોધીઓ = |ધર્મ = |જીવનસાથી = સત્યભામાબાઇ ટિળક |ભાગીદાર = |સંતાન = શ્રીધર બળવંત ટિળક,<ref>{{cite book|author=Anupama Rao|title=The Caste Question: Dalits and the Politics of Modern India|url=https://books.google.com/books?id=_7IwDwAAQBAJ&pg=PA315|date=13 October 2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25761-0|pages=315–}}</ref> વિશ્વનાથ બળવંત ટિળક, રામભાઉ બળવંત ટિળક |માતા-પિતા = |સગાંસંબંધી = |પુરસ્કારો = |હસ્તાક્ષર = |વેબસાઇટ = |નોંધ = }} '''લોકમાન્ય ટિળક''' ([[મરાઠી]]: बाळ गंगाधर टिळक) ([[જુલાઇ ૨૩|૨૩ જુલાઇ]] ૧૮૫૬ - [[ઓગસ્ટ ૧|૧ ઓગસ્ટ]] ૧૯૨૦) તરીકે જાણીતા '''બાળ ગંગાધર ટિળક''' ભારતની આઝાદીની લડતના પ્રથમ લોકપ્રિય આગેવાન, સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, શિક્ષક અને સમાજ સુધારક હતા. અંગ્રેજ વસાહતી હોદ્દેદારો તેમનું અપમાન કરવા અને તેમને નીચા પાડવા "ભારતીય અશાંતિના જનક" એવા નામે બોલાવતાં, જ્યારે ભારતીય લોકોએ તેમને સન્માનથી 'લોકમાન્ય'નું વિશેષણ આપ્યું હતું. ટિળક સ્વરાજ્યની માંગણી કરનાર પ્રથમ પેઢીના નેતા હતા. "સ્વરાજ્ય એ મારો જન્મ સિદ્ધ અધિકાર છે, અને તે હું મેળવીને જ જંપીશ" એ વાક્ય આજે પણ ભારતીય લોકોને સારી રીતે યાદ છે. == પ્રારંભિક જીવન == ટિળકનો જન્મ [[મહારાષ્ટ્ર]]ના [[રત્નાગિરી જિલ્લો|રત્નાગિરી જિલ્લા]]ના સંગમેશ્વર તાલુકાના [[ચિખલી (તા. સંગમેશ્વર)|ચિખલી]] ગામે ચિતપાવન બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં થયો હતો. તેમના પિતાજી જાણીતા શાલેય શિક્ષક અને સંસ્કૃતના વિદ્વાન હતા. ટિળક જ્યારે ૧૬ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતા અવસાન પામ્યા. તેમના પિતાની વિદ્વતાનો ગુણ તેમનામાં પણ આવ્યો, તેમણે પુણેની ડેક્કન કોલેજમાંથી સન ૧૮૭૭માં સ્નાતકની પદવી મેળવી. કોલેજનો અભ્યાસ પામનારી પ્રથમ પેઢીમાં ટિળક શામેલ હતાં.<ref>{{cite web|url= http://www.iloveindia.com/indian-heroes/bal-gangadhar-tilak.html|title= Bal Gangadhar Tilak Biography|work= www.iloveindia.com|publisher= iLoveIndia|accessdate= ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨|lang= en}}{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તે સમયની પરંપરા અનુસાર સમાજીક કાર્યોમાં સક્રીય રહેવાની ટિળક પાસે આશા રખાતી હતી. ટિળક માનતા હતાં કે ધર્મ અને ગૃહસ્થ જીવન જુદા નથી. સંન્યાસ લેવાનો અર્થ જીવનનો ત્યાગ એવો નથી. ખરી ચેતના તો એ છે કે જેમાં તમારા દેશને તમારું કુટુંબ માનવામાં આવે અને તેના ઉત્થાન માટે કાર્ય કરવામાં આવે. તેનાથી આગલ એક પગલું તે કે સર્વ માનવ સમાજ માટેની સેવા કરવામાં આવે અને તેનાથી આગળનું પગલું તે પ્રભુની સેવા કરવામાં આવે.<ref>D. Mackenzie Brown. “The Philosophy of Bal Gangadhar Tilak: Karma vs. Jnana in the Gita Rahasya.” Journal of Asian Studies, vol. 17, no. 3. (Ann Arbor: Association for Asian Studies, 1958), 204.</ref> સ્નાતક કર્યા બાદ ટિળકે [[પુના|પુણે]]ની એક ખાનગી શાળામાં [[ગણિત]] શીખવવાની શરુઆત કરી. ત્યાં નવી શાળાના અમુક શિક્ષકો સાથે આધ્યાત્મીક મતભેદો થવાથી તેમણે આ વ્યવસાય છોડવાનો નિર્ણય કર્યો. તે સમયગાળામાં તેઓ પત્રકાર બન્યાં. તેઓ પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ પદ્ધતિના પ્રખર વિરોધી હતા કેમકે તે ભારતીય છાત્રોને સ્વાર્થી બનાવતી હતી અને ભારતીય પરંપરાનું અપમાન કરતી હતી. તેમણે પોતાના કોલેજ મિત્રો જેવાકે ગોપાલ ગણેશ અગરકર, માધવ બલ્લાલ નામજોશી અને વિષ્ણુ કૃષ્ણ ચિપલુણકર સાથે મળી ડેક્કન એજ્યુકેશન સોસાયટીની સ્થાપના કરી જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીય યુવા પેઢી માટે શિક્ષણની ગુણવત્તા વધારવાનો હતો. ડેક્કન એજ્યુકેશન સોસાયટીનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીય યુવા પેઢીમાં ભારતીય પરંપરાને આધારે રાષ્ટ્રવાદી વિચારસરણીનો વિકાસ કરવાનો હતો.<ref> D. D. Karve, “The Deccan Education Society” The Journal of Asian Studies, vol. 20, no. 2 (Ann Arbor: Association for Asian Studies, 1961), 206-207.</ref> તેમણે આગળ જતાં સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક સુધારાના ઓછાયા હેઠળ સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનની શરૂઆત કરી.<ref> Michael Edwardes, A History of India (New York: Farrar, Straus and Cudahy, 1961), 322.</ref> તેઓ ફરગ્યુસન કોલેજમાં ગણિત શીખવાડતા હતાં. == રાજનૈતિક કારકીર્દી == === પત્રકારત્વ === ટિળકે તેમના મિત્રો ગોપાલ ગણેશ આગરકર અને વિષ્ણુશાસ્ત્રી ચિપલુણકર સાથે મળી ઈ.સ. ૧૮૮૧માં બે વર્તમાનપત્રો ચાલુ કર્યાં: # "કેસરી" (સંસ્કૃત અર્થ સિંહ) મરાઠીમાં # "ધ મરાઠા" અંગ્રેજીમાં માત્ર બે વર્ષમાં કેસરીનો વાચક વર્ગ ભારતના કોઈ પણ વર્તમાનપત્ર કરતાં વધુ થઈ ગયો. આ છાપાનો તંત્રીલેખ મોટે ભાગે બ્રિટિશ રાજમાં લોકોને ભોગવવી પડતી હાલાકી પર હતો. આ છાપાએ લોકોને પોતાના હક્ક માટે લડી લેવાની વાત કહી. ટિળક તેમના સહકર્મચારીને હમેંશા કહેતાં - તમે વિદ્યાપીઠના વિદ્યાર્થી માટે નથી લખતાં. કલપના કરો કે તમે એક ગામડાંના માણસ સાથે વાત કરો છો અને લખો. તમારા તથ્યો એકદમ પાકા રાખો. તમારા શબ્દો દિવસના પ્રકાશ સમાન સ્પષ્ટ રાખો. ટિળકે સરકારની વિચાર સ્વાતંત્ર્યય પરની જોહુકમીનો પ્રખર વિરોધ કર્યો ખાસ કરીને બંગાળના ભાગલા, ભારતીય સંસ્કૃતિ, લોકજીવન, વગેરેની અવહેલના સંદર્ભે તેઓ સરકારની સખત ઝાટકણી કાઢતાં. તેમણે બ્રિટીશરો ભારતને સ્વરાજ્ય તાત્કાલ આપે તેવી માંગણી કરી. === ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા === [[ચિત્ર:Bal Gangadhar Tilak.jpg|thumb|200px|right|લોકમાન્ય ટિળક]] ઇ.સ. ૧૮૯૦માં ટિળક ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (કોંગ્રેસ)માં જોડાયા. તેમણે કોંગ્રેસના નરમ વલણની ટીકા કરી, ખાસ કરીને સ્વરાજ્યની માંગણી તરફના નરમી વલણની. ૧૮૯૧માં ટિળકે સહેમતીની આયુના કાયદાનો વિરોધ કર્યો જેમાં સ્ત્રીઓની વિવાહની નિમ્ન આયુને ૧૦ થી વધારીને ૧૨ વર્ષ કરવામાં આવી હતી. મહાસભાએ આ કાયદાનું સ્વાગત કર્યું પણ, ટિળકે આને હિંદુ સંસ્કૃતિના નિજી મામલામાં હસ્તક્ષેપ ગણાવી. જોકે તેઓ જાતે બાલ વિવાહના વિરોધી હતાં અને તેમણે પોતાની બાલિકાને પણ ૧૬ વર્ષે પરણાવી હતી. ઈ.સ. ૧૮૯૬માં પ્લેગનો રોગચાળો મુંબઈથી પુણે સુધી ફેલાયો, જાન્યુઆરી ૧૮૯૭ સુધી તો તે એક મહામારી બની ગયો. પ્લેગના રોગકાળાને ડામવા આક્રમક પગલાં લેવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું. તે અનુસાર ૮ માર્ચ ૧૮૯૭ના એક પ્લેગ કમીટી નીમવામાં આવી જેનું કાર્ય ક્ષેત્ર પુણે શહેર તેના ઉપનગરો અને પુણે કેંટોન્મેટ સુધી વિસ્તરેલું હતું. આના પ્રમુખ ડબલ્યુ. સી. રૅંડ નામના આઇ.સી.એસ. અધિકારી હતાં જેઓ તે સમયે પુણેના આસિસ્ટંટ કલેક્ટર હતાં. ૧૨ માર્ચ ૧૮૯૭ના દિવસે મેજર પૅગેટના નેતૃત્વ હેઠળની ડુર્હમ લાઇટ ઇંફેંટ્રીના અંગ્રેજ અને સ્થાનીય એવા ૮૯૩ અધિકારી અને અન્ય કર્મકારીને પ્લેગ ડ્યુટી પર મોકલવામાં આવ્યાં. મે મહીના અંત સુધી આ મહામારી કાબુમાં આવી આવે અને હળવે હળવે સૈન્ય કાર્યવાહી બંધ કરાઇ. પ્લેગ સંબંધી વહીવટના અહેવાલમાં રૅંડએ લખ્યું હતું, "''આ પ્લેગ કમીટીના સભ્યો માટે અત્યંત સંતોષની વાત છે કે સ્ત્રીઓના સ્ન્માનની અવહેલના થઇ એવી કોઇ ફરિયાદ તેમને કે તેમના અફસરોને ન મળી''". તેઓ એમ પણ લખે છે કે કાર્ય કરો ઉપર ચાંપતી નજર રખાઈ હતી અને લોકોની પરંપરા અને રીતી રિવાજોની અવહેલના ન થાય તેનું ખાસ ધ્યાન રખાયું હતું.<ref>{{cite book | last = Couchman | first = M. E. | title = Account of plague administration in the Bombay Presidency from September 1896 till May 1897. | publisher = Government Central Press, Mumbai (then Bombay) | date = ૧૮૯૭ | location = Part II., Chapter I.: The five Plague Committees | pages = 89-100 | url = http://www.nls.uk/indiapapers/find/vol/index.cfm?vbid=3726845&seq_no=101 | access-date = 2010-06-30 | archive-date = 2007-09-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070913075546/http://www.nls.uk/indiapapers/find/vol/index.cfm?vbid=3726845 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite book | last =Rand | first =W. C. | author2 =Lamb R. A. | title =Supplement to the account of plague administration in the Bombay Presidency from September 1896 till May 1897. | publisher =Government Central Press, Mumbai (then Bombay) | date =૧૮૯૭ | pages =1 - 153 | url =http://www.nls.uk/indiapapers/find/vol/index.cfm?vbid=3726845&seq_no=101 | access-date =2010-06-30 | archive-date =2007-09-13 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070913075546/http://www.nls.uk/indiapapers/find/vol/index.cfm?vbid=3726845 | url-status =dead }}</ref> ભારતીય સ્ત્રોત દ્વારા મળતી માહિતી અનુસાર સૈન્ય અધિકારીની નિમણૂક કરવાથી પ્લેગ નાથવાના કાર્યક્રમમાં એક તીવ્રતા આવી અને ઘર તલાશમાં અતિરેક પણ થયો આને લીધે લોકોમાં અસંતોષ ફેલાયો.<ref>{{cite book | last =વાઘ | first =ડૉ. દત્તાત્રેય | author2 =કુલકર્ણી, પ્રા. સાધના | title =Our freedom struggle: (History and Civics). Standard V | publisher = બાલભારતી, મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય પાઠ્યપુસ્તક અને અભ્યાસક્રમ સંશોધન મંડળ, પુણે | date =૨૦૦૬ | location =પુણે | pages = ૫૭ | lang = en }}</ref> લોકો ભડકી ગયાં અને આને રાસ્તાપેઠ ક્ષેત્રમાં લોકોએ સૈનિકોને માર પણ માર્યો.{{#tag:ref|''Sahityasamrat'' Narsimha Chintaman or Tatyasaheb Kelkar (24 August 1872 - 14 October 1947) Associate of Tilak. Editor, trustee of [[Kesari (newspaper)|Kesari]]. After the death of Tilak in 1920, he became one of the foremost leaders of the Tilakites in the [[Indian National Congress|Congrss]]. Member of the [[Viceroy of India|Viceroy]]’s Council. Was president of [[Akhil Bharatiya Hindu Mahasabha|Akhil Bharat Hindu Mahasabha]] twice.<ref>{{cite web | last = Savarkar.org team | title = Associates in Hindutva Movement: Narsimha Chintaman or Tatyasaheb Kelkar | url = http://www.savarkar.org/en/lifesketch/veer-savarkars-associates/associates-hindutva-movement | access-date = ૧૧ જુલાઇ ૨૦૦૯}}</ref>}} "અજાણતા કે જાણેકરી ઠેકડી ઉડાવતા, તેઓ ચાળા પાડતા, વાનરવેડા કરતા, મૂર્ખાઇ ભર્યું વર્તન કરતાં, છેડખાની કરતાં, અડતા, તેમને મુંડતા, કોઇપણ સ્થળે વિના કારણે ઘુસી જતાં, મૂલ્યવાન વસ્તુઓ ખિસ્સે કરી લેતાં, ઇત્યાદિ."<ref>{{cite book | last = Joglekar | first = Jayawant D. | title = Veer Savarkar Father of Hindu Nationalism | publisher = Lulu.com | date = ૨૦૦૬ | location = | pages = ૨૭ | url = http://books.google.com/books?id=1J3uk3x_k6sC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=chapekar+dravid&source=bl&ots=PMQT_bpQ7x&sig=_3_5bmPrO7-PPp_9-p2-h1CO4Co&hl=en&ei=nKtCSrvvCNOWkQXg49HuCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10 | isbn = 1847283802}}</ref> ટિળકે તેમના છાપા કેસરીમાં સૈનિકોની આ ત્રાસદીની વિરુદ્ધ તેજાબી લેખ લખી લોકોની લાચારીને વાચા આપી, [[શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા|ભગવદ્ ગીતા]]<nowiki/>નો સંદર્ભ આપી તેમણે લખ્યું, જો કોઇ દમન કરનારને કોઇ પણ ફળની આશા વિના હત્યા કરે તે કોઇ પણ આરોપનો ભાગી નથી. આ બાદ, ૨૨મી જૂન ના દિવસે દિવસે રેન્ડ અને અન્ય બ્રિટિશ અધિકારી લેફ્ટેનેંટ યેર્સ્ટની ચાફેકર બંધૂઓ અને તેમના સહયોગીઓ દ્વારા ગોળી મારીને હત્યા કરવામાં આવી. ટિળકને હત્યાની ઉશેરણીના ગુનામાં ૧૮ મહિનાના કારાવાસની સજા થઈ. જ્યારે તે કેદમાંથી છૂટ્યાં ત્યારે તેઓ એક દેશ ભક્ત અને લોક્નાયક તરીકે પ્રસિદ્ધ થયાં. તેમણે નવું સૂત્ર અપનાવ્યું, "સ્વરાજ્ય એ મારો જન્મ સિદ્ધ અધિકાર છે અને તે હું મેળવીશ જ." રાષ્ટ્રવાદી ચળવળને નબળી પાડવા લોર્ડ કર્ઝને ૧૯૦૫માં બંગાળના ભાગલા કર્યાં, તેના પ્રતિરોધ રૂપે ટિળકે બહિષ્કારની નિતી અપનાવી, અને સ્વદેશી ચળવળનો જન્મ થયો.<ref>{{cite book | last = Vohra | first = Ranbir | title = The Making of India: A Historical Survey | publisher = Armonk: M.E. Sharpe, Inc. | date = ૧૯૯૭ | location = | pages = ૧૨૦ | lang = en | isbn = }}</ref> રાષ્ટ્રીય મહાસભામાં [[ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે]]ના નરમ વલણનો તેમણે વિરોધ કર્યો, અને આમાં તેમને બંગાળના બિપીનચંદ્ર પાલ અને પંજાબના [[લાલા લાજપતરાય]]નો સાથ મળ્યો. તેઓ [[લાલ બાલ પાલ|લાલ-બાલ-પાલ]]ની ત્રિપુટી તરીકે ઓળખાયા. ઇ.સ. ૧૯૦૭માં મહાસભા (કોંગ્રેસ)નું રાષ્ટ્રીય અધિવેશન સૂરત-[[ગુજરાત]]માં ભરાયું. મહાસભાના નવા પ્રમુખ કોણ બને તે મુદ્દે નરમ વલણ અને તીવ્ર વલણ ધરાવતાં જૂથો વચ્ચે મતભેદ ઊભા થયાં. મહાસભા બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગઈ. ટિળક, પાલ અને લાજપતરાયની આગેવાની હેઠળના "જહાલ મતવાદી" ("ગરમ પક્ષ," કે અંતિમવાદી) અને "મવાળ મતવાદી" ("નરમ પક્ષ," કે મધ્યમ વાદી). === ધરપકડ === ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૦૮ ના દિવસે કલકત્તાના ચીફ પ્રેસીડેંસી મેજીસ્ટ્રેટ ડગ્લસ કિંગ્સફર્ડની હત્યા કરવા માટે બે બંગાળી યુવકો [[પ્રફુલ્લ ચાકી|પ્રફુલ્લ ચંદ્ર ચાકી]] અને [[ખુદીરામ બોઝ|ખુદીરામ બોઝે]] મુઝફ્ફરપુરમાં એક ગાડી પર બોમ્બ ફેંક્યો. આમ કરતાં ભૂલ થઇ અને એક પ્રવાસી મહિલા મૃત્યુ પામી. પકડાઇ જતાં ચાકી એ આત્મઘાત કર્યો અને બોઝને ફાંસીની સજા અપાઇ. ટિળકે તેમના છાપાંમાં ક્રાંતીકારીઓનો બચાવ કર્યો અને તત્કાલિક સ્વરાજ્યની માંગણી કરી. સરકારે તેમની ધરપકડ કરી. તેમણે યુવક મોહંમદ અલી જીન્હાને તેમનો પક્ષ લડવાની વિનંતી કરી. પણ બ્રિટિશ જજે તેમને ગુનેગાર ઠરાવ્યા અને તેમને ૧૯૦૮થી ૧૯૧૪ સુધી બર્માની માંડલેની જેલમાં કેદ ની સજા આપી.<ref name="Asian History 1988">Encyclopedia of Asian History. “Tilak, Bal Gangadhar,” (New York: Charles Scribner’s Sons And Macmillian Publishing Company 1988), 98.</ref> કેદમાં હતાં ત્યારે પણ તેમણે પોતાનું વાંચન અને લેખન ચાલુ રાખ્યું અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય આંદોલનના ભવિષ્યની યોજનાઓ કરતાં રહ્યાં. [[ચિત્ર:Sardar Girha 2.jpg|thumb|સરદાર ગૃહ લોજ, મુંબઇ માં હતાં ત્યારે ટિળક અહીં રહેતા હતા.]] ૧૯૦૮માં તેમના પર ચલાવેલા મુકદમા વિષે ઘણું લખાયું છે, તે એક ઐતિહાસિક મુકદમો બની ગયો છે. નિર્ણાયકોએ આપેલા અંતિમ ચુકાદા પરની તેમની ટિપ્પણી આ પ્રમાણે હતી: ''"નિર્ણાયકોના ન્યાય છતાં પણ હું માનુ છું હું નિર્દોષ છું. માણસના કે દેશના ભાગ્ય કરતાં પણ મોટી શક્તિ વિહરમાન છે અને આ તેની જ ઇચ્છા હોય કે હું જે ધ્યેય માટે લડું છે તેને મારી મુક્તિ કરતાં મારી કેદ વધુ વેગ આપે."''. મુંબઇ ઉચ્ચ ન્યાયાલયના રૂમ નં ૪૬ માં આ શબ્દો આજે પણ કોતરેલા જોઇ શકાય છે. === કેદ પછીનું જીવન === જૂન ૧૯૧૪માં તેમની મુક્તિ પછી ટિળક નરમ પડ્યાં. જ્યારે પ્રથમ વિશ્વવિગ્રહ ફાટી નીકળ્યું ત્યારે તેઓએ બ્રિટેનના રાજાને પોતાનો ટેકાનો સંદેશ પાઠવ્યો અને તેમના લેખન દ્વારા થોડાં વધુ લોકોને સૈન્યમાં જોડાવવા પ્રયત્ન કર્યો. બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા પારિત ઈંડિયન કાઉંસીલ્સ એક્ટ, જેને મિંટો-મોર્લીના સુધારા તરીકે ઓળખાય છેમ તેનું તેમણે સ્વાગત કર્યું. તે સંદર્ભે તેમણે લખ્યું કે ‘રાજ કરનાર અને રૈયત વચ્ચે વધેલા આત્મ વિશ્વાસની આ નિશાની છે’. તેઓ માનતા હતા કે હિંસાવાદ રાજનૈતિક ફેરફાર અને સુધારાની ગતિને તીવ્ર બનાવવાને બદલે ધીમો પાડતી હતી. તેઓ મહાસભા સાથે મન મેળાત કરવા આતુર હતાં અને તેમણે પોતાની સીધાં પગલાની નીતિને છોડીને ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે પ્રેરિત ‘બંધારણની હદમાં રહીને જ’ - વિરોધ દર્શાવવાની નીતિને અપનાવી હતી. === અખિલ ભારત હોમ રુલ લીગ === બાદમાં તેઓ પોતાના અન્ય રાષ્ટ્રવાદી મિત્રો સાથે જોડાયાં અને ૧૯૧૬માં મહાસભામાં (કોંગ્રેસ) ફરીથી જોડાયાં. તેમણે ૧૯૧૬-૧૮માં જોસેફ બાપ્ટીસ્ટા, એની બેસંટ, જી. એસ. ખાપર્ડે અને [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમદ અલી જીણા]] સાથે મળી ઓલ ઈંડિયા હોમ રુલ લીગની સ્થાપનામાં મદદ કરી. મહાસભાના જહાલ અને મવાળ તત્વોની વચ્ચે સુમેળ કરાવી આપવાના વર્ષોના પ્રયત્નો પછે હવે તેમણે હોમ રુલ પ્ર ધ્યાન કેંદ્રીત કર્યું, જેનો ઉદ્દેશ્ય સ્વરાજ્ય હતો. ટિળકે ગામડે ગામડે ફરીને ખેડૂત આદિ સ્થાનીય લોકોમાં સ્વરાજ્ય મેળવવાની ચળવળને ટેકો મેળવવા પ્રયત્નો કર્યાં.<ref name="Asian History 1988" /> ટિળક રશિયન ક્રાંતિ (૧૯૧૭)થી અત્યંત પ્રભાવિત હતાં, અને લેનિનની તેમણે ઘણી પ્રસંશા.<ref>M.V.S. Koteswara Rao. ''Communist Parties and United Front - Experience in Kerala and West Bengal''. [[હૈદરાબાદ]]: Prajasakti Book House, 2003. p. 82</ref> ટિળકે પોતાની રાજનૈતિક કારકીર્દી એક મરાઠી પ્રણેતા નેતા તરીકે ચાલુ કરી, પણ તેમના જીવનના પાછલા ભાગમાં ખાસ કરીને બંગાળના ભાગલા બાદ તેમના મહાસભાના અન્ય નેતાઓ સાથે ના સંપર્કમાં આવ્યાં બાદ તેઓ એક રાષ્ટ્રીય નેતા તરીકે ઉભરાઇ આવ્યાં. જ્યારે કલકત્તામાં તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તેઓ સ્વતંત્ર ભારતમાં મરાઠી પ્રભુત્વ ધરાવતું શાસન જુઓ છો ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો કે, ૧૭મી અને અઢારમી સદેમાં શાશકોમાં મરાઠી પ્રભુત્વ હતું તે ૨૦મી સદીમાં કાળગ્રસ્ત થઇ ગયું છે. સ્વતંત્ર ભારતમાં તેઓ એવું સમવાય તંત્ર જુએ છે કે જેમાં દરેક ધર્મ જાતિ સરખે સરખા ભાગીદાર હોય. જો આવી ગોઠવણી હશે તે જ ભારતની સ્વતંત્રતા ટકાવી રાખશે. દેવનાગરી લીપીમાં લખાયેલ હિંદી ને ભારતની રાષ્ટ્રભાષા તરીકે અપનાવી જોઈએ એમ કહેનારા તેઓ પ્રથમ કોંગ્રેસ નેતા હતાં. == સામાજિક યોગદાન == ઈ.સ. ૧૮૯૪માં ઘરેઘરે થતી ગણેશ પૂજાને ટિળકે સાર્વજનીક ગણેશોત્સવમાં ફેરવી અને શિવજયંતિને (છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની જન્મજયંતિને) પણ તેમણે એક સામાજિક તહેવાર તરીકે સ્થાપી. સરઘસ આ તહેવારોનું એક પ્રમુખ અંગ હતું. ટિળકે શરૂ કરેલા છાપા કેસરીના ૧૮૮૧માં પ્રથમ તંત્રી હતા ગોપાલ ગણેશ આગરકર. ટિળક સાથે રાજનૈતિક સુધારા અને સામાજિક સુધારા સંબંધે મતભેદ થતાં ગોપાલ ગણેશ આગરકરે કેસરી વર્તમાનપત્ર છોડ્યું અને "સુધારક" નામે પોતાનું સામાયિક શરૂ કર્યું હતું. == પાછલા વર્ષો અને વારસો == ગાંધીજીની અસહકારની ચળવળના પ્રથમ દિવસે<ref name="Asian History 1988" /> ૧ ઓગસ્ટ,૧૯૨૦ ના દિવસે ટિળકનું અવસાન થયું. ગાંધીજી અન્ય ૨૦ લોકો સાથે મુંબઈમાં તેમના અંતિમ સંસ્કારમાં ઉપસ્થિત હતાં. {{Citation needed|date=October 2008}}. ગાંધીજીએ એમને "આધુનિક ભારતના નિર્માતા" કહ્યાં.{{Citation needed|date=August 2009}}જે કોર્ટમાં ટિળકને સજા થઇ તેમાં એક તખ્તા પર લખાયેલ છે, "કોઇપણ દેશના નાગરિક તરીકે પોતાના દેશમાટે લડવાના ટિળકના કૃત્યો સર્વથા યોગ્ય છે. તે બંને આરોપો વિસ્મૃતિત થયા છે -- દરેક બીન જરૂરી ગણાતા કાર્યો માટેની ઇતિહાસ દ્વારા સંરક્ષીત વિસ્મૃતિમાં". એમ મનાય છે કે [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]ને તેમની પ્રેરણા લોકમાન્ય ટિળક પાસેથી મળી અને તે જ તેમના પ્રેરણા સ્ત્રોત છે. == પુસ્તકો == ૧૯૦૩માં તેમણે પુસ્તક લખ્યું ''ધ આર્કટીક હોમ ઇન વેદાસ'' (વેદોનું આર્કટીક મૂળ). તેમાં તેમણે દલીલ કરી કે વેદો નું ઉદગમ આર્કટીક જ હોવું જોઇએ, અને આર્ય કવિઓ (ચારણો) દ્વારા હિમ યુગ પશ્ચાત તેને દક્ષિણ તરફ લાવવામાં આવ્યાં. તેમણે વેદોની રચનાના સમય શોધવાની નવો મૂળ માર્ગ બતાવ્યો. તે સમય સુધી, વેદોનો પુરાતન કાળ તેમાં વપરાયેલી ભાષાને આધારે બતાવાતો હતો. {{Citation needed|date=September 2009}}. તેમણે વેદોનો કાળ વિભિન્ન નક્ષત્રોની સ્થાન ને આધારે શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો. જુદા જુદા વેદોમાં નક્ષત્રોની સ્થિતિઓ વર્ણવેલી છે. નક્ષત્રોની હલચલનની ગતિ અને તેમના સ્થાન વર્તમાન અને તે સમયના સ્થાન ને આધારે આપણે વેદોનો કાળ જાણી શકીએ તેમ તેમણે જણાવ્યું. તેમણે એવું તારણ કાઢ્યું કે વેદો ઈ.પૂ. ૪૫૦૦ ની આસ પાસ લખાયા હોવા જોઇએ, કેમકે વિદિક સૂત્રો અનુસાર તે સમયે વસંતનો વિષુવદિન (દિવસ અને રાત સરખા સમયના) મૃગ (કે ઓરિઓન) નક્ષત્રમાં હતો, અને ત્યાર બાદ તે કૃતિકા નક્ષત્રમાં વિલિન થયો હતો (લગભગ ઇ.પૂ. ૨૫૦૦) બ્રાહ્મણોના કાળમાં. આ તેમના તારણનો મૂળભૂતઆધાર હતો. અમુક વિદ્વાનોએ આ અનુમાનની આલોચના કરી,{{who}} જ્યારે અમુકે તેમના વખાણ કર્યાં.{{who}} પણ મોટે ભાગે એક અનુત્તર પ્રશ્નનો ઉત્તર શોધવાનો આ નવતર પ્રયોગને સૌએ આવકાર્યો. ટિળકે એક અન્ય પુસ્તક પણ લખ્યું' શ્રીમદ ભાગવદ ગીતા રહસ્ય' - જેમાં ભગવદ ગીતામાંના 'કર્મયોગ' પર વિવેચન આપેલ છે. તેમના લેખનના અન્ય સંગ્રહો છે: * જીવન, નીતિ અને ધર્મની હિંદુ તત્ત્વજ્ઞાન (મુદ્રણ-૧૮૮૭). * વેદિક કાળાનુક્રમ અને વેદાંગ જ્યોતિષ. * લોકમાન્ય ટિળકના પત્રો, એમ. ડી. વિદ્વંસ. દ્વારા સંકલિત. * લોકમાન્ય બાળ ગંગાધર ટિળકના ચૂંટેલા દસ્તાવેજો, ૧૮૮૦-૧૯૨૦, રવિંદ્ર કુમાર દ્વારા સંકલિત. * જેધે શકાવલી (સંપાદક) == સંદર્ભ == {{સંદર્ભયાદી}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Bal Gangadhar Tilak|બાલ ગંગાધર ટિળક}} {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]] k210hc85g1bqplr49058nj2qw1x6kbu 0 14452 902692 885763 2026-07-21T16:52:08Z CommonsDelinker 264 Replacing Spiderman.JPG with [[File:Madame_Tussauds_London_-_Spider-Man_statue.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 902692 wikitext text/x-wiki [[File:WaxMuseumMadameTussaudsLondon.JPG|300 px|right| લંડન ખાતે મેડમ તુસાદ સંગ્રહાલય]]'''મેડમ તુસાદ સંગ્રહાલય''' [[લંડન]] ખાતે આવેલું મીણ વડે બનાવવામાં આવેલાં એકદમ આબેહૂબ તેમ જ હમણાં જ બોલશે એવું લાગે એટલી હદે જીવંત લાગતાં પૂતળાંઓનું સંગ્રહાલય છે, તેમ જ એની અન્ય શાખાઓ પણ જગતનાં પ્રમુખ શહેરોમાં આવેલી છે. આ સંગ્રહાલયની સ્થાપના ઇ. સ. [[૧૯૩૫]]ના વર્ષમાં મીણ શિલ્પી [[મેડમ મેરી તુસાદ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ==ભારતીય વ્યક્તિઓનાં પૂતળાંઓ == *[[મહાત્મા ગાંધી ]] *[[ઈન્દિરા ગાંધી]] *[[રાજીવ ગાંધી]] *[[અમિતાભ બચ્ચન]] *[[ઐશ્વર્યા રાય]] *[[સચિન તેંડુલકર]] *[[રજનીકાંત]] *[[શાહરૂખ ખાન]] *[[સલમાન ખાન]] *[[પ્રભાસ (અભિનેતા)|પ્રભાસ]] ==ઇતિહાસ== == મીણ વડે બનાવાયેલ પૂતળાંઓ == == મેડમ તુસાદ સંગ્રહાલય સ્થળો<ref name="http://www.madametussauds.com/">{{cite web | url=http://www.madametussauds.com/ | title=Madame Tussauds | access-date=29 November 2011}}</ref> == === દક્ષિણ અમેરિકા === *[[ચિત્ર:Madame Tussauds WashingtonDC.jpg|alt=વોશિંગ્ટન ડી.સી.માં મેડમ તુસાદની એન્ટ્રી|thumb|વોશિંગ્ટન ડી.સી.માં મેડમ તુસાદની એન્ટ્રી]][[હોલીવૂડ]], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] * [[લાસ વેગાસ]], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] * [[વૉશિંગ્ટન]], ડી.સી. * [[ન્યુ યોર્ક]], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] * [[ઓર્લાન્ડો, ફ્લોરિડા|ઓર્લાન્ડો]], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] * [[સાન ફ્રાન્સિસ્કો આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ|સાન ફ્રાન્સિસ્કો]], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] * [[નેશવિલે]], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] === યુરોપ === * બ્લેકપૂલ, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] *[[લંડન]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] * [[ઍમસ્ટરડૅમ]], [[નેધરલેન્ડ્સ]] * [[બર્લિન]], [[જર્મની]] * [[વિએના]], [[ઑસ્ટ્રિયા]] *[[ચિત્ર:0480New York City Madame Tussauds.JPG|alt=ન્યૂ યોર્કમાં મેડમ તુસાદની એન્ટ્રી|thumb|ન્યૂ યોર્કમાં મેડમ તુસાદની એન્ટ્રી]][[ઈસ્તાંબુલ]], [[તુર્કસ્તાન|તુર્કી]] * પ્રાગ, [[ચેક રિપબ્લિક]] [[ચિત્ર:Madame Tussauds in Berlin.JPG|alt=બર્લિનમાં મેડમ તુસાદની એન્ટ્રી|thumb|બર્લિનમાં મેડમ તુસાદની એન્ટ્રી]] === એશિયા === * [[બેંગકોક]], [[થાઇલેન્ડ]] *[[હોંગકોંગ]] * [[શાંઘાઈ]], [[ચીન]] *[[જાકાર્તા]] * [[ટોક્યો]] * બેઇજિંગ, [[ચીન]] * ચૉંગકિંગ, [[ચીન]] * વુહાન, [[ચીન]] * [[દિલ્હી|નવી દિલ્હી]], [[ભારત]] (જૂન 2017 માં ઉદઘાટન) * [[સિંગાપુર]] ===ઓસ્ટ્રેલિયા=== *[[સીડની]] == The List of Statues in Madame Tussaud == === Most Famous=== *એડોલ્ફ હિટલર *વિન્સ્ટન ચર્ચિલ *ડોલે લોરેન્ટ *[[અમિતાભ બચ્ચન]] *એલેક્સિસ થોમસ *આશા બ્રુટોન *એક ટર્ટલ *એન્ડ્રેસ પપાન્ડેરોઉ *રેની હેવુડ *સર જ્યોર્જ સીમોર *બેન હના *અતાતુર્ક *રિકાર્ડ ત્રીજા ઇંગલિશ *[[બેનઝિર ભુટ્ટો]] *બેયોન્સ નોલ્સ *બ્રિટની સ્પીયર્સ *ક્રિસ્ટીના એગ્વિલેરા *કોલિન ફેરેલ *કોન્સ્ટેન્ટાઇન કાર્માલીસ *ડાયના સ્પેન્સર *ડૉ. હૉલી હાર્વે ક્રેપ્પેન *ડેવિના મેકકૉલ *એલિફૉરિયસ વેનિઝેલૉસ *એલ્લે મેકફર્સન *જ્યોર્જ ક્લુની *જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ બુશ *હલ્ક *જેન્ના જેમસન *[[જેનિફર લોપેઝ]] *જેસિકા સિમ્પસન *[[જુલિયા રોબર્ટ્સ]] *કાઈલી મિનોગ *[[મેડોના]] *મેરિલીન મોનરો *[[મહાત્મા ગાંધી]] *[[નેલ્સન મંડેલા]] *ઓપ્રાહ વિન્ફ્રે *ઓઝી ઓસ્બોર્ન *પોરિસ હિલ્ટન *પિયર્સ બ્રોસ્નન *પોપ જહોન પોલ II *[[ટોની બ્લેયર]] *સલમા હેયકે *સેમ્યુઅલ એલ. જેક્સન *સ્પાઇસ ગર્લ્સ *અશર *વાન હેલ્સિંગ *વિક્ટોરિયા બેકહામ *[[વિલિયમ શેક્સપીયર]] *[[વુડી એલન]] *[[ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ]] === Sports Personalities=== * [[Tobias Müller]] * [[Jonah Lomu]] * [[David Beckham]] * [[Jonny Wilkinson]] * [[Andre Agassi]] * [[Arnold Palmer]] * [[Babe Ruth]] * [[Dale Earnhardt]] * [[Derek Jeter]] * [[Evander Holyfield]] * [[Gary Lineker]] * [[Jeff Gordon]] * [[Joe Montana]] * [[Lance Armstrong]] * [[Michael Jordan]] * [[Michael Owen]] * [[Michelle Kwan]] * [[Muhammad Ali]] * [[Sachin Tendulkar]] * [[Shaquille O'Neal]] * [[Tiger Woods]] * [[Björn Borg]] * [[Brian Lara]] * [[Viv Richards]] * [[Martina Hingis]] * [[José Mourinho]] * [[Sven-Göran Eriksson]] * [[Michael Schumacher]] * [[Wayne Rooney]] === Musicians === * [[Ayumi Hamasaki]] (Hong Kong) * [[The Beatles]] (New York, Hong Kong, London) * [[Bette Midler]] (Las Vegas, New York) * [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]] (Las Vegas, New York, London) * [[Billy Idol]] (Las Vegas) * [[Bono]] (Las Vegas, New York) * [[Britney Spears]] (Las Vegas, New York, London) * [[Bruce Springsteen]] (Las Vegas, New York) * [[Christina Aguilera]] (London) * [[David Bowie]] (New York, London) * [[Dean Martin]] (Las Vegas) * [[Debbie Reynolds]] (Las Vegas) * [[Diana Ross]] (New York, Las Vegas) * [[Elton John]] (Las Vegas, New York, London) * [[Elvis Presley]] (Las Vegas, Hong Kong) * [[Engelbert Humperdinck]] (Las Vegas) * [[Frank Sinatra]] (Las Vegas, New York) * [[Freddie Mercury]] (New York, London) * [[Gloria Estefan]] (Las Vegas) * [[Jay Chou]] (Hong Kong) * [[James Brown]] (Las Vegas) * [[Jennifer Lopez]] (Las Vegas, London) * [[Jimi Hendrix]] (New York, Las Vegas, London) * [[Joey Yung]] (Hong Kong) * [[Johnny Mathis]] (Las Vegas) * [[Jon Bon Jovi]] (Las Vegas) * [[Justin Hawkins]] * [[Lenny Kravitz]] (Las Vegas) * [[Liberace]] (Las Vegas) * [[Lindsay Lohan]] (New York) * [[Little Richard]] (Las Vegas) * [[Liza Minnelli]] (Las Vegas) * [[Kylie Minogue]] (London) * [[Louis Armstrong]] (Las Vegas) * [[Luciano Pavarotti]] (Las Vegas, London) * [[Madonna]] (Las Vegas, Hong Kong, New York, London) * [[Michael Jackson]] (Las Vegas, London) * [[Mick Jagger]] (Las Vegas) * [[Neil Sedaka]] (Las Vegas) * [[Prince (artist)|Prince]] (Las Vegas) * [[Sammy Davis Jr]] (Las Vegas) * [[Shakira]] (New York, Las Vegas) * [[Shayne Ward]] (London) * [[Stevie Wonder]] (Las Vegas) * [[Tina Turner]] (New York, Las Vegas) * [[Tom Jones (singer)|Tom Jones]] (Las Vegas, London) * [[Tony Bennett]] (Las Vegas) * [[Tupac Shakur]] (Las Vegas, London) * [[Wayne Newton]] (Las Vegas) === Film Personalities === * [[Aishwarya Rai]] (London) * [[Amitabh Bacchan]] (London) * [[Shahrukh Khan]] (London) * [[Samlam Khan]] (London) * [[Hritik Roshan]] (London) * [[Michael Caine]] (London) * [[Robin Williams]] (London) * [[Tom Baker]] (London) * [[Kieran Wright]] (London) * [[Arnold Schwarzenegger]] (Las Vegas, London) * [[Ben Affleck]] (Las Vegas) * [[Bob Hope]] (Las Vegas, New York) * [[Brad Pitt]] (Las Vegas, Hong Kong, London) * [[Brandon Routh]] (New York City) * [[Charlie Chaplin]] (London) * [[Cybill Shepherd]] (Las Vegas) * [[David Jason]] (London) * [[Elizabeth Taylor]] (Las Vegas, New York, London) * [[George Burns]] (Las Vegas, New York) * [[George Clooney]] (Las Vegas) * [[Gerard Depardieu]] (Las Vegas) * [[Julia Roberts]] (Las Vegas, New York) * [[Nicolas Cage]] (Las Vegas, London). * [[Patrick Stewart]] (Las Vegas, London) * [[The Rock (entertainer)|The Rock]] (Las Vegas, London) * [[Joanne Woodward]] (Las Vegas) * [[Jodie Foster]] (Las Vegas, Hong Kong) * [[Judy Garland]] (Las Vegas, New York)) * [[Lance Burton]] (Las Vegas) * [[Mel Gibson]] (Las Vegas) * [[Meryl Streep]] (Las Vegas) * [[Paul Newman]] (Las Vegas) * [[Sean Connery]] (Las Vegas, London) * [[Shirley MacLaine]] (Las Vegas) * [[Marilyn Monroe]] (Las Vegas, New York, London) * [[Sylvester Stallone]] (Las Vegas) * [[Whoopi Goldberg]] (Las Vegas, New York, London) * [[Will Smith]] (London) * [[John Wayne]] (Las Vegas) * [[Lucille Ball]] (Las Vegas, New York) * [[Sarah Michelle Gellar]] (Las Vegas, London) * [[Bae Yong Joon]] (Hong Kong) * [[Amitabh Bachchan]] (London) * [[Jennifer Lopez]] (Las Vegas) * [[Zac Efron]] (London) === Strong Personalities=== * [[Al Roker]] (New York) * [[Bugsy Siegel]] (Las Vegas, New York) * [[Blue Man Group]] (Las Vegas) * [[Buzz Aldrin]] (Las Vegas) * [[Don King]] (Las Vegas) * [[Elle MacPherson]] (Las Vegas) * [[Hugh Hefner]] (Las Vegas) * [[Ivana Trump]] (Las Vegas) * [[Jerry Springer]] (Las Vegas) * [[Joan Rivers]] (Las Vegas) * [[Josephine Baker]] (New York) * [[Larry King]] (Las Vegas, New York) * [[Monsters]] (Las Vegas)) * [[Rembrandt van Rijn]] (Amsterdam) * [[Neil Armstrong]] (Las Vegas) * [[Oprah Winfrey]] (Las Vegas, New York) * [[Robert Schuller]] (Las Vegas) * [[Ryan Seacrest]] (Las Vegas) * [[Siegfried & Roy]] (Las Vegas * [[Simon Cowell]] (Las Vegas, London, New York) * [[Wolfgang Puck]] (Las Vegas) * [[Adrian Wägele]] (Leutkirch) * [[Singapore Girl]] (London) * [[Jenna Jameson]] (Las Vegas) * [[Jamie Oliver]] (London) * [[Yoko Ono]] (New York) * [[Shiloh Nouve]] *[[Angelina Jolie]] * [[Brad Pitt]] === Other === * [[Benjamin Franklin]] (Las Vegas) * [[četrnaesti Dalai Lama]] (New York, London) * [[Yitzhak Rabin]] (London) * [[Beatrix od Holandije|Kraljica Beatrix]] (Amsterdam) * [[George W. Bush]] (Las Vegas, London) * [[Diana Spencer]] (Las Vegas, New York, London) * [[Abraham Lincoln]] (Las Vegas, New York) * [[George Washington]] (Las Vegas, New York) * [[John F. Kennedy]] (Las Vegas, New York) * [[Elizabeth Bowes-Lyon]] (London) * [[Jacqueline Kennedy Onassis]] (Las Vegas, New York) * [[Napoleon Bonaparta]] (London) * [[Saddam Hussein]] (London) ==મેડમ તુસાદ સંગ્રહાલય લંડનની ચિત્રગેલેરી== <gallery> File:'Madame Tussaud' herself at 'Madame tussauds waxworks' in London.jpg|'મેડમ તુસાદ' પોતે જ. File:Wax figures of Queen Elizabeth II and Prince Philip at Madame Tussauds London, 2008.jpg|એલિઝાબેથ દ્વિતિય File:Nelson Mandela Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|નેલ્શન મંડેલા File:Mohanda Karamchand Gandhi Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|મહાત્મા ગાંધી File:Adolf Hitler Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|ઍડોલ્ફ હિટલર File:Marilyn Monroe Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|મેરિલિન મનરો File:Sachin Ramesh Tendulkar Wax Statue in Madame Tussauds London.jpg|સચિન તેંડુલકર File:Benny Hill (Madame Tussauds).JPG|બેન્ની હિલ File:Madame Tussauds London - Keira Knightley.jpg|કૈરા નાઈટલી File:Madame Tussauds London 00813 Nevit.jpg|નેવિટ File:Lady Gaga wax figure at Madame Tussauds in London.jpg|ગાગા File:Charlie Chaplin in Madame Tussauds London.jpg|ચાર્લી ચેપ્લિન File:Jonah Lomu Madame Tussaud london.jpg|જોનાહ લોમુ File:Angelina Jolie Madame Tussauds London.jpg|એન્જેલિના જૂલી File:Ayrton Senna in Madame Tussauds London.jpg|આયર્ટોન સેના File:Religious leaders in Madame Tussauds London.jpg|પોપ જોન પોલ File:Alfred Hitchcock (Madame Tussauds).JPG|આલ્ફ્રેડ હિચકોક File:Madame Tussauds London - Spider-Man statue.jpg|સ્પાઈડરમેન File:CharlesandCamila.jpg|ચાર્લસ અને કેમિલા File:The Beatles wax dummies.jpg|ધ બિટલ્સ File:Jack Sparrow - Johnny Depp (Madame Tussauds).JPG|જેક સ્પેરો - જોહની ડેપ્પ File:Kylie Minogue-Wax.jpg|કાયલી મિનોગ </gallery> ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[શ્રેણી:સંગ્રહાલય]] [[શ્રેણી:લંડન]] [[શ્રેણી:ઇંગ્લેન્ડ]] hhv98q6yscj0z0tvk75jd88y0fl8278 0 24280 902659 893220 2026-07-21T05:06:54Z ~2026-40652-00 88242 902659 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name = દેવનાગરી |altname = {{lang|und-Deva|देवनागरी}} |sample = Chandas typeface specimen.svg |caption = દેવનાગરી લિપિનું ઉદાહરણ |type = અબુગિડા |languages = [[હિંદી ભાષા|હિંદી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]], [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]], [[ભોજપુરી ભાષા|ભોજપુરી]], [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]], [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]], [[છત્તીસગઢી ભાષા|છત્તીસગઢી]], [[સંથાલી ભાષા|સંથાલી]], [[કાશ્મીરી ભાષા|કાશ્મીરી]], [[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]], [[સિંધી ભાષા|સિંધી]], [[ડોગરી ભાષા|ડોગરી]], [[બોડો ભાષા|બોડો]], નેવાર ભાષા, [[અવધી ભાષા|અવધી]], [[મગહી ભાષા|મગહી]], [[હરિયાણવી ભાષા]], ભીલી ભાષા, મુંદરી ભાષા, [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]], [[પાલિ ભાષા|પાલિ]] અને અન્ય ઘણી ભાષાઓ |time=પ્રારંભિક ચિહ્નો: ૧લી સદી,<ref name=gazett>{{Google books|0bkMAAAAIAAJ|Gazetteer of the Bombay Presidency}}</ref>આધુનિક સ્વરૂપ: ૧૦મી સદી<ref name="taylor2003">{{Citation | title=History of the Alphabet: Aryan Alphabets, Part 2 | author=Isaac Taylor | year=1883 | isbn=978-0-7661-5847-4 |publisher= Kegan Paul, Trench & Co | url=https://archive.org/stream/alphabet00unkngoog#page/n348/mode/2up/|page=333 | quote=''...&nbsp;In the Kutila this develops into a short horizontal bar, which, in the Devanagari, becomes a continuous horizontal line ... three cardinal inscriptions of this epoch, namely, the Kutila or Bareli inscription of 992, the Chalukya or Kistna inscription of 945, and a Kawi inscription of 919 ... the Kutila inscription is of great importance in Indian epigraphy, not only from its precise date, but from its offering a definite early form of the standard Indian alphabet, the Devanagari ...''}}</ref><ref>{{Cite book| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-509984-3| last = Salomon| first = Richard| title = Indian epigraphy: a guide to the study of inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan languages| location = Oxford| series = South Asia research| date = 1998|pp=39–41}}</ref> |region = ભારત અને નેપાળ |fam1 = પ્રોટો-સિનાઇટિક^[a] |footnotes = [a] બ્રાહ્મિક લિપિઓના સેમિટિક ઉદ્ભવ અંગે મતમતાંતર છે. |fam2 = બ્રાહ્મી લિપિ |fam3 = ગુપ્ત લિપિ |fam4 = નાગરી લિપિ |sisters = ગુરુમુખી લિપિ, નંદીનાગરી |children = [[ગુજરાતી લિપિ|ગુજરાતી]]<br />મોદી લિપિ |unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf U+0900–U+097F] દેવનાગરી, <br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf U+A8E0–U+A8FF] દેવનાગરી&nbsp;વિસ્તૃત, <br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1CD0.pdf U+1CD0–U+1CFF] વેદિક&nbsp;વિસ્તરણ |iso15924 = Deva }} '''દેવનાગરી''' એક પ્રાચીન લિપિ છે. [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] જેવી ઘણી ભારતીય ભાષા દેવનાગરી લિપિમાં લખાતી આવી છે. દેવનાગરી લિપિ મૂળ તો સંસ્કૃત માટે જ બની છે, એટલે એમાં દરેક ચિન્હ માટે એક અને માત્ર એક જ ધ્વનિ છે. દેવનાગરીમાં ૧૨ સ્વર અને ૩૪ વ્યંજન છે. બીજી ઘણી બધી ભાષાઓની જેમ દેવનાગરી લિપિ ને પણ ડાબેથી જમણે લખવામાં આવે છે. પ્રત્યેક શબ્દ ઉપર એક રેખા દોરવા માં આવે જે જેને શિરોરેખા કહેવાય છે. યૂવૂદુ == ઉદ્ભવ == [[File:Brahmi-Gupta-Devanagari_evolution.jpg|center|thumb|બ્રાહ્મી-ગુપ્ત-દેવનાગરી ઉદ્ભવ.|alt=|676x676px]] દેવનાગરી શબ્દનો ઉદ્ભવ શક્યત: નાગર નામના લોકો આ ભાષાથી લખતા હોય એટલે દેવ + નાગરી એમ દેવનાગરી તરીકે ઓળખવામાં આવી હોય. નાગર જ્ઞાતિના બ્રાહ્મણો ગુજરાતમાં આવેલા છે, તેમના નામ સાથે પણ આ લિપિ જોડાયેલી હોઈ શકે.{{સંદર્ભ}} દેવનાગરી લીપીનો ઉદ્ભવ થયો જયારે હાથથી લખવામાં આવતું હતું અને લખવા માટે પથ્થર ની શીલા, તાડ પત્ર, ચર્મ પત્ર, ભોજપત્ર, તામ્રપત્રનો પ્રયોગ થતો. ભારતની સ્વતંત્રતા પછી હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષાનો દરજ્જો{{સંદર્ભ}} મળ્યા બાદ દેવનાગરી લિપિના વિકાસ માટે વ્યક્તિગત અને સંસ્થાગત પ્રયત્નો થયા. == ફોન્ટ == [[બાલ ગંગાધર તિલક|બાલ ગંગાધર તિલકે]] પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ માટે સૌ પ્રથમ "કેસરી ફોન્ટ" તૈયાર કર્યા હતા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] adoyuiovsxg1ui0wznmxvxjhfzbnkj2 902666 902659 2026-07-21T08:05:56Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-40652-00|~2026-40652-00]] ([[User talk:~2026-40652-00|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 893220 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name = દેવનાગરી |altname = {{lang|und-Deva|देवनागरी}} |sample = Chandas typeface specimen.svg |caption = દેવનાગરી લિપિનું ઉદાહરણ |type = અબુગિડા |languages = [[હિંદી ભાષા|હિંદી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]], [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]], [[ભોજપુરી ભાષા|ભોજપુરી]], [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]], [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]], [[છત્તીસગઢી ભાષા|છત્તીસગઢી]], [[સંથાલી ભાષા|સંથાલી]], [[કાશ્મીરી ભાષા|કાશ્મીરી]], [[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]], [[સિંધી ભાષા|સિંધી]], [[ડોગરી ભાષા|ડોગરી]], [[બોડો ભાષા|બોડો]], નેવાર ભાષા, [[અવધી ભાષા|અવધી]], [[મગહી ભાષા|મગહી]], [[હરિયાણવી ભાષા]], ભીલી ભાષા, મુંદરી ભાષા, [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]], [[પાલિ ભાષા|પાલિ]] અને અન્ય ઘણી ભાષાઓ |time=પ્રારંભિક ચિહ્નો: ૧લી સદી,<ref name=gazett>{{Google books|0bkMAAAAIAAJ|Gazetteer of the Bombay Presidency}}</ref>આધુનિક સ્વરૂપ: ૧૦મી સદી<ref name="taylor2003">{{Citation | title=History of the Alphabet: Aryan Alphabets, Part 2 | author=Isaac Taylor | year=1883 | isbn=978-0-7661-5847-4 |publisher= Kegan Paul, Trench & Co | url=https://archive.org/stream/alphabet00unkngoog#page/n348/mode/2up/|page=333 | quote=''...&nbsp;In the Kutila this develops into a short horizontal bar, which, in the Devanagari, becomes a continuous horizontal line ... three cardinal inscriptions of this epoch, namely, the Kutila or Bareli inscription of 992, the Chalukya or Kistna inscription of 945, and a Kawi inscription of 919 ... the Kutila inscription is of great importance in Indian epigraphy, not only from its precise date, but from its offering a definite early form of the standard Indian alphabet, the Devanagari ...''}}</ref><ref>{{Cite book| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-509984-3| last = Salomon| first = Richard| title = Indian epigraphy: a guide to the study of inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan languages| location = Oxford| series = South Asia research| date = 1998|pp=39–41}}</ref> |region = ભારત અને નેપાળ |fam1 = પ્રોટો-સિનાઇટિક^[a] |footnotes = [a] બ્રાહ્મિક લિપિઓના સેમિટિક ઉદ્ભવ અંગે મતમતાંતર છે. |fam2 = બ્રાહ્મી લિપિ |fam3 = ગુપ્ત લિપિ |fam4 = નાગરી લિપિ |sisters = ગુરુમુખી લિપિ, નંદીનાગરી |children = [[ગુજરાતી લિપિ|ગુજરાતી]]<br />મોદી લિપિ |unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf U+0900–U+097F] દેવનાગરી, <br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf U+A8E0–U+A8FF] દેવનાગરી&nbsp;વિસ્તૃત, <br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1CD0.pdf U+1CD0–U+1CFF] વેદિક&nbsp;વિસ્તરણ |iso15924 = Deva }} '''દેવનાગરી''' એક પ્રાચીન લિપિ છે. [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] જેવી ઘણી ભારતીય ભાષા દેવનાગરી લિપિમાં લખાતી આવી છે. દેવનાગરી લિપિ મૂળ તો સંસ્કૃત માટે જ બની છે, એટલે એમાં દરેક ચિન્હ માટે એક અને માત્ર એક જ ધ્વનિ છે. દેવનાગરીમાં ૧૨ સ્વર અને ૩૪ વ્યંજન છે. બીજી ઘણી બધી ભાષાઓની જેમ દેવનાગરી લિપિ ને પણ ડાબેથી જમણે લખવામાં આવે છે. પ્રત્યેક શબ્દ ઉપર એક રેખા દોરવા માં આવે જે જેને શિરોરેખા કહેવાય છે. == ઉદ્ભવ == [[File:Brahmi-Gupta-Devanagari_evolution.jpg|center|thumb|બ્રાહ્મી-ગુપ્ત-દેવનાગરી ઉદ્ભવ.|alt=|676x676px]] દેવનાગરી શબ્દનો ઉદ્ભવ શક્યત: નાગર નામના લોકો આ ભાષાથી લખતા હોય એટલે દેવ + નાગરી એમ દેવનાગરી તરીકે ઓળખવામાં આવી હોય. નાગર જ્ઞાતિના બ્રાહ્મણો ગુજરાતમાં આવેલા છે, તેમના નામ સાથે પણ આ લિપિ જોડાયેલી હોઈ શકે.{{સંદર્ભ}} દેવનાગરી લીપીનો ઉદ્ભવ થયો જયારે હાથથી લખવામાં આવતું હતું અને લખવા માટે પથ્થર ની શીલા, તાડ પત્ર, ચર્મ પત્ર, ભોજપત્ર, તામ્રપત્રનો પ્રયોગ થતો. ભારતની સ્વતંત્રતા પછી હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષાનો દરજ્જો{{સંદર્ભ}} મળ્યા બાદ દેવનાગરી લિપિના વિકાસ માટે વ્યક્તિગત અને સંસ્થાગત પ્રયત્નો થયા. == ફોન્ટ == [[બાલ ગંગાધર તિલક|બાલ ગંગાધર તિલકે]] પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ માટે સૌ પ્રથમ "કેસરી ફોન્ટ" તૈયાર કર્યા હતા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] r6haxvy53a41vwiajftmfcmub0fp3ii 0 24507 902655 900362 2026-07-21T03:15:16Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:Bocconi-entrance-vel.jpg|Bocconi-entrance-vel.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Bocconi-entrance-vel.jpg|]]. 902655 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Italian comune | name = Milan | official_name = ''Comune di Milano'' | native_name = ''Milano'' | image_skyline = Milan Collage 2.jpg | imagesize = 270px | image_alt = | image_caption = A collage of Milan: The [[La Scala|Teatro alla Scala]] to the top left, followed by the inside of the [[Galleria Vittorio Emanuele II]], the exterior of the [[Duomo]], the [[FieraMilano]] complex, the triumphal arch of the Galleria Vittorio Emanuele, the inside of the Rho Fiera, a [[Dolce & Gabbana]] boutique in the fashionable [[Via della Spiga]], and the [[Piazza del Duomo, Milan|Piazza del Duomo]] at Christmas time. | image_shield = CoA Città di Milano.svg | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | latd = 45 |latm = 27 |lats = 51 |latNS = N | longd = 09 |longm = 11 |longs = 25 |longEW = E | coordinates_type = | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = [[Lombardy]] | province = [[Province of Milan|Milan]] (MI) | frazioni = | mayor_party = PdL | mayor = Letizia Moratti | area_footnotes = | area_total_km2 = 183.77 | population_footnotes = <ref>‘City’ population (i.e. that of the ''[[comune]]'' or municipality) from [http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html=Monthly demographic balance: January-April 2009]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Instituto Nazionale di Statistica|ISTAT]].</ref> | population_total = 1306637 | population_as_of = 30 october 2009 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Milanesi | elevation_footnotes = | elevation_m = 120 | twin1 = | twin1_country = | saint = [[Ambrose]] | day = [[December 7]] | postal_code = 20100, 20121-20162 | area_code = 02 | website = {{official|http://www.comune.milano.it}} | footnotes = }} '''મિલાન''' [[ઇટાલી]]નું એક શહેર છે અને લોમ્બાર્ડી [[રીજન]]અને [[મિલાન પ્રાંત]]ની [[રાજધાની]] છે. આ શહેરની વસતી અંદાજે 1,300,000 છે જ્યારે [[યુરોપીયન યુનિયન]]માં પાંચમો સૌથી મોટો શહેરી વિસ્તાર છે, જેની વસતી અંદાજે 4,300,000 છે.<ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf ડેમોગ્રાફિયાઃ વર્લ્ડ અર્બન એરીયાસ]</ref> [[ઓઇસીડી]]ના અંદાજ મુજબ, ઇટાલીમાં સૌથી મોટા મિલાન મહાનગરીય ક્ષેત્રની વસતી 74,00,000 છે.<ref>{{cite web|url=http://213.253.134.43/oecd/pdfs/browseit/0406041E.PDF|format=PDF|title=Competitive Cities in the Global Economy|author=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=2009-04-30|archive-date=2007-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614043229/http://213.253.134.43/oecd/pdfs/browseit/0406041E.PDF|url-status=dead}}</ref> આ શહેરની સ્થાપના ''મીડિયોલેનમ'' નામ અંતર્ગત કેલ્ટિક લોકો [[ઇનસબરેસ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે પછી ઇ. સ. પૂર્વ 222માં [[રોમન સામ્રાજ્ય]] દ્વારા તેનો કબજો કરી લેવામાં આવ્યો હતો અને તેના આધીન શહેર અત્યંત સમૃદ્ધ થયું હતું. પછી મિલાન પર [[વિસ્કૉન્ટી]], [[સ્ફોર્જા]] અને 1500માં [[સ્પેનિશ]], 1700માં [[ઑસ્ટ્રિયા]]નું શાસન ચાલ્યું. 1796માં મિલાન પર [[નેપોલિયન પ્રથમ]]એ વિજય મેળવ્યો અને તેણે 1805માં પોતાના સામ્રાજયમાં ઇટાલીની રાજધાની બનાવ્યું.<ref name="britannica.com">{{cite web|author=Britannica Concise Encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/382069/Milan# |title=Milan (Italy) - Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref><ref name="World">{{cite web |url=http://www.worldtravelguide.net/city/82/city_guide/Europe/Milan.html |title=Milan Travel Guide |publisher=www.worldtravelguide.net |access-date=2010-01-04 }}</ref> રોમેન્ટિક યુગ દરમિયાન મિલાન યુરોપનું એક મુખ્ય સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર હતું, જેણે અનેક કલાકારો, સંગીતકારો અને મહત્વપૂર્ણ સાહિત્યકારોને પોતાની તરફ આકર્ષિત કર્યા. પાછળથી બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન શહેર પર બોંબ વિસ્ફોટ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેના પગલે મોટા પાયે ખાનખરાબી સર્જાઈ હતી. 1943માં જર્મનીના કબજામાં આવ્યા પછી મિલાન ઇટાલીના વિરોધનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું.<ref name="britannica.com"/> તેમ છતાં મિલાને યુદ્ધ પછીના સમયગાળામાં આર્થિક વિકાસ જોયો, જેણે દક્ષિણ ઇટાલી અને વિદેશોમાંથી હજારો આપ્રવાસીઓને આકર્ષિક કર્યા.<ref name="britannica.com"/> આંતરરાષ્ટ્રીય અને પંચરંગી શહેર તરીકે મિલાનના 13.9 ટકા લોકો વિદેશમાંથી આવીને વસ્યા છે.<ref name="Official ISTAT estimates">{{Cite web |url=http://demo.istat.it/str2008/index.html |title=અધિકૃત આઇએસટીએટી અંદાજો |access-date=2010-06-17 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111104013/http://demo.istat.it/str2008/index.html |url-status=dead }}</ref> આ શહેર યુરોપનું મુખ્ય પરિવહન<ref>{{cite web|url=http://www.sacred-destinations.com/italy/milan |title=Milan, Italy - Milan Travel Guide |publisher=Sacred-destinations.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર છે. મિલાન 115 અબજ ડોલરની [[જીડીપી]] (ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ્સ)ની સાથે ખરીદ શક્તિ,<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |title=World's richest cities by purchasing power |publisher=City Mayors |date= |access-date=2010-01-03}}</ref>ની બાબતે વિશ્વની 6મી સંપન્ન અર્થવ્યવસ્થા ની સાથે યુરોપીય સંઘના વ્યાપાર અને નાણાકીય બાબતોનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રોમાંથી એક છે. 2004માં મિલાન મહાનગરીય ક્ષેત્રની જીડીપી યુરોપની ચોથી સૌથી વધારે જીડીપી હતીઃ€ 241.2 અબજ (313.3 અબજ અમેરિકન ડોલર). મિલાનની પાસે ઇટાલીની સૌથી વધારે જીડીપી (વ્યક્તિદીઠ) € 35,137 લગભગ (52,263 અમેરિકન ડોલર) છે, જે [[યુરોપીય સંઘ]]ની સરેરાશ જીડીપી પ્રતિ વ્યક્તિ<ref>{{Cite web |url=http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&Identificador=11 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2007-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070806145437/http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&Identificador=11 |url-status=dead }}</ref>ની 161.6 ટકા છે. શહેરના કામદારો આખા દેશમાં સૌથી વધારે સરેરાશ આવકના દરો ધરાવે છે<ref name="ilsole24ore.com">{{Cite web |url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-17 |archive-date=2011-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174557/http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/ |url-status=dead }}</ref> અને આ દ્રષ્ટિએ દુનિયામાં આ શહેરનું સ્થાન 26મું છે.<ref name="citymayors.com">http://www.citymayors.com/economics/richest_cities.html</ref> આ ઉપરાંત વિદેશી કર્મચારીઓ માટે મિલાન વિશ્વનું 11મું સૌથી વધારે મોંઘુ શહેર છે,<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/features/cost_survey.html |title=Cost of living - The world's most expensive cities 2009 |publisher=City Mayors |date=2009-07-07 |access-date=2010-01-03}}</ref> અને ઇકોનોમિક ઇન્ટલિજન્સ યુનિટના 2010માં થયેલા એક અભ્યાસમાં જણાવ્યા મુજબ, આ શહેર રહેવા માટે પાંચમું મોંઘુ શહેર છે.<ref>http://www.economist.com/daily/chartgallery/displaystory.cfm?story_id=15659589</ref> કેટલાંક અભ્યાસ મુજબ, અહીંનું આર્થિક વાતાવરણ તેને વિશ્વ અને યુરોપનું ટોચનું વ્યાવસાયિક અને નાણાકીય કેન્દ્ર,<ref>http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html</ref><ref>http://www.citymayors.com/business/euro_bizcities.html</ref> બનાવે છે અને સિટી બ્રાન્ડિંગની દ્રષ્ટિએ તે અત્યંત સફળ પણ છે.<ref>http://www.citymayors.com/marketing/city-brands.html</ref> દુનિયામાં પણ મિલાનને વિશ્વના 28મું સૌથી સમર્થ અને પ્રભાવશાળી શહેર સ્વરૂપે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="mori-m-foundation.or.jp">{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-17 |archive-date=2014-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf |url-status=dead }}</ref> મિલાનને વૈશ્વિક [[ફેશન]] અને [[ડિઝાઇન]] રાજધાની સ્વરૂપે પણ માન્યતા પ્રાપ્ત છે, જે [[વાણિજ્ય]], [[ઉદ્યોગ]], [[સંગીત]], [[રમતગમત]], [[સાહિત્ય]], [[કળા]] અને [[મીડિયા]] પર મુખ્ય વૈશ્વિક પ્રભાવ સાથે, [[જીએડબલ્યુસી]]ના મુખ્ય [[આલ્ફા વર્લ્ડ સિટીઝ]]માંથી એક બની ગયું છે.<ref name="lboro.ac.uk">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2008 |publisher=Lboro.ac.uk |date=2009-06-03 |access-date=2010-01-03 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |url-status=dead }}</ref> લોમ્બાર્ડ મહાનગર તેના [[ફેશન]] હાઉસ અને શોપ્સ (જેમ કે [[મૉન્ટેનોપોલીન માર્ગ]] પર) અને પિયાજાડ્યુમોના [[ગેલરિયા વિટ્ટોરિયા ઇમાનુએલ]] (દુનિયાનું સૌથી જૂનું અને પ્રતિષ્ઠિત [[શૉપિંગ મૉલ]]) માટે વિશેષ સ્વરૂપે પ્રસિદ્ધ છે. શહેર અત્યંત સમૃદ્ધ [[સાંસ્કૃતિક]] પરંપરા અને વારસો ધરાવે છે. તેની [[નાઇટલાઇફ]]<ref>http://www.worldtravelguide.net/city/82/nightlife/Europe/Milan.html</ref><ref>http://www.aboutmilan.com/nightlife-in-milan.html</ref> વાઇબ્રન્ટ છે તથા તેનું ભોજન અજોડ છે. (તે ''[[પેનેટોન]] '' ક્રિસમસ કેક અને ''[[રિસોટ્ટો]] અલા મિલાનીઝ'' જેવા અસંખ્ય લોકપ્રિય વ્યંજનોનું ઘર છે). શહેર વિશેષ સ્વરૂપે ઓપેરા અને પરંપરાગત સંગીત માટે પ્રસિદ્ધ છે, જે અનેક મહત્વપૂર્ણ સંગીતકાર (જેમ કે [[જ્યુજેપી વેર્ડી]]) અને થિયેટરો (જેમ કે [[ટિએટ્રો અલા સ્કાલા]])નું કેન્દ્ર છે. મિલાન અનેક મહત્વપૂર્ણ સંગ્રહાલય, વિશ્વવિદ્યાલય, અકાદમી, રાજમહેલ, ચર્ચ અને પુસ્તકાલય (જેમ કે [[બ્રેરા એકેડમી]] અને [[ક્રૈસ્ટેલો સ્ફોર્જેસ્કો]]) તથા બે પ્રસિદ્ધ ફૂટબૉલ ટીમ, [[એ સી મિલાન]] અને [[એફ સી ઇન્ટરનેશનલ મિલાનો]] માટે વિખ્યાત છે. તેના કારણે મિલાન યુરોપનું સૌથી વધારે લોકપ્રિય પર્યટન સ્થળ બની ગયું છે, જ્યાં 2008માં 1.914 મિલિયન વિદેશીઓ શહેર જોવા આવ્યાં હતાં.<ref name="euromonitor1">{{cite web |url=http://www.euromonitor.com/_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking |title=Euromonitor Internationals Top City Destinations Ranking > Euromonitor archive |publisher=Euromonitor.com |date=2008-12-12 |access-date=2010-01-03 |archive-date=2010-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111043452/http://www.euromonitor.com/_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking |url-status=dead }}</ref> શહેરએ 1906માં વિશ્વ પ્રદર્શનનું આયોજન કર્યું હતું અને 2015માં [[સાર્વત્રિક પ્રદર્શન]]નું આયોજન કરશે.<ref name="MilanTourist">{{cite web |url=http://www.milan.world-guides.com/ |title=Milan Tourism and Tourist Information: Information about Milan Area, Italy |publisher=www.milan.world-guides.com |access-date=2010-01-04 |archive-date=2010-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408130506/http://www.milan.world-guides.com/ |url-status=dead }}</ref> સામાન્ય રીતે મિલાનના રહેવાસીઓ "મિલાનીઝ" તરીકે ઓળખાય છે (ઇટાલિયનઃ {{lang|it|''Milanesi''}}અથવા અનૌપચારિક રીતે {{lang|it|''Meneghini''}}અથવા {{lang|it|''Ambrosiani''}}). મિલાનના રહેવાસીઓ દ્વારા શહેરને ''"નૈતિક રાજધાની"'' જેવું ઉપનામ આપવામાં આવ્યું છે.<ref name="britannica.com"/> == ઇતિહાસ == {{See also|List of rulers of Milan|Governors of the Duchy of Milan}} === વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર === શબ્દ ''મિલાન'' લેટિન નામ છે, જેનું મૂળ ''મીડિયોલેનમ'' છે. આ નામ ફ્રાંસના અનેક ગેલો-રોમન સ્થળો, જેમ કે [[મીડિયોલેનમ સેન્ટોનેમ]] (સેઇન્ટસ) અને [[મીડિયોલેનમ ઑલેરકોરમ]] (એવ્રૉક્સ) દ્વારા ધારિત છે અને કેલ્ટિક તત્વ-લૈન શામિલ હોવાનું પ્રતિત થાય છે, જે ઘેરો કે નિર્ધારિત સીમા સૂચવે છે. (વેલ્શ શબ્દ લાનનો સ્રોત, અર્થ અભ્યાયરણ્ય કે ચર્ચ). એટલે ''મીડિયોલેનમ'' કોઈ વિશિષ્ટ [[કેલ્ટિક જનજાતિ]]નું કેન્દ્ર કે અભયારણ્ય સૂચવે છે.<ref name="World"/><ref name="InternationalStudent">{{cite web |url=http://internationalrelations.unicatt.it/it/international_student/the_history_of_milan |title=The History of Milan |3=Relazioni Internazionali - Università Cattolica del Sacro Cuore |publisher=internationalrelations.unicatt.it |access-date=2010-01-14 |archive-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108120442/http://internationalrelations.unicatt.it/it/international_student/the_history_of_milan |url-status=dead }}</ref> નામની ઉત્પતિ અને શહેરના પ્રતિક સ્વરૂપે એક [[સુવર]] વિશે [[એન્ડ્રિયા અલચેન્ટો]]ના ''એમ્બ્લેમાટા'' (1584)માં રોચક વર્ણન છે, જેમાં [[શહેરની દિવાલો]]ના પ્રથમ નિર્માણનો સમય, એક કાષ્ઠચિત્રની નીચે, એક સુવરને ખોદકામ કરતાં દેખાડવામાં આવ્યું છે અને ''મીડિયોલેનમ'' ની વ્યુત્પતિ અડધા ઉન સ્વરૂપે આપવામાં આવી, <ref>''મેડિયસ'' + ''લાનમ'' ; એલસિયાટોસ "એટિમોલોજી" ઇસ ઇન્ટરનેશનલી ફાર-ફેચ્ડ.</ref>જેને લેટિન અને ફ્રેંચમાં સમજાવવામાં આવ્યું. મિલાનનો પાયો નાંખવાનું શ્રેય બે [[કેલ્ટિક લોકો]] [[બિટુરિજસ]] અને [[એડુઈ]]ને જાય છે, જેના [[પ્રતિક]] સ્વરૂપે એક ભેડ અને એક સુવર રાખવામાં આવ્યાં છે.<ref>''બિટ્યુરિકસ વર્વેક્સ, હેડ્યુઝ ડેટ સ્યુકુલા સાઇનમ.'' </ref> એટલે શહેરનું પ્રતિક ઊનવાળું સુવર, એક બે સ્વરૂપવાળું જાનવર છે, જેના અત્યંત કડક વાળ છે, તો ક્યાંક ચીકણા ઊન.<ref>''લેનિગર હીક સાઇનમ સસ એસ્ટ, એનિમલક બાઇફોર્મ, એક્રિબસ હિન્ક સેટિસ, લેનિશિયો ઇન્ડી લેવિ.'' </ref> અલચેન્ટો પોતાના સ્પષ્ટીકરણનું શ્રેય સંત સમાન અને વિદ્વાન [[એમ્બ્રોસ]]ને આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.emblems.arts.gla.ac.uk/french/emblem.php?id=FALc002 |title=Alciato, '&#39;Emblemata'&#39;, Emblema II |publisher=Emblems.arts.gla.ac.uk |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> શહેરનું જર્મન નામ ''માઇલેન્ડ'' છે જ્યારે સ્થાનિક [[પશ્ચિમી લોમ્બાર્ડ]] બોલીમાં શહેરનું નામ મિલાન છે. === કેલ્ટિક અને રોમન યુગ === [[ઇ. સ. પૂર્વ 400]]ની આસપાસ મિલાન અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં [[ઇનસબરેઝ]] વસ્યાં હતાં. [[ઇ. સ. પૂર્વે 222]]માં રોમનોએ આ વસતી પર કબજો કરી લીધો, જેણે તેના પર [[મીડિયોલેનમ]] નામ લાગૂ કર્યું. જોકે સ્થાનિક લોકો દ્વારા મિલાન નામનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, જે કેલ્ટિક મેઘલાનથી ઉત્પન્ન થયો હતો.<ref name="InternationalStudent"/> રોમન નિયંત્રણની અનેક શતાબ્દીઓ પછી ઇ. સ. 293માં મિલાનને સમ્રાટ [[ડાયોક્લીશન]] દ્વારા [[પશ્ચિમી રોમન સામ્રાજ્ય]]ની રાજધાની જાહેર કરવામાં આવી. ડાયોક્લીશને રહેવા માટે પૂર્વ રોમન સામ્રાજ્ય (રાજધાની [[નિકોમીડિયા]]) અને તેના સહયોગી મૈક્સીમૈએનસે પશ્ચિમને પસંદ કર્યું. તરત જ [[મૈક્સીમિઆન]]એ અનેક વિશાળ સ્મારકોનું નિર્માણ કર્યું, જેમ કે મોટો ચોક{{convert|470|x|85|m|ft|lk=out|abbr=on}}, થર્મી એર્કુલી, શાહી મહેલોનો એક વિશાળ સમૂહ અને અન્ય અનેક સેવા અને ઇમારતો. 313ના [[મિલાનના ફરમાન]]માં સમ્રાટ [[કૉનસ્ટેટાઇન પ્રથમ]]એ [[ખ્રિસ્તી]]ઓ માટે [[ધાર્મિક સ્વતંત્ર્તા]]ની ખાતરી આપી.<ref name="Edict">{{cite web |url=http://www.christianitytoday.com/ch/1990/issue28/2809.html |title=313 The Edict of Milan |3=Christian History |publisher=www.christianitytoday.com |access-date=2010-01-14 |archive-date=2009-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090910201345/http://www.christianitytoday.com/ch/1990/issue28/2809.html |url-status=dead }}</ref> 402માં શહેરને [[વિસિગૉથ]] લોકોએ ઘેર લીધું અને શાહી નિવાસ [[રાવેના]] લઈ જવામાં આવ્યું. પચાસ વર્ષ પછી 452માં [[હુણ]] જાતિના લોકોએ શહેર પર કબજો જમાવી દીધો. 539માં [[ઑસ્ટ્રોગોથો]]એ [[બેન્ઝન્ટાઇન]] સમ્રાટ [[જસ્ટિનિયન પ્રથમ]] વિરૂદ્ધ કથિત [[ગોથિક યુદ્ધ]]માં મિલાન પર વિજય મેળવ્યો અને તેને નષ્ટ કરી દીધું. 569ની ગરમીના દિવસોમાં [[લોંગોબાર્ડો]]એ (જેના પરથી ઇટાલીના ક્ષેત્ર લોમ્બાર્ડીનું નામ પડ્યું છે) રક્ષણ માટે બચી [[બેન્ઝન્ટાઇન સેના]]ની નાની ટુકડીને હરાવી દઈ મિલાન પર જીત હાંસલ કરી. લોમ્બાર્ડ શાસનના આધિન મિલાનમાં અમુક રોમન ઇમારતો પ્રયોગ સ્વરૂપે બની.<ref>જુઓ ''[[વર્સમ દી મેડિયોલાનો સિવિટેટ]]'' .</ref> 774માં મિલાને [[ફ્રેન્કસ]] સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું, જેન [[ચાર્લેમૈને]] સંપૂર્ણ અભિનવ નિર્ણય લેતાં લોમ્બાર્ડના રાજાની પદવી ધારણ કરી. (તે અગાઉ જર્મનિક સામ્રાજ્યોએ અનેક વખત એક બીજા પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો હતો, પણ કોઈએ અન્ય લોકોનારાજાની ઉપાધિ ધારણ કરી નહોતી). [[લોમ્બાર્ડીનો લોહમુગટ]] તે કાળનો છે. તે પછી મિલાન [[પવિત્ર રોમન સામ્રાજ્ય]]નો હિસ્સો બની ગયું. === મધ્ય યુગ === [[ચિત્ર:IMG 3734 - Milano - Stemma visconteo- sull'Arcivescovado - Foto di Giovanni Dall'Orto - 15-jan-2007.jpg|thumb|150px|બાઇસ્કિયોનઃ પિયાઝા ડ્યુઓમો ખાતે આવેલા આર્કિબિશપ્સના મહેલ ખાતે વિસ્કોન્ટી સભાનું રાજચિહ્ન.પ્રારંભિક શબ્દો IO<HANNES> આર્કબિશપ ગીયોવાની વિસ્કોન્ટી માટે છે (1342-1354).]] [[મધ્યયુગ]] દરમિયાન પોના સમૃદ્ધ મેદાન પર પોતાના શાસન અને ઇટાલીના આલ્પ્સના આરપાર માર્ગોના કારણે વ્યાપારિક કેન્દ્ર સ્વરૂપે વૈભવશાળી બનતું ગયું. લોમ્બાર્ડ શહેરો વિરૂદ્ધ [[ફ્રેડરિક પ્રથમ બારબરોસા]] દ્વારા યુદ્ધમાં વિજયથી 1162માં મિલાનમાં મોટા પાયે ખાનખરાબી સર્જાઈ હતી. 1167માં [[લોમ્બાર્ડ લીગ]]ની સ્થાપના પછી મિલાને આ સંબંધમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી. 1183માં [[કોન્સ્ટેન્સની શાંતિ]] લોમ્બાર્ડ શહેરો દ્વારા હાંસલ સ્વતંત્ર્તાના પરિણામસ્વરૂપ મિલાન ડચી બની ગયું. 1208માં [[રૈમબર્ટિનો બ્યુવાલેલી]]એ શહેરના [[પોદેસ્તા]] (મેયર) સ્વરૂપે એક સત્ર સેવા કરી. 1242માં [[લૂકા ગ્રિમાલ્ડી]] અને 1282માં [[લૂચેટો ગટ્ટીલૂસિયો]]. આ પદ [[મધ્યયુગીન સમુદાય]]ના હિંસક રાજકીય જીવનમાં વ્યક્તિગત જોખમથી ભરેલું થઈ શકે છે. 1252માં મિલાનીઝ હેરેટિક્સએ નજીકના ગામડામાં એક ''ઘાટ'' પર ચર્ચના ધર્મપરીક્ષકની હત્યા કરી નાંખી, જે પાછળથી [[શહીદ સેન્ટ પીટર]] સ્વરૂપે જાણીતા થયા. હત્યારા લાંચ આપીને છૂટી ગયા અને આગામી તોફાનમાં ''પોદેસ્તા'' ને પણ મારી નાંખ્યો. 1256માં આર્કબિશપ અને આગેવાન ધનિકોને શહેરમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા. 1259માં [[માર્ટિનો ડેલા ટોરે]]ને [[સંઘ]]ના સભ્યોએ ''કેપિટનો ડેલ પોપેલો'' સ્વરૂપે પસંદ કર્યો. તેમણે શહેર પર બળજબરીપૂર્વક કબજો જમાવી દીધો, પોતાના દુશ્મનોને નિષ્કાસિત કર્યા અને સરમુખત્યારશાહી શક્તિઓ વડે શાસન કર્યું, રસ્તા બનાવ્યા, નહેર ખોદાવી, સફળતાપૂર્વક ગામડામાંથી કર વસૂલ્યો. જોકે તેમની નીતિએ મિલાનીઝ ખજાનાને ખાલી કરી નાંખ્યો, ઘણી વખત બેદરકાર ભાડૂતી સૈનિકોના ઉપયોગે જનતાનો નારાજ કરી, જેણે ડેલા ટોરેના પરંપરાગત શત્રુ વિસ્કોન્ટી માટેનું સમર્થન વધાર્યું. 22 જુલાઈ, 1262ના રોજ ડેલા ટોરેના અભ્યર્થી રેમન્ડો ડેલા ટોરે, [[કોમોના બિશપ]] વિરૂદ્ધ પોપ [[શહેરી ચતુર્થ]] દ્વારા [[ઓટોન વિસ્કોન્ટી]]ને [[મિલાનના આર્કબિશપ]] બનાવવામાં આવ્યા. આ રીતે રેમન્ડો ડેલા ટોરેએ વિધર્મી [[કેથર્સ]] સાથે વિસ્કોન્ટીની નિકટતાનો આરોપોના પ્રચાર શરૂ કર્યો અને તેના પર ઉચ્ચ દેશદ્રોહનો અભિયોગ લગાવ્યો. વિસ્કોન્ટી, જેમણે ડેલા ટોર પર આ જ પ્રકારના અપરાધનો આરોપ લગાવ્યો, પાછળથી મિલાનમાંથી પ્રતિબંધિત થઈ ગયો અને તેમની સંપત્તિ જપ્ત કરી લેવાઈ. પાછળથી જે ગૃહયુદ્ધ છેડાયું તેણે મિલાનની વસતી અને અર્થવ્યવસ્થાને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું, જે એક દાયકાથી પણ વધારે સમય માટે બન્યું રહ્યું. 1263માં ઓટોન વિસ્કોન્ટીએ શહેર વિરૂદ્ધ નિર્વાસિત લોકોના સમૂહનું નિષ્ફળ નેતૃત્વ કર્યું, પણ દરેક તરફ વધતી હિંસાના વર્ષો પછી છેવટે [[ડેસિયો યુદ્ધ]] (1277)માં જીત હાંસલ કરતાં, તેણે પોતાના પરિવાર માટે શહેર જીત્યું. [[વિસ્કોન્ટી]] હંમેશા માટે [[ડેલા ટોરે]]ને હાંકી કાઢવામાં સફળ થયો અને [[15મી સદી]] સુધી શહેર અને તેની સત્તા પર કબ્જો જમાવી રાખ્યો. મિલાનનો મોટા ભાગનો પૂર્વ ઇતિહાસ બે રાજકીય જૂથો-ગ્વેલ્ફ અને ધઇબલિન્જો વચ્ચે સંઘર્ષની વાત હતી. મિલાન શહેરમાં મોટા ભાગનો સમય ગ્વેલ્ફ સફળ રહ્યાં. જોકે વિસ્કોન્ટી પરિવાર પોતાના જર્મન સમ્રાટો સાથે "ધઇબલિન" દોસ્તીની કારણે, મિલાનની સત્તા (સિગ્નોરિયા) પર કબ્જો જમાવવામાં સક્ષમ રહ્યાં.<ref>હેન્રી એસ. લ્યુકાસ, ''ધ રિનૈઝન્સ એન્ડ રિફોર્મેશન'' (હાર્પર એન્ડ બ્રધર્સ: ન્યૂ યોર્ક 1960) પાનું 37.</ref> 1395માં આ સમ્રાટોમાંથી એક વેંકસલાસ (1378-1400), એ મિલાનીઝને ડચી શાખ સુધી ઊંચી ઉઠાવ્યાં.<ref>''આઇબિડ.'' , પાનું 38.</ref> ઉપરાંત 1395માં [[જિયાન ગેલિયાઝો વિસ્કોન્ટી]] મિલાનનો ડ્યૂક બની ગયો. 14મી સદીની શરૂઆતથી 15મી સદીના મધ્ય સુધી 150 વર્ષ માટે ધઇબલિન વિસ્કોન્ટી પરિવાર દ્વારા સત્તા પર કબજો ચાલુ રહ્યો.<ref>રોબર્ડ એસ. હ્યોટ અને સ્ટેનલી કોડોરો ''યુરોપ ઇન ધ મિડલ એજીસ'' (હાર્કોર્ટ, બ્રેસ એન્ડ જોવાનોવિક: ન્યૂ યોર્ક, 1976) પાનું 614.</ref> === પુનર્જાગરણ અને સ્ફોર્જા હાઉસ === [[ચિત્ર:Milano Castello 1.jpg|thumb|left|150px|કેસ્ટેલો સ્પોર્જેસ્કો, સ્ફોર્જા સભાની સત્તાનું પ્રતીક]] [[ચિત્ર:Milano - Mappa della città nel 1621.jpg|thumb|right|150px|17મી સદીમાં મિલાન]] 1447માં [[મિલાનના ડ્યૂક]] [[ફિલિપો મારિયા વિસ્કોન્ટી]] કોઈ પુરુષ વારસદાર વિના મૃત્યુ પામ્યો. વિસ્કોન્ટી વંશના અંત પછી [[એમ્બ્રોસિયન ગણરાજ્ય]] અધિનિયમિત કરવામાં આવ્યું. એમ્બ્રોસિયન ગણરાજ્યને મિલાન શહેરના લોકપ્રિય સંરક્ષક સંત એમ્બ્રોસથી પોતાનું નામ ગ્રહણ કર્યું.<ref name="lucas:268">હેન્રી એસ. લ્યુકાસ, ''ધ રિનૈઝન્સ એન્ડ રિફોર્મેશન'' પાનું 268.</ref> બંને, ગ્વેલ્ફ અને ધઇબલિન જૂથોએ મિલાનમાં એમ્બ્રોસિયન ગણરાજ્યને સ્થાપિત કરવા એકસાથે કામ કર્યું. પણ ગણરાજ્યનું પતન ચાલુ રહ્યું. જ્યારે 1450માં [[હાઉસ ઓફ સ્ફોર્જા]]ના [[ફ્રેસેસ્કો સ્ફોર્જા]]એ મિલાન પર વિજય હાંસલ કર્યો, જેના કારણે મિલાન ઇટાલિયન [[પુનર્જાગરણ]]ના અગ્રણી શહેરોમાંનું એક બની ગયું.<ref name="InternationalStudent"/><ref name="lucas:268"/> === ફ્રેન્ચ, સ્પેનિશ અને ઓસ્ટ્રિયન પ્રભુત્વનો સમયગાળો === [[ચિત્ર:Martin van Meytens 001.jpg|thumb|150px|right|ઓસ્ટ્રીયાની મહારાણી મારીયા થેરેસા પ્રથમ, મિલાનના હેબ્સબર્ગ રાજવી પરિવારની મહિલા 1740 થી 1780 સુધી.]] ફ્રાંસના રાજા [[લુઈ બારમા]]એ પહેલા 1492માં ડચીનો પ્રતિદાવો રજૂ કર્યો. તે સમયે [[સ્વિસ ભાડૂતી સૈનિકો]]એ મિલાનને બચાવ્યું હતું. લુઈના ઉત્તરાધિકારી ફ્રાંસિસ પ્રથમ દ્વારા [[મિરગ્નેનોની લડાઈ]]માં સ્વિસના વિજય પછી ડચી ફ્રેંચ રાજા [[ફ્રાંસિસ પ્રથમ]]ને સોંપી દેવામાં આવી. જ્યારે 1525માં [[પાવિયાની લડાઈ]]માં હૈબ્સબર્ગ [[ચાર્લ્સ પંચમ]]એ ફ્રાંસિસ પ્રથમને હરાવ્યો ત્યારે મિલાન સહિત ઉત્તરી ઇટાલી હાઉસ ઓફ [[હૈબ્સબર્ગ]]ને કબજામાં ચાલી ગઈ.<ref>જોહન લોથ્રોપ મોટલી, ''ધ રાઇઝ ઓફ ધ ડચ રિપબ્લિક'' ભાગ II (હાર્પર બ્રધર્સ: ન્યૂ યોર્ક, 1855) પાનું 2.</ref> 1556માં ચાર્લ્સ પંચમે તેના પુત્ર [[ફિલિપ બીજા]] અને પોતાના ભાઈ [[ફર્ડિનેંડ પ્રથમ]]ના પક્ષમાં ગાદીનો ત્યાગ કર્યો. મિલાન સહિત ચાર્લ્સની ઇટાલિયન સંપત્તિ, ફિલિપ બીજા અને હૈબ્સબર્ગના સ્પેની વંશક્રમને હસ્તાંતરિત થઈ ગઈ જ્યારે ફર્ડિનેન્ડના હૈબ્સબર્ગી ઓસ્ટ્રિયાઈ વંશક્રમે પવિત્ર રોમન સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું. 1629-31માં [[મિલાનના મહાન પ્લેગ]]ના કારણે 1,30,000ની વસતીમાંથી લગભગ 60,000 લોકો માર્યા ગયા. આ પ્રકરણને પ્લેગ [[રોગચાળા]]ને સદીઓ લાંબા રાષ્ટ્રવ્યાપી અંતિમ પ્રકોપોમાંથી એક માનવામાં આવે છે, જે [[કાળી મોત]] સાથે શરૂ થયું.<ref>સિપાલો, કાર્લો એમ. ''ફાઇટિંગ ધ પ્લેગ ઇન સેવન્ટીન્થ સેન્ચ્યુરી ઇટાલી'' . મેડિસનઃ યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોસિન પ્રેસ, 1981.</ref> 1700માં [[ચાર્લ્સ બીજા]]ના મૃત્યુ સાથે હૈબ્સબર્ગના સ્પેની વંશક્રમનો અંત આવી ગયો. તેમના મૃત્યુ પછી સ્પેની સિંહાસન પર ફ્રેન્ચ [[અંજઉના ફિલિપ]]ના દાવાને ફ્રેન્ચ સૈન્ય દળના સમર્થન સાથે તમામ સ્પેની સંપત્તિ પર કબ્જો કર્યા પછી 1701માં [[સ્પેનિશ ઉત્તરાધિકાર યુદ્ધ]]નો આરંભ થયો. 1706માં [[રૈમિલીઝ]] અને [[ટ્યુરિન]]માં ફ્રાંસની હાર થઈ અને તેમને [[ઓસ્ટ્રિયાના હૈબ્સબર્ગ]]ને ઉત્તર ઇટાલી સોંપવા મજબૂત કરવામાં આવ્યાં. 1713માં [[યુટ્રેક્સટની સંધિ]]એ ઔપચારિક સ્વરૂપે [[લોમ્બાર્ડી]] અને તેની રાજધાની મિલાન સહિત સ્પેનની મોટા ભાગની ઇટાલિયન સંપત્તિ પર ઓસ્ટ્રિયાની સંપ્રભુતાની પુષ્ટિ કરી. === 19મી સદી === [[ચિત્ર:Episodio delle cinque giornate (Baldassare Verazzi).jpg|thumb|left|200px|મિલાનના દેશપ્રેમીઓ ઓસ્ટ્રીયાના લશ્કર સામે લડી રહ્યાં છે. આ લડાઇ પાંચ દિવસ સુધી ચાલી હતી.]] [[નેપોલિયન]]એ 1796માં લોમ્બાર્ડી પર વિજય મેળવ્યો અને મિલાનને [[સિસલપાઇન ગણરાજ્ય]]ની રાજધાની જાહેર કરી. પાછળથી તેણે મિલાનને [[ઇટાલી સામ્રાજ્ય]]ની રાજધાની ઘોષિત કરી અને ડ્યુઓમોમાં તાજ ધારણ કર્યો. નેપોલિયનના આધિપત્યનો અંત આવતા જ [[વિયેના કોંગ્રસે]] 1815માં [[વેનેટો]] સાથે લોમ્બાર્ડી અને મિલાન ઓસ્ટ્રિયાઈ નિયંત્રણને હવાલે કરી દીધું.<ref>{{cite web | last= Bloy| first = Marjie| authorlink =| coauthors =| title = The Congress of Vienna, 1 November 1814—8 June 1815| work =| publisher = The Victorian Web| date = 30 April 2002| url = http://www.victorianweb.org/history/forpol/vienna.html| doi =| access-date = 2009-06-09}}</ref> આ સમયગાળા દરમિયાન મિલાન ગીત [[ઓપેરા]]નું કેન્દ્ર બની ગયું. અહીં 1770ના દાયકામાં [[મોઝાર્ટે]] [[ટિએટ્રો રીઝિયો ડ્યુક્લ]]માં ત્રણ ઓપેરાના પ્રીમિયર આયોજિત કર્યા. પાછળથી [[બેલિની]], [[ડોનિજેટી]], [[રૉજિની]] અને વર્ડીના પ્રીમિયરની સાથે [[લા સ્કાલા]] દુનિયાનું આદર્શ થિયેટર બની ગયું. ખુદ [[વર્ડી]] મિલાનને પોતાના ઉપહાર કાસા ડી રિપાસો મ્યુસિકિસ્ટીમાં દફનાવવામાં આવ્યાં. 19મી સદીના અન્ય મહત્વૂપૂર્ણ થિયેટર છેઃ ''લા કાનોબિયા'' ના અને ''ટિએટ્રો કારસાનો'' . [[ચિત્ર:Pozzi, Pompeo (1817-1880) - Milano - Stazione Centrale, dopo 1864.jpg|thumb|right|200px|1864માં મિલાનનું સેન્ટ્રલ સ્ટેશનનું દ્રશ્ય]] 18 માર્ચ, 1848માં કથિત [[પાંચ દિવસ]] ([[ઇટાલિયન]] ભાષામાં ''લિ સિન્કી જિઓર્નેટ'' ) દરમિયાન મિલાનવાસીઓએ ઓસ્ટ્રિયાઈ શાસન વિરૂદ્ધ બળવો કર્યો અને ફિલ્ડ માર્શલ [[રાડેટ્ઝકી]]ને શહેરમાંથી અસ્થાયી સ્વરૂપે પાછાં જવાની ફરજ પડી. ઉપરાંત 24 જુલાઈના રોજ [[કસ્ટોઝા]]માં ઇટાલી સેનાને પરાજ્યનો સ્વાદ ચખાડ્યાં પછી રાડેટ્ઝકી મિલાન અને ઉત્તર ઇટાલી પર ઓસ્ટિયાઈ નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવામાં સફળ નિવડ્યો. પણ ઇટાલીના રાષ્ટ્રવાદીઓએ [[સારડિનીયા સામ્રાજ્ય]]ના સમર્થનથી [[ઇટાલીના એકીકરણ]]ના હિતમાં ઓસ્ટ્રિયાને હટાવવાની માગણી કરી. સારડિનીયા અને ફ્રાંસે જોડાણ કર્યું તથા 1859માં ઓસ્ટ્રિયાને [[સોલ્ફરિનોની લડાઈ]]માં પરાજય આપ્યો.<ref name="Solferino">{{cite web | title = Solferino | author = Graham J. Morris | url = http://www.battlefieldanomalies.com/solferino/08_the_battle.htm | access-date = 2009-06-09 | archive-date = 2009-06-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090630084539/http://www.battlefieldanomalies.com/solferino/08_the_battle.htm | url-status = dead }}</ref> આ લડાઈ પછી મિલાન અને શેષ લોમ્બાર્ડી સારડિનીયા સામ્રાજ્યમાં સામેલ કરી દેવાયા, જેણે ઝડપથી મોટા ભાગના ઇટાલી પર નિયંત્રણ સ્થાપિત કરી દીધું. 1861માં [[ઇટાલી સામ્રાજ્ય]] સ્વરૂપે પુનઃનામકરણ કરવામાં આવ્યું. [[ઇટાલીના રાજકીય એકીકરણ]]એ ઉત્તર ઇટાલી પર મિલાનના વ્યાવસાયિક પ્રભુત્વને એક કર્યું. તેના પગલે રેલવે નિર્માણને પ્રોત્સાહન મળ્યું, જેણે મિલાનને ઉત્તરી ઇટાલીનું રેલવે કેન્દ્ર બનાવી દીધું. ઝડપથી ઔદ્યોગિકીકરણે મિલાનને ઇટાલીનું મુખ્ય ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રને કેન્દ્રમાં સ્થાન આપ્યું. જોકે 1890ના દાયકામાં મિલાન ઊંચા [[ફુગાવાના દર]] સાથે સંબંધિત [[બાવા બેકારિઝ નરસંહાર]]થી હચમચી ગયું. આ દરમિયાન મિલાનની બેન્કો દ્વારા ઇટાલીના નાણાકીય ક્ષેત્રમાં પ્રભુત્વના કારણે આ શહેરનું દેશનું મુખ્ય [[આર્થિક કેન્દ્ર]] બની ગયું. મિલાનનો [[આર્થિક વિકાસ]] 19મી સદીના અંતમાં અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં થયો, જેની પાછળ શહેરના વિસ્તાર અને વસતીમાં ઝડપથી વધારો મુખ્ય જવાબદાર પરિબળ હતાં.<ref name="World"/> === 20મી સદી === [[ચિત્ર:Tentoonstelling Milaan - p1906-213.jpg|thumb|left|મિલાનમાં 1906માં યોજાયેલા વર્લ્ડ એક્સપોઝિશન દરમિયાન મુખ્ય સભાખંડનું દ્રશ્ય]] [[ચિત્ર:Milano TouringClubItaliano 1914.jpg|thumb|right|1914ના મિલાન શહેરનો નકશો.]] 1919માં [[બેનિટો મુસોલિની]]એ [[બ્લેકશર્ટ્સ]]નું આયોજન કર્યું. મિલાન [[ઇટાલીના ફાસિસ્ટ આંદોલન]]નું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું અને અહીંથી જ 1922માં [[રોમ પર અભિયાન]] શરૂ થયું હતું. [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] દરમિયાન બ્રિટિશ અને અમેરિકન સેનાએ બોંબ ફેંકતા મિલાનને મોટા પાયે ખાનાખરાબી સર્જાઈ હતી અને ભારે નુકસાનનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જોકે 1943માં [[ઇટાલીએ યુદ્ધ છોડી દીધું]]. 1945 સુધી મોટો ભાગના [[ઉત્તર ઇટાલી]] પર જર્મનોએ કબજો કરી લીધો હતો. 1944માં મિલાનને [[સહબદ્ધ]] બોંબમારાનો સામનો કરવો પડ્યો અને તેમાંથી મોટા ભાગના હુમલા [[મિલાનના મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન]]ની આજુબાજુ કેન્દ્રીત હતા. 1943માં મોટા ભાગના ઇટાલીમાં જર્મનવિરોધી લહેરમાં વધારો થયો અને મિલાનમાં અનેક સંઘર્ષ થઈ રહ્યાં હતાં. યુદ્ધનો અંત આવતાં જ અમેરિકાની [[પહેલી બખ્તરબંધ ડિવિઝન]] [[પો ઘાટી અભિયાન]]ના ભાગરૂપે મિલાન તરફ આગળ વધી. પણ તે પહોંચે તેની પહેલા [[ઇટાલીના પ્રતિરોધ આંદોલન]]ના સભ્યોએ મિલાનમાં ખુલ્લો બળવો કર્યો અને શહેરને આઝાદ કરાવ્યું. નજીકના [[ડોંગો]]માં મુસોલિની અને તેમના [[ઇટાલી સામાજિક ગણરાજ્ય]](''રીપબ્લિકા સોશ્યેલ ઇટાલિયાના'' કે આરએસઆઈ)ના અનેક સભ્યોને કબજામાં લઈ લેવાયા અને સજા દેવામાં આવી. 29 એપ્રિલ, 1945ના રોજ ફાસિસ્ટોના મૃતદેહો મિલાનમાં લાવવામાં આવ્યા અને મુખ્ય જાહેર ચોક પિયાજાલા લોરેટોમાં અભદ્ર સ્વરૂપે ઊંધા લટકાવી દેવાયા. યુદ્ધ પછી આ શહેર ઓસ્ટ્રિયાથી નાસીને આવેલા યહૂદીઓ માટે [[શરણાર્થી શિબિર]]માં ફેરવાઈ ગયું. 1950 અને 1960ના દાયકામાં [[આર્થિક ચમત્કાર]] દરમિયાન આંતરિક આપ્રવાસની એક મોટી લહેર, ખાસ કરીને [[દક્ષિણ ઇટાલી]]થી મિલાન તરફ આવી અને 1971માં જનસંખ્યા વધીને 17,23,000 જેટલી થઈ ગઈ. આ સમયગાળા દરમિયાન મિલાને બીજી વખત પોતાની મોટા ભાગની ઇમારતો અને કારખાનાનું પુનર્નિમાણ જોયું. યુદ્ધ પછી ઇટાલીમાં ઝડપથી આર્થિક વિકાસ થયો, જેને ''બીજી તેજી'' કહેવાય છે. શહેરે ટોરો વેલાસ્કા અને પિરેલી ટાવર જેવી અનેક અભિનવ અને આધુનિકતાવાદી ઇમારતો અને ગગનચુંબી ઇમારતોનું નિર્માણ જોયું. ઉપરાંત મિલાન, 1960ના દાયકાથી 1970ના દાયકાના અંત સુધી માર્ક્સવાદી, લેનિનવાદી, ''[[બ્રિગેટ રોઝે]]'' કે ''રેડ બ્રિગેડ્સ'' નામના કમ્યુનિસ્ટ ઇટાલિયન સમૂહથી ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થયું. શહેરમાં અનેક વખત રાજકીય અને વિરોધ પ્રદર્શનો યોજાતા હતા. 12 ડીસેમ્બર, 1969ના રોજ [[પિયાજા ફૉન્ટાનાની રાષ્ટ્રીય કૃષિ બેંકમાં બોંબવિસ્ફોટ]] થયો, જેમાં 17 લોકો માર્યા ગયા અને 88 લોકો ઘાયલ થયા. 1970ના દાયકાના અંતે મિલાનની વસતીનો ઘટાડો શરૂ થયો, જ્યાં છેલ્લાં 30 વર્ષથી શહેરની કુલ વસતીનો લગભગ 33 ટકા હિસ્સો મૂળ મિલાનની આસપાસ બનતાં નવા ઉપનગરો અને નાના શહેરોના બહારના ભાગમાં વસવા લાગ્યો.<ref name="ISTAT">{{cite web |url=http://demo.istat.it/unitav/index.html?lingua=eng |title=Italian Population Life Tables by province and region of residence |publisher=demo.istat.it |access-date=2010-01-14 |archive-date=2010-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726112213/http://demo.istat.it/unitav/index.html?lingua=eng |url-status=dead }}</ref> પણ સાથે સાથે આ શહેર વિદેશી આપ્રવાસીઓના પ્રવાહના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યો. આ નવી ઘટના [[મિલાનીઝ ચાઉનાટાઉના]]નું ઝડપી અને મહાન વિસ્તરણ છે, જે નગરના સૌથી સુંદર જિલ્લાઓમાંના એક [[વૈયા પાઓલો સાર્પી]], વૈયા બ્રામટે, વૈયા મૈસિના અને વૈયા રોજમિનીની આજુબાજુનો વિસ્તાર છે, જ્યાં [[ચીનના આપ્રવાસીઓ]] [[ઝેજિયાંગ]]માંથી આવીને વસ્યાં છે. મિલાન ઇટાલીમાં તમામ [[ફિલિપિનોસ]]ના 33 ટકા લોકોનું ઘર છે, જેણે ઘણી વધારે અને સ્થાયી રીતે વિકસીત વસતીને શરણ આપ્યું છે, જેમની સંખ્યા દર વર્ષે 1,000ના જન્મદરની સાથે 33,000<ref>{{cite web| last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Backgrounder: Profile of Filipinos in Northern Italy| work = | publisher = Republic of the Philippines Office of the Press Secretary| month = February| year = 2009| url = http://www.ops.gov.ph/feb-visits2009/backgrounder.htm#Northern%20Italy| format = | doi = | access-date = 2009-06-21| archive-date = 2009-05-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20090512191045/http://www.ops.gov.ph/feb-visits2009/backgrounder.htm#Northern%20Italy| url-status = dead}}</ref>થી થોડી વધારે છે.<ref>{{cite web| last = Uy| first = Veronica| authorlink = | coauthors = | title = Filipinos populating Milan, as 3 are born there daily--exec| work = | publisher = INQUIRER.net| date = 29 April 2008| url = http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20080429-133398/Filipinos-populating-Milan-as-3-are-born-there-daily--exec| format = | doi = | access-date = 2009-06-21| archive-date = 2009-09-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20090911043554/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20080429-133398/Filipinos-populating-Milan-as-3-are-born-there-daily--exec| url-status = dead}}</ref> [[ચિત્ર:Pirelli T1.png|thumb|right|200px|નિર્માણાધિન પિરિલી ટાવર, યુદ્ધોત્તર ઇટાલીયન આર્થિક ચમત્કારનું પ્રતીક]] [[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 102-12689, Mailand, Signallampen im Straßenverkehr.jpg|thumb|left|20મી સદીની શરૂઆતમાં પિયાઝા ડેલ ડ્યુમો, મિલાનનું એક દ્રશ્ય.]] 1980ના દાયકામાં મિલાનને જબરદસ્ત ઔદ્યોગિક સફળતા મળવા લાગી. તે કાપડ અને અનેક વસ્ત્ર લેબલોનું મુખ્ય નિકાસકાર બની ગયું અને આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરવા લાગ્યું (જેમ કે અરમાની, વર્સાચે અને ડોલ્સે અને ગબ્બાના) હોવાથી મિલાનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક મુખ્ય ફેશન રાજધાની તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું. શહેરના સ્ટાઇલિસ્ટ ડિઝાઇનરો દ્વારા ઉત્પાદિત પરંપરાગત અને સસ્તા પરંતુ સાથેસાથે વાજબી, સ્ટાઇલિશ અને ટીપ-ટૉપ પોશાકોએ તેને ગંભીર વૈશ્વિક પ્રતિસ્પર્ધી બનાવની દીધું, જે ''હાઉટ કોચર'' કે ઉચ્ચ ફેશનની વૈશ્વિક રાજધાની સ્વરૂપે પેરિસની સદીઓ જૂની પ્રતિષ્ઠા માટે જોખમરૂપ બની ગયું. શહેરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યટકોનું આગમન થયું, ખાસ કરીને ચીન, જાપાન કે દૂર પૂર્વના દેશોમાંથી પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ખાસ્સો વધારો થયો. સમૃ્દ્ધિનો આ કાળ અને ફેશનની રાજધાની સ્વરૂપે શહેરની નવી આંતરરાષ્ટ્રીય છબીએ અનેક પત્રકારોને "''Milano da bere '' " મહાનગરને કહેવા મજબૂર કર્યા, જેનો શબ્દશઃ અર્થ થાય છે "મન ભરીને માણવા લાયક મિલાન."<ref>{{cite web |url=http://www.lastampa.it/redazione/cmsSezioni/cultura/200804articoli/31497girata.asp |title=L'uomo che inventò la Milano da bere |publisher=Lastampa.It |date=2008-01-04 |access-date=2010-03-25 |archive-date=2009-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090914065500/http://www.lastampa.it/redazione/cmsSezioni/cultura/200804articoli/31497girata.asp |url-status=dead }}</ref> 1990ના દાયકામાં મિલાન, પાલાઝો ડેલો સ્ટેલિન સંકુલમાં કેન્દ્રીત એક ગંભીર રાજકીય કૌભાંડ [[ટેન્જેન્ટોપોલી]]થી અત્યંત ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થયું, જેમાં અનેક રાજકારણીઓ અને વ્યાવસાયિકો પર કથિત ભ્રષ્ટાચારના કેસ ચલાવવામાં આવ્યાં. શહેર એક નાણાકીય કટોકટીમાંથી પણ પસાર થયું અને 1950 અને 1980ના દાયકાની સરખામણીમાં મંદ ઔદ્યોગિક વિકાસનો સામનો કર્યો. તેમ છતાં મિલાનને [[મિઉ મિઉ]] જેવા નવા લેબલોની સ્થાપના કરી ફેશન અને ડિઝાઇનની રાજધાની સ્વરૂપે તેની છબી વિકસીત કરી. 1990ના દાયકાના અંત સુધીમાં મિલાનના વિકાસ માટે હલ્કી ઔદ્યોગિક અને આર્થિક ઉત્તેજના ફરી વખત હાંસલ કરી. 2000ના દાયકાની શરૂઆત સુધી મિલાનની અર્થવ્યવસ્થા, જે 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં સ્થિર હતી, ફરી ધીમેધીમે વિકસવા લાગી. પણ તે બહુ ઓછો સમય રહી અને શહેર, ટેન્જેન્ટોપોલીની કટોકટીમાંથી છૂટકારો મળવા છતાં, એક વધુ આર્થિક કટોકટીમાં ઘેરાઈ ગયું. આ ગાળામાં મિલાનના ઔદ્યોગિક નિકાસમાં ઝડપથી ઘટાડો થયો અને એશિયાની કાપડ અને વસ્ત્ર કંપનીઓએ તે સમયે પણ મજબૂત પણ પતન તરફ અગ્રેસર મિલાનીઝ ફેશન લેબલો સાથે હરિફાઈ શરૂ કરી. તેમ છતાં પહેલાં ફિએરા (ઔદ્યોગિક ડીઝાઇન સાથે સંબંધિત ઉત્પાદનોનું એક પ્રદર્શન)ને શહરેની બહાર<ref>{{cite web|url=http://www.storiadimilano.it/cron/dal1991al2000.htm |title=Storia di Milano ::: dal 1991 al 2000 |publisher=Storiadimilano.it |date= |access-date=2010-03-25}}</ref> [[રો]]માં એક નવા સંકુલમાં ખસેડીને મિલાન પોતાની અર્થવ્યવસ્થાની મજબૂતી જાળવી રાખવામાં સક્ષમ પુરવાર થયું છે અને 2008માં શહેર [[એક્સપો 2015]]<ref>{{cite web |url=http://www.storiadimilano.it/cron/dal2001.htm |title=Storia di Milano ::: dal 2001 |publisher=Storiadimilano.it |date= |access-date=2010-03-25 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529122809/http://www.storiadimilano.it/cron/dal2001.htm |url-status=dead }}</ref>નું યજમાન બનશે તેવી જાહેરાત સાથે અનેક નવી પુનરુત્પાદક યોજનાઓ અને અસંખ્યા સંરચનાઓના નિર્માણની યોજનાઓ સાથે શહેરની ભાવિ સંભાવનાઓ વધી ગઈ છે. મિલાનના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં <ref name="auto_NvjyqU+TaXnePfXnMamasQ">{{cite web | url = http://www.arianuovainlombardia.it/ Eco-milanese.doc | title = La Locomotive if il fiatone | Italian language = | access-date = 2008-12-07 | archive-date = 2010-02-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100220102447/http://www.arianuovainlombardia.it/ | url-status = dead }}</ref> શહેરએ વૈકલ્પિક અને સફળ આવકના સ્રોતોનો પાયો છે, જેમાં પ્રકાશન, [[નાણાકીય બાબતો]], [[બેન્કિંગ]], ખાદ્ય ઉત્પાદન, [[ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી]], [[લોજિસ્ટિક્સ]], પરિવહન અને પ્રવાસન.<ref name="auto_NvjyqU+TaXnePfXnMamasQ"/> બધું મળીને એવું લાગે છે કે હાલના વર્ષોમાં મિલાનની વસતી સ્થિર થઈ છે અને 2001 પછી શહેરની વસતીમાં બહુ થોડી વૃદ્ધિ થઈ છે.<ref name="ISTAT"/> == મ્યુનિસિપલ વહીવટીતંત્ર == [[ચિત્ર:Milan,_administrative_divisions_-_Nmbrs_-_colored.svg|thumb|right|મિલાનના નવ જિલ્લા]] === રાજકારણ === {{See also|Mayors of Milan}} * મેયરનું નામઃ [[લેટિઝિયા મોરટ્ટી]] * ચૂંટણીની તારીખઃ 30 મે, 2006 * પક્ષઃ [[ધ પીપલ ઓફ ફ્રીડમ]] મિલાન નવ નગરમાં વિભાજીત છે, જેમાંથી આઠ જિલ્લા [[મધ્ય-દક્ષિણ]] ગઠબંધન દ્વારા અને એક [[મધ્ય-ડાબેરી]] ગઠબંધન દ્વારા સંચાલિત છે. === વહીવટી વિભાગો === મિલાનને ''ઝોના'' નામના વહીવટી ક્ષેત્રોમાં વહેંચી નાંખવામાં આવ્યાં છે. 1999 અગાઉ શહેરમાં 21 ''ઝોન'' હતા. 1999માં વહીવટીતંત્રએ ઝોનની સંખ્યા 21થી ઘટાડી નવ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. અત્યારે ''ઝોના 1'' "ઐતિહાસિક કેન્દ્ર"માં છે, જે સ્પેનિશ કાળની શહેરી દિવાલોની અંદરનો વિસ્તાર છે. અન્ય આઠ ઝોન પહેલા ઝોનની સરહદથી શહેરની મર્યાદા સુધી ફેલાયેલા છે. == ભૂગોળ == === સ્થળાકૃતિ === મિલાન જિલ્લો પશ્ચિમ-મધ્ય ક્ષેત્રમાં [[પાદાન મેદાન]]માં સ્થિત છે, જ્યાં [[પો]] નદી અને [[આલ્પ્સ]]ના પહેલા ઉભાર વચ્ચે [[ટિસિનો]] અને [[અડ્ડા]] નદીઓ સામેલ છે. તેનું ક્ષેત્રફળ 181 ચોરસ કિમી છે અને તે [[સમુદ્રથી સપાટીની ઉપર]] 122 મીટરે સ્થિત છે. === આબોહવા === મિલાન કેટલીક [[ઉપખંડીય]] વિશેષતા સાથે એક [[નરમ ઉપોષણ આબોહવા]]નો અનુભવ કરે છે ([[કોપેન ક્લાઇમેટ ક્લાસિફિકેશન]] ''સીએફએ'' <ref>{{Cite web |url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/World_Koppen_Map.png |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-17 |archive-date=2013-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901172138/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/32/World_Koppen_Map.png |url-status=dead }}</ref>). આ ઉત્તર ઇટાલીના અંતરિયાળ મેદાનોની વિશેષતા છે, જ્યાં ઇટાલીના બાકીના ભાગોમાં વિશિષ્ટ [[ભૂમધ્ય આબોહવા]]થી વિપરીત ગર્મ અને ભેજવાળો ઉનાળો અને ઠંડો શિયાળો જોવા મળે છે.<ref name="NatGeo">{{cite web |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/cities/city_milan.html |title=Milan, Italy facts, Milan, Italy travel videos, flags, photos - National Geographic |publisher=travel.nationalgeographic.com |access-date=2010-01-04 }}</ref> શહેરના કેન્દ્રમાં સરેરાશ તાપમાન જાન્યુઆરીમાં {{convert|-3|to|4|°C|0|abbr=on}}અને જુલાઈમાં {{convert|19|to|30|°C|0|abbr=on}}છે. શિયાળા દરમિયાન સામાન્ય રીતે હિમવરસાદ જોવા મળે છે. જોકે છેલ્લાં 10થી 15 વર્ષમાં તેના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો છે. મિલાન ક્ષેત્રનું ઐતિહાસિક સરેરાશ તાપમાન 35 અને 45 સેમી વચ્ચે (16"/18") છે, નિશ્ચિત સમયગાળે 1-3 દિવસમાં 30થી 50 સેમીથી વધારે એકલ હિમપાત થાય છે, જ્યાં જાન્યુઆરી, 1985ના પ્રસિદ્ધ હિમપાત દરમિયાન 80-100 સેમી રેકર્ડ બન્યો હતો. આખું વર્ષ ઘણી વધારે ધુમ્મસ રહે છે અને વાર્ષિક સરેરાશ લગભગ 1000 મીમી (40 ઇંચ) રહી છે.<ref name="NatGeo"/> રુઢિબદ્ધ છબીમાં શહેર ઘણી વખત ધુમ્મસમાં ડુબાયેલુ દેખાય છે, જે પો ઘાટીનિ વિશેષતા છે. જોકે દક્ષિણી વિસ્તારોમાંથી ચોખાના ખેતરોને દૂર કરવા, [[શહેરી ઉષ્ણ દ્વીપ]] અસર અને પ્રદૂષણના સ્તરમાં ઘટાડાએ હાલના વર્ષોમાં આ ઘટનાને ઓછી કરી દીધી છે, ઓછામાં ઓછું શહેરના કેન્દ્રમાં. {{Milan weatherbox}} == વાસ્તુકળા અને મુખ્ય સ્થળો == === વાસ્તુકળા === {{See also|List of buildings in Milan|Villas and palaces in Milan}} [[ચિત્ર:Santa Maria delle Grazie Milano 07-08-2007.JPG|thumb|left|સાન્ટા મારીયા ડેલે ગ્રાઝી.]] [[ચિત્ર:Lombardia Milano9 tango7174.jpg|thumb|right|200px|સાન સિમ્પલિસિયાનોના પ્રાચીન મંદિરનો રોમન પુરોભાગ]] પ્રાચીન [[રોમન]] ઉપનિવેશના થોડા અવશેષ હાજર છે, જે પાછળથી પ્રાચીન રોમન સામ્રાજ્યની રાજધાની બન્યું હતું. [[ચોથી સદી]]ના ઉત્તરાર્ધમાં મિલાનના બિશપ સ્વરૂપે [[સેન્ટ એમ્બ્રોસ]]ના શહેરની રચના પર ઊંડો પ્રભાવ હતો. કેન્દ્રની પુનર્પરિકલ્પના (જોકે તે સમયે નિર્મિત મહામંદિર અને બેપ્તિસમા કક્ષ લુપ્ત થઈ ગયા છે) અને શહેરની દરવાજા પર મહાન સમાધિમંડપોનું નિર્માણઃ [[સેન્ટ એમ્બ્રોજિયો]], [[બ્રોલોસમાં સેન નઝારો]], [[સેન્ટ સિમ્પ્લિસિયાનો]] અને [[સેન્ટ યુસ્ટજિયો]], જે હજુ પણ ઉપસ્થિત છે, સદીઓથી પ્રકાશિત, મિલાનના કેટલાંક ઉત્તમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચર્ચમાંનું એક છે. [[ચિત્ર:Leonardo da vinci, Institut de France, Manoscritto B, c. 95r.jpg|thumb|left|મિલાનમાં લિયોનાર્ડો કાળના કેન્દ્રીય આયોજિત વાસ્તુશિલ્પકળાનું ચિત્ર(પેરિસ હસ્તપ્રત બી)]] ઇટાલીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સૌથી મોટું [[ગોથિક વાસ્તુકલા]]નું ઉદાહરણ [[મિલાન કેથિડ્રલ]] છે, જે દુનિયા<ref name="nytimes frommer's">{{cite web |title = Duomo |work = Frommer's |url = http://travel.nytimes.com/travel/guides/europe/italy/milan/25103/duomo/attraction-detail.html |access-date = 2009-06-01 }}</ref>માં [[રોમ]]ના [[સેન્ટ પીટર્સ બેસિલિકા]], [[કેથિડ્રલ ઓફ સેવિલે]] અને [[આઇવરી કોસ્ટ]]માં એક નવા કેથિડ્રલ પછી ચોથી સૌતી મોટું મહામંદિર કે ચર્ચ છે.<ref name="nytimes frommer's"/> 1386 અને 1577 વચ્ચે નિર્મિત આ ઇમારતની મીનારના ટોચે વ્યાપક રીતે જોઈ શકાય તેવી સોનાની મેડોનાની પ્રતિમા છે, જેને મિલાનના લોકોએ ''મેડુનિના'' (નાની મેડોના) ઉપનામ આપ્યું છે અને તેની સાથે અહીં દુનિયાની સૌથી મોટી સંગમરમરની પ્રતિમાઓનો સંગ્રહ છે, જે આ નગરનું પ્રતિક બની ગયું છે. [[ચિત્ર:Lombardia Milano3 tango7174.jpg|thumb|right|200px|મિલાન કેથેડ્રલઃ ફ્રાન્સિસ્કો મારીયા રિકીનો દ્વારા મેડોના ડેલઅલબેરો ચેપલ (1614).]] 14મી અને 15મી સદી દરમિયાન [[સ્ફોર્જા પરિવાર]]ના શાસન દરમિયાન જૂનાં વિસ્કૉન્ટી કિલ્લને વિસ્તૃત રીતે શણગારવામાં આવ્યો હતો, જે [[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]] કહેવાયોઃ એક સુંદર પુનર્જાગરણ સભા, જે શિકારી બાગથી ચારે તરફ ઘેરાયેલી છે, જેમાં [[સેપ્રિયો]] અને [[કોમો સરોવર]]માંથી પકડાયેલા શિકાર સંગ્રહિત છે. ઉલ્લેખિત પ્રોજેક્ટ માટે [[ફ્લોરેનટાઇન]] [[ફિલરેટ]] અને સૈન્ય વિશેષજ્ઞ [[બાર્ટોલોમીયો ગાડિયો]]ને કામગીરા સોંપવામાં આવી, જેમાં ફિલરેટને ઊંચા મધ્ય પ્રવેશ દ્વારની જવાબદારી સોંપવામાં આવી.<ref>[http://www.milanocastello.it/ing/lungaRicostruito.html ‘ધ કેસલ રિકન્સ્ટ્રક્ટેડ બાય સ્ફોર્જા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030830184307/http://www.milanocastello.it/ing/lungaRicostruito.html |date=2003-08-30 }}, કેસ્ટેલો સ્ફોર્જેસ્કો વેબસાઇટ.</ref> ફ્રાન્સેસ્કો સ્ફોર્ઝા અને ફ્લોરેન્સ ઓફ [[કોસિમો ડી મેડિસિ]] વચ્ચે રાજકીય ગઠબંધનથી વાસ્તુશિલ્પ ક્ષેત્રને લાભ થયો, કારણ કે મિલાનની બિલ્ડિંગ પુનર્જાગરણ વાસ્તુકલાના [[બ્રુનેલેશી]] મોડેલ્સના પ્રભાવ હેઠળ આવી હતી. આ ટસ્કન પ્રભાવનું દર્શન કરાવતી પહેલી જાણીતી બિલ્ડિંગ [[મેડિસિ બેન્ક]] (અત્યારે ફક્ત તેનું પ્રવેશદ્વાર જ બચ્યું છે) અને કેન્દ્રીય રીતે આયોજિત [[પોર્ટિનેરી ચેપલ]]નું નિર્માણ કરવા પલાઝો સેન લોરેન્જો સાથે જોડાઈ અને બેન્કની મિલાન શાખાનાં પહેલા મેનેજરને બેસવા માટે કાર્યાલયનું નિર્માણ કર્યું. મિલાનમાં નિવાસ દરમિયાન ફિલરેટએ મહાન જાહેર હોસ્પિટલ [[ઓસ્પેડેલ મેગિઓર]]નું નિર્માણ કર્યું હતું. તેઓ પ્રભાવશાળી ''વાસ્તુકલાના ગ્રંથ'' માટે પણ જવાબદાર છે, જેમાં [[ફ્રાન્સિસ્કો સ્ફોર્ઝા]]ના માનમાં સ્ફોર્ઝિન્ડા તરીકે જાણીતા [[આદર્શ શહેર]]ની નક્ષત્રાકાર યોજના સામેલ છે. તેમણે કેન્દ્રીય આયોજિત સ્વરૂપ માટે મક્કતાપૂર્વક દલીલ પણ કરી હતી. [[લીઓનાર્ડો દા વિન્સી]] 1482થી 1499માં શહેર ફ્રાંસના કબજામાં આવ્યું ત્યાં સુધી મિલાનમાં હતાં. તેમને 1487માં કેથેડ્રલ માટે ''ટિબ્યુરિયો'' કે [[ક્રોસિંગ ટાવર]]ની ડીઝાઇનની જવાબદારી સોંપવામાં આવી. જોકે તેના નિર્માણ માટે તેમની પસંદગી થઈ નહોતી.<ref>[http://www.universalleonardo.org/lifeevent.php?event=275 ‘ફર્સ્ટ મિલાનીઝ પિરીયડ 1481/2 - 1499 (1487)’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620105957/http://universalleonardo.org/lifeevent.php?event=275 |date=2010-06-20 }}, યુનિવર્સલ લિયોનાર્ડો.</ref><ref>[http://www.universalleonardo.org/lifeevent.php?event=276 ‘ફર્સ્ટ મિલાનીઝ પિરીયડ 1481/2 - 1499 (1488)’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620105905/http://universalleonardo.org/lifeevent.php?event=276 |date=2010-06-20 }}, યુનિવર્સલ લિયોનાર્ડો.</ref> જોકે ફિલરેટ સાથે તેમણે કેન્દ્રીય આયોજિત બિલ્ડિંગ માટે જે ઉત્સાહ દાખવ્યો તેમાંથી અનેક વાસ્તુશિલ્પી ચિત્રોને જન્મ આપ્યો, જેનો [[ડોનેટો બ્રામન્ટે]] અને અન્ય અનેક લોકોની કામગીરી પર પ્રભાવ જોવા મળ્યો છે. શહેરમાં બ્રમાન્ટેના કામમાં [[સેન્ટા મારિયા પ્રેસ્સો સેન સેટિરો]] (નવમી સદીના નાના ચર્ચનું પુનર્નિમાણ), [[સેન્ટા મારિયા ડેલ્લે ગ્રેઝી]]ને સુંદર દૈદિપ્યમાન અંજલી અને સેન્ટ એમ્બ્રોજિયો માટે ત્રણ વિહાર, સેન લોરેન્ઝોની બેસિલિકા તરીકે મિલાનની પ્રારંભિક ખ્રિસ્તી વાસ્તુકલાના તેના અભ્યાસ પર અંકિત છે.<ref name="murray">{{cite book | first= Peter|last= Murray| year=1986| title= The Architecture of the Italian Renaissance| chapter=Milan: Filarete, Leonardo Bramante| editor= | others= | pages=105–120 | publisher= Thames and Hudson| id= | url= | authorlink= }}</ref> [[ચિત્ર:Milano - Palazzo Litta in un'incisione del Settecento.jpg|thumb|left|પેલેઝો લિટ્ટાનું અઢારમી સદીની નકશી, જે 1761માં પૂર્ણ થયેલા નવા અગ્રભાગને દર્શાવે છે.]] [[ચિત્ર:8859 - Milano - P.za Belgiojoso - Palazzo Belgiojoso - Foto Giovanni Dall'Orto - 14-Apr-2007.jpg|thumb|right|200px|નિયોક્લાસિકલ પેલેઝો બેલ્જીયોજોસોનો અગ્રભાગ, જે રાજવી પરિવાર મિલાનીઝ બેલ્જીયોજોસો માટે 1772થી 1781ની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો હતો.]] [[પ્રતિસુધારા]] [[સ્પેનિશ પ્રભુત્વ]]ના શાસનકાળમાં પણ થયા હતા અને તેના પર બે પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓની છાપ છેઃ [[સેન્ટ ચાર્લ્સ બોરોમીઓ]] અને તેના પિતરાઈ ભાઈ [[કાર્ડિનલ ફેડેરિકો બોરોમીઓ]] તેમણે પોતાને મિલાનવાસીઓના નૈતિક માર્ગદર્શક તરીકે થોપ્યા, પણ સાથેસાથે તેમણે [[ફ્રાન્સેસ્કો મારિયા રિચિનો]] દ્વારા ડીઝાઇન બિલ્ડિંગમાં [[બાઇબલિયોટેકા એમ્બ્રોસિઆના]] અને નજીકમાં [[પિનાકોટેકા એમ્બ્રોસિયાના]]નું નિર્માણ કરીને સંસ્કૃતિને મહાન વેગ આપ્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન વાસ્તુકારો [[પે્લ્લેગ્રિનો ટિબાલ્ડી]], [[ગેલીએઝો એલેસ્સી]] અને રિચિનો દ્વારા શહેરમાં અનેક સુંદર ચર્ચ અને બેરોક ભવનોનું નિર્માણ થયું હતું.<ref name="Wittkower">{{cite book | first= Rudolf|last= Wittkower| year=1993| title= Pelican History of Art| chapter= Art and Architecture Italy, 1600-1750| editor= | others=1980 | pages= | publisher= Penguin Books| id= | url= | authorlink= }}</ref> 18મી સદી દરમિયાન મિલાનમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ સમારકામ માટે [[ઓસ્ટ્રિયાની મહારાણી મારિયા થેરેસા]] જવાબદાર હતી. તેમણે અનેક ઊંડા સામાજિક અને વહીવટી સુધારા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું, સાથેસાથે [[ટિએટ્રો એલે સ્કેલા]] જેવી અનેક ઇમારતોનું નિર્માણ પણ કરાવ્યું, જે આજે પણ શહેરની પ્રતિષ્ઠા અને ઓળખ સમાન છે, જેનું ઉદઘાટન 3 ઓગસ્ટ, 1778ના રોજ થયું અને તે અત્યારે દુનિયાના સૌથી પ્રસિદ્ધ [[ઓપેરા હાઉસ]]માંનું એક છે. ઉપભવન [[મ્યુઝિયો ટિએટ્રલ એલે સ્કેલા]]માં ચિત્રો, પ્રતિમાઓ, વસ્ત્ર અને ઓપેરા અને લા સ્કેલાના ઇતિહાસ વિશે સંબંધિત અન્ય દસ્તાવેજોનો સંગ્રહ છે. લા સ્કેલા [[બેલેટ સ્કૂલ ઓફ ધ ટીએટ્રો એલા સ્કેલા]]નું આયોજન પણ કરે છે. ઓસ્ટ્રિયન સંપ્રભુતાએ મિલાનમાં બ્રેરા જિલ્લાના પ્રાચીન [[જેસુઇટ]] કોલેજને એક વૈજ્ઞાનિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર સ્વરૂપે પરિવર્તિત કરતાં પુસ્તકાલય, ખગોળવિજ્ઞાન વેધશાળા અને [[વનસ્પતિ ઉદ્યાન]]ને પ્રોત્સાહન આપ્યું, જેમાં [[આર્ટ ગેલેરી]] અને [[ફાઇન આર્ટ્સ એકેડમી]] આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે. [[ચિત્ર:Einblick Galerie Viktor Emanuel Mailand.jpg|thumb|right|200px|ઓગણીસમી સદીના ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલ બીજાનો ગુંબજ]] [[ચિત્ર:XIX century print, Piazza della Scala, Milano.jpg|thumb|left|1770ના દાયકામાં બાંધવામાં આવેલા ટીટ્રો અલ્લા સ્કાલાનું ઓગણીસમી સદીનું ચિત્રણ.]] મિલાન પર 18મી સદીના અંતે અને 19મી સદીની શરૂઆતમાં નવશાસ્ત્રીય આંદોલનની ઊંડી અસર હતી અને તેના પગલે તેની વાસ્તુકલાની શૈલીમાં પરિવર્તન આવ્યું હતું. 19મી સદીની શરૂઆતમાં શહેરમાં [[નેપોલીયન બોનાપાર્ટે]]ના શાસનના પરિણામે કેટલીક સંદુર નવશાસ્ત્રીય ઇમારતો અને મહેલો અસ્તિત્વમાં આવ્યા, જેમાં વિલા રીએલ કે વિલા ડેલ બેલ્જિઓજોસો સામેલ છે (પેલેઝો બેજિઓજોસો સાથે કોઈ સંબંધ નથી). તે વાયા પેલેસ્ટ્રો પર સ્થિત છે અને જિયાર્ડિની પબ્લિકીની નજીક છે. તેનું બાંધકામ લીઓપોલ્ડો પોલાકે 1790માં કર્યું હતું.<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.aboutmilan.com/monuments-in-Milan.html |title=Monuments in Milan |publisher=Aboutmilan.com |date= |access-date=2010-03-14}}</ref> તે બોનાપાર્ટે પરિવાર, મુખ્યત્વે [[જોસેફાઇન બોનાપાર્ટે]]નું ઘર હતું, પણ કાઉન્ટ [[જોસેફ રાડેત્ઝકી વોન રાડેત્ઝ]] અને [[યુજીન ડી બ્યુહાર્નાઇસ]] જેવા કેટલાંક અન્યનું પણ નિવાસસ્થાન હતું.<ref name="ReferenceA"/> તેનો ઉલ્લેખ અવારનવાર મિલાન અને લોમ્બાર્ડીના સૌથી શ્રેષ્ઠ [[નવશાસ્ત્રીય વાસ્તુશિલ્પ]] તરીકે થાય છે અને તે [[ઇંગ્લિશ લેન્ડસ્કેપ ગાર્ડન]]થી ઘેરાયેલ છે. અત્યારે તેમાં ગેલેરીયા ડી આર્ટે કન્ટેમ્પોરાનીયા (અંગ્રેજીઃ ''ગેલેરી ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટ'' )નું આયોજન થાય છે અને તેની અંદર અત્યાધિક અલંકૃત શ્રેણી સ્તભો, પહોળા હોલ, માર્બલની પ્રતિમાઓ અને ક્રિસ્ટલ શેન્ડેલિયર્સ છે.<ref name="ReferenceA"/> પલાઝો બેલ્જિયોજોસો પણ નેપોલિયનનું એક ભવ્ય નિવાસ હતું અને મિલાનીઝ નીઓક્લાસિકલ આર્કિટેક્ચરના ઉત્તમ ઉદાહરણોમાંનું એક છે. શહેરમાં અન્ય કેટલાંક મહત્વપૂર્ણ નવશાસ્ત્રીય સ્મારકો છે, જેમાં ''આર્કો ડેલ્લા પેસ'' કે આર્ક ઓફ પીસ સામેલ છે, જેને કેટલીક વખત ''આર્કો સેમ્પિઓને '' (સેમ્પિઓને આર્ક) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને તે પાર્કો સેમ્પિઓનેના અંતે જમણી બાજુ પિઆજા સેમ્પિઓનેમાં સ્થિત છે. તેની સરખામણી અવારનવાર પેરિસના [[આર્ક ડી ટ્રાયોમ્ફ]]ની લઘુ આવૃત્તિ સાથે થાય છે. નેપોલિયન પહેલાના શાસનકાળમાં આર્ક પર કામગીરી 1806માં શરૂ થઈ હતી અને તેની ડીઝાઇન લુઇગી કાગ્નોલાએ તૈયાર કરી હતી.[[]] નેપોલીયનનો 1826માં [[વોટરલૂની લડાઈ]]માં પરાજય થતાં જ આર્ક ડી ટ્રાયોમ્ફેની જેમ સ્મારણીય મહેરાબનું કામ અટકી ગયું હતું, પણ [[ઓસ્ટ્રિયાના સમ્રાટ ફ્રાન્ઝ જોસેફ (ફ્રાન્સિસ જોસેફ) પ્રથમ]]એ [[વિયેના કોંગ્રેસ]] અને 1815ની શાંતિ સંધિના માનમાં તેને પૂર્ણ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. તેનું કામકાજ 10 સપ્ટેમ્બર, 1838ના રોજ [[ફ્રાન્સેસ્કો પેવેરેલ્લી]] દ્વારા પૂર્ણ થયું હતું.<ref name="ReferenceA"/> મિલાનમાં અન્ય જાણીતી નવશાસ્ત્રીય બિલ્ડિંગ પેલાજો ડેલ ગવર્નો છે, જેનું નિર્માણ [[પીએરો જિલાર્ડોની]] દ્વારા 1817માં થયું હતું.<ref name="ReferenceA"/> [[ચિત્ર:Milano Guastalla Velasca.jpg|thumb|left|બીબીપીઆર દ્વારા બાંધવામાં આવેલું ટોરી વેલાસ્કા, જે 1950ના દાયકામાં મિલાનનું પ્રતીક હતું.]] 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં મિલાને [[દ્વીપકલ્પ]]ના મુખ્ય ઔદ્યોગિક શહેરનો દરજ્જો મેળવી લીધો હતો અને યુરોપની અન્ય રાજધાનીઓમાંથી શહેરીકરણની પ્રેરણા મેળવી હતી. યુરોપની અન્ય રાજધાનીઓ ટેકનિકનલ નવીન સંશોધનોનું કેન્દ્ર હતી, જેણે [[બીજી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]]ની સ્થાપના કરી અને તેના પરિણામે એક મહાન [[સામાજિક ક્રાંતિ]]ને વેગ મળ્યો હતો. [[મહાન ગૈલેરિયા વિટોરિયો ઇમાનુએલ બીજા]] એક માર્ગ છે, જે [[પિએઝા ડેલ ડ્યુમો, મિલાન]]ને [[લા સ્કેલા]]ના સામેના ચોક સાથે જોડે છે. સંયુક્ત ઇટાલીના પ્રથમ સમ્રાટ [[વિટોરિયો ઇમાનુએલ દ્વિતીય]]ના સમ્માનમાં [[જિયુસેપે મેન્ગોની]]એ 1865થી 1877માં તેનું નિર્માણ કર્યું. માર્ગને 19મી સદીના આચ્છાદિત માર્ગો માટે લોકપ્રિય ડીઝાઇન, ઉપર મેહરાબી [[કાચ]] અને [[કાચા લોખંડ]]ની છતથી ઢાંકવામાં આવી છે, જેમ કે [[બર્લિગટન આર્કેડ]], [[લંડન]], જે મોટા ચમકતા શોપિંગ આર્કેડોનો શરૂઆતનો નમૂનો હતો, જેની શરૂઆત બ્રસેલ્સના [[સેન્ટ હબર્ટ ગેલેરી]] અને [[સેન્ટ પીટ્સબર્ગ]]માં [[પેસાજ]]માં થઈ. શહેરમાં 19મી સદીના અંતનું દર્શનીય સ્મારક સિમિટેરો મોન્યુમેન્ટલ (અક્ષરસઃ ''મોન્યુમેન્ટલ સેમેટરી'' કે ''કબ્રસ્તાન'' ), જેની સ્થાપના શહેરના સ્ટેઝિઓને જિલ્લામાં થઈ છે અને તેનું નિર્માણ 1863થી 1866માં કેટલાંક વાસ્તુશિલ્પીકારો દ્વારા [[નવરોમનશૈલી]]માં થયું છે. 20મી સદીનો તોફાની સમયગાળો પણ વાસ્તુકળામાં કેટલીક નવીન પદ્ધિતઓ લઈને આવ્યો હતો. સ્મારકરૂપ [[શહેરના સેન્ટ્રલ સ્ટેશન (સ્ટેશન સેન્ટ્રલ)]] માટે [[આર્ટ નોવ્યૂ]], [[આર્ટ ડેકો]] અને [[ફાસિસ્ટ]] શૈલીઓના સ્વરૂપનો ઉપયોગ થયો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીનો પુનરોદ્ધારનો સમયગાળામાં ઝડપથી આર્થિક વૃદ્ધિ થઈ, જેની સાથે માત્ર વસતીમાં વધારો અને નવા જિલ્લાની સ્થાપના ન થઈ, પણ વાસ્તુશિલ્પી સાથે સંબંધિત નવિનીકરણમાં એક મજબૂત અભિયાન પણ જોવા મળ્યું, જેણે શહેરના [[વાસ્તુકલાના ઇતિહાસ]]માં કેટલાંક સીમાચિહ્ન મેળવ્યાં, જેમં [[જિયો પોન્ટી]]નો [[પિરેલી ટાવર]] (1955-59), [[વેલાસ્કા ટાવર]] (1958), નવા રહેણાંક જિલ્લાનું નિર્માણ અને હાલના વર્ષોમાં [[રો]]માં નવા [[પ્રદર્શની કેન્દ્ર]]નું નિર્માણ અને [[સિટી લાઇફ]] વ્યાપાર તથા રહેવાસી કેન્દ્રો જેવા આધુનિક રહેવાસી જિલ્લાઓમાં અને સેવાઓમાં પરિવર્તિત જૂનાં ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોનું શહેરી નવિનીકરણ. {{clear}} === ઉદ્યાન અને બગીચા === [[ચિત્ર:Parco Sempione -Milano.bmp.jpg|thumb|left|પાર્કો સેમ્પિયોન, શહેરનું મુખ્ય જાહેર ઉદ્યાન.]] [[ચિત્ર:9331 - Milano - Giardini Pubblici - Foto Giovanni Dall'Orto 22-Apr-2007 (ijs).jpg|thumb|200px|right|1780ના દાયકામાં બાંધવામાં આવેલો ગીયાર્ડિની પબ્લિકી ડી પોર્ટા વેનેઝીયા, જે મિલાનના સૌથી જૂના હયાત જાહેર ઉદ્યોનો પૈકીનો એક છે.]] એ હકીકત છે કે તેના જેટલો જ વિસ્તાર ધરાવતા શહેરોની સરખામણીમાં મિલાનમાં બહુ ઓછી લીલોતરી છે<ref name="slideshare1">{{cite web|url=http://www.slideshare.net/mtmexperience/tourist-characteristics-and-the-perceived-image-of-milan |title=Tourist Characteristics and the Perceived Image of Milan |publisher=Slideshare.net |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> છતાં શહેર તેની વિસ્તૃત વિવિધતા ધરાવતા બગીચા અને ઉદ્યોગનો પર ગર્વ કરે છે. અહીં પહેલા જાહેર ઉદ્યાનોની સ્થાપના 1857 અને 1862માં થઈ હતી અને તેની ડીઝાઇન [[જિયુસેપ બેલજારેટ્ટા]]એ તૈયાર કરી હતી. તેઓ ગ્રીન પાર્ક ડિસ્ટ્રિક્ટમાં પિઆજેલ ઓબર્ડન (પોર્ટા વેનેજિયા), [[કાર્સો વેનેજિયા]], વાયા પેલેસ્ટ્રો અને વાયા મેનિન વિસ્તારોમાં સ્થિત છે.<ref name="aboutmilan1">{{cite web|url=http://www.aboutmilan.com/gardens-and-parks-in-milan.html |title=Gardens and Parks in Milan |publisher=Aboutmilan.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> તેમાંથી મોટા ભાગના નવશાસ્ત્રીય શૈલીમાં દેખાવ ધરાવે છે અને પરંપરાગત [[અંગ્રેજી બગીચા]]નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને મોટાભાગે વનસ્પતિથી ભરપૂર છે.<ref name="aboutmilan1"/> મિલાનમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાર્કસ છેઃ પાર્કો સેમ્પિઓને ([[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]]ની નજીક છે), પાર્કો ફોર્લાની, જિયાર્ડિની પબ્લિકી, જિયાર્ડિનો ડેલ્લા વિલા કોમ્યુનેલ, જિયાર્ડિની ડેલ્લા ગુએસ્ટેલ્લા અને પાર્કો લેમ્બ્રો. પાર્કો સેમ્પિઓને મોટો જાહેર ઉદ્યાન છે, જે [[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]] અને પિઆજા સેમ્પિઓને નજીક આર્ક ઓફ પીસની વચ્ચે છે. તેનું નિર્માણ [[એમિલિયો એલેમેગ્ના]] દ્વારા થયું હતું અને તેમાં એક નેપોલિયન અખાડો, એક સિવિકો એક્વારિયો ડી મિલાનો (મિલાનનું જાહેર માછલીઘર), એક ટાવર, એક આર્ટ પ્રદર્શન કેન્દ્ર, કેટલાંક તળાવ અને એક પુસ્તકાલય છે.<ref name="aboutmilan1"/> ત્યારબાદ પાર્કો ફોર્લાની છે, જે 235 હેક્ટરના વિસ્તાર સાથે મિલાનમાં સૌથી મોટો ઉદ્યાન છે<ref name="aboutmilan1"/> અને તેમાં એક ટેકરી અને એક તળાવ છે. જિઆર્ડિની પબ્લિકી મિલાનનો સૌથી જૂનાં વધેલા જાહેર ઉદ્યાનોમાંનો એક છે, જેની રચના 29 નવેમ્બર, 1783ના રોજ થઈ હતી અને 1790માં તેનું કામકાજ પૂર્ણ થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.storiadimilano.it/citta/Porta_Orientale/giardini.htm |title=Storia di Milano ::: Giardini pubblici |publisher=Storiadimilano.it |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> તેના દેખાવ અંગ્રેજી બગીચાની નવશાસ્ત્રીય શૈલીમાં થઈ છે અને તેમાં એક તળાવ, [[મ્યુઝીઓ સિવિકો ડી સ્ટોરિયા નેચુરલ ડી મિલાન]] અને વિલા રીઅલ છે. જિયાર્ડિની ડેલ્લા ગુએસ્ટેલ્લા મિલાનના સૌથી જૂનાં બગીચાઓમાંનો એક છે અને મુખ્યત્વે માછલીઓનું સુશોભિત તળાવ ધરાવે છે. મિલાનમાં ત્રણ મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિ ઉદ્યાન છેઃ [[ઓર્ટો બોટાનિકો ડિડાટ્ટિકો સ્પેરિમેન્ટલ ડેલ્લા યુનિવર્સિટા ડિ મિલાનો]] (એક નાનો વનસ્પતિ ઉદ્યાન જેનું સંચાલન ઇસ્ટિટ્યુટો ડી સાયન્સ બોટાનિકા કરે છે), ધ [[ઓર્ટો બોટાનિકો ડી બ્રેરા]] (અન્ય વનસ્પતિ ઉદ્યાન, જેની સ્થાપના ફલ્ગેન્ઝિયો વિટમેન દ્વારા 1774માં થઈ હતી, જે [[ઓસ્ટ્રિયાની મહારાણી મારિયા થેરસા]]ના આદેશના આધિન મઠાધિશ હતા, જેનું સમારકામ 1998માં થયું હતું) અને [[ઓર્ટો બોટાનિકો ડી કેસ્કિનો રોસા]] છે. 23 જાન્યુઆરી, 2003ના રોજ મોન્ટે સ્ટેલ્લામાં માનવજાત વિરૂદ્ધ અપરાધો અને જાતિસંહારનો વિરોધ કરવાના માનમાં [[ગાર્ડન ઓફ ધ રાઇટીયસ]] (સદાચારના બગીચા)ની સ્થાપના થઈ હતી. અહીં [[યેરેવન]] અને [[સારાજેવા]] [[સ્વેત્લાના બ્રોઝ]] અને [[પીએટ્રો કુસિયુકિઆન]]માં સદાચારી બગીચાના સ્થાપક [[મોશે બેજ્સ્કી]], [[એન્ડ્રેઈ સખારોવ]] અને અન્ય લોકોને વૃક્ષ સમર્પિત કરવામાં આવ્યાં છે. આ ઉદ્યાનમાં એક સદાચારી વ્યક્તિના સમ્માનનો નિર્ણય દર વર્ષે પ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓના પંચ દ્વારા લેવાય છે. == વસ્તી-વિષયક માહિતી == [[ચિત્ર:6847 - Milano - P.zza Duomo - Monumento Vitt. Emanuele II - Foto Giovanni Dall'Orto - 8-Mar-2007.jpg|thumb|200px|left|પિયાઝા ડેલ ડ્યુઓમોમાં વિવિધ લોકો.લગભગ 14 ટકા વિદેશમાં જન્મેલા વસાહતીઓ ધરાવતું મિલાન ઇટાલીના સૌથી વધુ કોસ્મોપોલિટન શહેરો પૈકીનું એક છે. તે દેશમાં સૌથી મોટા વસાહતી સમુદાય પૈકીનો એક સમુદાય ધરાવે છે જેમાંના કેટલાક લોકો મુખ્યત્વે ઉત્તર અમેરિકા, પૂર્વ યુરોપ અને દૂર પૂર્વ એશિયામાંથી આવેલા છે. તે કેટલાક અન્ય રાષ્ટ્રના સમુદાયો અને અનેક વિદેશી નાગરિકો પણ ધરાવે છે.]] {{Main|Demographics of Italy}} {{Historical populations |type = |footnote = Source: [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] 2001 |1861 |267618 |1871 |290514 |1881 |354041 |1901 |538478 |1911 |701401 |1921 |818148 |1931 |960660 |1936 |1115768 |1951 |1274154 |1961 |1582421 |1971 |1732000 |1981 |1604773 |1991 |1369231 |2001 |1256211 |2009 Est. |1301394 }} એપ્રિલ, 2009માં શહેરની વસતી 13,01,394 છે. શહેરની વસતી 1971માં સૌથી વધારે હતી, પણ તે પછી છેલ્લાં ત્રણ દાયકામાં [[બિનઔદ્યોગિકરણ]]ની પ્રક્રિયાના કારણે [[ઉપનગરીય વિસ્તાર]] થતાં તેની વસતીમાં 33 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. મિલાનનો [[શહેરી વિસ્તાર]], મુખ્યત્વે તેના વહીવટી [[પ્રાંત]]ની સાથે, યુરોપીયન સંઘમાં પાંચમો સૌથી મોટો શહેરી વિસ્તાર છે, જેની વસતી અંદાજે 43 લાખ છે. 1950-60 દાયકાના મહાન આર્થિક ઉછાળા પછી મૂળ શહેરની આસપાસ અનેક ઉપનગરો અને ઉપનગરીય વિસ્તારોની વૃદ્ધિએ મહાનગરીય ક્ષેત્રના સ્વરૂપને વ્યાખ્યાયિત કરી છે અને પ્રવાસીનો પ્રવાહ સૂચવે છે કે સામાજિક-આર્થિક સંબંધો શહેર અને તેના પ્રાંતોની સીમાઓને ઓળંગી ગયા છે અને તેના પગલે [[લોમ્બાર્ડી]] ક્ષેત્રના સમસ્ત મધ્ય ભાગમાં મહાનગરીય ક્ષેત્રની જનસંખ્યા 74 લાખ થઈ છે.<ref>[http://www.oecdbookshop.org/oecd/get-it.asp?REF=0406051E.PDF&amp;TYPE=browse ઓઇસીડી ટેરિટોરીયલ રિવ્યૂ - મિલાન, ઇટાલી]</ref><ref>{{Cite web |url=http://urbact.eu/fileadmin/subsites/Metrogov/pdf/Milan_s2.pdf |title=કમ્પિટિટિવનેસ ઓફ મિલાન એન્ડ ઇટ્ઝ મેટ્રોપોલિટન એરીયા |access-date=2010-06-17 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205140422/http://urbact.eu/fileadmin/subsites/Metrogov/pdf/Milan_s2.pdf |url-status=dead }}</ref> એવું સૂચવવામાં આવે છે કે મિલાન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર કહેવાતા ''[[બ્લુ બનાના]]'' નો એક ભાગ છે, જે યુરોપનો સૌથી વધારે વસતી અને ઔદ્યોગિક ગીચતા ધરાવતો વિસ્તાર છે.<ref name="Gert">{{cite web | author=Gert-Jan Hospers | year=2002 | title=Beyond the Blue Banana? Structural Change in Europe's Geo-Economy | format=PDF | work=42nd EUROPEAN CONGRESS of the Regional Science Association Young Scientist Session - Submission for EPAINOS Award August 27–31, 2002 - Dortmund, Germany | url=http://www.ersa.org/ersaconfs/ersa02/cd-rom/papers/210.pdf | access-date=2006-09-27 | archive-date=2007-09-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070929001624/http://www.ersa.org/ersaconfs/ersa02/cd-rom/papers/210.pdf | url-status=dead }}</ref> === આપ્રવાસન === {{Seealso|Milan Chinatown}} બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત પછી અત્યાર સુધી મિલાનમાં સામૂહિક આપ્રવાસનનો બે લહેર આવી છે, પહેલી લહેર [[ઇટાલી]]ની અંદરથી અને બીજી દ્વીપકલ્પની બહારથી આવી છે. આ બંને આપ્રવાસન લહેર બે જુદાં જુદાં આર્થિક તબક્કાઓ સાથે સંબંધિત છે. પહેલી લહેર 1950 અને 1960ના દાયકાના આર્થિક ચમત્કાર સાથે આવી, જે સંતુલિત ઉદ્યોગ અને સાર્વજનિક કાર્યોની આજુબાજુ આધારિત અસાધારણ વૃદ્ધિનો સમય હતો. બીજી લહેર એક બિલકુલ અલગ અર્થવ્યવસ્થાની પૃષ્ઠભૂમિમાં આવી, જે સેવાઓ, લઘુ ઉદ્યોગ અને ઔદ્યોગિકરણ પછીના પરિદ્રશ્યો પર આધારિત હતી. પહેલી લહેર ઇટાલી સાથે સંબંધિત હતી, જેમાં ગ્રામીણ વિસ્તારો, પર્વતીય ક્ષેત્રો અને [[દક્ષિણ]], [[પૂર્વ]] કે [[લોમ્બાર્ડી]]ના અન્ય પ્રાંતોના શહેરોમાંથી લોકો મિલાનમાં આવીને વસ્યાં હતાં. બીજી લહેર બિનઇટાલિયન સાથે સંબંધિત છે, જેમાં જુદાં જુદાં દેશોમાંથી લોકોનું આપ્રવાસન જોવા મળ્યું હતું, પણ મુખ્યત્વે [[ઉત્તર આફ્રિકા]], [[સબસહારન આફ્રિકા]], [[ઉત્તર અમેરિકા]], [[મધ્ય અમેરિકા]], [[કેરિબિયન]], [[દક્ષિણ અમેરિકા]], [[એશિયા]], [[ઓસેનિયા]] અને [[પૂર્વ યુરોપ]]માંથી સૌથી વધારે લોકો આવ્યાં હતાં. 1990ના દાયકાના અંત સુધીમાં મિલાનમાં 10 ટકા વિદેશી આપ્રવાસીઓ વસતા હતા, જેમાં સૌથી વધારે લોકો ઓછી ઓવક ધરાવતા સેવાના ક્ષેત્રમાં (રેસ્ટોરાં કામદારો, ક્લીનર્સ, ઘરકામ, સ્થાનિક કામદારો) કે કારખાનામાં કાર્યરત હતા.<ref name="unpop">{{cite paper | url=http://www.feem.it/NR/Feem/resources/EURODIVPapers/ED2006-025.pdf | title=WMapping Diversity in Milan. Historical Approaches to Urban Immigration | format=PDF | publisher=Department of Italian, University College London | author=John Foot | year=2006 | access-date=2009-10-12 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જાન્યુઆરી, 2009 સુધી ઇટાલિયન નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ [[આઇએસટીએટી]]ના અંદાજ મુજબ, મિલાનમાં 181,393 વિદેશીમૂળના આપ્રવાસીઓ રહે છે, જે કુલ વસતીના 14 ટકા છે.<ref name="Official ISTAT estimates"/> મિલાન ખાસ કરીને તેની ચાઇનીઝ આપ્રવાસીઓની વસાહત વાય પાઓલો સાર્પી માટે જાણીતું છે, જેનો અવારનવાર મિલાન ચાઇનટાઇન તરીકે પણ ઉલ્લેખ થાય છે, જેની સ્થાપના 1930ના દાયકામાં થઈ હતી અને તે ઇટાલીમાં સૌથી મોટો ચાઇનીઝ વિસ્તાર, સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સૌથી જૂનો છે. == અર્થતંત્ર == {{Main|Economy of Milan}} મિલાન દુનિયાના મુખ્ય નાણાકીય અને વ્યાવસાયિક કેન્દ્રોમાંનું એક છે અને 2004માં 241.2 અબજ € (312.3 અબજ અમેરિકન ડોલર)<ref>[[યુરોપીયન યુનિયનમાં જીઆરપીની દ્રષ્ટિએ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોની યાદી]]</ref>ની જીડીપી સાથે મિલાન મહાનગરીય ક્ષેત્રની જીડીપી યુરોપમાં ચોથા સ્થાને છે. તે એક દેશ હોત તો દુનિયાની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા સ્વરૂપે 28માં સ્થાને હોત, જે લગભગ ઓસ્ટ્રેયિાની અર્થવ્યવસ્થા<ref>[[જીડીપી (નોમિનલ)ની દ્રષ્ટિએ દેશોની યાદી]]</ref> બરોબર છે. યુરોપીયન પ્રાદેશિક આર્થિક વૃદ્ધિ સૂચકાંક દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક અભ્યાસ મુજબ આ શહેર તેની જીડીપીની દ્રષ્ટિએ યુરોપાનું 54મું શહેર છે. આ રીતે તે રોમ અને બોલોગ્ના જેવા ઇટાલીયન શહેરો કરતાં આગળ છે, પણ ફ્લોરેન્સ કરતાં પાછળ છે.<ref>http://www.citymayors.com/economics/europe-growth-cities.html</ref> મિલાનને દુનિયાનું 20મું સૌથી શ્રેષ્ઠ નાણાકીય અને વ્યાવસાયિક શહેર ગણવામાં આવે છે, જે વર્ષ 2007માં આગામી 25 કરતાં ઊંચું પરિણામ છે,<ref>http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html</ref> યુરોપમાં 10મું શ્રેષ્ઠ વ્યાપારિક શહેર છે, જે [[જીનીવા]] કરતાં આગળ છે અને [[બર્લિન]] કરતાં પાછળ છે અને 13મું સૌથી ઝડપથી વિકસતું યુરોપીયન શહેર છે, જેમાં છ ટકાનો સુધારો થઈ રહ્યો છે.<ref>http://www.citymayors.com/business/euro_bizcities.html</ref> [[ચિત્ર:IMG 3081 - Milano - P.za Cordusio - Foto G. Dall'Orto - 3-1-2007.jpg|thumb|right|પિયાઝલ કોર્ડ્યુસિયો, મધ્ય મિલાનનું વ્યસ્ત બજાર. જ્યાં મુખ્ય ટપાલ કચેરી, ક્રેડિટો ઇટાલીયનોનો મહેલ અને મેગા કંપની એસિક્યુરાઝીઓની જનરલીના મુખ્ય મથક જેવી મહત્ત્વની ઇમારતો આવેલી છે.તે જૂના મિલાન શેર બજારનું પણ સ્થળ છે.]] શહેરમાં ઇટાલિયન [[સ્ટોક એક્સચેન્જ]] છે ([[બોર્સા ઇટાલિયાના]]) અને ઇટાલીમાં તેનો [[અંતરિયાળ વિસ્તાર]] સૌથી મોટો છે. તેને [[મેડ્રિડ]], [[સિયોલ]], [[મોસ્કો]], [[બ્રસેલ્સ]], [[ટોરોન્ટો]], [[મુંબઈ]], [[બ્યુનોસ એરાઇસ]] અને [[કુઆલાલુમ્પુર]]ની સાથે [[બ્રૂકિંગ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂશન]]ના આર્થિક રીપોર્ટ "વર્લ્ડ સિટી નેટવર્ક"માં ([http://www.brookings.edu/metro/pubs/20050222_worldcities.htm ચાવીરૂપ સંશોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050223113811/http://www.brookings.edu/metro/pubs/20050222_worldcities.htm |date=2005-02-23 }},{{PDFlink|[http://www.brookings.edu/dybdocroot/metro/pubs/20050222_worldcities.pdf Full Report]|940&nbsp;KB}})અમેરિકાના શહેરમાં પીટર જે ટેલર અને રોબર્ટ ઇ લેંગ દ્વારા દસ "[[આલ્ફા વર્લ્ડ સિટીસ]]"ની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. [[12મી સદી]]ના અંતે કળાનો વિકાસ થયો અને [[કવચ]] નિર્માણ તેનો મહત્વપૂર્ણ ઉદ્યોગ હતો. આ સમયગાળામાં તે સિંચાઈ કાર્યો જોવામાં આવ્યાં જેના પરિણામે હજુ પણ લોમ્બાર્ડ મેદાન ફળદ્રુપ વિસ્તાર છે. [[ઉન વ્યાપાર]]ના વિકાસે રેશમ ઉત્પાદનને પ્રથમ પ્રોત્સાહન આપ્યું. [[વેનિસ]] અને [[ફ્લોરેન્સ]]ની જેમ [[વૈભવી ચીજવસ્તુઓ]]નું ઉત્પાદન એક એવો મહત્વપૂર્ણ ઉદ્યોગ હતો કે 16મી સદીમાં શહેરએ અંગ્રેજી શબ્દ “''મિલાનેર'' ” કે “''મિલાનેર'' ”ને પોતાનું નામ આપ્યું, જેનો અર્થ જ્વેલરી, વસ્ત્રો, ટોપીઓ અને વૈભવી પોશાકો જેવી સુદંર ચીજવસ્તુઓ થાય છે. 19મી સદી સુધી પછીનું એક સંસ્કરણ “[[મિલિનેરી]]” આવ્યું, જેનો અર્થ ટોપી બનાવવી કે વેંચવી એવો થાય છે. [[ઉત્તર યુરોપ]]માં [[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]]એ મિલાનના ઉત્તરી ક્ષેત્રને વિશિષ્ટતા પ્રદાન કરી. તે આલ્પ્સમાં આવતા માલ માટે [[વ્યાપારી માર્ગ]] પર હતું અને અનેક નદીઓ અને સરોવરનો પાણી દ્વારા સંચાલિત મિલોનું નિર્માણ થયું હતું. 19મી સદીની મધ્યમાં એશિયામાંથી સસ્તા રેશમની આયાત થવા લાગી અને ફાઇલોક્ઝેરા કીટ દ્વારા રેશન અને મદિરાના ઉત્પાદનને નુકસાન થવા લાગ્યું. ઔદ્યોગિકરણ માટે વધારે જમીન ફાળવવામાં આવી હતી. ધાતુ અને મીકેનિકેલ અને ફર્નિચર ઉત્પાદન પછી ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદન થવા લાગ્યું હતું. અત્યારે મિલાન કાપડ અને વસ્ત્ર ઉત્પાદન, ઓટોમોબાઇલ ([[આલ્ફો રોમીયો]]), રાસાયણિક પદાર્થો, ઔદ્યોગિક ઉપકરણો, ભારે મશીનરી, પુસ્તકો અને સંગીત પ્રકાશનનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. [[ચિત્ર:Torri FS Milano.jpg|thumb|left|200px|ગેરીબાલ્ડી એફએસ રેલવે સ્ટેશન નજીક અને મિલાનના બજારમાં આવેલું ટોરી ગેરીબાલ્ડી.]] પ્રદર્શની કેન્દ્ર [[ફેયરોમિલાનો]]ની પાસે "''ફેયેરોમિલાનોસિટી'' " નામનું [[પ્રદર્શન સ્થળ]] હતું, જેને કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ઇમારતો ઉપરાંત પાડી દેવામાં આવી (જેમાં 1920ના દાયકામાં બનેલું સાયકલ ખેલ સ્ટેડિયમ પણ સામેલ છે), જેથી શહેરી કેન્દ્રથી તેની નિકટતાનો લાભ ઉઠાવી [[શહેરી વિકાસ]], [[સિટીલાઇફ]]ને ત્યાં વસાવી શકાય. એપ્રિલ, 2005માં ઉદઘાટન પામેલું અને [[રો]] ઉપનગરની ઉત્તરપશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત નવું પ્રદર્શન સ્થળ ફેયેરોમિલાનો દુનિયામાં સૌથી મોટું વ્યાપારિક મેળા સંકુલ છે. === મિલાન અને ભવિષ્ય === [[ચિત્ર:Expo2015Milan.jpg|thumb|right|200px|એક્સ્પો 2015 લોગો]] મિલાન શહેરી વિસ્તારની રચના ફરીથી થઈ રહી છે. શહેરની આજુબાજુના વિસ્તારમાં સ્થિત ઉપયોગ ન થયા હોય તેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોના પુર્નગઠન માટે વિવિધ બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સ ચાલી રહ્યાં છે. આ યોજનાઓમાં [[ટીએટ્રો એલા સ્કેલા]]ના સમાવશે માટે જૂની ફિએરા સાઇટમાં સિટીલાઇફ પ્રોજક્ટ, નવું સંકુલ સેન્ટા જિયુલિયા અને ગિરબાલ્ડી-રીપબ્લિકા ઝાનમાં પોર્ટા નૂવા પ્રોજ્કટ સામેલ છે. [[રેન્ઝો પિઆનો]], [[નોર્મન ફોસ્ટર]], [[ઝાહા હદિદ]], [[મેસિમિલિઆનો ફુકસાસ]] અને [[ડેનિયલ લિબેસ્કાઇન્ડ]] જેવા અનેક પ્રસિદ્ધ આર્કિટેક્ટ્સ આ પ્રોજે્કટ્સમાં જોડાયા છે. આ કાર્યોથી મિલાનનું ફલક બદલાઈ જશે, જેના પર લાંબો સમયે [[ડ્યુમો]] અને [[પિરેલી ટાવર]]નું પ્રભુત્વ નહીં રહે. આ આધુનિકરણના પરિપ્રેક્ષ્યમાં નવેસરથી આકાર પામેલું મિલાન શહેર [[એક્સ્પો 2015]]નું યજમાન બનશે. === આંતરરાષ્ટ્રીય દરજ્જો === ગ્લોબલ સિટી પાવર ઇન્ડેક્સ મુજબ, 203.5 સ્કોર સાથે વર્ષ 2008માં મિલાનને દુનિયાનું 27મું અને વર્ષ 2009માં 26મું સૌથી શક્તિશાળી શહેર ગણવામાં આવ્યું હતું. તેને [[બીજિંગ]] અને [[કુઆલાલુમ્પુર]] પછી અને [[બેંગકોક]], [[ફુકોકા]], [[તાઇપેઈ]] અને [[મોસ્કો]] કરતાં આગળ સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="mori-m-foundation.or.jp"/> વિવિધ ક્ષેત્રોમાં થયેલા અભ્યાસમાં અર્થશાસ્ત્રમાં 29મું, સંશોધન અને વિકાસ (આરએન્ડડી)માં 30મું, સાંસ્કૃતિક પ્રક્રિયામાં 18મું, રહેણાંકક્ષમતામાં 18મું, પર્યાવરણીય મુદ્દે 27મું અને પહોંચના મામલે 15મું સ્થાન મળ્યું હતું.<ref name="mori-m-foundation.or.jp"/> શહેરને નિવાસ અનુકૂળતા અને વિશિષ્ટ વ્યક્તિ પર્યાવરણના આંકડામાં પણ ઉચ્ચ દરજ્જો મળ્યો હતો, જ્યારે યુરોપમાં વ્યવસ્થાપન માટે 12મું, સંશોધન માટે 13મું, કળાત્મક અને પ્રવાસન તકો બંને માટે આઠમું અને નિવાર અનુકૂળતા માટે 11મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="mori-m-foundation.or.jp"/> === જીવનની ગુણવત્તા અને જીવનધોરણ === મિલાનના કામદારો ઇટાલીમાં સૌથી ઊંચી સરેરાશ આવક €30,009 મેળવે છે.<ref name="ilsole24ore.com"/> €29,825,439,714 કુલ આવકની રીતે આ શહેર ઇટાલીમાં રોમ પછી બીજું સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="ilsole24ore.com"/> આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિએ મિલાનના કામદારો 26મી કુલ ઊંચી આવક ધરાવે છે, જે વર્ષ 2008ના 30મા સ્થાન કરતાં ચાર સ્થાન આગળ છે. આ રીતે મિલાન [[મેડ્રિડ]] અને [[બાર્સીલોના]] શહેર કરતાં આગળ છે, છતાં [[મોન્ટ્રીઅલ]] અને [[ટોરોન્ટો]] કરતાં હજુ પણ પાછળ છે.<ref name="citymayors.com"/> મર્સરના અભ્યાસ મુજબ, [[જીવનની ગુણવત્તા]]ની રીતે મિલાન દુનિયાનું 41મું ઉત્તમ શહેર છે, જે [[લંડન]] અને [[કોબે]] પછી અને [[પોર્ટલેન્ડ ઓરેગોન]] અને બાર્સીલોના કરતાં આગળ સ્થાન ધરાવે છે. === પર્યટન === {{Main|Tourism in Milan}} [[ચિત્ર:8762 Milano - Via Brera - Casa natale Cesare Beccaria - Foto G. Dall'Orto - 14-Apr-2007.jpg|thumb|left|સુરમ્ય બ્રેરા ક્વાર્ટરમાં બેકારીયા મહેલનું એક દ્રશ્ય, પ્રવાસીઓમાં મિલાનનું સૌથી વધુ લોકપ્રિય અને દર્શનીય આકર્ષક સ્થળ.]] મિલાન યુરોપીયન સંઘના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પર્યટન સ્થળોમાંનું એક છે. સાથેસાથે પ્રવાસીઓમાં શાખ, આકર્ષણો અને બ્રાન્ડિંગની દ્રષ્ટિએ યુરોપનું તે સાતમું શ્રેષ્ઠ શહેર પણ છે.<ref>http://www.citymayors.com/marketing/city-brands.html</ref> વર્ષ 2007માં અહીં 19.02 કરોડ અને વર્ષ 2008માં 19.14 કરોડ પ્રવાસીઓ આવ્યાં હતાં. દુનિયામાં સૌથી વધુ પ્રવાસીઓ ધરાવતા શહેરમાં વર્ષ 2007માં તેનું સ્થાન 42મું અને વર્ષ 2009માં તેનું સ્થાન 52મું સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="euromonitor1"/> ખાસ સ્રોત અનુસાર, મિલાનમાં 56 આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ યુરોપમાંથી આવે છે જ્યારે 44 ટકા પ્રવાસીઓ ઇટાલિયન અને 56 ટકા વિદેશીઓ છે.<ref name="slideshare1"/> યુરોપીયન સંઘનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બજાર [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] (16 ટકા) છે, [[જર્મની]] (નવ ટકા) અને [[ફ્રાન્સ]] (છ ઠકા) છે.<ref name="slideshare1"/> આ જ અભ્યાસ મુજબ, [[યુએસએ]] (અમેરિકા)માં આવતા મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે આવે છે જ્યારે [[ચાઇનીઝ]] અને [[જાપાન]]ના લોકો મુખ્યત્વે [[લીઝર]] સેગમેન્ટનો આનંદ મેળવવા આવે છે.<ref name="slideshare1"/> શહેરમાં કેટલાંક લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળો છે, જેમ કે [[ડ્યુમો]] અને [[પિએઝા]], [[ટીએટ્રો એલા સ્કેલા]], [[સેન સિરો સ્ટેડિયમ]], [[ગેલેરિયા વિટ્ટોરિયો એમાનુએલ દ્વિતીય]], [[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]], [[પિનાકોટેકા ડી બ્રેરા]] અને [[વાયા મોન્ટે નેપોલીઓને]] છે. [[મિલાન કેથેડ્રલ]], [[કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો]] અને [[ટીએટ્રો એલા સ્કેલા]] જેવા સ્થળો પર સૌથી વધુ મુલાકાતીઓ જોવા મળે છે જ્યારે [[બેસિલિકા ઓફ સેન્ટ એમ્બ્રોજિયો]], [[નેવિગ્લી]] અને [[બ્રેરા એકેડમી અને ડિસ્ટ્રિક્ટ]] જેવા મુખ્ય સ્થળ પર ઓછા મુલાકાતીઓ આવે છે, જે ઓછા લોકપ્રિય હોવાની સાબિતી છે.<ref name="slideshare1"/> શહેરમાં અનેક હોટેલ્સ છે, જેમાં અલ્ટ્રા-લક્ઝરિયસ [[ટાઉન હાઉસ ગેલેરિયા]] સામેલ છે, જે દુનિયાની પહેલી [[સેવન-સ્ટાર]] હોટેલ છે, જેને [[સોસાયટી જનરલ ડી સર્વિલન્સ]] દ્વારા અધિકૃત ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો છે અને [[દુનિયાની અગ્રણી હોટેલ્સ]]માંની એક છે.<ref>{{cite web |url=http://www.theage.com.au/travel/heaven-at-the-worlds-first-sevenstar-hotel-20090103-79de.html |title=Heaven at Milan's Town House Galleria hotel |publisher=[[The Age]] |date=7 January 2009 |access-date=21 January 2009 |archive-date=18 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090118144723/http://www.theage.com.au/travel/heaven-at-the-worlds-first-sevenstar-hotel-20090103-79de.html |url-status=dead }}</ref> મિલાનમાં કેટલીક ''બુટિક્સ'' કે ''ફેશન'' હોટેલ્સ છે, જેમાં ન્યૂ આરમાની વર્લ્ડ સામેલ છે, જે 2010માં ખુલશે તેવી યોજના છે. આ એક વિશાળ હોટેલ છે, જે વાયા મેન્જોની (વાયા [[મોન્ટે નેપોસીઓન ફેશન ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં સ્થિત છે) અને તેની સ્થાપના 1930ના દાયકાની બિલ્ડિંગમાં થઈ છે. તેની યોજના 95 રૂમ ધરાવવાની છે અને દરેક રૂમમાં આર્માની આધારિત થીમ હશે.<ref>{{cite web|url=http://www.luxuo.com/hotel/milan-hotel-armani.html |title=Milan: a new Hotel for Armani &#124; LUXUO Luxury Blog |publisher=Luxuo.com |date=2009-08-05 |access-date=2010-03-14}}</ref> શહેરની અન્ય જાણીતી હોટેલ્સમાં ઐતિહાસિક ગ્રાન્ડ હોટેલ એટ ડી મિલાન (જ્યાં જિયુસેપ્પી વર્ડી મૃત્યુ પામ્યા હતા), ધ હોટેલ ફોર સીઝન્સ, ધ પાર્ક હયાત હોટેલ, કે પિએઝા ડ્યુકા ડી એઓસ્ટામાં ધ સ્ટેશન ગ્રાન્ડ હોટેલ ગેલિયા સામેલ છે, પણ આ નામ બહુ થોડા છે, યાદી લાંબી થઈ શકે છે. શહેરમાં પ્રવાસીનો સરેરાશ મુકામ 3.43 રાત્રીનો છે જ્યારે વિદેશી પ્રવાસીઓ લાંબો સમય રહે છે, જેમાંથી 77 ટકા સરેરાશ બેથી પાંચ રાત્રી રોકાય છે.<ref name="slideshare1"/> હોટેલ્સમાં ઉતરતાં 75 ટકા પ્રવાસીઓમાં ફોર સ્ટાર હોટેલ્સ સૌથી વધારે લોકપ્રિય છે જ્યારે ફાઇવ સ્ટાર અને થ્રી સ્ટાર અનુક્રમે 11 ટકા અને 15 ટકા મુલાકાતીઓને પસંદ છે. == સંસ્કૃતિ == {{Main|Culture of Milan|List of Milanese people}} === અલંકૃત કળા === {{See also|List of Milanese painters}} [[ચિત્ર:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|thumb|right|રફેલ, પિનાકોટેકા ડી બ્રેરા દ્વારા કુંવારીકાનું લગ્ન ]] [[ચિત્ર:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|left|200px|લિયોનાર્ડોનું અંતિમ ભોજન]] સદીઓથી મિલાન કળાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. શહેરમાં અનેક કળા સંસ્થાઓ, અકાદમીઓ અને ગેલેરીઓ ([[બ્રેરા અકાદમી]] અને [[પિનાકોટેકા એમ્બ્રોસિઆના]] જેવી) અસ્તિત્વ ધરાવે છે. મિલાનની કળા [[મધ્યયુગ]]માં સમૃદ્ધ થઈ અને [[વિસ્કોન્ટી]] પરિવાર કળાના મુખ્ય સંરક્ષક હોવાના કારણે શહેર [[ગોથિક કળા]] અને સ્થાપત્ય કળાનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું. (શહેરમાં [[મિલાન કેથેડ્રલ]] ગોથિક કળાનું અભૂતપૂર્વ કાર્ય બની ગયું છે).<ref name="aboutmilan.com">{{cite web|url=http://www.aboutmilan.com/art-and-culture-of-milan.html |title=Art and Culture of Milan: from the past to the contemporary |publisher=Aboutmilan.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> ઉપરાંત 14મી અને [[15મી સદી]] વચ્ચે [[સ્ફોર્ઝા પરિવાર]]ના શાસનકાળમાં પણ કળા અને સ્થાપત્યનો વિકાસ થયો હતો. [[સ્ફોર્ઝા કેસલ]] એક રસપ્રદ પુનર્જાગરણ સભાનો ગઢ બની ગયો<ref name="Castello Sforzesco">{{Cite web |url=http://www.milanocastello.it/intro.html |title=કેસ્ટેલો સ્ફોર્જેસ્કો |access-date=2010-06-17 |archive-date=2003-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030207215706/http://www.milanocastello.it/intro.html |url-status=dead }}</ref> જ્યારે [[ફિલરેટ]] દ્વારા કલ્પિત જાહેર હોસ્પિટલ, [[ઓસ્પડેલ મેગિયોર]] જેવી મહાન રચનાઓનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું અને [[લિયોનાર્ડો દા વિન્સી]] જેવા પ્રતિભાશાળી કળાકારો, [[અંતિમ ભોજન]]ના ફ્રેસ્કો અને [[કોડેક્સ એટલાન્ટિકસ]] જેવા અમૂલ્ય કળાકારો મિલાનમાં કામ કરવા આવ્યાં હતા. [[બ્રેમેન્ટે]] પણ શહેરના સુંદર ચર્ચનું નિર્માણ કરવા મિલાન આવ્યા, [[સેન્ટો મારિયા ડેલે ગ્રેઝી]]માં સુંદર ચમકીલું ટ્રિબ્યુન તેમના દ્વારા નિર્મિત છે અને સાથેસાથે [[સેન્ટા મારિયા પ્રેસો સેન સેટિરોનું ચર્ચ]] પણ. 17મી અને 18મી સદીમાં શહેર [[બેરોક]]થી પ્રભાવિત હતું અને અનેક દિગ્ગજ કળાકારો, આર્કિટેક્ટ્સ અને [[કૈરાવેગિયો]] જેવા તે કાળના ચિત્રકારોનું યજમાન બન્યું હતું. કૈરાવેગિયાની બેરોક કૃતિ ''[["બાસ્કેટ ઓફ ફ્રૂટ]]'' "ને મિલાનના [[બાઇબલિઓટેકા એમ્બ્રોસિયા]]માં અને તેની "''[[સપર એટ એમ્માઉસ]]'' "ને [[બ્રેરા અકાદમી]]માં રાખવામાં આવી છે.<ref name="aboutmilan.com"/> [[રોમેન્ટિક પીરિયડ]] (સ્વચ્છંદતાવાદી સમયગાળા) દરમિયાન મિલાન યુરોપીયન કળાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું હતું અને ત્યારે મિલાનીઝ રોમેન્ટિક કળા પર [[ઓસ્ટ્રિયા]]ના લોકોની અસર હતી, જેઓ મિલાન પર શાસન કરતાં હતાં. મિલાનમાં તમામ રોમેન્ટિક કાર્યોમાં સૌથી વધુ જાણીતું કામ [[ફ્રાન્સેસ્કો હાયેઝ]]નું "''[[ધ કિસ]]'' " છે, જેને [[બ્રેરા એકેડમી]]માં રાખવામાં આવ્યું છે.<ref name="aboutmilan.com"/> પાછળથી મિલાન અને સંપૂર્ણ ઇટાલી 20મી સદીમાં [[ભવિષ્યવાદ]] દ્વારા પ્રભાવિત થયું. ઇટાલિયન ભવિષ્યવાદના સ્થાપક [[ફિલિપ્પો મેરિનેટ્ટી]] પોતાના 1909માં ''[[ફ્યુચિરિસ્ટિક મેનિફેસ્ટો]]'' (ઇટાલિયનમાં ''મેનિફેસ્ટો ફ્યુચરોસ્ટિકો'' )માં લખ્યું છે કે મિલાન "''grande...tradizionale e futurista'' "(''ભવ્ય, પરંપરાવાદી અને ભવિષ્યવાદી '' હતું). [[અમ્બર્ટો બોસિઓની]] શહેરનો એક મહત્વપૂર્ણ ભવિષ્યવાદી કળાકાર હતો.<ref name="aboutmilan.com"/> અત્યારે મિલાન અનેક આધુનિક પ્રદર્શનીઓ સાથે આધુનિક અને સમકાલીન કળાનું એક મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર બની ગયું છે.<ref name="aboutmilan.com"/> === રચના (ડિઝાઇન) === [[ચિત્ર:SofaDueFoglie.png|thumb|left|ગીયો પોન્ટી દ્વારા ડ્યુ ફોગ્લી સોફા]] મિલાન ઔદ્યોગિક અને આધુનિક [[ડીઝાઇન]]ની આંતરરાષ્ટ્રીય રાજધાનીઓમાંથી એક છે. આ પ્રકારના ક્ષેત્રોમાં દુનિયાના સૌથી પ્રભાવશાળી શહેરોમાંથી એક ગણાય છે.<ref name="wiley.com">{{cite web |url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html |title=Design City Milan |publisher=Wiley |date= |access-date=2010-01-03 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html |url-status=dead }}</ref> શહેર વિશેષ રૂપે પોતાના ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત પ્રાચીન અને આધુનિક ફર્નિચર તથા ઔદ્યોગિક ચીજવસ્તુઓ માટે પ્રસિદ્ધ છે. મિલાન યુરોપના સૌથી મોટા અને દુનિયાના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ફર્નિચર અને ડીઝાઇન મેળાઓમાંથી એક [[ફેયેરોમિલાન]]નું આયોજન કરે છે.<ref name="wiley.com"/> મિલાન "''ફયોરી સલોન'' " અને "''સલોન ડેલ મોબાઇલ'' " જેવા મુખ્ય ડીઝાઇન અને વાસ્તુકળા સાથે સંબંધિત કાર્યક્રમો તથા સ્થળોનું આયોજન પણ કરે છે. 1950 અને 1960ના દાયકામાં [[ઇટાલી]]નું મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર હોવાના નાતે અને યુરોપના સૌથી પ્રગતિશીલ અને ગતિશીલ શહેરોમાંથી એક હોવાના લીધે [[ટ્યુરિન]] સાથે મિલાન યુદ્ધોતર ડીઝાઇન અને વાસ્તુકળા માટે ઇટાલીની રાજધાની બની ગયું. [[પિરેલી ટોવર]] અને [[ટોરે વેલાસ્કા]] જેવી ગગનચુંબી ઇમારતોનું નિર્માણ થયું તથા [[બ્રુનો મુનારી]], [[લુશિયો ફોન્ટાના]], [[એનિરકા કેસેલાની]] અને [[પિએજો મેનજોની]] જેવા કેટલાંક વાસ્તુકારો શહેરોમાં વસતાં હતાં અથવા કામ કરતાં હતાં.<ref>{{cite web |url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin |title=Frieze Magazine &#124; Archive &#124; Milan and Turin |publisher=Frieze.com |date= |access-date=2010-01-03 |archive-date=2007-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112121758/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin/ |url-status=dead }}</ref> === સાહિત્ય === {{Main|Milanese literature}} [[ચિત્ર:Francesco Hayez - Ritratto di Alessandro Manzoni.jpg|thumb|right|150px|એલેસાન્ડ્રો મેન્ઝોની.]] ૧૮મી સદીના અંતે અને સંપૂર્ણ ૧૯મી સદી દરમિયાન મિલાન બૌદ્ધિક ચર્ચા અને સાહિત્યિક રચનાત્મકતા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર હતું. [[પ્રબુદ્ધતા]]ના અહીં પ્રોત્સાહન મળ્યું. [[સીઝેર, બેકારિયાના માર્કીસ]] પોતાની લોકપ્રિય રચના ''[[ડેઈ ડેલિટી એ ડેલે પેને]]'' અને કાઉન્ટ [[પીટ્રો વેરી]] પોતાના સામયિક ''ટૂ કેફે'' દ્વારા નવી [[મધ્યમવર્ગીય]] સંસ્કૃતિ પર પ્રભાવ પાડવામાં સક્ષમ રહ્યાં, જેમાં ઓસ્ટ્રિયાઈ વહીવટીતંત્રની ઉદાર વિચારધારાનું પણ પ્રદાન હતું. ૧૯મી સદીના શરૂઆતના થોડા વર્ષોમાં [[રોમેન્ટિક આંદોલન]]ના આદર્શોએ શહેરના સાંસ્કૃતિક જીવનને પ્રભાવિત કર્યું તથા તેના મુખ્ય લેખકોએ શાસ્ત્રીય વિરૂદ્ધ [[સ્વચ્છંદતાવાદી કવિતા]]ની શ્રેષ્ઠતા પર ચર્ચા કરી. અહીં પણ [[જિયુસેપ પારિની]] અને [[યુગો ફોસ્કોલો]]એ પોતાની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ રચનાઓ પ્રકાશિત કરી અને યુવા કવિઓ દ્વારા નૈતિકતા અને સાથેસાથે સાહિત્યિ રચનાના કૌશલ્ય ગુરુ સ્વરૂપે પ્રસ્થાપિત થયા. ફોસ્કોલોની કવિતા ''[[ડેઈ સેપોલક્રાઈ]]'' અનેક લોકોની મરજી વિરૂદ્ધ શહેર પર લાગૂ નેપોલિયન કાનૂનથી પ્રેરિત રચના હતી. ૧૯મી સદીના ત્રીજા દાયકામાં [[એલસાંડ્રો મેનજોની]]એ પોતાની નવલકથા ''[[આઇ પ્રોમેસી સ્પોસી]]'' લખી, જેને ઇટાલિયન સ્વચ્છંદતાનો આર્વિભાવ માનવામાં આવે છે અને તેને મિલાન સ્વરૂપે કેન્દ્ર મળ્યું. પત્રિકા ''[[ટૂ કનસિલિએટોર]]'' માં [[સિલ્વિયો પેલિકો]], [[જિયોવણી બર્કેટ]], [[લુડોવિકો ડી બ્રેમ]]ના લેખ પ્રકાશિત થયા, જે કવિતામાં સ્વચ્છંદતાવાદી અને રાજનીતિમાં દેશભક્ત હતા. 1861માં [[ઇટાલીના એકીકરણ]] પછી મિલાને પોતાનું રાજકીય મહત્ત્વ ગુમાવી દીધું, તેમ છતાં સાંસ્કૃતિક ચર્ચામાં તેણે પોતાનું કેન્દ્રીય અને મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થાન જાળવી રાખ્યું. યુરોપના અન્ય દેશોમાંથી નવા વિચાર અને આંદોલનનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો તથા તેના પર ચર્ચા કરવામાં આવી. આ રીતે [[યર્થાથવાદ]] અને [[પ્રકૃતિવાદ]]એ ઇટાલિયન આંદોલન ''[[વેરિસ્મો]]'' ને જન્મ આપ્યો. મહાન ''વેરિસ્ટા'' નવલકથાકાર [[જિયોવણી વર્ગા]]નો જન્મ સિસિલીમાં થયો હતો, પણ તેમણે તેમની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ પુસ્તકો મિલાનમાં લખી હતી. === સંગીત અને પ્રદર્શન કળા === {{See also|Music of Milan}} [[ચિત્ર:Teatro alla Scala interior Milan.jpg|thumb|left|200px|પ્રતિષ્ઠિત લા સ્કાલા ઓપેરાહાઉસનું આંતરિક દ્રશ્ય]] મિલાન પ્રદર્શન કળાઓનું, ખાસ કરીને [[ઓપેરા]]નું એક મુખ્ય રાષ્ટ્રવ્યાપી અને આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. મિલાનમાં [[લા સ્કેલા]] ઓપેરાહાઉસ સ્થિત છે, જેને દુનિયામાં સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ઓપેરાહાઉસમાંનું એક માનવામાં આવે છે<ref>{{cite news|last=Willey |first=David |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4430214.stm |title=Europe &#124; La Scala faces uncertain future |publisher=BBC News |date=2005-11-12 |access-date=2010-01-03}}</ref> અને સમગ્ર ઇતિહાસમાં અસંખ્ય ઓપેરાના પ્રીમિયરનું આયોજન થયું છે, જેમાંથી કેટલાંક નામ છેઃ 1842માં [[જ્યુસેપ વર્ડી]] દ્વારા ''[[નાબુકો]]'' , [[એમિલકેર પોન્શેલી]] દ્વારા ''[[લા જિયોકોન્ડા]]'' , 1904માં [[જિયાકોમો પ્યુચિની]] દ્વારા ''[[મેડમ બટરફ્લાઈ]]'' , 1926માં [[જિયોકોમો પ્યુચિની]] દ્વારા ''[[ટ્યુરૈનડોટ]]'' અને હજુ હાલમાં 2007માં [[ફેબિયો વાચી]] દ્વારા ''[[ટેનેકે]]'' . મિલાનના અન્ય મુખ્ય થિયેટરોમાં સામેલ છે [[ટિએટ્રો ડેગ્લી આર્કિમ્બોલ્ડી]], [[ટિએટ્રો ડલ વર્મે]], [[ટિએટ્રો લિરિકો (મિલાન)]] અને [[ટિએટ્રો રેજિયો ડ્યુકલ]]. શહેરમાં એક પ્રસિદ્ધ [[સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]] અને [[સંગીત સ્કૂલ]] છે અને સમગ્ર ઇતિહાસમાં સંગીત સંયોજનનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છેઃ [[જિયુસેપ કૈમો]], [[સાઇમન બોયલો]], [[હોસ્તે દા રેજિયો]], [[વર્ડી]], [[જિયુલિયો ગટ્ટીકેસાજા]], [[પાઓલો ચેરિકી]] અને [[એલિસ એડુન]] જેવા લોકપ્રિય સંગીતકાર અને વાદક મિલાનમાંથી છે અથવા તેને પોતાનું ઘર કહે છે. શહેરએ અસંખ્ય ગાયક વૃંદ અને બેન્ડો તૈયાર કર્યા છે, જેમ કે [[ડાઇનમિસ એનસેમ્બલ]], [[સ્ટોર્મી સિક્સ]] અને [[કૈમરાટા મીડિયોલાનેન્સ]]. === ફેશન === [[ચિત્ર:9036 - Milano, C.so Venezia - Giuseppe Sommaruga, Pal. Castiglioni (1904) - Foto Giovanni Dall'Orto 22-Apr-2007.jpg|thumb|right|200px|કોર્સો વેનેઝીયા, મિલાન ફેશન ક્વાડ્રીલેટરલ શેરીઓ પૈકીની એક શેરી]] [[ચિત્ર:3539 - Milano - Via Dante - Foto Giovanni Dall'Orto, 6-Mar-2008.jpg|thumb|200px|left|વાયા ડાન્ટે, મિલાનની વધુ એક શોપિંગ સ્ટ્રીટ જે પિયાઝેલ કોર્ડ્યુસીયોને કેસ્ટેલો સ્ફોરજેસ્કો સાથે જોડે છે.]] {{Main|Fashion in Milan|Milan Fashion Week}} મિલાનને [[ન્યૂયોર્ક]], [[પેરિસ]], [[રોમ]] અને [[લંડન]]ની સાથે દુનિયાની [[ફેશનની રાજધાની]]ઓમાં એક માનવામાં આવે છે. (હકીકત એ છે કે વૈશ્વિક ભાષા મોનિટરએ, જે દર વર્ષે દુનિયાની ટોચની ફેશન રાજધાનીઓને નામાંકિત કરે છે, જાહેરાત કરી છે કે ૨૦૦૮માં મિલાન ટોચની આર્થિક અને મીડિયા ફેશનની રાજધાની હતી).<ref name="languagemonitor.com">{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/popular-culture/fashion |title=The Global Language Monitor » Fashion |publisher=Languagemonitor.com |date=2009-07-20 |access-date=2010-01-03}}</ref> [[ઇટાલિયન ફેશન]]ની મોટા ભાગની બ્રાન્ડ, જેવી કે [[વેલેન્ટિનો]], [[ગુચ્ચી]], [[વર્સાચે]], [[પ્રાદા]], [[અરમાની]] અને [[ડોલ્સે એન્ડ ગબ્બાના]]ના મુખ્યાલય આ શહેરમાં છે. અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય ફેશન લેબલ પણ મિલાનમાં દુકાન ચલાવે છે, જેમાં [[એબરક્રોમ્બી એન્ડ ફિચ]] મુખ્ય સ્ટોર સામેલ છે, જે ગ્રાહકોમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગયા છે. પેરિસ, લંડન, ટોક્યો અને ન્યૂયોર્ક જેવા અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્રો સમાન મિલાન પણ વર્ષમાં બે વખત [[ફેશન વીક]]નું આયોજન કરે છે. મિલાનનો મુખ્ય વિકસિત ફેશન જિલ્લો છે "''[[ક્વોડ્રિલેટરો ડેલા મોડા]]'' " (શાબ્દિક અર્થ છે, "ચતુર્ભુજ ફેશન"), જ્યાં શહેરની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત શોપિંગ ગલીઓ ([[વાયા મોન્ટે નેપોલિઓન]], [[વાયા ડેલા સ્પાઇગા]], [[વાયા સેન્ટ એન્ડ્રિયા]], [[વાયા મેનજોની]] અને [[કોર્સો વેનેઝિયા]]) સ્થિત છે. [[ગેલરિયા વિટોરિયા ઇમાનુએલ ટૂ]], [[પિયાઝા ડેલ ડ્યુમો]], [[વાયા ડાંટે]] અને [[કોર્સો બ્યૂનોસ આયર્સ]] અન્ય મહત્વપૂર્ણ શોપિંગના માર્ગો અને ચોક છે. દુનિયામાં ફેશનની રાજધાની સ્વરૂપે પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવામાં મદદ કરનાર [[પ્રાદો]]ના સંસ્થાપક [[મારિયો પ્રાદો]] અહીં જ જન્મ્યાં હતા. === સમૂહ માધ્યમો === અનેક સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય કમ્યુનિકેશન સર્વિસીસ અને બિઝેનેસ માટેની કામગીરીનો આધાર મિલાન છે, જેમ કે અખબારો, સામયિકો અને ટીવી અને રેડિયો સ્ટેશન્સ. <div></div> ==== અખબારો ==== {{col-begin}} {{col-3}} * ''[[કોરીએર ડેલ્લા સેરા]]'' * ''[[આઇ1 ફોજલ્યો]]'' * ''[[આઇ1 જિઓર્નલી]]'' * ''[[આઇ1 જિઓર્નો]]'' * ''[[આઇ1 સોલે 24 ઓરે]]'' * ''[[આઇ1 મેનિફેસ્ટો]]'' {{col-break}} * ''[[લા ગેઝેટ્ટા ડેલો સ્પોર્ટ]]'' * ''[[લા પડાનિયા]]'' * ''[[લિબેરો]]'' * ''[[એમએફ મિલાનો ફાઇનાન્ઝા]]'' {{col-end}} ==== સામયિકો ==== * ''[[લા સેટ્ટિમાના એન્જિમિસ્ટિકા]]'' * ''[[એબિટેર]]'' (આર્કિટેક્ચર અને ડીઝાઇન પરનું માસિક) * ''[[કેસાબેલ્લા]]'' (આર્કિટેક્ચર અને ડીઝાઇન સાથે સંબંધિત માસિક) * ''[[ડોમુસ]]'' (આર્કિટેક્ચર અને ડીઝાઇન સાથે સંબંધિત માસિક) * ''[[પેનોરમા]]'' (સાપ્તાહિક) * ''[[જેન્ટી]]'' (સાપ્તાહિક) ==== રેડિયો સ્ટેશન્સ ==== {{col-begin}} {{col-3}} * ''[[આર101]]'' * ''[[આરટીએલ 102.5]]'' * ''[[રેડિયો 105 નેટવર્ક]]'' * ''[[વિર્જિન રેડિયો ઇટાલિયા]]'' {{col-break}} * ''[[રેડિયો મોન્ટે કાર્લો]]'' * ''[[રેડિયો 24]]'' * ''[[રેડિયો ડીજે]]'' * ''[[રેડિયો ક્લાસિકા]]'' {{col-end}} === જાહેર રજા === * 18 માર્ચ-22 માર્ચઃ [[મિલાનના પાંચ દિવસ]] કે 1848ની ક્રાંતિની ઉજવણી * 25 એપ્રિલઃ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જર્મન કબજામાંથી મિલાનની મુક્તિ * 7 ડીસેમ્બરઃ સેન્ટ એમ્બ્રોસ ''ફેસ્ટા ડિ સેન્ટ એમ્બ્રોજિયો'' નો પર્વ * 12 ડીસેમ્બરઃ પિયાઝા ફોન્ટાના વિસ્ફોટની યાદ. === Events and decorations === [[ચિત્ર:Galleria Milano.jpg|thumb|210px|right|ડિસેમ્બરની શરૂઆતથી 7 જાન્યુઆરી સુધી ક્રિસમસના સમયે ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલનો ગુંબજ; મિલાનના તમામ જાહેર સ્થળો બત્તીઓ, ક્રિસમસ ટ્રી, નેટિવિટી સીન અને અન્ય શણગાર દ્વારા સજાવેલા હોય છે.<ref name="milan.wantedineurope.com">http://milan.wantedineurope.com/news/news.php?id_n=3867</ref>]] There are several important and/or symbolic events in Milan during the year. છ જાન્યુઆરીના રોજ "''કોર્ટીઓ ડેઈ માગી'' ", જે વાર્ષિક [[ઇપિફની]] સવારી છે, જે સેન્ટ યુસ્ટોરજિયોના ચર્ચથી નીકળે છે અને પિઆઝા ડેલ ડ્યુમો અને શહેરના કેથેડ્રના માર્ગો પર ફરે છે.<ref name="milan.world-guides.com">{{Cite web |url=http://www.milan.world-guides.com/events.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-17 |archive-date=2010-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824161230/http://www.milan.world-guides.com/events.html |url-status=dead }}</ref> અન્ય કાર્યક્રમોમાં "''ફિએરા ડિ સેનિગેલ્લા'' " સામેલ છે, જે શનિવારે યોજાતો પરંપરાગત મેળો છે, જેમાં સાયકલ, પ્રાચીન ચીજવસ્તુઓ, પુસ્તકો<ref name="milan.world-guides.com"/> અને દુનિયાભરની વિવિધ ચીજવસ્તુઓનું વેચાણ થાય છે, જે મિલાનના બહુવંશીય સમાનનું પ્રતિબિંબ છે. ઉપરાંત ડાર્સેના કે બ્રેરા એન્ટિક માર્કેટ (મર્કેટો ડેલ એન્ટિક્વેરિએટો ડિ બ્રેરા), જેમાં એન્ટિક્વેરીઝ, જ્વેલ, સ્થાનિક ઉત્પાદનો, ફર્નિશિંગ્સ કે વિન્ટેજ ચીજવસ્તુઓનું બ્રેરા જિલ્લામાં વેચાણ થાય છે.<ref name="milan.world-guides.com"/> મિલાનના ચાઇનીઝ ડિસ્ટ્રિક્ટ ફેબ્રુઆરીમાં [[ચાઇનીઝ ન્યૂ યર]]ની પણ રંગેચંગે ઉજવણી થાય છે. એપ્રિલ મહિનામાં મિલાન તેના મુખ્ય ડીઝાઇન મેળાનું પિએઝા 22 મેગિઓ, "ફ્યુઓરિ સેલોન"માં આયોજન કરે છે <ref name="whatsonwhen.com">{{Cite web |url=http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=events.location&loc_id=133635 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-17 |archive-date=2010-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831203627/http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=events.location&loc_id=133635 |url-status=dead }}</ref>અને વર્ષના અન્ય સમયમાં પ્રતિષ્ઠિત ફેશન વીક વર્ષમાં બે વખત યોજે છે. "મિલાનો જાઝઇન ફેસ્ટિવલ"માં કેટલાંક સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બ્લુસ, જોઝ અને પોપસિંગર સિવિક એરેનામાં એકત્રિત થાય છે <ref name="whatsonwhen.com"/>અને મિલાન ફૂડ વીક, જે શહેરનો ગેસ્ટ્રોનોમિકલ ઇતિહાસની ઉજવણી થાય છે, <ref name="whatsonwhen.com"/>મિલોનો ઇન સ્પોર્ટ વીક અને મિલાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ, જે વાયા દાન્તે પર પિકોલો ટીએટ્રોમાં યોજાય છે અને તેમાં ઇટાલિયન અને વિદેશી ફિલ્મ અન મોશન પીક્ચર્સ દેખાડવામાં આવે છે.<ref name="whatsonwhen.com"/> 2010માં મિલાન લેટિન અમેરિકન એક્સ્પો અને ઇન્ટરનેશનલ સાયકલ એક્સ્પોનું આયોજન કરશે. સામાન્ય રીતે નાતાલના સમયે મિલાનમાં મોટી સંખ્યામાં કાર્યક્રમોનું આયોજન થાય છે, જેમાં ''ઓહ બેજ, ઓહ બેજ'' માર્કેટ સામેલ છે, જે શહેરના સૌથી જૂનાં પરંપરાગત ઉત્પાદનો, ચીજવસ્તુઓ અને ખાદ્ય પદાર્થોનું વેચાણ કરતું બજાર છે. શહેર તેની નાતાલની રોશનમાં દીપી ઊઠે છે, જે નાતાલના સમયગાળા દરિમયાનથી લઈને સાતમી જાન્યુઆરી સુધી સુશોભિત રહે છે. શહેરની તમામ જાહેર બિલ્ડિંગો, શેરીઓ, ચોક અને મોટા ભાગની દુકાનોને પરંપરાગત લાઇટ્સ અને એકસરખી સુશોભન સામગ્રીથી શણગારવામાં આવે છે. જોકે 2007માં મિલાનવાસીઓએ ફરિયાદ કરી હતી કે કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે નાતાલની લાઇટ પર જાહેર ખર્ચ (€1 million) વધારે પડતો હતો, જેને તેઓ ટ્યુરિન જેવી "ડીઝાઇનર-સ્ટાઇલ" ગણતા નહોતા.<ref name="milan.wantedineurope.com"/> === ભાષા === {{Main|Milanese}} {{See also|Milanese grammar|Classical Milanese orthography}} [[ઇટાલિયન]] ઉપરાંત પશ્ચિમી [[લોમ્બાર્ડી]]ની વસતીનો 33 ટકા હિસ્સો [[પશ્ચિમી લોમ્બાર્ડ ભાષા]] બોલી શકે છે, જે ઇનસબ્રિક નામે જાણીતી છે. મિલાનમાં શહેરના કેટલાંક મૂળ નિવાસીઓ પરંપરાગત [[મિલાનીઝ]] ભાષા બોલી શકે છે એટલે પશ્ચિમી લોમ્બાર્ડની શહેરી બોલી, જેને ઇટાલિયન ભાષાની પ્રાદેશિક વિવિધતાથી પ્રભાવિત મિલાનીઝ ન સમજવી જોઈ. === ધર્મ === [[ચિત્ર:Sant'Ambrogio (Milan) - Atrium.jpg|thumb|left|સેન્ટ એમ્બ્રોગીયોનું મહામંદિર, શહેરના સૌથી જૂના અને મહત્ત્વના ચર્ચો પૈકીનું એક.]] [[ચિત્ર:Milano-san lorenzo02.jpg|thumb|સેન્ટ લોરેન્સનું મહામંદિર]] ઇટાલીની સમગ્ર જનતાની જેમ મિલાનના મોટા ભાગના લોકો [[કેથોલિક]] છે. તે મિલાનના [[રોમન કેથોલિક]] [[આર્કડાયોસીઝનું અધિષ્ઠાન]] છે. અન્ય પ્રચલિત ધર્મોમાં સામેલ છેઃ [[રુઢિવાદી ચર્ચ]],<ref>{{cite web|url=http://maps.google.it/maps?hl=it&um=1&ie=UTF-8&q=chiesa+ortodossa+milano&fb=1&view=text&sa=X&oi=local_group&resnum=1&ct=more-results&cd=1 |title=chiesa ortodossa milano - Google Maps |publisher=Maps.google.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> [[બૌદ્ધ ધર્મ]],<ref>{{cite web |url=http://www.lankaramaya.com/ |title=Lankarama Buddhist Temple - Milan,Italy |publisher=Lankaramaya.com |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508203144/http://www.lankaramaya.com/ |url-status=dead }}</ref> [[યહૂદી ધર્મ]],<ref>{{cite web|url=http://www.mosaico-cem.it/ |title=Jewish Community of Milan |publisher=Mosaico-cem.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> [[ઇસ્લામ]]<ref>{{cite web|url=http://orthodoxeurope.org/page/8/4.aspx |title=Islam in Italy » Inter-Religious Dialogue » OrthodoxEurope.org |publisher=OrthodoxEurope.org<! |date=2002-12-04 |access-date=2009-03-13}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.americanchronicle.com/articles/viewArticle.asp?articleID=7230 |title=Milan: The Center for Radical Islam in Europe |publisher=American Chronicle |date= |access-date=2009-03-13 |archive-url=https://archive.is/20120720194131/http://www.americanchronicle.com/articles/view/7230 |archive-date=2012-07-20 |url-status=dead }}</ref> અને [[પ્રોટેસ્ટન્ટ ધર્મ]].<ref>{{cite web |author=Cini |url=http://www.protestantiamilano.it/ |title=Centro Culturale Protestante - Protestanti a Milano delle Chiese Battiste Metodiste Valdesi |language={{It icon}} |publisher=Protestantiamilano.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528114502/http://www.protestantiamilano.it/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.milanovaldese.it/ |title=Chiesa Evangelica Valdese - Milano |publisher=Milanovaldese.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> મિલાનાનું પોતાનું જ ઐતિહાસિક કેથોલિક અનુષ્ઠાન છે, જે [[એમ્બ્રોસિન અનુષ્ઠાન]] (ઇટાલીઃ ''રિટો એમ્બ્રોસિનો'' ) સ્વરૂપે જાણીતું છે. તે કેથોલિક અનુષ્ઠાન કરતાં થોડું અલગ છે. (''રોમન'' સભી અન્ય પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં ઉપયોગી), જ્યાં ભિન્નતા [[પૂજાપદ્ધિત]] અને સામૂહિક સમારંભ અને કેલેન્ડરમાં છે. (ઉદાહરણ માટે [[લેન્ટ]]ની શરૂઆત તારીખ, સામાન્ય તારીખના થોડા દિવસ પછી મનાવવામાં આવે છે, એટલે કાર્નિવલની તારીખો અલગ છે). [[લોમ્બાર્ડી]]ની આસપાસના સ્થાનોમાં અને [[ટિસિનો]]ના [[સ્વિસ]] કેન્ટનમાં એમ્બ્રોસિયન અનુષ્ઠા પણ પ્રચલિત છે. એક વધુ મહત્વપૂર્ણ ફરક [[ગિરિજા સંગીત]] સાથે સંબંધિત છે. [[ગ્રેગોરી ગીત]] મિલાન અને તેની આજુબાજુના વિસ્તારોમાં સંપૂર્ણપણે ઉપયોગમાં નહોતા, કારણ કે તેમનું પોતાનું સત્તાવાર ગીત [[એમ્બ્રોસિયન ગીત]] હતું, જે નિશ્ચિત સ્વરૂપે [[ટ્રેન્ટ પરિષદ]] દ્વારા સ્થાપિત (1545-1563) અને ગ્રેગોરી પહેલાંનું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/01389a.htm |title=Catholic Encyclopedia: Ambrosian Chant |publisher=Newadvent.org |date=1907-03-01 |access-date=2009-03-13}}</ref> આ સંગીતને ત્યાં ટકાવી રાખવા માટે રોમમાં "પોન્ટિફિકલ એમ્બ્રોસિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સેક્રેડ મ્યુઝિક" (પીઆઇએએમએસ)ની ભાગીદારીની સાથે એક અદ્વિતીય ''સ્કોલા કેન્ટોરેમ'' , કોલેજ અને સંસ્થા વિકસીત કરવામાં આવી.[http://www.unipiams.org/en/1 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091012143753/http://www.unipiams.org/en/1 |date=2009-10-12 }} === સિનેમા === કેટલીક (ખાસ કરીને ઇટાલિયન) ફિલ્મો મિલાનમાં સેટ કરવામાં આવી છે, જેમાં "''[[કાલ્મી ક્યુરી એપાસિનાટી]]'' ", '''"[[ધ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ]]", "[[લા માલા ઑર્ડિના]]", "[[મિલાનો કેલિબ્રો]]", "[[મિરેકલ ઇન મિલાન]]", "[[લા નોટ્ટે]]" અને "''[[રોક્કો એન્ડ હિઝ બ્રધર્સ]]'' ''' " સામેલ છે. === ભોજન === [[ચિત્ર:Panettone aufgeschnitten freigestellt.jpg|thumb|right|પેનિટોન, મિલાનની પરંપરાગત ક્રિસમસ કેક]] ઇટાલીના અનેક શહેરોની જેમ મિલાન અને તેની આજુબાજુના વિસ્તારોમાં તેના પોતાના પ્રાદેશિક વ્યંજન છે, જેમાં લોમ્બાર્ડ વ્યંજનોની વિશિષ્ટતા અનુસાર [[પાસ્તા]]ની અપેક્ષા હંમેશા [[ચોખા]]નો ઉપયોગ થાય છે તથા તેમાં લગભગ [[ટમેટા]]નો ઉપયોગ થતો નથી. મિલાનીઝ ભોજનમાં સામેલ છે [[કોટોલેટા અલા મિલાનીઝ]], એક બ્રેડેડ વીલ (પોર્ક અને ટર્કીનો ઉપયોગ પણ થાય છે) માખણમાં તળેલી કટેલટ (જેને કેટલાંક લોકો ઓસ્ટ્રિયાઈ મૂળના માને છે, કારણ કે તે વિએનીઝ "વિનરશ્નિત્ઝેલ" સમાન છે, જ્યારે અન્ય લોકોનો દાવો છે કે તે કોટોલેટ્ટા અલા મિલાનીઝમાં નીકળ્યું છે.)[[ચિત્ર:Milan Montenapoaleone 14.JPG|thumb|left|મિલાનના પ્રખ્યાત કાફે કોવામાં પિરસાયેલા કેક અને પેસ્ટ્રીઝ, વાયા મોન્ટે નેપોલીયન ફેશન ડિસ્ટ્રિક્ટમાં એક પેસ્ટીકેરીયા.]]અન્ય વિશિષ્ટ વ્યંજન છે ''[[કૈસોયુલા]]'' (બાફવામાં આવેલા પોર્ક ચૉપ અને [[સેવૉય કોબી]]ની સાથે સૉસ), [[ઓસોબુકો]] (''ગ્રેમોલાટા'' નામના સૉસ સાથે બાફેલા વાછરડાનો પગ), [[રિસોટ્ટો અલ મિલાનીઝ]] (કેસર અને ગૌમાંસ સાથે), ''બ્યુસેકા'' (સેમ સાથે બાફેલા કઠોળા), ''બ્રેસાટો'' (બાફેલું ગૌમાંસ કે મદિરા કે બટેકા સાથે પોર્ક). સીઝન સંબંધિત પેસ્ટ્રીઓમાં સામેલ છે ''ચિયાકાઇર'' (ખાંડનો છંટકાવ કરેલી ફ્લેટ ફ્રીટર્સ) અને [[કાર્નિવલ]] માટે ''ટૉર્ટેલી'' (તળેલી ગોળાકાર કુકી), [[ઇસ્ટર]] માટે ''કોલોમ્બા'' (કબૂતર આકારની ચિકણી કેક), [[ઓલ સોલ્સ ડે]] માટે ''પેન ડેઈ મૉર્ટી '' (ડેડ્સ ડે બ્રેડ, દાલચીની સાથે સુવાસિત કુકી) અને ક્રિસમસ માટે [[પેનોટોન]]. ''સલામે મિલાનો'' [[સલામી]] સાથે એક ઉત્તમ અનાજ છે, જે સમગ્ર ઇટાલીમાં લોકપ્રિય છે. સુવિખ્યાત મિલાનીઝ પનીર [[ગોર્ગોન્ઝોલા]] છે, જે આ જ નામના નજીકના શહેરની પેદાશ છે. જોકે અત્યારે ગોર્ગોન્ઝાલાના મુખ્ય ઉત્પાદકો પાઇડમૉન્ટમાં સામેલ છે. અદ્વિતીય વ્યંજનો ઉપરાંત મિલાનમાં અનેક જગપ્રસિદ્ધ [[રેસ્ટોરાં]] અને [[કેફે]] પણ છે. મોટા ભાગના રસપ્રદ અને ઉચ્ચવર્ગીય રેસ્ટોરાં ઐતિહાસિક કેન્દ્રમાં સ્થિત છે, જ્યારે પરંપરાગત અને લોકપ્રિય મુખ્ય બ્રેરા અને [[નેવિગ્લી]] જિલ્લામાં સ્થિત છે. અત્યારે મિલાનમાં [[નોબુ]] જાપાનીઝ રેસ્ટોરાં પણ છે, જે [[વાયા મનઝોની]]ના આરમાની વિશ્વમાં સ્થિત છે અને તેને શહેરના આધુનિક રેસ્ટોરાંમાંનું એક મનાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.worldtravelguide.net/city/82/restaurant/Europe/Milan.html |title=Milan Restaurants |publisher=Worldtravelguide.net |date= |access-date=2010-01-22}}</ref> શહેરના પસંદગીના કે ''પેસ્ટિસેરી'' માંનું એક [[કેફે કોવા]] છે, જે 1817માં સ્થાપિત એક પ્રાચીન મિલાનીઝ કૉફીહાઉસ જે ટિએટ્રો અલા સ્કાલા પાસે છે, જેણે [[હોંગકોંગ]]માં પણ ફ્રેન્ચાઇઝી ખોલી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.pasticceriacova.com/storia/history.html |title=Cova Pasticceria Confetteria - dal 1817 |publisher=Pasticceriacova.com |date= |access-date=2010-01-22 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326120531/http://www.pasticceriacova.com/storia/history.html |url-status=dead }}</ref> બિફી કાફે અને ગૈલરિયામાં જુકા પણ પ્રસિદ્ધ અને ઐતિહાસિક કેફે છે, જે મિલાનમાં સ્થિત છે. મિલાનના અન્ય રેસ્ટોરાંમાં સામેલ છે હોટેલ ફોર સીઝન્સ રેસ્ટોરાં, લા બ્રાઇશિયોલા, મેરિનો આલા સ્કાલા અને ધ શૈન્ડલિયર. અત્યારે [[ગૈલેરિયા વિટ્ટોરિયો એમાન્યુએલ ટૂ]]માં [[મૈકડોનાલ્ડ્સ]] [[ફાસ્ટ ફૂડ]] રેસ્ટોરાં પણ છે અને અમુક નવા બુટિક-કેફે પણ છે, જેમ કે [[વાયા ડેલા સ્પિગા]]માં સ્થિત જસ્ટ કેવાલી કાફે, જેની પર લક્ઝરી ફેશન ગૂડ્સ બ્રાન્ડ [[રોબર્ટો કવાલિ]]ની માલિકી છે. === રમત ગમત === [[ચિત્ર:S.Siro1.jpg|thumb|center|600px|સાન સાઇરો સ્ટેડિયમ, યુરોપના સૌથી મોટા સ્ટેડિયમો પૈકીનું એક]] શહેરના અન્ય કાર્યક્રમો વચ્ચે 1934 અને 1990ના [[ફિફા વિશ્વ કપ]], 1980માં [[યુઇએફએ યુરોપીયન ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ]]નું આયોજન થયું હતું. તાજેતરમાં [[2003 વર્લ્ડ રોવિંગ ચેમ્પિયનશિપ્સ]], [[2009 વર્લ્ડ બોક્સિંગ ચેમ્પિયનશિપ્સ]] અને [[2010]]માં [[એફઆઇવીબી વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ]]ની કેટલીક આગામી ગેમ્સનું આયોજન થયું છે. 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં મિલાને [[2000 સમર ઓલિમ્પિક્સ]] માટે બિડ મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પણ તે દિવસોમાં [[ટેન્જેન્ટોપોલિ]] કૌભાંડના કારણે આઇઓસી સમક્ષ કરેલી બિડ પાછી ખેંચી લીધી હતી. [[ઇટાલીમાં રમત]]માં સૌથી લોકપ્રિય રમત [[ફૂટબોલ]] છે અને મિલાન બે જગપ્રસિદ્ધ ફૂટબોલ ટીમ [[એ સી મિલાન]] અને [[એફ સી ઇન્ટરનેશનલ મિલાનો]]નું ગૃહ છે. પહેલી ટીમનો સામાન્ય રીતે મિલાન (અંગ્રેજી અને મિલાનીઝ નામથી વિપરીત શહેરના પહેલા અક્ષરને ધ્યાનમાં લો) અને બીજી ટીમનો ઇન્ટર તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. આ બંને ટીમ વચ્ચે મેચ મિલાન ડર્બી યા [[ડર્બી ડેલા મેડોનિના]] નામથી (શહેરના મુખ્ય દર્શનિય સ્થળોમાંથી એક [[ડ્યુઓમા ડી મિલાનો]]ની ટૂંક પર [[વર્જિન મેરી]] "[[મૈડોનિના]]"ની પ્રતિમાના સમ્માનમાં) પ્રસિદ્ધ છે. મિલાન (એસી મિલાન) યુરોપનું એકમાત્ર શહેર છે, જેની બંને ટીમે યુરોપીયન કપ (હવે [[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ]]) અને ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ કંપ (હવે [[ફિફા ક્લબ વર્લ્ડ કપ]]) પર વિજય મેળવ્યો છે. સંયુક્ત સ્વરૂપે નવ ચેમ્પિયન્સ લીગ ટાઇટલ્સ સાથે શહેર દ્વારા સૌથી વધારે ટાઇટલ્સ જીતવાની બાબતે મિલાન, મેડ્રિડના સ્તર પર છે. બંને ટીમોએ યુઇએફએ 5-સ્ટાર દરજ્જો મેળવી, 85,700 બેઠક વ્યવસ્થા ધરાવતા જિયુસેપ મીઝા સ્ટેડિયમમાં રમે છે, જેને સામાન્ય રીતે [[સાન સિરો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સાન સિરો, [[સિરી એ]]ના સૌથી મોટો સ્ટેડિયમમાંથી એક છે. ઇન્ટર એકમાત્ર ટીમ છે જેણે તેનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ સિરી એમાં પસાર કર્યો છે જ્યારે મિલાને ટોચના સંઘર્ષમાં બે સત્ર સિવાય તમામ સમય અહીં જ પસાર કર્યો છે. અનેક પ્રસિદ્ધ [[ઇટાલિયન ફૂટબાલ]] ખેલાડીઓ મિલાન કે આ પ્રાંતમાં જન્મ્યાં છે. મિલાનમાં જન્મેલા કેટલાંક પ્રસિદ્ધ ખેલાડીઓમાં [[વેલેન્ટિનો મઝોલા]], [[પાઓલો માલ્ડિની]], [[જીઉસેપ મિયાઝા]], [[ગેટનો સાઇરિયા]], [[જીઉસેપ બરગોમી]], [[વોલ્ટર ઝેન્ગા]] અને [[જિયોવન્ની ટ્રેપટોની]] છે. ઇન્ટર અને એ સી મિલાન જેવી મિલાનની ફૂટબોલ ટીમો કેટલાંક જાણીતા વિદેશી ફૂટબોલ ખેલાડીઓ ધરાવે છે. તેમાં [[રોનાલ્ડિનો]]<ref>http://www.guardian.co.uk/football/2008/jul/15/acmilan.barcelona</ref> સામેલ છે, જે દક્ષિણ આફ્રિકામાં આયોજિત [[2010ના ફિફા વર્લ્ડ કપ]]માં બ્રાઝિલિયન રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ વતી રમશે, [[લ્યુસિઓ]], જે ઇન્ટર મિલાન માટે રમશે અને [[ડેવિડ બેકહામ]] જે એ સી મિલાન વતી રમશે.<ref>http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8326285.stm</ref> [[ચિત્ર:Fale F1 Monza 2004 40.jpg|thumb|right|મોન્ઝા મોટરસ્પોર્ટ રેગ ટ્રેક, ઇટાલીયન ગ્રાન્ડ પ્રીનું સ્થળ]] * પ્રસિદ્ધ [[મોન્ઝા]] [[ફોર્મ્યુલા વન]] સર્કિટ શહેરની નજીક એક વ્યાપક પાર્કની અંદર સ્થિત છે. તે વિશ્વની સૌથી જૂની [[કાર રેસિંગ]] સર્કિટોમાંની એક છે. [[એફવન]] રેસ માટે વર્તમાન ક્ષમતા લગભગ 1,37,000 દર્શક છે. જોકે 1950ના દાયકામાં તેમાં 2,50,000 દર્શકોથી વધારે લોકો બેસતાં હતાં. અહીં એફવન રેસ શરૂ થયા પછી એકમાત્ર 1980ના અપવાદને બાદ કરતાં દર વર્ષે રેસિંગ યોજાય છે. * [[આલિમ્પિયા મિલાનો]] ([[આરમાની]] દ્વારા સ્પોન્સર્ડ) ઇટાલી અને યુરોપની સફળ [[બાસ્કેટબોલ]] ટીમ છે. તે ઇટાલીની સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ અને સફળ ટીમોમાંની એક છે તથા યુરોપમાં પણ ટોચની ટીમોની એક છે. ઓલિમ્પિયા [[ડેચફોરમ એરેના]]માં રમાય છે (ક્ષમતા 14,000). * [[રાઇનોઝ મિલાનો અમેરિકન ફૂટબોલ ક્લબ]]એ મિલાનમાં સૌથી જૂની [[અમેરિકન ફૂટબોલ]] ક્લબ છે અને ચાર ઇટાલિયન સુપર બાઉલ્સ જીત્યાં છે. તે ઇટાલિયન ફૂટબોલ લીગની પાંચ સ્થાપક ક્લબમાંની એક છે. * [[સીયુએસ મિલાનો બેઝબોલ]]એ મિલાનમાં સૌથી જૂની બેઝબોલ ક્લબ છે અને તેણે આઠ ઇટાલિયન સ્કુડેટ્ટી જીત્યાં છે. * [[એમોટોરી રગ્બી મિલાનો]]એ 18 [[નેશનલ ચેમ્પિયનશિપ્સ]] જીતી છે અને તે ઇટાલીમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ અને મહત્વપૂર્ણ રગ્બી ટીમ છે. મિલાનમાંથી રાફેલ બકોમો ઇટાલિયન રગ્બી ચેમ્પિયનશિપનો એકમાત્ર ખેલાડી છે, જેણે નેશનલ રગ્બી ચેમ્પિયનશિપમાં વાર્ષિક ખેલાડી સ્વરૂપે ત્રણ વખત નોમિનેશન મળ્યું છે. * મિલાનમાંથી જુદી જુદી [[આઇસ હોકી]] ટીમોએ મળીને કુલ 30 નેશનલ ચેમ્પિયનશિપમાં વિજય મેળવ્યો છે. [[વાઇપર્સ મિલાનો]]એ છેલ્લી સાત [[નેશનલ ચેમ્પિયનશિપ્સ]]માં પાંચ, [[અલ્પેનલિગા]] અને કેટલીક [[કોપા ઇટાલિયા]]માં વિજય મેળવ્યો છે અને ઇટાલીમાં તેઓ આ રમતમાં અગ્રણી છે. નિયમિત સત્ર દરમિયાન દરમિયાન અગોરા સ્ટેડિયમ (ક્ષમતા 4,500)માં રમાય છે અને પ્લઓફ દરમિયાન ફોરમમાં રમે છે. * દર વર્ષે મિલાનમાં 18 ટેનિસ ટૂર્નામેન્ટ અંતગર્ત બોન્ફિગ્લિયો ટ્રોફીનું આયોજન થાય છે. તે દુનિયામાં સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ યુવા ટૂર્નામેન્ટ છે અને મિલાન ટેનિસ ક્લબ ખાતે યોજાય છે. સેન્ટ્રલ કોર્ટની ક્ષમતા 8,000 છે. અગાઉના વિજેતાઓમાં તાચિની, [[જોન કોડ્સ]], [[એડ્રિઆનો પાનાટ્ટા]], [[કોરાડો બારાઝુટ્ટી]], મોરેનો, [[બ્યોર્ન બોર્ગ]], સ્મિડ, [[ઇવાન લેન્ડિલ]], [[ગાઈ ફરગેટ]], [[જિમ કૂરિયર]], [[ગોરાન ઇવાનોસેવિચ]], [[યેવઝેની કેફેલ્નિકોવ]] અને [[ગિલર્મો કોરિયા]] સામેલ છે. * સામાન્ય રીતે શહેર [[જિરો ડી ઇટાલિયા]]નો અંતિમ તબક્કો છે. * [[મિલાન મેરેથોન]] મિલાનમાં નવેમ્બર મહિનામાં આયોજિત વાર્ષિક [[મેરેથોન રેસ]] છે. * શહેર ઇટાલિયન [[બેન્ડી]] ફેડરેશનનું યજમાન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.internationalbandy.com/viewNavMenu.do?menuID=57 |title=Federation of International Bandy-About-About FIB-National Federations-Italy |publisher=Internationalbandy.com |date= |access-date=2010-01-03 |archive-date=2009-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091002070035/http://www.internationalbandy.com/viewNavMenu.do?menuID=57 |url-status=dead }}</ref> === વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી === [[ચિત્ર:Brera Astronomical Observatory.jpg|thumb|left|175px|1764માં સ્થાપવામાં આવેલી ઐતિહાસિક બ્રેરા એસ્ટ્રોનોમિકલ ઓબ્ઝર્વેટરી.]] મિલાન લાંબા સમયથી ઇટાલી અને યુરોપનું મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક કેન્દ્ર રહ્યું છે. ઇટાલીના પ્રારંભિક ઔદ્યોગિક શહેરોમાંથી એક મિલાનનો વિકાસ 19મી સદીના અંતિમ દાયકાઓમાં અને વીસમી સદીની શરૂઆતમાં થયો હતો. ત્યારે [[બ્રસેલ્સ]], [[લંડન]], [[પેરિસ]] અને યુરોપના અન્ય મુખ્ય આર્થિક અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્રોની સાથે મિલાન "પ્રયોગશાળાઓના શહેર" તરીકે જાણીતું થયું હતું.<ref name="milanocittadellescienze.it">{{cite web |author=info@area97.it |url=http://www.milanocittadellescienze.it/html/home_eng.php |title=MILANO Città delle Scienze |publisher=Milanocittadellescienze.it |date= |access-date=2010-01-22 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054506/http://www.milanocittadellescienze.it/html/home_eng.php |url-status=dead }}</ref> [[પાવિયા]] (જ્યાં [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]]એ તેના અભ્યાસના થોડા વર્ષ પસાર કર્યા હતા)ની નજીક વૈજ્ઞાનિક સભાઓની ગંભીર હરિફાઈ પછી મિલાનને એક અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીકલ અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્ર વિકસાવ્યું અને અનેક અકાદમીઓ અને સંસ્થાઓ સ્થાપવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref name="milanocittadellescienze.it"/> મિલાન મિલાનો, વિજ્ઞાન શહેર (''મિલાનો, ઇટાલીમાં સિટ્ટા ડેલે સાયન્ઝ'' ) નામની એક રસપ્રદ યોજનાનું યજમાન બનશે, જેનું સેમ્પિયોનના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનમાં આયોજન થશે. જે વિજ્ઞાન સંબંધિત આયોજનો મિલાનમાં સંપન્ન્ થયા છે, જેમાં શહેરના ફોન્ડજિયોન સ્ટેલ્લાઇનમાં 13 સપ્ટેમ્બર, 1997ના રોજ આયોજિત વિજ્ઞાન મેળામાં યુરોપીય સંઘ યુવા વિજ્ઞાનીઓની સ્પર્ધા સામેલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.iop.org/EJ/abstract/0031-9120/32/6/005 |title=Young scientists in Milan |publisher=Iop.org |date=1997-09-13 |access-date=2010-01-22}}</ref> મિલાનમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને પ્રાચીન વેધશાળા કદાચ [[બ્રેરા ખગોળીય વેધશાળા]] છે, જે 1764માં [[જેસુઇટો]] દ્વારા સ્થાપિત થઈ છે અને 1773માં એક ખરડો કાયદો પસાર કરીને સરકાર દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવી છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:polimi.jpg|thumb|right|ધ પોલિટેક્નિકો ડી મિલાનોની મુખ્ય ઇમારત]] [[ચિત્ર:IMG 5741 - Milano - Ca' Granda - Facciata - Foto Giovanni Dall'Orto - 21-Feb-2007.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ મિલાનનું મુખ્ય ભવન, રિનૈઝન્સ કાળ દરમિયાન શહેર હોસ્પિટલ તરીકે બંધાયેલુંછ ઓસ્પેડેલ મેગીઓર]] [[ચિત્ર:HDR - Chiostro Università Cattolica.jpg|thumb|right|કેથલિક યુનિવર્સિટી ઓફ સેક્રેડ હાર્ટ કોર્ટયાર્ડ.]] [[ચિત્ર:Milano Pinacoteca di Brera1.JPG|thumb|right|બ્રેરા એકેડેમીનું આંતરિક મેદાન]] મિલાનની [[ઉચ્ચ શૈક્ષણિક]] વ્યવસ્થામાં 39 વિશ્વવિદ્યાલય કેન્દ્ર (44 ફેકલ્ટીઝ, દર વર્ષે 1,74,000 નવા વિદ્યાર્થીઓ, ઇટાલીના તમામ વિશ્વવિદ્યાલયના કુલ વિદ્યાર્થીઓના 10ટકા સમાન)<ref>{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDMHome|2=Milan|title=official website|publisher=Comune.milano.it|date=|access-date=2009-03-13|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414044059/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDMHome|url-status=dead}}</ref> અને ઇટાલીમાં સૌથી વધારે વિશ્વવિદ્યાલય સ્નાતકો અને અનુસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ (અનુક્રમે 34,000 અને 5,000થી વધારે) છે.<ref>{{cite web |url=http://www.esfr.org/media/esfr-congress-milano-2010.pdf |title=European Society pieg.qxp |format=PDF |date= |access-date=2009-07-08 |archive-date=2009-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704140328/http://www.esfr.org/media/esfr-congress-milano-2010.pdf |url-status=dead }}</ref> === શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને વિશ્વવિદ્યાલયો === મિલાનમાં સૌથી જૂની વિશ્વવિદ્યાલય [[પોલિટેકનિકો ડિ મિલાનો]] છે, જેની સ્થાપના 29 નવેમ્બર, 1863માં થઈ હતી. વર્ષોથી તેના સૌથી વધારે પ્રતિષ્ઠિત પ્રોફેસરોમાં સામેલ છે ગણિતશાસ્ત્રી [[ફ્રાન્સેસ્કો બ્રાયોશી]], (તેના પહેલા ડિરેક્ટર), [[લુઇગી ક્રીમેનો]] અને [[જિયુલિયો નાટ્ટા]] (1963માં રસાયણશાસ્ત્રમાં નોબેલ પારિતોષિક મેળવનાર) છે. અત્યારે પોલિટેકનિકો ડી મિલાનોમાં 16 વિભાગમાં સંગઠિત છે અને તેના નેટવર્કમાં ઇજનેરી, વાસ્તુકળા અને [[ઔદ્યોગિક ડીઝાઇન]]ની નવ સ્કૂલ છે, જે એક કેન્દ્રીય વહીવટી અને વ્યવસ્થાપન સાથે [[લોમ્બાર્ડી]] ક્ષેત્રમાં સાત કેમ્પસમાં વિસ્તૃત છે. આ નવ સ્કૂલ શિક્ષણ પ્રત્યે સમર્પિત છે જ્યારે 16 વિભાગ સંશોધનમાં કાર્યરત છે. તમામ કેમ્પસમાં અંદાજે 40,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે, જે પોલિટેકનિકો ડી મિલાનોને ઇટાલીમાં સૌથી મોટી ટેકનિકલ વિશ્વવિદ્યાલય બનાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.polimi.it/english/about_the_university/?id_nav=-2 |title=Politecnico di Milano - POLInternational English - About the University |publisher=Polimi.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2009-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304051831/http://www.polimi.it/english/about_the_university/?id_nav=-2 |url-status=dead }}</ref> [[મિલાન વિશ્વવિદ્યાલય]]ની સ્થાપના ૩૦ સપ્ટેમ્બર, 1923ના રોજ થઈ હતી અને તે જાહેર શિક્ષણ અને સંશોધન વિશ્વવિદ્યાલય છે, જે નવ ફેકલ્ટી, ૫૮ વિભાગ, ૪૮ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને 2,500 પ્રોફેસરનો સ્ટાફ ધરાવે છે. વૈજ્ઞાનિક ઉત્પાદકતા માટે ઇટાલી અને યુરોપમાં એક અગ્રણી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ મિલાન વિશ્વવિદ્યાલય આ પ્રદેશની સૌથી મોટી વિશ્વવિદ્યાલય છે, જેમાં 65,000 વિદ્યાર્થીઓ પ્રવેશ મેળવે છે, તે [[સામાજિક-આર્થિક]] સંદર્ભ માટે મહત્વપૂર્ણ સ્રોત પણ છે, જે તેનો એક ભાગ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.unimi.it/ENG/ |title=The University of Milan - Welcome |publisher=Unimi.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> [[મિલાન બાઇકોકા વિશ્વવિદ્યાલય]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેથી [[ઉત્તર ઇટાલી]]ના વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણની સુવિધા મળી શકે અને ઐતિહાસિક મિલાન વિશ્વવિદ્યાલયનો ભાર થોડો હળવો થઈ જશે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓનો વધારે ધસારો રહે છે. તે મિલાનના ઉત્તર ભાગમાં બાઇકોકા નામના વિસ્તારમાં સ્થિત છે, જે પોલાદ પ્રસંસ્કરણ, રાસાયણિક પદાર્થોનું ઉત્પાદન અને વીજયાંત્રિકી સંબંધિત અનેક મોટા ઇટાલિયન કારખાના સાથે અગાઉ ઔદ્યોગિક હિલચાલનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. વિજ્ઞાન એકમની બિનપરંપરાગત ડિગ્રીઓમાં બી.એસસીથી લઈને પીએચ.ડી પરંપરાગત ભૌતિકશાસ્ત્ર, ગણિત, જીવવિજ્ઞાન, રસાયણશાસ્ત્ર, ગાણિતિક અને [[ભૂવિજ્ઞાન]]ના ક્ષેત્રમાં [[સામગ્રી વિજ્ઞાન]], બાયોટેકનોલોજી અને [[પર્યાવરણ વિજ્ઞાન]] જોડી દેવામાં આવ્યાં છે. અત્યારે સંપૂર્ણ વિશ્વવિદ્યાલયમાં 30,000 કરતાં વધારે વિદ્યાર્થીઓ છે.<ref>{{cite web |author=PCAM |url=http://www.pcam-network.eu/milanobicocca.htm |title=PCAM - University of Milano-Bicocca |publisher=Pcam-network.eu |date= |access-date=2009-03-13 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1902માં સ્થાપિત [[લુઇગી બોકોની વાણિજ્યિક વિશ્વવિદ્યાલય]]ને [[વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ]] [[ઇન્ટરનેશનલ રેંકિંગ]] દ્વારા વિશ્વની ટોચના 20 [[બિઝનેસ સ્કૂલ]]માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને [[એમબીએ]]ના પ્રોગ્રામના કારણે, જેને 2007માં મુખ્ય [[બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ]] દ્વારા સ્નાતક ભરતીની પસંદગીના મામલે વિશ્વના 17માં સ્થાને રાખવામાં આવી.<ref>{{cite web |url=http://mba.sdabocconi.it/home/main.php?id=12001&ym=2007-09 |title=Conferenze, ospiti, news ed eventi legati agli MBA della SDA Bocconi &#124; MBA SDA Bocconi |publisher=Mba.sdabocconi.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409123912/http://mba.sdabocconi.it/home/main.php?id=12001&ym=2007-09 |url-status=dead }}</ref> [[ફોર્બ્સ]]એ વિશિષ્ટ શ્રેણી વેલ્યુ ફોર મનીમાં બોકોનીને દુનિયાભરમાં પહેલું સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.oie.gatech.edu/sa/programs/show.html?id=bocc |title=Gatech :: OIE :: GT Study Abroad Programs |publisher=Oie.gatech.edu |date=2006-04-07 |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080508020611/http://www.oie.gatech.edu/sa/programs/show.html?id=bocc |url-status=dead }}</ref> મે, 2008માં બોકોનીએ [[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]] [[એક્ઝિક્યુટિવ એજ્યુકેશન]] રેંકિંગમાં ટોચની અનેક પરંપરાગત આંતરરાષ્ટ્રીય બિઝનેસ સ્કૂલને પાછળ પાડી બોકોનીએ યુરોપમાં પાંચમું અને દુનિયામાં 15મું સ્થાન મેળવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.corriere.it/vivimilano/cronache/articoli/2008/05_Maggio/12/sda_bocconi.shtml |title=Sda Bocconi supera London Business School - ViviMilano |publisher=Corriere.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> [[ફાધર ઓગસ્ટિનો જેમેલી]] દ્વારા 1921માં સ્થાપિત [[કેથોલિક યુનિવર્સિટી ઓફ સેકર્ડ હર્ટ]] અત્યારે દુનિયાનું સૌથી મોટું [[કેથોલિક]] વિશ્વવિદ્યાલય છે, જેમાં ૪૨,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.unicatt.it/inaugurazione/2003/pdf/D1Rettore.pdf |title=Autore |format=PDF |date= |access-date=2009-07-08 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207170900/http://www.unicatt.it/inaugurazione/2003/pdf/D1Rettore.pdf |url-status=dead }}</ref> 1968માં સ્થાપિત [[લેન્ગવેજીસ એન્ડ કમ્યુનિકેશન ઓફ મિલાન]] ગ્રાહક અને સેવા સંશોધન, [[બિઝનેસ કમ્યુનિકેશન]] અને આઇસીટી, ટૂરિઝમ, ફેશન, [[સાંસ્કૃતિક વારસા]]માં વિશેષતા ધરાવે છે તથા તેનું ખેડાણ વ્યાપાર, અર્થશાસ્ત્ર, માર્કેટિંગ અને વિતરણ માટે વિદેશી ભાષામાં છે. મિલાન અને [[ફેલ્ટ્રે]]ના બે કેમ્પસમાં 10,0000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.crui.it/marcopolo/eng/Libera%20Universit%C3%A0%20di%20Lingue%20e%20Comunicazione%20IULM_eng.htm |title=Libera Università di Lingue e Comunicazione IULM |publisher=Crui.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2007-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026213121/http://www.crui.it/marcopolo/eng/Libera%20Universit%C3%A0%20di%20Lingue%20e%20Comunicazione%20IULM_eng.htm |url-status=dead }}</ref> [[સેન્ટ રાફેલ વિશ્વવિદ્યાલય]] મૂળભૂત રીતે [[સેન્ટ રાફેલ હોસ્પિટલ]]ના સંશોધન હોસ્પિટલ માળખાની એક શાખા તરીકે વિકસી છે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ સંશોધનના અનેક ક્ષેત્રોમાં [[બેઝિક રીસર્ચ]] લેબોરટરીઝનો લાભ લઈ શકે છે, જેમાં ન્યૂરોલોજી, ન્યૂરોસર્જરી, ડાયાબેટોલોજી, [[મોલીક્યુલર બાયોલોજી]], એઇડ્સ અભ્યાસ સામલે છે. તે પછી સતત તેનો વિકાસ થયો છે અને [[કોગ્નિટિવ સાયન્સ]] અને ફિલોસોફી સંબંધી સંશોધન ક્ષેત્ર સામેલ થયા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.unisr.it/view.asp?id=2395 |title=Vita-Salute San Raffaele University - Università Vita-Salute San Raffaele |publisher=Unisr.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2006-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060813072806/http://www.unisr.it/view.asp?id=2395 |url-status=dead }}</ref> 1996માં સ્થાપિત [[ટેથિસ રીસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] એક ખાનગી [[બિનલાભદાયક સંગઠન]] છે, જે સિટેશિયન સંશોધનમાં વિશેષતા ધરાવે છે. ટેથિસે ભૂમધ્ય સિટેશિયનો પર સૌથી મોટો ડેટાસેટ્સમા એક અને 300થી વધારે વૈજ્ઞાનિક પ્રદાન કર્યું. ટેથિસ 20,000થી વધારે સિટેશિયન ચિત્રો સહિત ફોટોગ્રાફિક પુરાલેખો પર માલિકી ધરાવે છે, જેનાથી સાત ભૂમધ્ય પ્રજાતિઓમાંથી 1,300થી વધારેની વિશેષ ઓળખ સ્થાપિત થઈ છે. આ વિશેષતાએ ટેથિસને અગાઉ ઇસીના ભંડોળથી ચાલતા પ્રોજેક્ટ “યુરોફ્લૂક્સ”ના પ્રાદેશિક સંયોજકની ભૂમિકા સોંપી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.tethys.org/index_e.htm |title=Tethys Research Institute |publisher=Tethys.org |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609110922/http://www.tethys.org/index_e.htm |url-status=dead }}</ref> [[બ્રેરાની લલિત કળા અકાદમી]] દુનિયાની અગ્રણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાંની એક છે. આ એક જાહેર [[શૈક્ષણિક સંસ્થા]] છે, જે રચનાત્મક કળા (ચિત્રકળા, મૂર્તિકળા, ફોટો-વીડિયો વગેરે) અને સાંસ્કૃતિક ઐતિહાસિક વિષયો પર શિક્ષણ અને સંશોધન માટે સમર્પિત છે. તે ઇટાલીમાં આંતરરાષ્ટ્રીયકરણનો સૌથી ઊંચો દર ધરાવતી શૈક્ષણિક સંસ્થા છે, જેમાં 3,500 વિદ્યાર્થીઓમાંથી 850 કરતાં વિદેશી વિદ્યાર્થીઓ 49 દેશોના છે. વર્ષ 2005માં અકાદમીની શિક્ષણ વ્યવસ્થાને [[યુનેસ્કો]] દ્વારા "A5" તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. 1980માં સ્થાપિત [[મિલાનની નવી લલિત કળા અકાદમી]] એક ખાનગી સંસ્થા છે જ્યાં સ્નાતક અને અનુસ્નાતક કળા ઉપાધિ, શૈક્ષણિક અનુસ્નાતક કાર્યક્રમ, ડિપ્લોમા કાર્યક્રમ અને સેમીસ્ટર બાહ્ય કાર્યક્રમ અંગ્રેજીમાં આયોજિત થાય છે અને દ્રશ્ય કળા, [[ગ્રાફિક ડીઝાઇન]], ડીઝાઇન, ફેશન, મીડિયા ડીઝાઇન અને થિયેટર ડીઝાઇનના ક્ષેત્રમાં અમેરિકન [[વિશ્વવિદ્યાલય વ્યવસ્થા]] દ્વારા માન્યતાપ્રાપ્ત છે. અત્યારે આ અકાદમીમાં સમગ્ર ઇટાલી અને 40 જુદાં જુદાં દેશોમાંથી આવેલા 1,000 કરતાં વધારે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરી રહ્યાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.naba.it/home_page.php |title=NABA Nuova Accademia di Belle Arti Milano |publisher=Naba.it |date= |access-date=2009-03-13}}</ref> યુરોપીયન [[ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડીઝાઇન]] એક [[ખાનગી વિશ્વવિદ્યાલય]] છે, જે ફેશન, ઔદ્યોગિક અને [[ઇન્ટિરિયર ડીઝાઇન]], ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ ડીઝાઇનમાં વિશેષતા ધરાવે છે, જેમાં ફોટોગ્રાફી, એડવર્ટાઇઝિંગ અને માર્કેટિંગ અને બિઝનેસ કમ્યુનિકેશન સામેલ છે. 1966માં સ્થાપિત આ સ્કૂલમાં અત્યારે 8,000 કરતાં વધારે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. [[મારનગોની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] એક ફેશન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ છે, જેના કેમ્પસ મિલાન, [[લંડન]] અને [[પેરિસ]]માં છે. 1935માં સ્થાપિત આ સંસ્થા ફેશન અને ડીઝાઇન ઉદ્યોગ માટે કુશળ વ્યાવસાયિકો તૈયાર કરે છે. [[મિલાન કન્ઝર્વેટરી]] એક [[સંગીત મહાવિદ્યાલય]] છે, જેની સ્થાપના 1807માં [[શાહી ફરમાન]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે સમયે આ શહેર નેપોલિયનના [[ઇટાલી સામ્રાજ્ય]]ની રાજધાની હતું. તેની શરૂઆત પછીના વર્ષે સેન્ટા મારિયા ડેલા પેસિઓનના [[બોરેક]] ચર્ચના સંકુલમાં થઈ. અહીં શરૂઆતમાં 18 પુરુષ અને મહિલા રહેવાસી વિદ્યાર્થી હતા. 1,700 કરતાં વધારે વિદ્યાર્થીઓ, 240 કરતાં વધારે શિક્ષકો અને 20 વિષય સહિત તે ઇટાલીનું સૌથી મોટું વિશ્વવિદ્યાલય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.consmilano.it/erasmusEST.htm |title=Conservatorio di musica "G.Verdi" di Milano |publisher=Consmilano.it |date= |access-date=2009-03-13 |archive-date=2008-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080614182256/http://www.consmilano.it/erasmusEST.htm |url-status=dead }}</ref> === સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ, આર્ટ ગેલેરીસ અને મ્યુઝીયમ === મિલાન શહેરમાં અનેક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ, સંગ્રહાલય અને આર્ટ ગેલેરી છે, જેમાંથી કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aboutmilan.com/museums-in-Milan.html |title=Museums in Milan |publisher=Aboutmilan.com |date= |access-date=2010-01-03}}</ref> [[ચિત્ર:8829 - Milano - Via Manzoni - Palazzo Poldi Pezzoli - Foto Giovanni Dall'Orto 14-Apr-2007.jpg|thumb|right|પોલ્ડી પેઝોલી મ્યુઝિયમ.]] [[બેગાટી વાલસેચ્ચી મ્યુઝીયમ]] એક નફા માટે ન ચાલતું [[ઐતિહાસિક મ્યુઝીયમ]] છે, જે શહેરના કેન્દ્રમાં [[મોન્ટે નેપોલીઓન]] જિલ્લા<ref>http://www.museobagattivalsecchi.org/english/montenapoleone/{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>માં સ્થિત છે. સાંમત બેગાટી વાલસેચ્ચી દ્વારા સંગ્રહિત ઇટાલીની પુનર્જાગરણ કળા અને સજાવટી કળા તેમના ઘરમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે, કારણ તેઓ તેમ ઇચ્છતાં હતાં. આ કારણે મુલાકાતીઓ કળાના કોઈ ખાસ વસ્તુઓ જ જોઈ શકતા નથી, પણ સાથેસાથે ગૃહમાં 19મી સદીના કુલીન મિલાનીઝ રસનો પ્રામાણિક પરિવેશ અને વ્યવસ્થા પણ જોઈ શકે છે. તેમાં ચિત્રકળાના નમૂના પણ સામેલ છે, જેમ કે ''ક્રાઇસ્ટ ઇન મેજેસ્ટી, વર્જિન, ક્રાઇસ્ટ ચાઇલ્ડ એટ સેન્ટ્સ'' , [[જિયોવન્ની પિએટ્રો રિઝોલી ઉર્ફે જિયામ્પેટ્રિનો]], 1540નો દાયકો ([[લીઓનાર્ડો દા વિન્સી]] દ્વારા પ્રેરિત ચિત્રકાર). [[પિનેકેટેકા ડી બ્રેરા]] મિલાનની સૌથી મહત્વપૂર્ણ આર્ટ ગેલેરી છે. [[બ્રેરા અકાદમી]]માં જગ્યા વહેંચતાં અકાદમીના સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમનો વધારા તરીકે અહીં મુખ્ય ઇટાલિયન ચિત્રકામનો સંગ્રહ હાજર છે. અહીં [[પીએરા ડેલા ફ્રાન્સેસ્કા]] દ્વારા ચિત્રિત ''[[બ્રેરા મેડોના]]'' જેવી ઉત્કૃષ્ટ કૃતિઓ સામેલ છે. [[ચિત્ર:DSC01666 Museo di storia naturale di Milano - Foto di G. Dall'Orto - 20-12-2006.jpg|thumb|right|મિલાનનું પ્રાકૃતિક ઇતિહાસનું શહેરી મ્યુઝિયમ.]] [[કેસેલો સ્ફોર્જેસ્કો]] મિલાનનો મહેલ છે અને હવે અનેક કળાસંગ્રહ અને પ્રદર્શનનું આયોજન કરે છે. પિનાકોટેકો ડેલ કેસેલો સ્ફોર્જેસ્કો, હાલના સુપ્રસિદ્ધ નાગરિક સંગ્રહાલયોમાંથી એક છે, જ્યાં અનેક કળાસંગ્રહોમાં માઇકલ એન્જલોની અંતિમ પ્રતિમા, ''[[રોનડાનિનિ પિએટા]]'' , [[એન્ડ્રીઆ મેન્ટેગ્ના]]ની ''[[ટ્રાઇવલ્ઝિયો મેડોના]]'' અને [[લીઓનાર્ડ દા વિન્સી]]ની ''[[કોડેક્સ ટ્રાઇવલ્ઝિઆનસ]]'' પાંડુલિપી સામે છે. કૈસેલો સંકુલમાં પ્રાચીન કળા સંગ્રહાલય, ધ ફર્નિચર મ્યુઝીયમ, ધ મ્યુઝીયમ ઓફ મ્યુઝિકલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ અને એપ્લાઇડ આર્ટ્સ કલેક્શન, ધ ઇજિપ્તિયન એન્ડ પ્રીહિસ્ટોરિક સેક્શન્સ ઓફ આર્કેલોજિકલ મ્યુઝીયમ અને ધ એશિલ્લે બર્ટારેલી પ્રિન્ટ કલેક્શન પણ સામેલ છે. [[મ્યુઝિયો સિવિકો ડી સ્ટોરિયા નેચરલ ડી મિલાન]] (નેચરલ હિસ્ટરી મ્યુઝીયમ ઓફ મિલાન)ની સ્થાપના 1838માં થઈ હતી અને ત્યારે શહેરને આ કલેક્શન [[ગિયસેપ ડી ક્રિસ્ટોફોરિસ]] (1803-1837)એ દાનમાં આપ્યું હતું. તેના પહેલા ડિરેક્ટર [[જ્યોર્જિયો જાન]] (1791-1866) હતા. મિલાનમાં [[મ્યુઝીઓ ડેલા સાઇન્ઝા ઇ ડેલા ટેકનોલોજિયા લીઓનાર્ડો દા વિન્સી]] વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિશે એક રાષ્ટ્રીય મ્યુઝીયમ છે અને તે ઇટાલિયન ચિત્રકાર અને વિજ્ઞાની લીઓનાર્ડ દા વિન્સીને સમર્પિત છે. [[મ્યુઝીઓ પોલ્ડી પેઝોલ્લી]] શહેરનું અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ અને પ્રતિષ્ઠિત મ્યુઝીયમ છે. 19મી સદીમાં કૉનડોટિએરો [[જિયાન જિયાકોમો ટ્રાઇવઝિયો]] પરિવાર સાથે જોડાયેલા જિયાન જિયાકોમો પોલ્ડી પેઝોલી અને તેમની માતા રોઝા ટ્રાઇવલઝિયોના અંગત સંગ્રહ સ્વરૂપે વિકસ્યું હતું અન તેમાં વિશેષ સ્વરૂપે ઉત્તર ઇટાલી અને ઇટાલી માટે નેધરલેન્ડ કે ફ્લેમિશ કલાકારોનો વ્યાપક સંગ્રહ છે. [[ચિત્ર:5267MilanoPalBrera.JPG|thumb|right|પિનાકોટેકા ડી બ્રેરા.]] [[મ્યુઝિયો ટ્રિએટલ અલા સ્કાલા]] મિલાનમાં નાટકોનું સંગ્રહાલય અને પુસ્તકાલય છે, જે [[ટિએટ્રો અલા સ્કાલા]] સાથે જોડાયેલું છે. તેનું ધ્યાન [[ઓપેરા]] અને [[ઓપેરા હાઉસ]]ના ઇતિહાસ પર વિશેષ કેન્દ્રીત હોવા છતાં તેની પહોંચ સામાન્ય ઇટાલિયન નાટકના ઇતિહાસ સુધી ફેલાયેલી છે અને તેની સાથે સંબંધિત પ્રદર્શન જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે ''[[કોમેડિયા ડેલ આર્ટે]]'' અને રંગમંચની પ્રસિદ્ધ અભિનેત્રી [[એલીઓનારા ડ્યુસ]]. મિલાનમાં [[ઇટાલીના એકીકરણ]] પર 1796થી (નેપોલીયનના પહેલા ઇટાલિયન અભિયાન) અને 1870 (ઇટાલીના સામ્રાજ્યમાં રોમના વિલય) સુધીના ઇતિહાસ પર એક [[રિસોર્જિમેન્ટોનું મ્યુઝિયમ]] (''મ્યુઝીયો ડેલ રિસોર્જિમેન્ટો'' ) છે અને તેમાં મિલાનની ભૂમિકા સામેલ છે (ખાસ કરીને [[મિલાનના પાંચ દિવસ]]). તે 18મી સદીમાં પાલાઝો મોરિગિયાનું ઘર હતું. તેના સંગ્રહમાં [[બાલ્ડાસરે વેરાજી]] દ્વારા ''પાંચ દિવસનું પ્રકરણ'' અને [[ફ્રાન્સેસ્કો હેયઝ]]નું 1840નું ''[[ઓસ્ટ્રિયાના સમ્રાટ ફર્ડિનાન્ડ પ્રથમ]]નું [[:File:Francesco Hayez 047.jpg|તૈલીચિત્ર]]'' સામેલ છે. લા [[ટ્રાઇનેલ]] ડિ મિલાનો એક ડીઝાઇન સંગ્રહાલય અને આયોજન સ્થળ છે, જે પેલેસ ઓફ આર્ટ્સ ભવનની અંદર, પાર્કો સેમ્પિઓને, [[કૈસેલો સ્ફોર્જેસ્કો]]ની અડીને સ્થિત પાર્ક મેદાનનો ભાગ છે. તે સમકાલીન ઇટાલિયન ડીઝાઇન, શહેરી આયોજન, સ્થાપત્ય કળા, સંગીત અને મીડિયા કળા, કળા અને ઉદ્યોગ વચ્ચેને સંબંધ પર ભાર આપતા પ્રદર્શનો અને કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે. == પરિવહન == {{Main|Transport in Milan}} [[ચિત્ર:Milano-stazione101.jpg|thumb|right|મિલાનો સેન્ટ્રલ ટ્રેન સ્ટેશનનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર]] [[બોલોગ્ના]] પછી મિલાન ઇટાલીનું બીજું રેલવે કેન્દ્ર છે અને મિલાનના પાંચ મુખ્ય સ્ટેશન વચ્ચે [[મિલાન સેન્ટ્રલ સ્ટેશન]] ઇટાલીનું સૌથી વ્યસ્ત સ્ટેશન છે. મિલાનનો પ્રથમ નિર્મિત રેલરોડ [[મિલાન એન્ડ મોન્ઝા રેલ રોડ]] છે, જે 17 ઓગસ્ટ, 1840ના રોજ ખુલ્લો મૂકાયો હતો. . 13 ડીસેમ્બર, 2009થી બે [[હાઇ સ્પીડ ટ્રેન]] લાઇન મિલાનને એક દિશામાં [[બોલોગ્ના]], [[ફ્લોરેન્સ]], [[રોમ]], [[નેપલ્સ]], [[સેલેર્નો]] અને બીજી દિશામાં [[ટ્યુરિન]]ને જોડે છે. [[એઝિએન્ડા ટ્રાન્સપોર્ટી મિલાનેઝી]] (એટીએમ) ત્રણ મહાનગરીય રેલવે લાઇન અને ટ્રામ, [[ટ્રોલી બસ]] અને [[બસ લાઇન]] એમ [[સાર્વજનિક પરિવહન નેટવર્ક]]નું વ્યવસ્થાન સંભાળતા મહાનગરીય ક્ષેત્રની અંદર સંચાલિત થાય છે. એટીએમ ટ્રામવે કાફલામાં પીટર વિટ્ટ કાર પણ સામેલ છે, જે 1928મા બની છે અને હજુ પણ કાર્યરત છે. અંદાજે 1,400 કિમીનું નેટવર્ક છે, જે 86 મ્યુનિસિપાલટી સુધી પહોંચે છે. જાહેર પરિવહન ઉપરાંત એટીએમ આંતરબદલ [[પાર્કિંગ લોટ]] અને ઐતિહાસિક કેન્દ્રમાં માર્ગો પર પાર્કિંગ સ્પેસનું વ્યવસ્થાપન સંભાળે છે તથા વ્યાવસાયિક ઝોનમાં સોસ્ટામિલાનો પાર્કિંગ કાર્ડ સીસ્ટમનો ઉપયોગ કરે છે. મિલાનમાં [[મિલાન મેટ્રો]] તરીકે ઓળખાતી ત્રણ [[સબવે]] લાઇન છે, જેના નેટવર્કનું કદ 80 કિમી છે. તેમાં ત્રણ લાઇન્સ છે; એક રેડ લાઇન જે ઇશાન અને પશ્ચિમ દિશામાં દોડે છે, બીજી ગ્રીન લાઇન છે જે ઇશાન અને નૈઋત્યમાં દોડે છે અને ત્રીજી યેલો લાઇન જે ઉત્તર અને દક્ષિણમાં દોડે છે. [[ચિત્ર:Milano - mappa rete metropolitana (schematica).svg|thumb|left|મિલાન મેટ્રો નેટવર્કનો નકશો.વાદળી રેખા ઉપનગરીય રેલવેની પેસન્ટ શહેરી ટ્રેક દર્શાવે છે.]] [[ચિત્ર:137MilanoTram.JPG|thumb|right|પિયાઝા ફોન્ટાના ખાતેથી પસાર થતી મિલાનની એક ટ્રામ]] દસ ઉપનગરીય લાઇનથી બનેલી [[ઉપનગરીય રેલવે]] સેવા લાઇન મિલાન સંકુલને મહાનગરના વિસ્તાર સાથે જોડે છે. 2008 સુધીમાં વધુ લાઇન પૂર્ણ થવાની હતી, પણ જાન્યુઆરી, 2009 સુધીમાં એક પણ લાઇન પૂર્ણ થઈ નહોતી. બીજી તરફ પ્રાદેશિક રેલવે સેવા શેષ [[લોમ્બાર્ડી]] અને [[રાષ્ટ્રીય રેલવે]] વ્યવસ્થા સાથે જોડે છે. શહેરી ટ્રામ નેટવર્કમાં અંદાજે {{convert|160|km}}ટ્રેક અને 1૭ લાઇન સામેલ છે.<ref>{{cite web |url=http://world.nycsubway.org/eu/it/milan.html |title=world.nycsubway.org/Europe/Italy/Milan (Urban Trams) |publisher=World.nycsubway.org |date=2003-12-08 |access-date=2009-03-13 |archive-date=2009-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309205545/http://world.nycsubway.org/eu/it/milan.html |url-status=dead }}</ref> બસ લાઇન્સ 1,070 કિમીનો વિસ્તાર આવરી લે છે. મિલાનમાં ખાનગી કંપનીઓ [[ટેક્ષી]] સેવા ચલાવે છે અને તેને સિટી ઓફ મિલાન ''કોમ્યુન ડિ મિલાનો'' દ્વારા પરવાનો આપવામાં આવે છે. તમામ ટેક્ષીઓ એક જ સફેદ રંગની હોય છે. કિંમત શરૂઆતમાં એક નિશ્ચિત દર પર આધારિત હોય છે અને સમય અને મુસાફરીના અંતરના આધારે વધારાનું ભાડું નક્કી થાય છે. હાલના ટેક્ષી ડ્રાઇવરોના લોબિંગના કારણે પરવાના મેળવનાર ટેક્ષીઓની સંખ્યા ઓછી છે. વરસાદના દિવસોમાં કે [[કામના કલાકો]] દરમિયાન ટેક્ષી મેળવવી મુશ્કેલ છે અને જાહેર પરિવહન સેવામાં હડતાલ હોય ત્યારે ટેક્ષી મેળવવી લગભગ અશક્ય છે. અહીં અવારનવાર જાહેર પરિવહન સેવામાં હડતાળ પડે છે. મિલાન શહેરમાં ત્રણ [[આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ]] છે. [[માલ્પેન્સા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] ઇટાલીનું બીજું સૌથી મોટું એરપોર્ટ છે, જે કેન્દ્રીય મિલાનથી 50 કિમીના અંતરે સ્થિત છે અને ''માલ્પેન્સા એક્સપ્રેસ'' રેલવે સેવા સાથે શહેરથી જોડાયેલું છે. વર્ષ 2007માં તેણે 2.38 કરોડ મુસાફરોનું સંચાલન કર્યું હતું. શહેરની મર્યાદાની નજીક [[લિનાટે એરપોર્ટ]]નો ઉપયોગ મુખ્યત્વે સ્થાનિક અને ટૂંકા અંતરની આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ માટે થાય છે. અહીં વર્ષ 2007માં 90 લાખ મુસાફરોનું સંચાલન થયું હતું. [[બર્ગેનો]] શહેરની નજીક [[ઓરિયો અલ સીરિયો]] એરપોર્ટ મિલાનના ઓછી કિંમતના ટ્રાફિકને સેવા આપે છે અને અહીં વર્ષ 2007માં 60 લાખ મુસાફરોનું સંચાલન થયું હતું. == આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો == === જોડકા શહેરો-યુગલ નગરો === મિલાન આ શહેરો-નગરો સાથે [[જોડાયેલું]] છેઃ<ref name="Milan">{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano - Città Gemellate''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|access-date=2009-07-17|archive-date=2014-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020744/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FContentLibrary%2FIn%20Comune%2FIn%20Comune%2FCitt%20Gemellate|url-status=dead}}</ref> {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top" | * [[આરેક્વિપા]], [[પેરુ]] * [[મશહદ]], [[ઇરાન]] * [[બર્મિગહામ]], [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]<ref name="Birmingham">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/twins |title=Partner Cities |publisher=Birmingham City Council |access-date=2009-07-17 |archive-date=2009-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915223157/http://www.birmingham.gov.uk/twins |url-status=dead }}</ref> *[[બોગોટા]], [[કોલમ્બિયા]] * [[ડકાર]], [[સેનેગલ]] ({{2}''1974થી)'' <ref name="Milan"/> * [[ફ્રેન્કફર્ટ]], [[જર્મની]] ''(1969)'' થી)<ref name="Milan"/><ref name="Frankfurt">{{cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=[[copyright|©]] 2008[http://www.frankfurt.de Stadt Frankfurt am Main]|access-date=2008-12-05|archive-date=2007-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107080201/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|url-status=dead}}</ref> * [[ગુઆડાલજરા]], [[મેક્સિકો]] | | | * [[બેથેલહેમ]], [[પેલેસ્ટિયન ઓથોરિટી]] ''(વર્ષ 2000થી)'' <ref name="Milan"/><ref name="BethlehemTwinning">{{cite web |url=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |title=::Bethlehem Municipality:: |publisher=www.bethlehem-city.org |access-date=2009-10-10 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107051824/http://www.bethlehem-city.org/Twining.php%20 |url-status=dead }}</ref><ref name="PalestineTwinning">''{{cite web|url=http://www.twinningwithpalestine.net/groupsinternational.html|title=Twinning with Palestine|access-date=2008-11-29|publisher=[[copyright|©]] 1998-2008 The Britain - Palestine Twinning Network|archive-date=2012-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628210624/http://www.twinningwithpalestine.net/groupsinternational.html|url-status=dead}}''</ref><ref>[http://www.bethlehem-city.org/English/Twinning/index.php બેથલેહેમ શહેરે અનુગામી શહેરો સાથે ટ્વિનિંગ કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228042036/http://www.bethlehem-city.org/English/Twinning/index.php |date=2007-12-28 }} બેથ્લેહેમ મ્યુનિસિપાલિટી.</ref> * [[ક્રેકો]], [[પોલેન્ડ]] ''(વર્ષ 2003થી)'' <ref name="Kraków">{{cite web|url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/?LANG=UK&MENU=l&TYPE=ART&ART_ID=16|title=Kraków otwarty na świat|publisher=www.krakow.pl|access-date=2009-07-19|last=|first=}}</ref> * [[લીઓન]], [[ફ્રાન્સ]] ''(વર્ષ 1967થી) '' <ref name="Milan"/><ref name="Partner">{{cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Mairie de Lyon|access-date=2008-11-29|archive-date=2009-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|url-status=dead}}</ref> * [[મેલબોર્ન]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] ''(વર્ષ 2004થી)'' <ref name="Milan"/><ref name="Melbourne">{{cite web|url=http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=161&pg=2979|title=City of Melbourne&nbsp;— International relations&nbsp;— Sister cities|publisher=City of Melbourne|access-date=2009-07-07|archive-date=2008-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080926111720/http://www.melbourne.vic.gov.au/info.cfm?top=161&pg=2979|url-status=dead}}</ref> * [[ઓસાકા]], [[જાપાન]] ''(વર્ષ 1981થી) '' <ref name="Milan"/> * [[સેન્ટ પીટરસ્બર્ગ]], [[રશિયા]] ''(વર્ષ 1961થી) '' <ref name="Milan"/><ref>''{{cite web |url=http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |title=Saint Petersburg in figures - International and Interregional Ties |publisher=Saint Petersburg City Government |access-date=2008-10-23 |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://archive.is/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |url-status=dead }}''</ref> * [[સાઓ પાઉલો]], [[બ્રાઝિલ]] ''(વર્ષ 1961થી) '' <ref name="Milan"/><ref name="São Paulo">{{cite web |url=http://www.netlegis.com.br/indexRJ.jsp?arquivo=/detalhesNoticia.jsp&cod=41796 |title=''São Paulo - Sister Cities Program'' |publisher=[[copyright|©]] 2005-2008 Fiscolegis - Todos os direitos reservados Editora de publicações periodicas - LTDA / [[copyright|©]] 2008 City of São Paulo |access-date=2008-12-09 |archive-date=2008-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210171848/http://www.netlegis.com.br/indexRJ.jsp?arquivo=%2FdetalhesNoticia.jsp&cod=41796 |url-status=dead }}</ref><ref name="São Paulo"/><ref name="São Paulo2">[http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો - સાઓ પૌલો સિટી હોલ - સત્તાવાર ભગીની શહેરો]</ref> | | | * [[મેકેઇઓ]], [[બ્રાઝિલ]] * [[શાંધાઈ]], [[ચીન]] ''(વર્ષ 1979થી) '' <ref name="Milan"/> * [[તેલ અવિવ]], [[ઇઝરાયેલ]] ''(વર્ષ 1997થી) '' <ref name="Milan"/><ref name="Tel Aviv">{{cite web |url=http://www.tel-aviv.gov.il/Hebrew/Cityhall/TwinCities/Index.asp |title=Tel Aviv sister cities |access-date=2009-07-14 |publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality |language=Hebrew |archive-date=2009-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214183503/http://www.tel-aviv.gov.il/Hebrew/Cityhall/TwinCities/Index.asp |url-status=dead }}</ref> * [[ટોરોન્ટો]], [[કેનેડા]] ''(વર્ષ 2003થી)'' <ref name="Milan"/> * [[શિકાગો]], [[અમેરિકા]] ''(વર્ષ 1962થી) '' <ref name="Milan"/> * [[ઇઝમિર]], [[તુર્કી]] * [[નિકોસિયા]], [[સાયપ્રસ]] |} ;સહકાર, ભાગીદારી અને શહેરી મિત્રતાના અન્ય સ્વરૂપો {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top" | * [[જોર્ડન]]માં [[અમ્માન]] * [[થાઇલેન્ડ]]માં [[બેંગકોક]] * [[સર્બિયા]]માં [[બેલ્ગ્રેડ]] * [[બ્રાઝિલ]]માં [[બેલો હોરિઝોન્ટે]] | | | * [[આર્જેન્ટિના]]માં [[બ્યુએનોસ આયર્સ]] * [[સાઉથ કોરીયા]]માં [[ડાઇગુ]] * [[કોલોમ્બિયા]]માં [[મેડેલિન]] | | | * [[બેલારુસ]]માં [[મિન્સક]] * [[કેનેડા]]માં [[મોન્ટ્રીઅલ]] * બલ્ગેરિયામાં [[સોફિયા]] * ક્રોએશિયામાં [[જાગ્રેબ]] |} == વિવિધતા == <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#ffc;text-align:center">'''કળામાં મિલાન''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:MI-Milano-1964-Teatro-alla-Scala-e-piazza.jpg|ટીટ્રો અલ્લા સ્કાલા, લોકેઝીયોન કાર્ટોલાઇન એલ્બેર્ટોમોઝ, 1964 File:Milano Teatro alla Scala Postkarte 001.jpg|ટીટ્રો અલ્લા સ્કાલા (આંતરિક), અજાણ્યો કલાકાર, 1900 File:Milano - San Fedele (1704) - da - Zanchi, Giovanni Cristostomo - De Orobiorum, sive Cenomanorum, origine - Leiden 1704.jpg|સાન ફિડેલ, જીયોવાન્ની ક્રિસ્ટોસ્ટોમો ઝાંચી, 1704 File:MilanoGaleriaVittorioEmmanuele.jpg|ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલ, પીરેર્સ યુનિવર્સલ- લેક્સિકન,1891 </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fcg;text-align:center">'''મિલાનની નજીક, આજુબાજુ, બહારના જુદાં જુદાં દર્શનીય સ્થળો''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:VillaArconatiCastellazzo.jpg|વિલા આર્કોન્ટી કેસ્ટેલાઝો, બોલાટ File:Rho - Basilica S. Vittore.jpg|બેસિલિકા ડી સાન વિટ્ટોર, હો File:Villa Borromeo4.jpg|વિલા બોરોમીયો, કેસાનો ડીઅડ્ડા File:Villa Litta Lainate Parco 2.JPG|વિલા લિટ્ટા, લૈનેટ </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fcc;text-align:center">'''મિલાનીઝ કહેવતો અને કથનો''' </div> <div class="NavContent"> "''El mangià per vess assee el gh'ha de cress (Milanese)'' <br />'' Il cibo, per essere a sufficienza, deve avanzare (Italian)'' <br />'' (English) For food to be enough, there has to be leftovers.'' "<ref name="it.wikiquote.org">{{cite web|url=http://it.wikiquote.org/wiki/Proverbi_milanesi |title=Proverbi milanesi - Wikiquote |language={{it icon}} |publisher=It.wikiquote.org |date=2010-02-19 |access-date=2010-03-28}}</ref></div></div> "''In agost, giò el sol gh'è fosch (Milanese)'' <br />'' In agosto, quando scende il sole c'è buio (Italian)'' <br />'' (English) In August, when the sun sets, it's dark.'' "<ref name="it.wikiquote.org"/> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fac;text-align:center">'''Mottos featuring Milan''' </div> <div class="NavContent"> "''Milan può far, Milan può dir, ma non può far dell'acqua vin'' <br />'' (translation) Milan can do, Milan can speak, but it can't make water into wine.'' "<ref name="Milano - Wikiquote">{{cite web|url=http://it.wikiquote.org/wiki/Milano |title=Milano - Wikiquote |language={{it icon}} |publisher=It.wikiquote.org |date=2010-02-23 |access-date=2010-03-28}}</ref></div></div> "''Milano la grande, Venezia la ricca, Genova la superba, Bologna la grassa.'' <br />'' (translation) Milan the big one, Venice the rich one, Genoa the superb one, Bologna the fat one.'' "<ref name="Milano - Wikiquote"/> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fdc;text-align:center">'''મિલાન વિશે કથનો''' </div> <div class="NavContent"> {{rquote|center|''Milano da bere, Milano da pere, amori interinali, poliziotti di quartiere<br /> (translation) Milan to drink, Milan of pears, interim love and police quarters.''|''Le luci della centrale elettrica''<ref name="Milano - Wikiquote"/>}} {{rquote|center|''Non è vero che sono brutta. Non è vero che sopra di me c'è sempre la nebbia. Non è vero che sono fredda e penso solo ai soldi. [..] Per chi mi avete preso? Io sono Milano. E sono una bella signora.<br /> (translation) It's not true that I'm ugly. It's not true that there is always fog on me. It's not true that I'm cold and that I only think of money. [..] For whom did you take me? I'm Milan. And I'm a beautiful lady''|''Un giorno a Milano (One day in Milan), Raffaella Rietmann and Michele Tranquillini''<ref name="Milano - Wikiquote"/>}} </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#fb9;text-align:center">'''યુદ્ધ અગાઉ અને અત્યાર''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:Piazza and cathedral milan italy 1909.jpg|પિયાઝા ડેલ ડ્યુઓમો 1909 File:Duomo 1.jpg|પિયાઝા ડેલ ડ્યુઓમો 2000 File:Brogi, Giacomo (1822-1881) - n. 3837 - Milano - Galleria Vittorio Emanuele - Architetto Mengoni.jpg|ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલ 1800 File:Galleria Vittorio Emanuele II - evening.jpg|ગેલેરીયા વિટ્ટોરીયો એમાન્યુલ 2008 </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#9fe;text-align:center">'''ફોટોક્રોમ્સ પ્રિન્ટ્સમાં મિલાન''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:MI-Milano-1957-corso-Buenos-Ayres.jpg|Corso Buenos Aires File:MI-Milano-1964-corso-Venezia.jpg|Corso Venezia File:MI-Milano-1964-porta-Ticinese-Darsena-del-Naviglio.jpg|નેવિજ્લિઓ ગ્રાન્ડે File:MI-Milano-1964-piazzale-Corvetto.jpg|પિઆઝાલે કોર્વેટ્ટો </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#bfc;text-align:center">'''શહેરમાં હરિયાળી''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:ParcoAgricoloSudMilano.jpg|પાર્કો એગ્રિકોલો સુડ મિલાનો File:0694 - Milano - Giardini della Guastalla - Peschiera - Foto Giovanni Dall'Orto 5-May-2007.jpg|જિઆર્ડિની ડેલા ગુસ્ટાલ્લા File:Parco delle Basiliche San Lorenzo.jpg|પાર્કો ડેલે બેસિલિશે File:Lambro.jpg|પાર્કો લેમ્બ્રો </gallery> </div> </div> <div class="NavFrame" style="clear:both;width:100%;padding:0;text-align:left;border:none"> <div class="NavHead" style="background:#cdc;text-align:center">'''ઐતિહાસિક શ્વેત-શ્યામ તસવીરો''' </div> <div class="NavContent"> <gallery style="margin:2px auto;text-align:center"> File:OTAV1906.jpg|પિઆઝાલે આબેર્ડાનમાં પોર્ટા વેનેઝિયા File:MI-Milano-1955-Arco-della-Pace.jpg|શાંતિનો મહેરાબ (આર્ક ઓફ પીસ) File:Brogi, Giacomo (1822-1881) - n. 3830 - Milano - Corso Vittorio Emanuele II.jpg|કોર્સો વિટ્ટોરિયો એમાન્યુએલ </gallery> </div> </div> == સંદર્ભો == === ગ્રંથસૂચિ === * [[ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શ]] "મિલાન કેપિટલ"ના કાયદાઓ), કન્વેગ્નો આર્કિયોલોજીકો ઇન્ટરનેઝનલ મિલાનો કેપિટલ ડેલિમ્પિરો રોમાનો 1990, મિલાનો ઓલ્ટ્રી ઓટોરીઃ સેના ચીઝા, ગેમા આર્સલાન, એરામેનો એ. * એગોસ્ટિનો એ મિલાનો: ''ઇલ બેટેઝિમો'' - ઓગોસ્ટિનો નેલે ટેરે ડાઇ એમ્બ્રોગીયો: 22-24 એપ્રિલ 1987 / (રિલાયઝીયોની દી) માર્ટા સોર્ડી (વગેરે) ઓગસ્ટિનસ પબ્લિકેશન. * એન્સેલ્મો, કોન્ટી દી રોઝેટઃ ઇસ્ટોરીયા મિલાનીઝ અલ ટેમ્પો ડેલ [[બાર્બારોઝા]] / પીટ્રો બેનિવેન્ટી, યુરોપીયા પબ્લિકેશન. * [[ધ ડિક્લાઇન એન્ડ ફોલ ઓફ ધ રોમન એમ્પાયર]] ([[એડવર્ડ ગિબોન]]) * ધ લેટર [[રોમન એમ્પાયર]] (જોન્સ), બ્લેકવેલ અને મોટ, [[ઓક્સફર્ડ]] * મિલાનો રોમાના / મેરિયો મિરાબેલા રોબર્ટી (રસ્કોની પબ્લિશર) 1984 * માર્ચેઝી, આઇ, પરકોર્સી ડેલા સ્ટોરીયા મિનરવા ઇટાલિકા (આઇટી) * મિલાનો ટ્રાલેટા રિપબ્લિકાના એ લેટા ઓગસ્ટી : એટ્ટી ડેલ કન્વેગ્નો દી સ્ટડી, 26-27 માર્ઝો 1999, મિલાનો * મિલાનો કેપિટલ ડેલઇમ્પેરો રોમાનોઃ 286-402 d.c.–(મિલાનો) : સિલવાના, (1990).–533 p.: ill. ; 28&nbsp;cm. * મિલાનો કેપિટલ ડેલઇમ્પેરો રોમાનોઃ 286-402 d.c. - આલ્બમ સ્ટોરિકો ઓર્કિયોલોજીકો. -મિલાનોઃ કેરીપ્લો ET, 1991.–111 p.: ill.; 47&nbsp;cm. (પબ્લિ. ઇન ઓકેઝન ડેલા મોસ્ટ્રા ટેન્યુટા એ મિલાનો નેલ) 1990. * {{cite book|last=Torri|first=Monica|title=Milan & The Lakes|url=http://books.google.com/books?id=i0hKAAAACAAJ|access-date=10 March 2010|date=23 January 2007|publisher=DK Publishing (Dorling Kindersley)|isbn=9780756624439|archive-date=18 ડિસેમ્બર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111218144950/http://books.google.com/books?id=i0hKAAAACAAJ|url-status=dead}} * {{cite book|last=Welch|first=Evelyn S|title=Art and authority in Renaissance Milan|url=http://books.google.com/books?id=LQV4UPrNnPQC|access-date=10 March 2010|year=1995|publisher=[[Yale University Press]], New Haven, Connecticut|isbn=9780300063516}} === નોંધો === {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Milano}} {{wikivoyage|Milan}} * [http://www.atm-mi.it/ATM/eng/ એટીએમ-મિલાનની પરિવહન કંપની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221212311/http://www.atm-mi.it/ATM/eng |date=2009-02-21 }} * [http://milan.arounder.com સિટી ઓફ મિલાન-અધિકૃત ટુર વેબસાઇટ] * [http://www.comune.milano.it સિટી ઓફ મિલાન-અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010615132608/http://www.comune.milano.it/ |date=2001-06-15 }} * [http://www.sottomilano.it રેટે મેટ્રોપોલિટન ડી મિલાનો] * [http://www.gariwo.net/eng_new/foreste/milano.php ધ મિલાન ગાર્ડન ઓફ રાઇટીઅસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818010749/http://www.gariwo.net/eng_new/foreste/milano.php |date=2009-08-18 }} * [http://www.נופש-טיסות.com/,23,נופש_טיסה_מילאנו.html Milan in Hebrew מילאנו]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:ઈટલી]] dxrvv0mwq42yoyw42s5s15wmp0t0dqd 0 24645 902727 833566 2026-07-23T05:18:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 902727 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Eucalyptus terticornis buds, capsules and foliage.jpeg |image_caption = Buds, capsules and foliage of ''[[Eucalyptus terticornis|E. terticornis]]'' |regnum = [[Plant]]ae |unranked_divisio = [[Flowering plant|Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicot]]s |unranked_ordo = [[Rosid]]s |ordo = [[Myrtales]] |familia = [[Myrtaceae]] |subfamilia = [[Myrtoideae]] |tribus = [[Eucalypteae]] |genus = '''''Eucalyptus''''' |genus_authority = [[Charles Louis L'Héritier de Brutelle|L'Hér.]] |synonyms = ''Aromadendron'' <small>Andrews ex Steud.</small><br /> ''Eucalypton'' <small>St.-Lag.</small><br /> ''Eudesmia'' <small>R.Br.</small><br /> ''Symphyomyrtus'' <small>Schauer</small><ref>{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?4477 |title=''Eucalyptus'' L'Hér. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2009-01-27 |access-date=2010-02-28 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529233150/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?4477 |url-status=dead }}</ref> |range_map = Distribution.eucalyptus.png |range_map_caption = Natural range |subdivision_ranks = Species |subdivision = About 700; see the [[List of Eucalyptus species]] }} '''''નીલગિરી'' ''' ({{pron-en|ˌjuːkəˈlɪptəs}}<ref>''સનસેટ વેસ્ટર્ન ગાર્ડન બૂક,'' 1995:606–607</ref>) [[મર્ટલ]] કુળ [[મર્ટસિયા]]પ્રજાતિના [[પુષ્પિત]]વૃક્ષો(અને કેટલીક ઝાડીઓ)ની એક અલગ [[જાતિ]]છે. આ જાતિના સદસ્ય [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]ના પુષ્પિત વૃક્ષોમાં મુખ્ય છે. ''નીલગિરી'' ની 700થી વધુ પ્રજાતિઓમાંથી મોટા ભાગની ઓસ્ટ્રેલિયન મૂળની છે,અને એમાંથી બહુ જ નાની સંખ્યામા [[ન્યૂ ગિની]] અને [[ઇંડોનેશિયા]]ની [[આસપાસના ક્ષેત્રો]]અને સુદૂર ઉત્તરમાં [[ફિલિપાઇન દ્વીપસમૂહો]]માં જોવા મળે છે.[[]] ફક્ત 15 પ્રજાતિઓ ઓસ્ટ્રેલિયાની બહાર જોવા મળે છે ,અને ફક્ત 9 ઓસ્ટ્રેલિયામાં નથી હોતી. ''નીલગિરી'' ની પ્રજાતિઓ [[અમેરિકા]],[[યુરોપ]],[[આફ્રિકા]],[[ભૂમધ્યસાગરીય બેસિન]],[[મધ્ય-પૂર્વ]],[[ચીન]] અને ભારતીય ઉપમહાદ્વીપ સહિત સમગ્ર [[ઉષ્ણકટિબંધીય]] અને [[ઉપઉષ્ણકટિબંધીય]] ક્ષેત્રમાં ઉગાડવામાં આવે છે. ''નીલગિરી'' ત્રણ સમાન [[જાતિ]]ઓમાંથી એક છે,જેને સામાન્ય રીતે "[[યુકેલિપ્ટસ]]" કહે છે,બીજા છે ''[[કોરિંબિયા]]'' અને ''[[એંગોફોરા]]'' . આમાંની કેટલીક પ્રજાતિ,પણ બધી નહીં,'''ગુંદરના વૃક્ષ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે,કેમકે ઘણી બધી પ્રજાતિઓમાં [[છાલ]] ક્યાંકથી તૂટી જતા તેમાંથી પુષ્કળ [[રાળ]](જેમ કે [[અપરિષ્કૃત ગુંદર]]) નીકળે છે. તેનુ જાતિગત નામ [[ગ્રીક]] શબ્દ ευ(''યુ'' ) પરથી આવ્યું છે,જેનો અર્થ "સારુ" અને καλυπτος(''કેલિપ્ટસ'' ),જેનો અર્થ "આચ્છાદિત" [[બાહ્યદલપુંજ]]નું [[ઓપર્ક્યુલમ(ઉપરી સ્તર)]] થાય છે જે [[પુષ્પ]]ને શરૂઆતમાં ઢાંકે છે<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=NJ6PyhVuecwC |title=The Names of Plants |first=D. |last=Gledhill |edition=4 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521866453 |year=2008 |page=158}}</ref>. ''નીલગિરી'' એ [[વૈશ્વિક વિકાસ સંશોધકો]] અને પર્યાવરણવિદોનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું છે. તે લાકડાનો ત્વરિત વિકાસ પામતો સ્રોત છે,તેના [[તેલ]]નો ઉપયોગ સફાઇ માટે અને કુદરતી [[કીટનાશક]] તરીકે થાય છે,અને ક્યારેક એનો ઉપયોગ [[કળણો]]ના [[નિકાલ]] માટે અને તેનાથી [[મેલેરિયા]]ના જોખમને ઓછું કરવા થા્ય છે. તેની પ્રાકૃતિક સીમાઓની બહાર,નીલગિરી તેના ગરીબો<ref name="Peruvian"/><ref name="Timbuktu"/>{{Rp|22|date=May 2009}} પર લાભદાયક આર્થિક પ્રભાવ માટે વખણાય છે અને તેનુ [[આક્રમક]] જલશોષક હોવુ આ બંને<ref name="invasive"/>,તેના કુલ પ્રભાવ પરના વિવાદ તરફ દોરી જાય છે<ref name="SantosProblems"/>. == વર્ણન == [[ચિત્ર:Tasmania logging 08 Mighty tree.jpg|left|thumb|180px|નીલગિરી રેગ્નાંસ, શિખર વિસ્તાર દર્શાવે છે,એક વન વૃક્ષ, તાસ્માનિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા]] [[ચિત્ર:TocumwalTownBeach.jpg|right|thumb|180px|નીલગિરી કેમલડ્યુલેન્સીસ, અપરિપક્વ વન્ય વૃક્ષો,સામૂહિક શિખર આવાસ દર્શાવે છે, મુરે નદી, ટોક્યુમવલ, ન્યૂ સાઉથવેલ્સ, ઓસ્ટ્રેલિયા]] [[ચિત્ર:Eucalyptus cretata.jpg|right|thumb|180px|નીલગિરી ક્રીટાટા, તરુણ,નીચી શાખાઓ દર્શાવે છે ‘મલ્લી’ સ્વરૂપ, મેલબોર્ન, વિક્ટોરિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા ]] [[ચિત્ર:Eucalyptus angustissima1.jpg|thumb|left|180px|નીલગિરી એન્ગુસ્ટીસીમા,ઝાડવા સ્વરૂપ દર્શાવે છે , મેલબોર્ન, વિક્ટોરિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા]] [[ચિત્ર:Eucalyptus platypus.jpg|thumb|right|180px|નીલગિરી પ્લેટિપસ, ‘મેર્લોક’ સ્વરૂપ દર્શાવે છે, મેલબોર્ન]] === કદ અને નિવાસ === એક પરિપક્વ ''નીલગિરી'' એક નીચી ઝાડીનું કે ખૂબ વિશાળ વૃક્ષનુ રૂપ લઇ શકે છે. તેની [[પ્રજાતિ]]ઓના ત્રણ મુખ્ય આવાસ અને ચાર કદના વર્ગોમાં ભાગ પાડી શકાય છે. '[[વન]] વૃક્ષ" તરીકે સાદુ રૂપ આપીએ તો તે એક થડવાળુ છે,અને સમગ્ર વૃક્ષની ઊંચાઇના ગૌણ પ્રમાણ ધરાવતુ [[શિખર]] ધરાવે છે. "[[વન]]ના વૃક્ષો" એક જ થડવાળા હોવા છતા ભૂમિ સ્તરની ઉપર નજીકના અંતરે તેની શાખાઓ હોઇ શકે છે. "[[મલ્લી]]" ભૂસ્તરમાં ઘણા થડ ધરાવે છે,સામાન્ય રીતે ઊંચાઇમાં {{convert|10|m|ft|abbr=on}}થી ઓછા,ઘણી વાર ડાળીઓના છેડે મુખ્યત્વે એના શીર્ષ હોય છે અને અલગ છોડ એક ખુલ્લી કે બંધ સંરચના બનાવવા સંગઠિત થઇ શકે છે. ઘણા મલ્લી વૃક્ષો એટલા અલ્પવિકસિત હોય છે કે તેમને [[ઝાડી]] કહી શકાય [[પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં બે અન્ય વૃક્ષ સ્વરૂપો નોંધપાત્ર છે અને તેને દેશી નામો "મેલ્લેટ" અને "માર્લોક"ના ઉપયોગથી વર્ણવવામાં આવે છે. "[[મેલ્લેટ]]" એક નાનાથી મધ્યમ કદનું વૃક્ષ છે જે [[લિગ્નોટ્યૂબર]] ઉત્પન્ન નથી કરતું અને પ્રમાણમાં લાંબું થડ ધરાવે છે,જેની ડાળીઓ નીચે તરફ ઝુકેલ હોય છે અને ઘણી વાર એનુ [[સીમાંત શિખર]] સ્પષ્ટત: ઘટાદાર હોય છે. આ નીલગીરિ ''[[ઈ.ઓક્સિડેન્ટલિસ]]'' ,''[[ઈ. એસ્ટ્રિન્જેન્સ]]'' ,''[[ઈ.સ્પેથુલેટા]]'' ,''[[ઈ.ગાર્ડનરી]]'' ,''[[ઈ.ડિએલસી]]'' ,''[[ઈ. ફોરેસ્ટિઆના]]'' ,''[[ઈ.સેલુબ્રીસ]]'' ,''[[ઈ.ક્લીવીકોલા]]'' અને ''[[ઈ.ઓર્નાટા]]'' ના પરિપક્વ,સ્વસ્થ નમૂનાની સામાન્ય આદત છે. મેલ્લેટની લીસી [[છાલ]]માં ઘણી વાર એક સાટિન જેવી ચમક હોય છે અને જે શ્વેત,પીળાશ પડતી સહેદ,રાખોડી,લીલી કે તામ્ર હોઇ શકે છે. ''[[મેર્લોક]]'' શબ્દનો ઉપયોગ વિવિધ રીતે કરાય છે;''ઓસ્ટ્રેલિયાના વન્ય વૃક્ષો'' માં તેનું વર્ણન [[લિગ્નોટ્યૂબર]] વગરના એક ટૂંકા વૃક્ષ તરીકે કરાયું છે,જેનું થડ નાનું હોય છે,મેલ્લેટની સરખામણીએ શાખાઓ નમેલી હોય છે. તેઓ સામાન્ય રીતે થોડા કે વધુ શુદ્ધ સ્થાનોમાં વિકસે છે. સ્પષ્ટત:ઓળખી શકાય એવા ઉદાહરણ [[ઇ. પ્લેટિપસ|''ઇ. પ્લેટિપસ'']] ,[[ઇ. વેસિક્યુલોસા|''ઇ. વેસિક્યુલોસા'']] અને અસંગત [[ઇ. સ્ટોટેઇ|''ઇ. સ્ટોટેઇ'']] . "મોરેલ"ની ઉત્પત્તિ થોડી અસ્પષ્ટ છે અને પશ્ચિમી ઓસ્ટ્રેલિયન વ્હીટબેલ્ટ અને [[ગોલ્ડફિલ્ડ્સ]]ના વૃક્ષો જેનું થડ લાંબુ,સીધું અને છાલ સાવ ખરબચડી હોય છે. હાલ તેનો ઉપયોગ મુખ્યતઃ [[ઇ. લોંગીકોર્નીસ|''ઇ. લોંગીકોર્નીસ'']] (લાલ મોરેલ) અને [[ઇ. મેલનોક્સિલોન|''ઇ. મેલનોક્સિલોન'']] (કાળા મોરેલ) માટે થાય છે. વૃક્ષના કદની [[પ્રણાલી]] નીચે મુજબ છે: * નાના — ઊંચાઇમાં {{convert|10|m|ft|abbr=on}} સુધી * મધ્યમ કદના — {{convert|10|-|30|m|ft|abbr=on}} * ઊંચા — {{convert|30|-|60|m|ft|abbr=on}} * ખૂબ ઊંચા — {{convert|60|m|ft|abbr=on}}થી વધુ === પર્ણો === લગભગ બધા ''નીલગિરી'' [[સદાબહાર]] હોય છે પણ કેટલીક ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રજાતિઓના પર્ણો શુષ્ક ઋતુમાં ખરી જાય છે. [[મર્ટલ]] કુળના અન્ય સભ્યોની જેમ,''નીલગિરી'' ના પર્ણો તૈલીય ગ્રંથિઓથી આવરિત હોય છે. પુષ્કળ તેલ ઉત્પન્ન કરવું એ આ <span class="goog-gtc-fnr-highlight">જાતિ</span>ની અગત્યની લાક્ષણિકતા છે. જોકે પરિપક્વ નીલગિરી વૃક્ષો સામાન્ય રીતે ઊંચા અને પર્ણોથી આચ્છાદિત હોય છે,તેમનો રંગ ખાસ ચમકદાર હોય છે કેમકે પર્ણો સામાન્ય રીતે નીચેની તરફ નમેલા હોય છે. [[ચિત્ર:Apple box leaf and flowerbuds.jpg|thumb|left|પર્ણ અને પુષ્પકલિકા સમૂહ નીલગિરી એન્જોફોરોસાઇડ્સ]] [[ચિત્ર:Eucalyptus tetragona - glaucous leaves close.jpg|right|thumb|180px|નીલગિરી ટેટ્રાગોના,ચળકતા લીલા પર્ણો અને દંડો દર્શાવે છે ]] પરિપક્વ ''નીલગિરી'' છોડ પરના પર્ણો સામાન્ય રીતે [[ભાલાની અણી જેવા]], [[પાંદડાના ડીંટા જેવા]],સ્પષ્ટતઃ [[વૈકલ્પિક]] અને મીણયુક્ત કે ચળકતા લીલા હોય છે. એથી ઉલ્ટું,અંકુરિત બીજના પર્ણો ઘણી વાર [[સામસામે]], [[અવૃન્ત]] અને [[આછા લીલા]] રંગના હોય છે. પણ આ સ્વરૂપમાં ઘણા અપવાદો છે. ઘણી પ્રજાતિઓ જેવી કે ''[[ઇ. મેલાનોફોબિયા]]'' અને ''ઇ. સેટોસા'' છોડ પ્રાજનનિક પરિપક્વ થયા બાદ પણ પર્ણનું તરુણ સ્વરૂપ જાળવી રાખે છે. અમુક પ્રજાતિઓ, જેવી કે ''[[ઇ. મેક્રોકાર્પા]]'' , ''[[ઇ.રોડેન્થા]]'' અને ''[[ઇ. ક્રુસિસ]]'' , આજીવન તરુણ પર્ણ સ્વરૂપ ધરાવતા હોઇ તેનો સુશોભનમાં ઉપયયોગ થાય છે. કેટલીક પ્રજાતિઓ, જેવી કે ''[[ઇ. પેટ્રાઇઆ]]'' , ''[[ઇ. ડુંડાસી]]'' અને ''[[ઇ. લેન્સડાઉનીઆના]]'' ના પર્ણો,સમગ્ર જીવન ચક્ર દરમ્યાન ચળકતા લીલા રહે છે. ''[[ઇ.કેસીયા]]'' મોટા ભાગની ''નીલગિરી'' ના પર્ણ વિકાસથી વિપરિત પર્ણ વિકાસ સ્વરૂપ દર્શાવે છે,બીજાંકુરણ તબક્કામાં ચળકતા લીલા પર્ણો અને પરિપક્વ શિખરોમાં ઝાંખા લીલા પર્ણો. તરુણ અને પુખ્ત પર્ણ તબક્કાઓ વચ્ચેની અસમાનતા ક્ષેત્ર ઓળખ માટે મૂલ્યવાન છે. ''નીલગિરી'' છોડના વિકાસનાં ચાર પર્ણ તબક્કાઓ જોવા મળ્યા છે: ‘બીજાંકુરણ’, ‘તરુણ’, ‘મધ્યવર્તી’ અને ‘પુખ્ત' તબક્કાઓ. જોકે તબક્કાઓ વચ્ચે કોઇ નિયત સંક્રમણકાલીન બિંદુ નથી હોતું. મધ્યવર્તી તબક્કો,જયારે પર્ણો સૌથી મોટા બને છે,તરુણ અને પુખ્ત તબક્કાઓને સાંકળે છે.<ref name="FieldGuide">બ્રૂકર અને ક્લેઈનીગ (2001)</ref> અમુક સિવાય બધી પ્રજાતિઓમાં,પર્ણો દંડની વિરુદ્ધ દિશામાં જોડીઓમાં બને છે, ક્રમિક જોડીઓ એકબીજાના સમકોણે(છેદતા) હોય છે. અમુક સાંકડ-પર્ણોવાળી પ્રજાતિઓ ઉદાહરણ તરીકે,''[[ઇ.ઓલીઓસા]]'' ,બીજી પર્ણ જોડી પછી બીજાંકુરણ પર્ણો ઘણી વાર પાંચ તરફથી નીકળેલ દંડ પાસેથી સ્પષ્ટ રીતે [[સર્પિલ]] ગોઠવણીમાં ગુચ્છો બનાવે છે. સર્પિલ તબક્કા પછી,જેમાં થોડાથી લઇ ઘણી ગાંઠ રહી જાય છે,આ ગોઠવણી દંડમાંથી નીકળેલ અમુક પર્ણ દ્વારા સમાવિષ્ટ થવાથી ઉલ્ટાઈને-ચતુષ્ક થઇ જાય છે. એ પ્રજાતિઓમાં પુખ્ત પર્ણ જોડીઓથી ઉલ્ટું,જે દંડના શીર્ષથી વિપરીત બને છે,સ્પષ્ટ વૈકલ્પિક પુખ્ત પર્ણો રચવા દંડની અસમાન વૃદ્ધિને લીધે આધારથી અલગ થઇ જાય છે . [[ચિત્ર:Eucalyptus leucoxylon1.jpg|left|thumb|નીલગિરી લ્યૂકોકસી વાર. ‘રોઝીયા’ઓપર્ક્યુલમની હાજરી સાથે પુષ્પો અને કળીઓ દર્શાવે છે]] [[ચિત્ર:Yellow Box blossoms and gumnuts.jpg|right|thumb|નીલગિરી મેલ્લીઓડોરા, પુષ્પો અને ફળ શીંગો દર્શાવે છે]] === પુષ્પ === [[ચિત્ર:Eucalyptus erythrocorys operculum.jpg|thumb|right|પુષ્પ કળીઓ અને ઓપરક્યુલા of ઇ.&nbsp;એરીથ્રોકોરીસ]] ''નીલગિરી'' પ્રજાતિઓને સૌથી સરળતાથી ઓળખવા માટેની લાક્ષણિકતાઓ વિવિધ પુષ્પો અને ફળ (બીજકોષો કે "શીંગો") છે. પુષ્પોને અસંખ્ય રુંવાટીવાળા [[પુંકેસર]] હોય છે જે સફેદ,પીળાશ પડતો સફેદ એક ગુલાબી હોઈ શકે છે.પુંકેસર [[ઓપર્ક્યુલમ]] નામક એક બાહ્ય આવરણથી ઢંકાયેલ હોય છે,આ આવરણ પુષ્પદલ કે વજ્રદલનું બનેલ હોય છે. આ પુષ્પોને પાંખડી નથી હોતી,પરંતુ ઘણા સુંદર પુંકેસરોથી પોતાને સજાવે છે. પુંકેસરના વિસ્તરણ સાથે,ઓપરક્યુલમ ખુલતું જાય છે,ફૂલના સ્વરૂપના આધારે તે વિભાજિત થઇ જાય છે;તે એક વિશેષતા છે જે <span class="goog-gtc-fnr-highlight">જાતિ</span>ને એક રાખે છે. જેમ ''યુકેલીપ્ટસ'' નામ,ગ્રીક શબ્દો ''યુ-'' ,સારી રીતે, અને ''કેલિપ્ટસ'', અર્થાત આવરણ, અર્થાત "સુરક્ષિત-આવરણ", ઓપર્ક્યુલમને વર્ણવે છે. કાષ્ઠ ફળો કે બીજો ઘણા ખરા શંકુ આકારના હોય છે અને જેના અંતે વાલ્વ હોય છે જેને ખોલીને બીજ કાઢવામાં આવે છે. અધિકાંશ પ્રજાતિઓમાં પુખ્ત પર્ણો આવતા શરૂ થયા પહેલા ફૂલ નથી ખીલતા; ''[[યુકેલીપ્ટસ સિનેરિયા]]'' અને ''[[યુકેલીપ્ટસ પેરિનિઆના]]'' નોંધપાત્ર અપવાદો છે. [[ચિત્ર:Eucalyptus sideroxylon - bark.jpg|left|thumb|200px|ઘેરી, ચીરાયેલ નીલગિરીની ‘લોહછાલ’.સાઇડરોક્સિલોન ]] === છાલ === [[ચિત્ર:Apple box bark.jpg|thumb|છાલની વિગતો, નીલગિરી એન્જોફોરોસાઇડ્સ, એપ્પલ બોક્સ]] ''નીલગિરી'' ની છાલના દેખાવમાં છોડની વય,છાલના રેશાની લંબાઈ,છાલના ફેલાવાની ઢબ,જાડાઈ,સખ્તતા અને રંગ સાથે ભિન્નતા જોવા મળે છે. બધા પરિપક્વ નીલગિરી છાલનું વાર્ષિક સ્તર બનાવે છે,જે થડના ઘેરાવામાં ફાળો આપે છે. અમુક પ્રજાતિઓમાં,બાહ્ય સત્ર મારી જાય છે અને દર વર્ષે ખરી જાય છે,કાં તો લાંબી પટ્ટીઓમાં(''[[નીલગિરી શીથીઆના]]'' ની જેમ) કાં તો વિવિધ કદના ટુકડાઓમાં (''[[ઇ. ડાઇવર્સીકલર]]'' ,''[[ઇ. કોસ્મોફાયલા]]'' કે ''[[ઇ. ક્લેડોકેલિક્સ]]'' ). આ ગુંદર કે લીસી-છાલવાળી પ્રજાતિઓ છે. ગુંદ છાલ ઝાંખી,ચળકતી કે રેશમી(''[[ઇ.ઓર્નાટા]]'' ની જેમ) કે મેટ્ટ(''[[ઇ. કોસ્મોફાઇલા]]'' ) હોઈ શકે છે. ઘણી પ્રજાતિઓમાં,મૃત છાલ જાળવી રખાય છે. થડની અનિવાર્ય એવી ખરબચડી છાલની પ્રકૃતિમાં કોઈ ફેરફાર કર્યા વગર તેનું બાહ્યતમ સ્તર મોસમ અને સમય સાથે વિખંડિત થાય છે-ઉદાહરણ તરીકે ''[[ઇ. મેરિગ્નેટા]]'' , ''[[ઇ. જેકસોની]]'' , ''[[ઇ. ઓબ્લીકા]]'' અને ''[[ઇ. પોરોસા]]'' . [[ચિત્ર:Eucalyptus deglupta-trees.jpg|thumb|right|200px|દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના વતની,નીલગિરી ડૅગલુપ્તાની અસામાન્ય રીતે રંગીન છાલ ]] ઘણી પ્રજાતિઓ ‘અર્ધ-છાલ’ કે ‘બ્લેકબટ્સ’ હોય છે જેમાં મૃત છાલ થડના નીચલા હિસ્સામાં જળવાઈ રહે છે— ઉદાહરણ તરીકે, ''[[ઇ. બ્રેકીકેલીક્સ]]'' , ''[[ઇ. ઓક્રોફ્લોઇઆ]]'' અને ''[[ઇ. ઓક્સિડેન્ટલિસ]]'' —અથવા સૌથી નીચલા હિસ્સામાં જળ કાળા સંચય તરીકે, ''[[ઇ. ક્લીલેન્ડબીજા]]'' ની જેમ. આ શ્રેણીની અમુક પ્રજાતિઓ, ઉદાહરણ તરીકે ''[[ઇ. યંગીયાના]]'' અને ''[[ઇ. વિમીનાલીસ]]'' ,ખરબચડી આધારભૂત છાલ ખૂબ રેસેદાર હોય છે,જેનાથી ઉપરના થડને નિર્વિઘ્ન રસ્તો મળે છે. અર્ધ-છાલની ઉપરની લીસી છાલ અને સંપૂર્ણ લીસી-છાલવાળા વૃક્ષો અને મલ્લીસ નોંધપાત્ર રંગ અને રસ ઉત્પન્ન કરી શકે છે, ઉદાહરણ તરીકે ''[[ઇ. ડેગલુપ્ત]]''.<ref name="FieldGuide"/> [[ચિત્ર:Eucalyptus bark.jpg|right|thumb|200px|નીલગિરી ક્વાડ્રેન્ગ્યુલેટાની બોક્સ છાલ,કે સફેદ બોક્સ]] ==== છાલની લાક્ષણિકતાઓ ==== * [[રેશેદાર છાલ]] —લાંબા તંતુઓની બનેલ અને લાંબા ટુકડાઓ ખેંચી શકાય. તે સામાન્ય રીતે નરમ સંરચના સાથે જાડા હોય છે. * [[લોહછાલ]] — કઠણ,ખરબચડી અને કરચલીવાળી. તે શુષ્ક [[કીનો]](વૃક્ષ દ્વારા ઉત્સર્જિત [[જીવરસ]])થી ભરપૂર હોય છે,જે તેને ઘેરો લાલ કે કાળો રંગ આપે છે. * નાના ચોરસની બનેલી-છાલ ઘણા અલગ ટુકડાઓમાં તૂટી જાય છે. તે [[બૂચ જેવી]] હોય છે અને તૂટી શકે છે. * બોક્સ —નાના તંતુઓ ધરાવે છે. અમુક ચોરસ પણ દેખાય છે. * પટ્ટી —તે લાંબા-પાતળા ટુકડાઓમાં નીકળે છે,પણ છતાં કેટલીક જગ્યાએ ઢીલી જોડાયેલ રહે છે. તે લાંબી પટ્ટીઓ ,મજબૂત ધારીઓ કે અમળાયેલ ગૂંચળું હોઈ શકે.. == પ્રજાતિઓ અને સંકરણ == ''નીલગિરી'' ની 700થી વધુ [[પ્રજાતિઓ]] છે; પ્રજાતિઓની વ્યાપક સૂચિ માટે '''[[નીલગિરી પ્રજાતિઓની સૂચિ]] ''' જુઓ. અમુક જાતિઓ તેમની [[જાતિ|<span class="goog-gtc-fnr-highlight">જાતિ</span>]]ની મુખ્ય ધારાથી [[આનુવાંશિક રીતે]] એ હદે [[ભિન્નતા પામી]] છે કે તેમને અમુક અપેક્ષાકૃત અચળ અલાક્ષણિકતાઓથી જ ઓળખી શકાય છે. જોકે,અધિકાંશને સંબંધિત પ્રજાતિઓના નાના કે મોટા સમૂહોના સદસ્ય તરીકે લઇ શકાય,જે ઘણી વાર એકબીજા સાથે ભૌગોલિક સંપર્કમાં આવે છે અને જેની વચ્ચે હજી પણ જનીનનું આદાનપ્રદાન થાય છે. આ સ્થિતિમાં ઘણી પ્રજાતિઓ એકબીજાની શ્રેણીમાં આવતા દેખાય છે,અને મધ્યવર્તી સ્વરૂપ સામાન્ય છે. બીજા શબ્દોમાં,અમુક પ્રજાતિઓ તેમના [[આકારશાસ્ત્ર]]ને લીધે અપેક્ષાકૃત અનુવાંશિક રીતે નિશ્ચિત હોય છે,જયારે બીજા તેમના નજદીકી સંબંધીઓથી સાવ ભિન્ન નથી હોતા. સંકર પ્રજાતિને હંમેશા પહેલી વારમાં ઓળખી નથી શકાતી અને અમુકને નવી પ્રજાતિ તરીકે નામ અપાય છે, જેવી કે ''ઇ. ક્રીસાન્થા'' (''ઇ. પ્રેઇસીઆના'' × ''ઇ. સેપુક્રેલીસ'' ) અને ''ઇ.'' "રુવાલીસ" (''ઇ. મેરિગ્નેટા'' × ''ઇ. મેગાકાર્પા'' ). સંકર સંયોજન આ ક્ષેત્રમાં ખાસ સામાન્ય નથી,પરંતુ અમુક અન્ય પ્રકાશિત પ્રજાતિઓ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઘણી વાર સંકર પ્રજાતિ હોવાનું સૂચવાતું હોવાનું જોવા મળ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે, ''ઇ. એરીથ્રેન્ડ્રાને'' ''ઇ. એન્ગુલોસા'' × ''ઇ. ટેરાપ્ટેરા'' મનાય છે.અને કેમકે પુસ્તકોમાં ઘણી વાર તેના વ્યાપક વિતરણનો ઘણી વાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.<ref name="FieldGuide"/> == સંબંધિત જાતિ == સમાન વૃક્ષોની નાની જાતિ,''[[એંગોફોરા]]'' , પણ 18મી સદીથી જાણીતી છે. 1995માં નવા,મુખ્યત: અનુવાંશિક પુરાવાએ દર્શાવ્યું કે અમુક મુખ્ય ''નીલગિરી'' પ્રજાતિઓ અન્ય નીલગિરી કરતા ''એન્ગોફોરા'' ની વધુ નજીકની સંબંધી છે;અને તે વિભાજિત થઈને નવી [[જાતિ]]''[[કોરીબીયા]]'' માં વિભાજીત થઇ ગઈ. જોકે અલગ થવા છતાં ત્રણે સમૂહ જોડાયેલ છે અને આ ત્રણે જાતિ ''એન્ગોફોરા'' ,''કોરીંબીયા'' અને ''નીલગિરી'' "નીલગિરી" તરીકે સ્વીકાર્ય છે. [[ચિત્ર:Tasmania logging 16 Styx a tree in danger.jpg|thumb|right|200px|નીલગિરી રેગ્નાંસ 80 મીટરથી વધારે,એક વ્યાપક વૃક્ષ કાપવાનો વિસ્તાર,તાસ્માનિયા ]] == ઊંચા ઇમારતી લાકડા == ઘણા નીલગિરી વિશ્વના સૌથી ઊંચા વૃક્ષોમાંના એક છે. ''[[નીલગિરી રેગ્નાંસ]]'' ,ઓસ્ટ્રેલિયન પર્વતીય એશ,સૌથી ઊંચા પુષ્પિત છોડો([[આવૃત્તબીજી]])છે; આજે, સૌથી ઊંચો માપેલ નમૂનો કે જેનું નામ [[સેન્ચ્યુરિયન]] છે તે {{convert|99.6|m|ft|abbr=on}} ઊંચો છે.<ref name="tallest">{{cite web|url=http://www.gianttrees.com.au/tall.htm|title=Tasmania's Ten Tallest Giants|publisher=Tasmanian Giant Trees Consultative Committee|access-date=2009-01-07|archive-date=2008-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080718214955/http://www.gianttrees.com.au/tall.htm|url-status=dead}}</ref> ફક્ત [[કોસ્ટ રેડવૂડ]] તેનાથી વધુ ઊંચા છે અને [[કોસ્ટ ડગ્લાસ-ફર]]લગભગ સમાન હોય છે;તેઓ [[શંકુફલિત]] ([[જીમ્નોસ્પર્મ]]) છે. છ અન્ય યુકેલિપ્ટ પ્રજાતિઓ ઊંચાઇમાં 80 મીટરથી વધુ છે: ''[[નીલગિરી ઓબ્લીકયુઆ]]'' , ''[[નીલગિરી ડેલીગેટેન્સીસ]]'' , ''[[નીલગિરી ડાઇવર્સીકલર]]'' , ''[[નીલગિરી નીટેન્સ]]'' , ''[[નીલગિરી ગ્લોબ્યુલસ]]'' અને ''[[નીલગિરી વિમીનાલીસ]]'' . == સહિષ્ણુતા == અધિકાંશ નીલગિરી ઠંડી પ્રત્યે સહનશીલ નથી,અથવા ફક્ત –3 °સે થી –5 °સે સુધીની હલકી ઠંડી સહન કરી શકે છે;કહેવાતા હિમ ગુંદર સૌથી વધુ સહિષ્ણુ હોય છે, જેમકે ''[[નીલગિરી પોસીફ્લોરા]]'' જે –20 °સે ઠંડી અને ઝાકળ સહન કરવા સમર્થ છે. બે ઉપપ્રજાતિઓ, ''ઇ. પોસીફ્લોરા સબસ્પિ. નીફોફિલા'' અને ''ઇ. પોસીફ્લોરા સબસ્પિ ડેબ્યુઝેવીલેઇ'' તેનાથી પણ વધુ સહિષ્ણુ હોય છે,જે આનાથી પણ વધુ કઠોર શિયાળો સહી શકે છે. ઘણી અન્ય પ્રજાતિઓ,ખાસ કરીને ઊંચા ઉચ્ચપ્રદેશ અને મધ્ય [[તાસ્માનિયા]]નાં પર્વતોની જેવી કે ''[[નીલગિરી કોસીફેરા]]'' , ''[[નીલગિરી સબક્રેન્યૂલેટા]]'' , અને ''[[નીલગિરી ગુંની]]'' ,અતિ શીત-સહિષ્ણુ અને [[આનુવાંશિક રીતે]] ખૂબ મજબૂત નસલના આ બીજોને વિશ્વના શીત પ્રદેશોમાં શણગાર માટે કરાય છે. == પશુ સંબંધો == [[ચિત્ર:Koala-ag1.jpg|thumb|left|220px|ફેસ્કોલાર્કટોસ સીનેરિયસ નીલગિરી પર્ણો ખાતું કોઆલા]] [[ચિત્ર:Sawfly larvae - Pergidae sp.jpg|thumb|left|નીલગિરી પર્ણો પર જીવતા સોફ્લાય લાર્વા]] ''નીલગિરી'' ના પર્ણોમાંથી નીકળતું [[તીવ્ર ગંધવાળું તેલ]] શક્તિશાળી કુદરતી કીટનાશકો છે અને તેની વધુ માત્રા ઝેરી હોઈ શકે છે. કેટલાય [[પાલક-કોથળીવાળા શાકાહારી]]ઓ, ખાસ કરીને [[કોઆલા]] અને અમુક [[પોસમ]],પ્રમાણમાં તેના પ્રત્યે સહનશીલ છે. આ તેલો સાથે અન્ય વધુ શક્તિશાળી ઝેરી પદાર્થોનો ફોર્મીલેટેડ [[ફ્લોરોગ્લુસીનોલ]] જેવા ઝેરી સંયોજનોનો ઘનિષ્ઠ સહસંબંધ કોઆલા અને અન્ય [[પાલક-કોથળીવાળી સસ્તન]] પ્રજાતિઓ પર્ણોની ગંધને આધારે પાતાનું ભોજન પસંદ કરવા દે છે. કોઆલા માટે,આ સંયોજનો પર્ણ પસંદગીમાં સૌથી અગત્યનું પરિબળ છે. ''નીલગિરી'' પુષ્પો વિપુલ માત્રામાં [[રસ]] ઉત્પન્ન કરે છે,જે [[જંતુ]]ઓ, પંખીઓ, [[ચામાચીડિયાં{/1 અને {1}પોસમ]] સહિત ઘણા [[પરાગવાહકો]]ને ભોજન પૂરું પાડે છે. જોકે,''નીલગિરી'' વૃક્ષોમાં તેલ અને ફીનોલીક સંયોજનોને લીધે શાકાહારી જીવોથી રક્ષણમાં સક્ષમ જણાય છે,તેમાં કીટકોને મારનારા વિષ હોય છે. એમાં નીલગિરીના [[લોંગહોર્ન બોરર]] ''[[ફોરાસેંથા સેમીપંક્ટેટા]]'' અને "[[બેલ લર્પ્સ]] તરીકે જાણીતા એફિડ-સમ [[સાઇલિડ]]નો સમાવેશ થાય છે,"વિશ્વભરમાં જ્યાં પણ નીલગિરીની ખેતી થાય છે,ત્યાં બન્ને કીટનાશક તરીકે સ્થાપિત છે. {{See|list of Lepidoptera that feed on Eucalyptus}} == આગ == ઓસ્ટ્રેલિયન ધરતી પર ગરમીના દિવસોમાં ''નીલગિરી'' નું તેલ બાષ્પીભવન પામી [[ઝાડી]] પર ચડી વિચિત્ર વાદળી ધુમ્મસની રચના કરે છે. ''નીલગિરી'' તેલ અત્યંત જ્વલનશીલ હોય છે(આ વૃક્ષ વિસ્ફોટ માટે જાણીતા છે<ref name="SantosProblems">{{Cite web |url=http://library.csustan.edu/bsantos/section3.htm |title=Section Three: Problems, Cares, Economics, and Species |work=The Eucalyptus of California |first=Robert L. |last=Santos |publisher=California State University |year=1997 |access-date=2010-06-23 |archive-date=2010-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602175115/http://library.csustan.edu/bsantos/section3.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.robertsward.com/eucmore.htm |title=Eucalytus Roulette (con't) |publisher=Robert Sward: Poet, Novelist and Workshop Leader |access-date=2010-06-23 |archive-date=2007-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070726134311/http://www.robertsward.com/eucmore.htm |url-status=dead }}</ref>) અને [[ઝાડીની આગ]] સરળતાથી તેલ-યુક્ત હવાના માધ્યમથી વૃક્ષના શિખરો સુધી પહોંચી જાય છે. મૃત છાલ અને ખરી પડેલી શાખાઓ પણ જ્વલનશીલ હોય છે. નીલગિરી છાલ હેઠળના [[લિગ્નોટ્યૂબર્સ]] અને [[એપીકોર્મીક શૂટ]] દ્વારા નિયત-કાલિક આગથી સારી રીતે અનુકૂલિત છે. [[ચિત્ર:Eucalyptus forest2.jpg|thumb|280px|left|નીલગિરી વન પુનર્જીવનની સ્થિતિમાં]] [[ચિત્ર:San Diego Firestorm 2007.jpg|thumb|280px|right|ઓક્ટોબર 2007 કેલીફોર્નિયા વન્ય અગ્નિની ગરમીને લીધે અને ભારે પવનોને લીધે વળી ગયેલ નીલગિરી વૃક્ષો.તેઓ સેન ડીયેગો કાઉન્ટીના સાન ડીએગ્યુએટો રીવર પાર્કમાં સ્થિત છે અને પશ્ચિમ તરફ ઝુકેલ છે.]] નીલગિરી વચ્ચે 3.5 થી 5 કરોડ વર્ષો પહેલા,[[ઓસ્ટ્રેલિયા-ન્યુ ગિની]] [[ગોન્ડવાના]]થી અલગ થયાના બહુ સમય બાદ નહી,તેમનો ઉદય અશ્મિઓના કોલસા જમા થવા સાથે(જે આગ ત્યારે પણ એક પરિબળ હોવાનુ સૂચવે છે.),પરંતુ તેઓ લગભગ 2 કરોડ વર્ષો પહેલા સુધી તૃતીય વર્ષા-જંગલના એક નાના ભાગ તરીકે રહ્યા,જ્યારે ખંડની ક્રમિક શુષ્કતા અને ભૂમિના પોષક તત્વો ઘટી જતા વધુ ખુલ્લા વન પ્રકાર ,મુખ્યત્વે ''[[કેસુઆરિના]]'' અને ''[[એકાસીયા]]'' પ્રજાતિઓનો વિકાસ થયો. 50 હજાર વર્ષો પહેલા મનુષ્યના પ્રથમ આગમન સાથે,આગ અવારનવાર લાગવા લાગી અને અગ્નિ-પ્રેમી નીલગિરીએ ઝડપથી આશરે 70% ઓસ્ટ્રેલિયન વનને આવરી લીધું. મૂલ્યવાન ઇમારતી લાકડાના વૃક્ષો, એલ્પાઇન એશ''[[ઇ. ડેલીગટેનસીસ]]'' અને ઓસ્ટ્રેલિયન પર્વતીય એશ ''[[ઇ. રેગ્નાંસ]]'' ,આગ દ્વારા મરણ પામ્યા અને બીજમાંથી પુન: ઉત્પન્ન થયા. 2003માં એવી જ રીતે ઝાડીમાં લાગેલ આગની [[કેનબેરા]]ની આસપાસ આવેલ જંગલોમાં થોડી અસર થઇ,જેના પરિણામે હજારો હેક્ટર ભૂમિ પર મૃત એશ વનોનો વિકાસ થયો. જોકે,થોડા એશ બચી ગયા અને નવા એશ વૃક્ષો પણ વિકસ્યાં. આ એક ચર્ચાનો મુદ્દો છે કે તેમને એમ જ રખાય કે ક્ષતિગ્રસ્ત લાકડાને કાપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે,જેને એક હાનિકારક કામ તરીકે ઓળખાય છે. == ખેતી,ઉપયોગો,પર્યાવરણ સંબંધી અસરો == [[ચિત્ર:Eucalyptus niphophila - Mount Ginini - Namadgi National Park.jpg|thumb|નામદગી રાષ્ટ્રીય પાર્કમાં નીલગિરી નીફોફાયલા]] નીલગિરીના ઘણા ઉપયોગો છે જેણે તેમને [[આર્થિક રીતે]] અગત્યના વૃક્ષો બનાવી દીધા છે,,ગરીબ વિસ્તારો જેવા કે [[ટિંબક-ટૂ]], આફ્રિકા<ref name="Timbuktu">[[વર્લ્ડવોચ સંસ્થા]]. (2007) ''[[સ્ટેટ ઓફ ધ વર્લ્ડ]] : અવર અર્બન ફ્યુચર'' .</ref>{{Rp|22|date=May 2009}} અને the [[પેરુ]]વિયન [[એન્ડ્સ]]માં તે [[રોકડિયો પાક]] બની ગયો છે,<ref name="Peruvian">લુઝર જે. (2007). રાજનૈતિક પરિસ્થિતિશાસ્ત્ર “ફોરેસ્ટ ટ્રાન્ઝીશન: દક્ષિણી પેરુવિયનમાં નીલગિરી વનસંવર્ધન. ''એથ્નોબોટની સંશોધન અને અમલો'' .</ref> તે સત્ય છતાં પણ કે [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] જેવા દેશોમાં વૃક્ષો [[આક્રમક]] છે.<ref name="invasive"/> અધિકમ જાણીતી જાતિઓ [[કેરી]] અને [[યલ્લો બોક્સ]]. તેમના ઝડપી વિકાસને કારણે આ વૃક્ષોમાં સૌથી વધુ લાભદાયી તેનું લાકડું છે. તેમને જડમૂળમાંથી કાપી શકાય છે પુન: ઉગી શકે છે.તેઓ ઇચ્છનીય ઉપયોગ માટેની ઘણી લાક્ષણિકતાઓ જેવી કે [[અલંકારો]], ઇમારતી લાકડા, બળતણ માટે લાકડા અને [[પોચા લાકડા]] તરીકે ઉપયોગી છે. ''નીલગિરી'' અત્યાધિક માત્રામાં રેસા હોવાથી વિશ્વની સૌથી ઉત્તમ માવાદાર પ્રજાતિ મનાય છે. તે પણ ઘણા બધા ઉદ્યોગો અને વાડ લગાવવા અને કોલસાથી લઈને [[સેલ્યુલોઝ]] નિષ્કર્ષણ [[જૈવબળતણ]]માં તેનો ઉપયોગ થાય છે. ત્વરિત વિકાસ નીલગિરીને [[વાયુઅવરોધક]] તરીકે અને [[ક્ષારણ]] ઘટાડવા યોગ્ય બનાવે છે. નીલગિરી ભૂમિમાંથી [[બાષ્પોત્સર્જન]] વડે વિપુલ માત્રામાં પાણી ખેંચી શકે છે. ક્યાંક ક્યાંક જલસ્તર અને માટીમાં મીઠાની માત્રા ઓછી કરવા તેમને વાવવામાં(ફરી ફરી વાવવામાં)આવે છે. નીલગિરીનો ઉપયોગ અલ્જિરીયા,લેબેનોન,સિસીલી<ref>{{cite web | url=http://www.botanical.com/botanical/mgmh/e/eucaly14.html | title=A Modern Herbal:Eucalyptus | author=Mrs. M. Grieve | access-date=2005-01-27}}</ref>,[[યુરોપ]], અને કેલીફોર્નિયામાં ક્યાંક-ક્યાંક જમીનના ધોવાણ દ્વારા [[મલેરિયા]]નું પ્રમાણ ઓછુ કરવા માટે પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | author=Santos, Robert L | url=http://wwwlibrary.csustan.edu/bsantos/section2.htm#FIGHTING | title=Section Two: Physical Properties and Uses | work=The Eucalyptus of California | publisher=California State University | year=1997 | access-date=2010-06-23 | archive-date=2011-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110716165743/http://wwwlibrary.csustan.edu/bsantos/section2.htm#FIGHTING | url-status=dead }}</ref> ધોવાણ [[કળણ]]ને હટાવે છે જે [[મચ્છરો]]ના [[લાર્વા]]ને રહેઠાણ પૂરું પાડે છે,પરંતુ તે પરિસ્થિતિકીય રીતે ફળદ્રુપ ક્ષેત્રોનો પણ નાશ કરે છે. આ ધોવાણ ફક્ત જમીનના સમતલ સુધી મર્યાદિત છે,નીલગિરીના મૂળો {{convert|2.5|m|ft|abbr=on}} સુધીની લંબાઈના હોવાથી,[[અધોભૌમ ક્ષેત્ર]] સુધી નથી પહોંચતા;આમ વરસાદ કે સિચાઈ જમીનને ફરીથી ભીની કરી શકે છે. [[નીલગિરીનું તેલ પાણીમાંથી]] સરળતાથી{0 } [[બાષ્પ નિસ્યંદન]] પામે છે અને તેનો ઉપયોગ સફાઇ,દુર્ગંધનાશક,અને ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં [[આહાર]] પૂરકોમાં,ખાસ કરીને [[મીઠાઇઓ]], [[ખાંસીની દવા]] અને શરદીમાં શ્વસન ઉપકરણ તરીકે કરી શકાય છે. તેમાં કીટ પ્રતિકારક ગુણ પણ હોય છે (જાન 1991 એ, બી; 1992),અને અમુક વેપારી મચ્છરો પ્રત્યાકર્ષકોમાં સક્રિય ઘટક હોય છે.(ફ્રેડીન અને ડે 2002).<ref>www.cdc.gov/od/oc/media/pressrel.r050428.htm</ref> અમુક નીલગિરીનો [[રસ]] ઉચ્ચ કોટિના [[એકપુષ્પીય મધ]]નું ઉત્પાદન કરે છે. નીલગિરીનું લાકડું સામાન્ય રીતે [[ડીગેરીડૂ]],એક પારંપરિક [[ઓસ્ટ્રેલિયન અબોરીજીનલ]] [[સુષિર વાદ્ય]] બનાવવા પણ વપરાય છે. વૃક્ષના થડને ઉધઈઓ દ્વારા પોલું કરી નખવામાં આવે છે,અને ત્યાર બાદ જો પોલો નળાકાર યોગ્ય કદ અને આકારનો હોય તો કાપી લેવાય છે. ''નીલગિરી'' ના બધા અંગોનો ઉપયોગ જે [[પ્રોટીન]] રેસા જેમકે ([[રેશમ]] અને [[ઊંન]])નું મૂળ હોય છે,છોડના ફક્ત [[પાણી]] સાથેના સંસ્કરણ દ્વારા [[રંગ]] બનાવવા માટે થાય છે. પ્રાપ્ય રંગો પીળા અને કેસરીથી લઈને લીલા,રાતા,ચોકલેટી અને ઘેરા બદામી લાલ સુધીના શ્રેણીના હોય છે,<ref>ઇન્ડિયા ફ્લીન્ટ,બોટનીકલ ઍલકમિસ્ટ. "નીલગિરીનું અત્તર." http://www.indiaflint.com/page6.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614044746/http://www.indiaflint.com/page6.htm |date=2010-06-14 }}</ref> પ્રક્રિયા બાદ શેષ પદાર્થનો ઉપયોગ સુરક્ષિત રીતે [[લીલા ઘાસ]] કે [[ખાતર]] તરીકે કરી શકાય છે.{{Citation needed|date=August 2007}} == ખેતી અને પરિસ્થિતિકીય સમસ્યાઓ == 1770માં [[વનસ્પતિશાસ્ત્રી]],[[સર જોસેફ બેંક્સ, દ્વારા]] [[કૂક]] અભિયાનમાં બાકીના વિશ્વનો [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]ની ''નીલગિરી'' સાથે પરિચય થયો. પછી વિશ્વના ઘણા ભાગો,ખાસ કરીને [[કેલીફોર્નિયા]], [[બ્રાઝિલ]], [[ઇક્વાડોર]], [[કોલંબિયા]], [[ઇથોપિયા]], [[મોરોક્કો]] , [[પોર્ટુગલ]], [[દક્ષિણ આફ્રિકા]], [[યુગાંડા]], [[ઇઝરાયલ]], [[ગેલીસીયા]] અને [[ચીલી]]માં તેનો પરિચય કરાવવામાં આવ્યો. [[સ્પેન]]માં,''નીલગિરી'' ની ખેતી [[માવાદાર લાકડા]]ના [[બાગાયત]]માં થવા લાગી. ''નીલગિરી'' કરવત,માવા,લાકડાના કોલસા અને અન્ય જેવા ઘણા ઉદ્યોગોનો આધાર છે. ઘણી પ્રજાતિઓ [[આક્રમક]] બની ગઈ છે અને,મુખ્યત્વે વન્યજીવન કોરીડોર્સ અને આવર્તન પ્રબંધનના અભાવે સ્થાનિક પારિસ્થિતિક તંત્ર માટે ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી થઇ છે, સમાન અનુકૂળ આબોહવા પરિસ્થિતિ માટે ઘણી વાર, [[ઓંક]]ના વનોની જગ્યાએ ,''નીલગિરી'' ની ખેતી કરાય છે. ઉદાહરણ તરીકે કેલીફોર્નિયા અને પોર્ટુગલમાં. એકલ-ખેતીએ કારણે થતી જૈવ વિવિધતાની હાનિએ ચિંતામાં વધારો કર્યો છે, ઓકના ફળની ખોટને લીધે કે જેના પર સસ્તનો અને પક્ષીઓને જીવે છે,તેના પોલાણોની ગેરહાજરીમાં પશુ-પક્ષીઓને આવાસ નથી મળતો અને મધમાખીઓને મધપૂડા માટે સ્થાન નથી મળતું,વ્યવસ્થિત વનમાં નાના વૃક્ષોની વાવણીનો પણ અભાવ હોય છે. મોસમી શુષ્ક આબોહવામાં ખાસ કરીને ખુલ્લા ઘાસના મેદાનોમાં ઓક વૃક્ષો હંમેશા અગ્નિરોધકનું કામ કરે છે,કેમકે ઘાસની આગ છૂટા છવાયા ઝાડને આગ લગાડવા અપૂરતી હોય છે. એથી ઉલ્ટું,નીલગિરી વન આગ ફેલાવાનું કામ કરે છે,કેમકે તેના પર્ણો વિસ્ફોટક અને અતિ દહનશીલ તેલ ઉત્પન્ન કરે છે.અધિક માત્રામાં ફેનોલીક એવા [[કચરા]]નું પણ ઉત્પાદન કરે છે,જે [[ફૂગ]]થી થતા વિક્ષેપને રોકી અને એ જ રીતે મોટા પ્રમાણમાં શુષ્ક અને દહનશીલ બળતણ જમા કરી લે છે.<ref name="Reid">રેઇડ, જે.બી. અને પોટ્ટ્સ, બી.એમ. (2005). યુકેલિપ્ટ જીવવિજ્ઞાન. : રેઇડ ''એટ અલ.'' (એડ્સ.)માં તાસ્માનિયાની વનસ્પતિ., પીપી. 198-223. ઓસ્ટ્રેલિયન સરકાર.</ref> પરિણામે,નીલગિરીના ઘટાદાર વન વિનાશકારી આગના તોફાન નું કારણ બની શકે છે. [[એપિકોર્મિક અંકુરો]] અને [[લિગ્નોટ્યૂબર્સ]]માંથી પુનર્જીવિત થવાની યોગ્યતાથી,<ref name="Reid"/> અથવા [[સેરોટીનસ]] ફળોના ઉત્પાદન દ્વારા નીલગિરી લાંબા સમય સુધી આગમાં ટકી રહેવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરે છે. === ઉત્તર અમેરિકા === '''કેલિફોર્નિયા''' 1850ના દશકમાં,ઓસ્ટ્રેલિયનો દ્વારા ''નીલગિરી'' વૃક્ષોનો પરિચય [[કેલીફોર્નિયા ગોલ્ડ રશ]] દરમ્યાન [[કેલીફોર્નિયા]]ને કરાવવામાં આવ્યો. અધિકાંશ કેલીફોર્નિયા ઓસ્ટ્રેલિયાના હિસ્સાઓ જેવી આબોહવા ધરાવે છે. 1900ની શરૂઆતમાં,રાજ્ય સરકારના પ્રોત્સાહન સાથે હજારો એકરમાં નીલગિરી વાવવામાં આવ્યા. એવી આશા હતી કે નિર્માણ,રાચરચીલા અને [[રેલમાર્ગ ટાઈ]] ઇમારતી લાકડાનો તે પુન:પ્રાપ્ય સ્રોત સાબિત થશે. જલ્દી જ એ ધ્યાનમાં આવ્યું કે છેલ્લા ઉદ્દેશ્ય માટે નીલગીરીના લાકડા યોગ્ય છે,કેમકે નીલગીરીના લાકડાના બનેલ રેલમાર્ગ ટાઈ સૂકાઈ જતા વળી જતી હતી,અને સૂકી ટાઈ એટલી કડક થઇ જતી હતી કે તેમાં [[રેલની ખીલી]]ઓ ઠોકવી લગભગ અશક્ય હતી. <blockquote>"તેમણે નોંધ્યું કે કેલીફોર્નિયામાં નીલગિરીની આશા ઓસ્ટ્રેલિયાના જૂના પ્રાકૃતિક વનો પર આધારિત હતા. આ એક ભૂલ હતી કેમકે ઓસ્ટ્રેલિયાનાં સદીઓ જૂના નીલગિરીના લાકડા સાથે કેલીફોર્નિયાના નવા-નવા વૃક્ષોની તુલના ન કરી શકાય. તેની કાપણી સમયે તેની પ્રતિક્રિયા અલગ હતી.જૂના વૃક્ષોમાં તિરાડ નથી પડતી કે તેઓ વળતા નથી,જયારે કેલીફોર્નિયાના બાળ-ફાલમાં એવું થતું. બન્ને વચ્ચે વિશાળ અંતર હતું,અને એ લીધે ,કેલીફોર્નિયા નીલગિરી ઉદ્યોગ બંધ થઇ ગયો."<ref>{{Cite web |url=http://www.library.csustan.edu/bsantos/euctoc.htm |first=Robert L. |last=Santos |publisher=California State University |work=The Eucalyptus of California |title=Seeds of Good or Seeds of Evil? |year=1997 |access-date=2010-06-23 |archive-date=2006-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060910202158/http://www.library.csustan.edu/bsantos/euctoc.htm |url-status=dead }}</ref></blockquote> એક રીતે જેમાં નીલગિરી,મુખ્યત્વે નીલા ગુંદર ''[[ઇ. ગ્લોબ્યુલસ]]'' ,કેલીફોર્નિયામાં રાજમાર્ગો,સંતરાના બગીચાઓ,અને અન્ય ખેતરોમાં [[રાજ્યના અધિકાંશ વૃક્ષહીન મધ્ય ભાગ]]ને વાયુરોધી બનાવવા મહત્વના સાબિત થયા. ઘણા શહેરોમાં અને બાગોમાં છાંયા અને સજાવટી વૃક્ષો તરીકે પણ તેઓ વખણાયા. સ્થાનિક વનસ્પતિઓ સાથે સ્પર્ધા અને સ્થાનિક પશુઓને પોષતા ન હોવાના કારણે કેલીફોર્નિયામાં ''નીલગિરી'' વનોની ટીકા થઇ છે. આગ પણ એક સમસ્યા છે. 1991મા [[ઓંકલેન્ડ હિલ્સ આગ]]માં જેમાં લગભગ 3,000 ઘર સળગી ગયા અને 25 લોકો મરણ પામ્યા,તે ઘરો પાસેના નીલગિરીઓએ તેને આંશિક રીતે પોષી હતી.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Ted |title=America's Largest Weed |publisher=Audubon Magazine |month=January |year=2002 |url=http://magazine.audubon.org/incite/incite0201.html |access-date=2010-06-23 |archive-date=2006-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060708221528/http://magazine.audubon.org/incite/incite0201.html |url-status=dead }}</ref> કેલીફોર્નિયાના અમુક ભાગમાં,''નીલગીરી'' ના વનોને દૂર કરી અને સ્થાનિક વૃક્ષો અને છોડોને પુન:સ્થાપિત કરી રહ્યા છે. કેટલાક વ્યક્તિઓ પણ ગેરકાયદે અમુક વૃક્ષોનો નાશ કરી રહ્યા છે અને શંકા છે કે ઓસ્ટ્રેલિયાથી એવા કીટકો લાવવામાં આવે છે જે વૃક્ષો પર આક્રમણ કરે છે.<ref>{{Cite web |title=Tree Wars: The Secret Life of Eucalyptus |first=Heather |last=Henter |month=January |year=2005 |publisher=University of California, San Diego |work=Alumni |url=http://alumni.ucsd.edu/magazine/vol2no1/features/wars.htm |access-date=2010-06-23 |archive-date=2009-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317055602/http://alumni.ucsd.edu/magazine/vol2no1/features/wars.htm |url-status=dead }}</ref> નીલગિરી વૃક્ષો અપવાદરૂપે પ્રશાંત ઉત્તર-પશ્ચિમમાં સારી રીતે કાર્ય કરી રહ્યા છે : [[વોશિંગ્ટન]],[[ઓરેગોન]] અને [[બ્રિટીશ કોલંબિયા]]ના ભાગોમાં. === દક્ષિણ અમેરિકા === '''ઉરુગ્વે''' . [[એંટોનીઓ લ્યુસીકે]] લગભગ 1896માં[[ઉરુગ્વે]]માં,''નીલગિરી'' ની શરૂઆત કરી ત્યારથી અત્યાર સુધી તે [[માલ્ડોનાડો વિભાગ]] છે,અને દક્ષિણ-પૂર્વીય અને પૂર્વીય તટ બધી જગ્યાએ ફેલાઇ ગયેલ છે. આ ક્ષેત્રમાં કોઈ વૃક્ષો નથી,કેમકે સૂકી રેતીના ઢૂંવા અને પથ્થરોથી બનેલ છે. (લ્યુસીકે પણ ઘણા અન્ય વૃક્ષો શરૂ કર્યા,ખાસ કરીને [[એકાસીયા]] અને [[ચીડ]], પરંતુ તેઓ મોટા પાયા પર ફેલાતા નથી.) '''બ્રાઝિલ''' [[બ્રાઝિલ]]માં 1910માં,[[ઇમારતી લાકડા]]ના અવેજીકરણ અને [[કોલસા]] ઉદ્યોગ માટે ''નીલગિરી'' ની શરૂઆત થઇ. તે સ્થાનિક વાતારણમાં સુવિકસિત થયેલ છે, અને આજે ત્યાં 50 લખ હેક્ટર ભૂમિ પર તેની ખેતી છે. કાષ્ઠ કોલસા અને માવા ઉદ્યોગો દ્વારા તેના લાકડાની અત્યાધિક પ્રસંશા કરવામાં આવી છે. નાના ક્રમાવર્તનથી લાકડાનું પુષ્કળ ઉત્પાદન થાય છે,અને અન્ય ઘણી પ્રવૃત્તિઓ પ્રવૃત્તિઓ માટે લાકડા પણ પૂરા પડે છે,જેનાથી સ્થાનિક વનોની રક્ષામાં મદદ મળે છે. જયારે યોગ્ય રીતે પ્રબંધિત કરાય,તો છોડ ટકાઉ હોય છે અને અનંત પુન:રોપણ ચાલુ રાખી શકે છે. નીલગિરીનાં બગીચા [[વાયુરોધક]] તરીકે પણ વપરાય છે. બ્રાઝિલના વાવેતરની વૃદ્ધિ દર એક વિશ્વ-વિક્રમ છે.સામાન્ય રીતે દર વર્ષે 40 ઘન મીટર પ્રતિ હેક્ટર ને ,<ref name="Brazil">{{cite web|url=http://lamar.colostate.edu/~binkley/Brazileucalyptus.htm|title=Brazil Eucalyptus Potential Productivity|publisher=Colorado State University|access-date=2010-06-23|archive-date=2012-12-12|archive-url=https://archive.is/20121212024604/http://lamar.colostate.edu/~binkley/Brazileucalyptus.htm|url-status=dead}}</ref>અને આર્થિક લણણી 5 વર્ષ પછી કરાય છે. સતત વિકાસ અને સરકારના આર્થિક ભંડોળને લીધે કારણે,વર્ષે-વર્ષે વિકાસ સતત રીતે વધતો જાય છે. ''નીલગિરી'' 100 ઘન મીટર પ્રતિ હેક્ટર પ્રતિ વર્ષ સુધી ઉત્પાદન કરી શકે. ''નીલગિરી'' ના માવા અને લાકડાની નિકાસ અને ઉત્પાદનમાં બ્રાઝિલ શિખર પર છે.અને દેશના આ ક્ષેત્રમાં{{Clarify me|date=May 2009}}પ્રતિબદ્ધ સંશોધન દ્વારા બ્રાઝિલ ઓસ્ટ્રિલિયન બજારના વિકાસમાં એક અગત્યની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. સ્થાનિક લોહ ઉત્પાદક [[કાષ્ઠ-કોલસા]] માટે બ્રાઝિલ દીર્ઘસ્થાયી વિકસિત ''નીલગિરી'' પર આધાર રાખે છે; આને લીધે હાલના વર્ષોમાં કાષ્ઠ કોલસાની કિંમતમાં ઘણો વધારો થયો છે. [[થોમ્સન ફોરેસ્ટ્રી]] જેવી ટીંબર એસ્સેટ કંપનીઓ કે [[એરાક્રૂઝ સેલ્યુલોઝ]] અને [[સ્ટોરા એન્સો]] જેવા સેલ્યુલોઝ ઉત્પાદકો સામાન્ય રીતે આ બગીચાઓની માલિકી ધરાવે છે અને તે જ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય ઉદ્યોગોને સંચાલિત કરે છે. 1990ના દસકામાં,બ્રાઝિલે આશરે $1 અબજની નિકાસ કરી હતી,અને 2005 સુધીમાં, $3.5 અબજની.{{Clarify me|date=June 2009}} આ વેપાર અધિશેષે કૃષિ ક્ષેત્રમા વિપુલ પ્રમાણમાં વિદેશી નિવેશને આકર્ષ્યો. [[યુરોપિયન નિવેશ બેંક]] અને [[વિશ્વ બેંકે]] બ્રાઝિલના માવા અને કાગળ ઉદ્યોગ અને સેલ્યુલોઝ પ્રક્રિયક યંત્ર માટે વિદેશી નિવેશને સંપૂર્ણ સાર્વજનિક સહયોગ આપ્યો. 1933થી બ્રાઝિલના ખાનગી ઉદ્યોગે અત્યાર સુધીમાં માવા અને કાગળમાં $12 અબજ રોક્યા છે અને હાલમાં આ ક્ષેત્રમાં પછીના દસકામાં વધુ $14 અબજનું રોકાણ કરવાનો વાયદો કરવામાં આવ્યો છે.{{When|date=May 2009}} વન્ય પેદાશ ઉદ્યોગના ખાતામાં સમગ્ર વૈશ્વિક વેપારના 3% $200 અબજ યુએસડોલર પ્રતિ વર્ષથી વધુ છે. અનેક વિદેશી ટીમો(ટીંબરલેન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ મેનેજમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન)ની હાલમાં હાજરી વન્ય પ્રવૃત્તિની આર્થિક ક્ષમતાનું એક આશ્ચાસન છે. વિશ્વભરમાં ટીમોની મિલકત $52 મિલિયન છે,જેમાંથી 2012 પહેલા બ્રાઝિલના વિકાસમાં $8 અબજનું રોકાણ થશે. કુલ મળીને,દક્ષિણ અમેરિકા 2010 સુધીમાં વિશ્વના 55% નીલગિરી ગોલ-કાષ્ઠ નું ઉત્પાદન કરવા અપેક્ષિત છે. === આફ્રિકા === '''ઈથોપિયા''' [[ઇથોપિયા]]ને ''નીલગિરી'' સાથે 1894 કે 1895માં ,સમ્રાટ [[મેનેલીક બીજા]]ના ફ્રેંચ સલાહકાર મોન્ડોન-વીડાઇલહેટ કે અંગ્રેજ કપ્તાન ઓ'બ્રાયન દ્વારા પરિચિત કરાવાયું. [[બળતણ માટે લાકડા]]નાં કારણે શહેરની આસપાસ વ્યાપક [[વનવિનાશ]]ને કારણે મેનેલીક બીજાએ તેનાં નવા રાજધાની શહેર [[એડ્ડીસ અબાબા]]ને આસપાસ વનીકરણની પુષ્ટિ કરી. [[રિચાર્ડ આર.કે. પંકહર્સ્ટ]] મુજબ, "નીલગિરીનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે ઝડપથી વિકસિત થાય છે,ઓછી દેખભાળની જરૂર છે અને જયારે કાપી લેવામાં આવે ત્યારે મૂળમાંથી ફરી વિકસે છે;દર દસ વર્ષે તેની લણણી કરી શકાય છે. વૃક્ષ જોરદાર શરૂઆતથી સફળ સાબિત થયું".<ref>પંકહર્સ્ટ પી. 246</ref> નીલગિરીના બગીચા પાટનગરથી [[ડેબ્રે માર્કોસ]] જેવા અન્ય શહેરી કેન્દ્રો સુધી ફેલાયાં. પંકહર્સ્ટ નિવેદન કરે છે કે મધ્ય-1960માં એડ્ડીસ અબાબામાં ''[[ઇ. ગ્લોબ્યુંલસ]]'' મળી આવેલ સૌથી સામાન્ય પ્રજાતિ હતી,''[[જોકે તેમને ઇ. મેલ્લીઓડોરા]]'' અને ''[[ઇ. રોસ્ટ્રાટા]]'' પણ મોટી સંખ્યામાં મળી આવ્યા. મધ્ય 1940ના દશકામાં મધ્ય ઇથોપિયાનાં લેખમાં ડેવિડ બકસ્ટનને,એવુ લાગ્યુ કે નીલગિરીના વૃક્ષો "એક અભિન્ન અંગ -- અને [[શોઆન]]ના ભૂવિસ્તારમાં એક આનંદદાયક -- તત્વ બની ગયા છે જેથી મંદ-વિકાસશીશીલ સ્થાનિક "સીડર ''[[જુનિપેરસ પ્રોસેરા]]'' "ની જગ્યાએ મોટા પાયે રોપાયાં)."<ref>ડેવિડ બકસટન , ''ઇથોપિયામાં યાત્રા'' , બીજી આવૃત્તિ(લંડન: બેન, 1957), પી. 48</ref> એવી સામાન્ય માન્યતા હતી કે ''નીલગિરી'' ની તૃષા "નદીઓ અને કૂવાઓને સૂકવી નાખે છે.", જેને પ્રજાતિઓ સામે એવો વિરોધ ઉભો કર્યો કે 1913માં બધા પ્રસ્થાપિત વૃક્ષોનો નાશ કરવાનો અને તેના સ્થાને [[શેતૂરી]] વૃક્ષો વાવવાનો આદેશ આપતી ઘોષણા કરવામાં આવી. પંકહર્સ્ટ નિવેદન કરે છે કે, "એ ઘોષણા જોકે મૃત પત્ર બની રહ્યો;નીલગિરીના નિર્મૂલનના કોઈ પુરાવા નથી,છતાં શેતૂરી વૃક્ષો રોપવામાં આવ્યા."<ref>પંકહર્સ્ટ પી. 247</ref> નીલગિરી <span class="goog-gtc-fnr-highlight">એડ્ડીસ અબાબા</span>ની વ્યાખ્યાકર્તા લાક્ષણિકતા બની રહી. '''માડાગાસ્કર''' ''નીલગિરી'' એ માડાગાસ્કરના મોટા ભાગના મૂળ દેશી વનોની જગ્યા લીધી,જેથી [[એન્ડાસીબે-મેન્ટાડીઆ રાષ્ટ્રીય પાર્ક]] જેવા શેષ પ્રાકૃતિક ક્ષેત્રોને અલગ પાડી દેતા જૈવવિવિધતા પર ખતરો ઊભો થયો. '''દક્ષિણ આફ્રિકા''' મુખ્યત્વે [[ઇમારતી લાકડા]] અને [[બળતણ માટેના લાકડા]] માટે જ નહિ પણ પરંતુ પણ સુશોભન હેતુઓ માટે પણ અસંખ્ય ''નીલગિરી'' પ્રજાતિઓ [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં શરૂ કરાઇ. તેઓ [[મધમાખી-પાલકો]]માં તેઓ જે [[મધ]] પૂરુ પાડે છે તે માટે જાણીતા છે.<ref name="palgrave">પાલગ્રેવ, કે. સી. 2002: ''દક્ષિણી આફ્રિકાના વૃક્ષો'' . સ્ટ્રુઇક પ્રકાશકો, કેપ ટાઉન.</ref> જોકે,તેમની જળ-શોષક ક્ષમતા સાથે જળ-પુરવઠા માટે ખતરનાક હોઇ,દક્ષિણ આફ્રિકામાં તેઓને આક્રમક મનાય છે. તેઓ આસપાસની જમીનમાં રસાયણ પણ છોડે છે જે તેના સ્થાનિક હરીફોને મારી નાખે છે.<ref name="invasive">વીઓંઆ. (2005) [http://www.voanews.com/english/archive/2005-03/2005-03-22-voa19.cfm સાઉથ આફ્રિકા વૉટર પ્રોજેક્ટ ક્લીયર્સ વૉટર -ગઝલીંગ એલીયન પ્લાન્ટ ઇન્ફેસ્ટેશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060330130041/http://www.voanews.com/english/archive/2005-03/2005-03-22-voa19.cfm |date=2006-03-30 }}.</ref> ''નીલગિરી'' ના [[બીજાંકુરણો]]સામાન્ય રીતે સ્થાનિક [[ઘાસ]] સાથે સ્પર્ધા કરવા અસમર્થ હોય છે,પરંતુ આગ પછી જ્યારે ઘાસનુ આવરણ હટી જાય ત્યારે બીજના ક્યારાનું નિર્માણ થઇ શકે છે. નીચેની ''નીલગિરી'' પ્રજાતિઓ દક્ષિણ આફ્રિકામાં અનુકૂલિત થવા સમર્થ છે: ''[[ઇ. કેમલ્ડ્યુલેન્સિસ]]'' , ''[[ઇ. ક્લેડોકેલિક્સ]]'' , ''[[ઇ. ડાઇવર્સીકલર]]'' , ''[[ઇ. ગ્રેન્ડીસ]]'' અને ''[[ઇ. લેહમન]]'' .<ref name="palgrave"/> '''ઝિમ્બાબ્વે''' દક્ષિણ આફ્રિકાની જેમ, ઘણી ''નીલગિરી'' પ્રજાતિઓ [[ઝિમ્બાબ્વે]]માં પરિચિત કરવામા આવી છે, મુખ્યત્વે ઇમારતી લાકડા માટે અને બળતણ માટે લાકડા, અને ''[[ઇ. રોબસ્ટા]]'' અને ''[[ઇ. ટેરેટીકોર્નીસ]]'' ત્યાં અનુકૂલિત બનતા જોવા મળ્યાનું નોંધાયેલ છે.<ref name="palgrave"/> === યુરોપ === વન્યજીવન પર ગંભીર અસરો સાથે,ખંડીય [[પોર્ટુગલ]],[[એઝોર્સ]] અને [[ગેલીસીયા]]ના અસંખ્ય ઓક વનોનું સ્થાન નીલગિરીએ લઇ લીધું,જેની ખેતી માવાદાર લાકડા માટે થાય છે. [[ઇટાલી]]માં,નીલગિરીનુ આગમન જ 19મી સદીને અંતે થયુ અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં તેના મોટા પાયે વાવેતરની શરૂઆત થઇ,જેનો હેતુ કળણવાળી જમીનને સૂકવી નાખવાનો હતો. આમ,ઇટાલિયન આબોહવામાં તેમના ઝડપી વિકાસ અને વાયુરોધક તરીકે શ્રેષ્ઠ કાર્યે તેમનુ દેશના મધ્ય અને દક્ષિણ ક્ષેત્રોમાં તેમનું દેખાવું સામાન્ય બનાવી દીધું છે,જેમાં [[સાર્ડીનિયા]] અને [[સીસીલી]]ના ટાપુઓનો સમાવેશ થાય છે. લાક્ષણિક ગંધ અને તેમનામાંથી ઉત્પન્ન થતા સ્વાદિષ્ટ [[મધ]] માટે પણ તેમને મહત્વ અપાય છે. ઇટાલીમાં સૌથી સામાન્ય રીતે જોવા મળતો નીલગિરીનો પ્રકાર [[નીલગિરી કેમલડ્યુલેન્સિસ]] છે.<ref>http://www.europaoggi.it/content/view/791/114/</ref> == ઇતિહાસ == યુરોપના શોધકો અને સંગ્રહકોએ નીલગિરી બહુ પહેલા જોઈ લીધી હોવી જોઇએ,પણ 1770 સુધી એના કોઈ વાનસ્પતિક સંગ્રહો હોવાનુ જાણમાં નથી,જ્યાં સુધી [[જોસેફ બેંક્સ]] અને [[ડેનિયલ સોલેન્ડર]] [[બોટની ખાડી]]એ [[કપ્તાન જેમ્સ કૂક]] સાથે આવ્યાં. ત્યાં તેઓએ ''ઇ. ગમીફેરા'' અને બાદમાં, ઉત્તરીય ''ક્વીન્સલેન્ડ'' માં [[એન્ડેવર નદી]] પાસે, ''ઇ.પ્લેટીફાયલા'' ના નમૂના એકઠા કર્યાં;તેમાંની કોઇ પણ પ્રજાતિનું નામકરણ તે સમયે નહોતું કરવામાં આવ્યું. 1777માં,કૂકના ત્રીજા અભિયાન પર, ડેવિડ નેલ્સને દક્ષિણી [[તાસ્માનિયા]]માં [[બ્રુની દ્વીપ]] પર નીલગિરીનો એક નમૂનો સંગ્રહિત કર્યો. આ નમૂનો [[લંડન]]માં [[બ્રિટીશ સંગ્રહાલય]] લઇ જવાયો,અને તેનું નામ ફ્રેન્ચ વનસ્પતિશાસ્ત્રી [[એલ'હેરીટીઅર]] દ્વારા ''નીલગિરી ઓબ્લીકવા'' રખાયું ,જેઓ તે સમયે લંડનમા કાર્ય કરતા હતા. તેમણે જાતિનું નામ ગ્રીક મૂળ ''યુ'' અને ''કેલિપ્ટસ'' પરથી બનાવ્યું,જેનો અર્થ "સારી રીતે" અને "આવરિત" પુષ્પની પુષ્પકલિકાના [[ઓપર્ક્યુલમ]]ના સંદર્ભમાં જે વિકસતા પુષ્પના અંગોની રક્ષા કરે છે અને જે પુષ્પ-રચના વખતે વિકસતા [[પુંકેસરો]]ના દબાણથી ખુલી જાય છે. તે લગભગ એક અકસ્માત જેવુ જ હતું કે એલ'હર્ટીયરે એ લાક્ષણિકતા પસંદ કરી કે જે બધા યુકેલિપ્ટ્સ(નીલગિરી) માટે સમાન હતી. ''ઓબ્લીકા'' નામ લેટિન ''ઓબ્લિક્યુસ'' ,અર્થાત "ત્રાંસુ",જે એવા [[પર્ણ]]ને વર્ણવતો [[વાનસ્પતિક]] શબ્દ છે જે પર્ણની ધારની બંને બાજુ અસમાન લંબાઇની હોય અને ડીંટા પાસે એક જ સ્થાને એકબીજાને મળતી ન હોય. ''ઇ. ઓબ્લીકા'' માં 1788-89 પ્રકાશિત થયેલ હતી,જે સંયોગથી તે જ સમયે ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રથમ આધિકારિક યુરોપિયન વસાહત સ્થાપિત થઈ. તે ગાળામાં અને 19મી સદીના અંતે,''નીલગિરી'' ની બીજી ઘણી પ્રજાતિઓનું નામકરણ કરાયું અને પ્રકાશિત કરાઇ. તેમાંના મોટા ભાગના અંગ્રેજ વનસ્પતિશાસ્ત્રી [[જેમ્સ એડવર્ડ સ્મિથ]] દ્વારા હતા અને,જેમ અપેક્ષા કરી શકાતી હતી તેમ,મોટા ભાગના વૃક્ષો [[સિડની]] વિસ્તારના હતા. આમાં આર્થિક રીતે મૂલ્યવાન ''ઇ. પીલ્યુલેરિસ'' , ''ઇ. સેલિગ્ના'' અને ''ઇ. ટેરેટીકોર્નિસ'' નો સમાવેશ થાય છે. ફ્રેન્ચ વનસ્પતિશાસ્ત્રી [[જેક્યુઇસ લેબિલેર્ડીયર]] દ્વારા પ્રથમ સંગ્રહિત અને પછી નામ અપાયેલ પ્રથમ પ્રાદેશિક પશ્ચિમી ઓસ્ટ્રેલિયન ''નીલગિરી'' યેટ (''[[ઇ. કોર્નુટા]]'' ) હતી ,1792માં જેણે તે જ્યાંથી સંગ્રહિત કરી તે હવે [[એસ્પેરન્સ]] ક્ષેત્રો તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="FieldGuide"/> ઘણા મહાન ઓસ્ટ્રેલિયન વનસ્પતિશાસ્ત્રીઓ 19મી સદી દરમ્યાન કાર્યશીલ હતા,ખાસ કરીને [[ફર્ડીનેન્ડ વોન મ્યુલર]],જેના ''નીલગિરી'' પરના કાર્યનું 1867માં [[જ્યોર્જ બેન્થમ]]ના ''ફ્લોરા ઓસ્ટ્રેલિએન્સિસ'' જાતિના પ્રથમ વ્યાપક સરવૈયામાં મોટું યોગદાન છે, જે આજે શેષ એકમાત્ર ઓસ્ટ્રેલિયન ફ્લોરા છે. આ સરવૈયામાં <span class="goog-gtc-fnr-highlight">જાતિ</span> વિષે સૌથી અગત્યનું પ્રારંભિક વ્યવસ્થિત વર્ણન છે. બેન્થમે તેને પુંકેસરની લાક્ષણિકતાઓમાં ભેદને આધારે,ખાસ કરીને પરાગકોષમાં પાંચ શ્રેણીઓમા વિભાજીત કર્યાં,(મ્યુલર, 1879-84),આ કાર્યને જોસેફ હેન્રી મેઇડને(1903-33) વિસ્તૃત કર્યું અને વિલીયમ ફારીસ બ્લેકલીએ(1934) હજી આગળ વધાર્યું. પરાગકોષ પ્રણાલી કાર્ય કરવા માટે બહુ જટિલ બની અને વધુ અર્વાચીન વ્યવસ્થિત કાર્યમાં કળીઓ, ફળો, પર્ણો અને છાલની લાક્ષણિકતાઓ પર એકાગ્રતા રખાઈ છે. == આ પણ જુઓ == * [[યુકેલિપ્ટોલ]] * [[નીલગિરી તેલ]] * [[નીલગિરી પ્રજાતિઓની યાદી]] == ફોટો ગેલેરી == <gallery> File:E.sideroxylon, branchlets, stems, leaves, capsules & buds.jpg|નીલગિરી સાઈડ્રોક્સિલોન,ફળ (શીંગો) અને કળીઓ સાથે ઓપર્ક્યુલમની હાજરી દર્શાવે છે. File:Bach_dan.jpg|પૂર્વ જીપ્સલેન્ડ, વિક્ટોરિયામાં નીલગિરી વન.મોટા ભાગે નીલગિરી આલ્બેન્સ (વ્હાઇટ બોક્સ). File:Eucalyptus forest3.jpg|પૂર્વ જીપ્સલેન્ડ, વિક્ટોરિયામાં નીલગિરી વન.અધિકાંશ નીલગિરી આલ્બેન્સ (વ્હાઈટ બોક્સ). File:Eucalypt forest.jpg|પૂર્વ જીપ્સલેન્ડ, વિક્ટોરિયામાં નીલગિરી વન.અધિકાંશ નીલગિરી આલ્બેન્સ (વ્હાઈટ બોક્સ). File:Eucalyptustreewithsun.JPG|એક નીલગિરી વૃક્ષ શાખાઓમાંથી ચમકતા સૂર્ય સાથે. File:Applebox.JPG|રેડ હિલ પર નીલગિરી બ્રીજેસીઆના (એપ્પલ બોક્સ),ઓસ્ટ્રેલિયન રાજધાની ક્ષેત્રમાં. File:euc.uk.600pix.jpg|દક્ષિણી ઇંગ્લેન્ડમાં નીલગિરી ગુન્ની રોપાયા. થડનો નીચલો ભાગ એક વેલાથી આવરિત છે. File:Eucalyptus cinera x pulverulenta.jpg|નીલગિરી સિનેરિયા x પુલ્વેરુલેન્ટા- રાષ્ટ્રીય વાનસ્પતિક ઉદ્યાનો કેનબેરા File:Eucalyptus gall.jpg|નીલગિરી ગોલ File:CPonte Eucalyptus.jpg|નીલગિરી ગ્રેન્ડિસબ્યૂનોસ એઈરીસ,આર્જેન્ટીનાનો પ્રદેશ. File:Eucalipto Galicia.JPG|વિવેઈરો પાસે ગેલીસીયામાં ઉત્તરપશ્ચિમ સ્પેનમાં નીલગિરીનાં બગીચા.મોટા ભાગે નીલગિરી ગ્લોબ્યુલસ File:Snow Gum1.JPG|એક હિમ ગુંદર (ઇ. પૌસીફ્લોરા), શિયાળામાં ઓસ્ટ્રેલિયન આલ્પ્સમાં File:Eucalyptus rubida.jpg|બુરા, ન્યૂ સાઉથ વેલ્સમાં નીલગિરી રુબીડા (કેન્ડલબાર્ક ગુંદર) . File:Heathcote_National_Park_tree.jpg|હીથકોટ રાષ્ટ્રીય પાર્કમાં આ વૃક્ષને ગંભીર સમસ્યા છે. File:Coast Eucalyptus.JPG|તટીય ન્યૂ સાઉથ વેલ્સમાં કોરિંબીયા મેક્યુલેટા વૃક્ષો File:Eucalyptus Chapmaniana 5198.JPG|ક્યુ ગાર્ડન્સ, લંડનમાં નીલગિરી ચેપમેનિયાના (બોગોંગ ગુંદર) File:Sherbrooke forest Victoria 220rs.jpg|શેરબ્રૂક વન, વિક્ટોરિયામાં નીલગિરી રેગ્નાંસ વૃક્ષો </gallery> == નોંધ == {{Reflist|2}} == સંદર્ભો == * {{Cite book |last=Boland |first=D.J. |coauthors=Brooker, M.I.H., McDonald, M.W., [[George Chippendale|Chippendale, G.M.]], Hall, N., Hyland, B.P.M., Kleinig, D.A. |title=Forest Trees of Australia |publisher=CSIRO Publishing |location=Collingwood, Victoria |year=2006}} 5મી આવૃત્તિ. આઇએસબીએન 0-7106-0896-9. * {{Cite book |last=Brooker |first=M.I.H. |coauthors=Kleinig, D.A. |title=Field Guide to Eucalyptus |publisher=Bloomings |location=Melbourne |year=2006}}ત્રીજી આવૃત્તિ. આઇએસબીએન 1-876473-52-5 વોલ. 1. દક્ષિણ-પૂર્વીય ઓસ્ટ્રેલિયા. * {{Cite book |first=Richard |last=Pankhurst |title=Economic History of Ethiopia |location=Addis Ababa |publisher=Haile Selassie I University |year=1968}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wikispecies}}{{sisterlinks}} * [http://www.anbg.gov.au/cpbr/cd-keys/Euclid/sample/html/index.htm યુક્લિડ નમૂનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013213333/http://www.anbg.gov.au/cpbr/cd-keys/Euclid/sample/html/index.htm |date=2009-10-13 }}, સીએસઇઆરઓ * [http://asgap.org.au/eucalypt.html યુકેલિપ્ટ પૃષ્ઠ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090424071227/http://asgap.org.au/eucalypt.html |date=2009-04-24 }} * [http://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/PlantNet/Euc/ યુકેલીંક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609184028/http://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/PlantNet/Euc/ |date=2010-06-09 }} * [http://www.dn.com.au કરન્સી ક્રીક અર્બોરેટમ - યુકેલિપ્ટ સંશોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190313225044/http://www.dn.com.au/ |date=2019-03-13 }} * [http://www.eucalyptus.com.br/index_eng.html ''નીલગિરી'' ઓનલાઈન બૂક અને સમાચારપત્ર ] by [http://www.celso-foelkel.com.br/english.html કેલ્સો ફોએલકેલ] (2005-હાલ) * [http://www.cirrusimage.com/tree_Eucalyptus.htm ''નીલગિરી ગ્લોબ્યુલસ'' ] નિદાનની તસ્વીરો: વૃક્ષ, પર્ણો, છાલ * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Eucalyptus.html હેન્ડબૂક ઓફ એનર્જી ક્રોપ્સ] ડ્યુક, જેમ્સ એ. 1983. * [http://www.library.csustan.edu/bsantos/euctoc.htm કેલીફોર્નિયાની નીલગિરી: સીડ્સ ઓફ ગૂડ ઓર સીડ્સ ઓફ એવિલ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910202158/http://www.library.csustan.edu/bsantos/euctoc.htm |date=2006-09-10 }} સેન્ટોસ, રોબર્ટ. 1997 ડીનેઇર, સીએ : એલે-કેસ પ્રકાશનો * [http://www.oocities.com/RainForest/7813/euca_1.htm એકલસંસ્કરણની અસરો:થાઈલેન્ડમાં નીલગિરીના બગીચાના કિસ્સા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603061927/http://www.oocities.com/rainforest/7813/euca_1.htm |date=2010-06-03 }} એકલસંસ્કરણો માટે એક પત્રિકા: પર્યાવરણીય અને સામાજિક અસરો અને સુરક્ષિત વિકલ્પો માટેની પરિષદ, જૂન 2-6 1996, સોંલા,થાઈલેન્ડ,અરીરાત કીટ્ટીસીરી દ્વારા તૈયાર કરાઈ, ગ્રામ્ય પુનઃનિર્માણ અને મિત્ર સંઘ (આરઆરએએફએ), બેંગકોક, થાઈલેન્ડ * [http://git-forestry-blog.blogspot.com/ યુકેલિપ્ટોલોજીક્સ: વિશ્વભરમાં ''નીલગિરી'' પરના માહિતી સ્રોતો] એગ્લેસીઆસ ટ્રેબાડો,ગુસ્તાવો (2007-હાલ) * [http://content.herbalgram.org/abc/herbalgram/search.asp?p=1&amp;s=eucalyptus&amp;m=all અમેરિકન વાનસ્પતિક વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219143750/http://content.herbalgram.org/abc/herbalgram/search.asp?p=1&s=eucalyptus&m=all |date=2008-02-19 }} નીલગિરી,નીલગિરીના તીવ્ર ગંધયુક્ત તેલ પર અમેરિકન વાનસ્પતિક સમિતિ દ્વારા માહિતી * [http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El2368&amp;enPage=BlankPage&amp;enDisplay=view&amp;enDispWhat=object&amp;enVersion=0&amp;enZone=Health ઇઝરાયલ નીલગિરી સંશોધકો સાથે વૃક્ષ-બચાવ નિરાકરણ રજૂ કરે છે.] === ઔષધીય સ્રોતો, નીલગિરીનું તીવ્ર ગંધયુક્ત તેલ === * http://www.botanical.com/botanical/mgmh/e/eucaly14.html * http://www.henriettesherbal.com/eclectic/bpc1911/eucalyptus_oleu.html [[શ્રેણી:નીલગિરી]] e942fivcg1bidn67fh5z6n9x4jkvuqv 0 25880 902715 893638 2026-07-22T14:41:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 902715 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''ગેલેલિયો ગેલિલી''' (Italian pronunciation:ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi)(૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૫૬૪<ref name="birthdate">[[ગૅલિલિયો ગૅલિલિ#Reference-Drake-1978|Drake (1978, p. 1).]] The date of Galileo's birth is given according to the [[Julian calendar]], which was then in force throughout the whole of Christendom. In 1582 it was replaced in Italy and several other Catholic countries with the [[Gregorian calendar]]. Unless otherwise indicated, dates in this article are given according to the Gregorian calendar.</ref>&nbsp;– ૮ જાન્યુઆરી ૧૬૪૨),<ref name="McTutor"/><ref>{{ws|"[[s:Catholic Encyclopedia (1913)/Galileo Galilei|Galileo Galilei]]" in the 1913 ''Catholic Encyclopedia''}} by John Gerard. Retrieved 11 August 2007</ref> જે '''ગેલેલિયો''' ના નામે જાણીતો છે, એ એક [[ઈટાલી|ઈટાલીયન]] [[ભૌતિકશાસ્ત્રી]], [[ગણિતશાસ્ત્રી]], [[ખગોળશાસ્ત્રી]], અને [[તત્ત્વચિંતક]] હતો. તેણે [[વૈજ્ઞાનિક ક્રાન્તિ]]([[:en:Scientific Revolution|Scientific Revolution]])માં મોટો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેણે ટેલિસ્કોપમાં સુધારા કર્યા અને તેના દ્વારા ખગોળીય અવલોકનો કરી [[કોપરનિકસ|કોપરનિકનીઝમ]]([[:en:Nicolaus Copernicus|Copernicanism]]) ને સમર્થન આપ્યું. ગેલેલિયો ને "ફાધર ઓફ મોર્ડન ઑબ્ઝર્વેશનલ એસ્ટ્રોનોમી([[:en:observational astronomy|observational astronomy]])",<ref>{{Cite document | title = A Short History of Science to the Nineteenth Century | first = Charles | last = Singer | year = 1941 | publisher = Clarendon Press | url = http://www.google.com.au/books?id=mPIgAAAAMAAJ&pgis=1 | postscript = <!--None--> }} (page 217)</ref> "ફાધર ઓફ મોર્ડન [[ભૌતિક શાસ્ત્ર|ફિઝિક્સ]]",<ref name="Einstein">{{cite book|last=Weidhorn|first=Manfred|title=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|year=2005|publisher=iUniverse|isbn=0-595-36877-8|pages=155}}</ref> "ફાધર ઓફ સાયન્સ",<ref name="Einstein" /> અને "ફાધર ઓફ મોર્ડન સાયન્સ"<ref name=finocchiaro2007>[[#Reference-Finocchiaro-2007|Finocchiaro (2007)]].</ref> કહેવાય છે. [[સ્ટીફન હોકિંગ]]([[:en:Stephen Hawking|Stephen Hawking]]) ના મત પ્રમાણે, "આધુનિક વિજ્ઞાનના જન્મ પાછળ ગેલેલિયો નો ફાળો સૌથી વિશેષ છે."<ref>''Galileo and the Birth of Modern Science'', by Stephen Hawking, American Heritage's Invention & Technology, Spring 2009, Vol. 24, No. 1, p. 36</ref> તેણે ઑબ્ઝર્વેશનલ એસ્ટ્રોનોમીમાં કરેલા પ્રદાનમાં [[શુક્ર]]ની કળાઓની પુષ્ટિ, [[ગુરુ]]ના ચાર મોટા ઉપગ્રહોની શોધ, અને સૂર્યકલંકોના અવલોકન અને વિશ્લેષણનો સમાવેશ થાય છે. ગેલેલિયોએ કાર્યોપયોગી વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી માં પણ ફાળો આપ્યો છે. તેણે હોકાયંત્રમાં સુધારા કર્યા અને અન્ય કેટલાક યંત્રો ની શોધ કરી. તેના જીવનકાળ દરમિયાન જ્યારે મોટા ભાગ ના લોકો પૃથ્વીકેન્દ્રીવાદ([[:en:geocentrism|geocentrism]])માં માનતા હતા ત્યારે ગેલેલિયો દ્વારા સૂર્યકેંદ્રીવાદ([[:en:heliocentrism|heliocentrism]]) ને ઉતેજન આપવું વિવાદાસ્પદ થયું હતું.<ref name="Isabelle Pantin 1999">Isabelle Pantin (1999), "New Philosophy and Old Prejudices: Aspects of the Reception of Copernicanism in a Divided Europe", Stud. Hist. Phil. Sci. 30: 237–262</ref> સ્ટેલર પેરેલાક્ષ([[:en:stellar parallax|stellar parallax]])ના પ્રત્યક્ષ પુરાવાના અભાવે ખગોળશાસ્ત્રીઓ પૃથ્વીકેન્દ્રીવાદ([[:en:geocentrism|geocentrism]])માં માનતા હતા, તેઓએ પણ ગેલેલિયોનો વિરોધ કર્યો.<ref name="Isabelle Pantin 1999"/> આ મામલાની તપાસ ૧૬૧૫ માં રોમન ઇંકવીઝીશન([[:en:Roman Inquisition|Roman Inquisition]]) દ્વારા કરવામાં આવી, તેઓએ તારણ આપ્યું કે સૂર્યકેંદ્રીવાદ એક શક્યતા છે ખરી પણ તે માન્ય સિદ્ધાંત નથી.<ref name="Isabelle Pantin 1999"/><ref name="contrary to scripture">[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 127–131)]], [[#Reference-McMullin-2005a|McMullin (2005a)]].</ref> ગેલેલિયોએ પોતાનો પક્ષ રજું કરતું પુસ્તક "ડાઈલોગ કન્સર્નિંગ ધ ટુ ચીફ વર્લ્ડ સિસ્ટમ([[:en:Dialogue Concerning the Two Chief World Systems|Dialogue Concerning the Two Chief World Systems]])" લખ્યું , તેના પરથી પોપ([[:en:Urban VIII|Urban VIII]])ના વિરોધનો ભાસ થતો હતો. આનાથી ગેલેલિયો અત્યાર સુધી તેનું સમર્થન કરનારા પાદરીઓથી અળખામણો થઈ ગયો.<ref name="Isabelle Pantin 1999"/> તેના વિરુદ્ધ ઇંકવીઝીશન દ્વારા ખટલો ચલાવવામાં આવ્યો. તેને પોતાની માન્યતા નું ખંડન કરવા માટે ફરજ પાડવામા આવી અને તેને જીવનપર્યંત નજરકેદમાં રાખવાની સજા થઈ.<ref>[http://books.google.com.au/books?id=ewKMpRsF4Y8C&pg=PA47 Finocchiaro (1997), p. 47].</ref><ref>[http://books.google.com.au/books?id=KBKSyHOLzZAC&pg=PA96 Hilliam (2005), p. 96].</ref> આ નજરકેદ દરમિયાન ગેલેલિયોએ પોતાની શ્રેષ્ઠ કૃતિ "ટુ ન્યુ સાયન્સીઝ([[:en:Two New Sciences|Two New Sciences]])"નીરચના કરી. આ ગ્રંથ તેના ચાળીસ વર્ષ પહેલા કરેલા કામ નો સારાંશ હતો.<ref name=JoCarney>{{cite book| first=Jo Eldridge |last=Carney |year=2000 |title=Renaissance and Reformation, 1500–1620: a| publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-30574-9 }}</ref><ref name="Allan-Olney 1870">Allan-Olney (1870)</ref> == શરૂઆત નું જીવન == ગેલેલિઓનો જન્મ [[ઈટલી]] ના પીઝા શહેરમાં થયો હતો. તે પ્રખ્યાત લ્યૂટનિસ્ટ([[:en:lutenist|lutenist]]), સંગીત રચનાકાર અને સંગીત શાસ્ત્રના જાણકાર વિન્સેન્ઝો ગેલિલી([[:en:Vincenzo Galilei|Vincenzo Galilei]]) અને જુલિયા અમ્માંન્નાતી ના છ બાળક પૈકી એક હતો. આ છ માંથી ચાર જ બાળકો જીવતા રહ્યા હતા, જેમાંથી સૌથી નાના માઈકલએગ્નોલો([[:en:Michelagnolo Galilei|Michelagnolo]])એ લ્યૂટનિસ્ટ([[:en:lutenist|lutenist]]) અને સંગીત રચનાકાર તરીકે કાઠું કાઢ્યું હતું. ગેલેલિઓનું નામકરણ તેના ૧૪મી સદીમાં થઇ ગયેલા પૂર્વજ ગેલેલિઓ બોનૈઉતી પર થી કરવામાં આવ્યું હતું. ગેલેલિઓ બોનૈઉતી એ એક ચિકિત્સક, પ્રાધ્યાપક અને રાજકારણી હતા જે ફ્લોરેન્સ શહેરમાં રહેતા હતા. આજ સમય દરમિયાન પરિવારની અટક બોનૈઉતી થી ગેલિલી કરવામાં આવી. ગેલેલિઓ બોનૈઉતીને જે ચર્ચ ના કબરસ્તાનમાં દફનાવવામાં આવ્યા, તેજ કબરસ્તાનમાં ૨૦૦ વર્ષ પછી તેમના પ્રખ્યાત વંશજ ગેલેલિયો ગેલિલીને પણ દફનાવવામાં આવ્યા. [[ચિત્ર:Suor maria celeste.jpg|thumb|ગેલેલિઓની વહાલસોયી મોટી પુત્રી, વર્જીનીયા (સિસ્ટર મારિયા સેલેસ્ટે), જે પોતાના પિતાને સમર્પિત હતી. તેણીને તેના પિતાની કબર માં દફનાવવામાં આવી.]] આમતો ખરેખર ધાર્મિક રોમન કેથોલિક હોવા છતાં, <ref>[[#Reference-Sharratt-1994|Sharratt (1994, pp. 17, 213)]]</ref> ગેલેલિઓએ મરીના ગમ્બા સાથે ત્રણ અનૌરસ સંતાનો ને જન્મ આપ્યો. અનૌરસ જન્મને કારણે ગેલેલિઓ તેમની પુત્રીઓને પરણાવવા લાયક સમજતો નહોતો, આથી તેમનો એકમાત્ર સંમાનનીય વિકલ્પ ધાર્મિક જીવન હતો. બંને પુત્રીઓ ને સાન માટેઓ ની કોન્વેન્ટમાં મોકલી દેવામાં આવી, જ્યાં તેઓએ પોતાનું સમગ્ર જીવન પસાર કર્યું.<ref name="daughters unmarriageable">[[#Reference-Sobel-2000|Sobel (2000, p. 5)]] [http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml Chapter 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510012932/http://www.galileosdaughter.com/firstchapter.shtml |date=2000-05-10 }} Retrieved on 26 August 2007. "But because he never married Virginia's mother, he deemed the girl herself unmarriageable. Soon after her 13th birthday, he placed her at the Convent of San Matteo in Arcetri."</ref> જયારે પુત્રને ગેલેલિઓએ કાયદેસર રીતે અપનાવી લીધો અને તેના લગ્ન કરવામાં આવ્યા.<ref>{{cite conference| last=Pedersen | first=O. | title=Galileo's Religion| booktitle=Proceedings of the Cracow Conference, The Galileo affair: A meeting of faith and science| publisher = Dordrecht, D. Reidel Publishing Co.| pages=75–102 | date=24–27 May 1984 | location=Cracow| bibcode=1985gamf.conf...75P}}</ref> == Notes == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{sisterlinks|s=Author:Galileo Galilei}} * [http://beinecke.library.yale.edu/exhibitions/starrymessenger/ Starry Messenger: Observing the Heavens in the Age of Galileo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614033450/http://beinecke.library.yale.edu/exhibitions/starrymessenger/ |date=2010-06-14 }} an exhibition at the [http://www.library.yale.edu/beinecke/index.html Beinecke Rare Book and Manuscript Library at Yale University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118113045/http://www.library.yale.edu/beinecke/index.html |date=2012-01-18 }} * [http://www.museogalileo.it/en/index.html Museo Galileo - Florence, Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702052237/http://www.museogalileo.it/en/index.html |date=2014-07-02 }} * [http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=134975 Galileo's math genealogy] * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/PictDisplay/Galileo.html Portraits of Galileo] * [http://asv.vatican.va/en/stud/download/CAV_21.htm Original documents on the trial of Galileo Galilei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329172508/http://asv.vatican.va/en/stud/download/CAV_21.htm |date=2008-03-29 }} in the [[Vatican Secret Archives]] * [https://web.archive.org/web/20071209222631/http://www.catholic.net/rcc/Periodicals/Issues/GalileoAffair.html Galileo Affair catholic.net] * [http://galileo.rice.edu/ The Galileo Project] at [[Rice University]] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/galileo/ PBS Nova Online: ''Galileo's Battle for the Heavens''] * [http://www.pbs.org/400years/ PBS documentary: ''400 Years of the Telescope''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530051811/https://www.pbs.org/retired-site/ |date=2020-05-30 }} * [http://plato.stanford.edu/entries/galileo/ Stanford Encyclopedia of Philosophy entry on Galileo] * [http://www.galilean-library.org/ The Galilean Library], educational site. * [http://www.catholicleague.org/research/galileo.html ''Galileo and the Catholic Church''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412153623/http://www.catholicleague.org/research/galileo.html |date=2008-04-12 }} article at Catholic League * {{imdb title|id=0956139|title=Animated Hero Classics: Galileo (1997)}} * [http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/Galileo_Prototype/MAIN.HTM Electronic representation of Galilei's notes on motion (MS. 72)] * Galileo's 1590 ''De Motu'' translation [http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/content/scientific_revolution/galileo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091128183313/http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/content/scientific_revolution/galileo/ |date=2009-11-28 }} * [http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/AUT158.HTM Works by Galileo Galilei]: text with concordances and frequencies. * [http://www.pacifier.com/~tpope/ CCD Images through a Galilean Telescope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209065733/http://www.pacifier.com/~tpope/ |date=2009-02-09 }} Modern recreation of what Galileo might have seen * Galilei, Galileo. [http://www.rarebookroom.org/Control/galgal/index.html ''Le Operazioni del Compasso Geometrico et Militare''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229003143/http://www.rarebookroom.org/Control/galgal/index.html |date=2008-12-29 }} 1610 Rome. From [[Rare Book Room]]. Scanned first edition. * Galilei, Galileo. [http://www.rarebookroom.org/Control/galsol/index.html ''Istoria e Dimostrazioni Intorno Alle Macchie Solar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229003148/http://www.rarebookroom.org/Control/galsol/index.html |date=2008-12-29 }} 1613 Rome. From [[Rare Book Room]]. Scanned first edition. * Linda Hall Library features a [http://contentdm.lindahall.org/u?/classics,5292 first edition of ''Sidereus Nuncius Magna''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209103144/http://contentdm.lindahall.org/u%3F/classics,5292 |date=2019-12-09 }} as well as a [http://contentdm.lindahall.org/u?/classics,426 pirated edition from the same year] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209103145/http://contentdm.lindahall.org/u%3F/classics,426 |date=2019-12-09 }}, both fully digitized. * [http://www.youtube.com/watch?v=5C5_dOEyAfk&feature=related Feather & Hammer Drop on Moon] [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] ssvvxkxhr0c7imejynafeqs1ulnt33y 0 26183 902742 901718 2026-07-23T11:10:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 902742 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|date=April 2010}} {{Disputed|date=June 2009}} [[File:McDonalds in Moncton.jpg|thumb|right|એક પ્રાથમિક મેકડોનાલ્ડ્ઝ ફ્રેન્ચાઇઝ.]] '''ફ્રેન્ચાઇઝીંગ''' એ અન્ય વેપારી પેઢીના સફળ વેપારી પેઢીના સફળ [[વ્યાપાર નમૂના]]નો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ છે. ‘ફ્રેન્ચાઇઝ’ શબ્દ એ ફ્રાન્ક (franc) – અર્થ મુક્ત માંથી ઉતરી આવેલ એંગ્લો-ફ્રેન્ચ વ્યુત્પત્તિ છે, અને તે નામ તેમજ ક્રિયાપદ (અકર્મક) બંને તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref>ફ્રેન્ચાઇઝ - વ્યુત્પતિશાસ્ત્ર ઓનલાઇન શબ્દકોષ </ref><ref>[http://en.wiktionary.org-franchise - Wiktionary]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ફ્રેન્ચાઇઝર માટે, ફ્રેન્ચાઇઝ એ માલ ''વહેંચવા'' માટે ‘ચેઇન સ્ટોર્સ’ તૈયાર કરવા માટેનો અને ચેઇન ઉપર રોકાણ અને જવાબદારી ટાળવા માટેનો વિકલ્પ છે. ફ્રેન્ચાઇઝરની સફળતા એ જ ફ્રેન્ચાઇઝીની સફળતા છે. ફ્રેન્ચાઇઝી એ સીધા કર્મચારી કરતાં વધુ સારું પ્રોત્સાહન પ્રાપ્ત કરે તેવું માનવામાં આવે છે કારણકે તે અથવા તેણી વ્યાપારમાં સીધો હિસ્સો ધરાવે છે. આમછતાં, એ નોંધવું જ જોઇએ કે, યુએસને, અને હવે ચીન (2007) માં અપવાદ સિવાય જ્યાં મોટાભાગનું વિશ્વ જેને ‘ફ્રેન્ચાઇઝ’ તરીકે ઓળખાવે છે તે ફ્રેન્ચાઇઝ સમાવિષ્ટ ફેડરલ (અને યુએસ, સ્ટેટમાં) કાયદાઓ સ્પષ્ટ છે, પરંતુ ભાગ્યે જ તેના માટે કાયદાકીય જોગવાઇ બને છે. ફક્ત ફ્રાંસ અને બ્રાઝિલ અર્થસભર સ્પષ્ટયત કાયદાઓ છે પરંતુ બ્રાઝિલ વધુ બારીકાઇથી ફ્રેન્ચાઇઝી નિયમબદ્ધ કરે છે. જ્યાં કોઇ ચોક્કસ કાયદો ન હોય, ત્યાં ફ્રેન્ચાઇઝ વહેંચણી વ્યવસ્થા માનવામાં આવે છે, જેના કાયદાઓ ચોક્કસ કરારપત્ર દ્વારા ટ્રેડમાર્ક (ફ્રેન્ચાઇઝ વ્યવસ્થાના) સાથે લાગુ થાય છે. ==સંક્ષિપ્ત અહેવાલ== જે વ્યાપારો માટે ફ્રેન્ચાઇઝીંગ શ્રેષ્ઠ રીતે કાર્ય કરે છે તે નીચે મુજબના લક્ષણો ધરાવે છે: * નફાના સારા ટ્રેક રેકોર્ડ સાથેનો વ્યાપાર. * જે વ્યાપારની સરળતાથી નકલ કરી શકાય છે. છૂટક વેચાણમાં વ્યાપાર કર્યા મુજબ, ફ્રેન્ચાઇઝીને વિકસાવવા માટે વિરોધી હોવાના કારણે સાધનો અને બાંધકામ, તેમજ સાબિત થયેલ ટ્રેડમાર્કના આધાર પર ઝડપથી શરૂ કરવાના લાભની ફ્રેન્ચાઇઝીંગ દરખાસ્ત કરે છે. એમ કહી શકાય કે, {{By whom|date=April 2010}} ત્રણ પ્રકારની ફ્રેન્ચાઇઝ છેઃ નાની, મધ્યમ અને ખૂબ મોટી ફ્રેન્ચાઇઝી. જોકે ઉત્પાદનોની આસપાસ ફ્રેન્ચાઇઝીસ દ્વારા અને વિશાળ રીતે – ધ્યાનાકર્ષક નામ માટે [[ચેનલ]] માધ્યમો અને અન્ય સૌંદર્યપ્રસાધનો – ''સેવા'' ની વેપારી પેઢીઓની આસપાસ ફ્રેન્ચાઇઝીસ ફરતા હોય છે. પેટા-$80,000 ના સ્તરે, દૂર સુધી, ખૂબ બહોળી સંખ્યામાં ફ્રેન્ચાઇઝીસ છે.<ref>http://www.franchising.com</ref> તે કુટુંબના સમય સાથે અને ઘરથી બહુ દૂર ન હોય તેવા સ્થળે જોડાયેલ, વ્યવસાયની અનુમતિ આપે છે. કેટલીક ફ્રેન્ચાઇઝીસ થોડા હજાર ડોલરથી ઉપલબ્ધ હોય છે. નીચેની યુએસ-યાદી 2004 માટે ઉપલબ્ધ માહિતીમાંથી પેટા-ફ્રેન્ચાઇઝીસ (અથવા ભાગીદારો) સાથે મુખ્ય ફ્રેન્ચાઇઝીસના 2010 ની શરૂઆતના આંકડાઓ કોષ્ટકના સ્વરૂપમાં મૂકે છે.<ref>વિકાસશીલ દેશ સાહસો માટે વેશ્વિકરણની રીતો (જોડાણો અથવા સંયુક્ત સાહસો) માટે વૈશ્વિકરણની રીતો યુનાઇટેડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન, વિયેના, 2008, ISBN 978-92-1-106443-8,pp 65</ref> ફ્રેન્ચાઇઝના નામોમાંથી તે પણ જોવા મળશે કે પ્રથમ મંદી દરમિયાન ફાસ્ટ ફુડ રેસ્ટોરેન્ટ્સ, ફુડ ઇન અને થોડા સમય પછી, મોટેલની મુખ્ય પદ્ધતિ તેણે લીધી ત્યારે 1930 થી તેણે સ્થાન લીધું છે, તેવા ફ્રેન્ચાઇઝીંગના નવિન ઉપક્રમોમાં યુએસ મુખ્ય છે. ફ્રેન્ચાઇઝીંગ એ 70 થી વધુમાં ઉદ્યોગોમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલ વ્યવસાય નમૂનો છે, જે વાર્ષિક (2001નો અભ્યાસ) યુએસ વેચાણમાં 1 ટ્રિલીયન ડોલરથી વધુ ઉત્પન્ન કરે છે.{{Citation needed|date=April 2010}} ફ્રેન્ચાઇઝીસ દ્વારા લીધેલ પેઢી અને ફ્રેન્ચાઇઝર્સ દ્વારા લીધેલ પેઢીઓ બંને ગણીને, 2001 માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 767,483 પેઢીઓ ફ્રેન્ચાઇઝ્ડ વ્યવસાયો ચલાવે છે:<ref>ઇકોન અભ્યાસ મુખ્ય_પૃષ્ઠ </ref> : ::'''1.''' [[સબવે]] (સેન્ડવીચ અને સલાડ | ''શરૂઆત ખર્ચ'' $84,300 – $258,300 (2004 માં વિશ્વમાં 22000 ભાગીદારો). : ::'''2.''' [[મેકડોનાલ્ડ્સ]] |2010 માં''શરૂઆત ખર્ચ'' , $995,900 – $1,842,700 (2004 માં 30,300 ભાગીદારો ) : ::'''3.''' [[7-ઇલેવન]] ઇન્ક. (સુવિધા સ્ટોર્સ) |2010 માં''શરૂઆત ખર્ચ'' $40,500- 775,300,(2004 માં 28,200 ભાગીદારો) : ::''4.''' ''' '' '''''[[હેમ્પ્ટન ઇન્સ]] એન સ્યુટ્સ (મધ્યમ કિંમત હોટેલ) ''' '' |2010 માં ''શરૂઆત ખર્ચ '' $3,716,000 – $13,148,800 : ::'''5.''' [[સુપરકટ્સ]] (હેર સલુન્સ) |2010 માં ''શરૂઆત ખર્ચ'' $111,000 - $239,700 : ::'''૬ .''' [[એચએન્ડઆર બ્લોક]] (કર આયોજન અને ઇ-ફાઇલીંગ) | 2004 માં''શરૂઆત ખર્ચ'' $26,427 - $84,094 (2004 માં 11,200 ભાગીદારો) : ::'''7.''' [[ડન્કીન ડોનટ્સ]] |2010 માં ''શરૂઆત ખર્ચ '' $537,750 - $1,765,300 : ::'''૮ .''' [[જાની-કિંગ]] (કોમર્શિયલ ક્લીનીંગ | ''શરૂઆત ખર્ચ '' $11,400 - $35,050, (2004 માં વિશ્વમાં 11,000 ભાગીદારો) : ::'''9.''' [[સર્વો-પ્રો]] (વીમા અને આફત પુનઃસ્થાપન અને સફાઇ) |2010 માં''શરૂઆત ખર્ચ '' $102,250 - $161,150 : ::'''10.''' [[મીનીમાર્કેટ્સ]] (સુવિધા સ્ટોર અને ગેસ સ્ટેશન) |2010 માં ''શરૂઆત ખર્ચ'' $1,835,823 - $7,615,065 રેસ્ટોરાં, ગેસોલીન સ્ટેશન, માલવાહક સ્થળો જેવી મધ્યમ ફ્રેન્ચાઇઝીસમાં અત્યંત મહત્વનું રોકાણ સંલગ્ન છે અને વ્યવસાયનું સંપૂર્ણ ધ્યાન આવશ્યક છે. હોટેલ્સ, સ્પાસ, હોસ્પીટલ્સ ઇ. વિશાળ ફ્રેન્ચાઇઝીસ પણ છે જેની ચર્ચા [[ટેકનિકલ જોડાણો]]માં આગળ કરવામાં આવી છે. બે મહત્વની ચૂકવણીઓ ફ્રેન્ચાઇઝર માટે બનાવવામાં આવી છે: (અ) ટ્રેડ-માર્ક માટેની [[રોયલ્ટી]] અને (બ) ફ્રેન્ચાઇઝીને આપવામાં આવતી તાલીમ અને સલાહ સેવાઓ. બે ફિ એક જ ‘સંચાલન’ ફિમાં સંયુક્ત કરી શકાય છે. "પ્રગટીકરણ" માટેની ફિ અલગ હોય છે અને તે હંમેશા “અગ્રિમ - અંત - ફી” હોય છે. સામાન્ય રીતે ફ્રેન્ચાઇન નિશ્ચિત ગાળા માટે (ટૂંકા ગાળાઓમાં તે તોડી પાડવામાં આવે છે જે ''પૂર્વવત્'' બનાવવા જરૂરી છે) છે અને જે ચોક્કસ “પ્રદેશ” કે સ્થળથી માઇલો દૂર છે. આ પ્રકારના ઘણા સ્થળો હોઇ શકે છે. કરારો પારંપરિક રીતે ફ્રેન્ચાઇઝીસ માટે ગંભીર પરિણામો સહન કરતા ઘણા વ્યાપારી કરારોની અપરીપક્વ સમાપ્તિ અથવા અંત સાથે, પાંચથી ત્રીસ વર્ષ માટે ચાલુ રહે છે. ફ્રેન્ચાઇઝ એ માલિકીના હેતુ માટે વ્યવસાય ખરીદી નહીં, એવું ભાડે કે લીઝનો સમાવેશ કરતુ, ફક્ત હંગામી વ્યાવસાયિક રોકાણ છે. મંજુરીના મર્યાદિત ગાળાના કારણે વેડફાતી મૂડી તરીકે તેનું વર્ગિકરણ કરવામાં આવે છે. ફ્રેન્ચાઇઝ વિસ્તૃત, અવિસ્તૃત અથવા ‘એકલ અને વિસ્તૃત’ હોઇ શકે છે. જોકે ફ્રેન્ચાઇઝ લેનારની વાર્ષિપક આવક અને નફો ફ્રેન્ચાઇઝ પ્રગટીકરણ દસ્તાવેજમાં પૂરાં પાડવામાં આવી શકે છે, ફ્રેન્ચાઇઝીના ''નફા'' ના અંદાઝને કોઇ કાયદાની જરૂર નથી, જે ફ્રેન્ચાઇઝી કેવા હેતુપૂર્વક ફ્રેન્ચાઇઝ માટે ‘કામ’ કરશે તેના પર આધારીત છે. આથી, ફ્રેન્ચાઇઝરની ફી હંમેશા ‘વેચાણમાંથી ચોખ્ખી આવક’ પર આધારીત હોય છે વાસ્તવિક નફા પર નહીં. [[મહેનતાણું]] જુઓ. ઘણી વાસ્તવિક અને અવાસ્તવિક જેવી કે રાષ્ટ્રીય કે આંતરરાષ્ટ્રીય [[જાહેરાતો]], [[તાલીમ]] અને અન્ય સહાયક સેવાઓ ''સામાન્ય રીતે'' ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા ઉપલબ્ધ કરવામાં આવે છે. યોગ્ય ફ્રેન્ચાઇઝર શોધવા માટે ફ્રેન્ચાઇઝ દલાલો હોય છે. 'મુખ્ય ફ્રેન્ચાઇઝર' માલિક પણ છે જે પ્રદેશમાં પેટા-ફ્રેન્ચાઇઝ માટે હક્કો મેળવે છે. [[ઇન્ટરનેશનલ ફ્રેન્ચાઇઝ એસોસિએશન (International Franchise Association)]] પ્રમાણે ફ્રેન્ચાઇઝી-કાર્યરત કુલ વ્યવસાયના આશરે 4% યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં છે. તે બાબત ઓળખવી જોઇએ{{Citation needed|date=April 2010}} કે ફ્રેન્ચાઇઝીંગ એ તેમની સેવાઓ માટે વિતરણ વ્યવસ્થા તૈયાર કરવા અને સાંકળના કાર્ય પરંતુ ''નિયંત્રણ ગુમાવ્યા વિના'' મુખ્ય સાહસી રોકાણ મુડી કાર્યરત બનાવવા માટે ઉપલબ્ધ સાધનોમાંનુ એકમાત્ર છે. બ્રાન્ડ અને ફોર્મ્યુલાને કાળજીપૂર્વક તૈયાર કર્યા બાદ અને યોગ્ય રીતે અમલમાં મૂક્યા બાદ ફ્રેન્ચાઇઝર્સ જોખમ ઘટતા તેઓના ફ્રેન્ચાઇઝરના સ્ત્રોતો અને મુડીનો ઉપયોગ કરી દેશો અને ઉપખંડોમાં ઝડપથી વધારવા અને ‘ફ્રેન્ચાઇઝીસ’ ને વેચવા માટે સક્ષમ બને છે. ફ્રેન્ચાઇઝીંગ સત્તા દ્વારા લાદવામાં આવતા ફ્રેન્ચાઇઝર નિયમો સામાન્ય રીતે યુએસમાં ખૂબ કડક અને મહત્વના છે તેમજ તેમને બચાવવા માટે તેમના દેશોમાં ફ્રેન્ચાઇઝી શરૂ કરવા અથવા થોડી મદદ કરવા માટે તેનો અભ્યાસ ઘણા દેશોને જરૂરી છે.{{Citation needed|date=April 2010}} ટ્રેડમાર્ક ઉપરાંત, અંગત માલિકીની સેવા ચિહ્નો છે જે હક્કોથી સુરક્ષિત અને નિયમોનું આદાનપ્રદાન કરતા હોઇ શકે છે. ==પક્ષોના બંધનો== ફ્રેન્ચાઇઝ માટેના દરેક પક્ષને રક્ષણ કરવા માટે ઘણા હેતુઓ છે. ફ્રેન્ચાઇઝર તેની [[વ્યવહાર કુશળતા]]ને સલામત કરવા અને વ્યવસાય ખ્યાલને ''નિયંત્રિત'' કરવા, તેના ટ્રેડમાર્ક માટે રક્ષણ સલામત કરવામાં મોટેભાગે જોડાયેલ હોય છે. ટ્રેડમાર્ક પ્રસિદ્ધ અને ધ્યાનાકર્ષક બનાવવામાં આવ્યો છે તે માટે સેવાઓ અમલમાં મૂકવા માટે ફ્રેન્ચાઇઝીને આવશ્યકતા હોય છે. સૂચિત પ્રમાણિકરણ માટે મોટો સોદો હોય છે. ધ્યાનાકર્ષક સ્થાનમાં ફ્રેન્ચાઇઝરના ચિહ્નો, લોગો અને ટ્રેડમાર્ક સેવાના સ્થળે મૂકવા જ જોઇએ. ફ્રેન્ચાઇઝીના કર્મચારીમંડળે પહેરેલ ગણવેશ ચોક્કસ શેડ અને કલરના હોવા જોઇએ. સેવા તેના સફળ કાર્યોમાં ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા અનુસરવામાં આવતી રીત સાથે સુસંગત હોવી જોઇએ. ''તેથી, તે છૂટક વેચાણ કરી રહેલ હોવાથી ફ્રેન્ચાઇઝી માટે તે વ્યવસાયના સંપૂર્ણ નિયંત્રણમાં નથી'' . પરંતુ અહીં ભૂલ-રેખાઓ હોય છે! ખરીદેલ સાધનો અને પૂર્તિઓ દ્વારા સેવા સફળ થઇ શકે છે જો તે મૂળ કિંમતથી વધુ ન હોય. ઉદાહરણ તરીકે, કોફી બ્રુ, જ્યારે તેનો કાચો માલ ચોક્કસ વેપારી પાસેથી આવે છે ત્યારે તે ટ્રેડમાર્ક દ્વારા તરત જ ઓળખાઇ શકે છે.જો ફ્રેન્ચાઇઝરને તેની દુકાનમાંથી ખરીદીની ''જરૂર'' છે, તો તે [[વિશ્વાસ-વિરોધી કાનુન]] અથવા અન્ય દેશોના સમાન કાયદાઓ નીચે આવે ''છે'' . તેથી વ્યક્તિઓના ગણવેશ, ચિહ્નો ઇ.ની ખરીદી પણ આવી શકે છે. પરંતુ જો તેઓ ફ્રેન્ચાઇઝર્સ દ્વારા ખરીદાયેલ અને નિયંત્રિત છે. તો ફ્રેન્ચાઇઝીના ''સ્થળો'' માટે પણ અમલ થાય છે. ફ્રેન્ચાઇઝીના લાયસન્સની મંજુરીની સંભાળપૂર્વક ચર્ચા કરવી જ જોઇએ. તેણે, ફ્રેન્ચાઇઝર સાથે બજાર આયોજન કે વ્યવસાય અયોજન વિકસાવવા જ જોઇએ. ફિ સંપૂર્ણપણે જાહેર કરવી જ જોઇએ અને કોઇ છૂપી ફિ ન હોવી જોઇએ. શરૂઆત અને ખર્ચા અને કાર્યકારી મુડીની સ્પષ્ટતા લાયસન્સ લેતા પહેલાં થવી જ જોઇએ. એ ખાતરી હોવી જોઇએ કે અધિક લાયસન્સો ‘પ્રદેશ’માં ગીચ ન હોય, જો આયોજન પ્રમાણે ફ્રેન્ચાઇઝ કાર્ય કરતુ હોય. ફ્રેન્ચાઇઝી ધરાવનાર સ્વતંત્ર જથ્થાબંધ વેપારી તરીકે હોવો જોઇએ. તે ત્રાહિત પક્ષ દ્વારા કોઇપણ ટ્રેડમાર્કના ઉલ્લંઘનથી ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા સુરક્ષિત હોવું જ જોઇએ. ચર્ચાઓ દરમિયાન ફ્રેન્ચાઇઝીની સહાય માટે એક ફ્રેન્ચાઇઝ પ્રતિનિધિની આવશ્યકતા હોય છે.<ref>^ ટેકનોલોજી સ્થળાંતર પર માર્ગદર્શન (ટેકનોલોજી સ્થળાંતર પર નીતિ-બનાવનાર અને પ્રેક્ટીશનર્સ માટે એક સંદર્ભ),1996 વૈશ્વિકરણની રીતો યુનાઇટેડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન, વિયેના, 1990, ISBN 92-1-106302-7</ref> મોટાભાગે તાલીમ સમયગાળો – શરૂઆતની ફિ દ્વારા આવરી લેવાયેલ મોટાભાગમાં જેની કિંમત છે – તે જટિલ સાધન સંચાલન કરવા માટે ખૂબ ટુંકા છે અને ફ્રેન્ચાઇઝીએ સ્વયં માર્ગદર્શિકામાંથી શીખેલ હોય છે. તાલીમ સમયગાળો પૂરતો હોવો જ જોઇએ પરંતુ સસ્તી ફ્રેન્ચાઇઝીસમાં તેને ખર્ચાળ લાગે છે. ઘણા ફ્રેન્ચાઇઝર્સે કર્મચારીગણને ઓનલાઇન તાલીમ આપવા માટે કોર્પોરેટ યુનિવર્સિટીઝના સ્થાપના કરી છે. આ સાહિત્ય અને વેચાણ દસ્તાવેજોથી વિશેષ છે અને ઇમેઇલ દ્વારા પહોંચે છે. તે પણ નોંધવું જોઇએ કે ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો કોઇ ગેરેન્ટીઝ કે [[વોરન્ટીઝ]] ધરાવતા નથી અને વિવાદના કિસ્સામાં ફ્રેન્ચાઇઝી કાનુની હસ્તક્ષેપ માટે થોડો કે નહિવત સહારો ધરાવતા નથી<ref>http://www.nolo.com/legal-encyclopedia/article-29512.html</ref>. ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો ફ્રેન્ચાઇઝરની તરફેણમાં એકપક્ષી કરારો હોવાનું વલણ ધરાવે છે; તેઓ સામાન્ય રીતે જે માન્ય રાખવા માટે ''ફ્રેન્ચાઇઝીસને જરૂરી છે તેવા બિન-ચર્ચાયેલ હોવાના કારણે તેઓની ફ્રેન્ચાઇઝીસમાંથી કાયદાઓથી સુરક્ષિયત છે, અમલમાં, જે ફ્રેન્ચાઇઝ ખરીદે છે તેને જ ખબર છે કે, આ જોખમ છે, અને ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા સફળતા કે નફાનું કોઇ વચન આપવામાં આવતુ નથી'' . કરારો તેના વેચાણના વિકલ્પે પૂર્વવત્ કરે છે. ઘણા ફ્રેન્ચાઇઝર્સ ફેડરલ અને સ્ટેટ નિયમો હેઠળ તેમના હક્કો જતા કરી ફ્રેન્ચાઇઝીસને સહી કરાવે છે, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ક્યાં અને કયા કાયદા હેઠળ વિવાદ માટે કાયદેસરના પગલાં લેવા તેની પસંદગી માટે ફ્રેન્ચાઇઝીસને છૂટ આપવામાં આવે છે. ===નિયમો=== ===યુએસ=== 1850માં, આઇઝેક સિંગર, જેણે સિવણ મશીનના વર્તમાન મોડેલમાં સુધારાઓ કર્યા, તેઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફ્રેન્ચાઇઝીંગ પ્રયાસોમાં પ્રથમ હતા, બાદમાં કોકા-કોલા, વેસ્ટર્ન યુનિયન ઇ.<ref>ફ્રેન્ચાઇઝીંગ - ફ્રેન્ચાઇઝીસના પ્રકારો, ફ્રેન્ચાઇઝીંગનો ઇતિહાસ, ફ્રેન્ચાઇઝીંગનો વિસ્તાર</ref> દ્વારા અનુસરણ કરવામાં આવ્યું અને ઓટોમોબાઇલ ઉત્પાદકો અને વિક્રેતા વચ્ચે કરારો કરવામાં આવ્યાં.<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FJN/is_n8_v30/ai_18728418 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2013-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112212746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FJN/is_n8_v30/ai_18728418 |url-status=dead }}</ref> આધુનિક ફ્રેન્ચાઇઝીંગ ફ્રેન્ચાઇઝી-આધારીત ખોરાક સેવા સંસ્થાઓના વૃ્દ્ધિ સાથે મુખ્ય રીતે જોવા મળે છે. 1932 માં, હોવાર્ડ ડિરીંગ જ્હોન્સને 1920 ના અંતમાં શોધાયેલ તેની સફળ ક્વીન્સી, માસાચ્યુએટ્સ [[હોવાર્ડ જ્હોન્સન]] રેસ્ટોરાં પર આધારીત પ્રથમ આધુનિક રેસ્ટોરાં ફ્રેન્ચાઇઝી સ્થાપી હતી.<ref>એલેન, કોલીન ચાક્મા.[https://web.archive.org/web/20120711101700/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3190/is_n4_v32/ai_20199526/ (1998). ]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120711112602/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3190/is_nSPEISS_v30/ai_18091886/ હોવાર્ડ, ટી. (]</ref> ફીના બદલામાં સમાન નામ, ખોરાક, પુરવઠો, લોગો અને બિલ્ડીંગ ડિઝાઇનના વિચારને સ્વતંત્ર કાર્યકર્તાઓએ ઉપયોગની પરવાનગી આપી હતી. 1930 માં, જ્યારે આવી સાંકળ [[હોવર્ડ જ્હોન્સને]] શરૂ કરેલ ત્યારે ફ્રેન્ચાઇઝીંગ મોટેલોએ ફ્રેન્ચાઇઝમાં વૃદ્ધિએ જોર પકડ્યુ હતુ.<ref>ટૂંકો ઇતિહાસ (ફ્રેન્ચાઇઝ)</ref> 1950માં યુએસ ઇન્ટરસ્ટેટ હાઇવે સિસ્ટમ તેમના વિકાસ સાથે જોડાણમાં ફ્રેન્ચાઇઝ સાંકળોનો રાફડો ફાટ્યો હતો. યુએસમાં ફ્રેન્ચાઇઝીને ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા ડિસ્કલોઝર એગ્રીમેન્ટ આપવાની FTC ની આવશ્યકતા છે, ઓછામાં ઓછા દસ દિવસ પહેલાં નાણાંની હેરફેર થાય છે. અંતિમ કરાર એ હંમેશા લવાજમો અને અન્ય મુદ્દતો બહાર રાખી વાટાઘાટ કરેલ દસ્તાવેજ છે. જ્યાં ડિસ્કલોઝરના તત્વો ફક્ત ત્રાહિત પક્ષોથી ઉપલબ્ધ બની શકે છે જે ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા પૂરાં પાડવામાં આવ્યા હોય તેના પર આધારીત હોઇ શકે છે. યુએસ ડિસ્ક્લોઝર ડોક્યુમેન્ટ (FDD) ખૂબ લાંબા (300-700 pp +) અને વિગતવાર (ડિસ્ક્લોઝરના તત્વો માટે UFOC જુઓ), તેમજ ચોક્કસ સ્વરૂપમાં ફ્રેન્ચાઇઝર અધિકૃત હિસાબ ઓડિટ કરેલ નાણાંકીય અહેવાલો પૂરાં પાડે છે. અધિકૃત પ્રદેશમાં (જો વાટાઘાટો પહેલાં સંપર્ક થયેલ અને પરામર્શ થયેલ હોઇ શકે છે) ફ્રેન્ચાઇઝીના નામો, સરનામાં, અને ટેલિફોન નંબરની માહિતી, ફ્રેન્ચાઇઝની કુલ આવકોનો અંદાઝ અને ફ્રેન્ચાઇઝરના નફાનો સમાવેશ તેમાં સમાવેશ થશે. FDD માં ચોક્કસ આવશ્યકતાઓનો સમાવેશ કરવા માટે રાજ્યને આવશ્યકતા હોય છે પરંતુ સ્ટેટ ડિસ્ક્લોઝર ડોક્યુમેન્ટની આવશ્યકતાઓ ફેડરલ રૂલ જે ફેડરલ નિયમન નીતિનું સંચાલન કરે છે તેના સુસંગત હોય તે ફરજિયાત છે. નિયમના ઉલ્લંઘન માટે FTC રૂલ હેઠળની પ્ર[[વૃત્તિની ક્રિયાના ખાનગી હક્ક]] નથી પરંતુ પંદર કે વધુ પ્રમાણમાં રાજ્યોએ ધારો પ્રસાર કર્યો છે કે ફ્રેન્ચાઇઝીને પગલાંનો હક્ક પૂરો પાડે છે જ્યારે છળકપટ કરનારને આ વિશિષ્ટ ધારાઓ હેઠળ સાબિત કરી શકાય છે. મોટા ભાગના ફ્રેન્ચાઇઝર્સે તેમની ફ્રેન્ચાઇઝીસ સાથે તેમના કરારોમાં ફરજિયાત મધ્યસ્થી કલમો દાખલ કરી છે, જેમાંની કેટલીક સાથે યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટે કામ કર્યું છે. માહિતી માટે ફ્રેન્ચાઇઝીસની ફેડરલ રજીસ્ટ્રી કે કોઇ ફેડરલ ફાઇલીંગ આવશ્યકતાઓ નથી. રાજ્યોએ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ કંપનીઓની માહિતીની પ્રાથમિક વસૂલ કરનાર છે, અને તેમના કાયદાઓમાં તેમની હાજરી અને તેમાના ફેલાવાની દ્રષ્ટિહએ કાયદાઓ અને નિયમોનું પાલન કરવાની ફરજ પાડે છે. ફ્રેન્ચાઇઝર ઘણા ભાગીદારો ધરાવે છે, ત્યાં કરાર કે જે તમામ ફ્રેન્ચાઇઝીસ માટે આદર્શરૂપ છે તથા વ્યાપાર માળખાંથી ફ્રેન્ચાઇઝનું સ્વરૂપ લઇ શકે છે. ===યુરોપ=== તાજેતરના વર્ષોમાં યુરોપમાં ફ્રેન્ચાઇઝીંગમાં ખૂબ ઝડપથી વિકાસ થયો છે, પરંતુ ઉદ્યોગ હજુ પણ મોટા પાયે ગેરકાયદેસર છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વિરોધી રીતે, યુરોપીયન યુનિયને હજુ પણ સમાન ફ્રેન્ચાઇઝ જાહેર નીતિ અપનાવી છે. યુરોપમાં ફક્ત પાંચ દેશોએ પૂર્વ-વેચાણ જાહરે બંધનકર્તા કરાર અપનાવ્યા છે. તેઓ ફ્રાન્સ (1989), સ્પેવન (1996), ઇટાલી (2004), બેલ્જીયમ (2005) અને રોમાનીયા (1997) છે.<ref>http://www.peralaw.com/EU_Franchise_Disclosure.html</ref> યરોપયિન ફ્રેન્ચાઇઝીંગ ફેડરેશનનાના મૂલ્યોની આચારસંહિતા એ સત્તર યુરોપીયન રાજ્યોમાં સ્વયં-લાગુ છે જ્યાં તેમના રાષ્ટ્રિય ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠનોએ EEF રાજ્યો, અને UNIDROIT ના સભ્યો છે. તમામ ઔપચારિક જાહેર દેશોને “કરાર સંક્ષિપ્ત અહેવાલો” પૂરાં પાડવાની આવશ્યકતા છે, મુખ્યત્વેઃ : :: ::* કરારનો હેતુ ::* પક્ષોના હક્કો અને બંધનો ;;* નાણાંકીય શરતો : :: ::* કરારની સમયમર્યાદા તમામ પ્રદેશોમાં છે તેમ કરાર(રો)માં પ્રવેશ અને અંતિમ નિર્ણય કરવા કાયદાકીય ચર્ચાવિચારણા ફરજિયાત છે. યુરોપમાં ઘણીવાર મુખ્ય કાર્યોમાંનું એક છૂટક જગ્યા શોધવી તે છે, જે બાબત યુએસમાં એટલી મહત્વની નથી. આ સ્થળે ફ્રેન્ચાઇઝ દલાલ, અથવા મુખ્ય ફ્રેન્ચાઇઝર મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. લોકો એકસરખાં પ્રકારના વર્તન કરતા હોવાથી સાંસ્કૃતિક બાબતો પણ મહત્વની છે. ====ફ્રાંસ==== ફ્રાન્સ એ યુરોપનું વિશાળ બજાર છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની જેમ, જ 1930 થી તે ફ્રેન્ચાઇઝીંગનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે. વૃદ્ધિ 70 માં આવી. તેમની સાંસ્કૃતિક અક્કતાઓના કારણે બહારના ફ્રેન્ચાઇઝર માટે કઠિન જોવા મળે છે; છતાં મેકડોનાલ્ડ્સ અને સેન્ચ્યુરી 21 બધે જ જોવા મળે છે. લગભગ 30 યુએસ વેપારી પેઢીઓ ફ્રેન્ચાઇઝીંમાં સંકળાયેલ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.franchise.org/franchise-news-detail.aspx?id=33190 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2014-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410071408/http://www.franchise.org/Franchise-News-Detail.aspx?id=33190 |url-status=dead }}</ref> ફ્રેન્ચાઇઝીસને નિયમબદ્ધ કરતી કોઇ સરકારી એજન્સીઓ ''નથી'' . 1989 નો લોઇ દૌબિન એ પ્રથમ યુરોપીયન ફ્રેન્ચાઇઝ જાહેર કાયદો છે. સંયુક્ત નામ, ટ્રેડમાર્ક અથવા ટ્રેડનામ અન્ય વ્યાપારી આયોજનો જે પૂરાં પાડે છે તે કોઇપણ વ્યક્તિ માટે તે લાગુ થાય છે, છતાં સંબંધિત સાથે અને Decree No. 91-337 તેઓ જાહેર બાબતો નિયમબદ્ધ કરે છે. કાયદો “વિશિષ્ટ કે અર્ધ-વિશિષ્ટ પ્રદેશ” માટે અમલમાં છે. ટૂકંમાં, કરારનો અમલ કે કરવામાં આવેલ કોઇપણ ચૂકવણીઓ કરવામાં આવે તે પહેલાં ઓછામાં ઓછા 20 દિવસ પહેલાં જાહેર દસ્તાવેજ મોકલવો જોઇએ. વિશિષ્ટ અને મહત્વની જાહેરાતો આ મુજબ હોવી જોઇએ <ref>(http://www.peralaw.com/EU_Franchise_Disclosure.html )</ref> :a) બેંકર્સ સહિત ફ્રેન્ચાઇઝરના વ્યાપાર અનુભવનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે જરૂરી તેનો વ્યાપારી ઇતિહાસ અને તમામ માહિતીનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ અને ફ્રેન્ચાઇઝરના સાહસની સ્થાપના તારીખ ::b) માલ કે સેવાઓ માટે સ્થાનિક બજારનું વર્ણન :::c) ફ્રેન્ચાઇઝરના છેલ્લાં બે વર્ષના હિસાબી અહેવાલો, ::::d) નેટવર્કમાં હાલના તમામ ફ્રેન્ચાઇઝીની યાદિ :::::e) સમાપ્તિ કે ફરી ચાલુ ન કરવાને લીધે પછીના વર્ષો દરમિયાન જેમણે નેટવર્ક છોડી દીધેલ છે તે તમામ ફ્રેન્ચાઇઝીઓ, અને ::::::f) ફરી ચાલુ કરવા, દસ્તાવેજ, સમાપ્તિ અને વિશિષ્ટતાની તક માટેની શરતો શરૂઆતમાં, દૌબિન કાયદાની જોગવાઇઓનું કોઇપણ ઉલ્લંઘન કરારમાંથી છૂટ્ટા થવા માટે ફ્રેન્ચાઇઝી શક્તિમાન બને છતાં પણ કેટલીક અનિશ્ચિતાઓ હતી. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે (Cour de cassation) અંતે નિયમ કર્યો કે કરારો તો જ રદ્દ થઇ શકે જો કરારમાં દાખલ થવાના ફ્રેન્ચાઇઝીના નિર્ણયને ખોવાયેલ અથવા ખોટી માહિતી અથવા ખોટી માહિતી પ્રભાવિત કરતી હોય. સાબિતીની જવાબદારી ફ્રેન્ચાઇઝી પર છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.ffw.com/pdf/Franchise-disclosure-in-Europe.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710235841/http://www.ffw.com/pdf/Franchise-disclosure-in-Europe.pdf |url-status=dead }}</ref> વિવાદ નિરાકરણ વિશિષ્ટતાઓ કેટલાક યુરોપીયન દેશોમાં જ સંલગ્ન છે. સખત બન્યા વિના, ફ્રેન્ચાઇઝીંગને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. ====સ્પેન==== ફ્રાંસની જેમ, ફ્રેન્ચાઇઝર 20 દિવસ પહેલાં કરાર માટે જાહેર કરાર રજુ કરે છે. જે આપવામાં આવેલ હક્કો અને આવશ્યક મુદ્દત ધરાવે છે. સ્પેનીશ રીટેલ ટ્રેડિંગ એક્ટ ફ્રેન્ચાઇઝીંગનું નિયમન કરે છે. આ હક્કો દ્વારા ફ્રેન્ચાઇઝ નીચેના લક્ષણો ધરાવે છેઃ :1) “ચકાસાયેલ વ્યવસાયિક મોડેલ” નો ઉપયોગ કરવો: ::2) ફ્રેન્ચાઇઝરના ટ્રેડમાર્ક અથવા અન્ય વ્યાપાર ઓળખનારનો ઉપયોગ, :::3) ”વ્યવહારિક કૂશળતા”નું હસ્તાંતરણ, અને ::::4) ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા ચાલુ આર્થિક અથવા ટેકનીકલ સહાય <ref>(http://www.peralaw.com/EU_Franchise_Disclosure.html )</ref> ====ઇટાલી==== ઇટાલીયન કાયદા ફ્રેન્ચાઇઝને <ref>{{Cite web |url=http://www.eurofranchiselawyers.com/pdf/Comparative_Table_08_06_09%20printable.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710204622/http://www.eurofranchiselawyers.com/pdf/Comparative_Table_08_06_09%20printable.pdf |url-status=dead }}</ref> બે નાણાંકીય સ્વતંત્ર પક્ષો વચ્ચે કરાર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે જ્યાં ફ્રેન્ચાઇઝી ટ્રેડમાર્ક નીચે માલ અને સેવાઓના બજાર માટેના હક્કની, વિચારણા માટે આદાનપ્રદાન, મંજુરી આપવામાં આવે છે. વધુમાં, જે આર્ટિકલ્સ ફ્રેન્ચાઇઝ કરારનું સ્વરૂપ અને બાબતોનું વર્ણન કરે છે અને દસ્તાવેજનો અમલ 30 દિવસ પહેલાં ઉપલબ્ધ બનાવવા ફરજિયાત છે. ફ્રેન્ચાઇઝરે આ બાબતો જાહેર કરવી ફરજિયાત છેઃ, :a) ફ્રેન્ચાઇઝની પ્રવૃત્તિઓ અને કાર્યોનો સાર, ::b) ઇટાલીમાં ફ્રેન્ચાઇઝ તંત્રમાં હાલમાં કાર્યરત ફ્રેન્ચાઇઝીઓની યાદી, :::c) ઇટાલીમાં ત્રણ વર્ષ પહેલાં માટે સંખ્યાબંધ ફ્રેન્ચાઇઝમાં પરીવર્તનોની વર્ષ-પ્રતિ-વર્ષ વિગતો, ::::d) ફ્રેન્ચાઇઝ તંત્રને સંબંધિત ઇટાલીમાં કાર્યરત કોઇ કોર્ટ અથવા મધ્યસ્થી કાર્યવાહીનો સારાંશ, અને :::::e) જો ફ્રેન્ચાઇઝ દ્વારા વિનંતી કરવામાં આવે, તો છેલ્લાં ત્રણ વર્ષો માટે અથવા જો સમયગાળો ટૂંકો હોય તો શરૂ થયું ત્યાંથી ફ્રેન્ચાઇઝના સરવૈયાની નકલો. ===ચીન=== વિશ્વમાં ચાઇના ઘણી ફ્રેન્ચાઇઝીઓ ધરાવે છે પરંતુ તેમના કાર્યોનું પ્રમાણ સરખામણીએ નાનું છે. ચીનમાં દરેક તંત્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં; 540 થી વધુની સરખામણીએ સરેરાશ 43 આઉટલેટનો અંદાઝ છે. સાથે કેટલાક 20,000 છૂટક બજારોમાં 2600 બ્રાન્ડ છે. KFC 1987 માં ઘણાં અર્થસભર વિદેશી પ્રવેશ હતા અને વિસ્તૃત ફેલાયેલ છે <ref>{{Cite web |url=http://www.franchise.org/uploadedFiles/Franchise_Industry/International_Development/franchising%20in%20China.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101214152311/http://www.franchise.org/uploadedFiles/Franchise_Industry/International_Development/franchising%20in%20China.pdf |url-status=dead }}</ref>,<ref>{{Cite web |url=http://search.yahoo.com/search?p=franchising+hongkong+china&ei=UTF-8&fr=moz35 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2026-02-06 |archive-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124062513/https://search.yahoo.com/search?p=franchising+hongkong+china&ei=UTF-8&fr=moz35 |url-status=dead }}</ref>. ઘણી ફ્રેન્ચાઇઝીઓ ખરેખર સંયુક્ત-સાહસોમાં છે, કારણ કે ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદા ઘડતી વખતે તેઓ સ્પષ્ટ ન હતા. ઉદાહરણ તરીકે મેકડોનાલ્ડ્ઝ એ સંયુક્ત સાહસ છે. પિઝા હટ, TGIF, વોલ-માર્ટ, સ્ટારબક્સ એ પછીથી પાલન કર્યું. પરંતુ કુલ ફ્રેન્ચાઇઝીંગના છુટક વ્યાપારના ફક્ત 3% જે વિદેશી ફ્રેન્ચાઇઝ વૃદ્ધિ માટે અધીરા છે. વર્ષ 2005 એ <ref>{{Cite web |url=http://www.franchise.org/uploadedFiles/Franchise_Industry/International_Development/franchising%20in%20China.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101214152311/http://www.franchise.org/uploadedFiles/Franchise_Industry/International_Development/franchising%20in%20China.pdf |url-status=dead }}</ref>“આર્થિક ફ્રેન્ચાઇઝના સંચાલન માટે માપદંડો” ના વધુ આધુનિક ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદાનો જન્મ જોયો.<ref>http://www.pfa.org.ph/images/stories/PFA/PDF/chinafranchiseregulations.pdf{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. પહેલાંના ન્યાયતંત્રે (1997) વિદેશી રોકાણકારોનો કોઇ ચોક્કસ સમાવેશ કર્યો નહોતો. આજે ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદો એ 2005 ના કાયદાની સુધારણા, 2007 કાયદાના ગુણ<ref>{{Cite web |url=http://www.franchise-update.com/article.php?id=316 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711022357/http://www.franchise-update.com/article.php?id=316 |url-status=dead }}</ref> દ્વારા ઘણો વધુ સ્પષ્ટ છે. જો ફ્રેન્ચાઇઝર પરના ઘણા બંધનો સાથે ચૂકવણીઓ સાથે સંયુક્ત ટ્રેડમાર્ક સહિતના વ્યવહારો હોય તો કાયદા લાગુ થાય છે. કાયદો 42 આર્ટિકલ્સ અને 8 પ્રકરણોનો સમાવેશ કરે છે. ફ્રેન્ચાઇઝર બંધનોમાંથી: : :: ::* FIE (ફોરેન-ઇન્વેસ્ટેડ એન્ટરપ્રાઇઝ) ફ્રેન્ચાઇઝર નિયામક દ્વારા નોંધણી ફરજિયાત કરાવવી ::* ફ્રેન્ચાઇઝર (અથવા તેની શાખા) ''12 મહિના (“બે દુકાન, એક-વર્ષ” નિયમ) કરતાં વધુ માટે ચાઇનામાં'' (કોઇપણ ''સ્થળે સુધારેલ) ઓછામાં ઓછી સંચાલિત બે કંપની ધરાવતી ફ્રેન્ચાઇઝીસે ફરજિયાત કામ કરેલ હોવું જોઇએ '' ::* ફ્રેન્ચાઇઝ દ્વારા વિનંતી કરાયેલ ''કોઇપણ'' માહિતી ફ્રેન્ચાઇઝરે ફરજિયાત જાહેર થવી જોઇએ ::* અમુક ચેતવણીઓ સાથે, ક્રોસ-બોર્ડર ફ્રેન્ચાઇઝીંગ, શક્ય છે (2007 નિયમ). ફ્રેન્ચાઇઝર નોંધણી માટેની જરૂરિયાતોની યાદી મેળવવી ફરજિયાત છે જેમાંથી: : :: ::* પ્રમાણિત ફ્રેન્ચાઇઝ કરાર, કાર્યરત માર્ગદર્શિકા અને કાર્યકારી મૂડી આવશ્યકતાઓ, ::* કાર્યોની નોંધણી, અને માલ પૂરો પાડવા માટેની પૂરતી વ્યવસ્થા, અને ::* ચાઇનીઝ વ્યક્તિને તાલીમ આપવાની ક્ષમતા અને તેમને પૂરાં પાડવા ::* લાંબા-ગાળાનું સંચાલકીય માર્ગદર્શન આપવું. ::* ફ્રેન્ચાઇઝર કરાર કમસે કમ ત્રણ-વર્ષનો સમયગાળો ધરાવતો હોય તે ફરજિયાત છે અન્ય જોગવાઇઓ આ મુજબ છેઃ : :: ::* ફ્રેન્ચાઇઝર તેના સપ્લાયર્સના ચોક્કસ કાર્યો માટે જવાબદાર રહેશે ::* નિયમોના ભંગ માટે નાણાંકીય અને અન્ય દંડ લાગુ. ડિસ્ક્લોઝર 20 દિવસ પહેલાં થવું જોઇએ. તેમાં આ બાબતોનો સમાવેશ થવો જોઇએ: : :: ::* વ્યાપારની તક સાથે ફ્રેન્ચાઇઝ્ડ વ્યવસાયમાં ફ્રેન્ચાઇઝરના અનુભવની વિગતો ::* ફ્રેન્ચાઇઝરના મુખ્ય કર્મચારીઓની ઓળખ ::* વીતેલા પાંચ વર્ષ દરમિયાન ફ્રેન્ચાઇઝરના દાવા ::* તમામ ફ્રેન્ચાઇઝ ચૂકવણી વિશેની સંપૂર્ણ વિગતો ::* ફ્રેન્ચાઇઝીના શરૂઆતના રોકાણની રકમ ::* ફ્રેન્ચાઇઝર મોકલી શકે તેવા માલ કે સેવાઓની યાદી, અને સપ્લાયની શરતો ::* ફ્રેન્ચાઇઝે મેળવવાની તાલીમ ::* નોંધણી, ઉપયોગ અને દાવા સહિત ટ્રેડમાર્ક વિશે માહિતી ::* તાલીમ અને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા માટેની ફ્રેન્ચાઇઝરની ક્ષમતાનું નિદર્શન ::* સંખ્યા, સ્થળો અને સંચાલકીય પરિણામો સહિત વર્તમાન એકમો વિશેની આંકડાકિય માહિતી, અને બંધ થયેલ ફ્રેન્ચાઇઝીસની ટકાવારી; અને ::* ઓડિટેડ નાણાંકીય અહેવાલ અને ટેક્સ માહિતી (સમયના અચોક્કસ ગાળા માટે) આ કાનુનના અન્ય તત્વો આ મુજબ છે: : :: ::* ફ્રેન્ચાઇઝ કરારના અંત કે સમાપ્તિ બાદ ફ્રેન્ચાઇઝીના ગુપ્તતા નિયમો અનિશ્ચિત કાળ સુધી ચાલુ રાખવા ::* જો ફ્રેન્ચાઇઝી ફ્રેન્ચાઇઝર માટે કોઇ ડિપોઝીટની ચૂકવણી કરી હોય, તો ફ્રેન્ચાઇઝ કરારની સમાપ્તિ પર તેની પરત ચૂકવણી કરવી ફરજિયાત છે; અને, સમાપ્તિ પર, ફ્રેન્ચાઇઝી ફ્રેન્ચાઇઝરના નિશાનોના ઉપયોગ ચાલુ રાખવા માટે અટકાવવામાં આવે છે. ===ઓસ્ટ્રેલિયા=== [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં, [http://www.comlaw.gov.au/comlaw/Legislation/LegislativeInstrumentCompilation1.nsf/0/EC633DF9856A4257CA2573F7000C6CB5 ફ્રેન્ચાઇઝીંગ આચારસંહિતા]નું નિયમન [[ટ્રેડ પ્રેક્ટીસીસ એક્ટ 1974]] હેઠળ તૈયાર કરેલ ફરજિયાત [[આચારસંહિતા]] હેઠળ કરવામાં આવ્યું છે. જાહેર દસ્તાવેજને તૈયાર કરવા માટે ફ્રેન્ચાઇઝર્સને સંહિતાની આવશ્યકતા હોય છે જે ફ્રેન્ચાઇઝ કરારમાં દાખલ કરવામાં આવે તે પહેલાં ઓછામાં ઓછા 14 દિવસ પહેલાં સંભવિત ફ્રેન્ચાઇઝને તે આપવો ફરજિયાત છે. સંહિતા ફ્રેન્ચાઇઝ કરારોની બાબતોનું નિયમન કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે બજારના ભંડોળના સંદર્ભમાં, [[શાંત-ગાળા]]માં, [[મધ્યસ્થી]] દ્વારા [[વિવાદનો અંત]] અને નિરાકરણ. ફેડરલ સરકાર હાલમાં 4 ડિસેમ્બર, 2008 ના રોજ ફ્રેન્ચાઇઝીંગમાં સંસદીય પૂછપરછ દ્વારા ગોઠવેલ “ઓપોર્ચ્યુનીટિ નોટ ઓપોર્ચ્યુનિઝમ: ઇમ્પ્રુવિંગ કન્ડક્ટ ઇન ઓસ્ટ્રેલિયન ફ્રેન્ચાઇઝીંગ(Opportunity not Opportunism: Improving conduct in Australian Franchising)” અહેવાલમાં સમાવિષ્ટ આચારસંહિતામાં સૂચિત ફેરફારોને ધ્યાને લઇ રહી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.franchise.net.au/Article/Federal-franchising-inquiry-favours-franchisees/433011.aspx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302061529/http://www.franchise.net.au/article/Federal-franchising-inquiry-favours-franchisees/433011.aspx |url-status=dead }}</ref> કેટલાક નિષ્ણાંતોએ ચેતવણી આપી કે ફ્રેન્ચાઇઝીંગ ક્ષેત્રના નિયમો વધારવા માટે કોઇપણ પ્રોત્સાહન વ્યાપાર કરવામાં ઓછા આકર્ષક સાધનો બનાવી શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.dlaphillipsfox.com/article/302/Over-regulation-would-harm-franchising-sector-inquiry-warned |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228162803/http://www.dlaphillipsfox.com/article/302/Over-regulation-would-harm-franchising-sector-inquiry-warned |url-status=dead }}</ref> ===રશિયા=== રશિયામાં, સિવિલ કોડના (1996 માં પસાર થયેલ) 54 પ્રકરણ હેઠળ, ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો જ્યાં સુધી લેખિત અને નોંધણી કરવામાં આવી ન હોય તો અમાન્ય છે, અને ફ્રેન્ચાઇઝર્સ ફ્રેન્ચાઇઝીના માલના ભાવો પર પ્રમાણો કે મર્યાદાઓ ગોઠવી શકે નહીં. કાયદાઓના બળ અને સોદાયુક્ત વિવાદોના નિરાકરણ એ સમસ્યા છે: [[દૌકિન ડોનટ્સ]] રશિયન ફ્રેન્ચાઇઝીસ સાથે તેના કરારનો અંત લાવવાનું પસંદ કર્યું, કારણ કે તેઓ કાનુની રીતે પદ્ધતિઓ સમજવા કરતાં, તેમના કરારોની વિરુદ્ધ વોડકાં અને માંસની પેટીઝ વેચી રહ્યાં હતા.<ref>એન્ટોનેન, નુરા, મિકા ટુનાનેન, ઇલાન એલન (2005), “રશિયામાં ફ્રેન્ચાઇઝીંગના આંતરરાષ્ટ્રિય વ્યવસાય વાતાવરણ,” માર્કેટિંગ સાયન્સ સમીક્ષાની એકેડમી, (5), 1-18.</ref> ===યુકે (UK)=== યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં, ફ્રેન્ચાઇઝ-આધારતી કાયદાઓ નથી; અન્ય વ્યાપારોની જેમ ફ્રેન્ચાઇઝીસ સમાન નિયમોને આધીન છે. ઉદાહરણ તરીકે, ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો નિયમિત કરારના કાયદા હેઠળ રજુ કરવામાં આવે છે અને અન્ય કાનુન કે માર્ગદર્શનોનું ઉલ્લંઘન કરવું જોઇએ નહીં.<ref>યુરોપીયન કોડ ઓફ એથિક્સને આધીન ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો</ref> બ્રિટીશ ફ્રેન્ચાઇઝ એસોસિએશન (BFA) દ્વારા અમુક સ્વ-નિયમન છે. જોકે ત્યાં ઘણાં ફ્રેન્ચાઇઝ વ્યાપારો છે જેઓ સભ્યો બન્યા નથી, અને ઘણાં વ્યાપારો જેઓ આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતા નથી તેવા ફ્રેન્ચાઇઝર્સ તરીકે તેમને ઓળખાવે છે.{{Citation needed|date=December 2007}} સંખ્યાબંધ “કાઉબોય” ફ્રેન્ચાઇઝીઓ ઘટાડવામાં મદદ માટે અને ઉદ્યોગને તેની છાપ સુધારવા માટે માળખાંના સર્જન માટે ઉદ્યોગના પ્રયાસમાં ઘણા લોકો અને સંગઠનો છે.{{Who|date=December 2007}} 22 મે 2007, ના રોજ, ફ્રેન્ચાઇઝીસમાં રોકાણ કરેલ નાગરિકોની ખોટના કારણે યુકેની સરકાર દ્વારા ફ્રેન્ચાઇઝીંગના વિશિષ્ટ નિયમો માટે નાગરિકને લગતી અરજીઓની યુકે સંસદમાં સુનાવણી રાખવામાં આવી હતી. ઉદ્યોગ મંત્રી, માર્ગરેટ હોજે, સુનાવણીનું સંચાલન કર્યું હતું પરંતુ સલામતીની ખોટી સમજમાં લોકોને ફ્રેન્ચાઇઝીંગના સરકારી નિયમોને શાંત પાડી શકાય તેવી સલાહ સાથે ફ્રેન્ચાઇઝીંગના કોઇપણ સરકારી નિયમોનો વિરોધ કર્યો હતો. ઉદ્યોગ મંત્રીએ સૂચવ્યું કે જો રોકાણકારો અને બેંકો દ્વારા યોગ્ય પરિશ્રમ કરવામાં આવ્યો હોત, તો યુકેમાં વ્યાપાર કરારો સંચાલિત વર્તમાન નિયમોએ લોકો અને બેંકને પર્યાપ્ત રક્ષણ પૂરું પાડ્યું હોત.<ref>{{cite journal|journal=Daily Hansard|date=22 May 2007|pages=Column Pyramid Schemes were outlawed in the UK by The Trading Schemes Act 1996. However, the legislation was so worded that legitimate Franchise Schemes were caught by the legislation and following lobbying by the British Franchise Association a memo was issued to the British Franchise Association by the Department of Trade and Industry on the 19 July 1997 which amended the wording of the legislation. The law on statute is now impossible to follow without reference to the memo. 363WH|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm070522/halltext/70522h0001.htm|title=Franchise Industry|url2=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm070522/halltext/70522h0002.htm|url3=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm070522/halltext/70522h0003.htm|nopp=true}}</ref> ===બ્રાઝિલ=== 2008 માં, 62,500 કરતાં વધુ આઉટલેટ્સ સાથે, ત્યાં આશરે 1,013 ફ્રેન્ચાઇઝીસ<ref>{{Cite web |url=http://www.allbusiness.com/legal/international-law/8887771-1.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001035234/http://www.allbusiness.com/legal/international-law/8887771-1.html |url-status=dead }}</ref> હતી, જે સંખ્યાબંધ એકમોની દ્રષ્ટિએ તેની વિશ્વનો સૌથી વિશાળ દેશ બનાવે છે. આ સરવાળાના કુલ 11 ટકા જેટલા વિદેશ-આધારીત ફ્રેન્ચાઇઝર્સ છે. બ્રાઝિલીયન ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદો ( લો નં. 8955, 15 ડિસેમ્બર 1994) તંત્ર તરીકે ફ્રેન્ચાઇઝને વ્યાખ્યાયિત કરે છે જેમાં ફ્રેન્ચાઇઝર વિશિષ્ટ કે અર્ધ-વિશિષ્ટ આધાર પર ઉત્પાદનો કે સેવાઓ માટેના હક્ક સાથે જોડાયેલ ટ્રેડમાર્ક/ પેટન્ટ સાથેના હક્કના ઉપયોગ માટે, ચૂકવણી માટે, ફ્રેન્ચાઇઝીને ''મંજુરી'' આપે છે. “ફ્રેન્ચાઇઝર ઓફર સરક્યુલર” અથવા ડિસ્કલોઝર દસ્તાવેજ કરારના અમલ પહેલાં ફરજિયાત છે અને બ્રાઝિલ પ્રદેશ માટે માન્ય છે. નાણાંની પુનઃપ્રાપ્તિ અને ગંભીર નુકશાનો સાથે કરારનો ડિસ્ક્લોઝરની નિષ્ફળતામાં સમાવેશ નથી.ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદો બ્રાઝિલીયન અને વિદેશી ફ્રેન્ચાઇઝર્સ વચ્ચે ભેદ પાડતા નથી. ધી નેશનલ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પ્રોપર્ટી (INPI) એ નોંધણી સત્તા છે. સ્ટેટમેન્ટ ઓફ ડિલીવરી (ડિસ્કલોઝર દસ્તાવેજીકરણની) અને સર્ટીફિકેશન ઓફ રેકોર્ડીંગ (INPI) અતિઆવશ્યક દસ્તાવેજો છે. ચૂકવણીઓ માટે આવશ્યકતા પછીની બાબત છે. તમામ રકમો વિદેશી ચલણમાં પરિવર્તનશીલ ન હોઇ શકે. પ્રમાણિકરણનો અર્થ બ્રાઝિલના વિશ્વાસઘાતના કાનુન સાથે સુસંગતતા પણ થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રિય ફ્રેન્ચાઇઝીંગના પક્ષો અનુવાદને ટાળવા માટે (પરંતુ તે અનુસરે છે), તે વાસ્તવિક અભિવ્યક્તિની રીતે માન્ય રાખે છે અને જેમ બને તેમ લાંબા સમય સુધી બ્રાઝિલીયન પક્ષ કડકડાટ ઇંગ્લીશ જાણે છે, તે દસ્તાવેજ ઇંગ્લીશ ભાષા સ્વીકારવા માટે નક્કી કરી શકે છે. નોંધણી ત્રણ બાબતો પૂર્ણ કરે છે: : :: *તે ત્રીજા પક્ષો વિરુદ્ધ અસરકારક કરાર બનાવે છે ::: * ચૂકવણીઓના મોકલેલ નાણાંની રકમની મંજૂરી આપે છે :::: * કર કપાતો માટે ફ્રેન્ચાઇઝીને લાયક કરે છે આ દેશમાં ફ્રેન્ચાઇઝીંગમાં પૃષ્ઠ સંદર્ભ: ફ્રેન્ચાઇઝીંગનું માર્ગદર્શન - Guia do Franchising (http://www.guiadofranchising.com.br {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114103052/https://guiadofranchising.com.br/ |date=2022-01-14 }}) ===ભારત === વિદેશથી ભારતના માલ અને સેવાઓના ફ્રેન્ચાઇઝીંગ તેના વિકાસની પ્રાથમિક તબક્કામાં છે. પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રિય પ્રદર્શન ફક્ત 2009 માં રાખવામાં આવ્યું હતુ. મુખ્ય માહિતી સ્થાન છે <ref>{{Cite web |url=http://www.franchisebusiness.in/c/Franchising-Association-of-India/Franchise-laws-in-India-n863929 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402101235/http://www.franchisebusiness.in/c/Franchising-Association-of-India/Franchise-laws-in-India-n863929 |url-status=dead }}</ref>. ભારત, જોકે, વેડફવા માટે અતડા નહિ તેવા 300 મિલીયનના તેના મધ્યમ-વર્ગના કારણે એક મોટું ફ્રેન્ચાઇઝીંગ બજાર છે અને તેની વસતિ મોટું કારણ છે. ઊંચા પ્રમાણમાં વૈવિધ્ય ધરાવતા સમાજમાં ([[ભારતનું વસતિશાસ્ત્ર]] જુઓ) મેકડોનાલ્ડ્ઝ એ વિશ્વના બાકિના ભાવોથી અલગ હોવા છતાં સફળ વાર્તા છે.<ref>વિકાસશીલ દેશ સાહસો (જોડાણો અથવા સંયુક્ત સાહસો) માટે વૈશ્વિકરણની રીતો યુનાઇટેડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન, વિયેના, 2008, ISBN 978-92-1-106443-8,</ref>. આમ સારા પ્રમાણમાં, ફ્રેન્ચાઇઝ કરાર એ કોન્ટ્રાક્ટ એક્ટ 1872 અને સ્પેસીફિક રીલીફ એક્ટ, 1963 દ્વારા સંચાલિત ફ્રેન્ચાઇઝર અને ફ્રેન્ચાઇઝ વચ્ચે કરાર છે જે કરારના ભંગ માટે નુકશાનોના રૂપમાં કરાર અને ઉપાયમાં કરારપત્રોના બંને વિશિષ્ટ બળ, માટે પૂરું પાડે છે. ==સામાજિક ફ્રેન્ચાઇઝીઓ== તાજેતરના વર્ષોમાં, ફ્રેન્ચાઇઝીંગનો વિચાર [[સામાજિક સાહસ]] ક્ષેત્ર દ્વારા લેવામાં આવ્યો છે, જે નવાં વ્યવસાયો સ્થાપવાની પ્રક્રિયાની ગતિમાં વધારો કરવા અને સરળ બનાવવા માટેની આશા ધરાવે છે. સંખ્યાબંધ વ્યાપાર વિચારો, જેવા કે સાબુ બનાવવા, આહારનું છૂટક વેચાણ, માછલીઘરની જાળવણી, અને હોટલ સંચાલનને ખોડખાંપણ ધરાવતા અને નબળાં લોકોને કામે રાખતી સામાજિક સંસ્થા દ્વારા દત્તક લેવા માટે યોગ્ય તરીકે ઓળખવામાં આવ્યાં છે. ખૂબ સફળ ઉદાહરણ એ ઘણુ કરીને [[જર્મની]]માં કેટલીક 50 પાડોશી [[સુપરમાર્કેટ]]ની સ્થિર રીતે વધતી સાંકળ, [[CAP બજારો]] છે. અન્ય ઉદાહરણો [[એડિનબર્ગ]]માં [[સેન્ટ મેરીઝ પ્લેસ હોટેલ]] અને [[ટ્રીએસ્ટ]]માં [[હોટલ ટ્રાઇટોન]] છે. [[સામાજિક ફ્રેન્ચાઇઝીંગ]] પણ વિકસતા વિશ્વમાં આવશ્યક તબીબી સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે સરકારો અને સાધન દાતાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી તરકીબોને ધ્યાને લે છે. ==પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ== પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ એ જાહેર [[પ્રસંગો]]ના અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વૃદ્ધિ છે, જ્યારે મૂળ [[બ્રાન્ડ]] ([[લોગો]]), હેતુ, ખ્યાલ અને પ્રસંગના સ્વરૂપને જાળવી રાખે છે.<ref>{{cite book |author=Kissikov Beknur |title=Franchising |date= |isbn= }}</ref> તે રીતે શ્રેષ્ઠ ‍ફ્રેન્ચાઇઝીંગમાં પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ સફળ બનાવોની નકલ કરવા બરાબર રીતે ઘડવામાં આવે છે. પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગનું સારું ઉદાહરણ [[વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ]], અથવા ફક્ત [[દેવોસ]] ફોરમ છે, જેને [[ચાઇના]], [[લેટિન અમેરિકા]] વગેરેમાં પ્રાદેશિક પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીસ છે. તે જ રીતે, વેશ્વિક-રૂપાંતર [[વર્લ્ડ સોશ્યલ ફોરમે]] ઘણા રાષ્ટ્રિય પ્રસંગો શરૂ કર્યાં છે. [[યુકે]]માં [[વ્હેન ધી મ્યુઝિક શોપ્સ (When The Music Stops)]] એ પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગનું ઉદાહરણ છે, આ કિસ્સામાં, ચાલુ [[ઝડપ મુલાકાતો]] અને એકલ પ્રસંગો છે. ==આ પણ જુઓ== *[[ફ્રેન્ચાઇઝીંગ પરામર્શ]] *[[ફ્રેન્ચાઇઝીસની યાદી]] ==સંદર્ભો== {{Reflist}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[http://www.guiadofranchising.com.br ફ્રેન્ચાઇઝીંગ માર્ગદર્શન - બ્રાઝિલીયન સંદર્ભ પૃષ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114103052/https://guiadofranchising.com.br/ |date=2022-01-14 }} *[http://www.franchise.org આંતરરાષ્ટ્રિય ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.aafd.org ફ્રેન્ચાઇઝીઓ અને વિક્રેતાનું અમેરિકન સંગઠન] *[http://www.franchiseba.com ફ્રેન્ચાઇઝ દલાલ સંગઠન] *[http://www.cfa.ca/ કેનેડીયન ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.fai.co.in/ ભારતનું ફ્રેન્ચાઇઝીંગ સંગઠન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722104944/http://www.fai.co.in/ |date=2010-07-22 }} *[http://www.thebfa.org/ બ્રિટીશ ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.franchise.org.au/ ઓસ્ટ્રેલિયન ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526224846/http://www.franchise.org.au/ |date=2010-05-26 }} *[http://www.cafla.com/ મધ્ય-એશિયન ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.fasa.co.za/ દક્ષિણ આફ્રિકાનું ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.franchising.org.ua/ ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન (યુક્રેન)] *[http://www.franchise.edu.au/ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ શ્રેષ્ઠતા માટે એશિયા-પેસિફિક કેન્દ્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100623061617/http://www.franchise.edu.au/ |date=2010-06-23 }}, [[ગ્રિફીથ યુનિવર્સિટી]], [[નાથન, ક્વીન્સલેન્ડ]], (ઓસ્ટ્રેલિયા) *[http://www.franchise-info.ca ફ્રેન્ચાઇઝીઓ અને વિક્રેતાનું આંતરરાષ્ટ્રિય સંગઠન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014053449/https://www.franchise-info.ca/ |date=2019-10-14 }} [[Category:ફ્રેન્ચાઇઝીસ]] [[Category:વિતરણ, છૂટક વેચાણ, અને જથ્થાબંધ વેચાણ]] [[Category:માર્કેટિંગ]] [[Category:વ્યુહાત્મક જોડાણો]] [[Category:કરાર નિયમ]] b78ahh3d4d7il71zqqcyjgxxfec1llx 0 26850 902658 893545 2026-07-21T05:01:45Z ~2026-40823-45 88241 902658 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writing system |name=ગુજરાતી |languages=[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]<br />[[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]]<br />અવેસ્તા ([[પારસી]]ઓ દ્વારા બોલાતી પ્રાચીન ભાષા)<br />[[ભીલી બોલી|ભીલી]]<br />ડુંગરા ભીલ<br />[[ગામીત બોલી|ગામીત]]<br />ચૌધરી<br />[[કુકણા બોલી|કુકણા]]<br />રાજપુત ગરાસિયા<br />વારલી<br />વસાવી<ref>{{cite web|url=http://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Gujr|title=ScriptSource - Gujarati|access-date =2017-02-13}}</ref> |time=આશરે ૧૫૯૨ - હાલમાં |type=અબુગિડા |fam1=પ્રોટો-સિનેટિક મૂળાક્ષરો^[a] |fam2=ફોનિશિયન મૂળાક્ષરો^[a] |fam3=અરામૈક મૂળાક્ષરો^[a] |footnotes=[a] બ્રાહ્મિક લિપિઓના સેમિટિક મૂળ વિશે મતાંતર છે. |fam4=બ્રાહ્મી લિપિ |fam5=ગુપ્ત લિપિ |fam6=નાગરી લિપિ |fam7=[[દેવનાગરી]] લિપિ |sisters=રંજતા લિપિ<br />મોદી |unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf U+0A80&ndash;U+0AFF] |iso15924=Gujr |sample=Gujarati Script Sample.svg |imagesize=300px }} [[ચિત્ર:Gandhi's hut-karadi.jpg|thumbnail|ગુજરાતી લિપિનું ઉદાહરણ]] '''ગુજરાતી લિપિ''' એ [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં વસતા લોકો દ્વારા લેખનકાર્યમાં વપરાતી લિપિ છે, જે લિપિમાં [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] તેમજ કેટલીક અન્ય ભાષાઓ લખવામાં વાપરવામાં આવે છે. પ ભય નુપ == સ્વર == {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !અક્ષર !વિભેદક !'ક' ની બારાખડી ![[દેવનાગરી]] લિપિમાં<br />સમાન અક્ષર !ખડી બોલી<br />[[હિન્દી]]માં ઉચ્ચાર !આઈ.પી.એ. !વિભેદક<br />નું નામ<ref>{{Harv|Tisdall|1892|p=20}}</ref> |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |[[અ]] | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ક |colspan="2"|अ |ə | |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |આ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ા | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કા |colspan="2"|आ |a |કાનો |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |િ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કિ |इ||rowspan="2"|ई |rowspan="2"|i |હ્રસ્વ ઇ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ી | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કી |ई |દીર્ઘ ઈ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઉ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ુ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કુ |उ||rowspan="2"|ऊ |rowspan="2"|u |હ્રસ્વ ઉ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઊ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૂ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૂ |ऊ |દીર્ઘ ઊ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઋ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૃ |ऋ||रू |ઋ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |એ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ે | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કે |ए||ए, ऐ |e, ɛ |એક માત્રા |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઐ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૈ |ऐ||अय |əj |બે માત્રા |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઓ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ો | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કો |ओ||ओ, औ |o, ɔ |કાનો માત્રા |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઔ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૌ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૌ |औ||अव |əʋ |કાનો બે માત્રા |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |અં | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ં | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કં |colspan="2"|अं | |અનુસ્વાર |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |અ: | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કઃ |colspan="2"|अ: | |વિસર્ગ |} અંગ્રેજી ભાષામાં એ અને ઓ ના પહોળા ઉચ્ચારને સંજ્ઞાત્મક રીતે દર્શાવવા માટે નીચેના બે સ્વરોનો ઉપયોગ વધતો જાય છે. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !અક્ષર !વિભેદક !'ક' ની બારાખડી ![[દેવનાગરી]] લિપિમાં<br />સમાન અક્ષર !આઈ.પી.એ. !વિભેદક<br />નું નામ<ref>{{Harv|Tisdall|1892|p=20}}</ref> |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઍ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૅ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૅ |ऍ |â|| |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઑ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૉ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૉ |ऑ |ô|| |} == વ્યંજન == અહીં ગુજરાતી લિપિના વ્યંજનો એના હિંદી-દેવનાગરી અને આઈ.પી.એની સરખામણી સાથે પ્રસ્તુત છે. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- bgcolor="#CCCCCC" ! bgcolor="#FFFFFF" rowspan="3"| ! colspan="12"|સ્પર્શ ! colspan="3" rowspan="3"|અનુનાસિક ! colspan="3" rowspan="3"|અંત:સ્થ ! colspan="3" rowspan="3"|ઉષ્માન્ |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="6"|અઘોષ ! colspan="6"|ઘોષ |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="3"|અલ્પપ્રાણ ! colspan="3"|મહાપ્રાણ ! colspan="3"|અલ્પપ્રાણ ! colspan="3"|મહાપ્રાણ |-align="center" !કંઠ્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ક||क||kə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ખ||ख||k^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ગ||ग||ɡə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઘ||घ||ɡ^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઙ||ङ||ŋə | colspan="6"| |-align="center" !તાલવ્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ચ||च||tʃə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |છ||छ||tʃ^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |[[જ]]||ज||dʒə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઝ||झ||dʒ^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |[[ઞ]]||ञ||ɲə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ય||य||jə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |શ||श||rowspan="2"|ʃə |-align="center" !મૂર્ધન્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ટ||ट||ʈə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઠ||ठ||ʈ^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ડ||ड||ɖə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઢ||ढ||ɖ^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ણ||ण||ɳə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ર||र||ɾə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ષ||ष |-align="center" !દંત્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ત||त||t̪ə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |થ||थ||t̪^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |દ||द||d̪ə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ધ||ध||d̪^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ન||न||nə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |લ||ल||lə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |સ||स||sə |-align="center" !ઓષ્ઠ્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |પ||प||pə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ફ||फ||p^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |બ||ब||bə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ભ||भ||b^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |મ||म||mə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |વ||व||ʋə | colspan="3"| |} {|class="wikitable" style="text-align:center" |-align="center" ! કંઠસ્થાનીય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |હ||ha||ɦə |-align="center" ! મૂર્ધન્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ળ||ɭə |-align="center" ! rowspan="2"| | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ક્ષ||kʃə |-align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |જ્ઞ||jña||ɡnə |} ==અંક== {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse;" |-align="center" |0||૦||''શૂન્ય (મીંડું)'' |-align="center" |1||૧||''એકડો'' |-align="center" |2||૨||''બગડો'' |-align="center" |3||૩||''ત્રગડો'' |-align="center" |4||૪||''ચોગડો'' |-align="center" |5||૫||''પાંચડો'' |-align="center" |6||૬||''છગડો'' |-align="center" |7||૭||''સાતડો'' |-align="center" |8||૮||''આઠડો'' |-align="center" |9||૯||''નવડો'' |} == બારાક્ષરી == ગુજરાતી સ્વર અને વ્યંજનના યોગથી બનતી રચના ને '''બારાક્ષરી''' કહેવાય છે. બારાક્ષરીને બારાખડી, બારાહખાડી પણ કહેવાય છે. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+બારાક્ષરી ! !ા !િ !ી !ુ !ૂ !ે !ૈ !ો !ૌ !ં !ઃ |- |ક |કા |કિ |કી |કુ |કૂ |કે |કૈ |કો |કૌ |કં |કઃ |- |ખ |ખા |ખિ |ખી |ખુ |ખૂ |ખે |ખૈ |ખો |ખૌ |ખં |ખઃ |- |ગ |ગા |ગિ |ગી |ગુ |ગૂ |ગે |ગૈ |ગો |ગૌ |ગં |ગઃ |- |ઘ |ઘા |ઘિ |ઘી |ઘુ |ઘૂ |ઘે |ઘૈ |ઘો |ઘૌ |ઘં |ઘઃ |- |ચ |ચા |ચિ |ચી |ચુ |ચૂ |ચે |ચૈ |ચો |ચૌ |ચં |ચઃ |- |છ |છા |છિ |છી |છુ |છૂ |છે |છૈ |છો |છૌ |છં |છઃ |- |જ |જા |જિ |જી |જુ |જૂ |જે |જૈ |જો |જૌ |જં |જઃ |- |ઝ |ઝા |ઝિ |ઝી |ઝુ |ઝૂ |ઝે |ઝૈ |ઝો |ઝૌ |ઝં |ઝઃ |- |ટ |ટા |ટિ |ટી |ટુ |ટૂ |ટે |ટૈ |ટો |ટૌ |ટં |ટઃ |- |ઠ |ઠા |ઠિ |ઠી |ઠુ |ઠૂ |ઠે |ઠૈ |ઠો |ઠૌ |ઠં |ઠઃ |- |ડ |ડા |ડિ |ડી |ડુ |ડૂ |ડે |ડૈ |ડો |ડૌ |ડં |ડઃ |- |ઢ |ઢા |ઢિ |ઢી |ઢુ |ઢૂ |ઢે |ઢૈ |ઢો |ઢૌ |ઢં |ઢઃ |- |ણ |ણા |ણિ |ણી |ણુ |ણૂ |ણે |ણૈ |ણો |ણૌ |ણં |ણઃ |- |ત |તા |તિ |તી |તુ |તૂ |તે |તૈ |તો |તૌ |તં |તઃ |- |થ |થા |થિ |થી |થુ |થૂ |થે |થૈ |થો |થૌ |થં |થઃ |- |દ |દા |દિ |દી |દુ |દૂ |દે |દૈ |દો |દૌ |દં |દઃ |- |ધ |ધા |ધિ |ધી |ધુ |ધૂ |ધે |ધૈ |ધો |ધૌ |ધં |ધઃ |- |ન |ના |નિ |ની |નુ |નૂ |ને |નૈ |નો |નૌ |નં |નઃ |- |પ |પા |પિ |પી |પુ |પૂ |પે |પૈ |પો |પૌ |પં |પઃ |- |ફ |ફા |ફિ |ફી |ફુ |ફૂ |ફે |ફૈ |ફો |ફૌ |ફં |ફઃ |- |બ |બા |બિ |બી |બુ |બૂ |બે |બૈ |બો |બૌ |બં |બઃ |- |ભ |ભા |ભિ |ભી |ભુ |ભૂ |ભે |ભૈ |ભો |ભૌ |ભં |ભઃ |- |મ |મા |મિ |મી |મુ |મૂ |મે |મૈ |મો |મૌ |મં |મઃ |- |ય |યા |યિ |યી |યુ |યૂ |યે |યૈ |યો |યૌ |યં |યઃ |- |ર |રા |રિ |રી |રુ |રૂ |રે |રૈ |રો |રૌ |રં |રઃ |- |લ |લા |લિ |લી |લુ |લૂ |લે |લૈ |લો |લૌ |લં |લઃ |- |વ |વા |વિ |વી |વુ |વૂ |વે |વૈ |વો |વૌ |વં |વઃ |- |શ |શા |શિ |શી |શુ |શૂ |શે |શૈ |શો |શૌ |શં |શઃ |- |ષ |ષા |ષિ |ષી |ષુ |ષૂ |ષે |ષૈ |ષો |ષૌ |ષં |ષઃ |- |સ |સા |સિ |સી |સુ |સૂ |સે |સૈ |સો |સૌ |સં |સઃ |- |હ |હા |હિ |હી |હુ |હૂ |હે |હૈ |હો |હૌ |હં |હઃ |- |ળ |ળા |ળિ |ળી |ળુ |ળૂ |ળે |ળૈ |ળો |ળૌ |ળં |ળઃ |- |ક્ષ |ક્ષા |ક્ષિ |ક્ષી |ક્ષુ |ક્ષૂ |ક્ષે |ક્ષૈ |ક્ષો |ક્ષૌ |ક્ષં |ક્ષઃ |- |જ્ઞ |જ્ઞા |જ્ઞિ |જ્ઞી |જ્ઞુ |જ્ઞૂ |જ્ઞે |જ્ઞૈ |જ્ઞો |જ્ઞૌ |જ્ઞં |જ્ઞઃ |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{Commonscat|Gujarati script|ગુજરાતી લિપી}} {{ગુજરાતી ભાષા}} [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] mueb9fa8rjrpkxy3oachf5t09tmlyad 902665 902658 2026-07-21T08:05:50Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-40823-45|~2026-40823-45]] ([[User talk:~2026-40823-45|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Samyak Vidhan|Samyak Vidhan]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 893545 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writing system |name=ગુજરાતી |languages=[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]<br />[[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]]<br />અવેસ્તા ([[પારસી]]ઓ દ્વારા બોલાતી પ્રાચીન ભાષા)<br />[[ભીલી બોલી|ભીલી]]<br />ડુંગરા ભીલ<br />[[ગામીત બોલી|ગામીત]]<br />ચૌધરી<br />[[કુકણા બોલી|કુકણા]]<br />રાજપુત ગરાસિયા<br />વારલી<br />વસાવી<ref>{{cite web|url=http://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Gujr|title=ScriptSource - Gujarati|access-date =2017-02-13}}</ref> |time=આશરે ૧૫૯૨ - હાલમાં |type=અબુગિડા |fam1=પ્રોટો-સિનેટિક મૂળાક્ષરો^[a] |fam2=ફોનિશિયન મૂળાક્ષરો^[a] |fam3=અરામૈક મૂળાક્ષરો^[a] |footnotes=[a] બ્રાહ્મિક લિપિઓના સેમિટિક મૂળ વિશે મતાંતર છે. |fam4=બ્રાહ્મી લિપિ |fam5=ગુપ્ત લિપિ |fam6=નાગરી લિપિ |fam7=[[દેવનાગરી]] લિપિ |sisters=રંજતા લિપિ<br />મોદી |unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf U+0A80&ndash;U+0AFF] |iso15924=Gujr |sample=Gujarati Script Sample.svg |imagesize=300px }} [[ચિત્ર:Gandhi's hut-karadi.jpg|thumbnail|ગુજરાતી લિપિનું ઉદાહરણ]] '''ગુજરાતી લિપિ''' એ [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં વસતા લોકો દ્વારા લેખનકાર્યમાં વપરાતી લિપિ છે, જે લિપિમાં [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] તેમજ કેટલીક અન્ય ભાષાઓ લખવામાં વાપરવામાં આવે છે. == સ્વર == {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !અક્ષર !વિભેદક !'ક' ની બારાખડી ![[દેવનાગરી]] લિપિમાં<br />સમાન અક્ષર !ખડી બોલી<br />[[હિન્દી]]માં ઉચ્ચાર !આઈ.પી.એ. !વિભેદક<br />નું નામ<ref>{{Harv|Tisdall|1892|p=20}}</ref> |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |[[અ]] | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" | | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ક |colspan="2"|अ |ə | |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |આ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ા | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કા |colspan="2"|आ |a |કાનો |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઇ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |િ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કિ |इ||rowspan="2"|ई |rowspan="2"|i |હ્રસ્વ ઇ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ી | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કી |ई |દીર્ઘ ઈ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઉ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ુ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કુ |उ||rowspan="2"|ऊ |rowspan="2"|u |હ્રસ્વ ઉ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઊ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૂ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૂ |ऊ |દીર્ઘ ઊ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઋ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૃ |ऋ||रू |ઋ |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |એ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ે | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કે |ए||ए, ऐ |e, ɛ |એક માત્રા |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઐ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૈ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૈ |ऐ||अय |əj |બે માત્રા |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઓ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ો | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કો |ओ||ओ, औ |o, ɔ |કાનો માત્રા |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઔ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૌ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૌ |औ||अव |əʋ |કાનો બે માત્રા |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |અં | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ં | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કં |colspan="2"|अं | |અનુસ્વાર |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |અ: | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઃ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કઃ |colspan="2"|अ: | |વિસર્ગ |} અંગ્રેજી ભાષામાં એ અને ઓ ના પહોળા ઉચ્ચારને સંજ્ઞાત્મક રીતે દર્શાવવા માટે નીચેના બે સ્વરોનો ઉપયોગ વધતો જાય છે. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !અક્ષર !વિભેદક !'ક' ની બારાખડી ![[દેવનાગરી]] લિપિમાં<br />સમાન અક્ષર !આઈ.પી.એ. !વિભેદક<br />નું નામ<ref>{{Harv|Tisdall|1892|p=20}}</ref> |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઍ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૅ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૅ |ऍ |â|| |- | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઑ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ૉ | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |કૉ |ऑ |ô|| |} == વ્યંજન == અહીં ગુજરાતી લિપિના વ્યંજનો એના હિંદી-દેવનાગરી અને આઈ.પી.એની સરખામણી સાથે પ્રસ્તુત છે. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- bgcolor="#CCCCCC" ! bgcolor="#FFFFFF" rowspan="3"| ! colspan="12"|સ્પર્શ ! colspan="3" rowspan="3"|અનુનાસિક ! colspan="3" rowspan="3"|અંત:સ્થ ! colspan="3" rowspan="3"|ઉષ્માન્ |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="6"|અઘોષ ! colspan="6"|ઘોષ |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="3"|અલ્પપ્રાણ ! colspan="3"|મહાપ્રાણ ! colspan="3"|અલ્પપ્રાણ ! colspan="3"|મહાપ્રાણ |-align="center" !કંઠ્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ક||क||kə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ખ||ख||k^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ગ||ग||ɡə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઘ||घ||ɡ^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઙ||ङ||ŋə | colspan="6"| |-align="center" !તાલવ્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ચ||च||tʃə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |છ||छ||tʃ^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |[[જ]]||ज||dʒə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઝ||झ||dʒ^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |[[ઞ]]||ञ||ɲə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ય||य||jə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |શ||श||rowspan="2"|ʃə |-align="center" !મૂર્ધન્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ટ||ट||ʈə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઠ||ठ||ʈ^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ડ||ड||ɖə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ઢ||ढ||ɖ^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ણ||ण||ɳə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ર||र||ɾə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ષ||ष |-align="center" !દંત્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ત||त||t̪ə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |થ||थ||t̪^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |દ||द||d̪ə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ધ||ध||d̪^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ન||न||nə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |લ||ल||lə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |સ||स||sə |-align="center" !ઓષ્ઠ્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |પ||प||pə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ફ||फ||p^hə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |બ||ब||bə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ભ||भ||b^ɦə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |મ||म||mə | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |વ||व||ʋə | colspan="3"| |} {|class="wikitable" style="text-align:center" |-align="center" ! કંઠસ્થાનીય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |હ||ha||ɦə |-align="center" ! મૂર્ધન્ય | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ળ||ɭə |-align="center" ! rowspan="2"| | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |ક્ષ||kʃə |-align="center" | bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |જ્ઞ||jña||ɡnə |} ==અંક== {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse;" |-align="center" |0||૦||''શૂન્ય (મીંડું)'' |-align="center" |1||૧||''એકડો'' |-align="center" |2||૨||''બગડો'' |-align="center" |3||૩||''ત્રગડો'' |-align="center" |4||૪||''ચોગડો'' |-align="center" |5||૫||''પાંચડો'' |-align="center" |6||૬||''છગડો'' |-align="center" |7||૭||''સાતડો'' |-align="center" |8||૮||''આઠડો'' |-align="center" |9||૯||''નવડો'' |} == બારાક્ષરી == ગુજરાતી સ્વર અને વ્યંજનના યોગથી બનતી રચના ને '''બારાક્ષરી''' કહેવાય છે. બારાક્ષરીને બારાખડી, બારાહખાડી પણ કહેવાય છે. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+બારાક્ષરી ! !ા !િ !ી !ુ !ૂ !ે !ૈ !ો !ૌ !ં !ઃ |- |ક |કા |કિ |કી |કુ |કૂ |કે |કૈ |કો |કૌ |કં |કઃ |- |ખ |ખા |ખિ |ખી |ખુ |ખૂ |ખે |ખૈ |ખો |ખૌ |ખં |ખઃ |- |ગ |ગા |ગિ |ગી |ગુ |ગૂ |ગે |ગૈ |ગો |ગૌ |ગં |ગઃ |- |ઘ |ઘા |ઘિ |ઘી |ઘુ |ઘૂ |ઘે |ઘૈ |ઘો |ઘૌ |ઘં |ઘઃ |- |ચ |ચા |ચિ |ચી |ચુ |ચૂ |ચે |ચૈ |ચો |ચૌ |ચં |ચઃ |- |છ |છા |છિ |છી |છુ |છૂ |છે |છૈ |છો |છૌ |છં |છઃ |- |જ |જા |જિ |જી |જુ |જૂ |જે |જૈ |જો |જૌ |જં |જઃ |- |ઝ |ઝા |ઝિ |ઝી |ઝુ |ઝૂ |ઝે |ઝૈ |ઝો |ઝૌ |ઝં |ઝઃ |- |ટ |ટા |ટિ |ટી |ટુ |ટૂ |ટે |ટૈ |ટો |ટૌ |ટં |ટઃ |- |ઠ |ઠા |ઠિ |ઠી |ઠુ |ઠૂ |ઠે |ઠૈ |ઠો |ઠૌ |ઠં |ઠઃ |- |ડ |ડા |ડિ |ડી |ડુ |ડૂ |ડે |ડૈ |ડો |ડૌ |ડં |ડઃ |- |ઢ |ઢા |ઢિ |ઢી |ઢુ |ઢૂ |ઢે |ઢૈ |ઢો |ઢૌ |ઢં |ઢઃ |- |ણ |ણા |ણિ |ણી |ણુ |ણૂ |ણે |ણૈ |ણો |ણૌ |ણં |ણઃ |- |ત |તા |તિ |તી |તુ |તૂ |તે |તૈ |તો |તૌ |તં |તઃ |- |થ |થા |થિ |થી |થુ |થૂ |થે |થૈ |થો |થૌ |થં |થઃ |- |દ |દા |દિ |દી |દુ |દૂ |દે |દૈ |દો |દૌ |દં |દઃ |- |ધ |ધા |ધિ |ધી |ધુ |ધૂ |ધે |ધૈ |ધો |ધૌ |ધં |ધઃ |- |ન |ના |નિ |ની |નુ |નૂ |ને |નૈ |નો |નૌ |નં |નઃ |- |પ |પા |પિ |પી |પુ |પૂ |પે |પૈ |પો |પૌ |પં |પઃ |- |ફ |ફા |ફિ |ફી |ફુ |ફૂ |ફે |ફૈ |ફો |ફૌ |ફં |ફઃ |- |બ |બા |બિ |બી |બુ |બૂ |બે |બૈ |બો |બૌ |બં |બઃ |- |ભ |ભા |ભિ |ભી |ભુ |ભૂ |ભે |ભૈ |ભો |ભૌ |ભં |ભઃ |- |મ |મા |મિ |મી |મુ |મૂ |મે |મૈ |મો |મૌ |મં |મઃ |- |ય |યા |યિ |યી |યુ |યૂ |યે |યૈ |યો |યૌ |યં |યઃ |- |ર |રા |રિ |રી |રુ |રૂ |રે |રૈ |રો |રૌ |રં |રઃ |- |લ |લા |લિ |લી |લુ |લૂ |લે |લૈ |લો |લૌ |લં |લઃ |- |વ |વા |વિ |વી |વુ |વૂ |વે |વૈ |વો |વૌ |વં |વઃ |- |શ |શા |શિ |શી |શુ |શૂ |શે |શૈ |શો |શૌ |શં |શઃ |- |ષ |ષા |ષિ |ષી |ષુ |ષૂ |ષે |ષૈ |ષો |ષૌ |ષં |ષઃ |- |સ |સા |સિ |સી |સુ |સૂ |સે |સૈ |સો |સૌ |સં |સઃ |- |હ |હા |હિ |હી |હુ |હૂ |હે |હૈ |હો |હૌ |હં |હઃ |- |ળ |ળા |ળિ |ળી |ળુ |ળૂ |ળે |ળૈ |ળો |ળૌ |ળં |ળઃ |- |ક્ષ |ક્ષા |ક્ષિ |ક્ષી |ક્ષુ |ક્ષૂ |ક્ષે |ક્ષૈ |ક્ષો |ક્ષૌ |ક્ષં |ક્ષઃ |- |જ્ઞ |જ્ઞા |જ્ઞિ |જ્ઞી |જ્ઞુ |જ્ઞૂ |જ્ઞે |જ્ઞૈ |જ્ઞો |જ્ઞૌ |જ્ઞં |જ્ઞઃ |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{Commonscat|Gujarati script|ગુજરાતી લિપી}} {{ગુજરાતી ભાષા}} [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] 8lcubtxrtvtuai7hqh3n1wym98zzb6c 0 29603 902662 885847 2026-07-21T06:00:59Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:Shrimp_pond.jpg|Shrimp_pond.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:TheImaCow|TheImaCow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Shrimp pond.jpg|]]. 902662 wikitext text/x-wiki :''આ અહેવાલ દરિયાઈ (ખારા પાણી)ના ઝીંગાના ઉછેર અંગેનો છે. '' ''તાજા પાણીની જાતોના ઉછેર માટે ફ્રેશવોટર પ્રોન ફાર્મિંગ જૂઓ.'' '''ઝીંગા ઉછેર''' એ જલીય સંવર્ધન (એક્વાકલ્ચર) કારોબાર છે જે માનવ વપરાશ માટે દરિયાઈ [[ઝીંગા]] કે પ્રોન{{ref|a}}નો ઉછેર કરે છે. વેપારી ધોરણે ઝીંગા ઉછેરની શરૂઆત 1970ના દાયકામાં થઈ હતી અને ખાસ કરીને [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]], [[જાપાન|જાપાન]] અને પશ્ચિમ [[યુરોપ|યુરોપ]]ની માંગ પૂરી કરવા ઉત્પાદનમાં તીવ્ર વધારો થયો હતો. સંવર્ધિત ઝીંગાનું વૈશ્વિક ઉત્પાદન 2003 માં 16 લાખ ટનથી વધુ થયું હતું, જેનું મૂલ્ય આશરે 9 અબજ અમેરિકી ડોલર થાય છે. ઉછેરેલાં ઝીંગામાંથી આશરે 75% જેટલાં તો [[એશિયા|એશિયા]]માં, ખાસ કરીને [[ચીન|ચીન]] અને [[થાઇલેન્ડ|થાઈલૅન્ડ]]માં ઉછેર પામ્યાં હોય છે. બાકીના 25 ટકા ઝીંગા ખાસ કરીને લેટિન અમેરિકા, જ્યાં [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે, તેમાંથી ઉત્પાદન થયું હતું. [[થાઇલેન્ડ]] સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ છે. ઝીંગા ઉછેરની પ્રવૃત્તિ દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના પરંપરાગત લઘુ વ્યવસાયમાંથી વૈશ્વિક ઉદ્યોગ બન્યો છે. ટેકનોલોજીના વિકાસને કારણે વધુ ગીચતામાં ઝીંગાનો ઉછેર શક્ય બન્યો છે. ઊંચી પ્રજનન ક્ષમતા ધરાવતા ઝીંગા (બ્રુડસ્ટોક)ની વિશ્વભરમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે. વાસ્તવિક રીતે, તમામ ઉછેરાતાં ઝીંગા એ પિનાઇડ્સ (એટલે કે, પિનાઇડે વર્ગના ઝીંગા) છે અને ઉછેરાતાં તમામ ઝીંગામાંથી 80%, ઝીંગાની માત્ર બે જ જાતિઓ – ''પિનીયસ વેનામેઇ'' (પૅસિફિકના શ્વેત ઝીંગા) અને ''પિનીયસ મોનોડોન'' (વિશાળ ટાઈગર પ્રૉન) હોય છે. આ ઓદ્યોગિક મોનોકલ્ચર રોગનો સરળતાથી શિકાર બની શકે છે, તેનાથી ઘણા વિસ્તારમાં સંવર્ધિત ઝીંગાની વસતી નાશ પામી છે. સતત વધતી જતી પરિસ્થિતિકીય સમસ્યાઓ, વારંવાર ફાટી નીકળતા રોગચાળાઓ, અને બિનસરકારી સંસ્થાઓ (એનજીઓ (NGO)) અને ગ્રાહક દેશ એમ બંને તરફથી મળતી ટીકાને પરિણામે 1990ના દાયકાના અંત ભાગમાં આ ઉદ્યોગમાં કેટલાક બદલાવો આવ્યા હતા અને નિયમનો એકંદરે વધુ સખત બન્યાં હતાં. 1999માં વધુ સાતત્યપૂર્ણ ઉછેર પદ્ધતિઓના વિકાસ અને પ્રોત્સાહન માટેનો પ્રોગ્રામ ચાલુ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં સરકારી સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓ અને પર્યાવરણ સંગઠનો સામેલ હતા. == ઇતિહાસ અને ભૂગોળ == ઇન્ડોનેશિયા લોકો અને બીજા લોકો પરંપરાગત નીચી ગીચતાની પદ્ધતિ (લો-ડેન્સિટી મેથડ)નો ઉપયોગ કરીને સદીઓથી ઝીંગાનો ઉછેર કરે છે. [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]]માં ખારા પાણીના તળાવ, જે ''ટેમબેક્સ'' તરીકે ઓળખાય છે તેને 15 સદી સુધી નિશાનીઓ મેળવી શકાય છે. તેઓ એક જ જાતના ઝીંગાના ઉછેર (મોનોકલ્ચર) માટે નાના તળાવનો ઉપયોગ કરતા હતા અથવા મિલ્કફિશ જેવી બીજી જાતો સાથે વિવિધ જાતના ઝીંગાનો ઉછેર (પોલિકલ્ચર્ડ) કરતા અથવા ચોખાનું ઉત્પાદન ન થતું હોય તેવી સુકી મોસમમાં ડાંગરના ખેતરમાં ઝીંગાનો ઉછેર કરતા હતા.<ref name="Roen01">રોનબેક,&nbsp;2001.</ref> આવી પદ્ધતિ દરિયાઈ વિસ્તારો કે નદીના કિનારે ઘણીવાર જોવા મળતી હતી. ઝીંગાના ઉછેર માટે મેન્ગ્રોવ વિસ્તારોને પ્રથમ પસંદગી મળતી હતી, કારણ કે આ વિસ્તારમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં કુદરતી ઝીંગા મળી આવે છે.<ref name="LPCM03"></ref> મૂળ કુદરતી અવસ્થામાં રહેલા બાળ ઝીંગાને તળાવમાં પકડવામાં આવતા હતા અને તેઓ ઉછેર કરી શકાય તેવા કદના ન બને ત્યાં સુધી પાણીના કુદરતી વાતાવરણમાં જ તેમનો ઉછેર થવા દેવામાં આવતો હતો. 1930ના દાયકાથી ઓદ્યોગિક ધોરણે ઝીંગા ઉછેર કામગીરી ચાલુ થઈ હોવાની નિશાનીઓ મળે છે, તે સમયે [[જાપાન|જાપાન]]ના ખેડૂતો સૌ પ્રથમ વખત કુરુમા ઝીંગા (''પિનીયસ જેપોનિકસ'' )નો ઉછેર કર્યો હતો. 1960ના દાયકા સુધીમાં જાપાનમાં નાના ઉદ્યોગનો વિકાસ થયો હતો.<ref name="Ros04a">રોઝનબેરી, ''એબાઉટ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ'' .</ref> 1960ના દાયકા અને 1070ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઝીંગાનું વેપારી ધોરણે ઉછેર કરવાની કામગીરીનો ઝડપથી વિકાસ થયો હતો. ટેકનોલોજીમાં પ્રગતિને કારણે ઉછેરની વધુ સઘન પદ્ધતિઓ આવી હતી અને બજારમાં માગમાં વધારાને કારણે ઝીંગાનો ઉછેર વિશ્વભરમાં પ્રસર્યો હતો, જે અગાઉ ખાસ કરીને ઉષ્ણકટિબંધ અને ઉષ્ણકટિબંધની હદ પરના પ્રદેશમાં આ પ્રવૃત્તિ કેન્દ્રિત થઈ હતી. 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં ગ્રાહકોની માગ વધી હતી અને તેની સાથે કુદરતી અવસ્થામાં રહેલા ઝીંગામાં ઘટાડો થયો હતો, તેથી આ ઉદ્યોગમાં તેજી આવી હતી. [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]] ઝીંગા ઉછેરની શરૂઆત કરનારા પ્રથમ દેશો પૈકીનો એક હતો અને 1980માં તે મુખ્ય ઉત્પાદક દેશ બન્યો છે, પરંતુ ખરાબ પદ્ધતિઓ અને રોગચાળાને કારણે 1988 પછી તેના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો હતો.<ref name="ISA00">ઇન્ટરનેશનલ શ્રિમ્પ એક્શન નેટવર્ક, 2000.</ref> [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડ]]માં 1985થી મોટા પાયે ઉત્પાદનનો ઝડપથી વ્યાપ વધ્યો હતો.<ref name="HL01"> હુસૈન એન્ડ લિન, 2001.</ref> [[દક્ષીણ અમેરિકા|દક્ષિણ અમેરિકા]]માં [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોરે]] ઝીંગા ઉછેરની સૌ પ્રથમ શરૂઆત કરી હતી, જ્યાં 1978માં આ કામગીરીમાં નાટકીય વધારો થયો હતો.<ref name="McC04">મેકક્લેનાન, 2004.</ref> બ્રાઝિલ 1974થી ઝીંગા ઉછેરમાં સક્રિય છે, પરંતુ ત્યાં 1990ના દાયકા પછી જ તેજી આવી હતી અને તેનાથી આ દેશ થોડા વર્ષોમાં અગ્રણી ઉત્પાદક બન્યો હતો.<ref name="Nov03">નોવેલી, 2003.</ref> હાલમાં આશરે પચાસ દેશોમાં દરિયાઇ ઝીંગાનો ઉછેર થાય છે. == ઉછેરની પદ્ધતિઓ == ઝીંગા ઉછેરની કુદરતી ક્ષમતા કરતા વધી ગયેલી માગને પૂરી કરવા માનવ દ્વારા ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિ ચાલુ થઈ ત્યારે જુના વખતની સ્વવપરાથ માટેની ઉછેરની જુની પદ્ધતિને જગ્યાએ વૈશ્વિક માગને પૂરી કરી શકે તેવી વધુ ઉત્પાદક પદ્ધતિઓ ઝડપથી આવી હતી. ઔદ્યોગિક ઝીંગા ઉછેરમાં સૌ પ્રથમ વિશાળ ફાર્મ સાથેની પરંપરાગત પદ્ધતિનો ઉપયોગ થતો હતો, જેમાં તળાવના મોટા કદને કારણે નીચી ઉપજને સરભર કરી શકાતી હતી, કેટલાંક હેક્ટરના તળાવની જગ્યાએ સુધીના કદના તળાવનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો{{convert|100|ha|sqkm}} અને કેટલાંક વિસ્તારમાં મેન્ગ્રોવનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. ટેકનોલોજીના વિકાસને કારણે વધુ સઘન પદ્ધતિને શક્ય બનાવી હતી અને તેનાથી વિસ્તાર દીઠ ઉપજમાં વધારો થયો હતો અને વધુ જમીનનું રૂપાંતર કરવાના દબાણમાં ઘટાડો થયો હતો. અર્ધ સઘન અને સઘન ફાર્મ અસ્તિત્વમાં આવ્યા, જ્યાં ઝીંગાને કૃત્રિમ પોષણને આધારે ઉછેરવામાં આવતા અને તળાવનું સક્રિયપણે સંચાલન થતું. જોકે ઘણા ફાર્મ વિશાળ છે, ત્યારે નવા ફાર્મ ખાસ કરીને અર્ધસઘન પ્રકારના છે. 1980ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં મોટાભાગના ફાર્મ કુદરતી અવસ્થામાં રહેલા બાળ ઝીંગા એટલે કે 'પોસ્ટલાર્વે'થી ભરાયેલા હતા. પોસ્ટલાર્વેને સ્થાનિક ધોરણે પકડવામાં આવતા હતા. પોસ્ટલાર્વેને પકડવાની પ્રવૃત્તિ ઘણા દેશોમાં મહત્ત્વનું આર્થિક ક્ષેત્ર બન્યું છે. બાળ ઝીંગાના ઘટતા જતા પ્રમાણનો સામનો કરવા અને બાળ ઝીંગાનો સતત પુરવઠો મળી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઉદ્યોગે ઈંડા સેવન કેન્દ્ર (હેચરીઝ)માં ઝીંગાના સંવર્ધનની શરૂઆત કરી હતી. === જીવનચક્ર === [[File:Shrimp nauplius.jpg|right|thumb|120px|ઝીંગાના નૌપ્લી.]] ઝીંગા સામાન્ય રીતે દરિયાઇ વસવાટમાં પુખ્ત બને છે અને વંશવૃદ્ધિ કરી શકે છે. માંદા ઝીંગા 50,000થી 1 મિલિયન ઇંડા મૂકે છે, જે આશરે 24 કલાક સુધી વિકસિત થઈ નાનકડા નૌપ્લી (ડિમ્ભક) બને છે. આ નૌપ્લી તેમના શરીરમાં રહેલી જરદી (ઇંડાનો પીળો ભાગ)માંથી પોષણ મેળવે છે અને તે પછી ઝોએમાં રૂપાંતર પામે છે. ઝીંગા ડિમ્ભકીયના આ બીજા તબક્કામાં લીલમાંથી પોષણ મેળવે છે અને થોડા દિવસ પછી તેમાં ફરી પરિવર્તન આવે છે અને તે માયસિસમાં રૂપાંતરિત થાય છે. માયસિસ નાનકડા ઝીંગા જેવા જ લાગે છે તેમજ દરિયાઇ વનસ્પતિ અને ઝુપ્લેન્કટનમાંથી પોષણ મેળવે છે. ત્રણ ચાર દિવસમાં ફરી અંતિમ પરિવર્તન થાય છે અને પોસ્ટલાર્વે એટલે કે યુવા ઝીંગા બને છે, જેમાં પુખ્ત ઝીંગાના લક્ષણો હોય છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને ઇંડા બહાર આવ્યાના આશરે 12 દિવસ લાગે છે. શિશુ અવસ્થામાં પોસ્ટલાર્વે નદીના મુખ તરફ સ્થળાંતર કરે છે, જ્યાં પુષ્કળ પોષક તત્વો હોય અને ખારાશ ઓછી હોય છે. તેઓ પુખ્ત થયા પછી ખુલ્લા પાણીમાં સ્થળાંતર કરે છે. પુખ્ત ઝીંગા બેન્થિક પ્રાણી છે તે સામાન્ય રીતે દરિયાના તળિયે જીવે છે.<ref name="IAA01a">ઇન્ડિયન એક્વાકલ્ચર ઓથોરિટી, ''એનવાયર્નમેન્ટ રિપોર્ટ'' , પ્ર.&nbsp;2.</ref> === પૂરવઠા સાંકળ === ઝીંગાના ઉછેરમાં પણ નિયંત્રિત સ્થિતિમાં આ જીવનચક્ર પૂરું કરવામાં આવે છે. આવું કરવાના કારણોમાં વધુ સઘન ઉછેર, સમાન કદના ઝીંગા મેળવવા માટે સુધારેલા સાઇઝ કંટ્રોલ, જીવાત સામે વધુ સારો અંકુશ તેમજ વાતાવરણને અંકુશિત કરીને (સામાન્ય રીતે ફાર્મમાં ગ્રીનહાઉસ ઉપયોગ કરીને તાપમાનને નિયંત્રિત કરાય છે) વૃદ્ધિ અને પરિપકવ થવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપવાનો હોય છે. તેના જુદા જુદા તબક્કા હોય છેઃ * ''હેચરીઝ'' (ઇંડા સેવન કેન્દ્રો) ઝીંગાનો ઉછેર કરે છે અને નૌપ્લી કે પોસ્ટલાર્વે તૈયાર કરે છે, જેનું ફાર્મને વેચાણ કરવામાં આવે છે. મોટા ઝીંગા ઉછેર ફોર્મમાં તેમની પોતાની હેચરી હોય છે અને તેઓ તેમના પ્રદેશના નાના ફાર્મને નૌપ્લી કે પોસ્ટલાર્વનું વેચાણ કરે છે. * ''નર્સરી'' માં પોસ્ટલાર્વેનો ઉછેર થાય છે અને અહીં તેમને ગ્રોઆઉટ પોન્ડમાં દરિયાઈ વાતાવરણમાં અનુકુળ થાય તેવા બનાવવામાં આવે છે. * ''ગ્રોઆઉટ'' તળાવમાં ઝીંગા બાળ અવસ્થામાંથી બજારમાં વેચી શકાય તેવા મોટા કદના બને છે, આ પ્રક્રિયાને ત્રણથી છ મહિના લાગે છે. મોટાભાગના ફાર્મમાં એક વર્ષમાં એક કે બે વખત ઉત્પાદન લેવામાં આવે છે. ઉષ્ણકટિબંધ વાતાવરણમાં ત્રણ પાક પણ શક્ય છે. ખારા પાણીની જરૂરિયાતને કારણે ઝીંગાના ફાર્મ દરિયાકિનારે પર અથવા તેની નજીક રાખવામાં આવે છે. દરિયાકાંઠાથી દૂર આવેલા ઝીંગાના ફાર્મનો પણ ઘણા વિસ્તારમાં પ્રયોગ કરાયો છે, પરંતુ ખારા પાણીની જરૂરિયાત તેમજ ખેડૂતો સાથે જમીન માટેની સ્પર્ધાને કારણે સમસ્યા ઊભી થઈ હતી. [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડ]] 1999માં દરિયાકાંઠાથી દૂર આવેલા ઝીંગાના ફાર્મ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.<ref name="AGL00">એફએઓ (FAO), ''ઇમ્પેક્ટ્સ ઓફ સોલ્ટ-એફેક્ટેડ સોઇલ્સ'' .</ref> === ઇંડા સેવન કેન્દ્રો (હેચરીઝ) === [[File:Shrimp hatchery.jpg|right|thumb|250px|ઝીંગા ઉછેર કેન્દ્રની ટાંકીઓ ]] નાના ઇંડા સેવન કેન્દ્રો (હેચરીઝ) દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં ખૂબ જ સામાન્ય છે. તેને કૌટુંબિક બિઝનેસ તરીકે ચલાવવામાં આવે છે અને તેમાં ટેકનોલોજીનો વધુ ઉપયોગ થતો નથી તથા તેમાં નાની ટાંકી (દસ ટનથી ઓછી ક્ષમતાની) અને પ્રાણીઓની ઓછી ગીચતાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તે ઝડપથી રોગચાળાનો શિકાર બની શકે છે, પરંતુ નાના કદના કારણે તેઓ રોગના જંતુઓને દૂર કરવામાં આવ્યા પછી ઝડપથી પુનઃઉત્પાદન ચાલુ કરી શકે છે. જીવિતશેષ-દર શૂન્યથી લઇને 90 ટકા સુધીનો હોય છે, અને તેને રોગચાળો, હવામાન, સંચાલકનો અનુભવ સહિતના સંખ્યાબંધ પરિબળો અસર કરે છે. ''ગ્રીનવોટર'' હેચરી વિશાળ ટાંકા અને પ્રાણીઓની નીચી ગીચતા સાથેની મધ્યમ કદની હેચરી છે. ઝીંગાની ઇયડોને પોષણ આપવા માટે ટાંકામાં અલ્ગલ બ્લૂમ (દરિયાઇ વનસ્પતિ) ઉગાડવામાં આવે છે. તેનો જીવિતશેષ-દર આશરે 40 ટકા છે. ''ગાલ્વેસ્ટોન'' હેચરી (ટેક્સાસના ગાલ્વેસ્ટન પરથી નામ પડ્યું છે, જે આવી હેચરી વિકસિત કરાઈ હતી) વિશાળ અને ઔદ્યોગિક હેચરી છે, જેમાં બંધ અને ખૂબ જ નિયંત્રિત વાતાવરણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ હેચરીમાં મોટી ટાંકીઓ (15થી 30 ટન)માં ઊંચી ગીચતા સાથે ઝીંગાનો ઉછેર કરવામાં આવે છે. જીવિતશેષ-દર શૂન્યથી 80 ટકા છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે 50 ટકાથી દર હાંસલ થઈ શકે છે. હેચરીમાં ઉછેરવામાં આવતા ઝીંગાને વનસ્પતિમાંથી પોષણ આપવામાં આવે છે અને પછીથી ઘણીવાર બ્રાઇન શ્રીમ્પ નૌપ્લી (ખાસ કરીને ઔદ્યોગિક હેચરીમાં)નો કૃત્રિમ આહાર તરીકે વિકસિત કરવામાં આવે છે. બાદના તબક્કામાં ખોરાકમાં તાજા અથવા પ્રાણીઓ થીજવીને સુકવેલા પ્રોટીન, દાખલા તરીકે, ક્રિલનો સમાવેશ થાય છે. બ્રાઇન શ્રિમ્પ નૌપ્લીને આપવામાં આવેલા પોષકતત્વો અને દવાઓ (જેવી કે એન્ટીબોયોટિક્સ) તેને ખાતા ઝીંગામાં પણ આવે છે.<ref name="Ros04a"></ref> === નર્સરી === [[File:Shrimp postlarvae stocking.jpg|right|thumb|250px|ટાંકીમાંથી પોસ્ટલાર્વેને ગ્રોઆઉટ તળાવમાં લઈ જવા તેનો જથ્થો ટ્રકમાં ચડાવતા ઝીંગા ઉછેરકો]] ઘણા ફાર્મમાં નર્સરી હોય છે, જ્યાં પોસ્ટલાર્વેનો અલગ તળાવ, ટાંકી કે રેસવેમાં બીજા ત્રણ સપ્તાહ સુધી બાળ અવસ્થામાં ઉછેર કરવામાં આવે છે. રેસવે એટલે સમચોરસ આકારના લાંબા, છીછરા તળાવ, જેમાં પાણી સતત વહ્યા કરે છે.<ref name="vW99a">વાન વિક ''એટ અલ.'' , [https://web.archive.org/web/20070928001800/http://www.hboi.edu/aqua/downloads/pdf/shrimpmanual_chapter4.pdf HBOI Manual, ch.&nbsp;4].</ref> નર્સરીમાં સામાન્ય રીતે દરેક ચોરસમીટર દીઠ 150થી 200 પ્રાણીઓ હોય છે. અહીં તેમને ત્રણ સપ્તાહ સુધી હાઇ પ્રોટીનનો આહાર આપવામાં આવે છે અને પછી તેમને ગ્રોઆઉટ પોન્ડમાં લઈ જવામાં આવે છે. તે સમયે તેમનું વજન એક અને બે ગ્રામની વચ્ચે હોય છે. પાણીની ખારાશને ધીમે ધીમે ગ્રોઆઉટ તળાવના પાણી જેવી કરવામાં આવે છે. ખેડૂતો પોસ્ટલાર્વેને ‘પીએલ’ (PL) તરીકે ઓળખાવે છે અને દિવસની સંખ્યાને આધારે તેમાં અનુગ લગાવવામાં આવે છે (એટલે કે પીએલ-1 (PL-1), પીએલ-2 (PL-2) વગેરે). તેઓ ચૂઇ (શ્વાસેન્દ્રિય) વિકસિત થાય ત્યારે તે ગ્રાઆઉટ પોન્ડમાં સ્થળાંતર માટે સજ્જ બને છે, આ પ્રક્રિયા આશરે પીએલ-13 (PL-13)થી પીએલ-17 (PL-17)(ઇંડાના સેવનના આશરે 25 દિવસ પછી) થાય છે. આવી સંવર્ધન કામગીરી (નર્સિંગ) સંપૂર્ણપણે જરૂરી નથી, પરંતુ ઘણા ફોર્મમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેનાથી આહારનો વધુ સારો ઉપયોગ થાય છે, સમાન કદમાં વધારો થાય છે, માળખાગત સુવિધનો વધુ સારો ઉપયોગ થાય છે અને ઉત્પાદનમાં વઘારો કરવા માટે નિયંત્રિક વાતાવરણમાં આવું કરી શકાય છે. નર્સરીનો સૌથી મોટો ગેરલાભ એ છે કે કેટલીક પોસ્ટલાર્વે શ્રિમ્પ ગ્રોઆઉટ પોન્ડમાં લઈ જતી વખતે મૃત્યુ પામે છે.<ref name="Ros04a"></ref> કેટલાંક ફોર્મમાં નર્સરીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી, પરંતુ પોસ્ટલાર્વે એક્લિમેશન ટેન્ક (હવા પાણી સાથે સાનુકુળ બનાવવાની ટાંકી) માં યોગ્ય તાપમાન અને ખારાશ સાથે સાનુકુળ બનાવ્યા પછી તેમના સીધા ગ્રોઆઉટ પોન્ડમાં રાખવામાં આવે છે. કેટલાંક દિવસની આ પ્રક્રિયા દરમિયાન આવી ટાંકીના પાણીમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે અને આ પાણીને પણ ગ્રોઆઉટ તળાવ જેવું બનાવવામાં આવે છે. યુવા પોસ્ટલાર્વે માટે પ્રાણીની ગીચતા લિટર દીઠ 500 અને અને મોટા લાર્વા જેવા કે પીએલ-15 (PL-15) માટેની ગીચતા લિટર દીઠ 50થી વધુ હોવી જોઇએ નહીં.<ref name="vW99b">વાન વિક ''એટ અલ.'' , [https://web.archive.org/web/20070714030808/http://www.hboi.edu/aqua/downloads/pdf/shrimpmanual_%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%95%E0%AA%B0%E0%AA%A36.pdf ''HBOI Manual'' , ch.&nbsp;6.]</ref> === વિકાસનો તબક્કો (ગ્રોઆઉટ) === [[File:Shrimp pond with aerator.jpg|right|thumb|ઇન્ડોનેશિયામાં પેડલવ્હિલ એરેટર્સ સાથેનું ઝીંગાનું તળાવઝીંગા ઉછેરના પ્રાથમિક તબક્કાનું તળાવ, સંવર્ધન માટે પ્લેન્કટનનો ઉપયોગ અને તેમની વૃદ્ધિ (પાણીનો લીલા રંગ વખતે), પછી પોસ્ટલાર્વેને છોડવામાં આવશે.]] [[File:Paddlewheel aerator.jpg|right|thumb|એક હાર્સપાવરની પેડલવ્હિલ એરેટરપાણીના ફુવારાથી પાણીના બાષ્પીભવનના દરમાં વધારો થઈ શકે છે અને તેથી તળાવની ખારાશમાં વધારો થાય છે.]] [[File:Turbo aerator.jpg|right|thumb|બે હાર્સપાવરના ‘ટર્બો એરેટર’નો ઇનટેક, જે પાણીની સપાટીને નીચે એક મીટરે હલેસા મારે છે.તળાવમાં પાણી સાથે કાદવ મિશ્રિત ન બને તે માટે પાણીની ઉંડાઈ ઓછામાં ઓછી 1.5 મીટર હોવી જોઇએ.]] વિકાસના તબક્કા (ગ્રોઆઉટ)માં ઝીંગા વિકસીને પુખ્ત બને છે. પોસ્ટલાર્વે તળાવમાં લઈ જવામાં આવે છે, જ્યાં તેઓ વેચાણપાત્ર કદ મેળવે ત્યાં સુધી તેમનું પોષણ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ત્રણથી છ મહિનો સમય લાગે છે. ઉછેરેલા ઝીંગા તળાવમાં બહાર લાવવા માટે જાળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અથવા પાણીને બહાર વહાવી દેવામાં આવે છે. તળાવનું કદ અને ટેકનિકલ માળખાત સુવિધાનું સ્તર અલગ અલગ હોય છે. પરંપરાગત ઓછી ગીચતાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને ઝીંગા ઉછેરતા ફાર્મ દરિયાકિનારે અથવા ઘણીવાર મેન્ગ્રોવ વિસ્તારમાં આવેલા હોય છે. તળાવો થોડા હેક્ટરથી લઈને 100 હેક્ટર સુધીના હોય છે અને ઝીંગાની ગીચતાનું પ્રમાણ નીચું (ચોરસમીટર દીઠ 2થી 3 અથવા હેક્ટર દીઠ 25,000) હોય છે.{{ref|b}} ભરતીને કારણે પાણીની અદલાબદલી થાય છે અને ઝીંગા કુદરતી રીતે સર્જાતા સજીવો પર નભે છે. કેટલાંક વિસ્તારોમાં ખેડૂતો તળાવના દરવાજા ખોલીને જંગલી લાર્વેને અંદર આવવા દે છે અને જંગલી ઝીંગાનો ઉછેર કરે છે. જમીનના ભાવ નીચા હોય છે તેવા ગરીબ કે ઓછા વિકસિત દેશોમાં વિશાળ ફાર્મમાં વાર્ષિક હેકટર દીઠ 50થી 500 કિગ્રા ઝીંગાની ઉપજ મળે છે (સીધું વજન). તેમાં ઉત્પાદન ખર્ચ નીચો હોય છે (3કિગ્રા જીવંત ઝીંગા માટે 1 અમેરિકી ડોલર) હોય છે અને તેમાં વધુ મજૂરીની જરૂર પડતી નથી તેમજ આધુનિક તકનીકી નિપૂણતાની આવશ્યકતા નથી.<ref name="Tac02">ટેકોન, 2002.</ref> અર્ધ સઘન ફાર્મ સામાન્ય રીતે પાણીની અદલાબદલી માટે ભરતી પર આધાર રાખતા નથી, પરંતુ પમ્પનો ઉપયોગ કરે છે અને તળાવનો આયોજિત આકાર બનાવે છે. તેથી તેમને ઊંચી ભરતીવાળા વિસ્તારમાં બાંધી શકાય છે. તળાવનું કદ 2થી 30 હેક્ટર દીઠ હોય છે અને ગીચતા ચોરસમીટર દીઠ 10થી 30 ઝીંગા (હેક્ટર દીઠ 100,000-300,000) હોય છે. આવી ગીચતા સાથે ઝીંગાના ઔદ્યોગિક રીતે તૈયાર કરેલા આહાર સાથે કૃત્રિમ પોષણ અને તળાવમાં કુદરતી રીતે થતા સજીવોની વૃદ્ધિને ઉત્તેજન આપવા તળાવને ફળદ્રુપ બનાવવા જરૂરી હોય છે. વાર્ષિક ઉપજ હેકટર દીઠ 500થી 5,000 કિગ્રાની છે, જ્યારે ઉત્પાદન ખર્ચ જીવંત ઝીંગા કિગ્રા દીઠ 2થી 6 અમેરિકી ડોલર છે. ચોરસ મીટર દીઠ 15થી વધુ ઝીંગાની ગીચતાને કારણે ઓક્સિજનનું સ્તર ઘટી ના જાય તે માટે વાયુ મિશ્રણની ઘણીવાર જરૂર પડે છે. ઉત્પાદકતા પાણીના તાપમાનને આધારે અલગ અલગ હોય છે, જેથી એક સિઝનના ઝીંગા બીજી સિઝનના ઝીંગા કરતા મોટા કદના હોય તેવું સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે. સઘન ઉછેર નાના તળાવ (0.1-1.5 હેક્ટર) અને ઊંચી વસતી ગીચતાનો પણ ઉપયોગ કરે છે. આ તળાવોનું સક્રિય સંચાલન થાય છે અને તેમાં વાયુમિશ્રણ કરવામાં આવે છે, નકામી નિપજોને દૂર કરવા અને પાણીની ગુણવત્તા જાળવી રાખવા માટે પાણીમાં ફેરબદલ પણ કરવામાં આવે છે તેમજ ઝીંગાને ખાસ નિર્ધારિત કરાયેલા આહાર, ખાસ કરીને ફોર્મ્યુલેટેડ નાની નાની ગોળીના સ્વરૂપમાં પોષણ આપવામાં આવે છે. આવા ફાર્મમાં વાર્ષિક ઊપજ હેકટર દીઠ 5,000 અને 20,000 કિગ્રાની હોય છે, કેટલીક અતિસઘન ઉછેર પદ્ધતિના તળાવમાં હેક્ટર દીઠ 100,000 કિગ્રાની પણ ઉપજ મળી શકે છે. તળાવના પાણીની ગુણવત્તા અને બીજી સ્થિતિ પર સતત દેખરેખ રાખવા માટે આધુનિક ટેકનિકલ માળખાગત સુવિધા અને ઉચ્ચ તાલીમ પામેલ વ્યવસાયિકોની જરૂર પડે છે અને તળાવનો ઉત્પાદન ખર્ચ એક કિગ્રા જીવંત ઝીંગા દીઠ 4થી 8 અમેરિકી ડોલર હોય છે. ઝીંગા ઉછેર ફાર્મના ઉત્પાદન અંગેની લાક્ષણિકતાઓના અંદાજ અલગ અલગ છે. મોટા ભાગના અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે વિશ્વભરના 55થી 60 ટકા ફાર્મ વિશાળ ફાર્મ છે, બીજા 25થી 30 ટકા ફાર્મમાં અર્ધ-સઘન પદ્ધતિનો અને બાકીના ફાર્મમાં સઘન પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે, પ્રાદેશિક તફાવત પણ ઊંચો છે અને [ટેકોન (2002)] અહેવાલ વિવિધ અભ્યાસમાં વ્યક્તિગત દેશો માટેના દાવો કરવામાં આવેલી ટકાવારીમાં વિસંગતતા હોવાનું જણાવે છે.<ref name="Tac02"></ref> === ઝીંગાનું પોષણ === વિશાળ ફાર્મમાં ખાસ કરીને તળાવની કુદરતી ઉત્પાદકતા પર આધાર રાખવામાં આવે છે, જ્યારે વઘુ સઘન પદ્ધતિ ધરાવતા ફાર્મમાં માત્ર કૃત્રિમ પોષણનો અથવા તળાવના કુદરતી તત્વોને પુરક હોય તેવા કૃત્રિમ આહારનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ફાયટોપ્લાન્ક્ટન (નાના દરિયાઇ છોડ)ની વૃદ્ધિને આધારે તળાવમાં આહારની શ્રૃંખલા સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. આવા દરિયાઇ છોડની વૃદ્ધિને વેગ આપવા ખાતરો અને ખનિજનો ઉપયોગ કરાય છે, જેનાથી ઝીંગાના વિકાસને વેગ મળે છે. કૃત્રિમ આહારની ગોળીઓ અને ઝીંગાના મળમૂત્ર સહિતના નકામા કચરોથી તળાવમાં યુટ્રોફિકેશન (વધુ પડતા પોષણ તત્વો)ની સમસ્યા થઈ શકે છે. કૃત્રિમ આહાર ખાસ આકારના દાણા જેવી ગોળીઓના સ્વરૂપમાં હોય છે અને તે ઝડપથી પાણીમાં મિશ્ર થઈ જાય છે. આવી 70 ટકા સુધીની ગોળીઓ નકામી જાય છે, કારણ કે ઝીંગા તેનો આહાર તરીકે ઉપયોગ કરે તે પહેલા તે ક્ષય પામે છે.<ref name="Ros04a"></ref> ઝીંગાને એક દિવસમાં બેથી પાંચ વખત ખોરાક આપવામાં આવે છે, આહાર આપવાની આ પ્રક્રિયા કિનારા પરથી વ્યક્તિઓ દ્વારા, હોડીમાંથી અથવા સમગ્ર તળાવમાં ફેલાયેલા મેકેનિક ફીડર્સ મારફતે કરવામાં આવે છે. ફીડ કન્વર્ઝશન રેટ (એફસીઆર (FCR)) એટલે કે ઝીંગાના એક એકમ (એક કિલોગ્રામ)ના ઉત્પાદન માટે જરૂરી ખોરાકનો જથ્થો, આધુનિક ફાર્મમાં આશરે 1.2-2.0નો હોવાનો ઉદ્યોગનો દાવો છે, પરંતુ આ શ્રેષ્ઠત્તમ મૂલ્ય છે, જેને વ્યવહારમાં હંમેશા હાંસલ કરી શકાતું નથી. ફાર્મે નફાકારક બનવું હોય તેના માટે 2.5થી નીચો ફીડ કન્વર્ઝશન રેટ જરૂરી છે, જુના ફાર્મ કે શ્રેષ્ઠત્તમ કરતા નીચી સ્થિતિના તળાવમાં આ રેશિયો સરળતાથી વધીને 4:1 થઈ શકે છે.<ref name="CDE03_93">ચૌટાર્ડ ''એટ અલ.'' ,&nbsp;પાનું&nbsp;39.</ref> નીચો એફસીઆર (FCR) એટલે ફાર્મની ઊંચો નફો. == ઉછેરવામાં આવતી જાતો == ઝીંગા અને પ્રોનની ઘણી જાતો છે, પરંતુ મોટું કદ ધરાવતી હોય તેવી જાતોનો વાસ્તવમાં ઉછેર થાય છે, આ તમામ જાતો પિનાઇડ્સ કૂળ (પિનેઇડે કૂળ) સાથે જોડાયેલી છે<ref name="Ros04b">રોઝનબેરી, ''સ્પેસીસ ઓફ ફાર્મ-રેઇઝ્ડ શ્રિમ્પ'' .</ref> અને તેની સાથે ''પિનીયસ'' પ્રજાતિ સાથે સંકળાયેલી છે.{{ref|c}} ઘણી જાતિ ઉછેર માટે યોગ્ય નથી. તે નફો ન થઈ શકે તેટલી નાની છે અથવા એક જગ્યાએ તેમને એકઠા કરવામાં આવે ત્યારે તેમનો વિકાસ બંધ થઈ જાય છે અથવા રોગાચાળાનો તરત શિકાર બની જાય છે. બજારમાં પ્રભુત્વ ધરાવતી બે જાતિ આ મુજબ છેઃ * પેસિફિક વ્હાઇટ ઝીંગા (''લિટોપિનીયસ વેનામેઇ'' , ‘વ્હાઇટલેગ શ્રિમ્પ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે) પશ્ચિમના દેશોમાં ઉછેરવામાં આવતી મુખ્ય જાત છે. મેક્સિકોથી પેરુ સુધીના [[પ્રશાંત મહાસાગર|પેસિફિક]] દરિયાકાંઠાની આ મૂળ જાતિ 23 સેન્ટીમીટર સુધી વિકાસ પામે છે. લેટિન અમેરિકામાં કુલ ઉત્પાદનમાંથી 95 ટકા ઉત્પાદન ''એલ <span class="goog-gtc-fnr-highlight">વેનામેઇ</span>'' જાતિના ઝીંગાનું થાય છે. તેને બંધિયાર જગ્યામાં ઉછેરવાનું સરળ છે, પરંતુ ટૌરા નામના રોગચાળાનો ઝડપથી શિકાર બની જાય છે. * વિશાળ ટાઇગર પ્રોન ઝીંગા (''પી. મોનોડોન'' , ‘બ્લેક ટાઇગર શ્રિમ્પ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે) જાપાનથી લઇને [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] સુધી હિન્દ મહાસાગર અને [[પ્રશાંત મહાસાગર|પેસિફિક સમુદ્ર]]માં જોવા મળે છે. ઉછેરવામાં આવતી તમામ જાતોમાં સૌથી મોટું કદ ધરાવતી આ પ્રજાતિ 36 સેન્ટીમીટરની લંબાઈ સુધી વધે છે અને તેનો ઉછેર [[એશિયા|એશિયા]]માં કરવામાં આવે છે. વ્હાટસ્પોટ નામના રોગચાળાનો શિકાર બનતી હોવાથી અને બંધિયાર જગ્યામાં ઉછેરવામાં મુશ્કેલી હોવાથી આ જાતિની જગ્યાએ 2001થી ''એલ વેનામેઇ'' જાતિનો ઉછેર કરવામાં આવે છે. આ બે પ્રજાતિ ઉછેરવામાં આવતા ઝીંગાના કુલ ઉત્પાદનમાં આશરે 80 ટકા હિસ્સો આપે છે.<ref name="Jos04">જોસુઇટ,&nbsp;પાનું&nbsp;8.</ref> બીજી ઉછેરવામાં આવતી પ્રજાતિમાં નીચે મુજબ છેઃ [[File:Marsupenaeus japonicus.jpg|right|thumb|250px|તાઇવાનની એક્વાકલ્ચર નિરીક્ષણ ટાંકીમાં કુરુમા ઝીંગા]] * 1980ના દાયકાના અંત ભાગમાં આઈએચએચએન (IHHN) વાઇરસે લગભગ તમામ વસતીનો નાશ કર્યો ત્યાં સુધી પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં ઝીંગાના ઉછેર માટે વેસ્ટર્ન બ્લૂ ઝીંગા (''પી. સ્ટીલિરોસ્ટ્રીસ'' ) ખૂબ જ લોકપ્રિય હતા. કેટલાંક ઝીંગા ટકી ગયા હતા અને આ વાઇરસ સામે પ્રતિકાર ક્ષમતા મેળવી હતી. આમાંથી કેટલાંક ટૌરા વાઇરસનો સામે પણ પ્રતિકાર ક્ષમતા ધરાવે છે તેવી શોધ થયા પછી કેટલાક ફાર્મમાં ''પી. સ્ટીલિરોસ્ટ્રીસ'' નો 1997થી ફરી ઉછેર થવા લાગ્યો હતો. * ચાઇનીઝ વ્હાઇટ ઝીંગા (''પી. ચાઇનેસિસ'' , ''ફ્લેશી પ્રોન'' તરીકે પણ ઓળખાય છે) [[ચીન|ચીન]]ના દરિયાકાંઠા પર અને કોરિયાના પશ્ચિમ દરિયાકાંઠે જોવા મળે છે અને તેને ઉછેર ચીનમાં થાય છે. તે મહત્તમ માત્ર 18 સેન્ટીમીટર સુધીની લંબાઇ પ્રાપ્ત શકે છે અને વધુ ઠંડા પાણીને (માઇનસ 16 ડીગ્રી સેલ્સિયસ)ને સહન કરી શકે છે. વૈશ્વિક બજારમાં એક સમયે મુખ્ય પરિબળ બનેલી આ પ્રજાતિને 1993માં રોગચાળાએ લગભગ ખતમ કરી નાંખી હતી અને હાલમાં માત્ર ચીનના ઘરેલુ બજાર માટે ઉપયોગ થાય છે. * કુરુમા ઝીંગા (''પી. જેપોનિકસ'' )નો ખાસ કરીને [[ચીની ગણતંત્ર|જાપાન]], તાઇવાન અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ ઉછેર થાય છે, પરંતુ તેનું બજાર માત્ર જાપાન છે, જાપાનમાં જીવંત કુરુમા ઝીંગાના ભાવ પાઉન્ડ દીઠ 100 અમેરિકી ડોલર (કિગ્રા દીઠ 220 ડોલર) છે. * ભારતીય શ્વેત ઝીંગા (''પી. ઇન્ડિકસ'' ) હિન્દ મહાસાગરના દરિયાકાંઠાની પ્રજાતિ છે અને [[ભારત|ભારત]], [[ઈરાન|ઇરાન]] અને મધ્યપૂર્વ તેમજ આફ્રિકાના દરિયાકાંઠે તેને વ્યાપક પ્રમાણમાં ઉછેર કરવામાં આવે છે. * બનાના ઝીંગા (''પી. મર્ગ્યુઇનસિસ'' ) [[ઓમાન|ઓમાન]], [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]] અને [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] સુધી ભારતીય સમુદ્રના દરિયાઇ પાણીની ઉછેરવામાં આવેલી બીજી એક પ્રજાતિ છે. તેનો ઉછેર ઊંચી ગીચતામાં થઈ શકે છે. ''પિનીયસ'' ની બીજી કેટલીક પ્રજાતિઓ ઝીંગા ઉછેરમાં ઘણો જ નજીવો ભાગ ભજવે છે. બીજા કેટલાંક પ્રકારના ઝીંગાનો પણ ઉછેર થઈ શકે છે, ઉદાહરણ તરીકે ‘એકયામી પેસ્ટ ઝીંગા’ અથવા ‘''મેટાપિનીયસ એસપીપી’.'' તેનું કુલ ઉત્પાદન વાર્ષિક આશરે 25,000 ટન છે, જે <span class="goog-gtc-fnr-highlight">પિનાઇડ</span><span class="goog-gtc-fnr-highlight">સ</span>ની સરખામણીમાં નીચું છે. == રોગો == ઝીંગાને અસર કરતા ઘણા જીવલેણ વાઇરલ રોગ છે.<ref name="BRMES01">બોન્દાદ-રિએન્ટાસો ''એટ અલ.'' </ref> ખૂબ જ ગીચતા ધરાવતા મોનોકલ્ચરલ ફાર્મમાં આવા વાઇરસ ઇન્ફેક્શન ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે અને ઝીંગાની સમગ્ર વસતીનો નાશ કરી શકે છે. આમાંથી ઘણા વાઇરસ ફેલાવતું એક મહત્ત્વનું વેક્ટર પાણી છે અને તેથી વાઇરસ ફાટી નીકળવાથી નાના ઝીંગાના મોટાભાગની વસતીનો નાશ થવાનું જોખમ પણ હોય છે. યલોહેડ રોગ, જે થાઇ (થાઇલેન્ડની ભાષા)માં ''હુ લીયંગ'' તરીકે પણ ઓળખાય છે તે સમગ્ર દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં ''પી મોનોડોન'' જાતિને અસર કરે છે.<ref name="GSMFC03a">ગલ્ફ સ્ટેટ્સ મરિન ફિશરીઝ કમિશન: [http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=119 ''નોન-નેટિવ સ્પેસીઝ સમરીઝ: '' યલોહેડ વાઇરસ'' (વાયએચવી (YHV))'' ], 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23. ડેટા ટેમ્પરરીલી વિથડ્રોન પેન્ડિંગ રિવ્યૂ.[http://web.archive.org/web/20070928014907/http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=119 Archived link with the data].</ref> 1990માં આ રોગ સૌ પ્રથમ થાઇલેન્ડમાં દેખાયો હતો. આ રોગ ખૂબ જ ચેપી છે અને 2થી 4 દિવસમાં ઝીંગાનો મોટાપાયે નાશ કરે છે. ચેપ લાગ્યો હોય તે ઝીંગાનો સિફાલોથોરેક્સ (માથુ અને વક્ષઃસ્થળ સુધીનો અગ્રભાગ) પીળો પડી જાય છે અને તે ખૂબ જ અસાધારણ ખોરાક લેવાનું ચાલુ કરે છે અને પછી એકાએક બંધ કરી દે છે તે પછી મરણની અણી પર આવેલા ઝીંગા મૃત્યુ પામતા પહેલા તળાવની સપાટી નજીક જમા થાય છે.<ref name="OIE03a">ઓઆઇઇ (OIE): [http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.07_YHD.pdf ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , સેક્ટ. ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.07_YHD.pdf 2.2.7.]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સુધારો 2010-02-23.</ref> વ્હાઇટસ્પોટ સિન્ડ્રોમ પણ એક રોગ છે, જે સંબંધિત વાઇરસથી ફેલાય છે. જાપાનીઝ ''પી. જેપોનિકસ'' જાતિમાં 1993માં સૌ પ્રથમ જોવા મળેલો આ રોગ<ref name="OIE03b">ઓઆઇઇ (OIE): [http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.05_WSD.pdf ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , સેક્ટ ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.05_WSD.pdf 2.2.5]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સુધારો 2010-02-23.</ref> સમગ્ર એશિયા અને પછી અમેરિકામાં પણ ફેલાયેલો છે. તે ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે અને ખૂબ જ જીવલેણ છે, તેનાથી મૃત્યુદર થોડા દિવસોમાં 100 ટકા સુધી થઈ શકે છે. આ રોગના લક્ષણોમાં પીઠ પર સફેદ ચકામા અને હિપેટોપાનક્રીસ (પાચકગ્રંથીના અવયવો) લાલ થઈ જાય છે. અસરગ્રસ્ત ઝીંગા મૃત્યુ પામતા પહેલા સુસ્ત બની જાય છે.<ref name="GSMFC03b">ગલ્ફ સ્ટેટ્સ મરિન ફિશરીઝ કમિશન: [http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=7 ''નોન-નેટિવ સ્પેસીઝ સમરીઝ: '' વ્હાઇટ સ્પોટ સિન્ડ્રોમ બેક્યુલોવાઇરસ કોમ્પ્લેક્સ'' (ડબલ્યુએસબીવી (WSBV))'' ], 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23. ડેટા ટેમ્પરરીલી વિથડ્રોન પેન્ડિંગ રિવ્યૂ. [http://web.archive.org/web/20070928014547/http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=7 Archived link with the data].</ref> ટૌરા સિન્ડ્રોમ સૌ પ્રથમ 1992માં ઇક્વાડોરની ટૌરા નદીના ઝીંગા ફાર્મમાં જોવા મળ્યો હતો. આ રોગચાળો ફેલાવતા સંખ્યાબંધ વાઇરસ સૌથી વધુ ઉછેરવામાં આવતી ઝીંગાની જાતિ પૈકીની એક જાતિ ''પી <span class="goog-gtc-fnr-highlight">વેનામેઇ</span>'' માં જોવા મળે છે. આ રોગ ઝડપથી ફેલાય છે અને ખાસ કરીને અસરગ્રસ્ત ઝીંગા અને પ્રજનક્ષમતા ધરાવતા ઝીંગા (બ્રૂડસ્ટોક)ની નિકાસને કારણે આ રોગ ફેલાય છે. આ રોગ મૂળમાં અમેરિકાના ફાર્મ પૂરતો સીમિત હતો, પરંતુ તે હવે ''એલ <span class="goog-gtc-fnr-highlight">વેનામેઇ</span>'' ના ઉછેર શરૂ થયા પછી એશિયાના ફાર્મમાં પણ ફેલાયો છે. એક પ્રદેશના એક ફાર્મમાંથી બીજા ફાર્મમાં આ રોગના ફેલાવા માટે પક્ષીઓને પણ જવાબદાર માનવામાં આવે છે.<ref name="OIE03c">OIE: [http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.04_TAURA.pdf ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , સેક્ટ. ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.04_TAURA.pdf 2.2.4]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સુધારો 2010-02-23.</ref> ઇન્ફેક્શન હાઇપોડર્મલ અને હેમાટોપોએટીક નેક્રોસિસ (આઇએચએચએન (IHHN)) એક રોગ છે, જે ''પી સ્ટીલિરોસ્ટ્રીસ'' (90 ટકા જેટલો ઊંચો મૃત્યુદર)માં સામુહિક વિનાશ કરે છે અને ''એલ <span class="goog-gtc-fnr-highlight">વેનામેઇ</span>'' માં ગંભીર વિકૃતિઓ લાવે છે. તે પેસિફિક ફાર્મમાં અને દરિયાઇ ઝીંગામાં જોવા મળે છે, તે ઉપરાંત આ રોગ અમેરિકાના [[એટલાન્ટીક મહાસાગર|એટલાન્ટિક]] દરિયાકાંઠાના જંગલી ઝીંગામાં પણ જોવા મળે છે.<ref name="OIE03d">OIE: [http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.02_IHHN.pdf ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , સેક્ટ. ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://www.oie.int/eng/normes/fmanual/2.2.02_IHHN.pdf 2.2.2]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> બીજા સંખ્યાબંધ બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન પણ છે, જે ઝીંગા માટે જીવલેણ બને છે. સૌથી વધુ સામાન્ય વિબ્રીઓસિસ છે, જે ''વિબ્રોઓ'' જાતિના બેક્ટેરિયાથી ફેલાય છે. ઝીંગા નબળા અને ભ્રમિત બને છે અને તેનાથી બાહ્ય ચામડી પર ઊંડા જખમ પણ પડી શકે છે. મૃત્યુદર 70 ટકા પણ વધુ થઈ શકે છે. બીજા બેક્ટેરિયાથી ફેલાતો રોગ નેક્રોટિસિંગ હેપાટોપેન્સક્રીએટીસ (એનએચપી (NHP)) છે. તેના લક્ષણોમાં બાહ્ય હાડપિંજર (કવચ)માં નબળાઈ અને તેમાં સડાનો સમાવેશ થાય છે. આવા મોટા મોટાભાગના બેક્ટેરિલાય આધારિત ચેપનું કારણ તળાવમાં ઝીંગાની વધુ પડતી ગીચતા, ઊંચા તાપમાન, પાણીની નીચી ગુણવત્તા જેવી તનાવપૂર્ણ સ્થિતિ છે, આવા પરિબળોથી બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિને હકારાત્મક અસર થાય છે. એન્ટીબોયોટિક્સથી તેની સારવાર કરવામાં આવે છે.<ref name="ML99">વાન વિક ''એટ અલ.'' , [https://web.archive.org/web/20070121201945/http://www.hboi.edu/aqua/downloads/pdf/shrimpmanual_%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%95%E0%AA%B0%E0%AA%A39.pdf ''HBOI Manual'' , ch.&nbsp;9].</ref> વિવિધ એન્ટીબાયોટિક્સ ધરાવતા ઝીંગાની આયાત પર આયાતકર્તા દેશો વારંવાર પ્રતિબંધ મૂકે છે. આવી એક એન્ટિબાયોટિક ક્લોરામ્ફેનિકોલ છે, જેના પર 1994થી યુરોપિયન યુનિયને પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ તે હજુ પણ સમસ્યા ઊભી કરે છે.<ref name="Ros05a">રોઝનબેરી, ''ક્લોરામફિનિકોલ'' , 2005.</ref> આવા રોગથી ઝીંગાનો મૃત્યુદર ઊંચો હોવાથી તે ઝીંગા ઉછેરકો માટે ખૂબ જ મોટો ખતરો છે, કારણ કે જો તળાવમાં રોગ ફેલાય તો ઝીંગા પાલકોએ સમગ્ર વર્ષની આવક ગુમાવવી પડે છે. મોટાભાગના રોગની હજુ અસરકારક સારવાર થઈ શકતી નથી, તેથી ઉદ્યોગ આ રોગચાળો ન ફેલાય તે માટે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તળાવના પાણીની ગુણવત્તા પર સતત દેખરેખ રાખવાની વ્યવસ્થાથી રોગનો ફેલાવો થઈ શકે તેવી સ્થિતિને ટાળવામાં મદદ મળે છે, આ ઉપરાંત દરિયાઇ લાર્વાનો ઉપયોગ કરવાની જગ્યાએ નિયંત્રિત અને પ્રમાણિત વાતાવરણમાં ઉછેરવામાં આવેલા ચોક્કસ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવ મુક્ત બ્રૂડસ્ટોકનો ઉપયોગ પણ મદદરૂપ બની શકે, કારણ કે તેનાથી રોગચાળો ફેલાતો નથી.<ref name="Cea02">સીટેક યુએસએ, ઇન્ક.: ''[https://web.archive.org/web/20050907195817/http://ceatech.com/products/avoiddisease.htm The Rationale to use SPF broodstock]'' . સુધારો 2005-08-23.</ref> ફાર્મના રોગમુક્ત ઝીંગામાં આવા રોગ ન ફેલાય તે માટે અર્ધસઘન ઉછેર પદ્ધતિ આધારિત તળાવમાં નિયંત્રિત વાતાવરણ ઊભું કરવાનું ચલણ પણ વધી રહ્યુ છે, તે માટે જમીનનો સીધો સંપર્ક ન થાય તે માટે પ્લાસ્ટિકનું આવરણ કરવામાં આવે છે, તેમજ તળાવના પાણીની ફેરબદલને લઘુતમ કરવામાં આવે છે.<ref name="McC04"></ref> == અર્થતંત્ર == ઉછેરવામાં આવેલા ઝીંગાનું કુલ વૈશ્વિક ઉત્પાદન 2005માં 2.5 મિલિયન ટનની સપાટીએ પહોંચ્યું હતું.<ref>એફએઓ (FAO), ધ સ્ટેટ ઓફ વર્લ્ડ ફિશરીઝ એન્ડ એક્વાકલ્ચર, પાનું 124.</ref> જે આ વર્ષના કુલ ઉત્પાદન (ઉછેરવામાં આવેલા અને દરિયાઇ ઝીંગા બંને)ના 42 ટકા થવા જાય છે. ઝીંગાનું સૌથી મોટું બજાર [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]] છે, જેને 2003-09 દરમિયાન વાર્ષિક ધોરણે 500- 600,000 ટન ઝીંગા પ્રોડક્ટ્સની આયાત કરી હતી.<ref name="usda_stats">યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રિકલ્ચર: [http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ShrimpImportsVolume.htm યુએસ શ્રિમ્પ ઇમ્પોર્ટ્સ બાય વોલ્યૂમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331185007/http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ShrimpImportsVolume.htm |date=2015-03-31 }} ([http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ એક્વાકલ્ચર ડેટા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220083421/http://www.ers.usda.gov/data/Aquaculture/ |date=2010-02-20 }}), ફેબ્રુઆરી 2010. સુધારો 2010-02-23.</ref> [[જાપાન|જાપાન]] વાર્ષિક આશરે 200,000 ટનની આયાત કરે છે,<ref name="picjp">પીઆઇસી (PIC): [http://www.pic.or.jp/en/market/shrimp.htm માર્કેટ ઇન્ફર્મેશન: શ્રિમ્પ એન્ડ ક્રેબ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505071343/http://www.pic.or.jp/en/market/shrimp.htm |date=2010-05-05 }}. 1994-98 માટે ડેટા. સુધારો 2010-02-23.</ref><ref name="noaanmfs">એનઓએએ (NOAA), નેશનલ મરિન ફિશરીઝ સર્વિસ, સાઉથવેસ્ટ રિજનલ ઓફિસ: [http://swr.nmfs.noaa.gov/fmd/sunee/shrimp/jsh.htm જાપાનીઝ શ્રિમ્પ ઇમ્પોર્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216001858/http://swr.nmfs.noaa.gov/fmd/sunee/shrimp/jsh.htm |date=2013-02-16 }}, 1997 બાદના માસિક ડેટા યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2010-02-23.</ref> જ્યારે યુરોપિયન યુનિયનને 2006માં બીજા આશરે 500,000 ટન ઝીંગાની આયાત કરી હતી, યુરોપમાં [[સ્પેઇન|સ્પેન]] અને [[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ]] સૌથી મોટા આયાતકાર દેશો છે.<ref name="faofigiscommodities">એફએઓ (FAO): ફિગિસ (FIGIS) [http://www.fao.org/fishery/statistics/global-commodities-production/query/en કોમોડિટીઝ 1976-2006], ક્વેરી ફોર ઇમ્પોર્ટ્સ ઓલ ઇયુ કન્ટ્રીઝ, ઓલ શ્રિમ્પ્સ એન્ડ પ્રોન એન્ટ્રીઝ એક્સેપ્ટ ધોઝ ગિવિનંગ સ્પેસીસ અધર ધેન ''પિનીયસ એસીપી'' (ઓલસો એક્સક્લુડિંગ "નેઇ" એન્ટ્રીઝ; "નેઇ" મિન્સ "નોટ એલ્સવેર ઇન્ક્લુડેડ"). ફોર કમ્પેરિઝન, યુએસ વોસ ઓલસો ઇન્ક્લુડેડ, એન્ડ ધ નંબર્સ રિપોર્ટેડ બાય ધેટ સિલેક્શન વેર ફાઉન્ડ ટુ કોરિસ્પોન્ડ વેલ વિધ ધ [http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ShrimpImportsVolume.htm યુએસ ડીઓએ (DOA) નંબર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331185007/http://www.ers.usda.gov/Data/Aquaculture/ShrimpImportsVolume.htm |date=2015-03-31 }} આફ્ટર કન્વર્ઝન ફ્રોમ ટન્સ ટુ 1,000 પાઉન્ડ. સુધારો 2010-02-25.</ref> યુરોપિયન યુનિયન દરિયાના ઠંડા પાણીમાંથી પકડવામાં આવેલા ઝીંગાનો મુખ્ય આયાતકાર છે અને તે ખાસ કરીને સામાન્ય ઝીંગા ''(ક્રેન્ગોન ક્રેન્ગોન)'' અને ''પેન્ડાલસ બોરિયલિસ'' જેવા ''પેન્ડાલિડે'' ઝીંગાની આયાત કરે છે, 2006માં આ આયાત 200,000 ટનની રહી હતી.<ref name="faofigiscommodities2">એફએઓ (FAO): ફિગિસ (FIGIS) [http://www.fao.org/fishery/statistics/global-commodities-production/query/en કોમોડિટીઝ 1976-2006], સેમ ક્વેરો ઓલસો ઇન્ક્લુડિંગ ''કાનગોન'' એન્ડ ''પાન્ડાલિડેઇ'' . સુધારો 2010-02-25.</ref> ઝીંગાના આયાત ભાવમાં જંગી વધઘટ થતી હોય છે. 2003માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં કિલોગ્રામ દીઠ ઝીંગાનો આયાત ભાવ 8.80 અમેરિકી ડોલર હતો, જે જાપાનના 8.00 અમેરિકી ડોલર કરતા થોડો ઉંચો હતો. યુરોપિયન યુનિયનમાં સરેરાશ આયાત ભાવ કિગ્રા દીઠ માત્ર 5.00 અમેરિકી ડોલર હતો, જે ઘણા નીચા ભાવ છે, કારણ કે યુરોપિયન યુનિયન દરિયાના ઠંડા પાણીમાં પકડવામાં આવેલા ઝીંગાની વધુ આયાત કરે છે, જે ઉછેરવામાં આવતા હુંફાળા પાણીના ઝીંગા કરતા ઘણા નીચા હોય છે, તેથી ભાવ નીચા હોય છે. વધુમાં ભૂમધ્ય યુરોપ હેડ-ઓન ઝીંગાને વધુ પસંદ કરે છે, જેનો વજન આશરે 30 ટકા વધુ હોય છે, પરંતુ એકમ દીઠ ભાવ નીચો હોય છે.<ref name="Jos04_16">જોસુઇટ,&nbsp;પાનું&nbsp;16.</ref> ઉછેરવામાં આવતા ઝીંગાનું આશરે 75 ટકા વૈશ્વિક ઉત્પાદન એશિયાના દેશોમાં થાય છે, જેમાં બે અગ્રણી દેશો [[ચીન|ચીન]] અને [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડ]] છે અને તેમના પછી [[વિએટનામ|વિયેતનામ]], [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]] અને [[ભારત|ભારત]]નો ક્રમ આવે છે. બાકીનું 25 ટકા ઉત્પાદન પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં થાય છે, જ્યાં લેટિન અમેરિકન દેશો ([[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]], [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોર]], મેક્સિકો)નું પ્રભુત્વ છે.<ref name="figis">ફિગિસ (FIGIS); એફએઓ (FAO) ડેટાબેઝ, 2007.</ref> નિકાસના સંદર્ભમાં થાઇલેન્ડ આશરે 30 ટકા કરતા વધુ બજારહિસ્સા સાથે અગ્રણી દેશ છે, આ પછી નિકાસના સંદર્ભમાં ચીન, ઇન્ડોનેશિયા, અને ચીનનો ક્રમ આવે છે, જે નિકાસ બજારમાં આશરે 10 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. બીજા અગ્રણી નિકાસકાર દેશોમાં વિયેતનામ, બાંગ્લાદેશ અને ઇક્વાડોરનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="FM">ફૂડમાર્કેટ: ''[http://www.foodmarketexchange.com/datacenter/product/seafood/shrimp/detail/dc_pi_sf_shrimp0302.htm શ્રિમ્પ પ્રોડક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312082053/http://www.foodmarketexchange.com/datacenter/product/seafood/shrimp/detail/dc_pi_sf_shrimp0302.htm |date=2016-03-12 }}'' ; ગ્લોબફિશમાંથી ડેટા, 2001. સુધારો 2005-06-23.</ref> થાઇલેન્ડ તેના ઉત્પાદનમાંથી લગભગ તમામની નિકાસ કરે છે, જ્યારે ચીન તેના મોટાભાગના ઉત્પાદનનો ઉપયોગ ઘરેલુ બજારમાં કરે છે. ઉછેરવામાં આવેલા ઝીંગા માટેનું મજબૂત ઘરેલુ બજાર ધરાવતો બીજા એકમાત્ર અગ્રણી નિકાસકાર દેશ મેક્સિકો છે.<ref name="McC04"></ref> <div align="center" style="font-size:smaller"> {| class="wikitable" cellspacing="0" |+ align="bottom"|મુખ્ય ઉત્પાદક રાષ્ટ્રો દ્વારા એક્વાકલ્ચર ઝીંગાનું ઉત્પાદન<td><ref name="figis"></ref></td> ! style="background:#ccccff" rowspan="2"|પ્રદેશ ! style="background:#ccccff" rowspan="2"|દેશ ! style="background:#ccccff" colspan="23"|વાર્ષિક 1,000 ટનમાં ઉત્પાદન, શૂન્યાંક |- ! style="background:#ccccff"|1985 ! style="background:#ccccff"|86 ! style="background:#ccccff"|87 ! style="background:#ccccff"|88 ! style="background:#ccccff"|89 ! style="background:#ccccff"|1990 ! style="background:#ccccff"|91 ! style="background:#ccccff"|92 ! style="background:#ccccff"|93 ! style="background:#ccccff"|94 ! style="background:#ccccff"|95 ! style="background:#ccccff"|96 ! style="background:#ccccff"|97 ! style="background:#ccccff"|98 ! style="background:#ccccff"|99 ! style="background:#ccccff"|2000 ! style="background:#ccccff"|01 ! style="background:#ccccff"|02 ! style="background:#ccccff"|03 ! style="background:#ccccff"|04 ! style="background:#ccccff"|05 ! style="background:#ccccff"|06 ! style="background:#ccccff"|07 |- | rowspan="9" valign="top"|'''[[એશિયા|એશિયા]]''' | ''[[ચીન|ચીન]]'' | style="text-align:right"|''40'' | style="text-align:right"|''83'' | style="text-align:right"|''153'' | style="text-align:right"|''199'' | style="text-align:right"|''186'' | style="text-align:right"|''185'' | style="text-align:right"|''220'' | style="text-align:right"|''207'' | style="text-align:right"|'''''88'' ''' | style="text-align:right"|''64'' | style="text-align:right"|''78'' | style="text-align:right"|''89'' | style="text-align:right"|''96'' | style="text-align:right"|''130'' | style="text-align:right"|''152'' | style="text-align:right"|''192'' | style="text-align:right"|''267'' | style="text-align:right"|''337'' | style="text-align:right"|''687'' | style="text-align:right"|''814'' | style="text-align:right"|''892'' | style="text-align:right"|''1(1950)'' | style="text-align:right"|''1(1950)'' |- | [[થાઇલેન્ડ|થાઈલૅન્ડ]] | style="text-align:right"|10 | style="text-align:right"|12 | style="text-align:right"|19 | style="text-align:right"|50 | style="text-align:right"|90 | style="text-align:right"|115 | style="text-align:right"|161 | style="text-align:right"|185 | style="text-align:right"|223 | style="text-align:right"|264 | style="text-align:right"|259 | style="text-align:right"|'''238''' | style="text-align:right"|225 | style="text-align:right"|250 | style="text-align:right"|274 | style="text-align:right"|309 | style="text-align:right"|279 | style="text-align:right"|264 | style="text-align:right"|330 | style="text-align:right"|360 | style="text-align:right"|401 | style="text-align:right"|501 | style="text-align:right"|''501'' |- | [[વિએટનામ|વિયેટનામ]] | style="text-align:right"|''8'' | style="text-align:right"|''13'' | style="text-align:right"|''19'' | style="text-align:right"|27 | style="text-align:right"|28 | style="text-align:right"|32 | style="text-align:right"|36 | style="text-align:right"|37 | style="text-align:right"|39 | style="text-align:right"|45 | style="text-align:right"|55 | style="text-align:right"|46 | style="text-align:right"|45 | style="text-align:right"|52 | style="text-align:right"|55 | style="text-align:right"|90 | style="text-align:right"|150 | style="text-align:right"|''181'' | style="text-align:right"|''232'' | style="text-align:right"|''276'' | style="text-align:right"|''327'' | style="text-align:right"|''349'' | style="text-align:right"|''377'' |- | [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]] | style="text-align:right"|25 | style="text-align:right"|29 | style="text-align:right"|42 | style="text-align:right"|62 | style="text-align:right"|82 | style="text-align:right"|84 | style="text-align:right"|116 | style="text-align:right"|120 | style="text-align:right"|117 | style="text-align:right"|107 | style="text-align:right"|121 | style="text-align:right"|125 | style="text-align:right"|127 | style="text-align:right"|97 | style="text-align:right"|121 | style="text-align:right"|118 | style="text-align:right"|129 | style="text-align:right"|137 | style="text-align:right"|168 | style="text-align:right"|218 | style="text-align:right"|266 | style="text-align:right"|326 | style="text-align:right"|''315'' |- | [[ભારત|ભારત]] | style="text-align:right"|''13'' | style="text-align:right"|''14'' | style="text-align:right"|''15'' | style="text-align:right"|''20'' | style="text-align:right"|''28'' | style="text-align:right"|''35'' | style="text-align:right"|''40'' | style="text-align:right"|''47'' | style="text-align:right"|''62'' | style="text-align:right"|''83'' | style="text-align:right"|''70'' | style="text-align:right"|''70'' | style="text-align:right"|67 | style="text-align:right"|83 | style="text-align:right"|79 | style="text-align:right"|97 | style="text-align:right"|103 | style="text-align:right"|115 | style="text-align:right"|113 | style="text-align:right"|118 | style="text-align:right"|131 | style="text-align:right"|132 | style="text-align:right"|''108'' |- | બાંગ્લાદેશ | style="text-align:right"|11 | style="text-align:right"|15 | style="text-align:right"|15 | style="text-align:right"|17 | style="text-align:right"|18 | style="text-align:right"|19 | style="text-align:right"|20 | style="text-align:right"|21 | style="text-align:right"|28 | style="text-align:right"|29 | style="text-align:right"|32 | style="text-align:right"|42 | style="text-align:right"|48 | style="text-align:right"|56 | style="text-align:right"|58 | style="text-align:right"|59 | style="text-align:right"|55 | style="text-align:right"|56 | style="text-align:right"|56 | style="text-align:right"|58 | style="text-align:right"|63 | style="text-align:right"|65 | style="text-align:right"|64 |- | [[ફીલીપાઈન્સ|ફિલિપાઈન્સ]] | style="text-align:right"|29 | style="text-align:right"|30 | style="text-align:right"|35 | style="text-align:right"|44 | style="text-align:right"|47 | style="text-align:right"|48 | style="text-align:right"|47 | style="text-align:right"|77 | style="text-align:right"|86 | style="text-align:right"|91 | style="text-align:right"|89 | style="text-align:right"|77 | style="text-align:right"|'''41''' | style="text-align:right"|38 | style="text-align:right"|39 | style="text-align:right"|41 | style="text-align:right"|42 | style="text-align:right"|37 | style="text-align:right"|37 | style="text-align:right"|37 | style="text-align:right"|39 | style="text-align:right"|40 | style="text-align:right"|42 |- | મ્યાનમાર | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|1 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|5 | style="text-align:right"|5 | style="text-align:right"|6 | style="text-align:right"|''7'' | style="text-align:right"|''19'' | style="text-align:right"|''30'' | style="text-align:right"|49 | style="text-align:right"|49 | style="text-align:right"|48 |- | [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]] | style="text-align:right"|17 | style="text-align:right"|45 | style="text-align:right"|80 | style="text-align:right"|'''34''' | style="text-align:right"|22 | style="text-align:right"|15 | style="text-align:right"|22 | style="text-align:right"|16 | style="text-align:right"|10 | style="text-align:right"|8 | style="text-align:right"|11 | style="text-align:right"|13 | style="text-align:right"|6 | style="text-align:right"|5 | style="text-align:right"|5 | style="text-align:right"|6 | style="text-align:right"|8 | style="text-align:right"|10 | style="text-align:right"|13 | style="text-align:right"|13 | style="text-align:right"|13 | style="text-align:right"|11 | style="text-align:right"|11 |- | rowspan="4" valign="top"|'''[[અમેરિકા|અમેરિકા]]''' | [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] | style="text-align:right"|''<1'' | style="text-align:right"|''<1'' | style="text-align:right"|''<1'' | style="text-align:right"|''<1'' | style="text-align:right"|''1'' | style="text-align:right"|''2'' | style="text-align:right"|''2'' | style="text-align:right"|''2'' | style="text-align:right"|''2'' | style="text-align:right"|''2'' | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|3 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|7 | style="text-align:right"|16 | style="text-align:right"|25 | style="text-align:right"|''40'' | style="text-align:right"|''60'' | style="text-align:right"|90 | style="text-align:right"|76 | style="text-align:right"|63 | style="text-align:right"|''65'' | style="text-align:right"|''65'' |- | [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોર]] | style="text-align:right"|30 | style="text-align:right"|44 | style="text-align:right"|69 | style="text-align:right"|74 | style="text-align:right"|70 | style="text-align:right"|76 | style="text-align:right"|105 | style="text-align:right"|113 | style="text-align:right"|'''83''' | style="text-align:right"|89 | style="text-align:right"|106 | style="text-align:right"|108 | style="text-align:right"|133 | style="text-align:right"|144 | style="text-align:right"|120 | style="text-align:right"|'''50''' | style="text-align:right"|45 | style="text-align:right"|63 | style="text-align:right"|77 | style="text-align:right"|90 | style="text-align:right"|119 | style="text-align:right"|150 | style="text-align:right"|''150'' |- | મેક્સિકો | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|3 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|5 | style="text-align:right"|8 | style="text-align:right"|12 | style="text-align:right"|13 | style="text-align:right"|16 | style="text-align:right"|13 | style="text-align:right"|17 | style="text-align:right"|24 | style="text-align:right"|29 | style="text-align:right"|33 | style="text-align:right"|48 | style="text-align:right"|46 | style="text-align:right"|46 | style="text-align:right"|62 | style="text-align:right"|90 | style="text-align:right"|112 | style="text-align:right"|''114'' |- | યુએસ$ | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|1 | style="text-align:right"|1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|''2'' | style="text-align:right"|''2'' | style="text-align:right"|''3'' | style="text-align:right"|''2'' | style="text-align:right"|''1'' | style="text-align:right"|''1'' | style="text-align:right"|''1'' | style="text-align:right"|''2'' | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|3 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|5 | style="text-align:right"|5 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|3 | style="text-align:right"|2 |- | rowspan="2" valign="top"|'''મિડલ ઈસ્ટ''' | [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયા]] | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|1 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|5 | style="text-align:right"|9 | style="text-align:right"|9 | style="text-align:right"|11 | style="text-align:right"|12 | style="text-align:right"|15 |- | [[ઈરાન|ઇરાન]] | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|1 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|8 | style="text-align:right"|6 | style="text-align:right"|7 | style="text-align:right"|9 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|6 | style="text-align:right"|3 |- | '''ઓશેનિયા''' | [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]] | style="text-align:right"|0 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|<1 | style="text-align:right"|1 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|1 | style="text-align:right"|1 | style="text-align:right"|2 | style="text-align:right"|3 | style="text-align:right"|3 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|3 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|3 | style="text-align:right"|4 | style="text-align:right"|3 |- | colspan="25" style="background:white"|''ઇટાલિક્સ'' માં આકડા એફએઓ (FAO) ડેટાબેઝમાં અંદાજ આપે છે.{{ref|d}} બોલ્ડ આંકડા કેટલીક બીમારીની ઘટનાઓ દર્શાવે છે. |} </div> [[File:Litopenaeus vannamei specimen.jpg|thumb|ટોચથી તળિયા તરફઃ લિટોપિનીયસ વેનામેઇની ઉપરના કવચના નમૂના, 66ની સાઇઝના (17 કિગ્રા)ના તંદુરસ્થ એલ વેનામેઇ, ટૌરા સિન્ડ્રોમ વાઇરસ (ટીએસવી (TSV))થી મૃત્યુ પામેલા એલ વેનામેઇ.તંદુરસ્ત ઝીંગાના રંગ પ્લેન્કટોનના રંગ, તળાવના તળિયે જમીનના પ્રકાર, વધારાના પોષક તત્વોને આધારે નક્કી થાય છે. તળિયાના ઝીંગાના સફેદ રંગનું કારણ ટીએસવી (TSV) ઇન્ફેક્શન છે.]] રોગચાળાની સમસ્યાથી ઝીંગા ઉત્પાદનને વારંવાર નકારાત્મક અસર થાય છે. 1993માં ''પી. ચાઇનેસિસ'' જાતિના ઝીંગાનો લગભગ નાશ થઇ જવા ઉપરાંત વાઇરલ રોગચાળો પણ ફાટી નીકળ્યો હતો, જેનાથી 1996-97માં દેશદીઠ ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થાય છે, થાઇલેન્ડ અને ઇક્વાડોરમાં આવી વારંવાર અસર થાય છે.<ref name="Jos04_7f">જોસુઇટ&nbsp;પાનું&nbsp;7f.</ref> ઇક્વાડોરમાં 1989 (આઇએચએચએન (IHHN)), 1993 (ટૌરા) અને 1999 (વ્હાઇટસ્પોટ) ને કારણે ઉત્પાદનમાં જંગી ઘટાડો થયો હતો.<ref name="FSB03">ફંગે-સ્મિથ એન્ડ બ્રિગ્સ, 2003.</ref> ઉછેરવામાં આવતા ઝીંગાના ઉત્પાદનમાં જંગી તફાવત જોવા મળતો હોવાનું બીજુ કારણ સંબંધિત દેશના આયાત અંગેના નિયમો છે, કેટલાંક આયાતકાર દેશો કેમિકલ્સ કે એન્ટીબોયોટિક્સથી અસર થઇ હોય તેવા ઝીંગાની આયાતને મંજૂરી આપતા નથી. 1980ના દાયકામાં અને 1990ના દાયકાના મોટાભાગના સમયગાળામાં ઝીંગા ઉછેરમાં ઊંચા નફાની આશા દેખાઈ હતી. ખાસ કરીને જમીનના ભાવ અને વેતનો નીચા હતા તેવા દેશોમાં વિશાળ ફાર્મ માટે જરૂરી રોકાણ નીચું હતું. ઘણા ઉચ્ચકટિબંધના દેશો અને ખાસ કરીને ગરીબ અર્થતંત્ર ધરાવતા દેશોમાં ઝીંગા ઉછેર એક આકર્ષક બિઝનેસ હતો, જેનાથી દરિયાકાંઠાના ગરીબ લોકોમાં રોજગારીની તક અને આવક મળે છે. ઊંચા બજાર ભાવને કારણે નહિવત વિદેશી ચલણની હૂંડિયામણ ધરાવતા ઘણા વિકાસશીલ દેશોને કમાણી પણ થાય છે. ઝીંગાના ઘણા ફાર્મને શરુઆતમાં વિશ્વ બેન્ક નાણાકીય સહાય આપતી હતી અને સ્થાનિક સરકારો પણ મોટી સબસિડી આપતી હતી.<ref name="LPCM03">લેવિસ ''એટ અલ.'' </ref> 1990ના દાયકાના અંત ભાગમાં આર્થિક સ્થિતિમાં પરિવર્તન આવ્યું હતું. સરકારો અને ખેડૂતો આ વેપાર પદ્ધતિની ટિકા કરનારા એનજીઓ તેમજ ઉપરાશકાર દેશોના વધતા જતા દબાણ હેઠળ આવ્યા હતા. એન્ટિબાયોટિક્સ મિશ્રિત ઝીંગા પર વપરાશકારો દેશો દ્વારા પ્રતિબંધ, થાઇલેન્ડના ''માચ્છીમારો'' તેમની જાળમાં કાચબા બહાર રાખતી પદ્ધતિ (ટર્ટલ એક્સક્લૂડર ડિવાઇસિસ)નો ઉપયોગ ન કરતા 2004માં થાઇલેન્ડના ઝીંગા પર [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]નો આયાત પ્રતિબંધ,<ref name="TFRC04">થાઇ ફાર્મર્સ રિસર્ચ સેન્ટર, 2004.</ref> વિશ્વભરના ઝીંગા ઉછેરકો સામે 2002માં અમેરિકાના ઝીંગા પાલકોએ શરૂ કરેલા ‘એન્ટી ડમ્પિંગ’ના કેસ<ref name="Ros05b">રોઝનબેરી, ''શ્રિમ્પન્યૂઝ'' , 2005.</ref> અને તેના બે વર્ષ પછી અમેરિકાએ ઘણા દેશો (ચીન સિવાય, જેના માટે 112 માટે ડ્યૂટી હતી) લાદેલી 10 ટકાના એન્ટી ડમ્પિંગ ટેરિફ જેવા પરિબળોને કારણે ઝીંગાના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં વિખવાદ ઊભો થયો હતો.<ref name="anti_dumping">યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સ: ''[http://www.trade.gov/media/FactSheet/0105/shrimp_012605.html એમેન્ડેડ ફાઇનલ ડિટરમિનેશન એન્ડ ઇશ્યુઅન્સ ઓફ એન્ટિડમ્પિંગ ડ્યુટી ઓર્ડર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514045605/http://www.trade.gov/media/FactSheet/0105/shrimp_012605.html |date=2017-05-14 }}'' , જાન્યુઆરી 26, 2005. સુધારો 2010-02-23.</ref> રોગચાળાને કારણે ઘણું મોટું આર્થિક નુકસાન થાય છે. ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિ મુખ્ય નિકાસ ક્ષેત્ર (બીજા બે ક્ષેત્રો કેળા અને તેલ) છે તે [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોર]]માં 1999માં વ્હાઇટસ્પોટ નામનો રોગચાળો ફાટી નીકળ્યો હતો, જેનાથી આશરે 130,000 કામદારોએ તેમની રોજી ગુમાવવી પડી હતી.<ref name="McC04"></ref> વધુમાં 2000માં ઝીંગાના ભાવમાં તીવ્ર ઘટાડો થયો હતો.<ref name="prices">રોઝેનબેરી, બી.: ''[http://www.shrimpnews.com/AnnualReports.html એન્યુઅલ રિપોર્ટ્સ ઓન વર્લ્ડ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050816212755/http://shrimpnews.com/AnnualReports.html |date=2005-08-16 }}'' ; કોમેન્ટ્સ ઓન શ્રિમ્પ પ્રાઇસિસ ઇન ધ ઓન-લાઇન એક્સરપ્ટસ 2000–2004. સુધારો 2005-08-18.</ref> આ તમામ પરિબળોને કારણે ઝીંગા ઉછેરકો વધુને વધુ પ્રમાણમાં સ્વીકારવા લાગ્યા હતા કે ઉછેરની વધુ સારી પદ્ધતિની જરુર છે અને તેનાથી આ બિઝનેસ પર સરકારના નિયમો પણ વધુ આકરા બન્યા હતા, જેનાથી કેટલાંક બાહ્ય ખર્ચનું આંતરરાષ્ટ્રીકરણ થયું હતું. આ પરિબળને તેજીના વર્ષો પર ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું ન હતું.<ref name="LPCM03"></ref><ref name="McC04"></ref> === સામાજિક આર્થિક પાસા === ઝીંગા ઉછેરથી રોજગારીની નોંધપાત્ર તકનું સર્જન થાય છે. જો આ કારોબારનું યોગ્ય સંચાલન કરવામાં આવે તો ઘણા વિસ્તારમાં દરિયાકાંઠાની ગરીબ વસતીમાં ગરીબી નાબૂદ કરવામાં મદદ મળી શકે છે.<ref name="LPCM03_22">લેવિસ ''એટ અલ.'' , &nbsp;પાનું&nbsp;22.</ref> આ મુદ્દે પ્રસિદ્ધ થયેલું મોટાભાગનું સાહિત્ય ઘણી વિસંગતતાથી ભરેલું છે અને ઉપલબ્ધ છે તેવી મોટાભાગની માહિતી છૂટીછવાઈ છે.<ref name="cons_43">કન્સોર્ટિયમ ''ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ'' ,&nbsp;પાનું&nbsp;43.</ref> ઝીંગાના ઉછેરમાં શ્રમની કેટલી જરૂરિયાત પડે છે તે અંગેના અંદાજો અલગ અલગ છે, જે ડાંગરના પાક કરતા ઝીંગાના ઉછેર માટે ત્રીજા ભાગથી<ref name="BFS96_14">બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&nbsp;પાનું&nbsp;14.</ref> લઇને ત્રણ ગણા વધુ મજૂરની જરૂર પડતી હોવાના અંદાજ છે.<ref name="IAA01b_76">ઇન્ડિયન એક્વાકલ્ચર ઓથોરિટી: ''એનવાયર્નમેન્ટ રિપોર્ટ'' , પ્ર.&nbsp;6, પાનું&nbsp;76.</ref> સર્વેક્ષણમાં આવરી લેવામાં આવેલા ફાર્મને આધારે તેમાં મોટો પ્રાદેશિક તફાવત જોવા મળે છે. એકંદર એવું કહી શકાય છે કે સઘન ઝીંગા ઉછેર પદ્ધતિમાં વિશાળ ફાર્મમાં ઝીંગાના ઉછેર કરતા એકમ દીઠ વધુ મજૂરની જરૂર પડે છે. વિશાળ ઝીંગા ફાર્મમાં ઘણી વધુ જમીનને આવરી લેવામાં આવે છે અને હંમેશા નહીં પરંતુ ઘણીવાર આવા ફાર્મ કૃષિ જમીન ન હોય તેવા વિસ્તારમાં આવેલા હોય છે.<ref name="HWH02">હેમ્પેલ ''એટ અલ.'' ,&nbsp;પાનું&nbsp;42f</ref> ફીડ પ્રોડક્શન કે સ્ટોરેજ, હેન્ડલિંગ અને ટ્રેડ કંપનીઓ જેવા સહાયકો ઉદ્યોગો ઝીંગાના ઉછેરમાં સક્રિય પણે સામેલ ન હોવા છતાં તેમની અવગણના કરી શકાય નહીં. સામાન્ય રીતે બીજી રોજગારીની જગ્યાએ ઝીંગા ઉછેર ફાર્મના કામદારોને વધુ સારા વેતન મળે છે. એક અભ્યાસના વૈશ્વિક અંદાજ મુજબ ઝીંગા ઉછેર ફાર્મના કામદારોને બીજી નોકરી કરતા 1.5થી 3 ગણી વધુ કમાણી થાય છે.<ref name="cons_45">કન્સોર્ટિયમ ''ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ'' ,&nbsp;પાનું&nbsp;45.</ref> ભારતના અભ્યાસ સૂચવે છે કે 1.6 ગણુ વધુ વેતન મળે છે<ref name="IAA01b_76"></ref> અને મેક્સિકોના અહેવાલ સૂચવે છે કે 1996માં ઝીંગા ઉછેરના સૌથી ઓછું વેતન ચુકવવામાં આવતી નોકરીમાં દેશના સરેરાશ વેતન કરતા 1.22 ગણું વેતન ચુકવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="LPCM03_1">લેવિસ ''એટ અલ.'' ,&nbsp;પાનું&nbsp;1.</ref> એનજીઓ (NGO) સતત ટીકા કરતી હોય છે કે મોટાભાગનો નફો સ્થાનિક વસતીની જગ્યાએ મોટા જૂથો લઈ જાય છે. [[ઈક્વેડોર|ઇક્વાડોર]] જેવા કેટલાંક વિસ્તારમાં તે કદાચ સાચુ છે, પરંતુ તમામ કિસ્સામાં તેને લાગુ કરી શકાય નહીં. ઇક્વાડોરમા મોટાભાગના ઝીંગા ફાર્મ મોટી કંપનીઓની માલિકીના છે. ઉદાહરણ તરીકે થાઇલેન્ડમાં મોટાભાગના ઝીંગા ફાર્મ સ્થાનિક ઉદ્યોગસાહસિકોની માલિકીના છે, જોકે ઝીંગાના ઉછેર, ખોરાક ઉત્પાદકો, ફૂડ પ્રોસેર્સ અને ટ્રેડ કંપનીઓ વચ્ચે સીધું સંકલન કરવાનો ટ્રેન્ડ છે. 1994નો અભ્યાસ સૂચવે છે કે થાઇલેન્ડના ખેડૂતો ચોખાની જગ્યાએ ઝીંગા ઉછેરની કામગીરી કરે તો તેમને 10ના ગુણાંકમાં વધુ આવક થઈ શકે છે.<ref name="BFS96_17">બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&nbsp;પાનું&nbsp;17.</ref> 2003નો ભારતનો અભ્યાસ [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]]ના [[પૂર્વ ગોદાવરી જિલ્લો|પૂર્વ ગોદાવરી]] જિલ્લાના ઝીંગાના ઉછેર માટે આવો આંકડો દર્શાવે છે.<ref name="KRGN03">કુમારન ''એટ અલ.'' ,&nbsp;2003.</ref> ઝીંગા ઉછેરથી સ્થાનિક વસતીના લાભ થાય છે કે નહીં, તેનો આધાર પૂરતા પ્રમાણમાં તાલીમબદ્ધ લોકોની પ્રાપ્યતા પર છે.<ref name="BFS96_15">બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&nbsp;પાનું&nbsp;15.</ref> વિશાળ ફાર્મમાં સામાન્ય રીતે સિઝન મુજબની રોજગારી મળે છે, જેના માટે વધારો તાલીમની જરૂર પડતી નથી. ઇક્વાડોરમાં ઘણા ઘણા જગ્યા પર પ્રરપ્રાંતિય મજૂરો કામ કરે છે.<ref name="McC04_55">મેકક્લેનાન,&nbsp;પાનું&nbsp;55.</ref> વધુ સઘન ઝીંગા ઉછેરમાં વધુ તાલીમબદ્ધ શ્રેણીમાં સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન મજૂરની જરુર પડે છે. === વેચાણ === {{Main|Shrimp marketing}} વેપારી હેતુ માટે ઝીંગાના ગ્રેડ આપવામાં આવે છે અને તેમને વિવિધ કેટેગરીમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. સંપૂર્ણ ઝીંગા (‘હેડ ઓન’, ‘શેલ-ઓન’ અથવા એચઓએસઓ (HOSO))થી લઇને પીલ્ડ એન્ડ ડિવીન્ડ (પી એન્ડ ડી (P&amp;D)) કેટેગરીના ઝીંગા સ્ટોરમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. ઝીંગાને તેમના કદમાં એકરૂપતાને આધારે અને એકમ દીઠ વજનના આધારે ગ્રેડ નક્કી કરવામાં આવે છે, મોટા ઝીંગાના વધુ ભાવ મળે છે. == પરિસ્થિતિકીય અસરો == [[File:Mangrove lagoon.jpg|right|thumb|250px|મેન્ગ્રોવના વિસ્તાર ઘણા પ્રાણીઓ અને છોડનું રહેઠાણ પૂરું પાડે છે. ]] [[File:ShrimpFarming Honduras L7 1987-99.jpg|thumb|250px|રંગના આધારે વસ્તુનું વર્ણન કરતી તસ્વીરો 1987 અને 1999ની વચ્ચે હોન્ડુરાસના પેસિફિક દરિયાકાંઠા પર મેન્ગ્વોરની ભેજવાળી પોચી જમીનનું ઝીંગાના ફાર્મમાં થયેલું મોટાપાયે પરિવર્તન દર્શાવે છે.ઝીંગાના ફાર્મ ચોરસ આકારની હારમાં દેખાય છે. જુની તસવીર (તળિયાની)માં મેન્ગ્વોરની ભેજવાળી પોચી જમીન કેટલીક નદીઓના મુખો પર ફેલાયેલા છે. ડાબી બાજુના ઉપરના વર્તુળમાં ઝીંગાનું એક ફાર્મ દેખાય છે. 1999 સુધી (ઉપરની તસવીર)માં મોટાભાગના વિસ્તાર ઝીંગાના તળાવમાં પરિવર્તિત થયો હતો. ]] [[File:Shrimp pond bottom pyrite.jpg|thumb|right|250px|ઝીંગાનો પાક લેવામાં આવ્યા પછી ઇન્ડોનેશિયાના ઝીંગા તળાવના તળિયેથી ઝેરી કાદવનો રગડો. ચિત્રમાં દર્શાવેલા પ્રવાહીમાં જમીનમાં રહેલા પાઇર્ટસના ઓક્સિડેશનથી થયેલા સલ્ફરિક એસિડનો સમાવેશ થયેલો છે. તળાવમાં આવી દૂષિત તત્વોથી ઝીંગાની વૃદ્ધિ અટકી જાય છે અને મૃત્યુદરમાં વધારો થાય છે, પ્લેન્કટનના વૃદ્ધિમાં નાટકીય ઘટાડો થાય છે.<ref name="pyrite_effects">ટનાવુડ એટ અલ., પાનું 330.</ref> એસિડ સલ્ફેટવાળી જમીન પર આવેલા તળાવના પાણીના એસિડિફેકિશન સામે અમુક હદ સુધી પ્રતિક્રિયા આપવા લાઇમિંગ લાગુ કરી શકાય છે,<ref name="liming">Wilkinson</ref> મેન્ગ્રોવની જમીનની જેમ<ref name="ASS">ફિત્ઝપેટ્રિક એટ અલ.</ref>]] વિશાળ ફાર્મથી લઇને સુપર સઘન ફાર્મ સહિતના તમામ પ્રકારના ફાર્મ જે વિસ્તારમાં હોય તે વિસ્તારમાં ગંભીર પર્યાવરણીય સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે. વિશાળ ફાર્મમાં મેન્ગ્રોવના જંગી વિસ્તારનો નાશ કરવામાં આવે છે, જેથી જૈવવૈવિધ્યમાં ઘટાડો થાય છે. 1980 દાયકા અને 1990ના દાયકા દરમિયાન વિશ્વના આશરે 35 ટકા મેન્ગ્રોવ જંગલોનો નાશ થયો હતો. ઝીંગાનો ઉછેર આ માટેનું એક મુખ્ય કારણ છે. એક અભ્યાસ મુજબ<ref name="VBY01">વાલીલા ''એટ અલ.'' ,&nbsp;2001.</ref> ઝીંગા ઉછેરને કારણે આમાંથી ત્રીજા ભાગના જંગલનો અને બીજા અભ્યાસો મુજબ વૈશ્વિક સ્તરે 5થી 10 ટકા સુધીના મેન્ગ્રોવ જંગલોનો નાશ થયો છે. આ અભ્યાસોમાં પ્રાદેશિક ભિન્નતા ઘણી મોટી છે. મેન્ગ્રોવના વિનાશના બીજા કારણો વસતીનું દબાણ, લાકડાનો બિઝનેસ, બીજા ઉદ્યોગના પ્રદૂષણ અથવા મીઠાના અગર જેવી બીજા હેતુ માટે જમીનના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="LPCM03"></ref> મન્ગ્રોવ તેમના મૂળિયા દ્વારા દરિયાકાંઠાની જમીનમાં સ્થિરતા લાવવામાં મદદ કરે છે અને કાપને ઘસડાઈ જતો રોકે છે. મેન્ગ્રોવના નાશથી જમીનનું મોટું ધોવાણ થાય છે અને પૂર સામે ઓછું રક્ષણ મળે છે. ખાડી વિસ્તારના મેન્ગ્રોવ ખાસ કરીને નિવસનતંત્રની દ્રષ્ટીએ સમૃદ્ધ અને ઉત્પાદક હોય છે તેમજ વેપારી રીતે મહત્ત્વની છે તેવી માછલીને ઘણી જાતિના ઇંડા કે બચ્ચાના ઉછેર માટેની ભૂમિકા પૂરી પાડે છે.<ref name="ISA00"></ref> ઘણા દેશોએ મેન્ગ્રોવને સંરક્ષણ આપ્યું છે તેમજ મેન્ગ્રોવના વિસ્તારમાં ઝીંગા ઉછેરના નવા કેન્દ્રોના નિર્માણ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. જોકે સંબંધિત કાયદાના અમલથી પણ ઘણીવાર સમસ્યા ઊભી થાય છે. ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશ, મ્યાનમાર કે વિયેટનામ જેવી અલ્પવિકસિત દેશોમાં મેન્ગ્રોવની જમીનનો ઝીંગા ઉછેર માટેનો ઉપયોગ એક મુદ્દો બની રહ્યો છે. મ્યાનમાર કોસ્ટ મેન્ગ્રોવ તેનું ઉદાહરણ છે.<ref name="LPCM03"></ref> સઘન ઉછેર પદ્ધતિ ધરાવતા કેન્દ્રો મેન્ગ્રોવ પરની સીધી અસરમાં ઘટાડો કરે છે, પરંતુ બીજી સમસ્યા ઊભી થાય છે. તેમનું પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ પાણી (ઝીંગા માટેનો ઔદ્યોગિક ખોરાક ઝડપથી પાણીમાં મિશ્ર થતો નથી, માત્ર 30 ટકા આહારને ઝીંગા ખાય છે અને બાકીનો ખોરાક નકામો જાય છે અને તે મુજબ ઉછેરકોને નુકસાન થાય છે.<ref name="Ros04a"></ref>) ખુલ્લી જગ્યામાં છોડવામાં આવે છે અને તેનાથી પર્યાવરણીય સંતુલનને ગંભીર અસર થાય છે. નિકાલ કરાયેલા પાણીમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ખાતર, જંતુનાશકો અને એન્ટીબાયોટિક્સ હોય છે, જે પર્યાવરણમાં પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. વધુમાં એન્ટિબાયોટિક્સને સીધા આહાર શૃંખલામાં આપવામાં આવે છે, તેથી બેક્ટેરિયા તેમના સામે પ્રતિકાર ક્ષમતા કેળવી તેવા જોખમમાં વધારો થાય છે.<ref name="Owen04">ઓવેન,&nbsp;2004.</ref> જોકે, ભૂચર પ્રાણીઓ સંબંધિત બેક્ટેરિયાની જેમ મોટાભાગના પાણીના બેક્ટેરિયા પ્રાણીમાંથી માનવીમાં ફેલાતા ઝૂનોટિક નથી. પ્રાણીમાં માનવમાં ટ્રાન્સફર થયા હોય તેવા ભાગ્યે જ કોઇ રોગ જોવા મળ્યા છે.<ref name="cdc_rebuttal">નેશનલ એક્વાકલ્ચર એસોસિયેશન (એનએએ (NAA)): ''[http://www.nationalaquaculture.org/pdf/CDC%20Response%20to%20the%20Record.pdf એન્ટિબાયોટિક્સ યુઝ ઇન એક્વાકલ્ચર: સેન્ટર ફોર ડિસીઝ રિબુટ્ટલ]'' , એનએએ (NAA), યુએસ, ડિસેમ્બર 20, 1999. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-11-26.[http://web.archive.org/web/19960101-re_/http://www.nationalaquaculture.org/pdf/CDC%20Response%20to%20the%20Record.pdf web archive link] {{Wayback|url=http://www.nationalaquaculture.org/pdf/CDC%20Response%20to%20the%20Record.pdf|archiveurl=http://web.archive.org/web/20070813204310/http://www.nationalaquaculture.org/pdf/CDC+Response+to+the+Record.pdf|archivedate=2007-08-13|date =20070813204310|bot=DASHBot}}</ref> તળાવનો લાંબા ગાળા સુધી ઉપયોગ કરવાથી તળાવના તળિયે નકામી નિપજો અને મળમૂત્રને કારણે કાદવના થરમાં વધારો થાય છે.<ref name="NACA03">એનએસીએ (NACA)/એમપીઇડીએ (MPEDA): ''હેલ્થ મેન્યુઅલ'' , 2003.</ref> કાદવના સ્તરને યાંત્રિક રીતે દૂર કરી શકાય શકાય છે અથવા સુકાઈ જાય અને એસિડ સમસ્યા વગરના વિસ્તારમાં જૈવિક વિઘટન માટે માટે તેનું ખેડાણ કરવામાં આવે છે. તળાવને પાણીથી સાફ કરવાથી આ કાદવને સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકાતો નથી અને આખરે તળાવને છોડી દેવામાં આવે છે. તેના પગલે જમીન નકામી બને છે, કારણ કે ખારાશ, એસિડિટી અને ઝેરી રસાયણોના ઉંચા સ્તરને કારણે બીજા હેતુ માટે આ જમીનનો ઉપયોગ થઈ શકતો નથી. વિશાળ ઉછેર પદ્ધતિ હેઠળના તળાવનો માત્ર થોડા વર્ષો સુધી જ ઉપયોગ થઈ શકે છે. ભારતીય અભ્યાસમાં આવી જમીનને 30 વર્ષ સુધી જ ફરી ઉપયોગમાં લઈ શકાતી હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="ISA00"></ref> [[થાઇલેન્ડ|થાઇલેન્ડે]] દરિયાથી દૂરના ભાગમાં ઝીંગાના ફાર્મ પર 1999માં પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, કારણ કે તેનાથી ખારાશ આગળ વધે છે અને કૃષિ જમીનનું મોટાપાયે ધોવાણ થતું હતું.<ref name="AGL00"></ref> થાઇલેન્ડના અભ્યાસ મુજબ 1989-1996ના વર્ષોમાં થાઇલેન્ડની ઝીંગા ઉછેર હેઠળની આશરે 60 ટકા જમીનને છોડી દેવામાં આવી છે.<ref name="HL01"></ref> આમાંથી ઘણી સમસ્યાઓ મેન્ગ્વોરની જમીનના ઉપયોગમાંથી પણ ઊભી થાય છે, કારણ કે આવી જમીનમાં કુદરતી ખનીજ તત્વ પાઇરાઇટ (એસિડ સલ્ફેટ સોઇલ)નું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે અને પાણી નિકાલની વ્યવસ્થા નબળી હોય છે. અર્ધ-સઘન ઉછેર પદ્ધતિમાં સ્થળાંતર દરમિયાન જમીનને એનએરોબિકમાંથી એરોબિક સ્થિતિમાં ફેરવામાં આવે ત્યારે તેમાં એસિડની રચનાને અટકાવવા ઊંચી સપાટી પર ઉછેર અને નીચા સલ્ફાઇડ (પાઇરાઇટ્સ)ની જરૂર છે. ઝીંગા ઉછેરના વૈશ્વિક બિઝનેસ અને ખાસ કરીને બ્રૂડસ્ટોક અને હેચરી પ્રોડક્ટ્સની સમગ્ર વિશ્વમાં નિકાસથી વિદેશી જાતોના વિવિધ ઝીંગાનો જ ફેલાવો થયો નથી, પરંતુ તેનાથી વિવિધ રોગોને પણ વિશ્વમાં ફેલાવો થયો છે. તેના પરિણામે મોટાભાગના બ્રૂડસ્ટોક શિપમેન્ટ માટે હેલ્થ સર્ટિફિકેટ અને અથવા સ્પેસિફિક પેથોજે ફ્રી (એસપીએફ (SPF)) દરજ્જાના સર્ટિફિકેટની જરૂર પડે છે. ઘણા સંગઠનો ઉછેર કરવામાં આવેલા ઝીંગાની ખરીદી ન કરવા ગ્રાહકોમાં પ્રચાર છે, જ્યારે બીજા કેટલાંક સંગઠનો ઉછેરની વધુ સાતત્યપૂર્ણ પદ્ધતિનો વિકાસ કરવાની હિમાયત કરે છે.<ref name="WRM01">વર્લ્ડ રેઇનફોરેસ્ટ મૂવમેન્ટ: ''[http://www.wrm.org.uy/bulletin/51/production.html અનસસ્ટેલેબલ વરસિસ સસ્ટેનેબલ શ્રિમ્પ પ્રોડક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051111165126/http://www.wrm.org.uy/bulletin/51/production.html |date=2005-11-11 }}'' , ડબલ્યુઆરએમ (WRM) બુલેટિન 51, ઓક્ટોબર 2001. સુધારો 2007-08-20.</ref> વિશ્વ બેન્ક, નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા પેસિફિક (એનએસીએ (NACA)), ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF) અને એફએઓ (FAO)એ ઝીંગા ઉછેરની પદ્ધતિમાં સુધારો કરવાનો અભ્યાસ કરવા અને સૂચનો કરવા માટે સંયુક્ત પ્રોગ્રામ ઓગસ્ટ 1999માં શરુ કર્યો હતો.<ref name="Cons02">કન્સોર્ટિયમ, ''ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ'' .</ref> સાતત્યપૂર્ણ નિકાસલક્ષી ઝીંગા ઉછેર ફાર્મ દ્વારા ‘ઇકોલોજિકલ પ્રોડક્ટ્સ’ તરીકે ઝીંગાનું વેચાણ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ એનજીઓ (NGO) આવા પ્રયાસને અપ્રમાણિક અને માત્ર ક્ષુલ્લક દેખાડો ગણાવે છે.<ref name="Roen03">રોનબેક,&nbsp;2003.</ref> આમ છતાં ઉદ્યોગમાં આશરે 1999થી ધીમે ધીમે પરિવર્તન આવ્યા છે. તેને વિશ્વ બેન્ક અને બીજી સંસ્થાઓએ<ref name="boyd">બોય્ડ ''એટ અલ.'' , 2002.</ref> વિકસિત કરેલી ‘શ્રેષ્ઠ મેનેજમેન્ટ પદ્ધતિઓ’ અપનાવી છે<ref name="NACA_cert">એનએસીએ (NACA): ''[https://web.archive.org/web/20080505001550/http://www.enaca.org/modules/mydownloads/viewcat.php?cid=101 Codes and Certification]'' ; નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા-પેસિફિક (એનએસીએ (NACA)). સુધારો 2005-08-19.</ref> અને તેને પ્રોત્સાહન આપવા શૈક્ષણિક પ્રોગ્રામો શરુ કર્યા છે.<ref name="GAA04a">ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર એલાયન્સ: ''[http://www.gaalliance.org/resp.html રિસ્પોન્સિબલ એક્વાકલ્ચર પ્રોગ્રામ]'' . યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-19. [http://web.archive.org/web/19960101-re_/http://www.gaalliance.org/resp.html web archive link] {{Wayback|url=http://www.gaalliance.org/resp.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080623090615/http://www.gaalliance.org/resp.html|archivedate=2008-06-23|date =20050829062016|bot=DASHBot}}</ref> ઘણા દેશોમાં મેન્ગ્રોવના સંરક્ષણના કાયદાને કારણે નવા ઉછેર કેન્દ્રો ખાસ કરીને અર્ધસઘન પદ્ધતિ પ્રકારના છે, જેનો મેન્ગ્રોવ વિસ્તારની બહાર શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ થઈ શકે છે. રોગ અટકાવવાની વધુ સારી પદ્ધતિ હાંસલ કરીને આશાએ આવા ઉછેર કેન્દ્રોમાં વધુ ચુસ્ત નિયંત્રિત વાતાવરણનું પણ સર્જન કરવાનો ટ્રેન્ડ છે.<ref name="McC04"></ref> વેસ્ટ વોટર ટ્રીટમેન્ટ પર નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ધ્યાન ખેંચાયું છે અને આધુનિકા ઝીંગા ઉછેર કેન્દ્રામાં ઔદ્યોગિક કચરાના નિકાસ માટેની પદ્ધતિઓ છે, જેમાં મૂળ કચરાને તળિયે જમા થવા દેવામાં આવે છે અને બીજા પદાર્થોને ફિલ્ટર કરવામાં આવે છે. આવા સુધારા ખર્ચાળ છે, તેથી વર્લ્ડ બેન્ક પ્રોગ્રામ કેટલાંક વિસ્તારમાં નીચી ગીચતાના પોલિકલ્ચર ફાર્મિંગની ભલામણ કરે છે. મેન્ગ્રોવની જમીન દૂષિત પાણીના ફિલ્ટરિંગ માટે અસરકારક છે અને તે નાઇટ્રેટના ઊંચા પ્રમાણને સહન કરી છે તેવી શોધ થયા પછી આ ઉદ્યોગમાં મેન્ગ્રોવના ફેરવનીકરણ માટે પણ રસ જાગ્યો છે, જોકે આ દિશામાં તેનું પ્રદાન ઘણું ઓછું છે.<ref name="LPCM03"></ref> આ ભલામણોની લાંબા ગાળાની અસર અને ઉદ્યોગના ટ્રેન્ડનું અત્યાર સુધી તારણપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરી શકાય નહીં. == સામાજિક ફેરફાર == ઘણા કિસ્સામાં ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિથી દરિયાકાંઠાની સ્થાનિક વસતી પર દૂરોગામી અસર પડે છે. ખાસ કરીને 1980 અને 1990ના દાયકાના તેજીના વર્ષોમાં ઘણા દેશોમાં આ બિઝનેસ મોટા ભાગે નિયમ વગરનો હતો અને ઉદ્યોગનું ખૂબ જ ઝડપથી વિસ્તરણ થયું હતું, તેનાથી નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યા હતા અને તેમાંથી કેટલાંક પરિવર્તન સ્થાનિક વસતી માટે હાનિકારક હતા. સંઘર્ષ થવાના બે મુખ્ય કારણો હતા, જેમાં જમીન અને પાણી જેવા સહિયારા સંસાધનો માટેની સ્પર્ધા અને સંપત્તિના પુનવહેંચણીથી થયેલા પરિવર્તનો હતો. ઘણા વિસ્તારો, ઉદાહરણ તરીકે બાંગ્લાદેશમાં મોટી સમસ્યા જમીનના ઉપયોગના હકો અંગેની હતી. ઝીંગા ઉછેરની સાથે નવા ઉદ્યોગો દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં પણ આવ્યા હતા અને તેમને અગાઉના જાહેર સંસાધનોનો માત્ર પોતાના માટે ઉપયોગ કરવાનું શરુ કર્યું હતું. કેટલાંક વિસ્તારમાં ઝડપથી વિસ્તરણથી દરિયાકાંઠાની સ્થાનિક વસતીને દરિયાકાંઠાના લાભનો ઇનકાર થવા લાગ્યો હતો, કારણ કે ઝીંગા ઉછેર કેન્દ્રને કારણે જમીન છીનવાઈ ગઈ હતી અને તેનાથી સ્થાનિક માચ્છીમારીની પણ ગંભીર અસર થઈ હતી. પર્યાવરણની અસર કરતી કાર્યપદ્ધતિને કારણે આવી સમસ્યા વધુ ઘેરી બની હતી, તેનાથી સહિયારા સંસાધનોમાં બગાડ થયો હતો (તળાવને ખારાશ પર અંકુશ રાખવા તાજા પાણીનો વધુ પડતો ઉપયોગ, તેનાથી ભૂગર્ભજળ વધુ ઊંડા ગયા હતા તેમજ ખારા પાણીના પ્રવાહને કારણે તાજુ પાણી આપતા છીદ્રાળુ ખડકોમાં પણ ખારાશ આવવા લાગી હતી.)<ref name="BFS96_23">બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&nbsp;પાનું&nbsp;23ff.</ref> અનુભવમાં વધારો થવાની સાથે વિવિધ દેશોની સરકારોએ કડક કાયદા અમલી બનાવ્યા હતા તેમજ જમીનના ઝોનિંગ મારફતે આવી સમસ્યાની હળવી કરવાના પગલાં લીધા હતા. મોડેથી નિયમો અમલી બનાવવાનાર દેશો પણ સક્રિય કાયદા મારફત આવી સમસ્યાને ટાળવામાં સફળ થયા હતા, તેનું ઉદાહરણ મેક્સિકો છે.<ref name="McC04"></ref> સરકારના મજબૂત નિયમના અંકુશ હેઠળના બજારને કારણે મેકિસકોની સ્થિતિ અજોડ છે. 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઉદારીકરણ પછી પણ મોટાભાગના ઝીંગા ઉછેર કેન્દ્રો હજુ પણ સ્થાનિક લોકો અથવા સ્થાનિક લોકોની સહકારી મંડળી ઇજીડોની માલિકી અને નિયંત્રણ હેઠળ છે.<ref name="DeW00">ડિવોલ્ટ,&nbsp;2000.</ref> સ્થાનિક વસતીમાં સંપત્તિની વહેંચણીમાં પરિવર્તનને કારણે પણ સામાજિક તનાવ ઊભો થયો છે. જોકે આની અસરો મિશ્ર છે અને આ સમસ્યા માત્ર ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિ પૂરતી સીમિત નથી. સંપત્તિની વહેંચણીમાં ફેરફારથી સમુદાયમાં સત્તાનું માળખું પણ બદલાય છે. કેટલાંક કિસ્સામાં સામાન્ય વસતી અને સ્થાનિક ચુનંદા વર્ગ વચ્ચેના તફાવતમાં વધારો થઈ રહ્યો છે, જેમાં ચુનંદા વર્ગને સરળતાથી ધિરાણ, સબસિડી અને પરવાનગી મળે છે, તેથી તેઓ ઝીંગા ઉછેરકો બને છે અને વધુ લાભ મેળવે છે.<ref name="HWH02_44">હેમ્પેલ ''એટ અલ.'' ,&nbsp;પાનું&nbsp;44.</ref> બીજી તરફ બાંગ્લાદેશમાં સ્થાનિક ચુનંદો વર્ગ ઝીંગા ઉછેરનો વિરોધ કરે છે, ત્યાં આ બિઝનેસ પર શહેરના ચુનંદા વર્ગનો અંકુશ છે.<ref name="BFS96_37">બરાક્લો એન્ડ ફિન્ગર-સ્ટિચ,&nbsp;પાનું&nbsp;37.</ref> ગણ્યાગાંઠ્યા હાથોમાં જમીનના કેન્દ્રીકરણને સામાજિક અને આર્થિક સમસ્યાનું જોખમ ઊભું થાય છે અને ખાસ કરીને જમીનમાલિકો જો સ્થાનિક લોકો ન હોય તો સમસ્યા ઘેરી બની શકે છે.<ref name="HWH02_44"></ref> એકંદરે એવું જોવા મળ્યું છે કે જો ઝીંગાના ફાર્મની માલિકી દૂરના ચુનંદા વર્ગ કે સ્થાનિક કંપનીઓની જગ્યાએ સ્થાનિક લોકો પાસે હોય તો ઝીંગા ઉછેરનો શ્રેષ્ઠ સ્વીકાર થાય છે અને સ્થાનિક લોકોને શ્રેષ્ઠ લાભ થાય છે અને આ બિઝનેસનો સરળતાથી અમલી કરી શકાય છે, કારણ કે સ્થાનિક માલિકોને પર્યાવરણની જાળવી કરવામાં અને તેમના પડોશી સાથે સારા સંબંધો જાળવી રાખવામાં સીધો રસ હોય છે અને તેનાથી માત્ર અમુક લોકોને હાથમાં મોટાપાયે જમીન આવતી નથી.<ref name="Cons02_47">કન્સોર્ટિયમ: ''ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ'' ,&nbsp;પાનું&nbsp;47.</ref> == આ પણ જુઓ == {{Portal|Crustaceans}} * તાજા પાણીના પ્રોન ઉછેર પ્રવૃત્તિમાં અને દરિયાઇ ઝીંગા ઉછેર પ્રવૃત્તિ વચ્ચે ઘણી લાક્ષણિકતા અને સમસ્યા સમાન છે. નોખી પડતી સમસ્યા મુખ્ય પ્રજાતિ (નદીના વિશાળ કદના પ્રોન, ''મેક્રોબ્રેચિયમ સોરેનબેર્ગી'' )ના વિકાસમય જીવન ચક્ર સંબંધિત છે.<ref name="New02">ન્યૂ, એમ. બી.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf ફાર્મિંગ ફ્રેશવૉટર પ્રૉન્સ]'' (મીઠાપાણીના પ્રૉનનો ઉછેર); એફએ(FAO) ફિશરિઝ ટેકનિકલ પેપર 428, 2002. ISSN 0429-9345.</ref> તાજા પાણીના પ્રોન (ક્રેફિશ અને કરચલાંને બાદ કરતા)નું વૈશ્વિક વાર્ષિક ઉત્પાદન 2003માં આશરે 280,000 ટન હતું, જેમાંથી ચીનનું ઉત્પાદન આશરે 180,000 ટન તેમજ ભારત અને થાઇલેન્ડ પ્રત્યેકનું ઉત્પાદન આશરે 35,000 ટન હતું. ચીન આશરે 370,000 ટન ચાઇનીઝ મિટન ક્રેબ (''ઇરિયોચીર સિનેનસિસ'' ) ઉત્પાદન હતું.<ref name="figis_fresh">મીઠા પાણીના ક્રસ્ટેશન માટે [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&amp;xml=global-aquaculture-production.xml એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ગ્લોબલ ઍક્વાકલ્ચર પ્રોડ્ક્શન ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }}માંથી તારવવામાં આવેલી માહિતી. સૌથી તાજેતરની માહિતી સમૂહો 2003 માટેનાં છે અને ક્યારેક તે અંદાજ પણ ધરાવે છે. સુધારો 2005-06-28.</ref> * ઝીંગાની માછીમારી * પાણીના કવચધારી પ્રાણી (ક્રિલ)ની માચ્છીમારી == ફૂટનોટ == {{note|a|a}}, આ શબ્દ ઘણી ગુંચવળ પેદા કરે છે, કારણ કે ‘ઝીંગા’ (શ્રિમ્પ) અને ‘પ્રોન’ વચ્ચે ભેદરેખા ખૂબ જ ધૂંધળી છે. ઉદાહરણ તરીકે એફએઓ (FAO) ''પી. મોનોડોન'' ને ‘જાયન્ટ ટાઇગર પ્રોન’ તરીકે ઓળખાવે છે અને ''પી. વેનામેઇ'' ને ‘વ્હાઇટલેગ શ્રિમ્પ’ તરીકે ઓળખાવે છે. એક્વાક્લચર અંગેના તાજેતરના સાહિત્યમાં પેલેમોનિડના તાજા પાણીની પ્રજાતિને ‘પ્રોન’ તરીકે અને મરિન પિનાઇડ્સને ‘શ્રિમ્પ’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.<ref name="IAA01a"></ref> {{note|b|b}} પુખ્ય વયના ઝીંગા પાણીના તળિયા પર રહેતા હોય છે, તેથી તળાવમાં તેની ગીચતાને સામાન્ય રીતે પાણીના જથ્થા દીઠ નહીં, પરંતુ વિસ્તાર દીઠ ગણવામાં આવે છે. {{note|c|c}} સમગ્ર જીનસ ''પિનીયસ'' નું વર્ગીકરણશાસ્ત્ર સતત બદલાતું રહે છે. પેરેઝ ફેરફાન્ટે અને કિન્સ્લેએ<ref name="PFK97">પેરેઝ ફારફાન્ટે એન્ડ કેન્સલે, 1997.</ref> ખાસ કરીને જનનેન્દ્રિયો સંબંધી લાક્ષણિકતાઓમાં રહેલી આકારવિજ્ઞાનના આધારે આ વિજ્ઞાનમાં કેટલીક જાતિઓના પેટાવિભાગનો અને પુનર્ગઠન કરવાની દરખાસ્ત કરી છે. વધુ માહિતી માટે ''પિનીયસ'' જૂઓ. તેના પગલે કેટલીક ઉછેરવામાં આવતી જાતિઓને ''પિનીયસ'' ની જગ્યાએ ''લિટોપિનીયસ'' , ''ફારફેન્ટેપેનિઅસ'' , ''ફેનેરોપેનિઅસ'' અથવા ''માર્સસુપપેન્સિઅસ'' ની જાતિનો ઉપયોગ કરીને નામ આપવામાં આવશે. ઉદાહરણ તરીકે ''પેનેસિઅસ વેનામેઇ'' હવે ''લિટોપેનિયસ વેનામેઇ'' બન્યા છે. {{note|d|d}} ઝીંગા ઉછેરના ''ચોક્કસ'' આંકડા ઉપલબ્ધ નથી.<ref name="data">રોઝેનબેરી, બી.: ''[http://www.shrimpnews.com/AnnualReports.html એન્યુઅલ રિપોર્ટ ઓન વર્લ્ડ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050816212755/http://shrimpnews.com/AnnualReports.html |date=2005-08-16 }}'' ; કોમેન્ટ્સ ઓન ધ ક્વોલિટી એક્વાકલ્ચર સ્ટેટિસ્ટિક્સ ઇન ધ ઓન-લાઇન એક્સરપ્ટ્સ 2000–2004. સુધારો 2005-08-18.</ref> એફએઓ (FAO) ફિશરી ડેટાબેઝ માટે વિવિધ દેશોએ સ્વૈચ્છિક રીતે આપેલી માહિતી પર આધાર રાખે છે, જો આ આંકડા ઉપલબ્ધ ન બને તો એફએઓ માહિતી વગરના અંદાજથી કામ ચલાવી લે છે. ડેટાબેઝના આવા અંદાજને અલગ રીતે દર્શાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં સરકારી એજન્સીઓએ આપેલી માહિતીના અંદાજનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેથી આંકડાની સચ્ચાઇ અંગે શંકા જન્મે છે. == નોંધ == {{reflist|2}} == સંદર્ભો == * બરાક્લોગ, એસ.; ફિન્ગર-સ્ટીચ, એ.: ''[http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/d2a23ad2d50cb2a280256eb300385855/a90a3147dd72acc480256b67005b6935/$FILE/dp74.pdf સમ ઇકોલોજીકલ એન્ડ સોસિયલ ઇમ્પ્લિકેશન ઓફ કોમર્શિયલ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ ઇન એશિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926115258/https://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/d2a23ad2d50cb2a280256eb300385855/a90a3147dd72acc480256b67005b6935/$FILE/dp74.pdf |date=2020-09-26 }}'' , [[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|યુનાઇટેડ નેશન્સ]] રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સોસિયલ ડેવલપમેન્ટ (યુએનઆરઆઇએસડી (UNRISD) ડિસ્કશન પેપર #74, 1996. * બોન્દાદ-રિએન્ટાસો, એમ. જી.; મેકગ્લેડરી, એસ. ઇ.; ઇસ્ટ, આઇ.; સુબાસિંઘે, આર. પી. (આવૃત્તિ): ''એશિયા ડાયગ્નોસ્ટિક ગાઇડ ટુ એક્વેટિક એનિમલ ડિસીઝ'' , [http://library.enaca.org/NACA-Publications/ADG-CrustaceanDiseases.pdf પ્રકરણ 4]. એફએઓ એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ ટેકનિકલ પેપર 402/2, એનએસીએ/એફએઓ (NACA/FAO) 2001. ISBN 92-5-104620-4. * બોય્ડ, સી. ઇ.; હારગ્રીવ્ઝ, જે. એ.; ક્લે, જે. આર.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Case/Global/CoP/FinalCOP.pdf કોડ્સ ઓફ પ્રેક્ટિસ ફોર મરિન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ]'' , વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO) કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ઓન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ, 2002. * ચૌટાર્ડ, પી. (આવૃત્તિ); વાલે, ઓ.; મિલૌસ, ઓ.; વાઇમૌક્સ, જે.-એફ.: ''[https://web.archive.org/web/20060630084525/http://www.cde.int/files/pubs/99/40W604_fr.PDF લિલેવેજ દી લા ક્રિવેટી ઇન ઝોન ટ્રોપિકાલે]'' ("કટિબંધીય વિસ્તારોમાં ઝીંગા ઉછેર"), સેન્ટર પોર લી ડેવલપમેન્ટ દી લેન્ટરપ્રાઇઝ, બ્રુસેલ્સ, બેલ્જિયમ; નવેમ્બર 2003. ફ્રેન્ચમાં. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે વપરાયું નવેમ્બર 22, 2006. * ''કન્સોર્ટિયમ:'' ટ્રાફ્ટ રિપોર્ટ ઓફ ધ કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/DraftSynthesisReport-21-June.pdf શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ]'' , વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO), જૂન 21, 2002. * ડીવોલ્ટ, બી. આર.: ''[https://web.archive.org/web/20060927035650/http://www.pitt.edu/~brdewalt/shrimp-project/mexico.PDF સોસિયલ એસ્પેક્ટ્સ ઓફ શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર ઇન કોસ્ટલ મેક્સિકો]'' , મેન્ગ્રોવ 2000 કોન્ફરન્સ રિસાઇફ, [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]]માં રજૂ કરાયેલા પેપર, મે 2000. * સાત જાણીતી જાત અને ''પિનીયસ એસપીપી.'' માટે [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&amp;xml=global-aquaculture-production.xml એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર પ્રોડક્શન ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }} પાસેથી મેળવેલી માહિતી મોટા ભાગની તાજેતરની માહિતી 2007 માટે છે અને ઘણીવાર અંદાજ ધરાવે છે. છેલ્લે ઉપયોગ 2009-11-19. * મીઠા પાણીના ક્રસ્ટેશન માટે [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&amp;xml=global-aquaculture-production.xml એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર પ્રોડક્શન ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }} પાસેથી મેળવેલી માહિતી. મોટા ભાગની તાજેતરની માહિતી 2007 માટે છે અને ઘણીવાર અંદાજ ધરાવે છે. છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-28. * એફએઓ (FAO): ''[http://www.globefish.org/index.php?id=926 ગ્લોબફિશ શ્રિમ્પ માર્કેટ રિપોર્ટ્સ]'' ; એફએઓ (FAO) ગ્લોબફિશ; 2003&nbsp;– 2005. * એફએઓ (FAO): ધ સ્ટેટ ઓફ વર્લ્ડ ફિશરીઝ એન્ડ એક્વાકલ્ચર, 2008. * એફએઓ (FAO) લેન્ડ એન્ડ વોટર ડેવલપમેન્ટ ડિવિઝન: ''[http://www.fao.org/ag/agl/agll/spush/topic3.htm બાયો-ફિઝીકલ, સોસિયો-ઇકોનોમિક એન્ડ એનવાયર્નમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ્સ ઓફ સોલ્ટ-એફેક્ટેડ સોઇલ્સ]'' , 2000. URL છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-23. * ફિટ્ઝપેટ્રિક, આર.; પોવેલ, બી.; માર્વાનેક, એસ.: ''[http://www.vcc.vic.gov.au/coasttocoastproceedings2/Fitzpatrick_Rob%201600%20Tues%20Aud.pdf કોસ્ટલ એસિડ સલ્ફેટ સોઇલ્સઃ નેશનલ એટલાસ એન્ડ ફ્યુચર સિનારિયોસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024150542/http://www.vcc.vic.gov.au/coasttocoastproceedings2/Fitzpatrick_Rob%201600%20Tues%20Aud.pdf |date=2007-10-24 }}'' , સીએસઆઇઆરઓ (CSIRO), 2006. 18<small>^મી</small> વર્લ્ડ કોંગ્રેસ ઓફ સોઇલ સાયન્સ (ડબલ્યુસીએસએસ (WCSS)), જૂન 9–15, 2006. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-10-12. * ફૂડમાર્કેટ: ''[http://www.foodmarketexchange.com/datacenter/product/seafood/shrimp/detail/dc_pi_sf_shrimp0302.htm શ્રિમ્પ પ્રોડક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312082053/http://www.foodmarketexchange.com/datacenter/product/seafood/shrimp/detail/dc_pi_sf_shrimp0302.htm |date=2016-03-12 }}'' ; ગ્લોબફિશની માહિતી, 2001. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23. * ફંગ-સ્મિથ, એસ.; બ્રિગ્સ, એમ.: [http://www.fao.org/documents/show_cdr.asp?url_file=/docrep/007/ad505e/ad505e00.HTM ''ઇન્ટ્રોડક્શન્સ એન્ડ મૂવમેન્ટ ઓફ '' પિનીયસ વેનામેઇ'' એન્ડ '' પિનીયસ સ્ટાયલિરોસ્ટ્રિસ'' ઇન એશિયા એન્ડ ધ પેસિફિક'' ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, એફએઓ (FAO) આરએપી (RAP) પબ્લિકેશન 2004/10. "ઇન્ટરનેશનલ મિકેનિઝમ્સ ફોર ધ કન્ટ્રોલ એન્ડ રિસ્પોન્સિબલ યુઝ ઓફ એલીયન સ્પાઇસિસ ઇન એક્વાટિક ઇકોસિસ્ટમ્સ", જીંગહોંગ, ઝીશુઆંગબના ખાતે વર્કશોપમાં રજૂ કરાયેલા એબ્રીજ્ડ વર્ઝનની [http://library.enaca.org/Health/Publication/Yunnan_presentation.pdf પીડીએફ] (PDF) ફાઇલ , [[ચીન|પીઆરસી]] (PRC); ઓગસ્ટ 26&nbsp;– 29, 2003. * ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર એલાયન્સ: ''[http://www.gaalliance.org/resp.html રિસ્પોન્સિબલ એક્વાકલ્ચર પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314082910/http://gaalliance.org/resp.html |date=2009-03-14 }}'' . યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-19. * ગ્લોબલ એક્વાકલ્ચર એલાયન્સ: ''[https://web.archive.org/web/20080423134249/http://www.gaalliance.org/anti.html Antidumping]'' . યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-23. * ગલ્ફ સ્ટેટ્સ મરિન ફિશરીઝ કમિશન: [http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=119 ''નોન-નેટિવ સ્પેસીઝ સમરીઝ: '' યલોહેડ વાઇરસ'' (વાયએચવી (YHV))'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014907/http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=119 |date=2007-09-28 }}, 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23. * ગલ્ફ સ્ટેટ્સ મરિન ફિશરીઝ કમિશન: [http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=7 ''નોન-નેટિવ સ્પેસીઝ સમરીઝ: '' વ્હાઇટ સ્પોટ સિન્ડ્રોમ બેક્યુલોવાઇરસ કોમ્પ્લેક્સ'' (ડબલ્યુએસબીવી (WSBV))'' ], 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-23. * હેમ્પેલ, ઇ.; વિન્થર, યુ.; હેમ્બ્રી, જે.: ''કેન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ બી અન્ડરટેકન સસ્ટેનેબલી? '' ,વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO)/ ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF) કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ઓન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ, 2002. * હોસૈન, એમડી. ઝેડ, લિન, સી.કે., 2001. ''[https://web.archive.org/web/20051002161604/http://www.aqua-information.ait.ac.th/aarmpage/pdf/zakir-2001-abandoned-shrimp-thailand.pdf ડાઇવર્સિફાઇડ યુઝીસ ઓફ એબન્ડન્ડ શ્રિમ્પ પોન્ડ્સ - એ કેસ સ્ટડી ઇન ધ અપર ગલ્ફ ઓફ થાઇલેન્ડ]'' . આઇટીસીઝેડએમ (ITCZM) મોનોગ્રાફ નંબર 5, એશિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી, બેંગકોક, થાઇલેન્ડ; 2001. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-02-15. * ઇન્ડિયન એક્વાકલ્ચર ઓથોરિટી: ''[http://aquaculture.tn.nic.in/pdf/farming.pdf શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ - એન એનવાયર્નમેન્ટ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ રિપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716081932/http://aquaculture.tn.nic.in/pdf/farming.pdf |date=2011-07-16 }}'' , પ્રકરણ. 2; આઇએએ (IAA) રિપોર્ટ, એપ્રિલ 2001. * ઇન્ડિયન એક્વાકલ્ચર ઓથોરિટી: ''[http://aquaculture.tn.nic.in/pdf/FAO%20Aqua41-79.pdf શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ - એન એનવાયર્નમેન્ટ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ રિપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051009043541/http://aquaculture.tn.nic.in/pdf/FAO%20Aqua41-79.pdf |date=2005-10-09 }}'' , પ્રકરણ 6; આઇએએ (IAA) રિપોર્ટ, એપ્રિલ 2001. * ઇન્ટરનેશનલ શ્રિમ્પ એક્શન નેટવર્ક: ''[https://web.archive.org/web/20051103051029/http://www.shrimpaction.com/SHRIMP~1.PDF Prawn to Trade, Prawn to Consume]'' , 2000. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-08-20. * જોસીટ, એચ.: ''[https://web.archive.org/web/20070928001747/http://www.globefish.org/files/SHRIMPMadrid_171.pdf An Overview on the World Shrimp Market]'' , એફએઓ (FAO) ગ્લોબફિશ. વર્લ્ડ શ્રિમ્પ માર્કેટ્સ 2004, મેડ્રિડ, સ્પેન ખાતે કરાયેલું પ્રેઝન્ટેશન; ઓક્ટોબર 26/27, 2004. * કુમારન, એમ. રવિચન્દ્રન, પી.; ગુપ્તા, બી.પી.; નાગાવેલ, એ.: ''[http://library.enaca.org/AquacultureAsia/Articles/July-Sept-2003/4kumaran-sept03.pdf શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ પ્રેક્ટિસિસ એન્ડ ઇન્ટસ સોસિયો-ઇકોનોમિક કન્સિક્વન્સિસ ઇન ઇસ્ટ ગોદાવરી ડિસ્ટ્રીક્ટ, આંધ્રપ્રદેશ, ભારત – એ કેસ સ્ટડી]'' , એક્વાકલ્ચર એશિયા '''8''' (3), સપ્ટેમ્બર 2003. * લુઇસ, આર. આર.; ફિલિપ્સ, એમ. જે.; ક્લાઉ, બી.; મેકિન્ટોશ, ડી.જે.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Case/Thematic/FinalMangrove.pdf થિમેટિક રિવ્યૂ ઓન કોસ્ટલ વેટલેન્ડ હેબિટેટ્સ એન્ડ શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર]'' , વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO) કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ઓન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ, 2003. * મેકક્લેનન, સી.: ''[http://fletcher.tufts.edu/research/2004/McClennan-Caleb.pdf વ્હાઇટ સ્પોટ સિન્ડ્રોમ વાઇરસ – ધ ઇકોનોમિક, એનવાયર્નમેન્ટલ એન્ડ ટેકનિકલ ઇમ્પ્લિકેશન્સ ઓફ ડેવલપમેન્ટ ઓફ લેટિન અમેરિકન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225134727/http://fletcher.tufts.edu/research/2004/McClennan-Caleb.pdf |date=2009-02-25 }}'' , માસ્ટર્સ થેસિસ, ટફ્ટ્સ યુનિવર્સિટી, 2004. * એનએસીએ (NACA): ''[https://web.archive.org/web/20080505001550/http://www.enaca.org/modules/mydownloads/viewcat.php?cid=101 Codes and Certification]'' ; નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા-પેસિફિક (એનએસીએ (NACA)). યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-19. * એનએસીએ (NACA)/એમપીઇડીએ (MPEDA): ''[http://library.enaca.org/Shrimp/manual/ShrimpHealthManual.pdf શ્રિમ્પ હેલ્થ મેનેજમેન્ટ એક્સ્ટેન્શન મેન્યુઅલ]'' , નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા-પેસિફિક (એનએસીએ (NACA)) અને મરિન પ્રોડક્ટ્સ એક્સપોર્ટ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (એમપીઇડીએ (MPEDA)), ભારત; 2003. * નોવેલી, વાય.: ''[http://lists.iatp.org/listarchive/archive.cfm?id=66469 બ્રાઝિલ્સ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209141903/http://lists.iatp.org/listarchive/archive.cfm?id=66469 |date=2012-02-09 }}'' , ઇ-મેઇલ, 2003. * વર્લ્ડ ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર એનિમલ હેલ્થ (ઓઆઇઇ (OIE)): ''એક્વેટિક મેન્યુઅલ'' , 4થી આવૃત્તિ., 2003. ISBN 92-9044-563-7 * ઓવેન, જે.: ''[https://web.archive.org/web/20070131085526/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/06/0621_040621_shrimpfarm_2.html Shrimp's Success Hurts Asian Environment, Group Says]'' , ''નેશનલ જીયોગ્રાફિક'' ન્યૂઝમાં, જૂન 21, 2004; ડિસેમ્બર 20, 2004. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-08-20. * પેરેઝ ફરફાન્ટે, આઇ.; કિન્સલે, બી. એફ.: ''પેનેઇઓઇડ એન્ડ સર્ગેસ્ટોઇડ શ્રિમ્પ્સ એન્ડ પ્રોન્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ (કી એન્ડ ડાયગ્નોસિસ ફોર ધ ફેમિલીઝ એન્ડ જેનેરા)'' ; એડિશન્સ ડુ મ્યુઝિયમ નેશનલ દીહોસ્ટોરી નેચ્યુરેલી #175; પેરિસ, 1997. ISBN 2-85653-510-0. * રોનબેક, પી. (2001): ''[https://web.archive.org/web/20060204233149/http://www-mkb.slu.se/mkb/rakodling/Shrimp-webb.pdf Shrimp aquaculture - State of the art]'' . સ્વિડીશ ઇઆઇએ (EIA) સેન્ટર, રિપોર્ટ 1. સ્વિડીશ યુનિવર્સિટી ઓફ એગ્રિકલ્ચરલ સાયન્સિસ (એસએલયુ (SLU)), ઉપ્પસાલા; 2001. ISBN 91-576-6113-8 યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-08-20. * રોનબેક, પી. (2003): ''[http://www.scampi.nu/pdf/rap-inter-shrimp-naturland.pdf ક્રિટીકલ એનાલિસિસ ઓફ સર્ટિફાઇડ ઓર્ગેનિક શ્રિમ્પ એગ્રિકલ્ચર ઇન સિડોઆર્જો, ઇન્ડોનેશિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724191011/http://www.scampi.nu/pdf/rap-inter-shrimp-naturland.pdf |date=2011-07-24 }}'' , સ્વિડીશ સોસાયટી ફોર નેચરલ કન્ઝર્વેશન (એસએસએનસી(SSNC)), 2003. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-08-20. * રોઝેનબેરી, બી.: ''[http://www.shrimpnews.com/About.html એબાઉટ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201223644/http://www.shrimpnews.com/About.html |date=2010-02-01 }}'' , શ્રિમ્પન્યૂઝ, ઓગસ્ટ 2004. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-28. * રોઝેનબેરી, બી.: ''[https://web.archive.org/web/20051223235349/http://www.xn--8dcvfphc5b8d5a7hdc.com/Species.html સ્પેસીસ ઓફ ફાર્મ-રેઇઝ્ડ શ્રિમ્પ]'' , શ્રિમ્પન્યૂઝ, ઓગસ્ટ 2004. આર્કાઇવ્ડ યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-02-15. * રોઝેનબેરી, બી.: ''[http://www.shrimpnews.com/About.html#Factors શ્રિમ્પ ફીડ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201223644/http://www.shrimpnews.com/About.html#Factors |date=2010-02-01 }}'' , શ્રિમ્પન્યૂઝ, ઓગસ્ટ 2004. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-06-28. * રોઝેનબેરી, બી.: ''[https://web.archive.org/web/20051124194554/http://shrimpnews.com/Chloramphenicol.html ધ રાઇઝ એન્ડ ફોલ ઓફ ક્લોરાફિનિકોલ]'' , ''શ્રિમ્પન્યૂઝ'' , મે 2005. આર્કાઇવ્ડ યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-02-15. * રોઝેનબેરી, બી.: ''[https://web.archive.org/web/20060116013038/http://shrimpnews.com/Dumping.html USA Shrimp Fishermen Dump Their Case on the World's Shrimp Farmers]'' , ''શ્રિમ્પન્યૂઝ'' , જાન્યુઆરી 2005. આર્કાઇવ્ડ યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-02-15. * ટેકન, એ.જી.જે.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Case/Thematic/FinalFeed.pdf થિમેટિક રિવ્યૂ ઓફ ફીડ્સ એન્ડ ફીડ મેનેજમેન્ટ પ્રેક્ટિસ ઇન શ્રિમ્પ એક્વાકલ્ચર]'' , વિશ્વ બેન્ક/એનએસીએ (NACA)/ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)/એફએઓ (FAO) કન્સોર્ટિયમ પ્રોગ્રામ ઓન શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ધ એનવાયર્નમેન્ટ, 2002. * ટેનાવુડ, સીએચ.; યોંગચાલેર્મચાઇ, સીએચ.; બેન્નુઇ, એ.; ડેન્સરીસેરીકુલ, O.: "[http://www.thaiscience.info/Article%20for%20ThaiScience/Article/4/Ts-4%20the%20expansion%20of%20inland%20shrimp%20farming%20and%20its%20environmental%20impacts%20in%20songkla%20lake%20basin.pdf ધ એક્સપાન્શન ઓફ ઇનલેન્ડ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ એન્ડ ઇટ્સ એનવાયર્નમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ્સ ઇન સોંગકલા લેક બેસિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722000539/http://www.thaiscience.info/Article%20for%20ThaiScience/Article/4/Ts-4%20the%20expansion%20of%20inland%20shrimp%20farming%20and%20its%20environmental%20impacts%20in%20songkla%20lake%20basin.pdf |date=2011-07-22 }}", ''કાસેટ્સાર્ટ જે. ('' ''નેટ. સાય.) 35'' , પાનાં.&nbsp;326–343; 2001. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-10-12. * થાઇ ફાર્મર્સ રિસર્ચ સેન્ટર: ''[http://www.krc.co.th/tfrc/cgi/ticket/ticket.exe/8629112002/tfrc/eng/research/res04/may/aagr585b.htm યુ.એસ. બાન્સ શ્રિમ્પ: થાઇલેન્ડ મસ્ટ એડજસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027221102/http://www.krc.co.th/tfrc/cgi/ticket/ticket.exe/8629112002/tfrc/eng/research/res04/may/aagr585b.htm |date=2005-10-27 }}'' . યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2005-08-19. * વેલીલા, આઇ.; બોવેન, જે. એલ.; યોર્ક, જે. કે.: ''મેન્ગ્રોવ ફોરેસ્ટ્સ: વન ઓફ ધ વર્લ્ડ્સ થ્રેટન્ડ મેજર ટ્રોપિકલ એનવાયર્નમેન્ટ્સ'' . બાયોસાયન્સ '''51''' (10), પાનાં&nbsp;807&nbsp;– 815, 2001. * વાન વિક, પી..; ડેવિસ-હોજકિન્સ, એમ.; લારામોર, આર.; મેઇન, કે.એલ.; માઉન્ટેન, જે.; સ્કાર્પા, જે.: ''[https://web.archive.org/web/20070713124810/http://www.hboi.edu/aqua/training_pubs.html Farming Marine Shrimp in Recirculating Freshwater Systems]'' , હાર્બર બ્રાન્ચ ઓસનોગ્રાફિક ઇન્સ્ટિટ્યૂશન (એચબીઓઆઇ (HBOI)) મેન્યુઅલ, 1999. * વિલકિન્સન, એસ.: "[http://library.enaca.org/AquacultureAsia/April-June-2002.pdf ધ યુઝ ઓફ લાઇમ, જીપ્સમ, એલમ એન્ડ પોટાશિયમ પરમેંગેનેટ ઇન વોટર ક્વોલિટિ મેનેજમેન્ટ]", ''એક્વાકલ્ચર એશિયા '''2''' (2)'' , એપ્રિલ–જૂન 2002; પાનાં&nbsp;12–14. આઇએસએસએન (ISSN) 0859-600X. યુઆરએલ (URL) છેલ્લે ઉપયોગ 2007-10-12. * વર્લ્ડ રેઇનફોરેસ્ટ, મૂવમેન્ટ: ''[http://www.wrm.org.uy/bulletin/51/production.html અનસસ્ટેનેબલ વર્સિસ સસ્ટેનેબલ શ્રિમ્પ પ્રોડક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051111165126/http://www.wrm.org.uy/bulletin/51/production.html |date=2005-11-11 }}'' , ડબલ્યુઆરએમ (WRM) બુલેટિન 51, ઓક્ટોબર 2001. == બાહ્ય લિંક્સ == * એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ ડિપાર્ટમેન્ટ: ''[http://www.fao.org/documents/show_cdr.asp?url_file=/docrep/003/w7499e/w7499e00.HTM રિવ્યૂ ઓફ ધ સ્ટેટ ઓફ વર્લ્ડ એક્વાકલ્ચર]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' , એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ સર્ક્યુલર 886, સુધારો. 1; એફએઓ (FAO), 1997. ISSN 0429-9329. * હોલ્થીયસ, એલ.બી.: ''[ftp://ftp.fao.org/FI/document/sidp/AC477E_01Shrimp/AC477E00.pdf એફએઓ (FAO) સ્પેસિસ કેટલોગ, વોલ્યૂમ I: શ્રિમ્પ્સ એન્ડ પ્રોન્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ]'' , એફએઓ (FAO) ફિશરીઝ સિનોપ્સિસ 125, વોલ્યૂમ 1.; એફએઓ (FAO), 1980. ISBN 92-5-100896-5. * મેકક્વિડ, જે.: ''[https://web.archive.org/web/20060925073249/http://www.pulitzer.org/year/1997/public-service/works/5-5/ થાઇલેન્ડ transformed by shrimp boom]'' , માર્ચ 28, 1996. શ્રેણીનો એક ભાગ જેના માટે અખબાર ''ધ ટાઇમ્સ-પિક્યુને'' , ન્યૂ ઓર્લીયન્સને 1997માં "પબ્લિક સર્વિસ" કેટેગરીમાં પુલિત્ઝર પ્રાઇઝ મળ્યું હતું. * નેટવર્ક ઓફ એક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઇન એશિયા-પેસિફિક[http://www.enaca.org/ (એનએસીએ (NACA))] પાસે વિશ્વ બેન્ક ''એટ અલ.'' ના અહેવાલ અને એશિયામાં ઝીંગા ઉછેર અંગેની વર્તમાન માહિતી છે. * [http://www.scampi.nu/ Scampi.nu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809170411/http://scampi.nu/ |date=2018-08-09 }} એ ઝીંગા ઉછેર માટેની મહત્ત્વની સ્વિડીશ વેબસાઇટ છે જેમાં અંગ્રેજી લેખ માટેની ઘણી લિન્ક્સ છે. * [https://web.archive.org/web/20051105064716/http://www.wwf.org.hk/eng/maipo/geiwei/ માઇ પો ''ગેઇ વાઇ'' ] એ [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]]માં આવેલું ડબલ્યુડબલ્યુએફ (WWF)-સંચાલિત ઝીંગા ફાર્મ છે. * મોનેટરી બે એક્વેરિયમ [http://www.mbayaq.org/cr/SeafoodWatch/web/sfw_factsheet.aspx?gid=20 'સીફૂડ ગાઇડ'] સીફૂડ, જે સાતત્યપૂર્ણ અને પર્યાવરણીય જાગૃત પદ્ધતિઓ દ્વારા પકડાયા છે તેની પસંદગી માટે સારી માહિતી પુરી પાડે છે. * [http://www.ejfoundation.org/page211.html એનવાયર્નમેન્ટલ જસ્ટીસ ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722010636/http://www.ejfoundation.org/page211.html |date=2011-07-22 }} ધ એનવાયર્નમેન્ટલ જસ્ટીસ ફાઉન્ડેશને તટીય રહેવાસ પર ઝીંગા ઉછેરને નુકસાન અંગે કેટલાક વિડીયો તૈયાર કર્યા છે અને અહેવાલ લખ્યા છે. * [http://www.greenpeace.org/international/en/campaigns/oceans/aquaculture/shrimp-farming/ શ્રિમ્પ ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830112619/http://www.greenpeace.org/international/en/campaigns/oceans/aquaculture/shrimp-farming/ |date=2011-08-30 }}, ગ્રીનપીસમાંથી. * [http://aciar.gov.au/publication/CoP01 ઓસ્ટ્રેલિયન પ્રોન ફાર્મિંગ મેન્યુઅલ] સ્ટેટ ઓફ ક્વિન્સલેન્ડ, ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પ્રાઇમરી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એન્ડ ફિશરીઝ દ્વારા પ્રકાશિત 159 પેજ પીડીએફમાંથી પેજ ડાઉનલોડ કરો {{fishing industry topics|expanded=aquaculture}} {{fisheries and fishing}} {{Commercial fish topics}} [[Category:ડિકાપોડ્સ]] [[Category:જાપાનનું અર્થતંત્ર]] [[Category:જળચરઉછેર]] e0xb7kdt3l0b5ddd75vpkqiitzup7f2 0 32492 902717 887997 2026-07-22T22:12:08Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 902717 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Pp-move-indef}}{{pp-semi|small=yes}} {{Infobox cricketer |playername = Sir Donald Bradman |image = DonaldBradman.jpg |country = Australia |fullname = Donald George Bradman |nickname = The Don, The Boy from Bowral, Braddles |dayofbirth = 27 |monthofbirth = 8 |yearofbirth = 1908 |placeofbirth = [[Cootamundra, New South Wales|Cootamundra]], [[New South Wales]] |countryofbirth = [[Australia]] |dayofdeath = 25 |monthofdeath = 2 |yearofdeath = 2001 |placeofdeath = [[Kensington Park, South Australia|Kensington Park]], [[South Australia]] |countryofdeath = Australia |heightm = 1.70 |batting = Right-handed |bowling = Right-arm [[leg spin|leg break]] |role = [[Batsman]] |international = true |testdebutdate = 30 November |testdebutyear = 1928 |testdebutagainst = England |testcap = 124 |lasttestdate = 18 August |lasttestyear = 1948 |lasttestagainst = England |club1 = [[New South Wales Blues|New South Wales]] |year1 = 1927–34 |club2 = [[Southern Redbacks|South Australia]] |year2 = 1935–49 |columns = 2 |column1 = [[Test cricket|Tests]] |matches1 = 52 |runs1 = 6,996 |bat avg1 = 99.94 |100s/50s1 = 29/13 |top score1 = 334 |deliveries1 = 160 |wickets1 = 2 |bowl avg1 = 36.00 |fivefor1 = 0 |tenfor1 = 0 |best bowling1 = 1/8 |catches/stumpings1 = 32/– |column2 = [[First-class cricket|FC]] |matches2 = 234 |runs2 = 28,067 |bat avg2 = 95.14 |100s/50s2 = 117/69 |top score2 = 452* |deliveries2 = 2114 |wickets2 = 36 |bowl avg2 = 37.97 |fivefor2 = 0 |tenfor2 = 0 |best bowling2 = 3/35 |catches/stumpings2 = 131/1 |date = 16 August |year = 2007 |source = http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/player/4188.html Cricinfo }} સર '''ડોનાલ્ડ જ્યોર્જ બ્રેડમેન''' , એસી (AC) (27 ઓગસ્ટ 1908-25 ફેબ્રુઆરી 2001), '''ડોન''' તરીકે ઓળખાતા ઓસ્ટ્રેલિયાના [[ક્રિકેટ|ક્રિકેટ]]ર છે અને તેમને સર્વકાલીન સર્વશ્રેષ્ઠ બેટ્સમેન તરીકે વ્યાપક પ્રસિદ્ધિ મળેલી છે.<ref name="Cricinfo1">{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/player/4188.html |work=Cricinfo |title=Sir Donald Bradman player profile |quote=Sir Donald Bradman of Australia was, beyond any argument, the greatest batsman who ever lived and the greatest cricketer of the 20th century. Only [[W. G. Grace|WG Grace]], in the formative years of the game, even remotely matched his status as a player. |access-date=2008-05-18}}</ref> બ્રેડમેનની ટેસ્ટ કારકિર્દીની 99.94 રનની બેટિંગ સરેરાશને કોઇ પણ મોટી રમતમાં સૌથી મોટી આંકડાકીય સિદ્ધિ હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.<ref name="Bigclaim">{{Cite book|last=Hutchins|first=Brett|title=Don Bradman: Challenging the Myth|publisher=Cambridge University Press|year=2002|page=21|isbn=0521823846}}</ref> યુવાન બ્રેડમેને જે ક્રિકેટ સ્ટમ્પ અને ગોલ્ફ બોલથી પ્રેક્ટિસ કરી હતી તેની વાર્તા ઓસ્ટ્રેલિયાની લોકમાન્યતાનો ભાગ બની ચુકી છે.<ref>{{Cite web| url = http://www.hansard.act.gov.au/hansard/2001/week02/351.htm| date = 2001-02-28| title = Legislative Assembly of ACT| work = Hansard| access-date = 2008-08-23| archive-date = 2015-09-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924024941/http://www.hansard.act.gov.au/hansard/2001/week02/351.htm| url-status = dead}}</ref> ગામડાના સામાન્ય ક્રિકેટમાંથી ઓસ્ટ્રેલિયન ટેસ્ટ ટીમમાં પ્રવેશ સુધીનો બ્રેડમેનનો આંખોને આંજી દે તેવો વિકાસ માત્ર બે વર્ષમાં થયો હતો. 22માં જન્મદિન પહેલા તેમણે સૌથી વધુ રનના ઘણા વિક્રમો બનાવ્યા હતા, જેમાંથી ઘણા હજુ પણ અકબંધ છે અને તેઓ મહામંદી ટોચની સપાટીએ હતી ત્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાના રમતજગતના આદર્શ બન્યા હતા. ક્રિકેટમાં 20 વર્ષની કારકિર્દી દરમિયાન, બ્રેડમેન સતત એટલા રન બનાવતા હતા કે ઓસ્ટ્રેલિયાના ભૂતપૂર્વ કપ્તાન બિલ વૂડફુલના શબ્દો મુજબ તેઓ એકલા "ઓસ્ટ્રેલિયાના ત્રણ બેટસમેન સમાન" હતા.<ref name="Sportsfactor">{{Cite web| url = http://www.abc.net.au/rn/sportsfactor/stories/2001/253062.htm | work = ABC Radio | title = The Sports Factor (transcript) | date = 2001-03-02 | access-date = 2008-08-23}}</ref> તેમના રનના ધોધને અટકાવવા માટે ઇંગ્લેન્ડની ટીમે બોલિંગની વિવાદાસ્પદ પદ્ધતિ કે જે બોડીલાઇન તરીકે ઓળખાય છે તેની ખાસ શોધ કરી હતી. કપ્તાન અને સંચાલક તરીકે બ્રેડમેન આક્રમક અને મનોરંજક ક્રિકેટ માટે પ્રતિબદ્ધ હતા, તેમણે વિક્રમજનક સંખ્યામાં દર્શકોને આકર્ષાયા હતા. જોકે તેઓ સતત થતી ખુશામતના વિરોધી હતા અને બીજા સાથેના તેમના વ્યવહારમાં તેની અસર જોવા મળી હતી. વ્યક્તિગત પ્રદર્શન પરની પરની એકાગ્રતાને કારણે ટીમના કેટલાંક સભ્યો, સંચાલકો અને પત્રકારો સાથેના તેમના સંબંધોના તંગ બન્યા હતા અને તેઓ બ્રેડમેનને એકલવાયા અને વધુ પડતા સાવધ માનતા હતા.<ref>મેકગિલ્વ્રે (1986), પાના 20–23.</ref> બીજા વિશ્વ યુદ્ધને કારણે ફરજિયાત આવી પડેલા વિરામ પછી તેમણે નાટકીય પુનરાગમન કર્યું હતું અને ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમના કેપ્ટન તરીકે તેમણે ઇંગ્લેન્ડનો વિક્રમજનક અજેય પ્રવાસ કરીને ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમને "અજેય"નું બિરુદ અપનાવ્યું હતું. જટિલ, ઉચ્ચભાવ પ્રેરિત વ્યક્તિત્વ અને ગાઢ અંગત સંબંધોની પણ છેહમાં ન આવનારા,<ref name="Swanton">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154364.html | work = Wisden | year = 2002 edition | title = A Personal Recollection | author = Swanton, E. W. | access-date = 2007-08-03}}</ref> બ્રેડમેને તેમની નિવૃત્તિ પછીના ત્રણ દાયકા સુધી સંચાલક, પસંદગીકાર અને લેખક તરીકે આ રમતમાં મોખરાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું હતું. ઢળતી ઉંમરમાં એકાંતવાસી જીવન પછી પણ તેમના અભિપ્રાયને ઉચ્ચ મહત્ત્વ મળતું હતું અને રાષ્ટ્રીય નાયક તરીકેનો તેમનો દરજ્જો હજુ પણ મજબૂત છે - ટેસ્ટ ખેલાડી તરીકે તેમની નિવૃત્તિના 50 વર્ષ પછી 2001માં ઓસ્ટ્રેલિયાના વડાપ્રધાન જોહન હાવાર્ડે તેમને "સૌથી મહાન વિદ્યમાન ઓસ્ટ્રેલિયન નાગરિક" તરીકે ઓળખાવ્યા હતા.<ref name="Haigh1">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154887.html | work =Wisden | year = 2002 edition | title = Beyond the Legend| author = Haigh, Gideon | access-date = 2007-08-22}}</ref> બ્રેડમેનની તસવીર ટપાલ ટિકિટ અને સિક્કામાં પણ જોવા મળે છે અને તેઓ એવા પ્રથમ ઓસ્ટ્રેલિયન છે કે જેમની હયાતીમાં જ તેમના જીવનને સમર્પિત સંગ્રહાલય બનાવવામાં આવ્યું છે. 27, ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ તેમની જન્મ શતાબ્દીએ રોયલ ઓસ્ટ્રેલિયન મિન્ટે તેમની તસવીર સાથે $5નો સોનાનો સ્મૃતિ સિક્કો બહાર પાડ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/26/2346701.htm |title=The Don celebrated on commemorative $5 coin |publisher=Abc.net.au |date=2008-08-26 |access-date=2010-08-21}}</ref> 19 નવેમ્બર 2009ના રોજ સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેનનો આઇસીસી (ICC) ક્રિકેટ હોલ ઓફ ફેમમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.thesportscampus.com/200911192766/test-cricket/bradman-conducted-into-hall-of-fame |title=Sir Don Bradman inducted into the ICC Cricket Hall of Fame |access-date=2011-05-30 |archive-date=2011-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005044404/http://www.thesportscampus.com/200911192766/test-cricket/bradman-conducted-into-hall-of-fame |url-status=dead }}</ref> ==પ્રારંભિક વર્ષો== [[File:SirDonaldBradmansBirthplaceCootamundra.jpg|left|thumb|કુટેમુન્દ્રા ખાતે બ્રેડમેનનું જન્મસ્થળ હવે સંગ્રહાલય બની ગયું છે.]] ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન જ્યોર્જ અને એમિલી (વોટમેન જોવો)ના સૌથી નાના પુત્ર હતા અને તેમનો જન્મ 27 ઓગસ્ટ 1908માં કુટેમુન્દ્રા, ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ (NSW)માં થયો હતો.<ref name="Birth">{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=112&nav_cat_id=131&nav_top_id=56|title=Donald George Bradman|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070901163342/http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=112&nav_cat_id=131&nav_top_id=56|archive-date=2007-09-01|url-status=dead}}</ref> તેમને એક ભાઈ વિક્ટર અને ત્રણ બહેનો- આઇસલેટ, લિલિયન અને એલિઝાબેથ મે હતી.<ref name="Birth"></ref> બ્રેડમેન આશરે અઢી વર્ષના હતા, ત્યારે તેમના માતાપિતાએ એનએસડબલ્યુ (NSW) સધર્ન હાઇલેન્ડ્સના બૉરલ ખાતે સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref name="Birth"></ref> બ્રેડમેન યુવાન વય દરમિયાન બેટિંગની સતત પ્રેક્ટિસ કરતા હતા. તેમણે એકલાએ રમવાની ક્રિકેટની શોધ કરી હતી, જેમાં તેઓ ક્રિકેટના સ્ટમ્પનો ઉપયોગ બેટ તરીકે અને ગોલ્ફ બોલનો ઉપયોગ ક્રિકેટ બોલ તરીકે કરતા હતા.<ref>સ્ટમ્પ બેટ કરતા ઘણા સાંકડા હોય છે; તે જ રીતે ગોલ્ફના દડાનો વ્યાસ પણ તે પ્રકારના ક્રિકેટ બોલ કરતા ઓછો હોય છે.</ref> તેમના ઘરની પાછળના રસ્તા પરના વિસ્તારમાં ઇંટના ગોળ સ્ટેન્ડ પર પાણીની એક ટાંકી હતી. સ્ટેન્ડ સામેની ઇંટ સાથે બોલને ફટકારવામાં આવે ત્યારે બોલ અતિ ઝડપથી અને વિવિધ કોણ સાથે પાછો આવતા હતો અને બ્રેડમેન તેને ફરી ફટકારવાનો પ્રયાસ કરતા હતા.આ પ્રકારની પ્રેક્ટિસથી ઝડપી બોલિંગ સામે ટાઇમિંગ અને પ્રતિક્રિયા આપવાની કુશળતા વિકસી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradmantrail.com.au/story_4.php|title=The Boy in Bowral (1911–1924)|work=Bradman Foundation|access-date=2008-06-27|archive-date=2008-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719121642/http://bradmantrail.com.au/story_4.php|url-status=dead}}</ref> વધુ ઔપચારિક ક્રિકેટમાં મિટાગોંગ હાઇસ્કૂલ સામે બૉરલ પબ્લિક સ્કૂલ વતી રમતા તેમણે 12 વર્ષની ઉંમરે તેમની પ્રથમ સદી ફટકારી હતી.<ref name="Foundation">{{Cite web |url=http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=112&nav_cat_id=131&nav_top_id=56&view=&history=1&gback=home&dsa=0 |title=Bradman Foundation: Biography. |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206122400/http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=112&nav_cat_id=131&nav_top_id=56&view=&history=1&gback=home&dsa=0 |archive-date=2008-02-06 |access-date=2011-05-30 |url-status=dead }} બ્રેડમેન સંગ્રહાલય. 21 ઓગસ્ટ 2007ના રોજ સુધારો.</ref> ===ગ્રામ્ય ક્રિકેટર=== 1920-21માં બ્રેડમેને તેમના કાકા જ્યોર્જ વોટમેનની કપ્તાની હેઠળની સ્થાનિક બૉરલ ટીમમાં સ્કોરર તરીકેની ભૂમિકા ભજવી હતી. ઓક્ટોબર 1920 માં જ્યારે ટીમમાં એક સભ્ય ખૂટતો હતો ત્યારે તેમનો સમાવેશ કરાયો હતો અને પ્રવેશ સાથે જ અણનમ 37 અને અણનમ 29 રન કર્યા હતાં. શ્રેણી દરમિયાન, બ્રેડમેનનાં પિતા તેમને સિડની ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ (એસસીજી) (SCG) પર એશિઝની પાંચમી ટેસ્ટ મેચ જોવા લઇ ગયાં હતાં. તે દિવસે બ્રેડમેનના મનમાં મહત્ત્વકાંક્ષા જાગી હતી. તેમના પિતાને તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “હું જ્યાં સુધી આ મેદાન પર નહીં રમું ત્યાં સુધી મને સંતોષ થશે નહીં".<ref>પેર્રી (1995), પૃષ્ઠ 24.</ref> બ્રેડમેને 1922 માં શાળા છોડી અને સ્થાનિક રિયલ એસ્ટેટ એજન્ટ સાથે કામ કરવા જતાં હતાં, એજન્ટ જ્યારે જરૂર હોય ત્યારે તેમની રમત પ્રત્યેની ધગશને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રજા આપતાં હતાં. તેમણે બે વર્ષ માટે ટેનિસ પ્રત્યેની રુચિને કારણે ક્રિકેટને છોડ્યું પરંતુ વર્ષ 1925-26 માં ફરીથી ક્રિકેટ રમવાનું શરુ કર્યું હતું.<ref name="BDLEssay">{{Cite web|url=http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/bio-page.htm|title=Bradman Digital Library: Essay by Michael Page|last=Page|first=Michael|year=1984|work=Pan Macmillan Australia Pty Ltd|access-date=2008-05-23|archive-date=2008-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620035506/http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/bio-page.htm|url-status=dead}}</ref> બ્રેડમેન બૉરલ ટીમ માટે કાયમી ધોરણે પસંદગી બની ગયાં, તેમના અનેક ધમાકેદાર પરફોર્મન્સે સિડની ડેઇલી પ્રેસનું ધ્યાન ખેચ્યું હતું. કોંક્રિટ પર જાજમ પાથરેલી પિચ પર, બૉરલની ટીમ બેરિમા જિલ્લાની સ્પર્ધાઓમાં અન્ય ગ્રામીણ નગરો સામે રમતી હતી. એક ટીમ વિન્ગેલ્લો કે જેણે ભવિષ્યના ટેસ્ટ બોલર બિલ ઓ’રેઈલીનો સમાવેશ કર્યો હતો, તેની સામે બ્રેડમેને 234 રન બનાવ્યાં હતાં.<ref name="Sportsfactor"></ref><ref name="B320">પૃષ્ઠ (1983), પાનાં 21–23.</ref> સ્પર્ધામાં મોસ્સ વેલે સામેની ફાઇનલ કે જે સતત પાંચ શનિવાર સુધી લંબાઇ હતી તેમાં બ્રેડમેને અણનમ 320 રન બનાવ્યાં હતાં.<ref name="Foundation"></ref> ત્યારબાદના ઓસ્ટ્રેલિયાનાં શિયાળા (1926)માં, મોટી ઉંમરના ખેલાડી ધરાવતી ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમ ઇંન્લેન્ડમાં એશિઝ હારી અને સંખ્યાબંધ ટેસ્ટ ખેલાડીઓ નિવૃત્ત થયાં.<ref>હેર્ટ (1993), પાનાં 300–302.</ref> ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ ક્રિકેટ એસોસિએશનને નવી પ્રતિભાની શોધ આરંભી હતી. બૉરલ માટે બ્રેડમેને બનાવેલાં મોટા જૂમલાઓને ધ્યાનમાં રાખી એસોસિએશને તેમને લખ્યું અને સિડનીમાં પ્રેક્ટિસ સત્ર દરમિયાન હાજર રહેવા વિનંતી કરી હતી. ત્યારબાદ તેમની ક્રિકેટ અને ટેનિસ બંને માટે રમાતી ટુર્નામેન્ટ “કન્ટ્રી વિક” માટે પસંદગી થઇ, જે અલગ-અલગ અઠવાડિયામાં રમાય છે. તેમના બોસે તેમને આખરીનામું આપ્યું કે તેમના માટે કામથી દૂર રહી શકાય તેવું માત્ર એક અઠવાડિયું છે અને તેથી બે રમતમાંથી એકની પસંદગી કરવી પડશે.<ref name="BDLEssay"></ref> તેમણે ક્રિકેટ પર પસંદગી ઉતારી હતી. કન્ટ્રી વિકમાં રમત દરમિયાનના બ્રેડમેનના દેખાવથી 1926-27ની સિઝનમાં સેન્ટ જ્યોર્જ માટે સિડનીમાં ગ્રેડ ક્રિકેટ રમવાના આમંત્રણમાં પરિણમ્યું હતું. પ્રવેશ સાથે તેમણે 110 રન બનાવ્યાં હતા, જે ઘાસ ધરાવતી વિકેટ પરની પ્રથમ સદી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.stgeorgecricket.com.au/files/270/files/stgeorge_history2.pdf|title=St George District Cricket Club|format=PDF|work=St George District Cricket Club Inc|access-date=2008-05-23|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.stgeorgecricket.com.au/files/270/files/stgeorge_history2.pdf|url-status=dead}}</ref> 1 જાન્યુઆરી, 1927 ના રોજ તેઓ એનએસડબલ્યુ (NSW) સેકન્ડ ટીમમાં જોડાયાં. સિઝનનાં શેષ ભાગમાં, સેન્ટ જ્યોર્જ માટે રમવા દરેક શનિવારે બૉરલથી સિડની સુધી બ્રેડમેન પ્રવાસ{{convert|130|km|mi}} કરતાં હતાં.<ref name="B320"></ref> ===ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટનો શુભારંભ=== [[File:Bradman c.1928.jpg|thumb|right|upright|1928માં બ્રેડમેન]] ત્યારબાદની સિઝનમાં, “બૉરલના બોય”નો ઝડપથી વિકાસ થવાનું ચાલું રહ્યું હતું.<ref name="Foundation"></ref> એનએસડબલ્યુ (NSW) ટીમના આર્ચી જેક્સન અનફીટ થતાં તેમનાં સ્થાને પસંદગી પામતા બ્રેડમેને 19 વર્ષની ઊંમરે એડેલાઈડ ઓવલ ખાતે પોતાની સૌપ્રથમ ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટની શરૂઆત કરી હતી. 118 રનની ઈનિંગ સાથે પ્રવેશ સાથે જ સદી નોંધાવાની સિધ્ધિ મેળવવા સહિત ઝડપી ફૂટવર્ક, શાંત આત્મવિશ્વાસ અને ઝડપી રન બનાવવા વગેરે તેમની વિશેષ ખાસિયત બની ગઈ હતી.<ref>રોબિન્સન (1981), પૃષ્ઠ 138.</ref> આ સિઝનની ફાઇનલ મેચમાં તેમણે શેફિલ્ડ શિલ્ડ ચેમ્પિયન બનેલી વિક્ટોરિયા સામે એસસીજી (SCG) ખાતે પોતાની પ્રથમ સદી નોંધાવી હતી. તેમની ક્ષમતા છતાં, ન્યૂઝીલેન્ડના પ્રવાસે જનારી ઓસ્ટ્રેલિયાની બીજી ટીમમાં તેમની પસંદગી કરવામાં ન આવી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 25.</ref> બ્રેડમેને નક્કી કર્યું કે 1928-29ની સિઝન માટે સિડની જવાથી ટેસ્ટમાં તેમની પસંદગીની તકમાં વધારો થશે, કારણ કે તે સમયે ઇંગ્લેંન્ડ ટીમ એશિઝ જાળવવા માટે પ્રવાસ પર આવવાની હતી. શરૂઆતમાં, તેમણે રિયલ એસ્ટેટમાં કામ કરવાનું ચાલું રાખ્યું હતું, પરંતુ ત્યારબાદ બઢતી સાથે રમત-ગમતની સામગ્રીનું છૂટક વેચાણ કરતી માઈક સિમોન્સ લિ. માં નોકરી મેળવી હતી. શેફિલ્ડ શિલ્ડની સિઝનની પ્રથમ મેચમાં તેમણે ક્વિન્સલેન્ડ સામેનાં દરેક ઈનિંગમાં સદી ફટકારી હતી. ત્યારબાદ આ ફોર્મ જાળવી રાખતાં ઇંગ્લેન્ડની પ્રવાસી ટીમ સામે અણનમ 87 અને 132 રન ફટકાર્યા હતા અને જેના પરિણામે બ્રિસ્બેન ખાતે રમાનાર પ્રથમ ટેસ્ટ માટે તેમની પસંદગી થઇ હતી.<ref name="BDLEssay"></ref> ==ટેસ્ટ કારકિર્દી== [[File:Bradman chaired.jpg|upright|thumb|452 સ્કોર કર્યા બાદ બ્રેડમેન તેમના હરીફોની આગળ મેદાન છોડીને જઈ રહ્યા છે.]] પોતાની માત્ર દસમી ફર્સ્ટ કલાસ મેચ રમતા તેમના સાથી ખેલાડીઓ પાસેથી ‘બ્રેડલ્સ’નું ઉપનામ મેળવનારા<ref name="Braddles">{{Cite web| url = http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=427| archive-url = https://web.archive.org/web/20070901134518/http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=427| archive-date = 2007-09-01| title = FAQs| work = Bradman Museum| access-date = 2008-08-23| url-status = dead}}</ref> બ્રેડમેનને પોતાની પ્રારંભિક ટેસ્ટમાં આકરા બોધપાઠનો અનુભવ થયો હતો. મુશ્કેલ વિકેટ પર રમતું ઓસ્ટ્રેલિયા બીજી ઇનિંગમાં 66 રનના સ્કોરે ઓલઆઉટ થઈ ગયું હતું અને 675 રનથી (હજુ પણ ટેસ્ટમાં રેકોર્ડ છે)થી પરાજય થયો હતો.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151729.html| year = 1930 edition | work = Wisden| title = 1st Test Australia v England, match report | access-date = 2007-08-07}}</ref> માત્ર 18 અને 1 રનના સ્કોરને પગલે પસંદગીકારોએ બીજી ટેસ્ટમાં બ્રેડમેનને માત્ર બારમાં ખેલાડી તરીકે લીધા હતા. આ મેચમાં શરૂઆતમાં જ બિલ પોન્સફોર્ડ ઇજાગ્રસ્ત બન્યા હતા અને તેમની અવેજી તરીકે બ્રેડમેન મેદાન પર આવ્યા હતા, ઇંગ્લેન્ડે પ્રથમ ટેસ્ટમાં 863 રન પછી બીજી ટેસ્ટમાં 636 રનનો જંગી સ્કોર ખડક્યો હતો. આર એસ વ્હાઇટિંગ્ટને લખ્યું હતું કે "...તેમણે માત્ર ઓગણીસ રન બનાવ્યા હતા અને આ અનુભવે તેમને વિચાર માટેનું ભાથુ પૂરું પાડ્યું હોય તેમ લાગે છે".<ref>વ્હાઈટિંગ્ટન (1974), પૃષ્ઠ 142.</ref> મેલબોર્ન ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ પરની ત્રીજી ટેસ્ટમાં ટીમમાં પાછા બોલાવવામાં આવ્યા બાદ બ્રેડમેને 79 અને 112 રન બનાવ્યા હતા અને ટેસ્ટમાં સદી બનાવનાર સૌથી યુવાન ખેલાડી બન્યા હતા, જોકે ઓસ્ટ્રેલિયાએ આ મેચ પણ ગુમાવવી પડી હતી.<ref>વ્હાઈટિંગ્ટન (1974), પૃષ્ઠ 147. તેના પછીની જ ટેસ્ટમાં ઓસ્ટ્રેલિયાના આર્ચી જેક્સને એડેલાઈડ ખાતે તેના આગમન સાથે જ 164 રન ફટકારીને આ વિક્રમ તોડ્યો હતો.</ref> ચોથી ટેસ્ટમાં પણ વધુ એક પરાજયનો સ્વાદ ચાખવો પડ્યો હતો. બ્રેડમેન બીજી ઇનિંગમાં 58 રનના સ્કોરે પહોંચ્યા હતા અને તેઓ રન આઉટ થયા ત્યાં સુધી લાગતું હતું કે તેઓ ટીમને વિજય તરફ દોરી જશે.<ref>{{Cite web| url = http://content-usa.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151732.html | work = Wisden| year =1930 edition| title = 4th Test Australia v England, match report| access-date = 2007-08-21}}</ref> પોતાની ટેસ્ટ કારકિર્દીમાં માત્ર આ ટેસ્ટમાં તેઓ રનઆઉટ થયા હતા. પરાજયનો તફાવત માત્ર 12 રનનો હતો.<ref>બ્રેડમેન (1950). જુઓ પરિશિષ્ટ.</ref> [[File:Bradman&Bat.jpg|right|thumb|upright|બ્રેડમેન સાથે તેમનું ડબ્લ્યુએમ. (Wm.)Sykes) બેટ, 1930ના દાયકાની શરૂઆતમાં."ડોન બ્રેડમેન ઓટોગ્રાફ" બેટ આજે પણ સેકેસની અનુગામી કંપની સેલ્ઝેન્ગર દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.]] ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમમાં સુધારો થયો હતો અને તે પાંચમી અને અંતિમ ટેસ્ટમાં વિજય મેળવી શકી હતી. બ્રેડમેને પ્રથમ ઇનિંગમાં 123 રનનો સર્વોચ્ચ જુમલો નોંધાવ્યો હતો અને બીજી ઇનિંગમાં કપ્તાન જેક રેડરે વિજયી ફટકો માર્યો ત્યારે તેઓ પિચ પર હતા. બ્રેડમેને આ સિઝનમાં 93.88ની સરેરાશ<ref name="Robertson"></ref> સાથે ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટમાં 1,690 રન બનાવ્યા હતા અને શેફિલ્ડ શિલ્ડ ખાતે વિક્ટોરિયા સામેની મેચમાં 340 રન સાથે પ્રથમ ત્રેવડી સદી સાથે એસસીજી (SCG)ના મેદાન પરનો નવો વિક્રમ બનાવ્યો હતો.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 29.</ref> બ્રેડમેને 1929-30માં 113.28ની સરેરાશથી રન બનાવ્યા હતા.<ref name="Robertson"></ref> ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસ માટેની ટીમની પસંદગી કરવા માટેની ચકાસણી મેચ દરમિયાન પ્રથમ ઇનિંગમાં આઉટ થનારા તેઓ છેલ્લા ખેલાડી હતી અને તેમણે 124 રન બનાવ્યા હતા. તેમની ટીમે ફોલો ઓન કરતા, કપ્તાન બિલ વૂડફૂલે બીજી ઇનિંગની શરૂઆત કરવા બ્રેડમેનને પેડ્સ બાંધેલા રાખવા જણાવ્યું હતું. રમતના અંત સુધીમાં તેમણે અણનમ રહીને 205 રન બનાવ્યા હતા અને 225 રનની ઇનિંગ રમી હતી. એસસીજી (SCG) ખાતે ક્વિન્સલેન્ડ સામેની મેચમાં બ્રેડમેને અણનમ 452 રન નોંધાવીને ફર્સ્ટ કલાસ ક્રિકેટમાં વિશ્વ વિક્રમ બનાવ્યો હતો અને તેમણે આ રન માત્ર 415 મિનિટમાં બનાવ્યા હતા.<ref name="BDLEssay"></ref> આ સિદ્ધિ મેળવ્યા પછી સ્મૃતિ વાગોળતા તેમણે જણાવ્યું હતું કેઃ <blockquote>434 વખતે... મને વિચિત્ર અંતઃપ્રેરણા થઈ હતી... મને લાગતું હતું કે બોલ લેગ-સ્ટમ્પ પર શોર્ટ પિચ પ્રકારનો હશે અને બોલ નાંખવામાં આવે તે પહેલા હું તેને ફટકારવા માટે લગભગ સજ્જ હોય તેવું મને લાગતું હતું. પૂરતી ખાતરી સાથે મારી ધારણા મુજબ જ બોલની પિચ પડતી હતી અને હું તેને હૂક કરીને સ્ક્વેર લેગ બાઉન્ડ્રી પર મોકલી આપતો હતો, મે માત્ર એવો વિક્રમ સ્થાપિત કર્યો હતો, કે જેના માટે મારા હૃદયે નક્કી કર્યું હતું.<ref name="Quoted in Haigh 2008">હેઈગમાં અવતરણ થયેલ 2008.</ref></blockquote> ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસ માટે તેમની પસંદગી નિશ્ચિત હતી, પરંતુ બ્રેડમેનની બિનપરંપરાગત શૈલીથી આશંકા ઊભી થઈ હતી કે તેઓ ઇંગ્લેન્ડની ધીમી પિચ પર સફળ થશે કે નહી. પર્સી ફેન્ડરે નોંધ્યું હતું કેઃ<ref>દ્વારા અવતરણ પૃષ્ઠ (1983), પૃષ્ઠ 49.</ref>{{quote|... he will always be in the category of the brilliant, if unsound, ones. Promise there is in Bradman in plenty, though watching him does not inspire one with any confidence that he desires to take the only course which will lead him to a fulfilment of that promise. He makes a mistake, then makes it again and again; he does not correct it, or look as if he were trying to do so. He seems to live for the exuberance of the moment.}} વખાણ માત્ર તેમની બેટિંગ પ્રતિભા પૂરતા સિમિત ન હતા અને ટિકા પણ તેમના વ્યક્તિત્વ સુધીની ન હતી. ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમના ભૂતપૂર્વ મહાન ખેલાડી ક્લેમ હિલે ઉત્સાહપૂર્વકના વખાણ સાથે જણાવ્યું હતું કે "ઓસ્ટ્રેલિયાએ સર્વવિજેતા શોધી કાઢ્યો છે," તે "કુદરતી ક્ષમતા સાથે સ્વ-શિક્ષિત છે. પરંતુ તે તમામમાં મહાન વાત એ છે કે તેમનું હૃદય હંમેશા શુભઇરાદા સાથેનું છે."<ref name="Quoted in Haigh 2008"></ref> પસંદગીકાર ડિક જોન્સે ઊંડાણપૂર્વક નિરીક્ષણ કર્યું હતું કે "જુના ખેલાડીઓ સાથે તેમને વાતો કરતી વખતે, જે કંઈ કહેવામાં આવે તેને એકાગ્રતાપૂર્વક સાંભળતા અને વિનયપૂર્વક 'તમારો આભાર' કહીને જવાબ આપતા તેમને જોવામાં આનંદ થાય છે."<ref name="Quoted in Haigh 2008"></ref> ===1930નો ઇંગ્લેન્ડ પ્રવાસ === 1930ની એશિઝ શ્રેણી<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151736.html | work = Wisden | year=1931 edition | title = Notes by the Editor| access-date = 2008-05-14}}</ref> જીતવા માટે ઇંગ્લેન્ડ ફેવરિટ હતું અને જો ઓસ્ટ્રેલિયાએ ધારણા કરતા વધુ સારો દેખાવ કરવો હોય તો તેના યુવાન બેટ્સમેન બ્રેડમેન અને જેક્સન માટે સફળ થવું જરૂરી હતું. પોતાની લાલિત્યપૂર્ણ બેટિંગ તકનીક સાથે જેક્સન આ જોડીમાં વધુ તેજસ્વી ભાવિ ધરાવતા હોય તેમ લાગતું હતું.<ref>{{Cite news | url = http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/article1008503.ece?token=null&offset=0 | work = [[The Times]] | title = Forgotten genius | access-date = 2008-08-23 | location = London | date = 2004-02-01 }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે બ્રેડમેને વોર્સેટર ખાતે 236 રન સાથે આ પ્રવાસની ધમાકેદાર શરૂઆત કરી અને મેના અંત સુધીમાં 1,000 ફર્સ્ટ ક્લાસ રન ફટકારીને આ દુર્લભ સિદ્ધિ મેળવનારા પાંચમા ખેલાડી (અને ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રથમ ખેલાડી) બન્યા હતા.<ref>પૃષ્ઠ (1983), પૃષ્ઠ 361.</ref> ઇંગ્લેન્ડમાં તેમની પ્રથમ ટેસ્ટમાં બ્રેડમેને બીજી ઇનિંગમાં 131 રન કર્યા હતા, પરંતુ ઇંગ્લેન્ડ આ મેચ જીતી ગયું હતું. તેમની બેટિંગ લોર્ડઝ ખાતે બીજી ટેસ્ટમાં નવી ઊંચાઈએ પહોંચી હતી અને તેમણે 254 રન બનાવ્યા હતા અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ મેચ જીતીને ટેસ્ટ શ્રેણીને સરભર કરી હતી. જીવનમાં પછીથી બ્રેડમેને આ ઇનિંગને તેમની કારકિર્દીની શ્રેષ્ઠ ઇનિંગ ગણાવીને જણાવ્યું હતું કે "કોઇપણ અપવાદ વગર લગભગ દરેક બોલ ત્યાં જતો હતો, જ્યાં તેને મોકલવાનો ઇરાદો હતો".<ref name="CricinfoLords">{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/136590.html|title=Bradman's best: Speed without haste, risk without recklessness|last=Haigh|first=Gideon|work=Inside Edge|access-date=2008-05-23}}</ref> ''વિઝડને'' તેમના ત્વરિત ફૂટવર્કની અને તેઓ "મેદાનમાં સર્વત્ર સામર્થ્ય અને ચોકસાઇ સાથે" બોલને તેવી રીતે ફટકારતા હતા તેની તેમજ મેદાનમાં બોલ પરની ક્ષતિરહિત એકાગ્રતાની નોંધ કરી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151743.html|title=Second Test match: England v Australia 1930|year=1931 edition|work=Wisden|access-date=2008-05-23}}</ref> નોંધાવેલા રનના સંદર્ભમાં આ દેખાવ કરતા તેમણે ટૂંક સમયમાં જ વધુ ચડિયાતો દેખાવ કર્યો હતો. લીડ્સ ખાતેની ત્રીજી ટેસ્ટમાં બ્રેડમેને ટેસ્ટ મેચના પ્રથમ દિવસ 11 જુલાઈએ ભોજન પહેલા સદી ફટકારી હતી તેમજ વિક્ટર ટ્રમ્પર અને ચાર્લી મેકાર્ટનીની સિદ્ધિની બરોબરી કરી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283003.html |work = Cricinfo| title = Hundred before lunch| access-date = 2008-08-23}}</ref> બપોર પછી બ્રેડમેને ભોજન અને ચાના વિરામની વચ્ચે બીજી સદી ઉમેરી હતી અને દિવસને અંતે અણનમ 309 રનનો સ્કોર નોંધાવ્યો હતો. એક દિવસની રમત દરમિયાન 300 રનનો સ્કોર પાર કરનાર તેઓ એકમાત્ર ટેસ્ટ ખેલાડી છે.<ref>{{Cite web| url =http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/284225.html|work = Cricinfo | title = Most runs in a day | access-date = 2007-08-07}}</ref> તેમનો આખરી 334 રનનો સ્કોર વિશ્વ-વિક્રમ હતો અને તેમણે એન્ડી સેન્ધામના 325ના અગાઉના વિક્રમને તોડ્યો હતો.<ref>{{Cite web | url = http://content-www.cricinfo.com/australia/content/story/134344.html | title = The progression of the record&nbsp;– The highest score in Test cricket | work = Cricinfo | author = Lynch, Steven | date = 2004-04-12 | access-date = 2008-08-23 | archive-date = 2009-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090123141447/http://content-www.cricinfo.com/australia/content/story/134344.html | url-status = dead }}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયાની ઇનિંગમાં બ્રેડમેન છવાઈ ગયા હતા, કારણ કે બીજા ક્રમનો સૌથી વધુ સ્કોર એલન કિપેક્સે નોંધાવેલો 77 રનનો સ્કોર હતો. બિઝનેસમેન આર્થર વ્હાઇટ્લોએ પછીથી બ્રેડમેનને તેમની આ સિદ્ધિના બહુમાન રૂપે £1,000નો ચેક આપ્યો હતો.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 336. વ્હાઈટલોએ અન્ય તમામ ઓસ્ટ્રેલિયન ખેલાડીઓને એશ ટ્રે (રાખદાની આપી).</ref> આ મેચનો નિરાશાજનક અંત આવ્યો હતો, કારણ કે ખરાબ હવામાનને કારણે કોઇ પરિણામ આવ્યું ન હતું, તેના જેવી જ સ્થિતિ ચોથી ટેસ્ટમાં થઈ હતી. [[File:Aus1930Team.jpg|right|thumb|બ્રેડમેન (જમણેથી બીજા, વચ્ચેની હરોળમાં) 1930માં તેમની ટીમ સાથે.]] ઓવલ ખાતેની નિર્ણાયક મેચમાં ઇગ્લેન્ડે 405 રન બનાવ્યા હતા. વારંવારના વરસાદના વિધ્નને કારણે ત્રણ દિવસ લંબાયેલી ઇનિંગ દરમિયાન બ્રેડમેન બીજી એક બહુલ સદી, આ વખતે 232 રન બનાવ્યા હતા, જેનાથી ઓસ્ટ્રેલિયાને 290 રનની મોટી સરસાઈ મેળવવામાં મદદ મળી હતી. આર્ચી જેકસન સાથેની મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગીદારીમાં બ્રેડમેને મુશ્કેલ સેશન સામે લડાઈ આપી હતી, કારણ કે ઇંગ્લેન્ડના ફાસ્ટ બોલર હેરોલ્ડ લારવૂડે વરસાદથી સજીવ થયેલી પિચ પર શોર્ટ પિચ બોલિંગનો મારો ચલાવ્યો હતો. ''વિઝડને'' ક્રિકેટના આ સમયગાળાનો માત્ર ટૂંકો ઉલ્લેખ કર્યો હતોઃ<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151746.html|title=Fifth Test Match: England v Australia 1930|year=1931 edition|work=Wisden|access-date=2008-05-23}}</ref> {{quote|On the Wednesday morning the ball flew about a good deal, both batsmen frequently being hit on the body&nbsp;... on more than one occasion each player cocked the ball up dangerously but always, as it happened, just wide of the fieldsmen.}} ઇંગ્લેન્ડના સંખ્યાબંધ ખેલાડીઓ અને કમેન્ટેટર્સે નોંધ્યું હતું કે બ્રેડમેનને શોર્ટ પિચ પર પડેલા ઉછળતા બોલ સામે રમવામાં મુશ્કેલી પડે છે.<ref name="Sportsfactor"></ref> આ હકીકત આ ચોક્કસ મેચ માટે ઘણી મોડી બહાર આવી હતી, પરંતુ તેનું આગામી એશિઝ સિરિઝમાં મોટું મહત્વ હતું. ઓસ્ટ્રેલિયા એક ઇનિંગથી મેચ જીતી ગયું હતું અને એશિઝ પર ફરી કબજો કર્યો હતો. આ વિજયની ઓસ્ટ્રેલિયામાં અસર થઈ હતી. અર્થતંત્ર મંદી તરફ સરકી રહ્યું હતું અને બેરોજગારીમાં ઝડપથી વધારો થઈ રહ્યો હતો, ત્યારે દેશને રમતમાં વિજયનો દિલાસો મળ્યો હતો. જુના પ્રતિસ્પર્ધી સામે શ્રેણીબદ્ધ વિક્રમો સ્થાપનારા ગામડામાંથી આવેલા 22 વર્ષીય સ્વ-શિક્ષિત ખેલાડી બ્રેડમેન રાષ્ટ્રીય હીરો બન્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/news/Cricket/The-coming-of-Our-Don/2005/06/03/1117568373323.html|title=The coming of 'Our Don'|last=Steen|first=Rob|date=2005-06-04|work=The Age|access-date=2008-08-23 | location=Melbourne}}</ref> આ પ્રવાસમાં અને ખાસ કરીને ટેસ્ટ મેચોમાં બ્રેડમેને હાંસલ કરેલા આંકડાએ ઘણા જુના રેકોર્ડ તોડી નાંખ્યા હતા અને કેટલાંક વિક્રમો સમયની કસોટીમાંથી પાર થયા છે. એકંદરે બ્રેડમેને બે બેવડી સદી અને એક ત્રેવડી સદી સહિત ચાર સદી સાથે ટેસ્ટ શ્રેણી દરમિયાન 139.14 રનની સરેરાશ સાથે કુલ 974 રન બનાવ્યા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport/hi/english/static/in_depth/cricket/2001/ashes/legends/bradman.stm|title=Sir Donald Bradman (1908–2001)|work=[[BBC Sport]]|access-date=2008-05-23|archive-date=2004-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20040305064641/http://news.bbc.co.uk/sport/hi/english/static/in_depth/cricket/2001/ashes/legends/bradman.stm|url-status=dead}}</ref> એક ટેસ્ટ શ્રેણીમાં 974 રન કે ત્રણ બેવડી સદીના વિક્રમની 2008થી કોઇ ખેલાડીએ બરોબરી કરી નથી અથવા આ વિક્રમને તોડ્યો નથી. એક શ્રેણીમાં 874 રનનો રેકોર્ડ બીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શનને 79 રનથી પાછળ મૂકે છે અને આ સિદ્ધિ બે ઓછી ઇનિંગમાં નોંધાવવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282849.html | title = Test Matches&nbsp;— Most runs in a series| access-date = 2008-04-24| work = Cricinfo}}</ref> બ્રેડમેનના ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટના 2,970 રન (10 સદી સાથે 98.66ની સરેરાશે) બીજો એવો હજુ પણ ટકી રહેલો વિક્રમ છે, જે ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસ પરના વિદેશી બેટ્સમેને બનાવેલા સૌથી વધુ રન છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradmantrail.com.au/timelineText.php|title=Timeline|year=2006|work=The Bradman Foundation|access-date=2008-05-28|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513220734/http://www.bradmantrail.com.au/timelineText.php|url-status=dead}}</ref> આ શ્રેણીમાં બ્રેડમેનની બેટિંગમાં ગતિશીલતા અને મેદાન બહાર તેમના શાંત અને એકાંતવાસી આચરણ વચ્ચે તીવ્ર વિરોધભાસ ઊભો થતો હતો. તેમને સાથી ખેલાડીઓ એકલવાયા તરીકે ગણાવતા હતા અને વ્હાઇટલોએ આપેલા નાણાંથી તેમણે સાથી ખેલાડીઓ માટે ડ્રિન્ક પણ ખરીદવાની ઓફર કરી ન હતી અને માત્ર પોતાના માટે તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="Swanton"></ref> બ્રેડમેન તેમના મોટાભાગના વધારાના સમયને એકાંતમાં લખવામાં જ પસાર કરતા હતા, કારણ કે તેમણે એક પુસ્તકને હકો વેચ્યા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયામાં પરત ફર્યા ત્યારે બ્રેડમેન તેમના જોરદાર સ્વાગતથી અંજાઈ ગયા હતા અને તેઓ "અનિચ્છાએ હીરો" બની ગયા હતા.<ref name="Swanton"></ref> માઈક સિમોન્સ તેમના કર્મચારીની નવી પ્રસિદ્ધિમાંથી નાણાકીય કમાણી કરવા માગતા હતા. તેમણે બ્રેડમેનને સાથી ખેલાડીઓને એકલા છોડીને એડેલેઇડ, મેલબોર્ન, ગોઉલબર્ન, તેમના વતન બાઉરાલ અને સિડની સાથે તેમણે આયોજિત કરેલા સત્તાવાર સત્કાર સમારંભમાં હાજર રહેવા જણાવ્યું હતું, જ્યાં બ્રેડમેનને બ્રાન્ડ ન્યૂ ગ્રાહકને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવેલી શેવરોલેટ કાર મળી હતી. દરેક જગ્યાએ તેમને એટલી પ્રશંસા મળતી હતી કે તેઓ "શરમિંદગીમાં" મૂકાઈ જતા હતા. ટીમ ધરાવતી રમતમાં વ્યક્તિગત સિદ્ધિ પરના આ ફોકસથી "...તેમના સમકાલિનો સાથેના સંબંધોને કાયમી ધોરણે નુકસાન થયું હતું".<ref name="Swanton"></ref> ઓસ્ટ્રેલિયાના વિજય અંગે ટિપ્પણી કરતા ટીમના ઉપ-કપ્તાન વિવ રિચાર્ડસને જણાવ્યું હતું કે "અમે બ્રેડમેન વગર કોઇ પણ ટીમ સામે રમી શક્યા હોઇએ, પરંતુ અમે ક્લેરી ગ્રીમેટ વગર અંધશાળામાં રમી શક્યા ન હોત".<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 327.</ref> ===અનિચ્છાએ હીરો=== 1930-31માં ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રવાસ માટે વેસ્ટ ઈન્ડિયન બાજુની વિરુદ્ધ, દરમિયાન બ્રેડમેનનો દેખાવ ઇંગ્લેન્ડ સામેના દેખાવની સરખામણીમાં ઉતરતો રહ્યો હતો - છતા તેમણે બ્રિસ્બેન ખાતેની ત્રીજી ટેસ્ટમાં 297 મિનિટમાં 223 રન અને મેલબોર્ન ખાતેની પછીની ટેસ્ટમાં 154 મિનિટમાં 152 રન બનાવ્યા હતા.<ref>કેશમેન એટ અલ. (અને પછી) (1996), પૃષ્ઠ 573.</ref> જોકે તેમણે 1931-32માં ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઉનાળા દરમિયાન દક્ષિણ આફ્રિકાનો સામે સતત ખૂબ સફળ ઇનિંગોમાં ઝડપી રન બનાવ્યા હતા. પ્રવાસીઓ સામે એનએસડબલ્યુ (NSW) વતી તેમણે 30, 135 અને 219 રન બનાવ્યા હતા. ટેસ્ટ મેચોમાં તેમણે {{nowrap|226 (277 minutes)}}, {{nowrap|112 (155 minutes)}}, 2 અને {{nowrap|167 (183 minutes)}} રન બનાવ્યા હતા; એડેલાઇડ ખાતેની ચોથી ટેસ્ટમાં અણનમ 299 રન ઓસ્ટ્રેલિયામાં એક ટેસ્ટમાં સૌથી વધુ રનનો નવો વિક્રમ બનાવ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155212.html|title=South African team in Australia and New Zealand 1931–32|year=1933 edition|work=Wisden|access-date=2008-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/208504.html|title=Test matches: Most runs in an innings|work=Cricinfo|access-date=2008-05-23}} આ વિક્રમ બોબ કોપરે તોડ્યો હતો,તેણે 1965–66માં 307નો સ્કોર કર્યો હતો.</ref> ઓસ્ટ્રેલિયા બે શ્રેણીની કુલ 10 ટેસ્ટમાંથી નવ ટેસ્ટમાં વિજયી રહ્યું હતું. તે તબક્કા સુધી બ્રેડમેન 1930માં શરૂઆત પછીથી 15 ટેસ્ટ રમ્યા હતા અને 131 રનની સરેરાશ સાથે 2,227 રન બનાવ્યા હતા.<ref name="30to32">{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;spanmax2=1+May+1932;spanmin2=1+Jan+1930;spanval2=span;template=results;type=batting;view=innings | title = DG Bradman&nbsp;— Test matches&nbsp;– Batting analysis | work = Cricinfo| access-date = 2008-04-27 }}</ref> તેમણે કુલ 18 ઇનિંગ રમી હતી, જેમાં 10 સદીનો સમાવેશ થતો હતો અને તેમાંથી છમાં 200થી વધુ રન બનાવ્યા હતા.<ref name="30to32"></ref> તેમનો એકંદર સ્કોરિંગ દર પ્રતિકલાક 42 રનનો હતો,<ref name="Teleg">{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1324263/Sir-Donald-Bradman.html|title=Sir Donald Bradman|date=2001-11-22|work = [[The Daily Telegraph]]|access-date=2008-08-23 | location=London}}</ref> તેમાં 856 બાઉન્ડરી મારફતના રન (અથવા 38.4 ટકા રન)નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="30to32"></ref> મહત્વની વાત એ હતી કે તેમને એક પણ છગ્ગો ફટકાર્યો ન હતો,<ref name="30to32"></ref> જે બ્રેડમેનના એવા અભિગમને સૂચવે છે કે જો તેઓ મેદાનની સમાંતર બોલને ફટકારે તો તેનો કેચ થઈ શકે નહીં. કારકિર્દીના આ તબક્કા દરમિયાન યુવાન અને કુદરતી ફીટનેસને કારણે તેઓ બેટિંગ માટે “મશીન જેવો” અભિગમ અપનાવી શક્યા હતા. દક્ષિણ આફ્રિકાના ફાસ્ટ બોલર સેન્ડી બેલે તેમની સામેની બોલિંગનું વર્ણન કરતા કરતા કહ્યું હતું કે તે “તેમનું રહસ્યમય ધીરગંભીર હાસ્ય સાથે... હ્રદયનો ભંગ કરનારી અદા, કે જે રહસ્યમય વ્યક્તિની વધુ યાદ અપાવે છે...તેઓ ક્યારેય થાકતા ન હોય તેમ લાગતું હતું”.<ref name="CWilliams">વિલિયમ્સ (1996), પાના 78–81.</ref> [[File:BradmanWedding.jpg|thumb|1932માં બ્રેડમેન તેમના લગ્ન સમારંભ બાદ ચર્ચમાંથી બહાર નીકળ્યા ત્યારે તેમની એક ઝલક માટે સંખ્યાબંધ લોકો એકત્ર થયા હતા.]] બે આ સિઝનની વચ્ચે બ્રેડમેને લેન્કેશાયર લીગ ક્લબ એક્રીન્ગ્ટન સાથે ઇંગ્લેન્ડમાં વ્યવસાયિક ધોરણે ક્રિકેટ રમવાનો ગંભીર વિચાર કર્યો હતો, જે એવી હિલચાલ હતી કે તે સમયના નિયમ મુજબ તેમની ટેસ્ટ કારકિર્દીનો અંત લાવી શકી હોત.<ref name="BDLEssay"></ref> સિડનીના ત્રણ ઉદ્યોગતપતિઓના એક જૂથે તેમની સમક્ષ એક વિકલ્પ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે બે વર્ષના કરારની યોજના બનાવી હતી, જેમાં બ્રેડમેને એસોસિએયેડ ન્યૂપેપર માટે કોલમ લખી હતી, રેડિયો 2યુઈ (2UE)માં તેમના કાર્યક્રમનું પ્રસારણ થયું હતું અને તેમણે મેન્સવેર રિટેલ કંપની એફજે પાલમર એન્ડ સનનો પ્રચાર કર્યો હતો.<ref name="BDLEssay"></ref> જોકે આ કરારથી જાહેર જીવન પરના બ્રેડમેનના અવલંબનમાં વધારો થયો હતો અને તેથી પોતે દ્રઢતાપૂર્વક ઇચ્છતા હતા તે ગુપ્તતાને જાળવી રાખવાનું મુશ્કેલ બન્યું હતું.<ref name="CWilliams"></ref> એપ્રિલ 1932માં બ્રેડમેનના જેસી મેન્ઝીસ સાથે લગ્ન દરમિયાન ધાંધલધમાલ સર્જાઇ હતી, જે તેમના અંગત જીવનમાં આ નવી અને અણગમતી ઘુસણખોરીના પ્રતીકરૂપ હતી. ચર્ચ “સમગ્ર દિવસ દરમિયાન ઘેરા હેઠળ હતું... વણનોતર્યા મહેમાનો વધુ સારી રીતે જોવા માટે ખુરશી અને બાંકડા પર બેસી હતા”; પોલીસે અવરોધ ઊભા કર્યા હતા, જેને તોડી નાંખવામાં આવ્યા હતા અને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું તેવા ઘણા લોકોને બેઠક મળી શકી ન હતી.<ref name="CWilliams"></ref> માત્ર થોડા અઠવાડિયા પછી બ્રેડમેન [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈડેટ સ્ટેટ્સ]] અને કેનેડાના પ્રવાસ માટે આર્થર મેઇલીએ તૈયાર કરેલી ખાનગી ટીમમાં જોડાયા હતા. તેમણે પત્ની સાથે પ્રવાસ કર્યો હતો અને દંપતીએ આ પ્રવાસને હનીમૂન તરીકે માણ્યો હતો. 75 દિવસમાં 51 મેચ રમીને બ્રેડમેને 19 સદી સાથે 102.1ની સરેરાશ સાથે 3,779 રન બનાવ્યા હતા. રમતના ધોરણો ઉચ્ચ ન હતા, પરંતુ બ્રેડમેન અગાઉના ત્રણ વર્ષમાં જેટલા પ્રમાણમાં ક્રિકેટ રમ્યા હતા તેની અસરો અને સેલિબ્રિટી દરજ્જાના તણાવની અસર તેમના સ્વદેશાગમ સાથે દેખાવા લાગી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/310792.html |work = Cricinfo | title = When the Don met the Babe | access-date = 2008-08-23}}</ref> {{Clear}} ===બોડિલાઇન=== {{See also|Bodyline}} {{Quote box | quote =As long as Australia has Bradman she will be invincible&nbsp;... It is almost time to request a legal limit on the number of runs Bradman should be allowed to make. | source = ''News Chronicle'', London<ref>Quoted by Harte (1993), p 327. The rules of English billiards were changed to limit the prodigious breaks of Australian [[Walter Lindrum]].</ref> | width =35% | align =right }} મેરિલબોન ક્રિકેટ ક્લબ (MCC), જે તે સમયે ઇંગ્લિશ ક્રિકેટની સંચાલક હતી, તેમાં “પ્લમ” વાર્નરનો અવાજ બીજા લોકોના અવાજ કરતા વધુ પ્રભાવશાળી હતો, તેમણે બ્રેડમેન સામે ઇંગ્લેન્ડની તૈયારીનો વિચાર કરતા લખ્યું હતું કે ઇંગ્લેન્ડે “તેમની લગભગ ગૂઢ પ્રતિભાને અંકુશમાં રાખવા નવા પ્રકારના બોલર તેમજ નવા વિચાર અને વિચિત્ર પ્રયુક્તિ શોધી કાઢવી પડશે”. આ હેતુને સિદ્ધ કરવા વોર્નરે 1931માં ઇંગ્લેન્ડના કપ્તાન તરીકે ડગ્લાસ જાર્ડિનની નિયુક્તની યોજના બનાવી હતી, જે ઓસ્ટ્રેલિયા માટેના 1932-33ના પ્રવાસમાં ટીમનું નેતૃત્વ જાર્ડિન કરે અને ટીમ મેનેજર તરીકે વોર્નર રહે તેની પૂર્વયોજનાનો એક ભાગ હતી.<ref>ફ્રીથ (2002), પાના 40–41.</ref> બ્રેડમેનને 1930માં ઓવલ ખાતે તેમની 232 રનની ઇનિંગ દરમિયાન બાઉન્સર્સનો સામનો કરવામાં મુશ્કેલી પડી હતી, તેને ધ્યાનમાં રાખીને જાર્ડિને બ્રેડમેનનો સામનો કરવા પરંપરાગત લેગ થીયરી (લેગ સ્ટમ્પ પર બોલનો મારો)ને શોર્ટ પિચ બોલિંગ સાથે મિશ્રણ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. તેમણે પોતાની આ પ્રયુક્તિના આગેવાન તરીકે નોટિંગહામશાયરના ઝડપી બોલર હેરોલ્ડ લાર્વૂડ અને બિલ વોસની પસંદગી કરી હતી. સહાયક ભૂમિકા તરીકે ઇંગ્લેન્ડના પસંદગીકારોએ ટીમમાં બીજા ત્રણ ઝડપી બોલરની પસંદગી કરી હતી. ઝડપી બોલરોની અસાધારણ વધુ સંખ્યાને કારણે બંને દેશોમાં અનેક પ્રતિક્રયા આવી હતી અને તેનાથી ખુદ બ્રેડમેનમાં પણ અનેક શંકાઓ જન્મી હતી.<ref name="Foundation"></ref> બ્રેડમેન તે સમયે બીજી કેટલીક સમસ્યાનો પણ સામનો કરી રહ્યા હતા, જેમાં [[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]ના પ્રવાસ દરમિયાન ઊભી થયેલી અને નિદાન ન થયેલી બેચેનીમાંથી વારંવારની માંદગી,<ref name="SydneySun">વિલિયમ્સ (1996), પાના 90–91.</ref> ''સિડની સન'' માટે કોલમ લખવા માટે ઓસ્ટ્રેલિયન બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલે પ્રારંભમાં કરેલા ઇનકારનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref name="SydneySun"></ref> બ્રેડમને આ વર્તમાનપત્ર સાથે બે વર્ષના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, પરંતુ બોર્ડે લખવાની પરવાનગી ન આપતા બ્રેડમેને કરારનું પાલન કરવા ક્રિકેટમાંથી પાછા હટી જવાની ચીમકી આપી હતી અને આખરે આ વર્તમાનપત્રે બ્રેડમેને આ કરારમાંથી મુક્ત કર્યા હતા અને બોર્ડનો વિજય થયો હતો.<ref name="SydneySun"></ref> ટેસ્ટ મેચની શરૂઆત પહેલા ઇંગ્લેન્ડ સામેની ત્રણ ફર્સ્ટ-કલાસ મેચમાં બ્રેડમેને 6 ઇનિંગમાં માત્ર 17.16ની સરેરાશથી રન બનાવ્યા હતા.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 60.</ref> જાર્ડિને મેલબોર્ન ખાતેની ઓસ્ટ્રેલિયન-XI સામેની એકમાત્ર મેચમાં તેમની આ નવી યુક્તિની અજમાયશ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. આ મેચમાં બ્રેડમેને લેગ થીયરીનો સામનો કર્યો હતો અને પછીથી સ્થાનિક સંચાલકોને ચેતવણી આપી હતી કે જો તે ચાલુ રહેશે તો મુશ્કેલી ઊભી થશે.<ref>{{Cite web | url = http://content-www.cricinfo.com/bodyline/content/story/316186.html | title = Bodyline quotes | access-date = 2008-04-25 | work = Cricinfo | author = Williamson, Martin | archive-date = 2008-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080105215601/http://content-www.cricinfo.com/bodyline/content/story/316186.html | url-status = dead }}</ref> તેઓ નર્વસ બ્રેકડાઉનનો શિકાર બન્યા હોવાની અફવાની વચ્ચે બ્રેડમેને સિડની ક્રિકેટ મેદાન પરની પ્રથમ ટેસ્ટમાંથી પોતાની જાતને પાછી ખેંચી લીધી હતી. તેમની ગેરહાજરી હોવા છતાં ઓસ્ટ્રેલિયાના બેટ્સમેન સામે ઇંગ્લેન્ડે બોડિલાઇન યુક્તિ તરીકે જાણીતી બની ચુકેલી તેમની યુક્તિનો અમલ કર્યો હતો અને વિવાદપૂર્ણ બનેલી આ મેચ જીતી ગયું હતું.<ref name="BDLEssay"></ref> [[File:BradmanDuck32-33.jpg|left|thumb|ખ્યાતનામ ડક: એમસીજી (MCG) ખાતે બ્રેડમેને બોડિલાઈનને હરાવ્યાની ઘટનાને નિહાળવા માટે વિશ્વ વિક્રમી સંખ્યામાં લોકો એકત્ર થયા તે વખતે બૉવ્સે બ્રેડમેનને બોલ્ડ કર્યા.]] બોડિલાઇનને મહાત કરવા બ્રેડમેનના પુનરાગમન માટે લોકોએ જોરદાર માગણી કરી હતીઃ “તેઓ એવા બેટ્સમેન છે કે જે આ વિનાશક બોલિંગ સામે વિજયી થઈ શકે છે... ‘બ્રેડમેનિયા’ (બ્રેડમેન માટેનો જુવાળ), ધાર્મિક લાગણી જેટલો પ્રબળ બન્યો હતો અને તેમના પુનરાગમની માગણી થઈ હતી”.<ref>વ્હાઈટિંગ્ટન (1974), પૃષ્ઠ 170.</ref> માંદગીમાંથી સાજા થઈને બ્રેડમેન ટીમમાં એલન કિપેક્સના સ્થાને પરત આવ્યા હતા. બીજી ટેસ્ટમાં ટીમનો સ્કોર 2/67 હતો ત્યારે ક્રીઝ પર બ્રેડમેન આવી રહ્યા હતા ત્યારે એમસીજી (MCG) ખાતે પ્રેક્ષકોની વિશ્વ વિક્રમજનક 63,993ની સંખ્યા હતી. પ્રેક્ષકોએ ઊભા થઈને તેમનું અભિવાદન કર્યું હતું અને તેનાથી રમતમાં થોડી મિનિટનો વિલંબ થયો હતો.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પાના 97–98.</ref> બોલરે બોલ નાંખ્યો ત્યારે બ્રેડમેનને પ્રથમ બોલ બાઉન્સર રહેવાની ધારણા હતી અને તેઓ હૂક શોટ રમવા માટે તેમના સ્ટમ્પની પેલે પાર ગયા હતા. બોલ ઉછળ્યો ન હતો અને બ્રેડમેનથી બોલ સ્ટમ્પ સાથે અથડાયો હતો; પ્રથમ બોલે તેઓ ડક (શુન્ય રને આઉટ) થયા હોય તેવી તે પ્રથમ ઘટના છે. તેઓ મેદાન પરથી બહાર જતા હતા ત્યારે પ્રેક્ષકોમાં સન્નાટો વ્યાપી ગયો હતો. જોકે, ઓસ્ટ્રેલિયાએ આ મેચમાં પ્રથમ ઇનિંગમાં સરસાઈ મેળવી હતી અને 2 જાન્યુઆરી 1993ના રોજ બીજી વખત વિક્રમજનક પ્રેક્ષકો આવ્યા હતા અને બ્રેડમેનને વળતો હુમલો કરીને બીજી ઇનિંગમાં સદી કરતા જોયા હતા. ટીમના કુલ 191ના સ્કોરમાં તેમના અણનમ 103 (146 બોલ) રનથી ઇંગ્લેન્ડને જીતવા માટે 251 રનનો લક્ષ્યાંક આપવામાં મદદ મળી હતી. બિલ ઓ’રેઈલી અને બર્ટ આયર્નમોન્ગરે ઓસ્ટ્રેલિયા વતી કાતિલ બોલિંગ કરીને વિજય અપાવીને શ્રેણી સરભર કરી હતી અને બોડિલાઇનનો પરાજય થયો હોવાની આશા જન્મી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151780.html | work = Wisden|year=1934 edition | title = 2nd Test Australia v England, match report| access-date = 2007-08-21}}</ref> એડેલાઇડ ઓવલ ખાતેની ત્રીજી ટેસ્ટ મહત્ત્વની પુરવાર થઈ હતી. ઓસ્ટ્રેલિયાના કપ્તાન બિલ વૂડફૂલ અને વિકેટ કીપર બર્ટ ઓલ્ડફિલ્ડ સામે બાઉન્સર્સનો મારો ચલાવવામાં આવ્યો ત્યારે રોષિત પ્રેક્ષકોએ ધમાલ કરી હતી. ખેદ વ્યક્ત કરવા પ્લમ વોર્નર ઓસ્ટ્રેલિયાના ડ્રેસિંગ રૂમમાં પ્રવેશ્યા હતા અને તેમને વૂડફૂલે ઠપકો આપ્યો હતો. વૂડફૂલની ટિપ્પણી (“બે ટીમ મેદાનમાં છે અને તેમાંથી માત્ર એક જ ટીમ ક્રિકેટ રમે છે”) પ્રસાર માધ્યમમાં લીક થઈ હતી તેમજ વોર્નર અને બીજા લોકોએ તેના માટે ફિંગ્લટનને જવાબદાર ગણાવ્યા હતા, જોકે આ માહિતીનો મૂળ સ્રોત કોણ હતું તે અંગે ફિંગ્લટન અને બ્રેડમેન પર આરોપ મૂકવાનું કડવું યુદ્ધ ઘણા વર્ષો સુધી (ફિંગ્લટનના મૃત્યુ પછી પણ) ચાલુ રહ્યું હતું. એમસીસી (MCC)ને મોકલેલા કેબલમાં ઓસ્ટ્રેલિયન બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલે વોર્નર પરના વૂડફૂલના નબળી ખેલદીલીના આરોપનો પુનરુચ્ચાર કર્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2004/02/10/1076388365237.html?from=storyrhs|title=Bodyline consumed two nations|last=Roebuck|first=Peter|date=2004-02-11|work=[[The Age]]|access-date=2008-08-23 | location=Melbourne}}</ref> એમસીસી (MCC)ના સમર્થન સાથે ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિરોધ હોવા છતાં ઇંગ્લેન્ડે બોડિલાઇન ચાલુ રાખી હતી. પ્રવાસી ટીમનો છેલ્લી ત્રણ ટેસ્ટમાં જોરદાર વિજય થયો હતો તેમજ એશિઝ શ્રેણીને ફરી પ્રાપ્ત કરી હતી. બ્રેડમેને તેમની પોતાની યુક્તિ સાથે વિવાદ ઊભો કર્યો હતો. તેઓ હંમેશા રન નોંધાવવા માગતા હતા અને લેગ સાઇડ ફિલ્ડર્સથી ભરાયેલી હતી, તેથી તેઓ ટેનિસ કે ગોલ્ફની રમતની જેમ બિનપરંપરાગત શોટ સાથે ખાલી મેદાનમાં બોલને ફટકો મારવા માટે પિચ પર ઉંધા ફરી જતા હતા.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 99.</ref> તેનાથી આ શ્રેણીમાં તેઓ 396 રન (56.57 પર) કરી શક્યા હતા અને બોડિલાઇનના ઉકેલ શોધવાના પ્રયાસ માટે પ્રશંસા મળી હતી, જોકે આ શ્રેણીમાં તેમના સરેરાશ રન તેમની કારકિર્દીની સરેરાશના સંદર્ભે માત્ર 57 ટકા રહ્યા હતા. જેક ફિંગ્લટનને કોઇ શંકા ન હતી કે બોડિલાઇનના પગલે બ્રેડમેનની રમત સદાને માટે બદલાઈ ગઈ છે અને લખ્યું હતું કેઃ<ref>ફિંગ્લ્ટન (1949), પૃષ્ઠ 198.</ref> {{quote|Bodyline was specially prepared, nurtured for and expended on him and, in consequence, his technique underwent a change quicker than might have been the case with the passage of time. Bodyline plucked something vibrant from his art.}} સેલિબ્રિટી તરીકેની ચકાચૌંધ અને વ્યસ્ત સીઝનની વ્યથાને કારણે બ્રેડમેનને આ રમતની બહાર પોતાની નવી જિંદગી શોધવાની અને ક્રિકેટની પ્રતિષ્ઠાની બહાર કારકિર્દીનો વિચાર કરવાની ફરજ પડી હતી.<ref name="Nineinterview">{{Cite web | url = http://www-uk8.cricket.org/link_to_database/PLAYERS/AUS/B/BRADMAN_DG_02000492/ARTICLES/BRADMAN_PAGES/BRADMAN_INTERVIEW.html | work = Cricinfo | title = The Bradman interview (transcript) | access-date = 2007-08-22 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલમાં દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રતિનિધિ હેરી હોજેટ્સે જો બ્રેડમેન એડેલાઇડમાં સ્થળાંતર કરે અને દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયા (એસએ (SA))ના કપ્તાન બને તો તેમને શેરદલાલ તરીકેનું કામ આપવાનો પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો. લોકોની જાણ વગર એસએ (SA) ક્રિકેટ એસોસિએશન (SACA)એ હોજેટ્સના અભિગમને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને બ્રેડમેનના વેતન માટે સબસિડી આપી હતી.<ref>હેર્ટ (1993), પાના 352–353.</ref> તેમની પત્નીએ આ સ્થળાંતર માટે ખચકાટ વ્યક્ત કર્યો હતો, પરંતુ બ્રેડમેન આખરે ફેબ્રુઆરી 1934માં આ સોદા માટે સંમત થયા હતા.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 119–120.</ref> {{Clear}} ===કથળતી તંદુરસ્તી અને મોતને હાથતાળી === એનએસડબલ્યુ (NSW) માટેની તેમની વિદાય સિઝનમાં બ્રેડમેને 132.44ની સરેરાશ સાથે રન બનાવ્યા હતા, જે અત્યાર સુધીની શ્રેષ્ઠ સરેરાશ છે.<ref name="Robertson"></ref> 1934માં ઇંગ્લેન્ડનાં પ્રવાસ માટેની તેમની ઉપકપ્તાન તરીકે વરણી થઈ હતી. જોકે, “તેઓ મોટાભાગના [ઇંગ્લિશ] ઉનાળામાં અસ્વસ્થ રહ્યા હતા” અને અખબારોના અહેવાલમાં સંકેત હતો કે તેઓ હૃદય સંબંધિત બીમારીથી પીડાઈ રહ્યા છે.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/252260.html |work = Cricinfo | title = Call back the medics | access-date = 2008-08-23}}</ref> તેમણે વોર્સેસ્ટર ખાતે બેવડી સાથે ફરી શરૂઆત કરી હતી, પરંતુ તેમની જાણીતી એકાગ્રતા તેમનાથી વિમુખ બની હતી. ''વિઝડને'' લખ્યું હતું કેઃ<ref name="1935wis">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151790.html | title = The Australian team in England, 1934 | author = Southerton, S. J. | year = 1935 edition | work= Wisden| access-date = 2008-04-25}}</ref> {{quote|... there were many occasions on which he was out to wild strokes. Indeed at one period he created the impression that, to some extent, he had lost control of himself and went in to bat with an almost complete disregard for anything in the shape of a defensive stroke.}} [[File:BradmanCigCard.jpg|right|upright|thumb|1934માં એશિઝ શ્રેણી દરમિયાન સિગારેટ કાર્ડ વહેંચવામાં આવ્યા.]] એક તબક્કે બ્રેડમેન સળંગ 13 ફર્સ્ટ-ક્લાસ ઇનિંગમાં એકપણ સદી બનાવી શક્યા ન હતા,<ref>{{Cite web|url=http://www.cricketarchive.com/cgi-bin/player_oracle_reveals_results2.cgi?playernumber=492&playername=Bradm&playernameexact=&displayplayername=DG%20Bradman&team=&teamexact=&opponent=&opponentexact=&captain=&wicketkeeper=&homeawaytype=All&matchtype=All&resulttype=All&starts&searchtype=InningsList&startscore=&endscore=&startwicket=&endwicket=&branding=cricketarchive|title=Player Oracle Reveals Results, DG Bradman|work=Cricket Archive|access-date=2008-05-19}}</ref> જે તેમની કારકિર્દીનો આવા સૌથી લાંબો સમયગાળો હતો અને તેનાથી એવા સૂચનો થતા હતા કે બોડિલાઇનથી તેમના આત્મવિશ્વાસનું ધોવાણ થયું છે અને તેમની તકનીક બદલાઈ ગઈ છે.<ref name="1935wis"></ref> ત્રણ ટેસ્ટ પછી આ શ્રેણી 1-1થી સરભર હતી અને બ્રેડમેને પાંચ ઇનિંગમાં 133 રન બનાવ્યા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયાએ શેફિલ્ડનો પ્રવાસ કર્યો હતો અને ચોથી ટેસ્ટ પહેલા વોર્મ અપ મેચ રમી હતી. બ્રેડમેને ધીમી શરૂઆત કરી હતી અને પછી, “વૃદ્ધ બ્રેડમેન આંખો પટપટાવતા અમારી પાસે આવ્યા હતા”.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 131.</ref> તેમણે 140 રન બનાવ્યા હતા અને તેમાંથી અંતિમ 90 રન માત્ર 45 મિનિટમાં બનાવ્યા હતા. હેડિંગ્લે (લીડ્સ) ખાતેની ચોથી ટેસ્ટના પ્રથમ દિવસે ઇંગ્લેન્ડ 200 રનમાં આઉટ થઈ ગયું હતું, પરંતુ ઓસ્ટ્રેલિયા દિવસના છેલ્લા બોલે ત્રીજી વિકેટ ગુમાવીને 3/39 સ્કોર પર સરકી પડ્યું હતું.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/story/212770.html | work = Cricinfo | title = Ponsford, Bradman and the spin triplets | access-date = 2008-08-23}}</ref> પાંચમા ક્રમે રમતા બ્રેડમેને પછીના દિવસે તેમની ઇનિંગ શરૂ કરવાની હતી. તે સાંજે બ્રેડમેને નેવિલ કાર્ડૂસના ભોજન માટેના આમંત્રણનો ઇનકાર કર્યો હતો અને પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે તેઓ વહેલા સુઈ જવા માગે છે, કારણ કે ટીમને પછીના દિવસે તેમની બેવડી સદીને જરૂર છે. કાર્ડૂસે ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે આ મેદાન પર તેમણે અગાઉ 334 રન બનાવ્યા હતા અને સરેરાશ રનનો નિયમ બીજા આવા સ્કોરની વિરુદ્ધમાં છે. બ્રેડમને કાર્ડૂસને જણાવ્યું હતું કે “હું સરેરાશના નિયમમાં માનતો નથી”.<ref>રોઝનવોટર (1978), પૃષ્ઠ 229.</ref> આ મેચમાં બ્રેડમેન સમગ્ર બીજા દિવસ અને ત્રીજા દિવસે ઝઝુમ્યા હતા અને બિલ પોન્સફોર્ડ સાથે 388 રનની વિશ્વ વિક્રમી ભાગીદારી કરી હતી.<ref name="partners">{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283573.html | work = Cricinfo | access-date = 2008-05-13 | title = Test matches&nbsp;— Highest partnerships for any wicket}}</ref><ref>અગાઉનો વિક્રમ 323 હતો, જે 1912માં નોંધાયો હતો.</ref> તેઓ આખરે 304 રન (473 બોલ, 43 ચોગ્ગા અને 2 છગ્ગા) સાથે આઉટ થયા ત્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાએ 350 રનની લીડ મેળવી હતી, પરંતુ વરસાદને કારણે તેઓ વિજયથી વંચિત રહી ગયા હતા. આ લાંબી ઇનિંગ માટેના પ્રયાસોથી બ્રેડમેનની અનામત ઊર્જાનો વધુ પડતો વપરાશ થઈ ગયો હતો અને તેઓ એશિઝ સિરિઝની નિર્ણાયક એવી ઓવલ ખાતેની પાંચમી ટેસ્ટ સુધી ક્રિકેટ રમ્યા ન હતા.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151794.html | work = Wisden| year= 1935 edition | title = 4th Test England v Australia, match report | access-date = 2007-08-21}}</ref> ઓવલ ખાતેની પ્રથમ ઇનિંગમાં બ્રેડમેન અને પોન્સફોર્ડે વધુ જંગી ભાગીદારી, આ વખતે 451 રનની ભાગીદારી નોંધાવી હતી. હેડિંગ્લે ખાતે સ્થાપેલા પોતાના વિક્રમને તોડતા તેમને એક મહિના કરતા ઓછો સમય લાગ્યો હતો અને આ નવો વિશ્વ વિક્રમ 57 વર્ષ સુધી ટકી રહ્યો હતો.<ref name="partners"></ref> આ ભાગીદારીમાં બ્રેડમેનનો હિસ્સો 271 બોલમાં 244 રનનો હતો અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ કુલ 701 રન નોંધાવીને 562 રને વિજય મેળવ્યો હતો. પાંચ ટેસ્ટ શ્રેણીમાં ચોથી વખત એશિઝ શ્રેણી પરના કબજામાં ફેરફાર થયો હતો.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151795.html | work = Wisden | year = 1935 edition | title = 5th Test England v Australia, match report| access-date = 2007-08-21}}</ref> ઇંગ્લેન્ડ આ પછી બ્રેડમેનની નિવૃત્તિ સુધી ફરી પાછુ બેઠું થઈ શક્યું ન હતું. દેખીતી રીતે તંદુરસ્તીમાં સંપૂર્ણ પણે સુધારો થઈ જતા બ્રેડમેને આ પ્રવાસની છેલ્લી બે મેચમાં બે સદી સાથે ઝળહળતો દેખાવ કર્યો હતો. જોકે વતન માટેના પ્રવાસની તૈયારી કરવા તેઓ લંડનમાં પરત આવ્યા ત્યારે તેમને પેટમાં તીવ્ર દુઃખાવાનો અનુભવ થયો હતો. તેમને આંત્રપુચ્છ (એપેન્ડિસાઇટિસ)નો સોજો હોવાનું નિદાન કરતા તબીબોને 24 કલાક કરતા વધુ સમય લાગ્યો હતો અને સર્જને તાકીદે ઓપરેશન કર્યું હતું. ચાર કલાકની સર્જરીમાં બ્રેડમેને પુષ્કળ લોહી ગુમાવવું પડ્યું હતું અને આંત્રવેષ્ટનદાહ (પેરિટનાઇટિસ)ની બીમારી થઈ હતી. તે સમયે પેનિસિલિન અને સલ્ફોનામાઇડ્સ હજુ પણ પ્રાયોગિક સારવાર ગણાતી હતી, તેથી આંત્રવેષ્ટનદાહ (પેરિટનાઇટિસ) સામાન્ય રીતે જીવલેણ બીમારી હતી.<ref name="Williams1">વિલિયમ્સ (1996), પાના 136–37.</ref> 25 સપ્ટેમ્બરના રોજ હોસ્પિટલે નિવેદન જારી કર્યું હતું કે બ્રેડમેન જીવન માટે ઝઝુમી રહ્યા છે અને રક્તદાતાની તાકીદે જરૂર છે.<ref name="OReilly">ઓ'રેઈલી (1985), પૃષ્ઠ 139.</ref> “આ જાહેરાતની અસર અસાધારણ રહી હતી”.<ref name="Williams1"></ref> આ સમાચાર પ્રસરતા એટલા રક્તદાતા ઉમટી પડ્યા કે હોસ્પિટલ માટે તેમના ધસારાનો સામનો કરવાનું મુશ્કેલ બન્યું હતું અને ટેલિફોન કોલના જોરદાર ઘોડાપૂરને કારણે હોસ્પિટલે સ્વીચબોર્ડને બંધ કરવું પડ્યું હતું. પત્રકારોને સંપાદકો દ્વારા તેમની મૃત્યુનોંધ તૈયાર કરવા કહેવાયું હતું. સાથી ખેલાડી બિલ ઓ’રેઈલીને કિંગ જ્યોર્જના સેક્રેટરીએ ફોન કર્યો હતો અને સ્થિતિથી રાજાને માહિતગાર રાખવાની સૂચના આપી હતી.<ref name="OReilly"></ref> આ સમાચાર મળતાની સાથે જેસી બ્રેડમેને [[લંડન]] માટે એક મહિનાના લાંબા પ્રવાસનો પ્રારંભ કર્યો હતો. રસ્તામાં તેમને અફવા સાંભળવા મળી હતી કે તેમના પતિનું મૃત્યુ થયું છે.<ref name="Williams1"></ref> એક ટેલિફોન કોલથી સ્થિતિની સ્પષ્ટતા થઈ હતી અને તેઓ લંડન પહોંચે ત્યાં સુધી બ્રેડમેન બીમારીથી ધીમી ગતિએ સાજા થવા લાગ્યા હતા. તેમણે આરામ સાથે સ્વાસ્થ્ય પાછુ મેળવવા માટે તબીબની સલાહનું પાલન કર્યું હતું અને ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમમાં પુનરાગમન કરતા કેટલાંક મહિના લાગ્યા હતા અને તેમણે 1934-35માં ઓસ્ટ્રેલિયન સિઝન ગુમાવવી પડી હતી.<ref name="BDLEssay"></ref> ===આંતરિક રાજકારણ અને ટેસ્ટમાં કપ્તાની=== [[File:Bradman 1937.JPG|right|thumb|upright|1937માં મેલબોર્ન ક્રિકેટ મેદાન પર ઈંગ્લેન્ડ સામેની ત્રીજી ટેસ્ટ મેચમાં બ્રેડમેન બેટિંગ કરવા જઈ રહ્યા છે. તેમના 270&nbsp;રનના કારણે ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિજય થયો અને તેને સર્વકાલિન ર્સવશ્રેષ્ઠ ઈનિંગ ગણાવવામાં આવી.]] 1935માં એન્ટીપડિયન શિયાળા (પૃથ્વી પર તદ્દન વિરુદ્ધ દિશાના બે સ્થળો પરનો શિયાળો) દરમિયાન ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટમાં મેદાન બહારના ષડયંત્ર થયા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયા વર્ષના અંત સમયે દક્ષિણ આફ્રિકાનો પ્રવાસ કરવાનો હતું અને કપ્તાન તરીકે નિવૃત બિલ વૂડફુલની જગ્યાએ બીજા ખેલાડીની નિયુક્ત કરવાની હતી. બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલ ટીમનું નેવૃત્વ બ્રેડમેન કરે તેવું ઇચ્છતું હતું, તેમ છતાં 8 ઓગસ્ટે બોર્ડે ફીટનેસના અભાવને કારણે બ્રેડમેનને ટીમમાંથી ખસેડવામાં આવ્યા હોવાની જાહેરાત કરી હતી. આશ્ચર્યજનક વાત એ હતી કે આ જાહેરાત પછી બ્રેડમેને આ સિઝનમાં મેચની સંપૂર્ણ શ્રેણીમાં દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.<ref name="Bradman9497">બ્રેડમેન (1950), પાના 94–97.</ref> કપ્તાની વિક રિચર્ડસનને આપવામાં આવી હતી, જેઓ દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાની ટીમના કપ્તાન તરીકે બ્રેડમેનના પુરોગામી હતા.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/7346.html | title = Vic Richardson&nbsp;– player profile | work = Cricinfo| access-date = 2008-06-17}}14 ટેસ્ટમાં રિચર્ડસનનો વિક્રમ 622 હતો જે 24.88 પર થયો હતો. દક્ષિણ આફ્રિકા સામે, 5 ઈનિંગ્સમાં 84 રન કર્યા હતા.</ref> ક્રિકેટ લેખક ક્રિસ હેર્ટે આ સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું કે અગાઉ (નામનિર્દેશ વગર)ની વ્યાપારિક સમજૂતીને કારણે બ્રેડમેનને ઓસ્ટ્રેલિયામાં રહેવાની ફરજ પડી હતી.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 360.</ref> હેર્ટે તેમના આ સ્થળાંતર માટે ગુપ્ત ઇરાદાને જવાબદાર ગણાવ્યા હતાઃ રિચર્ડસન અને દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના બીજા ખેલાડીઓની મેદાન બહારની વર્તણુકથી સાઉથ ઓસ્ટ્રેલિયા ક્રિકેટ એસોસિએશન (SACA) નારાજ થયું હતું, જે નવા નેતૃત્વની વિચારણા કરી રહ્યું હતું. શિસ્ત સુધારો કરવામાં મદદ કરવા બ્રેડમેન એસએસીએ (SACA)ની સમિતિમાં સભ્ય અને સાઉથ ઓસ્ટ્રેલિયન અને ઓસ્ટ્રેલિયન ટીમના પસંદગીકાર બન્યા હતા.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 352.</ref> તેઓ 10 વર્ષ માટે તેમના દત્તક રાજ્યને તેના પ્રથમ શેફિલ્ડ શિલ્ડ ટાઇટલ પર જાળવી શક્યા હતા, અને બ્રેડમેન ક્વિન્સલેન્ડ સામે 233 અને વિક્ટોરિયા સામે 357 રનના વ્યક્તિગત યોગદાન સાથે છવાઈ ગયા હતા. તેમણે 369 રન (233 મિનિટમાં) સાથે આ સિઝન પૂરી કરી હતી, જે ટાસ્માનિયા સામેનો સાઉથ ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિક્રમ છે. તેમને આઉટ કરનાર બોલર રેગિનાલ્ડ ટાઉનલી ટાસ્માનિયા લિબરલ પાર્ટીના વડા બન્યા હતા.<ref name="Bradman9497"></ref> ઓસ્ટ્રેલિયાએ દક્ષિણ આફ્રિકાને 4-0થી પરાજય આપ્યો હતો અને બિલ ઓ’રેઈલી જેવા વરિષ્ઠ ખેલાડીઓએ રિચર્ડસનની કપ્તાની હેઠળ રમતના આનંદ અંગેનો તેમની ટિપ્પણીમાં ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref>ઓ'રેઈલી (1985), પાના 144–145.</ref> આ પ્રવાસ દરમિયાન બ્રેડમેનનો જાહેરમાં વિરોધ કરતા ખેલાડીઓનું એક જૂથ રચાયું હતું. કેટલાંક ખેલાડી માટે બ્રેડમેનના નેતૃત્વ હેઠળ રમવાની સંભાવના મુશ્કેલ બની હતી, કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે તેઓ પસંદગીકાર તરીકેની ભૂમિકામાં તેમની ક્ષમતાને ન્યાય આપવાની વધારાની કામગીરી પણ કરતા હતા.<ref name="Williams148">વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 148.</ref> નવી સિઝનની શરૂઆતમાં આ ટેસ્ટ ટીમ ઓક્ટોબર 1936ની શરૂઆતમાં સિડની ખાતે બ્રેડમેનના નેતૃત્વ હેઠળની “રેસ્ટ ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા” સામે રમી હતી. બ્રેડમેનના 212 રન અને લેગ-સ્પિનર ફ્રેન્ક વાર્ડની 12 વિકેટની સિદ્ધિને કારણે ટેસ્ટ XI (ઇલેવન) નો મોટો પરાજય થયો હતો.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 369.</ref> બ્રેડમેને ટેસ્ટ ટીમના સભ્યોને ભાન કરાવ્યું હતું કે તેમને તાજેતરમાં સફળતા મળી હોવા છતાં ટીમમાં હજુ પણ સુધારાની જરૂર છે.<ref name="Williams148"></ref> આ પછી થોડા સમયમાં બ્રેડમેનના પ્રથમ સંતાનનો 28 ઓક્ટોબરે જન્મ થયો હતું પરંતુ બાળક બીજા દિવસે મૃત્યું પામ્યું હતું. તેથી તેઓ બે સપ્તાહ સુધી ક્રિકેટથી દૂર રહ્યા હતા અને પુનરાગમ સાથે તેમણે એશિઝ સિરિઝનો પ્રારંભ કરતા પહેલા વિક્ટોરિયા સામે છેલ્લી મેચમાં ત્રણ કલાકમાં 192 રન બનાવ્યા હતા. ટેસ્ટના પસંદગીકારોએ અગાઉની ટેસ્ટ મેચમાં રમેલી ટીમમાં પાંચ ફેરફાર કર્યા હતા. નોંધપાત્ર વાત એ હતી કે ઓસ્ટ્રેલિયાના સૌથી સફળ બોલર ક્લેરી ગ્રિમેટના સ્થાને વોર્ડનો સમાવેશ કર્યો હતો, જે ટેસ્ટ ટીમમાં સૌપ્રથમ પ્રવેશ મેળવાના ચાર ખેલાડી પૈકીના એક હતા. ટીમમાંથી ગ્રિમેટની બાદબાકીમાં બ્રેડમેનની ભૂમિકા વિવાદાસ્પદ રહી હતી અને તે મુદ્દો બ્રેડમેન માટે પરેશાનીનું કારણ બન્યો હતો, કારણ કે ગ્રિમેટે ઘરેલુ ક્રિકેટમાં અસાધારણ દેખાવ ચાલુ રાખ્યો હતો અને તેમના પુરોગામી બિનઅસરકાર રહ્યા હતા, તેથી બ્રેડમેનને રાજકારણના કારણોસર વરિષ્ઠ બોલર્સની ટેસ્ટ કારકિર્દીનો અંત લાવવા માટે જવાબદાર માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/5443.html |work = Cricinfo| title = Clarrie Grimmett player profile | access-date = 2008-08-23}}</ref> [[File:BradmanAllenToss.jpg|left|upright|thumb|1936–37 એશિઝ શ્રેણીના પ્રારંભ વખતે બ્રેડમેન અને ઈંગ્લેન્ડના કપ્તાન ગબ્બી એલન ટોસ કરી રહ્યા છે. પાંચ ટેસ્ટમાં 950,000 કરતા વધારે પ્રેક્ષકો આવ્યા હતા જેમાં મેલબોર્ન ખાતે રમાયેલી ત્રીજી ટેસ્ટમાં વિશ્વ વિક્રમી સંખ્યામાં 350,534 પ્રેક્ષકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.]] ઓસ્ટ્રેલિયાનો પ્રથમ બે ટેસ્ટમાં સળંગ પરાજય થયો હતો,<ref>{{Cite web| url = http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1936-37/ENG_IN_AUS/ENG_AUS_T2_18-22DEC1936.html| work = Cricinfo| title = 2nd Test Scorecard, 18–22 December 1936| access-date = 2008-05-14| archive-date = 2006-02-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20060218064355/http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1936-37/ENG_IN_AUS/ENG_AUS_T2_18-22DEC1936.html| url-status = dead}}</ref> બ્રેડમેન ચાર ઇનિંગમાંથી બે વખત ડક (શુન્ય રહે આઉટ) થયા હતા અને તેવું લાગતું હતું કે કપ્તાનપદને કારણે તેમના દેખાવને અસર થઈ રહી છે.<ref name="Nineinterview"></ref> પસંદગીકારોએ મેલબોર્ન ખાતેની ત્રીજા ટેસ્ટ માટે ટીમમાં બીજા ચાર ફેરફાર કર્યા હતા. બ્રેડમેને 1937ના નવા વર્ષના દિવસે ટોસ જીત્યો હતો, પરંતું માત્ર 13 રન સાથે ફરી વખત બેટિંગમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. બેટ્સમેનને મદદ કરતી પિચનો ઓસ્ટ્રેલિયા લાભ લઈ શક્યું ન હતું અને 6/181ના સ્કોર સાથે દિવસ પૂરો થયો હતો. બીજા દિવસે વરસાદને કારણે રમતમાં નાટકીય ફેરફાર થયો હતો. સૂર્યના તડકામાં પિચ સુકાઈ રહી હતી (તે દિવસોમાં મેચ દરમિયાન કવરનો ઉપયોગ થઈ શકતો ન હતો) ત્યારે બ્રેડમેને પિચ “ભીની” હોવાના કારણે ઇંગ્લેન્ડને બેટિંગમાં લાવવા ઓસ્ટ્રેલિયાનો દાવ ડિક્લેર કર્યો હતો, ઇંગ્લેન્ડે પણ દાવને ડિક્લેર કરીને ઓસ્ટ્રેલિયાને ફરી આમંત્રણ આપ્યું હતું અને 124 રનની સરેરાઈ આપી હતી. બ્રેડમેને તેમના રન બનાવતા ખેલાડીઓને સાચવવા માટે બેટિંગ ક્રમમાં ફેરફાર કરીને સામનો કર્યો હતો, બીજી તરફ પિચની સ્થિતિમાં સુધારો થયો હતો. આ યુક્તિ સફળ રહી હતી અને બ્રેડમેન સાતમાં ક્રમે રમવા આવ્યા હતા. ત્રણ દિવસ લંબાયેલી આ ઇનિંગમાં તેમણે ઇન્ફ્લુએન્ઝાનો સામનો કરીને 375 બોલમાં 270 રન બનાવ્યા હતા અને જેક ફિંગ્લટન સાથે 346 રનની વિક્રમી ભાગીદારી નોંધાવી હતી, તેથી ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિજય થયો હતો.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154078.html | work = Wisden| year= 1938 edition | title = 3rd Test Australia v England, match report | access-date = 2007-08-22}}</ref> 2001માં ''વિઝડને'' આ દેખાવને તમામ સમય માટેની શ્રેષ્ઠ ટેસ્ટ મેચ ઇનિંગ ગણાવી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://content-uk.cricinfo.com/india/content/story/101983.html|title=Laxman, Kumble in Wisden's top ten list|date=2001-07-26|work=Cricinfo|access-date=2008-08-23}}</ref> એડેલાઇડ ઓવલ ખાતેની પછીની ટેસ્ટમાં ઇંગ્લેન્ડનો હાથ ઉપર હતો, પરંતુ બ્રેડમેને બીજી ઇનિંગમાં 395 બોલમાં 212 રન બનાવીને બીજી મક્કમ ઇનિંગ સાથે બાજી પલટી નાંખી હતી. ચંચળ<ref>{{Cite web| url = http://content-uk.cricinfo.com/ci/engine/match/62644.html | work =Wisden | year =1937 edition | title = The Ashes – 4th Test Australia v England | access-date = 2008-06-19}}</ref> ડાબોડી સ્પિનર “ચક” ફ્લીટવૂડ-સ્મિથની જોરદાર બોલિંગને કારણે ઓસ્ટ્રેલિયાનો વિજય થતા ઓસ્ટ્રેલિયાઆ આ સિરિઝને સરભર કરી હતી. સિરિઝની અંતિમ નિર્ણાયક પાંચમી ટેસ્ટ મેચમાં બ્રેડમેને વધુ આક્રમક શૈલી સાથે ઓસ્ટ્રેલિયાના 604 રનમાં 169 (191 બોલમાં) સર્વોચ્ચ સ્કોર નોંધાવ્યો હતો અને ઓસ્ટ્રેલિયાનો એક ઇનિંગથી વિજય થયો હતો.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154075.html | work = Wisden | year = 1938 edition | title = 5th Test Australia v England, match report | access-date = 2007-08-22}}</ref> પ્રથમ બે ટેસ્ટ ગુમાવ્યા પછી શ્રેણી જીતવાની ઓસ્ટ્રેલિયાની સિદ્ધિની 1997 સુધી ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં બરોબરી થઈ શકી નથી. <ref>{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/328843.html | work = Cricinfo | access-date = 2008-04-26| title = Test matches&nbsp;— Winning a series after coming from behind}}</ref> ===એક યુગનો અંત=== વર્ષ 1938ના ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસ દરમિયાન બ્રેડમેને તેમની કારકિર્દીની સૌથી સાતત્યસભર ક્રિકેટ રમી હતી.<ref name="1939Wis">{{Cite web|url=http://content-www.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155217.html?from=login|title= The Australian team in England 1938|work= Wisden| year =1939 edition|access-date=2008-05-15|last=Wilfrid|first=Brookes}}</ref> તેમના માટે મોટા જૂમલા નોંધાવવા જરૂરી હતું, કારણ કે ઇંગ્લેંન્ડ પાસે મજબૂત બેંટિંગ લાઇન અપ હતી. જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાની બોલિંગ ઓ’રેઈલી પર વધુ પડતી નિર્ભર હતી.<ref name="1939Wis"></ref> ગ્રિમેટને નજરઅંદાજ કરાયાં હતાં, પરંતુ જેક ફિંગ્લટને ટીમમાં સ્થાન મેળવવામાં સફળતા મળી હતી, તેનાથી બ્રેડમેન વિરોધી ટૂકડી યથાવત રહી હતી.<ref name="Swanton"></ref> પ્રવાસના 26 ઈનિંગમાં બ્રેડમેને 13 સદી નોંધાવી (ઓસ્ટ્રેલિયાનો નવો વિક્રમ) હતી અને મેના અંત સુધીમાં ફરીથી 1,000 ફર્સ્ટ-ક્લાસ રન બનાવ્યા હતા, જેથી આવી સિદ્ધિ મેળવનારા એકમાત્ર ખેલાડી બન્યાં હતા.<ref>{{Cite web|url=http://timesonline.typepad.com/line_and_length/2006/05/the_hunt_for_10.html|title=The hunt for 1,000|last=Kidd|first=Patrick|date=2006-05-09|work=[[The Times]]|access-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080723004119/http://timesonline.typepad.com/line_and_length/2006/05/the_hunt_for_10.html|archive-date=2008-07-23|url-status=dead}}</ref> 2,429 રન કરતાં, બ્રેડમેને ઇંગ્લેંન્ડની સિઝનમાં અત્યાર સુધીની સૌથી વધુ 115.66ની સરેરાશ હાંસલ કરી હતી.<ref name="1939Wis"></ref> [[File:Don Bradman and Stan McCabe.jpg|thumb|1938માં ઈંગ્લેન્ડના પ્રવાસ વખતે પર્થ ખાતે એક પ્રાથમિક મેચ દરમિયાન બ્રેડમેન (ડાબે, તેમના ઉપકપ્તાન સ્ટેન મેકકેબે સાથે)બેટિંગ કરવા જઈ રહ્યા છે.બ્રેડમેને 102 રન કર્યા.]] પ્રથમ ટેસ્ટમાં ઇંગ્લેંન્ડે પ્રથમ ઈનિંગમાં જંગી જૂમલો ખડક્યો હતો અને મેચમાં વિજય મેળવશે તેવું લાગતું હતું, પરંતુ સ્ટેન મેકકેબેએ ઓસ્ટ્રેલિયા માટે 232 રન બનાવ્યાં હતા, જે દેખાવને બ્રેડમેને તેમણે જોયેલાં શ્રેષ્ડ દેખાવ તરીકે બિરદાવ્યો હતો. ઓસ્ટ્રેલિયાને ફોલો-ઓનની ફરજ પડી હતી, તેવા સમયે મેકકેબેનાં પ્રયત્નો નિષ્ફળ ન જાય તે માટે બ્રેડમેને સખત લડાઇ આપી અને અણનમ 144 રન બનાવીને મેચને ડ્રોમાં ખેંચી ગયા હતા.<ref>{{Cite web|url=http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938/AUS_IN_ENG/AUS_ENG_T1_10-14JUN1938.html|title=The Ashes, 1938, 1st Test|work=Cricinfo|access-date=2008-06-20|archive-date=2006-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060624045556/http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938/AUS_IN_ENG/AUS_ENG_T1_10-14JUN1938.html|url-status=dead}}</ref> આ તેમની કારકિર્દીની સૌથી ધીમી ટેસ્ટ સદી હતી અને ઓસ્ટ્રેલિયા જ્યારે તે પછીની ટેસ્ટમાં ફરીથી ડ્રો માટે ઝઝુમી રહ્યું હતું ત્યારે તેવી જ ઇંનિંગ રમતાં અણનમ 102 રન કર્યા હતાં. <ref>{{Cite web| url =http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938/AUS_IN_ENG/AUS_ENG_T2_24-28JUN1938.html| work =Cricinfo| title =2nd Test, 24–28 June 1938| access-date =2008-05-14| archive-date =2006-02-18| archive-url =https://web.archive.org/web/20060218063827/http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1930S/1938/AUS_IN_ENG/AUS_ENG_T2_24-28JUN1938.html| url-status =dead}}</ref> વરસાદે માન્ચેસ્ટર ખાતેની ત્રીજી ટેસ્ટ સંપૂર્ણ ધોઇ નાંખી હતી.<ref name="ThirdTest1938">{{Cite web| year = 1939| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151851.html| title = Third Test match: England v Australia 1938| work = Wisden | year = 1938 edition| access-date = 2008-05-14}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયાની તક હેડિંગ્લે ખાતે આવી હતી, એ ટેસ્ટ કે જેને બ્રેડમેને તેમણે રમેલી સૌથી શ્રેષ્ડ ટેસ્ટ તરીકે ઓળખાવી હતી.<ref name="Bradman1">બ્રેડમેન (1950), પાના 115–118.</ref> ઇંગ્લેંન્ડે પ્રથમ દાવ લીધો અને 223 રન બનાવ્યાં હતા. ઓસ્ટ્રેલિયાનાં દાવ દરમિયાન, બ્રેડમેન પાસે ઝાંખા પ્રકાશને કારણે રમત બંધ રાખવાનો વિકલ્પ હોવા છતાં તેમને ઝાંખા પ્રકાશમાં બેટિંગ કરવાનો વિકલ્પ અપનાવ્યો હતો અને તેનું કારણ આપ્યું હતું કે ઓસ્ટ્રેલિયા સારા પ્રકાશમાં વરસાદથી પ્રભાવિત પિચ ઉપર કરતા ઝાંખા પ્રકાશ વાળી સારી પિચમાં વધુ સારા રન બનાવી શકે છે.<ref name="1939test4"></ref> તેમણે કુલ 242 રનમાંથી 103 રન નોંધાવ્યાં અને આ જુગાર સફળ રહ્યો હતો, કારણ કે વિજય મેળવવાં માટે પૂરતો સમય બચ્યો હતો કારણ કે ઇંગ્લેન્ડમા બેટિંગ ધરાશાયી થઈ ગઈ હતી અને તેમને જીતવા માટે માત્ર 107 રનનો લક્ષ્યાંક મળ્યો હતો. બ્રેડમેનનાં 16 રન સાથે ઓસ્ટ્રેલિયા 4/61 માં ફસકી પડ્યું હતું. તોફાનનાં ભયે રમત ધોવાઇ જવાનો અંદેશો હતો, પરંતુ ખરાબ હવામાન અટકી ગયું અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ જીત મેળવી લીધી, આ વિજય સાથે એશિઝ શ્રેણી જાળવી રાખી હતી.<ref name="1939test4">{{Cite web| url =http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151852.html | work = Wisden| year= 1939 edition|title= 4th Test England v Australia, match report| access-date = 2007-08-08}}</ref> જીવનમાં પ્રથમ વખત પ્રસંગવસાત તણાવ બ્રેડમેન પર હાવી થયો હતો અને તેઓ મેચના અંતિમ તબક્કાઓ જોઇ શક્યા ન હતા, દબાણનો પ્રત્યાઘાત એટલો હતો કે તેમણે તેને સમગ્ર પ્રવાસ દરમિયાન અનુભવ્યોઃ તેમણે કપ્તાનીને “થકવી નાંખનાર” તરીકે ઓળખાવી અને જણાવ્યું કે તે “આગળ રમવા માટે મુશ્કેલી અનુભવે છે”.<ref name="Bradman1"></ref> એશિઝ મેળવવાનો ઉન્માદ આગળ જતાં ઓસ્ટ્રેલિયાની સૌથી મોટી હારમાં પરિણમ્યો હતો. ઓવલ ખાતે, ઇંગ્લેંન્ડે વિશ્વ વિક્રમ સાથે 7/903 રન ફટકાર્યા હતા અને તેનાં ઓપનિંગ બેટ્સમેન લેન હટ્ટને 364 રન કરીને વ્યક્તિગત વિશ્વ વિક્રમ બનાવ્યો હતો.<ref name="1939test5"></ref><ref>{{Cite web|url=http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/story/134344.html|title=The highest score in Test cricket|last=Lynch|first=Steven|date=2004-04-12|work=Cricinfo|access-date=2008-08-23}}</ref> પોતાના બોલરો પરનો ભાર ઓછો કરવાના પ્રયત્નમાં જવલ્લે જ બોલિંગ કરતાં બ્રેડમેને બોલિંગ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. તેમની ત્રીજી ઓવરમાં, તેમને ઘૂંટીમાં ફ્રેક્ચર થયું અને ટીમનાં સાથી ખેલાડીઓ તેમને મેદાનમાંથી બહાર લઇ ગયાં હતા.<ref name="1939test5">{{Cite web| url =http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151853.html| work =Wisden | year = 1939 edition | title = 5th Test England v Australia, match report |access-date = 2007-08-22}}</ref> બ્રેડમેન ઇજાગ્રસ્ત બન્યા હતા અને ફિંગ્લટન પગનાં સ્નાયુઓ ખેંચાઇ જવાને કારણે બેટિંગ કરવા સક્ષમ ન હતા,<ref name="1939test5"></ref><ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 108.</ref> ઓસ્ટ્રેલિયાએ એક ઇનિંગ અને 579 રનની હાર સહન કરવી પડી, જે ટેસ્ટ ક્રિકેટના ઇતિહાસમાં પરાજયનું સૌથી મોટું માર્જિન બની રહ્યું.<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/records/210099.html|work=Cricinfo|title=Largest margin of victory (by an innings)|access-date=2007-12-05}}</ref> પ્રવાસ પૂરો કરવાં અક્ષમ બ્રેડમેને ટીમનું સુકાન ઉપકપ્તાન સ્ટેન મેકકેબેનાં હાથમાં સોપ્યું હતું. આ તબક્કે, બ્રેડમેનને લાગ્યું કે કપ્તાનીનો ભાર ફરીથી ઇંગ્લેંન્ડનો પ્રવાસ કરતો અટકાવશે, છતાં, તેમને ભય જાહેરમાં વ્યક્ત કર્યા નહોતો.<ref name="Bradman1"></ref> કપ્તાનીનું દબાણ હોવા છતાં, બ્રેડમેનનું બેટિંગ ફોર્મ સર્વોપરી બની રહ્યું હતું. અનુભવી, પરિપક્વ ખેલાડીને હવે બધાં લોકો “ધ ડોન” તરીકે બોલાવવા લાગ્યા અને તેમણે “બૉરલના બોય”ની અગાઉના દિવસોની ફટકાબાજીની શૈલીને બદલી નાંખી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/rn/talks/8.30/sportsf/stories/s689981.htm|title=Football in the Age of Instability (transcript)|date=2002-10-04|work=[[Australian Broadcasting Corporation]]|access-date=2008-08-23}}</ref> વર્ષ 1938-39માં, શેફિલ્ડ શિલ્ડ સામે તેમણે એસએ (SA)નું કપ્તાન પદ સંભાળ્યું હતું અને સીબી (CB) ફ્રાયના વિશ્વ વિક્રમની બરોબરી કરતાં સળંગ છ ઈનિંગમાં સદી ફટકારી હતી.<ref>{{Cite web| url =http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282971.html| work = Cricinfo| title = Hundreds in consecutive innings| access-date = 2008-08-23}}</ref> ઇંગ્લેંન્ડના 1938ના પ્રવાસની શરૂઆતથી (ઓસ્ટ્રેલિયામાં પ્રાથમિક રમતો સહિત) 1939ની શરૂઆત સુધીમાં 34 ફર્સ્ટ ક્લાસ ઇંનિગ્સમાં 21 સદી ફટકારી હતી. આગામી સિઝનમાં, બ્રેડમેને વિક્ટોરિયા રાજ્યની ટીમમાં જોડાવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો હતો. મેલબોર્ન ક્રિકેટ ક્લબે સચિવની જગ્યાની જાહેરાત બહાર પાડી હતી અને તેઓ માનતાં હતાં કે જો તેઓ ઉમેદવારી નોંધાવે તો તેમને નોકરી મળશે.<ref>ડન્સ્ટન (1988), પૃષ્ઠ 172.</ref> આ હોદ્દો ઓસ્ટ્રેલિયાનાં ક્રિકેટમાં સૌથી પ્રતિષ્ઠિત પૈકીનો એક હોદ્દો માનવામાં આવતો હતો, જેના પર ઓગસ્ટ 1938માં તેમના મૃત્યુ સુધી હ્યુ ટ્રમ્બલ બિરાજતા હતા. £1,000નો વાર્ષિક પગાર બ્રેડમેનને નાણાંકીય સદ્ધરતાની ખાતરી આપતો હતો અને સાથે સાથે રમત સાથે જોડાઇ રહેવાની છૂટ મળતી હતી.<ref name="MCCSecretary">વિલિયમ્સ (1996), પાના 182–183. "છતા પણ, મેલબોર્ન ક્રિકેટ ક્લબનું સચિવપદ ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટજગતમાં સૌથી આકર્ષક નોકરી પૈકી એક હતું, અને ખરેખર, હજુ પણ છે&nbsp;..."</ref> 18 જાન્યુઆરી, 1939ના રોજ ચેરમેનનાં નિર્ણાયક મત સાથે ક્લબની સમિતિએ બ્રેડમેનની જગ્યાએ ભૂતપૂર્વ બેટ્સમેન વેર્નોન રાન્સફોર્ડની પસંદગી કરી હતી.<ref name="MCCSecretary"></ref><ref>કોલમેન (1993) પાના 425–426.</ref> એસએ (SA) માટે 1939-40ની સિઝન બ્રેડમેનની સૌથી વધુ રન બનાવનારી સિઝન બની રહીઃ 144.8 ની સરેરાશ સાથે 1,448 રન બનાવ્યાં હતા.<ref name="Robertson"></ref> તેમણે ત્રણ બેવડી સદી નોંધાવી સાથે એનએસડબલ્યુ (NSW) સામે અણનમ 251 રન નોંધાવ્યાં, એ ઇનિંગ કે જેને તેમણે શેફિલ્ડ શિલ્ડની અત્યાર સુધી નોંધાયેલ શ્રેષ્ડ ઇનિંગ તરીકે ઓળખાવી હતી કારણ કે તે તેમણે બિલ ઓ’રેઈલી તેનાં સર્વશ્રેષ્ડ ફોર્મમાં હતો ત્યારે તેના પર કાબુ મેળવ્યો હતો.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 120.</ref> છતાં તે, એક યુગનો અંત હતો. બીજુ વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળતા દરેક ક્રિકેટ પ્રવાસોને અમર્યાદિત સમય સુધી મુલતવી રખાયાં હતાં અને શેફિલ્ડ શિલ્ડ સ્પર્ધા રદ્દ કરવામાં આવી હતી.<ref>હેર્ટ (1993), પાના 382–383.</ref> ===યુદ્ધના મુશ્કેલ વર્ષો=== [[File:Donald Bradman australian cricket player pic.JPG|thumb|upright|બ્રેડમેનની હાઈ બેકલિફ્ટ અને આગળ લાંબું ડગલું તેમની ખાસિયતો હતા.]] 28 જૂન, 1940 ના રોજ બ્રેડમેન રોયલ ઓસ્ટ્રેલિયન એરફોર્સ (આરએએએફ (RAAF))માં જોડાયાં અને એર ક્રૂની ફરજ માટે લાયક ઠર્યા હતા.<ref name="RAAF">વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 187.</ref> આરએએએફ (RAAF)એ સાધનસંપન્ન કરી શકે અને તાલિમ આપી શકે તેના કરતા વધુ ભરતી કરી હતી અને ઓસ્ટ્રેલિયાના ગવર્નર જનરલ, લોર્ડ ગોવરીએ બ્રેડમેનને લશ્કરમાં જોડાવા મનાવ્યાં તે પહેલાં બ્રેડમેને એડેલાઇડમાં ચાર મહિના વિતાવ્યા હતાં, આ હિલચાલની તેમના માટેના સુરક્ષિત વિકલ્પ તરીકે આકરી ટીકા થઈ હતી.<ref name="Swanton"></ref> લેફ્ટેનન્ટનું પદ અપાયા બાદ તેમની ફ્રેન્કસ્ટન, વિક્ટોરિયા ખાતેની આર્મી સ્કૂલ ઓફ ફિઝિકલ ટ્રેનિંગમાં શારીરિક તાલીમના વિભાગીય સુપરવાઇઝર તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી. નોકરીની પ્રવૃત્તિથી તેમના સ્નાયુની સમસ્યાને ઉગ્ર બની હતી, જેનું ફાઈબ્રોસિટિસ (પેશીના સોજા) તરીકે નિદાન કરાયું હતું. આશ્ચર્યજનક રીતે, બેટિંગની જોરદાર ક્ષમતા ધરાવતા બ્રેડમેનની રોજિંદી લશ્કરી તપાસમાં બહાર આવ્યું હતું કે કે બ્રેડમેનની આંખોની દ્રષ્ટી ખરાબ છે.<ref>પૃષ્ઠ (1983), પૃષ્ઠ 266–267.</ref> જૂન, 1947માં માંદગીને કારણે સેવામાંથી નીકળ્યાં બાદ સ્વસ્થતા પ્રાપ્ત કરવા બ્રેડમેને મહિનાઓ વિતાવ્યા, આ સમયે તેઓને સ્નાયુઓનો દુઃખાવો એટલો હતો કે તેઓ જાતે દાઢી નહોતા કરી શકતાં કે જાતે વાળ નહોતાં ઓળી શકતાં. તેમણે 1942માં શેરદલાલીનો બિઝનેસ ફરીથી શરૂ કર્યો હતો. બ્રેડમેન વિશેના જીવનચરિત્રમાં ચાર્લ્સ વિલિયમ્સે પોતાના તર્કમાં સવિસ્તાર જણાવ્યું છે કે શારીરિક સમસ્યાઓ મન અને શરીરની તાણને લીધે, તાણ અને સંભવતઃ માનસિક દબાણને લીધે થઇ હતી. બ્રેડમેને પુસ્તકની હસ્તપ્રત વાંચી હતી અને તેનાથી અસહમત થયાં નહોતાં.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 61.</ref> જો આ સમયે કોઇ ક્રિકેટ રમાઈ હોત તો તેઓ તેઓ ઉપલબ્ધ થઈ શક્યા ન હોત. 1945માં તેમણે કેટલીક રાહત મેળવી, જ્યારે તેમને મેલબોર્ન મેસીઅર અર્ન સોન્ડર્સ ખાતે મોકલી અપાયા, બ્રેડમેને તેમનાં જમણાં હાથ (વર્તસ્વવાળા)ના અંગૂઠા અને તર્જનીમાં હંમેશા માટે સંવેદના ગુમાવી હતી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 122.</ref> જૂન, 1945માં હેરી હોજેટ્ટની પેઢી ઠગાઇ અને ઉચાપતને કારણે પડી ભાંગી ત્યારે બ્રેડમેને નાણાકીય કટોકટી ભોગવવી પડી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/category/story.cfm?c_id=29&objectid=229894|title=Cricket: 'The Don' accused of underarm tactics in financial scandal |work=New Zealand Herald|date=2001-11-24|access-date=2008-08-23}} </ref> હોજેટ્ટની ગ્રાહકોની યાદી અને ગ્રેનફેલ સ્ટ્રીટ, એડેલાઇડની પોતાની જૂની કચેરીનો ઉપયોગ કરી બ્રેડમેને પોતાનો ધંધો શરૂ કરવાં ઝડપથી પ્રયાસ કર્યો હતો. પેઢી નબળી પડવાના કારણે હોજેટ્ટને કેદની સજા થઇ અને ઘણાં વર્ષો સુધી શહેરના ધંધાકીય સમુદાયમાં બ્રેડમેનનાં નામે લાંછન લાગ્યું હતું.<ref>{{Cite book|last=Hutchins|first=Brett|title=Don Bradman: Challenging the Myth|pages=155–156|access-date=2008-05-19|quote=The question within Adelaide business circles ever since has been whether Bradman, who was second in charge of the firm and Hodgetts' friend, had prior knowledge of the impending collapse. [These]&nbsp;... dubious circumstances&nbsp;... led to resentment towards Bradman among&nbsp;... the Adelaide Exchange that is said to still linger today.}}</ref> તેમ છતાં, એસએ (SA) ક્રિકેટ એસોસિએશને બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલમાં પ્રતિનિધિ તરીકે હોજેટ્ટના સ્થાને બ્રેડમેનની નિમણૂંક કરવામાં કોઇ ખચકાટ થયો નહીં. 1930માં પોતાની સાથે રમતાં લોકો સાથે કામ કરતાં બ્રેડમેન રમતનાં સંચાલનમાં પ્રમુખ પ્રકાશ બની ગયા હતા. આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટની શરૂઆત સાથે, તેઓ ફરીથી ટેસ્ટના પસંદગીકાર તરીકે વધુ એકવાર નિમાયા અને યુદ્ધ બાદના ક્રિકેટના આયોજન માટે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી.<ref>હેર્ટ (1992), પાના 392–393.</ref> ===“એક સમયના મહાન ક્રિકેટરનો પ્રેતાત્મા”=== [[File:Bradman Barnes 234.jpg|thumb|બ્રેડમેન અને બેર્ન્સ સમાપન માટે મેદાન છોડીને જઈ રહ્યા છે ત્યારે બંને 234 તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા.]] 1945-46માં, વહીવટી જવાબદારીઓ વધતાં અને પોતાના ધંધાની પ્રસ્થાપના સહિતના સત્રોમાં આવવાં સહિત બ્રેડમેન મન અને શરીરની માનસિક તાણ નિયમિત અનુભવવા લાગ્યાં હતા.<ref>પૃષ્ઠ (1983), પાના 271–272.</ref> ફરીથી ફર્સ્ટ ક્લાસ ક્રિકેટની પુનઃ સ્થાપના કરવા મદદરૂપ થવા માટે તેઓ એસએ (SA) માટે બે મેચોમાં રમ્યાં અને બાદમાં તેમની બેટિંગને “ઉદ્યમી” ગણાવી હતી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 125.</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન સર્વિસિઝ ક્રિકેટ ટીમ સામે બેટિંગ કરતાં બ્રેડમેને બે જ કલાકની અંદર 112 રન ફટકાર્યા હતાં, છતાં, વ્હાઈટિંગ્ટન (સર્વિસ માટે રમ્યા હતાં) લખે છે કે “આજે મને એક સમયનાં મહાન ક્રિકેટરનો પ્રેતાત્માનો આભાસ થયો હતો”.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 337.</ref> ન્યૂઝીલેન્ડનો પ્રવાસ ટૂંકાવી બ્રેડમેને 1946નો શિયાળો ગાળ્યો હતો અને મહત્વપૂર્ણ છે કે ત્યાં તેમણે તેમની અંતિમ મેચ રમી હતી. એશિઝ શ્રેણી માટે અંગ્રેજ ટીમનું આગમન થવાનું હતું ત્યારે મીડિયા અને પ્રજા જાણવા આતુર હતા કે બ્રેડમેન ઓસ્ટ્રેલિયાનું નેતૃત્વ લેશે કે કેમ.<ref name="Williamsp206">વિલિયમ્સ (1996) પાના 205–206. "એ બધુ ઘણું સ્વાભાવિક હતું કે, કોઈપણ વિશ્લેષણ પ્રમાણે જોઈએ તો, ઓસ્ટ્રેલિયાને યુદ્ધ પછીના ક્રિકેટ યુગમાં પાછું લઈ જઈ શકે તેવી એક જ વ્યક્તિ હતી જે 'નાનો પ્રહારક', 'એડેલાઈડનો પાતળો માણસ' હતો, જેથી તે નબળી સ્થિતિમાંથી ફરી સશક્ત થવા તરફ થઈ રહ્યું હતું. તે શું કરશે તે ઓસ્ટ્રેલિયા ચોક્કસપણ જાણવા માંગતું હતું તે બાબત એક નાના આશ્ચર્ય સમાન હતી."</ref> તેમના તબીબે તેમને રમતમાં પાછા ફરવા વિરુદ્ધની ભલામણ કરી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://content-ind.cricinfo.com/magazine/content/story/343302.html|title=History from the maker|work=Cricinfo|access-date=2008-05-19|archive-date=2008-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080402000719/http://content-ind.cricinfo.com/magazine/content/story/343302.html|url-status=dead}}</ref> પત્નીના પ્રોત્સાહન દ્વારા ટેસ્ટ શ્રેણીમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવવા તેઓ તૈયાર થયા હતાં.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 126.</ref> ગાબ્બા ખાતે બે સદી ફટકાર્યા બાદ, બ્રેડમેન પોતે પ્રથમ ટેસ્ટ માટે ઉપલબ્ધ છે તેમ જણાવ્યું હતું. શ્રેણીના પ્રથમ દિવસે જ વિવાદ ઊભો થયો. માંડમાંડ 28 રન કર્યા બાદ બ્રેડમેને ગલીના ફિલ્ડર જેક ઇકીન તરફ બોલને ફટકાર્યો હતો. કેચ માટેની આ અપીલ આ બમ્પ બોલ (ટપ્પો પડીને ગયેલો બોલ) હતો તેમ જણાવી એમ્પાયરે વિવાદિત નિર્ણયમાં તેને નકારી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152883.html|work = Wisden|year =1948 edition| title = 1st Test Australia v England match report |access-date = 2007-08-08}}</ref> ઓવરનાં અંતે ઇંગ્લેન્ડના કપ્તાન વોલી હેમંડે બ્રેડમેન સાથે વાતચીત કરી હતી અને “ચાલીને” ન નીકળવા માટે વખોડ્યાં હતાં. “ત્યારથી આ શ્રેણી એવા સમયે ક્રિકેટ યુદ્ધ બની ગઇ હતી, જ્યારે મોટાભાગના લોકો શાંતિ ઇચ્છતાં હતાં,” એમ વ્હાઈટિંગ્ટન લખ્યું હતું.<ref>વ્હાઈટિંગ્ટન (1974), પૃષ્ઠ 190.</ref> સિડની ખાતે બીજી ટેસ્ટ દરમિયાન 187 રન બાદ બીજા 234 રન કરીને બ્રેડમેને યુદ્ધ પહેલાનું ફોર્મ મેળવી લીધું હતું. ઓસ્ટ્રેલિયા બંને મેચો ઇંનિંગ્સથી જીત્યું હતું. જેક ફિંગ્લટને અટકળ કરી હતી કે બ્રિસ્બેનનો નિર્ણય તેમની વિરુદ્ધમાં ગયો હતો, બ્રેડમેને તેમની ફીટનેસની સમસ્યાઓને કારણે નિવૃત્ત થઇ જવું પડ્યું હોત.<ref>ફિંગ્લ્ટન (1949), પૃષ્ઠ 22.</ref> બાકીની શ્રેણીમાં 6 ઇંનિગ્સમાં બ્રેડમેને ત્રણ અર્ધ સદી નોંધાવી હતી, પરંતુ અન્ય સદી ફટકારી શક્યા નહોતાં. છતાં, તેમની ટીમ 3-0 થી ગર્વભેર જીતી હતી. તેઓ 97.14ની સરેરાશ સાથે બંને ટીમનાં અગ્રણી બેટ્સમેન બન્યાં હતાં. આશરે 8,50,000 દર્શકો ટેસ્ટને નિહાળી રહ્યાં હતાં, જે યુદ્ધ પછી લોકોનો જુસ્સો બુલંદ કરવામાં મદદરૂપ બની હતી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 139.</ref> ===સદીઓની સદી અને “અજેય”=== {{Main|Donald Bradman with the Australian cricket team in England in 1948}} {{See also|Australian cricket team in England in 1948|1948 Ashes series}} [[File:Bsb48052.jpg|right|thumb|1948માં "અજેયો" ઈંગ્લેન્ડની દિશામાં.બ્રેડમેન હાથમાં ટોપી લઈને ઉભા છે,ડાબેથી ત્રીજા.]] ભારતે વર્ષ 1947-48ની સીઝનમાં ઓસ્ટ્રેલિયાનો સૌપ્રથમ પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. 15મી નવેમ્બરે બ્રેડમેને સિડની ખાતે ઓસ્ટ્રેલિયન ઇલેવન તરફથી ભારત સામે 172 રન બનાવ્યા હતા, જે તેમની 100મી ફર્સ્ટ-ક્લાસ સદી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1940S/1947-48/IND_IN_AUS/IND_AUS-XI_14-18NOV1947.html| title = Australian XI v Indians at Sydney| work = Cricinfo| access-date = 2008-05-15| archive-date = 2023-10-31| archive-url = https://web.archive.org/web/20231031220052/https://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1940S/1947-48/IND_IN_AUS/IND_AUS-XI_14-18NOV1947.html| url-status = dead}}</ref> આ સિદ્ધિ મેળવનાર તેઓ સૌપ્રથમ બિન-અંગ્રેજ ખેલાડી હતા, આ સિદ્ધિ મેળવનાર બ્રેડમેન એકમાત્ર ઓસ્ટ્રેલિયન ખેલાડી છે.<ref name="100centuries">{{Cite web| url = http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/251072.html| title = First-class matches: Most hundreds in a career| work = Records| publisher = Cricinfo| access-date = 2008-05-14}} બ્રેડમેને 117 સદીઓ ફટકારી. 14 મે 2008ના રોજ, 100ના ચિહ્નની સૌથી નિટકના ઓસ્ટ્રેલિયનો 82ના આંકડા સાથેના ડેર્રેન લેહમેન અને જસ્ટિન લેંગર હતા. 100 સદી ફટકારનાર અન્ય બિન અંગ્રેજી ખેલાડીઓએ- વીવ રિચર્ડ્સ, ઝહીર અબ્બાસ અને ગ્લેન ટર્નર - તેમની ફર્સ્ટ-ક્લાસ ક્રિકેટ કારકિર્દી બ્રેડમેન તમામ પ્રકારની ક્રિકેટમાંથી નિવૃત્ત થયા પછી શરૂ કરી હતી.</ref> પાંચ ટેસ્ટમાં તેમણએ 715 રન (178.75 સરેરાશ) કર્યા હતા. તેમની છેલ્લી બેવડી સદી એડેલાઈડમાં આવી હતી અને તેમણે મેલબોર્ન ટેસ્ટના બંને ઈનિંગમાં સદીઓ ફટકારી હતી.<ref>{{Cite web|url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/78297.html|work = Cricinfo| title = Bradman and the Indian connection| access-date = 2008-08-23}}</ref> પાંચમી ટેસ્ટની પૂર્વ સંધ્યાએ, તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે ઓસ્ટ્રેલિયામાં આ તેમની છેલ્લી મેચ હશે, જોકે તેમણે ક્રિકેટમાંથી વિદાય માટે ઇંગ્લેન્ડના પ્રવાસની પસંદગી કરી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/bio-page.htm#14|title=Biographical essay by Michael Page|work=State Library South Australia|access-date=2008-05-19|archive-date=2008-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620035506/http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/bio-page.htm#14|url-status=dead}}</ref> આ સમયમાં ઓસ્ટ્રેલિયાએ ક્રિકેટ ઇતિહાસની મહાન ટીમોમાંની એક બનાવી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/145314.html | work = Cricinfo.com | title = Benaud rates Ponting's team alongside the Invincibles | access-date = 2008-08-23}}</ref> એ બાબત જાણીતી છે કે બ્રેડમેન આ સંપૂર્ણ પ્રવાસમાં અણનમ રહેવા માગતા હતા,<ref name="Teleg"></ref> તેમની આ ઇચ્છા ક્યારેય પૂર્ણ થઇ શકી નહીં.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/fivelive/sport/greatestteam/step1_a.shtml|title=Five Live's Greatest Team of all Time|work=[[BBC]]|access-date=2008-05-19}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> બ્રેડમેનને ક્રિકેટ રમતા નિહાળવાની આ અંતિમ તક હોવાથી બધી જ મેચોમાં અંગ્રેજ પ્રેક્ષકો મોટી સંખ્યામાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આરસી (RC) રોબર્ટસન-ગ્લાસગોએ બ્રેડમેનનું કરેલું નિરિક્ષણઃ<ref name="Robertson"></ref> {{quote|Next to Mr. [[Winston Churchill]], he was the most celebrated man in England during the summer of 1948. His appearances throughout the country were like one continuous farewell matinée. At last his batting showed human fallibility. Often, especially at the start of the innings, he played where the ball wasn't, and spectators rubbed their eyes.}} તેમની નિસ્તેજ થઇ રહેલી આક્રમક્તા છતાં બ્રેડમેને આ પ્રવાસમાં 11 સદીઓ અને અસાધારણ 2,428 રન (સરેરાશ 89.92) કર્યા હતા.<ref name="Robertson"></ref> આ પ્રવાસમાં તેમનો સર્વોચ્ચ સ્કોર (187) એસેક્સ સામે હતો, આ મેચમાં ઓસ્ટ્રેલિયાએ એક જ દિવસમાં 721 રન બનાવવાનો વિશ્વ વિક્રમ સર્જ્યો હતો. ટેસ્ટમાં તેમણે નોટિંગહામમાં સદી કરી હતી, પરંતુ [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] પહેલાં જેવો આક્રમક દેખાવ લીડ્સમાં ચોથી ટેસ્ટમાં જોવા મળ્યો હતો. આ મેચમાં ઇંગ્લેન્ડે મેચના છેલ્લા દિવસે સવારે દાવ ડિકલેર કર્યો હતો અને મોટાપાયે જોખમી વિકેટ પર ઓસ્ટ્રેલિયાને જીતવા માટે માત્ર 345 મીનીટમાં 404 રનનો વિશ્વ વિક્રમી લક્ષ્યાંક આપ્યો હતો. આર્થર મોરીસ (182) સાથે ભાગીદારીમાં બ્રેડમેને અણનમ 173 રન ફટકાર્યા હતા અને મેચ પૂરી થવાની 15 મિનિટ બાકી હતી ત્યારે જ વિજય મેળવી લીધો હતો. પત્રકાર રે રોબિન્સન આ વિજયને “ઐતિહાસિક” ગણાવે છે, કારણ કે બધા જ પરીબળો એકદમ વિપરિત હોવા છતાં પણ તેમણે ટીમને આ વિજય અપાવ્યો હતો.<ref>દ્વારા અવતરણ પૃષ્ઠ (1983), પૃષ્ઠ 312.</ref> ઓવલ ખાતે અંતિમ ટેસ્ટમાં બ્રેડમેન ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રથમ દાવમાં મેદાનમાં ઉતર્યા હતા. પ્રેક્ષકોએ ઊભા થઇને તેમને આવકાર્યા હતા તથા હરીફ ટીમે પણ તેમનું અભિવાદન કર્યું હતાં. તેઓ બેટિંગમાં ઉતર્યા ત્યારે તેમની ટેસ્ટ બેટિંગ સરેરાશ 101.39 હતી. એરિક હોલીઝની રીસ્ટ-સ્પીનનો સામનો કરતાં બ્રેડમેને બીજા બોલને ફટકારવા આગળ આવવાની ફરજ પડી, આ બોલ ગુગલી હતો અને બેટ અને પેડ વચ્ચે થઇને સ્ટમ્પમાં બોલ ફેંકતા બ્રેડમેન ડક (શૂન્ય રને આઉટ) થઇ ગયા હતા. ઇંગ્લેન્ડનો બેટિંગમાં ધબડકો થવાને પરિણામે બ્રેડમેનને ફરીથી બેટિંગમાં આવવાની તક મળી અને તેથી તેમની કારકિર્દીનો 99.94 સરેરાશ પર અંત આવ્યો; જો તેમણે છેલ્લા દાવમાં માત્ર ચાર રન વધુ કર્યા હોત, તો તેમની કારકિર્દીની સરેરાશ 100 થઇ જાત. ત્યારબાદ વર્ષો સુધી એવી વાયકા ફેલાઇ કે બ્રેડમેનની આંખમાં આંસુ આવી જતાં તેઓ બોલ ચૂકી ગયા હતા, આ વાયકાને બ્રેડમેન તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયાન નકારતા રહ્યા હતા.<ref name="Nineinterview"></ref> ઓસ્ટ્રેલિયન ટીમ આ એશીઝ 4-0થી જીતીને, પ્રવાસમાં અજેય રહી હતી, અને ઇતિહાસમાં “અજેય” તરીકે નોંધાઇ હતી.<ref>{{Cite web | url = http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/sportinggreats/ | title = Sporting greats&nbsp;– Australia reveres and treasures its sporting heroes. | access-date = 2008-08-23 | work = Australian Government&nbsp;– Culture and Recreation Portal | quote = The 1948 Australian cricket team captained by Don Bradman, for example, became known as 'The Invincibles' for their unbeaten eight-month tour of England. This team is one of Australia's most cherished sporting legends. | archive-date = 2011-04-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110408184025/http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/sportinggreats/ | url-status = dead }}</ref> સમય જતાં બ્રેડમેનની પ્રતિભા ઘટવાના બદલે વધવા લાગી અને તે જ રીતે 1948ની ટીમની પ્રતિષ્ઠા પણ વધી. બ્રેડમેન માટે તેમના રમતોના દિવસોનો સમયગાળો વ્યક્તિગત રીતે સંતોષપૂર્ણ હતો, કારણ કે 1930નો વિભાજનાત્મક સમય પસાર થઇ ગયો હતો. તેમણે લખ્યું હતું કેઃ<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 152.</ref> {{quote|Knowing the personnel, I was confident that here at last was the great opportunity which I had longed for. A team of cricketers whose respect and loyalty were unquestioned, who would regard me in a fatherly sense and listen to my advice, follow my guidance and not question my handling of affairs&nbsp;... there are no longer any fears that they will query the wisdom of what you do. The result is a sense of freedom to give full reign to your own creative ability and personal judgment.}} બ્રેડમેન હવે વ્યવસાયિક ક્રિકેટમાંથી નિવૃત્ત થઇ જવા સાથે, આરસી (RC) રોબર્ટસન-ગ્લાસગો અંગ્રેજ પ્રતિભાવ લખે છે કે “... આપણી વચ્ચેથી એક ચમત્કાર દૂર થયો છે. પૌરાણિક ઇટાલીએ જ્યારે હન્નિબલના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળ્યા ત્યારે જેવી લાગણી ઊભી થઇ હતી તેવી લાગણી બ્રેડમેનના નિવૃત્ત થવાથી અનુભવાઇ રહી છે”.<ref name="Robertson">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152888.html | work = Wisden | year = 1949 edition | title = A Miracle Has Been Removed From Among Us | author = Robertson-Glasgow, R. C. | access-date = 2007-08-20}}</ref> ==ક્રિકેટ બાદ== ઓસ્ટ્રેલિયા પરત ફર્યા બાદ બ્રેડમેન મેલબોર્નમાં તેમની પોતાની પ્રદર્શન મેચ રમ્યા હતા, જેમાં તેમણે 117મી અને છેલ્લી સદી ફટકારી હતી, અને £9,342 મેળવ્યા હતા.<ref>રોબિન્સન (1981), પૃષ્ઠ 153.</ref> 1949માં નવા વર્ષના સન્માનિતોની યાદીમાં તેમને રમતમાં તેમના યોગદાન બદલ નાઇટ બેચલર<ref>{{Cite web |url=http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=1083761&search_type=simple&showInd=true |title=It’s an Honour: Knight Bachelor |publisher=Itsanhonour.gov.au |date=1949-01-01 |access-date=2010-08-21 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604150410/http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=1083761&search_type=simple&showInd=true |url-status=dead }}</ref>ની પદવી એનાયત થઇ હતી, આ પદવી મેળવનાર તેઓ એકમાત્ર ઓસ્ટ્રેલિયન ખેલાડી બન્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.bradman.com.au/library_library_detail.aspx?view=9 |title=Bradman Foundation Australia |publisher=Bradman.com.au |date= |access-date=2010-08-21 |archive-date=2009-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090921064353/https://www.bradman.com.au/library_library_detail.aspx?view=9 |url-status=dead }}</ref> પછીના વર્ષે તેમણે તેમના અનુભવોના સંસ્મરણો પુસ્તક સ્વરૂપે ''ફેરવેલ ટુ ક્રિકેટ'' પ્રકાશિત કર્યા હતા.<ref>બ્રેડમેન (1950)</ref> બ્રેડમેને ''ડેઇલી મેઇલ'' તરફથી ઇંગ્લેન્ડમાં 1953 અને 1956માં ઓસ્ટ્રેલિયન ટીમ સાથે પ્રવાસ કરવાની અને લખવાની ઓફર સ્વીકારી હતી. ''ધ આર્ટ ઓફ ક્રિકેટ'' તેમનું અંતિમ પુસ્તક 1958માં પ્રકાશિત થયું હતું, જે ક્રિકેટની હાથવગી શૈક્ષણિક પુસ્તિકા સમાન હતું.<ref name="Swanton"></ref> બ્રેડમેન 16 જાહેરમાં સુચિબદ્ધ કંપનીઓના બોર્ડના સભ્ય તરીકે “ખૂબ જ સારી” આવકની કમાણીના આધારે જૂન 1954માં તેમના સ્ટોકબ્રોકિંગ કારોબારમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા.<ref>પેર્રી (1995), પૃષ્ઠ 569.</ref> એગ્રો ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ લિમિટેડમાં તેઓ સૌથી ઊંચી પદવી ધરાવતા હતા, જ્યાં તેઓ કેટલાક વર્ષ સુધી અધ્યક્ષના હોદ્દા પર હતા. ચાર્લ્સ વિલિયમ્સે ટીપ્પણી કરી છે કે, “તેમણે તબીબી ધોરણે કારોબારમાંથી નિવૃત્તિ લીધી હતી, [તેથી] તેમણે જે રમતને ખૂબ જ પ્રેમ કર્યો હતો અને જેને તેમણે તેમના જીવનના સૌથી વધુ વર્ષો આપ્યા હતા તે રમતના વહીવટી તંત્રમાં કારકિર્દી બનાવવાનો વિકલ્પ વ્યવહારુ હતો”.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 251.</ref> બ્રેડમેનનું અનેક ક્રિકેટ મેદાનો પર સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. સૌથી નોંધપાત્ર સન્માન લોર્ડ્સના લોન્ગ રૂમમાં તેમની તસવીર લગાવવામાં આવી હતી; પાછળથી છેક 2005માં ત્યાં શેન વોર્નની તસવીરનો સમાવેશ કરાયો હતો, આ રીતે સન્માનિત માત્ર ત્રણ ઓસ્ટ્રેલિયન ખેલાડીઓમાં બ્રેડમેનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>પછીના સ્ત્રોતો અનુક્રમે, 2004થી મીલર મૃત્યુલેખ છે જેમાં ટ્રમ્પર અને બ્રેડમેને સમાવાયેલા છે અને બાદમાં જ્યારે વોર્નનો ઉમેરો થયો ત્યારે 2005માં વધુ ભાગો આવ્યા. બીજા ભાગના લેખક માઈકલ આર્થરટન ટ્રમ્પરની છબીને ખૂબ જ જિજ્ઞાસાપૂર્વક જુએ છે; તે સમયના અન્ય લેખોમાં પણ એ પ્રમાણે જ કરવામાં આવ્યું હતું.</ref><ref name="Selvey">{{Cite news | first = Mike | last = Selvey | authorlink = Mike Selvey | title = Obituary: Keith Miller | url = http://www.guardian.co.uk/news/2004/oct/12/guardianobituaries.cricket | work = [[The Guardian]] | date = 2004-10-12 | access-date = 2008-01-14 | location=London}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/2360948/Warne-still-the-incomparable-master-of-spin-bowler%27s-craft.html|title=Warne: still the incomparable master of spin bowler's craft|last=Atherton|first=Michael|work=The Telegraph|access-date=2008-05-16|location=London|date=2005-06-12|archive-date=2012-12-23|archive-url=https://archive.today/20121223131518/http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/2360948/Warne-still-the-incomparable-master-of-spin-bowler%27s-craft.html|url-status=dead}}</ref> બ્રેડમેને જાન્યુઆરી 1974માં સિડની ક્રિકેટ મેદાનમાં “બ્રેડમેન સ્ટેન્ડ”નું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું;<ref>{{Cite web|url=http://www.scgt.nsw.gov.au/History.html|title=SCGT&nbsp;— History|work=Sydney Cricket & Sports Ground Trust|access-date=2008-05-16|archive-date=2007-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20071210171438/http://www.scgt.nsw.gov.au/History.html|url-status=dead}}</ref> 1990માં એડેલાઈડ ઓવરમાં પણ બ્રેડમેન સ્ટેન્ડ ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.cricketsa.com.au/Content.aspx?p=148|title=SACA&nbsp;— Timeline|work=South Australian Cricket Association|access-date=2008-05-16|archive-date=2003-11-23|archive-url=https://archive.is/20031123114640/http://www.cricketsa.com.au/Content.aspx?p=148|url-status=dead}}</ref> પાછળથી 1974માં તેમણે લંડનમાં લોર્ડ્સ ટેવરનર્સ સમારંભમાં હાજરી આપી હતી જ્યાં તેમને હૃદય રોગની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો,<ref name="Williamsp271"></ref> જેને પગલે તેમને તેમની જાહેર પ્રવૃત્તિઓ મર્યાદિત કરીને માત્ર પસંદગીના સમારંભોમાં જ હાજર રહેવાની ફરજ પડી હતી. તેમની પત્ની સાથે બ્રેડમેન 1976માં બૉરલ પાછા ફર્યા હતા, જ્યાં તેમના સન્માનમાં એક નવા ક્રિકેટ મેદાનને તેમનું નામ અપાયું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.cricketsa.com.au/Content.aspx?p=93|title=SACA&nbsp;— History|work=South Australian Cricket Association|access-date=2008-05-16|archive-date=2003-08-17|archive-url=https://archive.is/20030817065910/http://www.cricketsa.com.au/Content.aspx?p=93|url-status=dead}}</ref> 1977માં મેલબોર્નમાં તેમણે ઐતિહાસિક સેન્ટેનરી ટેસ્ટમાં તેમનું વક્તવ્ય આપ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=501|archive-url=https://web.archive.org/web/20070831111025/http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=501|archive-date=2007-08-31|title=Bradman Foundation|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|url-status=live}}</ref> 16મી જૂન 1979ના રોજ ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારે બ્રેડમેનને તે સમયે રાષ્ટ્રના બીજા ક્રમના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન કમ્પેનિયન ઓફ ધ ઓર્ડર ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા (એસી) (AC)થી સન્માનિત કર્યા હતા, તેમને આ સન્માન “ક્રિકેટ અને ક્રિકેટના વહીવટી તંત્રમાં તેમની સેવા બદલ” અપાયું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=886305&search_type=simple&showInd=true |title=It’s an Honour: AC |publisher=Itsanhonour.gov.au |date=1979-06-11 |access-date=2010-08-21 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604150416/http://www.itsanhonour.gov.au/honours/honour_roll/search.cfm?aus_award_id=886305&search_type=simple&showInd=true |url-status=dead }}</ref> 1980માં તેમણે વધુ એકાંત જીવન ગાળવા એસીબી (ACB)માંથી રાજીનામુ આપી દીધું હતું. ===વહીવટી કારકિર્દી=== {{See also|Controversies involving Donald Bradman}} 1945થી 1980 દરમિયાન દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલના પ્રતિનિધિઓમાંના એક તરીકે કામ કરવાની સાથે, બ્રેડમેન 1935થી 1986 વચ્ચે એસએસીએ (SACA)ના સમિતિ સભ્ય પણ હતા. તેમની આ અડધી સદીની સેવાઓ દરમિયાન તેમણે એસએસીએ (SACA)માં લગભગ 1,713 બેઠકોમાં હાજરી આપી હોવાનો અંદાજ છે. 1950ના દાયકાના પ્રારંભમાં બે વર્ષ સિવાય 1936થી 1971 વચ્ચે તેઓ ટેસ્ટ ટીમ માટે પસંદગીકારના પદ પર પણ રહ્યા હતા.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 658.</ref> 1950ના દાયકામાં ક્રિકેટમાં રક્ષણાત્મક રમતનું ચલણ વધ્યું હતું. એક પસંદગીકાર તરીકે બ્રેડમેને લોકોને રમતનો આનંદ અપાવી શકે તેવા આક્રમક, હકારાત્મક ક્રિકેટરોની ભલામણ કરી હતી. તેમણે વધુ આક્રમક રમત રમતાં ખેલાડીઓ મેળવવા, ઓસ્ટ્રેલિયન સુકાની રિચિ બેનૉડ સાથે હાથ મિલાવ્યા હતા,<ref>કેશમેન (1996), પૃષ્ઠ 58.</ref> જેમાં તેમને થોડીક સફળતા મળી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/93285.html |work = Cricinfo|title = Background: The 1960–61 West Indies tour of Australia| access-date = 2008-08-23}}</ref> તેમણે 1960-63 અને 1969-72 દરમિયાન બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલના અધ્યક્ષપદે કામગીરી કરી હતી.<ref>{{Cite web| url = http://www.cricket.com.au/default.aspx?s=cahistory | work = Cricket Australia| title = Cricket Australia: History | access-date = 2008-08-23}}</ref> 1960-63ના તેમના પ્રથમ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે રમતમાં વધતી ગેરકાયદે બોલિંગ એક્શન સામે કામ પાર પાડ્યું હતું, તેમનું માનવું હતું કે “ક્રિકેટમાં આ એક જટીલ સમસ્યા હતી, કારણ કે તે વાસ્તવિક્તા નહીં પરંતુ મંતવ્યોના આધાર પર હતી”.<ref name="Swanton"></ref> અધ્યક્ષ તરીકે 1969-72ના તેમના બીજા સમયગાળાનો મહત્વનો વિવાદ 1971-72માં દક્ષિણ આફ્રિકા દ્વારા ઓસ્ટ્રેલિયાનો સૂચિત પ્રવાસ હતો. બ્રેડમેનની ભલામણથી આ શ્રેણી રદ કરવામાં આવી હતી.<ref>પૃષ્ઠ (1983), પાના 350–355.</ref> {{Quote|Bradman was more than a cricket player nonpareil. He was&nbsp;... an astute and progressive administrator; an expansive thinker, philosopher and writer on the game. Indeed, in some respects, he was as powerful, persuasive and influential a figure off the ground as he was on it.|Mike Coward<ref>Eason (2004), p 15.</ref>}} 1970માં બ્રેડમેને વર્લ્ડ સિરિઝ ક્રિકેટ દરમિયાન મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ કટોકટીનો સામનો કરવા માટે રચાયેલી વિશેષ ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ બોર્ડ સમિતિના તેઓ સભ્ય હતા. તેઓ અન્ય વહીવટકારો કરતાં વધુ વ્યવહારુ રીતે વર્લ્ડ સિરિઝ ક્રિકેટ કટોકટીનો ઉકેલ લાવ્યા હતા.<ref>હેર્ટ (1993), પૃષ્ઠ 587.</ref> રિચિ બેનૉડે બ્રેડમેનને “બુદ્ધિશાળી વહીવટકાર અને ઉદ્યોગપતિ” તરીકે ગણાવ્યા હતા” અને તેમને ઓછા નહીં આંકવા ચેતવણી આપી હતી.<ref>હેઈગ (1993), પૃષ્ઠ 106.</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન સુકાની તરીકે ઇયાન ચેપ્પલ 1970ના દાયકના પ્રારંભમાં ખેલાડીઓને વળતરના મુદ્દે બ્રેડમેન સાથે સંઘર્ષમાં ઉતર્યા હતા અને બ્રેડમેનને કંજૂસ ગણાવ્યા હતાઃ<ref>{{Cite book|last=Chappell|first=Ian|coauthors=Mallett|others=Ashley|title=Chappelli Speaks Out|publisher=Allen & Unwin|year=2007|page=150|isbn=1741750369|access-date=2008-05-23}}</ref> <blockquote>મારું માનવું છે કે, ‘ઇયાન, વધુ વળતર મેળવવા તમારે બ્રેડમેનને જ પૂછવું જોઇએ?’ બ્રેડમેનના જુસ્સાપૂર્ણ ભાષણે મારી એ શંકાઓને સમર્થન આપ્યું હતું કે ખેલાડીઓએ એસીબી (ACB) પાસેથી વધુ વળતર મેળવવા ખૂબ જ સંઘર્ષનો સામનો કરવો પડશે. </blockquote> ===વિતેલા વર્ષો અને વારસો=== ક્રિકેટ લેખક ડેવિડ ફ્રીથે, બ્રેડમેન સાથે વળગી રહેલા મોહક પ્રભાવના વિરોધાભાસનો અભિપ્રાય આપ્યો હતો:<ref>ફ્રીથ (2002), પૃષ્ઠ 427.</ref> {{quote|As the years passed, with no lessening of his reclusiveness, so his public stature continued to grow, until the sense of reverence and unquestioning worship left many of his contemporaries scratching their heads in wondering admiration.}} 1963માં ''વિઝડન ક્રિકેટર્સ અલમાનેક'' ના અંકમાં, નેવિલ કાર્ડૂસ દ્વારા વિઝડન સેન્ચૂરીના છ જાયન્ટમાંથી એક તરીકે બ્રેડમેનની પસંદગી કરાઈ હતી. તેના 100માં અંક માટે વિઝડનની વિનંતીથી કરાયેલી આ એક વિશેષ સ્મારકરૂપી પસંદગી હતી.<ref name="W63">[http://content-www.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152764.html ''સિક્સ જાયન્ટ્સ ઓફ વિઝડન સેન્ચુરી'' ] નેવીલ કેર્ડસ, ''વિઝડન ક્રિકેટરોનું વાર્ષિક પ્રકાશન'' , 1963]. 8 નવેમ્બર 2008ના રોજ સુધારો.</ref> પસંદ કરાયેલા અન્ય પાંચ ખેલાડીઓ નીચે મુજબ છેઃ * સિડની બાર્નર્સ * ડબ્લ્યુજી (WG) ગ્રેસ * જેક હોબ્સ * ટોમ રિચર્ડસન * વિકટર ટ્રમ્પર 10મી ડિસેમ્બર 1985ના રોજ, બ્રેડમેન સ્પોર્ટ્સ ઓસ્ટ્રેલિયા હોલ ઓફ ફેમમાં પ્રવેશ મેળવનારા પ્રારંભિક 120માં સૌપ્રથમ હતા.<ref>[http://www.sahof.org.au/aboutUs/history/ "સ્પોર્ટ ઓસ્ટ્રેલિયા હોલ ઓફ ફેમ ઇતિહાસ"] ''sahof.org.au'' પર</ref> તેમણે એથ્લેટ્સની મહત્તા ધ્યાનમાં લેવા માટે પોતાની ફિલસૂફી જણાવી હતીઃ{{quote|When considering the stature of an athlete or for that matter any person, I set great store in certain qualities which I believe to be essential in addition to skill. They are that the person conducts his of her life with dignity, with integrity, courage, and perhaps most of all, with modesty. These virtues are totally compatible with pride, ambition, and competitiveness.}} પોતાની આગવી ક્ષમતાઓ અંગે નમ્રતા અને અન્ય ક્રિકેટરોના વખાણ કરવામાં ઉદાર હોવા છતાં બ્રેડમેન એક ખેલાડી તરીકે તેમની પાસે રહેલી ક્ષમતાથી સંપૂર્ણપણે વાકેફ હતા;<ref>વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 274.</ref> એવા કેટલાંક ઉદાહરણો છે કે તેઓ પોતાના વારસાનો પ્રભાવ પાડવા માંગતા હતા.<ref name="Leg">એસન (2004), પૃષ્ઠ 16.</ref> 1980 અને 1990ના દાયકા દરમિયાન,બ્રેડમેને તેમણે જેમને મુલાકાતો આપવાની હતી તે વ્યક્તિઓની ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક પસંદગી કરી હતી,<ref name="Leg"></ref> માઇકલ પેજ, રોલેન્ડ પેર્રી અને ચાર્લ્સ વિલિયમ્સે મદદ કરી, જેમણે તેમનું જીવનચરિત્ર તૈયાર કર્યુ હતું. બ્રેડમેને એબીસી (ABC) રેડિયોને વિસ્તૃત મુલાકાત આપવા પણ સંમતિ આપી હતી. જે 1988 દરમિયાન 55 મિનિટના એક એવા આઠ એપિસોડમાં બ્રેડમેન - ''ધ ડોન ડીકલેર્સ'' ના નામે પ્રસારિત થઇ હતી.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 65.</ref> [[File:BradmanStand.jpg|left|thumb|એડેલાઈડ ઓવલ ખાતે બ્રેડમેન ઉભા (1990માં નામ અપાયું) છે.]] આ વારસાની સૌથી મહત્વની યોજના બૉરલમાં બ્રેડમેન ઓવલ ખાતે 1987માં ખુલ્લું મુકાયેલું એક મ્યુઝિયમ હતું.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 73.</ref> આ સંગઠનમાં 1993માં સુધારો થયો હતો અને બ્રેડમેન ફાઉન્ડેશન નામે એક બિન-નફાકારક ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ સ્થપાયું હતું.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 67.</ref> 1996માં ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ હોલ ઓફ ફેમ રચાયું ત્યારે તેના 10 પ્રારંભિક સભ્યોમાં એક બ્રેડમેન હતા.<ref name="ACHOF">{{Cite web| url = http://www.mcg.org.au/History/Heritage/Australian%20Cricket%20Hall%20of%20Fame/Inductees.aspx| title = Australian Cricket Hall of Fame&nbsp;– Inductees| work = [[Melbourne Cricket Ground]]| access-date = 2008-05-25| archive-date = 2009-01-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20090111233703/http://www.mcg.org.au/History/Heritage/Australian%20Cricket%20Hall%20of%20Fame/Inductees.aspx| url-status = dead}}</ref> 2000માં, ક્રિકેટ નિષ્ણાતોએ ''વિઝડન ક્રિકેટર્સ ઓફ ધ સેન્ચૂરી'' તરીકે પસંદ કરેલા પાંચમાં એક બ્રેડમેન હતા. આ પાંચ ક્રિકેટર્સને પસંદ કરી શકે તેવી પેનલના 100 સભ્યોમાંથી દરેકે બ્રેડમેનને મત આપ્યાં હતાં.<ref>{{Cite web|url=http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/293207.html|title=2000|work=Wisden| year = 2000 edition|access-date=2008-05-29}}</ref> 1997માં તેમની પત્નીના અવસાન બાદ, બ્રેડમેનનો “જુસ્સો સ્પષ્ટપણે અને અનઅપેક્ષિત રીતે નબળો પડી ગયો હતો”.<ref>ફ્રીથ (2002), પૃષ્ઠ 429.</ref> બીજા વર્ષે, તેમના 90માં જન્મદિવસે, તેમણે પોતાની પસંદગીના બે આધુનિક ખેલાડી [[શેન વોર્ન]] અને [[સચિન તેંડુલકર|સચિન તેંડુલકર]] સાથે મુલાકાત કરી હતી,<ref>{{Cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/india/content/story/96323.html|title=Bradman never missed a Tendulkar innings in last five years|date=2001-08-16|work=Cricinfo|access-date=2008-08-23}}</ref> પણ તેઓ એડેલાઇડ ઓવલ ખાતેના પોતાના સુપરિચિત સ્થળને ફરી વાર જોઇ શક્યા નહોતા.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradmantrail.com.au/story_3.php|title=Adelaide Oval|work=The Bradman Trail|access-date=2008-05-19|archive-date=2008-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719191320/http://bradmantrail.com.au/story_3.php|url-status=dead}}</ref> ડિસેમ્બર 2000માં ન્યૂમોનિયા સાથે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયાં હતા. તેઓ નવા વર્ષે ઘરે પાછા ફર્યા હતા અને 92 વર્ષની વયે 25મી ફેબ્રુઆરી 2001માં મોતને ભેટ્યા હતા.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/in_depth/2001/death_of_don_bradman/1189778.stm ''92 વર્ષની વયે બ્રેડમેનનું અવસાન'' .] બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ 14 મે 2008ના રોજ સુધારો.</ref> બ્રેડમેનના જીવનની યાદગારી માટે સેન્ટ પીટર્સ એંગ્લિકન કેથેડ્રલ, એડેલાઇડ ખાતે 25મી માર્ચ 2001માં સ્મારક પ્રાર્થના સભા(મેમોરિયલ સર્વિસ) યોજાઇ હતી. આ પ્રાર્થના સભામાં અનેક ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન ક્રિકેટર, ઉપરાંત ઓસ્ટ્રેલિયાના તત્કાલિન વડાપ્રધાન જોન હાવર્ડ, વિપક્ષી નેતા કિમ બેઝલી અને ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન બોબ હોવ્કે હાજરી આપી હતી. રિચિ બેનૉડ અને ગવર્નર-જનરલ સર વિલિયમ્સ ડીન દ્વારા પ્રસંશા થઇ હતી. આ પ્રાર્થનાસભા (સર્વિસ)નું એબીસી (ABC) ટેલિવિઝન પર જીવંત પ્રસારણ થયું હતું જે 1.45 મિલિયન લોકોએ નિહાળ્યું હતું.<ref>હચિન્સ (2002), પૃષ્ઠ 4.</ref> બ્રેડમેનના જીવન અને સિદ્ધિઓને બે નોંધપાત્ર મુદ્દા સાથે ઓસ્ટ્રેલિયામાં પ્રસ્થાપિત કરાયાં હતા. તેમના અવસાનના ત્રણ વર્ષ પહેલાં, ઓસ્ટ્રેલિયન ટપાલ ટિકિટ પર સ્થાન મેળવનારા તેઓ પ્રથમ હયાત ઓસ્ટ્રેલિયન હતા.<ref>{{Cite web | url = http://www.post.com.au/BCP/0,1467,CH3007%257EMO19,00.html | title = Previous Australia Post Australian Legends | work = Australia Post | access-date = 2008-04-26 | archive-date = 2008-07-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080723083332/http://www.post.com.au/BCP/0,1467,CH3007%257EMO19,00.html | url-status = dead }}</ref> તેમના અવસાન બાદ, ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારે તેમના જીવનના સ્મરણ રૂપે 20 સેન્ટનો સિક્કો બહાર પાડ્યો હતો.<ref>{{Cite web | url = http://www.ramint.gov.au/press_releases/Archive/best_world_bradman.cfm | title = Bradman coin among best in the world | date = 2002-10-22 | access-date = 2008-08-23 | work = [[Royal Australian Mint]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20070831223248/http://www.ramint.gov.au/press_releases/Archive/best_world_bradman.cfm | archive-date = 2007-08-31 | url-status = live }}</ref> ==પારિવારિક જીવન== બ્રેડમેન 1920માં સૌપ્રથમવાર જેસી માર્થા મેન્ઝીસને મળ્યા હતા. બ્રેડમેનના પરિવાર સાથે તે ભળી ગઇ હતી. બૉરલમાં શાળામાં તેઓ એકબીજાની નજીક આવ્યાં. 30મી એપ્રિલ 1932ના રોજ સિડનીના બૂર્વૂડ ખાતે સેન્ટ પોલ એન્જિલકન ચર્ચમાં તેમણે લગ્ન કરી લીધા હતા.<ref name="BDLEssay"></ref> તેમના 65 વષર્ના દાંપત્યજીવન દરમિયાન, જેસી “ચતુર, વિશ્વાસપાત્ર, નિઃસ્વાર્થી અને તમામ મુશ્કેલીઓથી પર હતા...તેમની એકાગ્રતા અને પ્રાસંગિક રીતે આનંદી સ્વભાવને સંપૂર્ણપણે વશ કરવામાં પરિપૂર્ણ હતા”.<ref>વિલિયમ્સ (1996), પાના 78–79.</ref> બ્રેડમેને પોતાની પત્નીને અસંખ્યવાર શ્રદ્ધાંજર્લી અર્પી હતી. એકવાર સંક્ષિપ્તમાં જણાવ્યું હતું કે “મેં જે કાંઇ સિદ્ધિ મેળવી છે તે હું જેસી વગર ક્યારેય મેળવી શક્યો ન હોત”.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 55.</ref> સમગ્ર બ્રેડમેન પરિવાર એડેલાઇડના કેંસિંગ્ટન પાર્ક ખાતેની હોલ્ડેન સ્ટ્રીટમાં સાદાગીભર્યા મકાનમાં રહ્યો હતો પરંતુ તેમના લગ્નજીવનના પ્રથમ ત્રણ વર્ષ જ તેઓ તમામ અહીં રહ્યા હતા.<ref name="trailpark">{{Cite web|url=http://www.bradmantrail.com.au/story_2.php?from=trail&town=a&site=3|title=The Bradman Trail|work=The Bradman Trail|access-date=2008-05-19|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706102700/http://www.bradmantrail.com.au/story_2.php?from=trail&town=a&site=3|url-status=dead}}</ref> બાળકોને ઉછેરવામાં તેમણે ખૂબ જ વ્યક્તિગત કરૂણાંતિકાઓનો અનુભવ કર્યો. તેઓનો પ્રથમ જન્મેલો પુત્ર 1936માં શિશુઅવસ્થામાં જ મોતને ભેટ્યો,<ref>{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=542|archive-url=https://web.archive.org/web/20070831110622/http://www.bradman.org.au/html/s03_faq/faqItem.asp?id=542|archive-date=2007-08-31|title=Question: What were the difficulties faced in Sir Donald Bradmans life?|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|url-status=dead}}</ref> તેઓના બીજા પુત્ર જોન (1939માં જન્મ)ને પોલિયોનો ચેપ લાગ્યો,<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2004/10/20/1097951769296.html?from=storylhs|title=Just a few tears as Miller's tale celebrated | work=The Age|access-date=2008-05-19 | location=Melbourne | date=2004-10-21}}</ref> અને 1941માં જન્મેલી પુત્રી શિર્લીને જન્મથી જ મગજનો લકવા હતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LA20010227026|title=Death Of Sir Donald Bradman|work=Parliament of New South Wales|access-date=2008-05-19|archive-date=2008-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907185947/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LA20010227026|url-status=dead}}</ref> જોન બ્રેડમેન માટે તેની અટક એક બોજ સમાન પૂરવાર થઈ હતી. તેણે 1972માં દસ્તાવેજ કરીને પોતાની અટક બદલીને બ્રેડસેન કરી હતી. એવા દાવાઓ થયા હતા કે તેમણે તેમનાં પિતા તરફનો પ્રેમ ગુમાવ્યો હતો, “અલગ દુનિયાઓમાં વસવાટ કરી રહેલી જોડીથી” તે કંઇક વિશેષ હતું.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 56.</ref> આ ક્રિકેટરના અવસાન બાદ, 1953 અને 1977 વચ્ચે પોતાના ખાસ મિત્ર રોહન રિવેટ્ટને બ્રેડમેન દ્વારા લખાયેલા અંગત પત્રોનો સંગ્રહ પ્રસિદ્ધ કરાયો હતો અને આ પત્રોએ પિતા અને પુત્ર વચ્ચેના તણાવ સહિત બ્રેડમેનના પારિવારિક જીવનની એક નવી સમજ સંશોધનકર્તાઓને આપી હતી.<ref>વાલેસ, (2004), પ્રકરણ 6.</ref> પાછલી જિંદગીમાં બ્રેડમેનનું સંપૂર્ણ ધ્યાન પોતાની પત્નીની આરોગ્યલક્ષી સમસ્યા તરફ, ખાસ કરીને 1960માં જેસીની ઓપન હાર્ટ સર્જરીના પગલે આંશિક રીતે સમર્પિત રહ્યું હતું.<ref name="Williamsp271">વિલિયમ્સ (1996), પૃષ્ઠ 271.</ref> લેડી બ્રેડમેનનું કેન્સરથી 88 વર્ષની વયે 1997માં અવસાન થયું હતું.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/1189778.stm|title=Bradman dies at 92 |work=[[BBC Sport]]|access-date=2008-05-19 | date=2001-02-26}}</ref> આ ઘટનાએ બ્રેડમેન પર નિરુત્સાહી અસર કરી હતી, પણ પોતાના પુત્ર સાથેના સંબંધો સુધર્યા હતા જેના કારણે જોને પોતાના નામમાં ફેરફાર કરી પાછું બ્રેડમેન રાખ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://robots.cnnsi.com/cricket/news/2000/01/07/bradman_son/|title=Bradman's son reclaims name|date=2000-01-07|work=CNN Sports Illustrated|access-date=2008-08-23}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પિતાના અવસાનથી, જોન બ્રેડમેન પરિવાર માટે પ્રતિનિધિ બન્યા હતા અને અનેક વિવાદોમાં બ્રેડમેનના વારસાને બચાવવામાં વ્યસ્ત થઇ ગયા હતા.<ref> {{Cite news|url=http://www.smh.com.au/news/national/slam-down-a-bradman/2005/10/13/1128796654893.html |title=Feeling pretty average? Slam down a Bradman|work=smh.com.au|access-date=2008-05-19 | date=2005-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/pm/stories/s252953.htm|title=PM&nbsp;— Son warns of against Bradman worship|work=[[Australia Broadcasting Corporation|ABC]]|access-date=2008-05-19}}</ref> બ્રેડમેન અને તેના વિશાળ પરિવાર વચ્ચેના સંબંધો પ્રમાણમાં સ્પષ્ટ થયા, જોકે, બ્રેડમેનના અવસાન પછી નવ મહિના બાદ, તેના ભત્રીજા પૌલ બ્રેડમેન તેમની દંભી અને એકલવાયા તરીકે નિંદા કરી હતી. જે બૉરલમાં તેના સંપર્કો ભુલી ગયો હતા અને પોલના માતા અને પિતાની અંત્યેષ્ટિમાં હાજરી આપવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 57.</ref> ==શૈલી== {{Main|Donald Bradman's batting technique}} [[File:BradmanHooksVoce.jpg|right|thumb|1936-37માં રમાયેલી શ્રેણી વખતે ઈંગ્લેન્ડના ડાબોડી ઝડપી બોલર બિલ વોસના દડાને બ્રેડમેન ફટકો મારે છે.સ્ટમ્પ્સના સંબંધમાં બ્રેડમેનના ડાબા પગની સ્થિતિ ઉદાહરણ આપે છે કે બેટિંગ વખતે ક્રિઝનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો.]] બ્રેડમેનનો આરંભિક વિકાસ ઘાસથી ઢંકાયેલી કોંક્રિટની પિચો પર બોલના ઊંચા ઉછાળ(બાઉન્સ) દ્વારા થયો હતો. તેઓ બાઉન્સનો સામનો કરવા માટે "હોરિઝોન્ટલ-બેટ" (સમસ્તરીય-બેટ) શોટ (જેવા કે હૂક, પૂલ અને કટ)ને પસંદ કરતાં અને બેટના હાથા પર અનોખી પક્કડ ગોઠવતાં જેનાથી બચાવની પોતાની ક્ષમતાને જોખમમાં મુક્યા વગર આવા ફટકા રમવામાં સુવિધાજનક રહી શકાય. વિકેટ ખાતે સાઇડ-ઓન સ્ટેન્ડનો ઉપયોગ કરીને બોલર રનિંગ લેવાની શરૂઆત કરે ત્યાં સુધી બ્રેડમેન આ સ્ટેન્ડ સંપૂર્ણપણે જાળવી રાખતાં.<ref name="Time">{{Cite news |url = http://www.time.com/time/pacific/magazine/20010305/bradman2.html |work = Time |title = Farewell to the Don |access-date = 2008-08-23 |date = 2001-03-05 |archive-date = 2001-03-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010316020443/http://www.time.com/time/pacific/magazine/20010305/bradman2.html |url-status = dead }}</ref> તેમની બેકસ્વિંગ નમેલા આકાર જેવી હતી જેણે તેનાં આરભિંક વિવેચકોને મુશ્કેલીમાં મુક્યા હતા, પણ ફેરફાર માટેની વિનવણી સામે તેમણે ટક્કર ઝીલી હતી.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 20.</ref> તેમની બેકસ્વિંગ તેમનાં હાથને શરીરની નજીક અને સંર્પૂણ સમતોલ રાખતી અને જરૂરિયાત જણાય તો પોતાના ફટકા બદલવા પણ સક્ષમ રાખતી હતી.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 88.</ref> કહેવા જેવું અન્ય પાસું બ્રેડમેનના ફૂટવર્કની નિર્ણાયકતા હતી. તેઓ ડ્રાઇવ માટે વિકેટ પર અમુક મીટર સુધી આગળ આવવા અથવા એકદમ પાછળ જઇને રમવા માટે “ક્રિઝનો ઉપયોગ” કરતાં જેથી તેઓ કટ, પૂલ અને હૂક શોટ રમતાં ત્યારે તેમનાં પગ સ્ટમ્પની લગોલગ આવી જતાં.<ref>રોબિન્સન (1981), પૃષ્ઠ 139.</ref> બ્રેડમેનની રમત અનુભવ સાથે જોડાયેલી હતી. બોડિલાઇન શ્રેણી દરમિયાન તેમની તકનીકને તેમણે કામચલાઉ ધોરણે અપનાવી હતી અને શોર્ટપિચ દડાઓમાંથી રન કરવાના પ્રયાસમાં ક્રિઝની આસપાસ છૂટથી હલન-ચલન કરતાં હતા.<ref>બ્રેડમેન (1950), પૃષ્ઠ 74.</ref> 1930ની મધ્યમાં તેઓ સંપૂર્ણ ફોર્મમાં હતા ત્યારે પ્રાસંગિક માગ અનુસાર રક્ષણાત્મક અને આક્રમક વલણ વચ્ચે ફેરબદલની ક્ષમતા તેઓ ધરાવતા હતા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ, તેમણે પોતાની વયને અનુરૂપ મર્યાદામાં બેટનો મેળ બેસાડ્યો હતો, અને રન “સંગ્રાહક” તરીકે મક્કમ બન્યાં હતા.<ref>ફિંગ્લ્ટન (1949), પાના 209–211.</ref> અલબત્ત, બ્રેડમેન ક્યારેય ભેજવાળી વિકેટો પર કુશળ બેટિંગ કરી શક્યા નહોતા. ''વિઝડને'' ટીપ્પણી કરી હતી કે, “વાસ્તવમાં તેમનાં અદભૂત વિક્રમમાં કોઇ ખામી હોય તો તે એ છે કે….જૂની ‘ભીની પિચો’ પૈકી એક પર મહત્વપૂર્ણ ઈનિંગનો અભાવ હતો”.<ref name="Cricinfo1"></ref> ==લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં== {{Main|Donald Bradman in popular culture}} {{Redirect3|Bradmanesque|}} [[File:Don Bradman statue at Adelaide Oval.jpg|left|thumb|એડેલાઈડ ઓવલની બહાર બ્રેડમેનની પ્રતિમા.]] બ્રેડમેનનું નામ ક્રિકેટ અને વિશાળ વિશ્વ બન્નેમાં શ્રેષ્ઠતા માટે લાક્ષણિક નમૂનારૂપ નામ બની ગયું હતું. ''બ્રેડમેનસ્ક્યૂ'' શબ્દ એક નવો શબ્દ બની ગયો હતો અને ક્રિકેટ વર્તુળ અને તેની બહાર તેનો ઉપયોગ થતો.<ref>{{Cite web|url=http://www.capitalmarket.co.in/Cmedit/story1-6.asp?SNo=148986|title=Market in Bradmanesque form|date=7 February 2007|work=www.capitalmarket.co.in|access-date=2009-03-02|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721153639/http://www.capitalmarket.co.in/Cmedit/story1-6.asp?SNo=148986|url-status=dead}}</ref> સ્ટીવ વૉએ, શ્રીલંકન મુથૈયા મૂરલીધરનને “ધ ડોન બ્રેડમેન ઓફ બોલિંગ”નું બિરૂદ આપ્યું હતું,<ref>{{Cite news | url = http://www.time.com/time/asia/2004/heroes/hmuttiah_muralitharan.html | title = Asia's Heroes&nbsp;— Muttiah Muralitharan | work = Time | access-date = 2008-08-23 | author = Perrin, Andrew | date = 2004-10-04 | archive-date = 2004-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041012070702/http://www.time.com/time/asia/2004/heroes/hmuttiah_muralitharan.html | url-status = dead }}</ref> જ્યારે ભૂતપૂર્વ ઓસ્ટ્રેલિયન વડાપ્રધાન જોન હાવર્ડને તેમની લિબરલ પાર્ટીના સાથી જૉ હોકી “ધ ડોન બ્રેડમેન ઓફ પોલિટિક્સ” કહેતાં હતા.<ref>{{Cite web| url = http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/13/2031533.htm | title = Howard the Bradman of politics: Hockey | work = [[ABC News (Australia)|ABC News]] | date = 2007-09-13| access-date = 2008-08-23}}</ref> સમાજ-બહિષ્કૃત નેડ કેલી સિવાય, બ્રેડમેન કોઇ અન્ય ઓસ્ટ્રેલિયન કરતાં સૌથી વધુ જીવનચરિત્રનો વિષય બની ગયા હતા.<ref>એસન (2004), પૃષ્ઠ 184.</ref> બ્રેડમેને સ્વયં ચાર પુસ્તક લખ્યાં હતા - ''ડોન બ્રેડમેના પુસ્તકો - ધ સ્ટોરી ઓફ માય ક્રિકેટિંગ લાઇફ વિથ હિન્ટ્સ ઓન બેટિંગ, બોલિંગ એન્ડ ફિલ્ડિંગ'' (1930), ''માય ક્રિકેટિંગ લાઇફ'' (1938), ''ફેરવેલ ટુ ક્રિકેટ'' (1950) અને ''ધ આર્ટ ઓફ ક્રિકેટ'' (1958). બોડિલાઇન શ્રેણીની વાત 1984માં ટેલિવિઝન મિનિ-સિરિઝમાં ફરી કહેવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23192375-5015730,00.html|title=Real life drama on TV|last=Crook|first=Frank|date=2008-02-08|work=The Daily Telegraph|access-date=2008-06-24|archive-date=2009-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307162021/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0%2C22049%2C23192375-5015730%2C00.html|url-status=dead}}</ref> “અવર ડોન બ્રેડમેન” (1930, જેક ઓ’હેગન),<ref name="ODB">{{Cite web| url = http://nla.gov.au/nla.cs-ma-an6259774 | title = Our Don Bradman (music): a snappy fox trot song / by Jack O'Hagan| work = Music Australia| publisher = [[National Library of Australia]]|access-date = 2008-05-20}}</ref> “બ્રેડમેન” (1980, પોલ કેલી),<ref>{{Cite web|url=http://www.paulkelly.com.au/lyrics/bradman.html|title=Bradman|work=Dumb Things|access-date=2008-05-20|archive-date=2007-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070831061834/http://www.paulkelly.com.au/lyrics/bradman.html|url-status=dead}}</ref> અને “સર ડોન” (બ્રેડમેનની યાદમાં યોજાયેલી પ્રાર્થના સભામાં જોન વિલિયમ્સને આપેલી શ્રદ્ધાંજલી) વિવિધ યુગમાં આ ત્રણ લોકપ્રિય ગીતે બ્રેડમેનને ચિરંજીવી બનાવાયા હતા.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/in_depth/2001/death_of_don_bradman/1241178.stm|title=Greats attend Bradman tribute|date=2001-03-25|work=[[BBC Sport]]|access-date=2008-08-23}}</ref> બ્રેડમેને, “એવરી ડે ઇઝ એ રેઇનબો ડે ફોર મી” સહિત 1930ના દાયકાના આરંભમાં પિયાનો પર અન્ય સાથે મળીને કેટલાંક ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/dimensions/dimensions_people/Transcripts/s914231.htm |title= Dimensions transcript of interview with Kamahl|work=[[Australia Broadcasting Corporation]]|access-date =2008-06-17}}</ref> 2000માં, “સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન” સાથે વાસ્તવમાં કોઈ કંપનીનું નામ ન જોડાયેલું હોવા છતા પણ તેમના નામ સાથે કંપનીઓના નામોને જોડવાની બાબતને ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારે ગેરકાયદેસર ગણાવી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/ComLaw/Legislation/LegislativeInstrument1.nsf/0/F3604B95F924058CCA256F700080D218?OpenDocument | work = Corporations Regulations 2001| title = Corporations Amendment Regulations 2000 (No 8)|access-date = 2008-06-17}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન અને વિદેશી સરકારો, બ્રિટનનું રાજવી પરિવાર અને રીટર્ન્ડ એન્ડ સર્વિસિસ લીગ ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા આ પ્રકારનું રક્ષણ ધરાવતી અન્ય સંસ્થા છે.<ref>{{Cite web| url = http://www.comlaw.gov.au/comlaw/Legislation/LegislativeInstrumentCompilation1.nsf/0/7E47DF8DD350AF2DCA25732300164F24?OpenDocument | title = Corporations Regulations 2001|access-date = 2008-06-17}}</ref> ==આંકડાકીય સારાંશ== === ટેસ્ટ મેચમાં દેખાવ === [[File:Don Bradman Graph.png|left|thumb|435px|બ્રેડમેનની ટેસ્ટ કારકિર્દી દરમિયાન બેટિંગ દેખાવનો આલેખ.લાલ લીટીઓ તેની ઈનિંગ સુચવે છે, અને વાદળી લીટી તેની 10 સૌથી તાજેતરની ઈનિંગ સુચવે છે.વાદળી ટપકાઓ જે ઈનિંગમાં બ્રેડમેન અણનમ રહ્યા હોય તે સુચવે છે.]] {{-}} {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto;width:80%" |- ! colspan="2"| &nbsp; ! colspan="4"| બેટિંગ<ref name="batsum">{{Cite web | url = http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;template=results;type=batting | title = Statsguru&nbsp;— DG Bradman&nbsp;— Test matches&nbsp;— Batting analysis | access-date = 2008-06-20 | work = [[Cricinfo]]}}</ref> ! colspan="4"| બોલિંગ<ref name="bowlsum">{{Cite web | url = http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;template=results;type=bowling | access-date = 2008-06-20 | title = Statsguru&nbsp;— DG Bradman&nbsp;— Test Bowling&nbsp;— Bowling analysis | work = [[Cricinfo]]}}</ref> |- ! style="text-align:left"| હરીફ | મેચો | રન | સરેરાશ | સર્વાધિક સ્કોર | 100 / 50 | રન | વિકેટો | સરેરાશ | શ્રેષ્ઠ (ઈનિંગ્સ) |- style="text-align:right" | style="text-align:left"| ઈંગ્લેન્ડ | | 37 | | 5028 | | 89.78 | | 334 | | 19/12 | | 51 | | 1 | | 51.00 | | 1/23 |- style="text-align:right" | style="text-align:left"| ભારત | | 5 | | 715 | | 178.75 | | 201 | | 4/1 | | 4 | | 0 | | &nbsp;– | | &nbsp;– |- style="text-align:right" | style="text-align:left"| દક્ષિણ આફ્રિકા | | 5 | | 806 | | 201.50 | | 299* | | 4/0 | | 2 | | 0 | | &nbsp;– | | &nbsp;– |- style="text-align:right" | style="text-align:left"| વેસ્ટ ઈન્ડિઝ | | 5 | | 447 | | 74.50 | | 223 | | 2/0 | | 15 | | 1 | | 15.00 | | 1/8 |- style="text-align:right;border-top:solid 2px gray" | style="text-align:left"| કુલ | | 52 | | 6996 | | 99.94 | | 334 | | 29/13 | | 72 | | 2 | | 36.00 | | 1/8 |} ===ફર્સ્ટ ક્લાસમાં દેખાવ=== {| class="wikitable" |} !ઈનિંગ્સ !અણનમ !સર્વાધિક !કુલ !સરેરાશ !100 !100/ઈનિંગ્સ |- | એશિઝ ટેસ્ટ્સ |align="center"|63 |align="center"|7 |align="center"|334 | align=center|5,028 | align=center|89.78 |align="center"|19 | align=center|30.2% |- | તમામ ટેસ્ટો |align="center"|80 |align="center"|10 |align="center"|334 | align=center|6,996 | align=center|99.94 |align="center"|29 | align=center|36.3% |- | શેફિલ્ડ શિલ્ડ |align="center"|96 |align="center"|15 |align="center"|452* | align=center|8,926 | align=center|110.19 |align="center"|36 | align=center|37.5% |- | તમામ ફર્સ્ટ ક્લાસ |align="center"|338 |align="center"|43 |align="center"|452* | align=center|28,067 | align=center|95.10 |align="center"|117 | align=center|34.6% |- | ગ્રેડ |align="center"|93 |align="center"|17 |align="center"|303 | align=center|6,598 | align=center|86.80 |align="center"|28 | align=center|30.1% |- | તમામ સેકન્ડ ક્લાસ |align="center"|331 |align="center"|64 |align="center"|320* | align=center|22,664 | align=center|84.80 |align="center"|94 | align=center|28.4% |- | '''કુલ સરવાળો''' |align="center"|669 |align="center"|107 |align="center"|452* | align=center|'''50,731''' | align=center|'''90.27''' |align="center"|211 | align=center|'''31.5%''' |- | colspan="8" style="text-align:center;"|<small>બ્રેડમેન સંગ્રહાલયના આંકડાઓ.<ref>{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=122&nav_cat_id=135&nav_top_id=56|archive-url=https://web.archive.org/web/20070901164408/http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=122&nav_cat_id=135&nav_top_id=56|archive-date=2007-09-01|title=Bradman's Career Statistics|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|url-status=dead}}</ref></small> |} ===ટેસ્ટ વિક્રમો=== {{See also|List of international cricket centuries by Donald Bradman}} ટેસ્ટ ક્રિકેટ મેચોમાં બ્રેડમેન અહીં દર્શાવેલા મહત્વપૂર્ણ વિક્રમો આજે પણ પોતાના નામે જ ધરાવે છેઃ * કારકિર્દીની સર્વોચ્ચ બેટિંગ સરેરાશ (ઓછામાં ઓછી 20 ઈનિંગ્સ):&nbsp;99.94<ref name="avg">{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282910.html|title=Test matches: Highest career batting average|work=Cricinfo|access-date=2008-05-19}} 2008ની એક "મુદત" સમાપ્તિની તારીખ સાથેના ખેલાડીઓ હજુ પણ ટેસ્ટ ક્રિકેટ રમી રહ્યા છે.</ref> * સર્વાધિક શ્રેણી બેટિંગ સરેરાશ (5&nbsp;ટેસ્ટ શ્રેણી):&nbsp;201.50 (1931–32)<ref> {{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=batting_average;qualmax1=5;qualmin1=5;qualval1=matches;template=results;type=batting;view=series |title= Test matches&nbsp;— Batting records|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * રમેલી ઈનિંગ દીઠ સદીનો સર્વાધિક ગુણોત્તર:&nbsp;36.25% (80&nbsp;ઈનિંગ્સમાં 29 સદી)<ref>{{Cite web|url=http://howstat.com.au/cricket/Statistics/Batting/BattingHundreds7.asp|title=Players Batting 30 Innings with 10% Centuries |work=Howstat|access-date=2008-05-29}}</ref> * 5મી વિકેટની સર્વાધિક ભાગીદારી:&nbsp;405 (સીડ બાર્નેસ સાથે, 1946–47)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283583.html|title= Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Highest partnership for the fifth wicket|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * 6ઠ્ઠી વિકેટની સર્વાધિક ભાગીદારી:&nbsp;346 (જેક ફિંગલ્ટન સાથે, 1936–37)<ref>{{Cite web |url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283575.html|title=Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Highest partnership for the sixth wicket|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * 5મા ક્રમના બેટ્સમેન તરીકે સૌથી વધુ સ્કોર:&nbsp;304 (1934)<ref name="batpos">{{Cite web |url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282860.html|title=Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Most runs in an innings (by batting position)|work=Cricinfo |access-date=2008-05-17}}</ref> * 7મા ક્રમના બેટ્સમેન તરીકે સૌથી વધુ સ્કોર:&nbsp;270 (1936–37)<ref name="batpos"></ref> * એક જ હરીફ સામે કરેલા સૌથી વધારે રન:&nbsp;5,028 (ઈંગ્લેન્ડ સામે)<ref>{{Cite web|url=http://content-www.cricinfo.com/magazine/content/story/330744.html|title=Most runs against West Indies, and most wickets against anyone|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17|archive-date=2008-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131062240/http://content-www.cricinfo.com/magazine/content/story/330744.html|url-status=dead}}</ref> * એક જ શ્રેણીમાં કરેલા સૌથી વધારે રન:&nbsp;974 (1930)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282849.html|title= Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Most runs in a series |work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * રમતના એક જ સત્રમાં કરેલી સૌથી વધારે સદી:&nbsp;6 (1&nbsp;ભોજન પહેલા, 2&nbsp;ભોજન-ચા, 3&nbsp;ચા-સ્ટમ્પ્સ)<ref>{{Cite web|url=http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=246&nav_cat_id=194&nav_top_id=56|archive-url=https://web.archive.org/web/20070901164042/http://www.bradman.org.au/html/s02_article/article_view.asp?id=246&nav_cat_id=194&nav_top_id=56|archive-date=2007-09-01|title=Current Test Records still held by D.G. Bradman|work=Bradman Museum|access-date=2008-08-23|url-status=live}}</ref> * એક દિવસની રમતમાં કરેલા સૌથી વધારે રન:&nbsp;309 (1930)<ref>{{Cite web |url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/284225.html |title=Records&nbsp;— Test matches&nbsp;— Most runs in a day|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * સૌથી વધારે બેવડી સદી:&nbsp;12<ref name="doubhun"></ref> * એક જ શ્રેણીમાં સૌથી વધારે સદી:&nbsp;3 (1930)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282953.html|title=Test matches: Most double hundreds in a series|work=Cricinfo|access-date=2008-05-19}}</ref> * સૌથી વધારે ત્રેવડી સદી:&nbsp;2 (ક્રિસ ગેઈલ, બ્રાયન લારા અને વિરેન્દ્ર સહેવાગની સમકક્ષ)<ref> {{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=runs;runsmin1=300;runsval1=runs;template=results;type=batting |title= Test matches&nbsp;— Batting records&nbsp;- 300 runs in an innings|work=Cricinfo|access-date=2010-11-17}}</ref> * તેણે સદી ફટકારી હોય તેવી સૌથી વધારે વખત અનુક્રમે આવતી મેચ:&nbsp;6 (1936–37માં છેલ્લી ત્રણ ટેસ્ટ, 1938માં પ્રથમ ત્રણ ટેસ્ટ)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/282976.html|title=Records&nbsp;— Test matches&nbsp;– Hundreds in consecutive matches|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> * બ્રેડમેને સાત અલગ અલગ કેલેન્ડર વર્ષમાં સરેરાશ 100થી વધારે રન કર્યા છે (*પાત્રતા 400 રન). બેથી વધારે કેલેન્ડર વર્ષમાં કોઈપણ ખેલાડીએ આ સિદ્ધિ નથી હાંસલ કરી. * ટેસ્ટમાં સૌથી ઝડપથી રન ફટકારનાર ખેલાડી, 2000 (22 ઈનિંગ્સમાં),<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283152.html|title=Fastest to 2000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref> 3000 (33 ઈનિંગ્સમાં),<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283177.html|title=Fastest to 3000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref> 4000 (48 ઈનિંગ્સમાં),<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283179.html|title=Fastest to 4000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref> 5000 (56 ઈનિંગ્સમાં)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283181.html|title=Fastest to 5000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref> અને 6000 (68 ઈનિંગ્સમાં)<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283183.html|title=Fastest to 6000 Runs|work=Cricinfo|access-date=1 January 2010}}</ref>. ===ક્રિકેટ સંદર્ભ=== {{Test cricket batting averages}} બ્રેડમેનની 99.94 રનની ટેસ્ટ બેટિંગ સરેરાશ ક્રિકેટના સૌથી ખ્યાતનામ અને ચિહ્નરૂપ આંકડાઓ પૈકી એક બની ગઈ.<ref name="CricinfoLords"></ref> 20થી વધારે ટેસ્ટ મેચ ઈનિંગ રમ્યા હોય તેવા બીજા એક પણ ખેલાડીએ 61થી વધારે સરેરાશ નથી કરી.<ref name="avg"></ref> બ્રેડમેને દર ત્રણ ઈનિંગમાં એક કરતા વધારે સદીના દર સાથે સદીઓ કરી છે – 80 ટેસ્ટ ઈનિંગમાં બ્રેડમેન 29 સદી કરી છે.<ref name="Freq">{{Cite web| url = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/296259.html|work= Cricinfo| title = Highest frequency of hundreds and fiver-fors| access-date = 2008-08-23}}</ref> માત્ર સાત ખેલાડીઓ તેના કુલ રનના સરવાળા કરતા આગળ નીકળી શક્યા છે, તમામ તેના કરતા ઘણા ઓછા દરે આગળ જઈ શક્યા છેઃ [[સચિન તેંડુલકર|સચિન તેંડુલકર]] (159 ઈનિંગમાં આમ કરી શક્યો હતો), મેથ્યુ હેડન (167 ઈનિંગ્સ), [[રીકી પોન્ટીગ|રિકિ પોન્ટિંગ]] (170 ઈનિંગ્સ), સુનિલ ગાવસ્કર (174 ઈનિંગ્સ), [[જેક્સ કાલીસ|જેક કાલિસ]] (200 ઈનિંગ્સ), બ્રાયન લારા (205 ઈનિંગ્સ) અને સ્ટીવ વૉ (247 ઈનિંગ્સ).<ref name="Freq"></ref> તેમણે પોતાની કુલ સદીઓમાંથી 41.4%ને બેવડી સદીમાં ફેરવી દીધી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;filter=advanced;orderby=default;runsmin1=200;runsval1=runs;template=results;type=allround |title=DG Bradman&nbsp;— Test matches&nbsp;— All-round analysis|work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> તેની કુલ 12 બેવડી સદી (તેની ઈનિંગ્સના 15%માં) કોઈ બેટ્સમેન દ્વારા હાંસલ કરાયેલી સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે.<ref name="doubhun"> {{Cite web|url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/4188.html?class=1;filter=advanced;orderby=default;runsmin1=200;runsval1=runs;template=results;type=allround |title= DG Bradman&nbsp;— Test matches&nbsp;— All-round analysis |work=Cricinfo|access-date=2008-05-17}}</ref> ત્યારપછી સૌથી શ્રેષ્ઠ તરીકે બ્રાયન લારા 232 ઈનિંગ્સમાં 9 (4%), વોલ્ટર હેમન્ડ 140 ઈનિંગ્સમાં 7 (5%) અને કુમાર સંગાકારા 110 ઈનિંગ્સમાં 6 (5%) છે.<ref name="doubhun"></ref> ===વિશ્વ ક્રિકેટ સંદર્ભ=== ''વિઝડને'' બ્રેડમેનને, “ક્રિકેટના ઇતિહાસ, અને ખરેખર તો દડાનો ઉપયોગ થતો હોય તેવી તમામ રમતોમાં સૌથી મોટી અસાધારણ વ્યક્તિ ગણાવ્યા હતા”.<ref name="Cricinfo1"></ref> આંકડાશાસ્ત્રી ચાર્લ્સ ડેવિસે કોઈપણ રમત માટે મતલબમાં લેવાતા માનક વિચલનોના આંકડાઓની સરખામણી દ્વારા કેટલાક અગ્રણી રમતવીરોના આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.<ref name="davis">{{Cite news| url = http://www.guardian.co.uk/sport/2007/sep/16/comment.news1 | title = Ali? Laver? Best? No, the Williams sisters | author = Buckley, Will | work = [[The Observer]] | access-date = 2008-08-23 | date = 2007-09-16 | location=London}}</ref> તેમની પસંદગીની રમતોમાં ટોચનો દેખાવ કરનારા નીચે મુજબ છેઃ<ref name="NYT"></ref> {| class="wikitable" |- !એથલેટ !રમતગમત !આંકડાકીય માહિતી !આદર્શ<br>વિચલનો |- | બ્રેડમેન | [[ક્રિકેટ|ક્રિકેટ]] | બેટિંગ સરેરાશ | align="center"|4.4 |- | પેલે | [[અસોસિએશન ફુટબોલ|એસોસિએશન ફૂટબોલ]] | ગોલ્સ પ્રતિ રમત | align="center"|3.7 |- | ટૅ કોબ્બ | બેસબોલ | બેટિંગ સરેરાશ | align="center"|3.6 |- | જેક નિકલૉસ | ગોલ્ફ | મોટા બિરુદો | align="center"|3.5 |- | માઇકલ જોર્ડન | બાસ્કેટબોલ | રમત દીઠ પોઈન્ટ | align="center"|3.4 |} આંકડાઓ દર્શાવે છે કે “બ્રેડમેને ક્રિકેટમાં જે વર્ચસ્વ જમાવ્યું તેનાથી વિશેષ અન્ય કોઈ એથલેટે આંતરરાષ્ટ્રીય રમતમાં પોતાનું વર્ચસ્વ નહોતું જમાવ્યું”.<ref name="Bigclaim"></ref> બ્રેડમેન જેવા કારકિર્દીમાં સમાન આંકડાઓ ધરાવનારાને મુકવામાં આવે તો, બેસબોલ બેટ્સમેનને .392 કારકિર્દી બેટિંગ સરેરાશની જરૂર પડે જ્યારે બાસ્કેટબોલના ખેલાડીને દરેક રમત દીઠ 43.0 પોઈન્ટનો સરેરાશ સ્કોર કરવો પડે.<ref name="NYT">{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9906E2DC1638F934A15751C0A9679C8B63|title= Sir Donald Bradman, 92, Cricket Legend, Dies|last=Shaw|first=John|date=2001-02-27|work=The New York Times|access-date=2008-08-23}}</ref> ત્યારપછી અનુક્રમના વિક્રમો .366 અને 30.1 છે.<ref name="NYT"></ref> બ્રેડમેનનું અવસાન થયું ત્યારે ''ટાઈમ'' સામયિકે તેમની “માઈલસ્ટોન્સ” કોલમમાં તેમની મૃત્યુનોંધ આપવા માટે ખાસ જગ્યા ફાળવી હતીઃ<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,101355,00.html|title=Milestones|last=Adams|first=Kathleen|coauthors=et al.|date=2001-03-04|work=Time|access-date=2008-08-23|archive-date=2010-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218032345/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,101355,00.html|url-status=dead}}</ref> <blockquote> ...&nbsp;ઓસ્ટ્રેલિયન પ્રતિભા કે જેને અનેક લોકોએ સર્વકાલીન વિશેષ રમતવીર તરીકે ગણાવ્યા છે... &nbsp;ઓસ્ટ્રેલિયામાં સૌથી વધુ પ્રિય હીરો પૈકીના એક, કે જેણે વિદેશમાં ખૂબ જ પ્રેમ અને આદર મેળવ્યો. [[નેલ્સન મંડેલા|નેસ્લન મંડેલા]] જ્યારે 27 વર્ષ પછી જેલમાંથી મુક્ત થયા ત્યારે, તેમણે એક ઓસ્ટ્રેલિયન મુલાકાતીને મળીને સૌપ્રથમ પ્રશ્ન કર્યો હતો કે, “શું હજુ પણ સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન જીવે છે?” </blockquote> ==નોંધ== {{Reflist|2}} ==સંદર્ભો== <div class="references-small"> {{Col-begin}} {{Col-2}} * બ્રેડમેન, ડોન (1950): ''ફેરવેલ ટુ ક્રિકેટ'' , 1988 પેવેલિયન ગ્રંથાલય પુનઃમુદ્રણ. આઈએસબીએન (ISBN) 1851452257. * કેશમેન, રિચર્ડ એટ અલ. (અને પછીના)&nbsp;– સંપાદકો (1996): ''ધ ઓક્સફોર્ડ કેમ્પેઈન ટુ ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ'' , ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઈએસબીએન (ISBN) 0195535758. * કોલમેન, રોબર્ટ (1993): ''સિઝન્સ ઈન ધ સન: ધ સ્ટોરી ઓફ ધ વિક્ટોરિયન ક્રિકેટ એસોસિએશન'' , હેરગ્રીન પ્રકાશન કંપની. આઈએસબીએન (ISBN) 0949905593. * ડેવિસ, ચાર્લ્સ (2000): ''ધ બેસ્ટ ઓફ ધ બેસ્ટ: અ ન્યૂ લૂક એટ ધ ગ્રેટ ક્રિકેટર્સ એન્ડ ચેન્જિંગ ટાઈમ્સ'' , એબીસી (ABC) બુક્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 0733308996. * ડન્સ્ટેન, કેઈથ (1988, પુનઃ સંપાદન): ''ધ પેડ્ડોક ધેટ ગ્ર્યૂ'' , હચિન્સન ઓસ્ટ્રેલિયા. આઈએસબીએન (ISBN) 0091691702. * એસોન, એલન (2004): ''ધ એ-ઝેડ (A-Z) ઓફ બ્રેડમેન'' , એબીસી (ABC) બુક્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 0733315178. * ફિંગ્લ્ટન, જેક (1949): ''બ્રાઈટલી ફેડ્સ ધ ડોન'' , 1985 પેવેલિયન ગ્રંથાલય પુનઃમુદ્રણ. આઈએસબીએન (ISBN) 0907516696. * ફ્રીથ, ડેવિડ (2002): ''બોડિલાઈન ઓટોપ્સી'' , એબીસી (ABC) બુક્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 0733313213. * હેર્ટ, ક્રિશ (1993): ''અ હિસ્ટ્રી ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ'' , એન્ડ્રે ડ્યૂચ. આઈએસબીએન (ISBN) 0233988254. * હેઈગ, ગીડઓન. "સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન એટ 100." ''ધ મન્થલી'' , ઓગસ્ટ 2008. * હેઈગ, ગીડઓન (1993): ''ધ ક્રિકેટ વોર – ધ ઈન્સાઈડ સ્ટોરી ઓફ કેરી પાર્કર્સ વર્લ્ડ સિરિઝ ક્રિકેટ'' , લખાણ પ્રકાશન કંપની. આઈએસબીએન (ISBN) 1863720278. {{Col-2}} * હચિન્સ, બ્રેટ (2002): ''ડોન બ્રેડમેન: ચેલેન્જિંગ ધ મિથ'' , કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઈએસબીએન (ISBN) 0521823846. * ઓ'રેઈલી, બિલ (1985): ''ટાઈગર – 60 યર્સ ઓફ ક્રિકેટ'' , વિલિયમ કોલિન્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 0002174774. * મેકગિલ્વ્રે, એલન એન્ડ ટાસ્કર, નોર્મેન (1985): ''ધ ગેમ ઈઝ નોટ ધ સેમ'' , એબીસી (ABC) બુક્સ. આઈએસબીએન (ISBN) 9780642527387. * પાનું, માઈકલ (1983): ''બ્રેડમેન – ધ ઈલસ્ટ્રેટેડ બાયોગ્રાફી'' , મેકમિલન ઓસ્ટ્રેલિયા. આઈએસબીએન (ISBN) 0333356195. * પેર્રી, રોલેન્ડ (1995): ''ધ ડોન – અ બાયોગ્રાફી ઓફ સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન'' , મેકમિલન. આઈએસબીએન (ISBN) 0732908272. * રોબિન્સન, રે (1981 પુનઃ સંપાદિત): ''ઓન ટોપ ડાઉન અન્ડર'' , કેસલ ઓસ્ટ્રેલિયા. આઈએસબીએન (ISBN) 0726973815. * રોસનવોટર, ઈરવિંગ (1978): ''સર ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન – અ બાયોગ્રાફી'' , બેટ્સફોર્ડ. આઈએસબીએન (ISBN) 071340664X. * વેસે,, ક્રિસ્ટિન (2004): ''ધ પ્રાઈવેટ ડોન'' , એલન એન્ડ અનવિન. આઈએસબીએન (ISBN) 9781741751581. * વ્હાઈટિંગ્ટન, આરએસ (RS) (1974): ''ધ બુક ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયન ટેસ્ટ ક્રિકેટ 1877–1974'' , વેર્ન પ્રકાશન. આઈએસબીએન (ISBN) 0858851970. * વિલિયમ્સ, ચાર્લ્સ (1996): ''બ્રેડમેન: એન ઓસ્ટ્રેલિયન હીરો'' , 2001 એબ્કસ પુનઃમુદ્રણ. આઈએસબીએન (ISBN) 0349114757. * ''વિઝડન ક્રિકેટર્સ એલ્મનેક'' : વિવિધ આવૃત્તિઓ, http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/almanack/index.html પર ઉપલબ્ધ {{Col-end}} </div> ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commons category}} {{Wikiquote|Donald Bradman}} {{Portal|Cricket}} * {{Cricinfo|ref=australia/content/player/4188.html}} * {{Cricketarchive|ref=/Archive/Players/0/492/492.html}} * [http://www.bradman.org.au/ બ્રેડમેન સંગ્રહાલય અને બ્રેડમેન ઓવલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327160912/http://www.bradman.org.au/ |date=2016-03-27 }} * [http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/records1.htm બ્રેડમેન ડિઝિટલ ગ્રંથાલય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040307014328/http://www.slsa.sa.gov.au/bradman/records1.htm |date=2004-03-07 }}—દક્ષિણ આફ્રિકાનું રાજ્ય ગ્રંથાલય * [http://www.bradmantrail.com.au/ ધ બ્રેડમેન ટ્રેલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070708094609/http://www.bradmantrail.com.au/ |date=2007-07-08 }} * [http://www.pictureaustralia.org/search/don%20bradman ઓસ્ટ્રેલિયાની છબીમાં ડોન બ્રેડમેન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221225301/http://www.pictureaustralia.org/search/don%20bradman |date=2012-02-21 }} * [http://australianscreen.com.au/titles/don-bradman-england/clip1/ બ્રેડમેન સાથે ચર્ચા મુલાકાત 1930] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228184253/http://australianscreen.com.au/titles/don-bradman-england/clip1/ |date=2009-02-28 }} * [http://www.abc.net.au/schoolstv/australians/bradman.htm ડોન બ્રેડમેન — ટીવી (TV) દસ્તાવેજી] — ઓસ્ટ્રેલિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન *[http://www.google.com.au/images?rlz=1T4TSAU_enAU392AU393&amp;q=sir+donald+bradman&amp;um=1&amp;ie=UTF-8&amp;source=univ&amp;ei=UFowTZSpHMWycKHPuLkH&amp;sa=X&amp;oi=image_result_group&amp;ct=title&amp;resnum=5&amp;ved=0CE4QsAQwBA&amp;biw=833&amp;bih=400 ડોન બ્રેડમેનની કેટલીક તસવીરો, ડોન બ્રેડમેનની બેટિંગ તકનીક દર્શાવતી તસવીરો સહિત] {{S-start}} {{S-sports}} {{Succession box| before=[[Vic Richardson]] | title=[[Australian national cricket captains#Test match captains|Australian Test cricket captains]] | years=1936/7–1938 | after=[[Bill Brown (cricketer)|Bill Brown]] | }} {{Succession box| before=[[Bill Brown (cricketer)|Bill Brown]] | title=Australian Test cricket captains | years=1946/7–1948 | after=[[Lindsay Hassett]] | }} {{Succession box| title=[[Chairman]] [[Australian Cricket Board]]| before= [[Bill Dowling]] | after= [[Ewart Macmillan]] | years=1960–1963| }} {{Succession box| title=Chairman Australian Cricket Board| before= [[Bob Parish]] | after= [[Tim Caldwell (cricketer)|Tim Caldwell]] | years=1969–1972| }} {{S-ach|rec}} {{Succession box| before=[[Andy Sandham]] | title=[[List of Test cricket records#Innings or series|World Record – Highest individual score in Test cricket]] | years=334 [http://www.cricketarchive.com/Archive/Scorecards/13/13580.html vs England at Leeds 1930] | after=[[Wally Hammond]] | }} {{S-end}} {{Australian batsmen with a Test batting average above 50}} {{The Invincibles squad}} {{ACB Team of the Century}} {{Batsmen who have scored 100 first class centuries}} {{Persondata |NAME=Bradman, Donald George |ALTERNATIVE NAMES=The Don |SHORT DESCRIPTION=Cricketer |DATE OF BIRTH=27 August 1908 |PLACE OF BIRTH=[[Cootamundra]], New South Wales |DATE OF DEATH=25 February 2001 |PLACE OF DEATH=Adelaide }} {{DEFAULTSORT:Bradman, Donald}} [[Category:1908માં જન્મો]] [[Category:2001માં મૃત્યુઓ]] [[Category:ડોનાલ્ડ બ્રેડમેન]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટરો]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયા ટેસ્ટ ક્રિકેટરો]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયા રાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ ટીમ ક્ષેત્રો]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ કપ્તાનો]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિકેટ હોલ ઓફ ફેમ પદાધિકારીઓ]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન નાઈટ્સ]] [[Category:ઓર્ડર ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયાના માર્ગદર્શકો]] [[Category:ક્રિકેટ વહીવટકર્તાઓ]] [[Category:નાઈટહૂડ્સ પુરસ્કાર મેળવનારા ક્રિકેટ ખેલાડીઓ અને અધિકારીઓ]] [[Category:ન્યૂમોનિયાથી થયેલા મૃત્યુ]] [[Category:નાઇટ્સ બેચલર]] [[Category:દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ચેપી બીમારીથી થયેલા મૃત્યુ]] [[Category:આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ કાઉન્સિલ હોલ ઓફ ફેમ પદાધિકારીઓ]] [[Category:જ્યુબલી 150 વોકવે]] [[Category:ન્યૂ સાઉથ વેલ્સના ક્રિકેટરો]] [[Category:બૉરલ, ન્યૂ સાઉથ વેલ્સના લોકો]] [[Category:દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના ક્રિકેટરો]] [[Category:સ્પોર્ટ્સ ઓસ્ટ્રેલિયા હોલ ઓફ ફેમના પદાધિકારીઓ]] [[Category:સેન્ટ જ્યોર્જના ક્રિકેટરો]] [[Category:અજેયો (ક્રિકેટ)]] [[Category:વિઝડન ક્રિકેટર્સ ઓફ ધ યર]] [[Category:દુનિયાના વિઝડન અગ્રણી ક્રિકેટરો]] [[શ્રેણી:ક્રિકેટર]] t1lqsguw4fy1z9qszbzcgmwziixirei 0 36348 902668 871228 2026-07-21T08:31:58Z CommonsDelinker 264 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 902668 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Africa (orthographic projection).svg|thumb|પૃથ્વીના ગોળા પર આફ્રિકાનું સ્થાન]] આ યાદી આફ્રિકાના સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રો અને આધારીત ક્ષેત્રોની માહિતી ધરાવે છે. આ સાથે તેમની રાજધાની, ભાષા, ચલણ, ક્ષેત્રફળ અને જીડીપી પ્રતિ વ્યક્તિ પણ આપેલા છે. માલ્ટા અને ઈટલી, સ્પેન, પોર્ટુગલ અને ફ્રાન્સનો અમુક ભાગ આફ્રિકન પ્લેટ પર આવેલા છે પરંતુ પરંપરાથી તેમને યુરોપ ખંડનો ભાગ માનવામાં આવે છે. સોકોર્ટા ટાપુ પણ આફ્રિકન પ્લેટ પર આવેલું છે પણ તે એશિયાના યેલનનો ભાગ છે. ઈજિપ્તનો સિનાઈનો ઉચ્ચ પ્રદેશ એશિયામાં વિસ્તરેલો છે પણ તેને આફ્રિકાનો ભાગ ગણવામાં આવે છે. == સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રો == === માન્યતા પ્રાપ્ત રાષ્ટ્રો === નીચેનાં દરેક રાષ્ટ્રો સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સભ્યો છે અને મોરોક્કો સિવાય સૌ આફ્રિકન યુનિયનના પણ સભ્યો છે. <ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/members/ |title=Member States |publisher=United Nations |access-date=28 July 2011}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |title=Member States |publisher=African Union |access-date=15 July 2011 |archive-date=9 જાન્યુઆરી 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109054331/http://www.au.int/en/member_states/countryprofiles |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |title=African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union |publisher=StarAfrica.com |date=27 July 2011 |access-date=28 July 2011 |archive-date=23 ડિસેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223204621/http://www.starafrica.com/en/news/detail-news/view/african-union-welcomes-south-sudan-as-th-180441.html |url-status=dead }}</ref> {{-}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width:100%;" |- ! નામ (''સત્તાવાર નામ'') ! ધ્વજ ! રાજધાની ! ચલણ ! સત્તાવાર ભાષા ! ક્ષેત્રફળ (km²) ! વસતિ ! GDP per capita (PPP) (US$) ! નક્શો |- | [[આલ્જેરીયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |title=The World Fact book: Algeria |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2012-10-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BNNjndve?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |url-status=dead }}</ref> (''આલ્જેરીયાનું લોકશાહી ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Algeria.svg|100px]]|| [[અલ્જીરસ]] || [[આલ્જેરિયન દિનાર]] || [[અરેબિક]] || 2,381,740 || 33,333,216 || 7,124 || <span style="display:none">3</span>[[ચિત્ર:Location Algeria AU Africa.svg|150px]] |- | [[અંગોલા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ao.html |title=The World Fact book: Angola |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506142644/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ao.html |url-status=dead }}</ref> (''અંગોલાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Angola.svg|100px]] || [[લુઆન્ડા]] || [[ક્વાન્ઝા]] || [[પોર્ટુગીઝ]] || 1,246,700 || 15,941,000 || 2,813 || <span style="display:none">42</span> [[ચિત્ર:Location Angola AU Africa.svg|150px]] |- | [[બેનીન]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bn.html |title=The World Fact book: Benin |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918224251/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/bn.html |url-status=dead }}</ref> <br />(''બેનીનનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Benin.svg|100px]] || [[Porto Novo]] || [[પશ્ચિમ આફ્રીકી CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 112,622 || 8,439,000 || 1,176 || <span style="display:none">24</span>[[ચિત્ર:Location Benin AU Africa.svg|150px]] |- | [[બોટ્સ્વાના]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |title=The World Factbook: Botswana |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015203531/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |url-status=dead }}</ref> (''બોટ્સ્વાનાનું ગણતંત્ર'') || {[[ચિત્ર:Flag of Botswana.svg|100px]]|| [[ગેબોરોન]] || [[પુલા]] || [[અંગ્રેજી]], [[સેત્સવાના]] || 581,726 || 1,839,833 || 11,400 || <span style="display:none">46</span>[[ચિત્ર:Location Botswana AU Africa.svg|150px]] |- | [[બુર્કીના ફાસો]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html |title=The World Factbook: Burkina Faso |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html |url-status=dead }}</ref> <br />(''Burkina Faso'')|| [[ચિત્ર:Flag of Burkina Faso.svg|100px]] || [[ઓઉગાડોગુ]] || [[પશ્ચિમ આફ્રીકી CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 274,000 || 13,228,000 || 1,284 || <span style="display:none">21</span>[[ચિત્ર:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]] |- | [[બુરુન્ડી]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html |title=The World Factbook: Burundi |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128152115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html |url-status=dead }}</ref> (''બુરુન્ડીનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Burundi.svg|100px]] || [[બુજુન્બુરા]] || [[બુરાન્ડી ફ્રાંક]] || [[કીરુન્ડી]], [[ફ્રેંચ]] || 27,830 || 7,548,000 || 739 || <span style="display:none">38</span>[[ચિત્ર:Location Burundi AU Africa.svg|150px]] |- | [[કેમેરુન]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html |title=The World Factbook: Cameroon |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515103416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html |url-status=dead }}</ref> (''કેમરુનનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Cameroon.svg|100px]] || [[યાઓઉન્ડી]] || [[પશ્ચિમ આફ્રીકી CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]], [[અંગ્રેજી]] || 475,442 || 17,795,000 || 2,421 || <span style="display:none">26</span>[[ચિત્ર:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]] |- | [[કેપ વર્ડે]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cv.html |title=The World Factbook: Cape Verde |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831042056/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cv.html |url-status=dead }}</ref> (''કેપ વર્ડેનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Cape Verde (10-17).svg|100px]] || [[પ્રૅઈયા]] || [[કેપ વેર્ડીન એસ્કુડો]] || [[પોર્ટુગીઝ]] || ૪,૦૩૩ || ૪૨૦,૯૭૯ || ૬,૪૧૮ || <span style="display:none">14a</span>[[ચિત્ર:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]] |- | [[મધ્ય આફ્રિકી ગણતંત્ર]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |title=The World Factbook: Central African Republic |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2019-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507211903/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |url-status=dead }}</ref> (''મધ્ય આફ્રિકી ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of the Central African Republic.svg|100px]] || [[બેન્ગુઈ]] || [[મધ્ય આફ્રીકન CFA ફ્રાંક]] || [[Sango]], [[ફ્રેંચ]] || 622,984 || 4,216,666 || 1,198 || <span style="display:none">27</span>[[ચિત્ર:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]] |- | [[ચૅડ]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cd.html |title=The World Factbook: Chad |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518164645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cd.html |url-status=dead }}</ref> (''ચૅડનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Chad.svg|100px]] || [[N'Djamena]] || [[મધ્ય આફ્રીકન CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]], [[અરેબિક]] || 1,284,000 || 10,146,000 || 1,519 || <span style="display:none">11</span>[[ચિત્ર:Location Chad AU Africa.svg|150px]] |- | [[કોમોરોસ]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html |title=The World Factbook: Comoros |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211326/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html |url-status=dead }}</ref> (''કોમોરોન સમૂહ'') || [[ચિત્ર:Flag of the Comoros.svg|100px]] || [[મોરોની]] || [[કોમોરીયન ફ્રાંક]] || [[અરેબિક]], [[ફ્રેંચ]], [[કોમોરિયન]]|| 2,235 || 798,000 || 1,660 || <span style="display:none">43a</span>[[ચિત્ર:Location Comoros AU Africa.svg|150px]] |- | [[કોટ ડી'આઈવરી]] (આઈવરી કોસ્ટ)<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html |title=The World Factbook: Cote d'Ivoire |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831020553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html |url-status=dead }}</ref> (''કોટ ડી'આઈવરીનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Cote d'Ivoire.svg|100px]] || [[યામુસુકોરો]] <br /> || [[પશ્ચિમ આફ્રીકન CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 322,460 || 17,654,843 || 1,600 || <span style="display:none">20</span>[[ચિત્ર:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]] |- | [[કોંગોનું પ્રજાસત્તાક ગણતંત્ર]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |title=The World Factbook: Congo, Democratic Republic of the |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518230118/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |url-status=dead }}</ref><ref group="n">Also known as ''Congo-Kinshasa'' and formerly as ''Zaire''.</ref> (''કોમ્ગોનું લોકશાહી ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|100px]]|| [[કીન્સાસા]] || [[કોંગોલીસ ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 2,344,858 || 71,712,867 || 774 || <span style="display:none">34</span>[[ચિત્ર:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]] |- | [[કોંગોનું ગણતંત્ર]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cf.html |title=The World Factbook: Congo, Republic of the |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831033756/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cf.html |url-status=dead }}</ref><ref group="n">Also known as ''Congo-Brazzaville''.</ref> (''કોંગોનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of the Republic of the Congo.svg|100px]] || [[બ્રાઝવીલે]] || [[મધ્ય આફ્રીકન CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 342,000 || 4,012,809 || 3,919 || <span style="display:none">25</span>[[ચિત્ર:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]] |- | [[ડ્જીબૌતી]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html |title=The World Factbook: Djibouti |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702024855/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html |url-status=dead }}</ref> (''ડ્જીબૌતીનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Djibouti.svg|100px]] || [[જીબૌતી]] || [[જીબૌટીયન ફ્રાંક]] || [[અરેબિક]], [[ફ્રેંચ]] || 23,200 || 909,837 || 2,070 || <span style="display:none">29</span>[[ચિત્ર:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]] |- | [[ઈજિપ્ત]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html |title=The World Factbook: Egypt |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226020747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html%20 |url-status=dead }}</ref><ref group="n" name="TAA">Some territory could be argued to be a part of [[List of Asian countries|Asia]] or Africa.</ref> (''ઈજીપ્તનું આરબ ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Egypt.svg|100px]] || [[કૅરો]] || [[ઈજિપ્તી ડોલર]] || [[અરેબિક]] || 1,001,449 || 80,335,036 || 4,836 || <span style="display:none">5</span>[[ચિત્ર:Location Egypt AU Africa.svg|150px]] |- | [[ઇક્વેટોરિયલ ગિની]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ek.html |title=The World Factbook: Equatorial Guinea |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831000148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ek.html |url-status=dead }}</ref> (''ઇક્વેટોરિયલ (વિષુવવૃત્તિય) ગિનીનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Equatorial Guinea.svg|100px]] || [[Malabo]] || [[મધ્ય આફ્રીકન CFA ફ્રાંક]] || [[સ્પેનીશ]], [[ફ્રેંચ]], [[પોર્ટુગીઝ]] || 28,051 || 504,000 || 16,312 || <span style="display:none">31</span>[[ચિત્ર:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]] |- | [[ઈરીટ્રીયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/er.html |title=The World Factbook: Eritrea |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515225510/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/er.html |url-status=dead }}</ref> <br />(''ઈરીટ્રીયાનું રાજ્ય'') ||[[ચિત્ર:Flag of Eritrea.svg|100px]] || [[અસ્મારા]] || [[નફ્કા]] || [[ટીગ્રીન્યા]], [[અરેબિક]]|| 117,600 || 5,880,000 || 1,000 || <span style="display:none">13</span>[[ચિત્ર:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]] |- | [[ઈથિયોપિયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html |title=The World Factbook: Ethiopia |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211140/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html |url-status=dead }}</ref> (''ઈથિયોપિયાનું સમવાયી પ્રજાસત્તાક ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Ethiopia.svg|100px]] || [[અડીસ અબાબા]] || [[ઈથિયોપીયન બીર્ર]] || [[અમ્હારીક]]|| 1,104,300 || 85,237,338 || 4,567 || <span style="display:none">28</span>[[ચિત્ર:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]] |- | [[ગેબોન]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gb.html |title=The World Factbook: Gabon |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422221000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gb.html |url-status=dead }}</ref> (''ગેબોની ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Gabon.svg|100px]] || [[લિબ્રેવિલે]] || [[મધ્ય આફ્રીકન CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 267,668 || 1,384,000 || 7,055 || <span style="display:none">32</span>[[ચિત્ર:Location Gabon AU Africa.svg|150px]] |- | [[ગામ્બીયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html |title=The World Factbook: Gambia, The |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107055850/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html |url-status=dead }}</ref> (''ગામ્બીયાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of The Gambia.svg|100px]] || [[બન્જુલ]] || [[ડલાસી]] || [[અંગ્રેજી]] || 10,380 || 1,517,000 || 2002 || <span style="display:none">15</span>[[ચિત્ર:Location Gambia AU Africa.svg|150px]] |- | [[ઘાના]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gh.html |title=The World Factbook: Ghana |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830144136/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gh.html |url-status=dead }}</ref> (''ઘાનાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Ghana.svg|100px]] || [[અક્રા]] || [[ઘાની સેદી]] || [[અંગ્રેજી]] || 238,534 || 23,000,000 || 2,700 || <span style="display:none">22</span>[[ચિત્ર:Location Ghana AU Africa.svg|150px]] |- | [[ગિની]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gv.html |title=The World Factbook: Guinea |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919074825/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/gv.html |url-status=dead }}</ref> (''ગિનીનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Guinea.svg|100px]] || [[કોનાક્રી]] || [[ગિની ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 245,857 || 9,402,000 || 2,035 ||<span style="display:none">17</span> [[ચિત્ર:Location Guinea AU Africa.svg|150px]] |- | [[ગિની-બિયાસુ]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html |title=The World Factbook: Guinea-Bissau |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228200903/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html |url-status=dead }}</ref> (''ગિની-બિયાસુનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Guinea-Bissau.svg|100px]] || [[બિસાઉ]] || [[પશ્ચિમ આફ્રીકી CFA ફ્રાંક]] || [[પોર્ટુગીઝ]] || 36,125 || 1,586,000 || 736 || <span style="display:none">16</span>[[ચિત્ર:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]] |- | [[કેન્યા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html |title=The World Factbook: Kenya |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831033452/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html |url-status=dead }}</ref> (''કેન્યાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Kenya.svg|100px]] || [[નૈરોબી]] || [[કેન્યન શિલીંગ]] || [[સ્વાહી]], [[અંગ્રેજી]] || 580,367 || 34,707,817 || 1,445 || <span style="display:none">36</span>[[ચિત્ર:Location Kenya AU Africa.svg|150px]] |- | [[લિસોથો]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lt.html |title=The World Factbook: Lesotho |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612204352/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lt.html |url-status=dead }}</ref> (''લિસોથોની રાજાશાહી'') || [[ચિત્ર:Flag of Lesotho.svg |100px]] || [[માસેરુ]] || [[લોટી]] || [[દક્ષીણી સોથો]], [[અંગ્રેજી]] || 30,355 || 1,795,000 || 2,113 || <span style="display:none">49</span>[[ચિત્ર:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]] |- | [[લાઈબેરિયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/li.html |title=The World Factbook: Liberia |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831034011/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/li.html |url-status=dead }}</ref> (''લાઈબેરિયાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Liberia.svg |100px]] || [[મોન્રોવીયા]] || [[લાઈબેરિયન ડોલર]] || [[અંગ્રેજી]] || 111,369 || 3,283,000 || 1,003 || <span style="display:none">19</span>[[ચિત્ર:Location Liberia AU Africa.svg|150px]] |- | [[લીબિયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html |title=The World Factbook: Libya |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2019-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912232334/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html |url-status=dead }}</ref> <br />(''લીબિયાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Libya.svg |100px]] || [[ત્રિપોલી]] || [[લિબિયન દીનાર]] || [અરેબિક]] || 1,759,540 || 6,036,914 || 12,700 || <span style="display:none">4</span>[[ચિત્ર:Location Libya AU Africa.svg|150px]] |- | [[મડાગાસ્કર]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ma.html |title=The World Factbook: Madagascar |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/61BpMkYSR?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ma.html |url-status=dead }}</ref> (''મડાગાસ્કર ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Madagascar.svg|100px]] || [[અન્ટાનાનારીવો]] || [[માલાગાસીઅરીઆરી]] || [[માલાગાસી]], [[ફ્રેંચ]] || 587,041 || 18,606,000 || 905 ||<span style="display:none">44</span> [[ચિત્ર:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]] |- | [[મલાવી]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mi.html |title=The World Factbook: Malawi |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mi.html |url-status=dead }}</ref> (''મલાવીનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Malawi.svg |100px]] || [[લીલોંગવે]] || [[મલાવીયન ક્વાચા]] || [[અંગ્રેજી]], [[ચીચેવા]] || 118,484 || 12,884,000 || 596 || <span style="display:none">42</span>[[ચિત્ર:Location Malawi AU Africa.svg|150px]] |- | [[માલી]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html |title=The World Factbook: Mali |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html |url-status=dead }}</ref> <br />(''માલીનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Mali.svg |100px]] || [[બામાકો]] || [[પશ્ચિમ આફ્રીકન CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 1,240,192 || 13,518,000 || 1,154 || <span style="display:none">9</span> [[ચિત્ર:Location Mali AU Africa.svg|150px]] |- | [[મોરોટેનિયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html |title=The World Factbook: Mauritania |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211108/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html |url-status=dead }}</ref> (''મોરેટેનિયાનું ઈસ્લામીક ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:1959-2017 Flag of Mauritania.svg|100px]] || [[નૈકચોટ]] || [[મોરેટેનિયન ઓક્વીયા]] || [[અરેબિક]] || 1,030,700 || 3,069,000 || 2,402 || <span style="display:none">8</span>[[ચિત્ર:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]] |- | [[મોરિશિયસ]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html |title=The World Factbook: Mauritius |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211252/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html |url-status=dead }}</ref> (''ગણતંત્ર of Mauritius'') || [[ચિત્ર:Flag of Mauritius.svg|100px]] || [[પોર્ટ લુઈસ]] || [[મોરેશિઅન રૂપિયા]] || [[અંગ્રેજી]] || 2,040 || 1,219,220 || 13,703 || <span style="display:none">44a</span>[[ચિત્ર:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]] |- | [[મોરોક્કો]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=The World Factbook: Morocco |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2019-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912232426/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |url-status=dead }}</ref> (''મોરિક્કોનું રાજ્ય'') || [[ચિત્ર:Flag of Morocco.svg|100px]] || [[રબાત]] || [[મોરોક્કો દીરહામ]] || [[અરેબિક]], [[બર્બર]] || 710,850 (claimed), 446,550 (internationally recognized) || 35,757,175 || 4,600 || <span style="display:none">2</span>[[ચિત્ર:Location Morocco Africa.svg|150px]] |- | [[મોઝામ્બિક]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mz.html |title=The World Factbook: Mozambique |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831040349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mz.html |url-status=dead }}</ref> (''મોઝામ્બિકનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Mozambique.svg|100px]] || [[મેપ્ટુઓ]] || [[મોજામ્બીકન મેટીકલ]] || [[પોર્ટુગીઝ]] || 801,590 || 20,366,795 || 1,389 || <span style="display:none">43</span>[[ચિત્ર:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]] |- | [[નામીબિયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wa.html |title=The World Factbook: Namibia |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423100756/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wa.html |url-status=dead }}</ref> (''નામિબીયાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Namibia.svg |100px]] || [[વીન્ડોએક]] || [[નામિબીયન ડોલર]] || [[અંગ્રેજી]] || 825,418 || 2,031,000 || 7,478 || <span style="display:none">45</span>[[ચિત્ર:Location Namibia AU Africa.svg|150px]] |- | [[નાઈજર]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html |title=The World Factbook: Niger |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html |url-status=dead }}</ref> (''નાઈજર નું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Niger.svg|100px]] || [[નિયામી]] || [[West African CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 1,267,000 || 13,957,000 || 872 || <span style="display:none">10</span>[[ચિત્ર:Location Niger AU Africa.svg|150px]] |- | [[નાઈજીરિયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |title=The World Factbook: Nigeria |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831040543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |url-status=dead }}</ref> (''નાઈજીરિયાનું સમવાયી ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Nigeria.svg|100px]] || [[અબુજા]] || [[નાઈજીરીયન નૈરા]] || [[અંગ્રેજી]] || 923,768 || 154,729,000 || 1,188 || <span style="display:none">25</span>[[ચિત્ર:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]] |- | [[રવાંડા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html |title=The World Factbook: Rwanda |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521080512/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html |url-status=dead }}</ref> (''રવાંડાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Rwanda.svg|100px]] || [[કિગાલી]] || [[રવાન્ડી ફ્રાંક]] || [[કિન્યાર્વાન્ડા]], [[ફ્રેંચ]], [[અંગ્રેજી]] || 26,798 || 7,600,000 || 1,300 || <span style="display:none">37</span>[[ચિત્ર:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]] |- | [[સાઓ ટોમ અને પ્રીંસીપે]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tp.html |title=The World Factbook: Sao Tome and Principe |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918223913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/tp.html |url-status=dead }}</ref> (''સાઓ ટોમ અને પ્રિંસીપનું લોકશાહી ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Sao Tome and Principe.svg|100px]] || [[સાઓ ટોમ]] || [[સાઓ ટોમ અને પ્રિંસીપ ડોબ્રા]] || [[પોર્ટુગીઝ]] || 964 || 157,000 || 1,266 || <span style="display:none">31a</span>[[ચિત્ર:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]] |- | [[સેનેગલ]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html |title=The World Factbook: Senegal |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831041253/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html |url-status=dead }}</ref> (''સેનેગલનું ગણતંત્ર'') ||[[ચિત્ર:Flag of Senegal.svg|100px]] || [[દકાર]] || [[West African CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 196,723 || 11,658,000 || 1,759 ||<span style="display:none">14</span> [[ચિત્ર:Location Senegal AU Africa.svg|150px]] |- | [[શેશલ્સ]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/se.html |title=The World Factbook: Seychelles |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2008-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213004422/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/se.html |url-status=dead }}</ref> (''શેશલ્સનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Seychelles.svg|100px]] || [[વિક્ટોરિયા]] || [[શેચેલોઈસ રૂપિયા]] || [[અંગ્રેજી]], [[ફ્રેંચ]], [[શેચેલોઈસ ક્રેઓલ]] || 451 || 80,654 || 11,818 ||<span style="display:none">39a</span> [[ચિત્ર:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]] |- | [[સિયેરા લિયોન]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |title=The World Factbook: Sierra Leone |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016034059/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |url-status=dead }}</ref> (''સિયેરા લિયોનનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Sierra Leone.svg|100px]] || [[રીટાઉન]] || [[લિઓન]] || [[અંગ્રેજી]] || 71,740 || 6,144,562 || 903 || <span style="display:none">18</span>[[ચિત્ર:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]] |- | [[સોમાલિયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |title=The World Factbook: Somalia |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2016-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701194614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |url-status=dead }}</ref> (''સોમાલી ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Somalia.svg|100px]] || [[લોગદીશુ]] || [[સોમાલિ શીલીંગ]] || [[સોમાલી]], [[અરેબિક]] || 637,657 || 9,832,017 || 600 || <span style="display:none">30</span>[[ચિત્ર:Location Somalia AU Africa.svg|150px]] |- | [[દક્ષીણ આફ્રીકા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html |title=The World Factbook: South Africa |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html |url-status=dead }}</ref> (''દક્ષિણ આફ્રિકાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of South Africa.svg |100px]] || [[બ્લોમ્ફોન્ટેઈન]], [[કેપ ટાઉન]], અને [[પ્રિટોરિયા]] <br /> || [[દક્ષીણ આફ્રીકી રૅન્ડ]] ||[[આફ્રીકાન્સ]], [[અંગ્રેજી]], [[દક્ષીણી ન્ડેબેલી]], [[ઉત્તરી સોથો]], [[સોથો]], [[સ્વાતી]], [[ત્સોન્ગા]], [[ત્સ્વાના]], [[વેન્ડા]], [[હૌસા]], [[ઝુલુ]] || 1,221,037 || 47,432,000 || 12,161 || <span style="display:none">48</span>[[ચિત્ર:Location South Africa AU Africa.svg|150px]] |- | [[દક્ષીણ સુદાન]] (''ગણતંત્ર of South Sudan'')<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/od.html |title=The World Factbook: South Sudan |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=13 July 2011 |archive-date=24 એપ્રિલ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424094414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/od.html |url-status=dead }}</ref> || [[ચિત્ર:Flag of South Sudan.svg|100px]] || [[જુબા]] || [[દક્ષીણી સુદાની પાઉન્ડ]] || [[અંગ્રેજી]] || 644,329 || 8,260,490 || &nbsp; || <span style="display:none">12</span>[[ચિત્ર:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]] |- | [[સુદાન]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |title=The World Factbook: Sudan |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=13 July 2011 |archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |url-status=dead }}</ref> (''સુદાનનું ગણતંત્ર'')<br /> || [[ચિત્ર:Flag of Sudan.svg|100px]] || [[ખાર્ટુમ]] || [[સુદાની પાઉન્ડ]] || [[અરેબિક]], [[અંગ્રેજી]] || 1,861,484 || 36,787,012<!--45,047,502 - 8,260,490--> || 2,300 || <span style="display:none">12</span>[[ચિત્ર:Location Sudan-N AU Africa.svg|150px]] |- | [[સ્વાઝીલેન્ડ]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html |title=The World Factbook: Swaziland |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211254/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html |url-status=dead }}</ref> (''સ્વાઝીલેંડનું રાજ્ય'') || [[ચિત્ર:Flag of Swaziland.svg |100px]] || [[લોબામ્બા]] (રાજધાની અને સંસદ) <br /> [[મ્બાબાને]] (વહીવટી) || [[લીલાન્ગેની]] || [[અંગ્રેજી]], [[સ્વાતી]] || 17,364 || 1,032,000 || 5,245 || <span style="display:none">50</span>[[ચિત્ર:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]] |- | [[તાન્ઝાનિયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |title=The World Factbook: Tanzania |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127225447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |url-status=dead }}</ref> (''તાન્ઝાનિયાનું સંગઠીત ગણરાજ્ય'') || [[ચિત્ર:Flag of Tanzania.svg|100px]] || [[Dodoma]] || [[Tanzanian shilling]] || [[Swahili language|Swahili]], [[અંગ્રેજી]] || 945,087 || 37,849,133 || 723 || <span style="display:none">39</span>[[ચિત્ર:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]] |- | [[ટોગો]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/to.html |title=The World Factbook: Togo |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831041904/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/to.html |url-status=dead }}</ref> (''Togolese ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Togo (3-2).svg|100px]] || [[લોમ]] || [[પશ્ચિમ આફ્રિકી CFA ફ્રાંક]] || [[ફ્રેંચ]] || 56,785 || 6,100,000 || 1,700 || <span style="display:none">23</span>[[ચિત્ર:Location Togo AU Africa.svg|150px]] |- | [[ટ્યુનીશિયા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ts.html |title=The World Factbook: Tunisia |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2012-10-16 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BRmFRbow?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ts.html |url-status=dead }}</ref> (''Tunisian ગણતંત્ર'') ||[[ચિત્ર:Flag of Tunisia.svg|100px]] || [[ટ્યુનીસ]] || [[ટ્યુનિશીયન દિનાર]] || [[અરેબિક]] || 163,610 || 10,102,000 || 8,800 || <span style="display:none">3</span>[[ચિત્ર:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]] |- | [[યુગાન્ડા]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ug.html |title=The World Factbook: Uganda |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018002856/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ug.html |url-status=dead }}</ref> (''યુગાન્ડાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Uganda.svg|100px]] || [[કંપાલા]] || [[યુગાન્ડી શિલીંગ]] || [[અંગ્રેજી]], [[Swahili language|Swahili]] || 236,040 || 27,616,000 || 1,700 || <span style="display:none">35</span>[[ચિત્ર:Location Uganda AU Africa.svg|150px]] |- | [[ઝામ્બિયા]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/za.html |title=The World Factbook: Zambia |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424094929/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/za.html |url-status=dead }}</ref> (''ઝામ્બિયાનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Zambia.svg |100px]] || [[લ્યુસાકા]] || [[ઝામ્બિયન ક્વાચા]] || [[અંગ્રેજી]]|| 752,614 || 14,668,000 || 931 || <span style="display:none">41</span>[[ચિત્ર:Location Zambia AU Africa.svg|150px]] |- | [[ઝિમ્બાબ્વે]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zi.html |title=The World Factbook: Zimbabwe |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2020-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416053740/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zi.html |url-status=dead }}</ref> (''ઝિમ્બાબ્વેનું ગણરાજ્ય'') || [[ચિત્ર:Flag of Zimbabwe.svg|100px]] || [[હરારે]] || [[ઝિમ્બાબ્વે ડોલર]] || [[શોના]], [[ન્ડીબીલી]], [[અંગ્રેજી]] || 390,757 || 13,010,000 || 2,607 || <span style="display:none">47</span>[[ચિત્ર:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]] |} === અર્ધ માન્યતા પ્રાપ્ત કે અમાન્ય દેશ === નીચેની રાષ્ટ્રોએ પોતાને સાર્વભોમ ઘોષિત કર્યાં છે પણ તેમને સત્તાવાર રીતે માન્યતા મળવાની બાકી છે. સહારવી ગણતંત્ર આફ્રિકન યુનિયનનું સદસ્ય છે. {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width:100%;" |- ! નામ (''સત્તાવાર નામ'') ! ધ્વજ ! રાજધાની ! ચલણ ! સત્તાવાર ભાષા ! ક્ષેત્રફળ (km²) ! વસતિ ! GDP per capita (PPP) (US$) ! નક્શો |- | [[સોમાલી લેંડ]] (''સોમાલીલેંડનું ગણતંત્ર'') || [[ચિત્ર:Flag of Somaliland.svg|100px]] || [[હરગીસા]] || [[સોમલીલેંડ શિલિંગ]] || [[સોમાલી]] || 137,600 || 3,500,000 || 600 || <span style="display:none">30</span>[[ચિત્ર:Somaliland in Africa (-mini map -rivers).svg|150px]] |- | [[સહારવી આરબ લોકશાહી ગણતંત્ર]]<ref group="n">Occupies part of the territory of [[Western Sahara]], disputed with Morocco.</ref> || [[ચિત્ર:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|100px]] || [[અલ આઈયુન]] (મોરોક્કી), [[બિર લેહલુ]] (હંગામી)<ref group="n">Currently under Moroccan administration. [[Bir Lehlou]] is the temporary capital and Tindouf Camps is the ''de facto'' one</ref> || [[મોરોક્કન દિરહામ]] || N/A.<ref group="n">[[અરેબિક]] અને [[સ્પેનિશ]] અને સ્થાનીય ભાષાઓ.</ref> || 267,405 (claimed) || 266,000 || N/A || <span style="display:none">7</span>[[ચિત્ર:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]] |} == અસાર્વભોમ ક્ષેત્ર == === આશ્રિત ક્ષેત્રો === નીચેના ક્ષેત્રો રાજકીય રીતે આશ્રિત ક્ષેત્રો છે. {{-}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width:100%;" |- ! નામ (''સત્તાવાર નામ'') ! ધ્વજ ! રાજધાની ! ચલણ ! સત્તાવાર ભાષા ! ક્ષેત્રફળ (km²) ! વસતિ ! GDP per capita (PPP) (US$) ! નક્શો |- | [[ફ્રેંચ દક્ષિણી અને એન્ટાર્કટીક ભુમિ]]<ref group="n">[[Overseas territories of France|Overseas territory]] of France. Only the [[Îles Éparses]] are considered part of the African continent. The remaining four districts lie outside the continental shelf in the [[List of islands in the Indian Ocean|Indian Ocean]] or [[Territorial claims in Antarctica|Antarctica]].</ref> || [[ચિત્ર:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|100px]] || [[પોર્ટ-ઔક્સ-ફ્રેન્સાઈસ]] <ref group="n">The main station on the Îles Éparses is on [[Tromelin Island|Tromelin]]. The headquarters of the district chief, however, is [[Saint-Pierre]], in [[Réunion]].</ref> || [[યુરો]] || [[ફ્રેંચ]] || 38.6 || સ્થાયી વસતિનો અભાવ<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fs.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-12-21 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224214852/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fs.html |url-status=dead }}</ref> || N/A || |- | [[સેંટ હેલેના, એસેશન અને ટ્રાઈસ્ટન દ કુન્હા]] (UK)<ref group="n" name="BOT"> યુનાયટેડ કિંગડમનું દરિયાપાર ક્ષેત્ર</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sh.html |title=The World Factbook: Saint Helena |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232819/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sh.html |url-status=dead }}</ref> || [[ચિત્ર:Flag of Saint Helena.svg|100px]] || [[જેમ્સ ટાઉન]] || [[સ્મ્ટ હેલેનીયન પાઉન્ડ]] || [[અંગ્રેજી]] || 420 || 5,661 || N/A || <span style="display:none">40b</span>[[ચિત્ર:LocationStHelena.png|150px]] |} === અન્ય ક્ષેત્રો === આ યાદિમાં આફ્રિકા ખંડના એવા રાષ્ટ્રોની યાદિ છે કે જેમનું શાસન બિન આફ્રિકી દેખોના હાથમાં છે: {{-}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width:100%;" |- ! નામ (''સત્તાવાર નામ'') ! ધ્વજ ! રાજધાની ! ચલણ ! સત્તાવાર ભાષા ! ક્ષેત્રફળ (km²) ! વસતિ ! GDP per capita (PPP) (US$) ! નક્શો |- | [[કેનેરી દ્વીપસમૂહ]]<ref name="CIA-spain">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sp.html |title=The World Factbook: Spain |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-05-16 |date=2008-05-16 |archive-date=2009-05-19 |archive-url=https://www.webcitation.org/5gsZhjpvP?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sp.html |url-status=dead }}</ref><ref group="n" name="Spain"> [[સ્પેન]]નો એક ભાગ.</ref> || [[ચિત્ર:Flag of the Canary Islands.svg|100px]] || [[લાસ પાલ્માસ ડી ગ્રાન કેનેરિયા]] અને [[સાન્ટા ક્રૂઝ ડી ટેનેરાઈફ]] || [[યુરો]] || [[સ્પેનિશ]] || 7,447 || 1,995,833 || N/A || <span style="display:none">6</span>[[ચિત્ર:Location Canary Islands Africa.svg|150px]] |- | [[સેયુટા]]<ref name="CIA-spain" /><ref group="n" name="Spain"/> (''Autonomous City of Ceuta'') || [[ચિત્ર:Flag Ceuta.svg|100px]] || સેયુટા || [[યુરો]] || [[સ્પેનિશ]] || 28 || 76,861 || N/A || <span style="display:none">2a</span>[[ચિત્ર:Ceuta-melilla.png|150px]] |- | [[મૅડેરિયા]] <ref group="n" name="ARP"> [[પોર્ટુગલ]] નો એક ભાગ.</ref> (''Autonomous Region of Madeira'') || [[ચિત્ર:Flag of Madeira.svg|100px]] || [[ફનચાલ]] || [[યુરો]] || [[પોર્ટુગીઝ]] || 828 || 245,806 || N/A || <span style="display:none">1</span>[[ચિત્ર:Location Madeira Africa.svg|150px]] |- | [[મૅયોટી]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mf.html |title=The World Factbook: Mayotte |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |access-date=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2012-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921084632/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mf.html |url-status=dead }}</ref> ([[France]])<ref group="n"> હાલમાં ફ્રાંસની દરિયાપાર ક્ષેત્ર Is ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૧માંતે ફ્રાંસના દરિપાર વિભાગ સાથે મિલન પામશે. </ref> || [[ચિત્ર:Flag of France.svg|100px]] || [[મૅમૌઝોઉ]] || [[યુરો]] || [[ફ્રેંચ]] || 374 || 186,452 || 2,600 || <span style="display:none">43b</span>[[ચિત્ર:Location Mayotte Africa.svg|150px]] |- | [[મેલિલા]] <ref group="n" name="Spain"/> (''Autonomous City of Mayotte'') || [[ચિત્ર:Flag Melilla.svg|100px]] || મેલિલા || [[યુરો]] || [[સ્પેનિશ]] || 20 || 72,000 || N/A || <span style="display:none">2b</span>[[ચિત્ર:Mapa del sur de España neutral.png|150px]] |- | [[પ્લાઝાસ ડી સોબેરાનિયા]] <ref group="n" name="Spain"/> || [[ચિત્ર:Flag of Spain.svg|100px]] || N/A || [[યુરો]] || [[સ્પેનિશ]] || || કોઈ વસતિ નથીએ || N/A || <span style="display:none">2a</span> [[ચિત્ર:Mapa del sur de España neutral.png|150px]] |- | [[રિયુનિયન]] <ref group="n">હાલમાં ફ્રાંસની દરિયાપાર ક્ષેત્ર </ref> ||[[ચિત્ર:ReunionFlag.png]] || સેઈન્ટ ડેનિસ || [[યુરો]] || ફ્રેંચ || 2,512 || 793,000 || N/A ||<span style="display:none">44b</span> [[ચિત્ર:Location Réunion Africa.svg|150px]] |} == નોંધ == {{Reflist|group=n}} == સંદર્ભો == {{Reflist|30en}} [[શ્રેણી:આફ્રિકા]] agv6f3fwof994bsl094t17l6liekjgu 0 39849 902724 890144 2026-07-23T05:07:19Z ~2026-41254-53 88274 /* સંદર્ભ */ 902724 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = ગુરુ પૂર્ણિમા |image = Shukracharya and Kacha.jpg |caption = શિષ્યને આશીર્વાદ આપતા ગુરૂ |official_name = |observedby = [[હિંદુ]] અને [[બૌદ્ધ]] |begins = |ends = |date = ''[[અષાઢ]]'' ''પૂર્ણિમા'' (જૂન-જુલાઇ) |date૨૦૨૨ = જુલાઇ ૧૩, બુધવાર<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/holidays/india/guru-purnima|title = Guru Purnima in India}}</ref> |observances = ''ગુરુ પૂજા'' |frequency = વાર્ષિક }} '''ગુરુ પૂર્ણિમા''' (ઉચ્ચાર: Guru Pūrṇimā, {{lang-sa|गुरु पूर्णिमा}}), હિંદુ અને બૌદ્ધ ધર્મમાં મનાવવામાં આવતો ઉત્સવ છે. આ દિવસે મુખ્યત્વે આધ્યાત્મિક ગુરુનું સ્મરણ અને પૂજન કરવામાં આવે છે. આ ઉત્સવ [[અષાઢ]] સુદ પૂર્ણિમાના દિવસે મનાવવામાં આવે છે. [[મહાભારત]]ના રચયિતા [[વ્યાસ|વેદ વ્યાસ]]નો જન્મદિવસ આ દિવસે હોવાથી તેમના સન્માનમાં ગુરુ પૂર્ણિમાને ''વ્યાસ પૂર્ણિમા'' નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. [[સંત કબીર]]ના શિષ્ય અને ભક્તિકાળના સંત ઘીસાદાસનો જન્મ પણ આ જ દિવસે થયેલો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિંદુ તહેવારો]] du0ffxk7wy0qutkla9ykt7hiz799cqz 902725 902724 2026-07-23T05:12:01Z Aniket 65 [[Special:Contributions/~2026-41254-53|~2026-41254-53]] ([[User talk:~2026-41254-53|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Aniket|Aniket]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 824707 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = ગુરુ પૂર્ણિમા |image = Shukracharya and Kacha.jpg |caption = શિષ્યને આશીર્વાદ આપતા ગુરૂ |official_name = |observedby = [[હિંદુ]] અને [[બૌદ્ધ]] |begins = |ends = |date = ''[[અષાઢ]]'' ''પૂર્ણિમા'' (જૂન-જુલાઇ) |date૨૦૨૨ = જુલાઇ ૧૩, બુધવાર<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/holidays/india/guru-purnima|title = Guru Purnima in India}}</ref> |observances = ''ગુરુ પૂજા'' |frequency = વાર્ષિક }} '''ગુરુ પૂર્ણિમા''' (ઉચ્ચાર: Guru Pūrṇimā, {{lang-sa|गुरु पूर्णिमा}}), હિંદુ અને બૌદ્ધ ધર્મમાં મનાવવામાં આવતો ઉત્સવ છે. આ દિવસે મુખ્યત્વે આધ્યાત્મિક ગુરુનું સ્મરણ અને પૂજન કરવામાં આવે છે. આ ઉત્સવ [[અષાઢ]] સુદ પૂર્ણિમાના દિવસે મનાવવામાં આવે છે. [[મહાભારત]]ના રચયિતા [[વ્યાસ|વેદ વ્યાસ]]નો જન્મદિવસ આ દિવસે હોવાથી તેમના સન્માનમાં ગુરુ પૂર્ણિમાને ''વ્યાસ પૂર્ણિમા'' નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. [[સંત કબીર]]ના શિષ્ય અને ભક્તિકાળના સંત ઘીસાદાસનો જન્મ પણ આ જ દિવસે થયેલો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિંદુ તહેવારો]] mrm60xp95slekb6913oissmcs00qtrj 10 42500 902670 392251 2026-07-21T09:21:37Z CommonsDelinker 264 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 902670 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Sweden | flag alias = Flag of Sweden.svg <!-- 1562 variant removed: | flag alias-1562 = Sweden-Flag-1562.svg | border-1562 = --> | flag alias-1818 = Swedish and Norwegian merchant flag 1818-1844.svg | flag alias-1844 = Swedish civil ensign (1844–1905).svg | flag alias-naval = Naval ensign of Sweden.svg | border-naval = | link alias-naval = Swedish Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var2 = 1818 | var3 = 1844 | redir1 = SWE </noinclude> }} r0vg4dieqpmxcahoowsvwrzcc7xguj3 10 42505 902680 570967 2026-07-21T13:53:40Z CommonsDelinker 264 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 902680 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Spain | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of Spain (1931 - 1939).svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938 - 1945).svg | flag alias-1945 =Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-civil = BandMercante1785.svg | link alias-naval = Spanish Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = civil | redir1 = ESP | redir2 = SPA | related1 = Spanish Republic | related2 = Spanish State </noinclude> }} r750ll75lt9epkmar5fwi7js112lab2 0 42929 902654 900824 2026-07-21T01:08:34Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:Flag_of_Arunachal_Pradesh.svg|Flag_of_Arunachal_Pradesh.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Sreejithk2000|Sreejithk2000]] because: Temporary deletion for [[:c:COM:SPLIT|history splitting]] of [[:c:COM:OVERWRITE|overwrit 902654 wikitext text/x-wiki [[ભારત]]ના ૨૮ રાજ્યો અને ૭ કેન્દ્ર શાસિતપ્રદેશો પોતાના પ્રતિકો ધરાવે છે. == રાજ્યો == {| class="wikitable sortable" !રાજ્ય !પ્રતિક |- |આંધ્ર પ્રદેશ | |- |અરૂણાચલ પ્રદેશ | |- |આસામ |[[File:Seal of Assam.svg|100px]] |- |બિહાર |[[File:Seal of Bihar.svg|100px]] |- |[[છત્તીસગઢ]] |[[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|100px]] |- |ગોઆ |[[File:Flag of Goa, India.svg|100px]] |- |ગુજરાત |[[File:Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg|100px]] |- |હરિયાણા |[[File:Emblem of Haryana.svg|100px]] |- |હિમાચલ પ્રદેશ | |- |ઝારખંડ |[[File:Jharkhand Rajakiya Chihna.svg|100px]] |- |કર્ણાટક |[[File:Seal of Karnataka.svg|100px]] |- |કેરળ |[[File:Government of Kerala Logo.svg|100px]] |- |મધ્ય પ્રદેશ |[[File:Emblem of Madhya Pradesh.svg|100px]] |- |મહારાષ્ટ્ર |[[File:Seal of Maharashtra.svg|100px]] |- |મણિપુર |[[File:Kanglasa.svg|100px]] |- |મેઘાલય | |- |મિઝોરમ |[[File:Seal of Mizoram.svg|100px]] |- |નાગાલેંડ |[[File:Government Banner of Nagaland.svg|100px]] |- |ઓડિશા | |- |પંજાબ |[[File:Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg|100px]] |- |રાજસ્થાન |[[File:Emblem Rajasthan.png|alt=Emblem of Rajasthan|100px]] |- |સિક્કિમ |[[File:Seal of Sikkim.svg|100px]] |- |તમિળ નાડુ |[[File:Seal of Tamil Nadu.svg|100px]] |- |તેલંગાણા | |- |ત્રિપુરા |[[File:Seal of Tripura.svg|100px]] |- |ઉત્તર પ્રદેશ |[[File:Seal of Uttar Pradesh.svg|100px]] |- |ઉત્તરાખંડ |[[File:Seal of Uttarakhand.svg|100px]] |- |પશ્ચિમ બંગાળ | |} == કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો == મોટા ભાગના કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો હજુ ભારતના પ્રતીકો ફેરફાર કરીને ઉપયોગ કરે છે. {| class="wikitable" !કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ !નોંધ !પ્રતિક |- |આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ |ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે. |[[ચિત્ર:Banner_of_Andaman_and_Nicobar_Islands.png|100x100px]] |- |ચંદીગઢ | |[[ચિત્ર:Flag_of_Chandigarh.svg|100x100px]] |- |દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ |ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે. |[[ચિત્ર:Seal_of_Dadra_and_Nagar_Haveli_and_Daman_and_Diu.svg|100x100px]] |- |દિલ્હી |ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે. |[[ચિત્ર:Seal_of_the_National_Capital_Territory_of_Delhi.svg|128x128px]] |- |જમ્મુ અને કાશ્મીર |ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે. |[[ચિત્ર:Government_of_Jammu_and_Kashmir.svg|100x100px]] |- |લડાખ |ભારતનું રાષ્ટ્રચિહ્ન વાપરે છે. |[[ચિત્ર:Seal_of_Ladakh.png|100x100px]] |- |લક્ષદ્વીપ | |[[ચિત્ર:Flag_of_Lakshadweep.png|100x100px]] |- |પુડુચેરી | |[[ચિત્ર:Emblem_of_the_Government_of_Puducherry.png|100x100px]] |} == આ પણ જુઓ == * [[ભારતના રાજ્ય પક્ષીઓની યાદી]] * [[ભારતના રાજ્ય વૃક્ષોની યાદી‎]] * [[ભારતના રાજ્ય પ્રાણીઓની યાદી]] * [[ભારતમાં સત્તાવાર દરજ્જો ધરાવતી ભાષાઓ]] == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.hubert-herald.nl/INHOUD.htm ઈન્ડિયા એટ નેશનલ આર્મસ એન્ડ એમ્બલેમ્સ] [[શ્રેણી: ભારતના રાષ્ટ્રીય ચિન્હો]] irn4l5bssk5fp3gp5t8xbrc7yw287uu 10 43357 902681 492067 2026-07-21T13:56:24Z CommonsDelinker 264 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 902681 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ફીલીપાઈન્સ | flag alias = Flag of the Philippines.svg | flag alias-1535 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg | flag alias-1821 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1875 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-aguinaldo = Philippines Flag Original.svg | flag alias-1898 = Flag of the United States (1896-1908).svg | flag alias-1908 = US flag 46 stars.svg | flag alias-1912 = US flag 48 stars.svg | flag alias-1919 = Flag of the Philippines (1919-1936).svg | flag alias-1936 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-1985 = Flag of the Philippines (light blue).svg | flag alias-1986 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | link alias-naval = Philippine Navy | name alias-basketball = Philippines | link alias-basketball = Philippines {{{mw|men's}}} national basketball team | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1535 | var2 = 1821 | var3 = 1873 | var4 = 1875 | var5 = aguinaldo | var6 = 1898 | var7 = 1908 | var8 = 1912 | var9 = 1919 | var10 = 1936 | var11 = 1985 | var12 = 1986 | cat = Philippines | redir1 = PHL | redir2 = PHI | related1 = First Philippine Republic | related2 = Philippine Commonwealth | related3 = Second Philippine Republic </noinclude> }} nmxdpysqr059jf6xeizffrj0ra79g9p 10 63006 902669 674443 2026-07-21T08:39:23Z CommonsDelinker 264 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 902669 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = કેપ વર્દુ | flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg | flag alias-1975 = Flag of Cape Verde (1975–1992).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1975 | redir1 = CPV | redir2 = Cabo Verde | redir3 = કેપ વર્દુ </noinclude> }} efonlcwg1c3t9rmwp6cirbdpl0qa87m 0 72272 902707 816645 2026-07-22T11:51:40Z MichealBVN 88262 /* સર્જન */ 902707 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = સૌરભ શાહ | embed = | honorific_prefix = | honorific_suffix = | image = Saurabh_Shah.jpg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = સૌરભ શાહ, મુંબઈ, ૨૦૧૬ | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1960|04|14}} | birth_place = [[મુંબઈ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | occupation = લેખક | language = | residence = | nationality = ભારતીય | citizenship = | education = | alma_mater = | period = | genre = <!-- or: | genres = --> | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = | notableworks = <!-- or: | notablework = --> | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = {{URL|https://www.newspremi.com/}} }} '''સૌરભ શાહ''' (૧૪ એપ્રિલ, ૧૯૬૦) ગુજરાતી લેખક, નવલકથાકાર અને કટારલેખક છે. તેમની કલમ ''ગુડ મોર્નિંગ'' [[મુંબઇ સમાચાર]]માં પ્રગટ થતી હતી. == સર્જન == === નવલકથા === * વેર વૈભવ * મહારાજ (૨૦૧૩) * ગોડફાધર (૨૦૧૩) (મારિયો પુઝોની અમેરિકન નવલકથાનો અનુવાદ) === લેખ સંગ્રહ === * સંબંધમા સલામતીની ભાવના સારી ખરાબ ક્યારે * સાથે રહેવાના કારણો ખૂટી પડતા લાગે ત્યારે * પ્રિય જિંદગી * પ્રેમ સેક્સ અને સંબંધો * પ્રેમ એટલે ખુલ્લા પરબીડિયાંમાં મૂકેલો સરનામા વિનાનો પત્ર * મનની બાયપાસ સર્જરી * લગ્નેતર સંબંધો અને સંબંધેતર લગ્નો * લગ્ન જીવનમાં પતિ પત્નિની જવાબદારી સરખે હિસ્સે * કંઇક ખૂટે છે {{સાહિત્ય-સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૬૦માં જન્મ]] pgt78abee57e8esphbyoykr2tl5e8by 902712 902707 2026-07-22T12:50:57Z MichealBVN 88262 /* નવલકથા */ 902712 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = સૌરભ શાહ | embed = | honorific_prefix = | honorific_suffix = | image = Saurabh_Shah.jpg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = સૌરભ શાહ, મુંબઈ, ૨૦૧૬ | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1960|04|14}} | birth_place = [[મુંબઈ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | occupation = લેખક | language = | residence = | nationality = ભારતીય | citizenship = | education = | alma_mater = | period = | genre = <!-- or: | genres = --> | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = | notableworks = <!-- or: | notablework = --> | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = {{URL|https://www.newspremi.com/}} }} '''સૌરભ શાહ''' (૧૪ એપ્રિલ, ૧૯૬૦) ગુજરાતી લેખક, નવલકથાકાર અને કટારલેખક છે. તેમની કલમ ''ગુડ મોર્નિંગ'' [[મુંબઇ સમાચાર]]માં પ્રગટ થતી હતી. == સર્જન == === નવલકથા === * વેર વૈભવ * મહારાજ (૨૦૧૩) * [[ગોડફાધર (નવલકથા)|ગોડફાધર]] (મારિયો પુઝોની અમેરિકન નવલકથાનો અનુવાદ) === લેખ સંગ્રહ === * સંબંધમા સલામતીની ભાવના સારી ખરાબ ક્યારે * સાથે રહેવાના કારણો ખૂટી પડતા લાગે ત્યારે * પ્રિય જિંદગી * પ્રેમ સેક્સ અને સંબંધો * પ્રેમ એટલે ખુલ્લા પરબીડિયાંમાં મૂકેલો સરનામા વિનાનો પત્ર * મનની બાયપાસ સર્જરી * લગ્નેતર સંબંધો અને સંબંધેતર લગ્નો * લગ્ન જીવનમાં પતિ પત્નિની જવાબદારી સરખે હિસ્સે * કંઇક ખૂટે છે {{સાહિત્ય-સ્ટબ}} [[શ્રેણી:સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૬૦માં જન્મ]] 1av260ppx22rxabev0s7j1vxjcbi80j 0 74561 902721 836014 2026-07-23T04:31:28Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:Anandiben_Patel_Ji.jpg|Anandiben_Patel_Ji.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 15 July 2026. 902721 wikitext text/x-wiki '''ઘાટલોડિયા વિધાનસભા બેઠક''' [[ગુજરાત]]ના ૧૮૨ વિધાનસભા મતવિસ્તારોમાંનો એક વિસ્તાર છે. તે [[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ જિલ્લા]]માં આવેલો છે. આ બેઠક ૨૦૦૮માં અસ્તિત્વમાં આવી હતી. == વિભાગોની યાદી == આ વિધાનસભા બેઠક નીચેના વિભાગો ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/Gujarat/gujarat.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-06-14 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015941/http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/Gujarat/gujarat.pdf |url-status=dead }}</ref> ૧. અમદાવાદ શહેર તાલુકાના ગામો – ત્રાગડ, ઘાટલોડિયા (એમ), મેમનગર (એમ). ૨. દસક્રોઇ તાલુકા ગામો – લપકામણ, [[લીલાપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|લીલાપુર]], [[ખોડીયાર (તા. દસ્ક્રોઇ)|ખોડીયાર]], [[છારોડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|છારોડી]], [[જગતપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|જગતપુર]], [[હેબતપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|હેબતપુર]], [[ભાડજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભાડજ]], [[શીલજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|શીલજ]], ચેનપુર, ઓગણજ, ઘુમા, શેલા, સોલા, બોડકદેવ, આંબલી, [[ગોતા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગોતા]] (સીટી), [[થલતેજ]] (સીટી), [[બોપલ]] (સીટી). == મતદારો == <ref>{{Cite web |url=http://ceo.gujarat.gov.in/download/PCAC.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2016-06-14 |archive-date=2016-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507100746/https://ceo.gujarat.gov.in/download/PCAC.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" ! ચૂંટણી ! મતદાન મથકો ! પુરુષ મતદારો ! સ્ત્રી મતદારો ! અન્ય ! કુલ મતદારો |- | [[ભારતીય સામાન્ય ચૂંટણી, ૨૦૧૪|૨૦૧૩]] | ૩૧૮ | ૧૬૪૫૪૭ | ૧૫૫૧૩૭ | ૦ | ૩૧૯૬૮૪ |} ==વિધાનસભાના સભ્યો== {| class="wikitable sortable" |- !વર્ષ !સભ્ય !ચિત્ર !colspan="2"|રાજકીય પક્ષ |- |૨૦૦૯ પૂર્વે |colspan=4 align=center|બેઠક અસ્તિત્વમાં ન હતી |- | [[ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૨|૨૦૧૨]] | [[આનંદીબેન પટેલ]] || || [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] |style="background-color: {{Bharatiya Janata Party/meta/color}}" | |- | [[ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૧૭|૨૦૧૭]] | rowspan=2|[[ભૂપેન્દ્ર પટેલ|ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલ]] || rowspan=2|[[File:Bhupendrabhai Patel accompanies Narendra Modi at Rajkot (cropped).jpg|75px]] || rowspan=2|[[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] |style="background-color: {{Bharatiya Janata Party/meta/color}}" | |- | [[ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણી, ૨૦૨૨|૨૦૨૨]] |style="background-color: {{Bharatiya Janata Party/meta/color}}"| |} == ચૂંટણી પરિણામો == === ૨૦૧૨ === == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:અમદાવાદ જિલ્લો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના વિધાનસભા નિર્વાચનક્ષેત્રો]] 5o3z95m8oe0it7cqg1grml36y3xzl8u 0 96988 902683 789087 2026-07-21T14:57:36Z KartikMistry 10383 [[શ્રેણી:મૂળાક્ષરો]] દૂર થઇ; [[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 902683 wikitext text/x-wiki {{Infobox grapheme |name=અ |letter=અ |variations= |image= |imagesize= |imagealt= |script=ગુજરાતી લિપિ |type=મુળાક્ષર |typedesc= પ્રતિકમય |language=[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] |phonemes=[{{IPA|ə}}] |unicode=U+0A85 |alphanumber= |number= }} '''અ''' ''(ə)'' [[ગુજરાતી લિપિ]]નો પ્રથમ સ્વર છે. આ દેવનાગરી સ્વર '''अ''' માંથી ઉતરી આવેલો છે, '''અ''' નું ઉચ્ચારણ '''અ''' જ થાય છે. {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]] hbju215pmb0fwagxdkkvbmsfh9dzxk1 0 96991 902684 789088 2026-07-21T14:57:44Z KartikMistry 10383 [[શ્રેણી:મૂળાક્ષરો]] દૂર થઇ; [[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 902684 wikitext text/x-wiki {{Infobox grapheme |name=જ |letter=જ |variations= |image= |imagesize= |imagealt= |script=ગુજરાતી લિપિ |type=મુળાક્ષર |typedesc= પ્રતિકમય |language=[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] |phonemes=[{{IPA|dʒə}}] |unicode=U+0A9C |alphanumber= |number= }} '''જ''' ''(dʒə)'' [[ગુજરાતી લિપિ]]નો મુળાક્ષર છે. તે દેવનાગરી સ્વર '''ज''' માંથી ઉતરી આવેલો છે, '''જ''' નું ઉચ્ચારણ '''જ''' થાય છે. {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]] ggyo5dl8t2bpi2w8j0scumjnl6xx42d 0 97020 902657 789086 2026-07-21T04:59:56Z ~2026-40823-45 88241 902657 wikitext text/x-wiki {{Infobox grapheme |name=ડ |letter=ડ |variations= |image= |imagesize= |imagealt= |script=ગુજરાતી લિપિ |type=મુળાક્ષર |typedesc= પ્રતિકમય |language=[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] |phonemes=[{{IPA|ɖə}}] |unicode=U+0AA1 |alphanumber= |number= }} '''ડ''' ''(ɖə)'' [[ગુજરાતી લિપિ]]નો એક વ્યંજન છે. પ ઞૃલૂંગ લઅશ {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા]] [[શ્રેણી:મૂળાક્ષરો]] merqsueqkwexiibpeb63vxo27zs0vua 902664 902657 2026-07-21T08:05:39Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-40823-45|~2026-40823-45]] ([[User talk:~2026-40823-45|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 789086 wikitext text/x-wiki {{Infobox grapheme |name=ડ |letter=ડ |variations= |image= |imagesize= |imagealt= |script=ગુજરાતી લિપિ |type=મુળાક્ષર |typedesc= પ્રતિકમય |language=[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] |phonemes=[{{IPA|ɖə}}] |unicode=U+0AA1 |alphanumber= |number= }} '''ડ''' ''(ɖə)'' [[ગુજરાતી લિપિ]]નો એક વ્યંજન છે. {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા]] [[શ્રેણી:મૂળાક્ષરો]] eem97jcqvnamdcfznppd0b9zjj8egb5 902686 902664 2026-07-21T14:58:00Z KartikMistry 10383 [[શ્રેણી:મૂળાક્ષરો]] દૂર થઇ; [[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 902686 wikitext text/x-wiki {{Infobox grapheme |name=ડ |letter=ડ |variations= |image= |imagesize= |imagealt= |script=ગુજરાતી લિપિ |type=મુળાક્ષર |typedesc= પ્રતિકમય |language=[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] |phonemes=[{{IPA|ɖə}}] |unicode=U+0AA1 |alphanumber= |number= }} '''ડ''' ''(ɖə)'' [[ગુજરાતી લિપિ]]નો એક વ્યંજન છે. {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]] ojq0zqdrm1lbec92x8u32ui6fd9crwe 0 100172 902685 789085 2026-07-21T14:57:52Z KartikMistry 10383 [[શ્રેણી:મૂળાક્ષરો]] દૂર થઇ; [[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 902685 wikitext text/x-wiki {{Infobox grapheme |name=ઞ |letter=ઞ |variations= |image= |imagesize= |imagealt= |script=ગુજરાતી લિપિ |type=મુળાક્ષર |typedesc= |language=ગુજરાતી |phonemes= |unicode=U+0A9E |alphanumber= |number= }} '''ઞ''' ‍(IPA: /ɲə/) [[ગુજરાતી લિપિ|ગુજરાતી]] વર્ણમાળા<ref>{{Cite web|url=https://www.compart.com/en/unicode/U+0A9E|title=Find all Unicode Characters from Hieroglyphs to Dingbats – Unicode Compart|last=AG|first=Compart|language=en|access-date=2018-12-17}}</ref>નો એક અનુનાસિક અને તાલવ્ય વ્યંજન મૂળાક્ષર છે. આ મૂળાક્ષરથી શરૂ થતો કોઇ શબ્દ શબ્દકોશમાં નથી, તેમજ તે વ્યવહારમાં હાલની [[ગુજરાતી ભાષા]]માં ઉપયોગમાં નથી આવતો. ઞ કક્કામાં ઝ અને ટ મૂળાક્ષરોની વચ્ચેના ક્રમમાં આવે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા]] 2bu4374tz44myl8wr25aqhtgme068x9 0 113394 902741 902028 2026-07-23T10:42:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 902741 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[ચિત્ર:PhishingTrustedBank.png|thumb| ફિશિંગ ઇમેઇલ ઉદાહરણ, અધિકારી તરીકે છૂપી [[ઇ-મેઇલ|ઇમેઇલ]] એક (કાલ્પનિક) બેંક છે. પ્રેષક ફિશરની વેબસાઇટ પર "પુષ્ટિ" કરીને પ્રાપ્તિકર્તાને ગુપ્ત માહિતી પ્રગટ કરવા માટે છેતરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. ''પ્રાપ્ત થઈ'' છે અને ''અસમાનતાના'' કારણ કે પ્રાપ્ત થયેલ અનુક્રમે શબ્દો ખોટી જોડણી નોંધ કરો. જો કે બેંકના વેબપૃષ્ઠનો [[યુનિફોર્મ રિસોર્સ લોકેટર|URL]] કાયદેસર લાગે છે, તેમ છતાં ફિશરના વેબપેજ પર હાયપરલિંક નિર્દેશ કરે . ]] ફિશિંગ એ ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહારમાં વિશ્વાસપાત્ર એન્ટિટી તરીકે પોતાને વેશપલટો દ્વારા વપરાશકર્તા નામ, પાસવર્ડો અને ક્રેડિટ કાર્ડ વિગતો જેવી સંવેદનશીલ માહિતી મેળવવાનો છેતરપિંડી પ્રયાસ છે.<ref>{{cite book|title=Handbook of Information and Communication Security|last=Ramzan|first=Zulfikar|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-04117-4|editor-last1=Stamp|editor-first1=Mark|chapter=Phishing attacks and countermeasures|editor-last2=Stavroulakis|editor-first2=Peter|chapter-url=https://books.google.com/books?id=I-9P1EkTkigC&pg=PA433}}</ref><ref>Van der Merwe, A J, Loock, M, Dabrowski, M. (2005), Characteristics and Responsibilities involved in a Phishing Attack, Winter International Symposium on Information and Communication Technologies, Cape Town, January 2005.</ref>સામાન્ય રીતે ઇમેઇલ સ્પોફિંગ અથવા ઇન્સ્ટન્ટ મેસેજિંગ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે,<ref name="DMARC3">{{cite web|url=http://googleonlinesecurity.blogspot.jp/2012/01/landing-another-blow-against-email.html|title=Landing another blow against email phishing (Google Online Security Blog)|access-date=June 21, 2012}}</ref> તે ઘણીવાર વપરાશકર્તાઓને બનાવટી વેબસાઇટ પર વ્યક્તિગત માહિતી દાખલ કરવા સૂચના આપે છે જે કાયદેસર સાઇટના દેખાવ અને લાગણી સાથે મેળ ખાય છે.<ref>{{cite web|url=https://www.sans.org/security-awareness-training/resources/stop-phish|title=Stop That Phish|last1=Dudley|first1=Tonia|publisher=SANS.org|access-date=6 November 2019|archive-date=21 માર્ચ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321122527/https://www.sans.org/security-awareness-training/resources/stop-phish|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.7xter.com/2016/08/phishing.html|title=What is Phishing?|last=|first=|date=2016-08-14|website=|access-date=|archive-date=2016-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016230423/https://www.7xter.com/2016/08/phishing.html|url-status=dead}}</ref> ફિશિંગ એ વપરાશકર્તાઓને છેતરવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી સામાજિક એન્જિનિયરિંગ તકનીકોનું એક ઉદાહરણ છે. વપરાશકર્તાઓને સોશિયલ વેબ સાઇટ્સ, હરાજી સાઇટ્સ, બેન્કો, paymentનલાઇન ચુકવણી પ્રોસેસર્સ અથવા આઇટી એડમિનિસ્ટ્રેટર્સ જેવા વિશ્વસનીય પક્ષોમાંથી આવતા સંદેશાવ્યવહાર દ્વારા મુક્ત કરવામાં આવે છે. <ref name="Google">{{Cite web|url=http://googleonlinesecurity.blogspot.jp/2012/06/safe-browsing-protecting-web-users-for.html|title=Safe Browsing (Google Online Security Blog)|access-date=June 21, 2012}}</ref> ફિશીંગની ઘટનાઓ સાથે વ્યવહાર કરવાના પ્રયત્નોમાં કાયદો, વપરાશકર્તા તાલીમ, લોક જાગૃતિ અને તકનીકી સુરક્ષા પગલાઓ (ફિશિંગના હુમલાને કારણે હાલની વેબ સિક્યુરિટીમાં નબળાઇઓનું વારંવાર શોષણ થાય છે) નો સમાવેશ થાય છે<ref name="Jos20072">{{cite web|url=http://www.unik.no/people/josang/papers/JAGAM2007-ACSAC.pdf|title=Security Usability Principles for Vulnerability Analysis and Risk Assessment.|last=Jøsang|first=Audun|year=2007|work=Proceedings of the Annual Computer Security Applications Conference 2007 (ACSAC'07)|display-authors=etal|access-date=2020-03-02|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831175804/https://www.mn.uio.no/its/|url-status=dead}}</ref>. શબ્દ પોતે એક છે નવો અખતરો હતો એક તરીકે બનાવવામાં homophone ના ''[[માછીમારી]] .'' == તકનીક == === ફિશિંગ પ્રકારો === ==== ભાલા ફિશિંગ ==== ચોક્કસ વ્યક્તિઓ અથવા કંપનીઓ પર નિર્દેશિત ફિશિંગ પ્રયત્નોને ''ભાલા ફિશિંગ'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. <ref>{{Cite web|url=https://docs.microsoft.com/en-us/windows/security/threat-protection/intelligence/phishing#spear-phishing|title=Spear phishing|website=Windows IT Pro Center|access-date=March 4, 2019}}</ref> બલ્ક ફિશિંગથી વિપરીત, ભાલા ફિશિંગ હુમલાખોરો તેમની સફળતાની સંભાવનાને વધારવા માટે તેમના લક્ષ્ય વિશેની વ્યક્તિગત માહિતી ઘણીવાર એકત્રિત કરે છે અને તેનો ઉપયોગ કરે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.firmex.com/blog/spear-phishing-whos-getting-caught/|title=Spear Phishing: Who's Getting Caught?|last=Stephenson|first=Debbie|date=2013-05-30|publisher=Firmex|access-date=July 27, 2014|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811102334/http://www.firmex.com/blog/spear-phishing-whos-getting-caught/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|title=NSA/GCHQ Hacking Gets Personal: Belgian Cryptographer Targeted|url=https://www.infosecurity-magazine.com/news/nsagchq-hacking-gets-personal-belgian/|access-date=10 September 2018|work=Info Security magazine|date=3 February 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Leyden|first=John|title=RSA explains how attackers breached its systems|url=https://www.theregister.co.uk/2011/04/04/rsa_hack_howdunnit/|access-date=10 September 2018|work=The Register|date=4 April 2011}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Winterford|first=Brett|title=Epsilon breach used four-month-old attack|url=https://www.itnews.com.au/news/epsilon-breach-used-four-month-old-attack-253712|access-date=10 September 2018|work=itnews.com.au|publisher=itnews.com.au|date=7 April 2011}}</ref> થ્રેટ ગ્રુપ -4127 (ફેન્સી રીંછ) હિલેરી ક્લિન્ટનના 2016 ના રાષ્ટ્રપતિ અભિયાન સાથે જોડાયેલા ઇમેઇલ એકાઉન્ટ્સને લક્ષ્ય બનાવવા માટે ભાલા ફિશિંગ યુક્તિઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેઓએ લક્ષ્યાંકિત વપરાશકર્તાઓને ધમકાવવા માટે 1,800 થી વધુ ગૂગલ એકાઉન્ટ્સ પર હુમલો કર્યો અને એકાઉન્ટ્સ-ગૂગલ.કોમ ડોમેન લાગુ કર્યા... <ref>{{Cite web|url=https://www.secureworks.com/research/threat-group-4127-targets-google-accounts|title=Threat Group-4127 Targets Google Accounts|website=www.secureworks.com|language=en|access-date=2017-10-12}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/how-the-russians-hacked-the-dnc-and-passed-its-emails-to-wikileaks/2018/07/13/af19a828-86c3-11e8-8553-a3ce89036c78_story.html?noredirect=on|title=How the Russians hacked the DNC and passed its emails to WikiLeaks|last=Nakashima|first=Ellen|date=July 13, 2018|work=The Washington Post|access-date=February 22, 2019|last2=Harris|first2=Shane}}</ref> ==== વ્હેલિંગ ==== વ્હેલિંગ શબ્દ ખાસ કરીને વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને અન્ય ઉચ્ચ-પ્રોફાઇલ લક્ષ્યો પર નિર્દેશિત ભાલા ફિશિંગ હુમલાઓનો સંદર્ભ આપે છે..<ref>{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2008/04/16/whaling_expedition_continues/.|title=Fake subpoenas harpoon 2,100 corporate fat cats|publisher=The Register|archive-url = https://www.webcitation.org/5w9YcgvUb?url=http://www.theregister.co.uk/2008/04/16/whaling_expedition_continues/|archive-date=January 31, 2011|access-date=April 17, 2008|url-status=live|df=mdy}}</ref> આ કિસ્સાઓમાં, ઉપલા મેનેજર અને કંપનીમાં વ્યક્તિની ભૂમિકાને લક્ષ્ય બનાવવા માટે સામગ્રીને ઘડવામાં આવશે. વ્હેલિંગ એટેક ઇમેઇલની સામગ્રી એક એક્ઝિક્યુટિવ મુદ્દો હોઈ શકે છે જેમ કે સબપેના અથવા ગ્રાહકની ફરિયાદ.<ref>{{cite web|url=http://netforbeginners.about.com/od/scamsandidentitytheft/f/What-Is-Whaling-Spear-Phishing.htm|title=What Is 'Whaling'? Is Whaling Like 'Spear Phishing'?|publisher=About Tech|archive-url = https://web.archive.org/web/20111018140959/http://netforbeginners.about.com/od/scamsandidentitytheft/f/What-Is-Whaling-Spear-Phishing.htm|archive-date=October 18, 2011|access-date=March 28, 2015|url-status=live}}</ref> ==== ક્લોન ફિશિંગ ==== ક્લોન ફિશિંગ એ ફિશિંગ એટેકનો એક પ્રકાર છે જેમાં કાયદેસર, અને અગાઉ વિતરિત, જોડાણ અથવા લિંક ધરાવતા ઇમેઇલની સામગ્રી અને પ્રાપ્તકર્તા સરનામું (ઇસ) લેવામાં આવે છે અને લગભગ સમાન અથવા ક્લોન ઇમેઇલ બનાવવા માટે વપરાય છે. ઇમેઇલની અંદરની જોડાણ અથવા લિંકને દૂષિત સંસ્કરણથી બદલવામાં આવે છે અને તે પછી મૂળ પ્રેષક તરફથી આવવા માટે સ્ફોફ કરેલા ઇમેઇલ સરનામાંથી મોકલવામાં આવે . તે મૂળ અથવા મૂળમાં અપડેટ કરેલું સંસ્કરણ ફરીથી મોકલવાનો હોવાનો દાવો કરી શકે છે. લાક્ષણિક રીતે આને કાયદેસર ઇમેઇલ મેળવવા માટે દૂષિત તૃતીય પક્ષ માટે અગાઉ મોકલનાર અથવા પ્રાપ્તકર્તાને હેક કરવાની જરૂર છે. <ref>{{Cite web|url=https://www.cert.govt.nz/individuals/alerts/invoice-scams-affecting-new-zealand-businesses/|title=Invoice scams affecting New Zealand businesses|publisher=NZCERT|access-date=1 July 2019}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Parker|first=Tamsyn|title=House invoice scam leaves couple $53k out of pocket|url=https://www.nzherald.co.nz/personal-finance/news/article.cfm?c_id=12&objectid=12104611|access-date=1 July 2019|work=NZ Herald|date=18 August 2018|archive-date=21 માર્ચ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321122512/https://www.nzherald.co.nz/business/house-invoice-scam-leaves-couple-53k-out-of-pocket/VNE22E6I3N4JV57C64WWOKATOI/|url-status=dead}}</ref> === લિંક મેનીપ્યુલેશન === ફિશિંગની મોટાભાગની પદ્ધતિઓ ઇમેઇલમાં કડી બનાવવા માટે રચાયેલ તકનીકી છેતરપિંડીના કેટલાક પ્રકારનો ઉપયોગ કરે છે (અને સ્પોફ્ફાઇડ વેબસાઇટ જે તે તરફ દોરી જાય છે) તે સ્ફુફ્ડ સંસ્થાની છે. <ref name="BustSpammers2">{{cite web|url=http://www.bustspammers.com/phishing_links.html|title=Get smart on Phishing! Learn to read links!|archive-url = https://www.webcitation.org/6mfqUkatY?url=http://www.bustspammers.com/phishing_links.html|archive-date=December 11, 2016|access-date=December 11, 2016|url-status=live}}</ref>જોડણીવાળા URL અથવા સબડોમેન્સનો ઉપયોગ એ ફિશર્સ દ્વારા સામાન્ય યુક્તિઓ છે. નીચેના ઉદાહરણ URL માં, <nowiki>http://www.yourbank.example.com/</nowiki>, એવું લાગે છે કે URL તમને તમારીબેંક વેબસાઇટના ઉદાહરણ વિભાગમાં લઈ જશે; ખરેખર આ URL<ref>{{Cite web|url=http://news.softpedia.com/news/hidden-javascript-redirect-makes-phishing-pages-harder-to-detect-505295.shtml|title=Hidden JavaScript Redirect Makes Phishing Pages Harder to Detect|last=Cimpanu|first=Catalin|date=June 15, 2016|website=Softpedia News Center|publisher=Softpedia|quote=Hovering links to see their true location may be a useless security tip in the near future if phishers get smart about their mode of operation and follow the example of a crook who recently managed to bypass this browser built-in security feature.|access-date=May 21, 2017|archive-date=માર્ચ 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321122516/https://news.softpedia.com/news/hidden-javascript-redirect-makes-phishing-pages-harder-to-detect-505295.shtml|url-status=dead}}</ref> ઉદાહરણ વેબ્સના "તમારી બેંક" (એટલે ​​કે ફિશિંગ) વિભાગ તરફ નિર્દેશ કરે આંતરરાષ્ટ્રીયકૃત ડોમેન નામો (આઈડીએન) આઇડીએન સ્પોફિંગ <ref>{{Cite web|url=http://www.shmoo.com/idn/homograph.txt|title=The State of Homograph Attacks Rev1.1|last=Johanson, Eric|website=The Shmoo Group|archive-url = https://web.archive.org/web/20050823111335/http://www.shmoo.com/idn/homograph.txt|archive-date=August 23, 2005|access-date=August 11, 2005}}</ref> અથવા હોમોગ્રાફ એટેક દ્વારા ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે, <ref>{{Cite journal|last=Evgeniy Gabrilovich|last2=Alex Gontmakher|last-author-amp=yes|date=February 2002|title=The Homograph Attack|url=https://www.cs.technion.ac.il/~gabr/papers/homograph_full.pdf|journal=Communications of the ACM|volume=45|issue=2|page=128|doi=10.1145/503124.503156}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> કાયદેસર સાઇટની દૃષ્ટિથી સમાન વેબ સરનામાંઓ બનાવવા માટે, જે દૂષિત સંસ્કરણને બદલે દોરી જાય છે. વિશ્વાસુ સંગઠનોની વેબસાઇટ્સ પર વિશ્વસનીય ડોમેન સાથે દૂષિત URL ને વેશમાં રાખવા માટે ખુલ્લા યુઆરએલ રીડાયરેક્ટરનો ઉપયોગ કરીને ફિશરે સમાન જોખમનો લાભ લીધો છે. <ref>{{Cite news|url=https://www.theregister.co.uk/2006/08/15/barclays_phish_scam/|last=Leyden|first=John|title=Barclays scripting SNAFU exploited by phishers|date=August 15, 2006|publisher=The Register}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://q.queso.com/archives/001617|title=Goin' phishing with eBay|last=Levine, Jason|website=Q Daily News|access-date=December 14, 2006}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theregister.co.uk/2007/12/12/phishing_redirection/|last=Leyden|first=John|title=Cybercrooks lurk in shadows of big-name websites|date=December 12, 2007|publisher=The Register}}</ref> ડિજિટલ સર્ટિફિકેટ પણ આ સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવતા નથી કારણ કે ફિશર માટે માન્ય પ્રમાણપત્ર ખરીદવું અને ત્યારબાદ અસલી વેબસાઇટને છૂટા કરવા માટે સામગ્રી બદલવી, અથવા, SSL વિના ફિશ સાઇટને હોસ્ટ કરવાનું તદ્દન શક્ય છે. <ref name="Black Hat DC 2009">{{Cite news|url=http://www.thoughtcrime.org/software/sslstrip/.|title=Black Hat DC 2009|date=May 15, 2011|access-date=માર્ચ 2, 2020|archive-date=જાન્યુઆરી 3, 2015|archive-url=https://archive.is/20150103033611/http://www.thoughtcrime.org/software/sslstrip/|url-status=dead}}</ref> === ફિલ્ટર ચોરી === ફિશીશરોએ ફિશીંગ ઇમેઇલ્સમાં સામાન્ય રીતે વપરાતા ટેક્સ્ટને શોધવા માટે એન્ટી-ફિશિંગ ફિલ્ટર્સને મુશ્કેલ બનાવવા માટે કેટલીક વાર ટેક્સ્ટને બદલે છબીઓનો ઉપયોગ કર્યો છે. <ref>{{Cite web|url=http://news.netcraft.com/archives/2005/05/12/fraudsters_seek_to_make_phishing_sites_undetectable_by_content_filters.html|title=Fraudsters seek to make phishing sites undetectable by content filters|last=Mutton, Paul|website=Netcraft|archive-url = https://www.webcitation.org/5w9YzPsN0?url=http://news.netcraft.com/archives/2005/05/12/fraudsters_seek_to_make_phishing_sites_undetectable_by_content_filters.html|archive-date=January 31, 2011}}</ref> જવાબમાં, વધુ વ્યવહારદક્ષ એન્ટી-ફિશિંગ ફિલ્ટર્સ OCR (ical પ્ટિકલ કેરેક્ટર ઓળખાણ ) નો ઉપયોગ કરીને છબીઓમાં છુપાયેલા ટેક્સ્ટને ફરીથી પ્રાપ્ત કરવામાં સક્ષમ બને છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.powershow.com/viewfl/1f004e-ZDc1Z/The_use_of_Optical_Character_Recognition_OCR_software_in_spam_filtering_powerpoint_ppt_presentation|title=The use of Optical Character Recognition OCR software in spam filtering|website=PowerShow|access-date=2020-03-02|archive-date=2021-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321122530/https://www.powershow.com/viewfl/1f004e-ZDc1Z/The_use_of_Optical_Character_Recognition_OCR_software_in_spam_filtering_powerpoint_ppt_presentation|url-status=dead}}</ref> === બનાવટી વેબસાઇટ === કેટલાક ફિશિંગ સ્કેમ્સ જાવાસ્ક્રિપ્ટ આદેશોનો ઉપયોગ કરીને તેઓ તરફ દોરી જાય છે તે વેબસાઇટના એડ્રેસ બારને બદલવા માટે. <ref>{{Cite web|url=http://www.fraudwatchinternational.com/phishing-fraud/phishing-web-site-methods/|title=Phishing Web Site Methods|last=Mutton, Paul|website=FraudWatch International|archive-url = https://www.webcitation.org/5w9Z2iACi?url=http://www.fraudwatchinternational.com/phishing-fraud/phishing-web-site-methods/|archive-date=January 31, 2011|access-date=December 14, 2006}}</ref> આ ક્યાં તો સરનામાં બાર પર કાયદેસર URL ની તસવીર મૂકીને અથવા મૂળ પટ્ટી બંધ કરીને અને કાયદેસર URL સાથે આ રીતે એક નવું ખોલીને કરવામાં આવે . <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3608943.stm|title=Phishing con hijacks browser bar|date=April 8, 2004|publisher=BBC News}}</ref> કોઈ હુમલાખોર પીડિત સામે વિશ્વસનીય વેબસાઇટની પોતાની સ્ક્રિપ્ટોમાં સંભવિત ભૂલોનો પણ ઉપયોગ કરી શકે છે. <ref>{{Cite news|last=Krebs, Brian|title=Flaws in Financial Sites Aid Scammers|work=Security Fix|url=http://blog.washingtonpost.com/securityfix/2006/06/flaws_in_financial_sites_aid_s.html|access-date=June 28, 2006|archive-url=https://www.webcitation.org/5w9Z4mv7k?url=http://blog.washingtonpost.com/securityfix/2006/06/flaws_in_financial_sites_aid_s.html|archive-date=January 31, 2011}}</ref> આ પ્રકારના હુમલાઓ ( ક્રોસ-સાઇટ સ્ક્રિપ્ટીંગ તરીકે ઓળખાય છે) ખાસ કરીને સમસ્યારૂપ , કારણ કે તે વપરાશકર્તાને તેમની બેંક અથવા સેવાના પોતાના વેબ પૃષ્ઠ પર સાઇન ઇન કરવા માટે નિર્દેશ કરે છે, જ્યાં [[યુનિફોર્મ રિસોર્સ લોકેટર|વેબ]] સરનામાંથી સુરક્ષા સર્ટિફિકેટ સુધીનું બધું બરાબર દેખાય છે. હકીકતમાં, વેબસાઇટની લિંકને હુમલો કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે, નિષ્ણાતની જાણકારી વિના તેને શોધવાનું ખૂબ જ મુશ્કેલ બનાવે છે. 2006 માં પેપલ સામે આવી દોષનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{Cite web|url=http://news.netcraft.com/archives/2006/06/16/paypal_security_flaw_allows_identity_theft.html|title=PayPal Security Flaw allows Identity Theft|last=Mutton, Paul|website=Netcraft|archive-url = https://www.webcitation.org/5w9Z5zOVh?url=http://news.netcraft.com/archives/2006/06/16/paypal_security_flaw_allows_identity_theft.html|archive-date=January 31, 2011|access-date=June 19, 2006}}</ref>એજ રીતે. ફિશીંગ-સંબંધિત ટેક્સ્ટ માટે વેબસાઇટ્સને સ્કેન કરતી એન્ટિ-ફિશિંગ તકનીકોને ટાળવા માટે, ફિશર ક્યારેક [[એડોબ ફ્લેશ|ફ્લેશ-]] બેઝડ વેબસાઇટ્સ (ફ્લshશિંગ તરીકે ઓળખાય છે તે તકનીક) નો ઉપયોગ કરે . વાસ્તવિક વેબસાઇટ જેવું લાગે છે, પરંતુ મલ્ટિમીડિયા inબ્જેક્ટમાં ટેક્સ્ટને છુપાવે છે. <ref>{{Cite web|url=http://news.netcraft.com/archives/2007/01/15/phishing_attacks_continue_to_grow_in_sophistication.html|title=Phishing Attacks Continue to Grow in Sophistication|last=Miller, Rich|website=Netcraft|archive-url = https://www.webcitation.org/5w9Z7NfVB?url=http://news.netcraft.com/archives/2007/01/15/phishing_attacks_continue_to_grow_in_sophistication.html|archive-date=January 31, 2011|access-date=December 19, 2007}}</ref> === અપ્રગટ રીડાયરેક્ટ === કtર્ટ રીડાયરેક્ટ એ ફિશીંગ એટેક કરવા માટેની સૂક્ષ્મ પદ્ધતિ છે જે કડીઓ કાયદેસર દેખાય છે, પરંતુ ખરેખર ભોગ બનનારને હુમલાખોરની વેબસાઇટ પર રીડાયરેક્ટ કરે છે. અસરગ્રસ્ત સાઇટના ડોમેન પર આધારિત લોગ-ઇન પ popપઅપ હેઠળ સામાન્ય રીતે દોષનો માસ્કરેડ કરવામાં આવે છે.<ref name="CNET2">{{cite web|url=https://www.cnet.com/news/serious-security-flaw-in-oauth-and-openid-discovered/|title=Serious security flaw in OAuth, OpenID discovered|date=May 2, 2014|publisher=CNET|access-date=November 10, 2014}}</ref> તે જાણીતા શોષણ પરિમાણોના આધારે OAuth 2.0 અને OpenID ને પણ અસર કરી શકે છે. આ ઘણીવાર તૃતીય-પક્ષ એપ્લિકેશન વેબસાઇટ્સમાં ખુલ્લા રીડાયરેક્ટ અને એક્સએસએસ નબળાઈઓનો ઉપયોગ કરે છે. <ref name="Covert_Redirect_OAuth_OpenID2">{{cite web|url=http://tetraph.com/covert_redirect/oauth2_openid_covert_redirect.html|title=Covert Redirect Vulnerability Related to OAuth 2.0 and OpenID|date=May 1, 2014|publisher=Tetraph|access-date=November 10, 2014|archive-date=ઑગસ્ટ 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810105331/http://tetraph.com/covert_redirect/oauth2_openid_covert_redirect.html|url-status=dead}}</ref>વપરાશકર્તાઓને દૂષિત બ્રાઉઝર એક્સ્ટેંશન દ્વારા ગુપ્ત રીતે ફિશીંગ વેબસાઇટ્સ પર રીડાયરેક્ટ કરી શકાય .<ref name="Covert_Redirect_OAuth_OpenID3">{{cite web|url=http://tetraph.com/covert_redirect/oauth2_openid_covert_redirect.html|title=Covert Redirect Vulnerability Related to OAuth 2.0 and OpenID|date=May 1, 2014|publisher=Tetraph|access-date=November 10, 2014|archive-date=ઑગસ્ટ 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810105331/http://tetraph.com/covert_redirect/oauth2_openid_covert_redirect.html|url-status=dead}}</ref> સામાન્ય ફિશીંગ પ્રયાસો શોધવામાં સરળ હોઈ શકે છે કારણ કે દૂષિત પૃષ્ઠનું [[યુનિફોર્મ રિસોર્સ લોકેટર|URL]] સામાન્ય રીતે વાસ્તવિક સાઇટ લિંક્સથી અલગ હશે. અપ્રગટ રીડાયરેક્ટ માટે, કોઈ હુમલાખોર દૂષિત લ loginગિન પ popપઅપ સંવાદ બ withક્સથી સાઇટને દૂષિત કરવાને બદલે એક વાસ્તવિક વેબસાઇટનો ઉપયોગ કરી શકે છે. આ અપ્રગટ અન્ય લોકોથી અલગ રીડાયરેક્ટ બનાવે . <ref name="TomsGuid">{{Cite web|url=http://www.tomsguide.com/us/facebook-google-covert-redirect-flaw,news-18726.html|title=Facebook, Google Users Threatened by New Security Flaw|date=May 2, 2014|publisher=Tom's Guid|access-date=November 11, 2014}}</ref> <ref name="FoxNews">{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/tech/2014/05/05/facebook-google-users-threatened-by-new-security-flaw/|title=Facebook, Google users threatened by new security flaw|date=May 5, 2014|publisher=FOX NEWS|access-date=November 10, 2014}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે, એક ભોગ દૂષિત ફિશીંગ લિંક સાથે શરૂઆત ક્લિક્સ ધારી [[ફેસબુક]] . ફેસબુકની પ popપઅપ વિંડો પૂછશે કે પીડિતા એપ્લિકેશનને અધિકૃત કરવા માગે છે કે નહીં. જો પીડિત એપ્લિકેશનને અધિકૃત કરવાનું પસંદ કરે છે, તો હુમલાખોરને "ટોકન" મોકલવામાં આવશે અને પીડિતાની વ્યક્તિગત સંવેદનશીલ માહિતી ખુલ્લી થઈ શકે છે. આ માહિતીમાં ઇમેઇલ સરનામું, જન્મ તારીખ, સંપર્કો અને કાર્ય ઇતિહાસ શામેલ હોઈ શકે છે. <ref name="Covert_Redirect_OAuth_OpenID">{{Cite web|url=http://tetraph.com/covert_redirect/oauth2_openid_covert_redirect.html|title=Covert Redirect Vulnerability Related to OAuth 2.0 and OpenID|date=May 1, 2014|publisher=Tetraph|access-date=November 10, 2014|archive-date=ઑગસ્ટ 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810105331/http://tetraph.com/covert_redirect/oauth2_openid_covert_redirect.html|url-status=dead}}</ref> જો "ટોકન" ને વધુ વિશેષાધિકાર પ્રાપ્ત થયો હોય , હુમલાખોર મેલબોક્સ, presenceનલાઇન હાજરી અને મિત્રોની સૂચિ સહિત વધુ સંવેદનશીલ માહિતી મેળવી શકે છે. સૌથી ખરાબ વાત તો એ છે કે, હુમલાખોર સંભવત control વપરાશકર્તાના એકાઉન્ટને નિયંત્રિત અને સંચાલિત કરી શકે છે. <ref name="TheHackerNews">{{Cite web|url=http://thehackernews.com/2014/05/nasty-covert-redirect-vulnerability.html|title=Nasty Covert Redirect Vulnerability found in OAuth and OpenID|date=May 3, 2014|publisher=The Hacker News|access-date=November 10, 2014}}</ref> જો પીડિત એપ્લિકેશનને અધિકૃત કરવાનું પસંદ ન કરે, તો પણ તે અથવા તેણી હુમલાખોર દ્વારા નિયંત્રિત વેબસાઇટ પર રીડાયરેક્ટ થશે. આ સંભવિત રૂપે પીડિતા સાથે સમાધાન કરી શકે . <ref name="Yahoo_Report">{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/facebook-google-users-threatened-security-192547549.html|title=Facebook, Google Users Threatened by New Security Flaw|date=May 2, 2014|publisher=Yahoo|access-date=November 10, 2014}}</ref> આ નબળાઈને વાંગ જિંગે ગણિતના પીએચ.ડી. દ્વારા શોધી કા wasી હતી. સિંગાપોરમાં નાન્યાંગ ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટીમાં શારીરિક અને ગણિત વિજ્ .ાનની શાળામાં વિદ્યાર્થી. <ref name="ScMagazine">{{Cite web|url=http://www.scmagazine.com/covert-redirect-vulnerability-impacts-oauth-20-openid/article/345407/|title='Covert Redirect' vulnerability impacts OAuth 2.0, OpenID|date=May 2, 2014|publisher=SC Magazine|access-date=November 10, 2014}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અપ્રગટ રીડાયરેક્ટ એ એક નોંધપાત્ર સલામતીની ખામી છે, જો કે તે [[ઇન્ટરનેટ]] માટે નોંધપાત્ર ધ્યાન આપવાનું જોખમ નથી. <ref name="Symantec">{{Cite web|url=http://www.symantec.com/connect/blogs/covert-redirect-flaw-oauth-not-next-heartbleed|title=Covert Redirect Flaw in OAuth is Not the Next Heartbleed|date=May 3, 2014|publisher=Symantec|access-date=November 10, 2014}}</ref> === સામાજિક ઈજનેરી === વપરાશકર્તાઓને વિવિધ તકનીકી અને સામાજિક કારણોસર વિવિધ પ્રકારની અનપેક્ષિત સામગ્રી પર ક્લિક કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, દૂષિત જોડાણ સૌમ્ય કડી થયેલ ગૂગલ ડ Doc ક તરીકે માસ્કરેડ થઈ શકે . <ref>{{Cite news|last=Graham|first=Meg|title=This Gmail phishing attack is tricking experts. Here's how to avoid it.|url=http://www.chicagotribune.com/bluesky/originals/ct-gmail-phishing-attack-uiuc-bsi-20170119-story.html|access-date=28 January 2017|date=19 January 2017|archive-date=23 એપ્રિલ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423140727/https://www.chicagotribune.com/bluesky/originals/ct-gmail-phishing-attack-uiuc-bsi-20170119-story.html|url-status=dead}}</ref> ખોટી વાર્તાઓ ના લિધે જ. === વ Voiceઇસ ફિશિંગ === બધા ફિશિંગ હુમલાઓને બનાવટી વેબસાઇટની જરૂર હોતી નથી. સંદેશાઓ કે જેઓ બેંક તરફથી હોવાનો દાવો કરે છે, વપરાશકર્તાઓને તેમના બેંક ખાતાઓમાં સમસ્યાઓ અંગે ફોન નંબર ડાયલ કરવા જણાવ્યું હતું. <ref>{{Cite news|url=http://www.techweb.com/wire/security/186701001|last=Gonsalves|first=Antone|title=Phishers Snare Victims With VoIP|date=April 25, 2006|publisher=Techweb|archive-url=https://web.archive.org/web/20070328150301/http://www.techweb.com/wire/security/186701001|archive-date=March 28, 2007}}</ref> એકવાર ફોન નંબર (ફિશરની માલિકીની અને આઇપી સેવા પર વ aઇસ દ્વારા પ્રદાન કરાયેલ) ડાયલ થઈ ગયા પછી, વપરાશકર્તાઓને તેમના એકાઉન્ટ નંબર અને પિન દાખલ કરવા માટે પૂછશે. વિશસિંગ ( વ voice ઇસ ફિશિંગ) કેટલીકવાર બનાવટી કોલર-આઈડી ડેટાનો દેખાવ આપવા માટેનો ઉપયોગ કરે છે જે ક callsલ વિશ્વાસપાત્ર સંસ્થા દ્વારા આવે છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.silicon.com/research/specialreports/voip/0,3800004463,39128854,00.htm|title=Identity thieves take advantage of VoIP|date=March 21, 2005|publisher=Silicon.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20050324073507/http://www.silicon.com/research/specialreports/voip/0%2C3800004463%2C39128854%2C00.htm|archive-date=March 24, 2005}}</ref> === અન્ય તકનીકો === * સફળતાપૂર્વક ઉપયોગમાં લેવાતો બીજો હુમલો એ ક્લાયંટને બેંકની કાયદેસર વેબસાઇટ પર ફોરવર્ડ કરવાનો છે, પછી પૃષ્ઠની ટોચ પર એક પ placeપઅપ વિંડો મૂકવા જે તે રીતે ઘણા વપરાશકર્તાઓને લાગે કે બેંક આ સંવેદનશીલ માહિતી માટે વિનંતી કરે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.met.police.uk/fraudalert/docs/internet_bank_fraud.pdf|title=Internet Banking Targeted Phishing Attack|date=June 3, 2005|publisher=[[Metropolitan Police Service]]|archive-url = https://www.webcitation.org/5ndG8erWg?url=http://www.met.police.uk/fraudalert/docs/internet_bank_fraud.pdf|archive-date=February 18, 2010|access-date=March 22, 2009}}</ref> * ટેબનેબિંગ બહુવિધ ખુલ્લા ટsબ્સ સાથે, ટbedબ્ડ બ્રાઉઝિંગનો લાભ લે છે. આ પદ્ધતિ વપરાશકર્તાને શાંતિથી અસરગ્રસ્ત સાઇટ પર રીડાયરેક્ટ કરે છે. આ તકનીક મોટાભાગની ફિશિંગ તકનીકોના વિરુદ્ધ કાર્ય કરે છે જેમાં તે વપરાશકર્તાને સીધી કપટવાળી સાઇટ પર લઈ જતો નથી, પરંતુ બ્રાઉઝરના ખુલ્લા ટsબ્સમાંના એકમાં બનાવટી પૃષ્ઠ લોડ કરે છે. એટલે આ બધી તકનીકો વપરાયેલ . == ઇતિહાસ == === 1980 ના દાયકામાં === 1987 ના આંતરરાષ્ટ્રીય એચપી વપરાશકર્તાઓ જૂથ, ઇંટેરેક્સને આપેલા કાગળ અને પ્રસ્તુતિમાં ફિશિંગ તકનીકનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite journal|last=Felix, Jerry|last2=Hauck, Chris|last-author-amp=yes|date=September 1987|title=System Security: A Hacker's Perspective|journal=1987 Interex Proceedings|volume=8|page=6}}</ref> === 1990 ના દાયકા === કહેવાય છે કે "ફિશિંગ" શબ્દનો ઉપયોગ spam૦ ના દાયકાના મધ્યભાગમાં જાણીતા સ્પામર અને હેકર, ખાન સી સ્મિથ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{Cite news|url=http://www.bizjournals.com/atlanta/stories/2002/07/22/story4.html?page=all|title=EarthLink wins $25 million lawsuit against junk e-mailer}}</ref> આ શબ્દનો પ્રથમ રેકોર્ડ કરેલો ઉલ્લેખ હેકિંગ ટૂલ એઓહેલ (તેના નિર્માતા મુજબ) માં જોવા મળે છે, જેમાં અમેરિકા users નલાઇન વપરાશકર્તાઓના પાસવર્ડો અથવા નાણાકીય વિગતો ચોરી કરવાનો પ્રયાસ કરવા માટેનો એક કાર્ય શામેલ કરેલ્ છે. <ref>{{Cite news|first=Mike|last=Langberg|title=AOL Acts to Thwart Hackers|date=September 8, 1995|work=[[San Jose Mercury News]]|url=http://simson.net/clips/1995/95.SJMN.AOL_Hackers.html}}</ref> ==== પ્રારંભિક એઓએલ ફિશિંગ ==== એઓએલ પર ફિશિંગ એ વેરેઝ સમુદાય સાથે નજીકથી સંકળાયેલું હતું જેણે લાઇસન્સ વિના સ software ફ્ટવેર અને બ્લેક ટોપી હેકિંગ સીનનું અદલાબદલ કર્યું હતું જે ક્રેડિટ કાર્ડની છેતરપિંડી અને અન્ય crimesનલાઇન ગુનાઓનું કારણ બને છે. એઓએલ અમલીકરણ એઓએલ ચેટ રૂમમાં નકલી સોફ્ટવેર અને ચોરી કરેલા એકાઉન્ટ્સના વેપારમાં સામેલ વ્યક્તિઓના ખાતાને સ્થગિત કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા શબ્દોને શોધી કા .શે. આ શબ્દનો ઉપયોગ થતો હતો કારણ કે "<> <" એ એચટીએમએલનો એકમાત્ર સામાન્ય ટ tagગ છે જે તમામ ચેટ ટ્રાંસ્ક્રિપ્ટ્સમાં કુદરતી રીતે જોવા મળ્યો હતો, અને જેમ કે એઓએલ સ્ટાફ દ્વારા શોધી કા .વામાં અથવા ફિલ્ટર કરી શકાયું નથી. << <પ્રતીક કોઈપણ શબ્દો માટે બદલવામાં આવ્યો હતો જે ચોરેલા ક્રેડિટ કાર્ડ્સ, એકાઉન્ટ્સ અથવા ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિને સંદર્ભિત કરે છે. પ્રતીક માછલી જેવું લાગતું હોવાથી, અને ફ્રીકિંગની લોકપ્રિયતાને કારણે તે "ફિશિંગ" તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. AOHell, પ્રારંભિક 1995 માં રજૂ હુમલાખોર એક એઓએલ સ્ટાફ સભ્ય તરીકે ઉભા થયા કરવાની મંજૂરી આપીને એઓએલ વપરાશકર્તાઓ હેક, અને એક મોકલવા માટે રચાયેલ કાર્યક્રમ હતો ત્વરિત સંદેશ સંભવિત ભોગ માટે તેમની પાસવર્ડ ઉઘાડી પૂછવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite news|url=http://wired-vig.wired.com/news/technology/0,1282,9932,00.html|last=Stutz|first=Michael|title=AOL: A Cracker's Momma!|date=January 29, 1998|publisher=Wired News|archive-url=https://web.archive.org/web/20051214053144/http://wired-vig.wired.com/news/technology/0%2C1282%2C9932%2C00.html|archive-date=December 14, 2005}}</ref> પીડિતાને સંવેદનશીલ માહિતી આપવા માટે લલચાવવા માટે, સંદેશમાં "તમારું એકાઉન્ટ ચકાસો" અથવા "બિલિંગ માહિતીની પુષ્ટિ કરો" જેવા આવશ્યક કાર્ય શામેલ હોઈ શકે છે. એકવાર પીડિતાએ પાસવર્ડ જાહેર કર્યા પછી, હુમલાખોર કપટપૂર્ણ હેતુઓ માટે ભોગ બનનારના એકાઉન્ટને andક્સેસ કરી શકશે અને તેનો ઉપયોગ કરી શકશે. એઓએલ પર ફિશિંગ અને વેરિંગ બંનેને સામાન્ય રીતે કસ્ટમ-લેખિત પ્રોગ્રામ્સની આવશ્યકતા હોય છે, જેમ કે એઓહેલ . ફિશીંગ એઓએલ પર એટલા બધા પ્રચલિત બન્યા કે તેઓએ બધા ત્વરિત સંદેશાઓ પર એક લાઇન ઉમેરતાં કહ્યું: "એઓએલ પર કામ કરતું કોઈ પણ તમારો પાસવર્ડ અથવા બિલિંગ માહિતી પૂછશે નહીં". આઇએસપી તરફથી એઆઈએમ એકાઉન્ટ અને એઓએલ એકાઉન્ટ બંનેનો ઉપયોગ કરનાર વપરાશકર્તા એઓએલ સભ્યોને એક સાથે સંબંધિત મુક્તિ સાથે ફીશ કરી શકે છે કારણ કે ઇન્ટરનેટ એઆઈએમ એકાઉન્ટ્સ નોન-એઓએલ ઇન્ટરનેટ સભ્યો દ્વારા ઉપયોગ કરી શકાય છે અને કાર્યવાહી કરી શકાતી નથી (એટલે કે, શિસ્તબદ્ધ માટે એઓએલ TOS વિભાગને જાણ કરી ક્રિયા). <ref>{{Cite web|url=https://www.phishing.org/history-of-phishing|title=Phishing &#124; History of Phishing|website=www.phishing.org}}</ref> [ સ્વર ] . 1995 ના અંતમાં, એઓએલ ફટાકડાએ એકાઉન્ટ્સ ખોલવા માટે નકલી, ગાણિતીક રીતે જનરેટ ક્રેડિટ કાર્ડ નંબરનો ઉપયોગ અટકાવવા માટે 1995 ના અંતમાં પગલાં લીધા પછી કાયદેસર એકાઉન્ટ્સ માટે ફિશિંગનો આશરો લીધો. <ref>{{Cite web|url=http://www.wordspy.com/words/phishing.asp|title=Phishing|website=Word Spy|access-date=September 28, 2006|archive-date=ઑક્ટોબર 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015030058/http://www.wordspy.com/words/phishing.asp|url-status=dead}}</ref> આખરે, એઓએલની નીતિ અમલીકરણે એઓએલ સર્વરોને ક copyrightપિરાઇટનું ઉલ્લંઘન કરવાની ફરજ પાડવી, અને એઓએલ ફિશિંગમાં સામેલ ખાતાઓને તરત જ નિષ્ક્રિય કરે છે, ઘણીવાર પીડિતો જવાબ આપી શકે તે પહેલાં. એઓએલ પર વેરઝ સીન બંધ થવાના કારણે મોટાભાગના ફિશરસેવા છોડી દીધા હતા. <ref>{{Cite web|url=http://www.rajuabju.com/warezirc/historyofaolwarez.htm|title=History of AOL Warez|archive-url = https://www.webcitation.org/5w9YV2fuL?url=http://www.rajuabju.com/warezirc/historyofaolwarez.htm|archive-date=January 31, 2011|access-date=September 28, 2006}}</ref> === 2000 ના દાયકા === * '''2001''' ** જૂન 2001 માં ચુકવણી સિસ્ટમ સામેના પ્રથમ જાણીતા સીધા પ્રયાસથી ઇ-ગોલ્ડને અસર થઈ હતી, જેને [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] પર 11 સપ્ટેમ્બરના હુમલા પછી ટૂંક સમયમાં "9/11 પછીની આઈડી ચેક" અપાયો હતો. <ref>{{Cite web|url=https://financialcryptography.com/mt/archives/000609.html|title=GP4.3 – Growth and Fraud&nbsp;— Case #3 – Phishing|date=December 30, 2005|website=Financial Cryptography}}</ref> * '''2003''' ** રિટેલ બેન્ક સામે પહેલો જાણીતો ફિશિંગ હુમલો સપ્ટેમ્બર 2003 માં ''ધ બેન્કર'' દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{Cite journal|last=Sangani|first=Kris|date=September 2003|title=The Battle Against Identity Theft|journal=The Banker|volume=70|issue=9|pages=53–54}}</ref> * '''2004''' ** એવો અંદાજ છે કે મે 2004 થી મે 2005 ની વચ્ચે, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં]] લગભગ 1.2 મિલિયન કમ્પ્યુટર વપરાશકારોને ફિશિંગને કારણે નુકસાન થયું હતું, જેનો આશરે {{US$|929 million}} . યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના વ્યવસાયો દર વર્ષે અંદાજે {{US$|2 [[1,000,000,000 (number)|billion]]}} ગુમાવે છે કારણ કે તેમના ગ્રાહકો ભોગ બને છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.csoonline.com/talkback/071905.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080324080028/http://www.csoonline.com/talkback/071905.html|archive-date=March 24, 2008|last=Kerstein|first=Paul|title=How Can We Stop Phishing and Pharming Scams?|date=July 19, 2005|publisher=CSO}}</ref> ** ફિશિંગને બ્લેક માર્કેટના સંપૂર્ણ આયોજન કરેલા ભાગ તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે. વિશેષતાઓ વૈશ્વિક સ્તરે ઉભરી આવી છે જેણે ચુકવણી માટે ફિશિંગ સ softwareફ્ટવેર પૂરા પાડ્યા હતા (ત્યારબાદ આઉટસોર્સિંગનું જોખમ), જે સંગઠિત ટોળકી દ્વારા ફિશિંગ ઝુંબેશમાં એસેમ્બલ કરવામાં આવ્યા હતા અને લાગુ કરવામાં આવ્યા જ હતા. <ref>{{Cite web|url=http://itmanagement.earthweb.com/secu/article.php/3451501|title=In 2005, Organized Crime Will Back Phishers|date=December 23, 2004|website=IT Management|archive-url = https://www.webcitation.org/5w9YVyMYn?url=http://itmanagement.earthweb.com/secu/article.php/3451501|archive-date=January 31, 2011}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1272/1192|title=The economy of phishing: A survey of the operations of the phishing market|last=Abad, Christopher|authorlink=Christopher Abad|date=September 2005|website=First Monday|archive-url = https://web.archive.org/web/20111121113128/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1272/1192|archive-date=2011-11-21|access-date=2010-10-08}}</ref> * '''2005''' ** [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગડમમાં]] વેબ બેન્કિંગ GB£23.2m થયેલા નુકસાન - મોટાભાગે GB£23.2m 2005 માં લગભગ 2 ગણા GB£23.2m GB£12.2m, 2004 માં GB£12.2m, <ref>{{Cite news|url=http://www.finextra.com/fullstory.asp?id=15013|title=UK phishing fraud losses double|date=March 7, 2006|publisher=Finextra|access-date=માર્ચ 2, 2020|archive-date=જાન્યુઆરી 19, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090119151413/http://www.finextra.com/fullstory.asp?id=15013|url-status=dead}}</ref> જ્યારે 20 માંથી 1 કમ્પ્યુટર વપરાશકર્તાઓએ 2005 માં ફિશિંગમાં ખોવાઈ ગયા હોવાનો દાવો કર્યો હતો. . <ref>{{Cite news|url=https://www.theregister.co.uk/2005/05/03/aol_phishing/|last=Richardson|first=Tim|title=Brits fall prey to phishing|date=May 3, 2005|publisher=The Register}}</ref> * '''2006''' ** 2006 માં ફિશિંગ ચોરીનો લગભગ અડધો ભાગ સેન્ટ પીટર્સબર્ગ સ્થિત ''રશિયન બિઝનેસ નેટવર્ક'' દ્વારા સંચાલિત જૂથો દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2007/10/12/ST2007101202661.html?hpid=topnews|title=Shadowy Russian Firm Seen as Conduit for Cybercrime|first=Brian|last=Krebs|work=[[Washington Post]]|date=October 13, 2007}}</ref> ** ફિશીંગ ખોટ અંગે બેંકો ગ્રાહકો સાથે વિવાદ કરે છે. યુકેની બેંકિંગ સંસ્થા એએપીએસીએસ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલું વલણ એ છે કે "ગ્રાહકોએ સમજદાર સાવચેતી પણ રાખવી જ જોઇએ ... જેથી તેઓ ગુનેગાર સામે જોખમી ન હોય." <ref>{{Cite web|url=http://news.netcraft.com/archives/2006/09/13/bank_customers_spar_over_phishing_losses.html|title=Bank, Customers Spar Over Phishing Losses|last=Miller, Rich|website=Netcraft|access-date=December 14, 2006}}</ref> એ જ રીતે, સપ્ટેમ્બર 2006 માં ફિશિંગ હુમલાઓનો પ્રથમ ત્રાસ જ્યારે આઇરિશ રિપબ્લિકના બેન્કિંગ સેક્ટરમાં આવ્યો ત્યારે બેન્ક Ireland ફ આયર્લેન્ડએ શરૂઆતમાં તેના ગ્રાહકોને થતાં નુકસાનને આવરી લેવાની ના પાડી, <ref>{{Cite web|url=http://applications.boi.com/updates/Article?PR_ID=1430|title=Latest News|archive-url = https://web.archive.org/web/20081007194413/http://applications.boi.com/updates/Article?PR_ID=1430|archive-date=October 7, 2008}}</ref> જોકે € 113,000 નું નુકસાન સારું થયું હતું. <ref>{{Cite web|url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2163714/bank-ireland-backtracks|title=Bank of Ireland agrees to phishing refunds|publisher=vnunet.com|archive-url = https://web.archive.org/web/20081028225500/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2163714/bank-ireland-backtracks|archive-date=October 28, 2008}}</ref> ** ફિશર્સ બેંકો અને paymentનલાઇન ચુકવણી સેવાઓના ગ્રાહકોને લક્ષ્યાંક બનાવી રહ્યા છે. માનવામાં આવે છે કે આંતરિક આવક સેવાના ઇમેઇલ્સ, યુ.એસ. કરદાતાઓ તરફથી સંવેદનશીલ ડેટા એકત્રિત કરવા માટે વપરાય છે. <ref>{{Cite web|url=https://www.irs.gov/newsroom/article/0,,id=155682,00.html|title=Suspicious e-Mails and Identity Theft|website=Internal Revenue Service|archive-url = https://www.webcitation.org/5w9YXj9AJ?url=http://www.irs.gov/newsroom/article/0,,id=155682,00.html|archive-date=January 31, 2011|access-date=July 5, 2006}}</ref> આવા દાખલાઓ અંધાધૂંધ રીતે મોકલાયા હતા કે અપેક્ષા મુજબ કેટલાક આપેલ બેંક અથવા સેવાના ગ્રાહકો દ્વારા પ્રાપ્ત થશે, તાજેતરના સંશોધન દર્શાવે છે કે ફિશર સિદ્ધાંતમાં તે નક્કી કરી શકશે કે કઈ બેન્કો સંભવિત પીડિતોનો ઉપયોગ કરે છે, અને તે મુજબ બોગસ ઇમેઇલ્સને લક્ષ્યમાં રાખે છે. <ref>{{Cite news|url=http://www.browser-recon.info/|title=Phishing for Clues|date=September 15, 2005|publisher=Indiana University Bloomington|access-date=September 15, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731125909/http://www.browser-recon.info/|archive-date=July 31, 2009}}</ref> ** સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઇટ્સ ફિશિંગનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે, કારણ કે આવી સાઇટ્સની વ્યક્તિગત વિગતો ઓળખ ચોરીમાં વાપરી શકાય છે; <ref>{{Cite news|url=http://www.pcworld.com/resource/article/0,aid,125956,pg,1,RSS,RSS,00.asp|last=Kirk|first=Jeremy|title=Phishing Scam Takes Aim at MySpace.com|date=June 2, 2006|publisher=IDG Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20060616110238/http://www.pcworld.com/resource/article/0%2Caid%2C125956%2Cpg%2C1%2CRSS%2CRSS%2C00.asp|archive-date=June 16, 2006}}</ref> 2006 ના અંતમાં, એક કમ્પ્યુટર કૃમિએ માય સ્પેસ પરનાં પૃષ્ઠોને કબજે કર્યા અને લ loginગિન વિગતો ચોરી કરવા માટે રચાયેલ વેબસાઇટની સીધી સર્ફર્સની લિંક્સમાં ફેરફાર કર્યો. <ref>{{Cite web|url=http://www.websense.com/securitylabs/alerts/alert.php?AlertID=708|title=Malicious Website / Malicious Code: MySpace XSS QuickTime Worm|website=Websense Security Labs|archive-url = https://web.archive.org/web/20061205104430/http://www.websense.com/securitylabs/alerts/alert.php?AlertID=708|archive-date=December 5, 2006|access-date=December 5, 2006}}</ref> * '''2007''' ** Augustગસ્ટ 2007 માં પૂરા થતાં 12 મહિનામાં 6.6 મિલિયન પુખ્ત વયના લોકોએ {{US$|3.2 billion}} ગુમાવ્યાં. <ref>{{Cite news|url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=565125|last=McCall|first=Tom|title=Gartner Survey Shows Phishing Attacks Escalated in 2007; More than $3 Billion Lost to These Attacks|date=December 17, 2007|publisher=Gartner|access-date=માર્ચ 2, 2020|archive-date=નવેમ્બર 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121118162442/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=565125|url-status=dead}}</ref> માઇક્રોસ .ફ્ટે દાવો કર્યો છે કે આ અંદાજ એકદમ અતિશયોક્તિપૂર્ણ છે અને યુએસમાં વાર્ષિક ફિશિંગ ખોટને {{US$|60 million}} મૂકે છે. <ref>{{Cite web|url=http://research.microsoft.com/~cormac/Papers/PhishingAsTragedy.pdf|title=A Profitless Endeavor: Phishing as Tragedy of the Commons|website=Microsoft|access-date=November 15, 2008}}</ref> ** હુમલાખોરો કે જેમણે ટીડી અમેરીટ્રેડના ડેટાબેઝમાં પ્રવેશ કર્યો હતો અને 6.3 મિલિયન ઇમેઇલ સરનામાં લીધા હતા (જોકે તેઓ સામાજિક સુરક્ષા નંબરો, એકાઉન્ટ નંબર, નામ, સરનામાં, જન્મ તારીખ, ફોન નંબર્સ અને ટ્રેડિંગ પ્રવૃત્તિ પ્રાપ્ત કરી શકતા ન હતા) પણ એકાઉન્ટ વપરાશકર્તાનામ ઇચ્છતા હતા અને પાસવર્ડ્સ, જેથી તેઓએ ફોલો-અપ ભાલા ફિશિંગ હુમલો શરૂ કર્યો હતો. <ref>{{Cite web|url=http://www.sophos.com/pressoffice/news/articles/2007/09/ameritrade.html|title=Torrent of spam likely to hit 6.3 million TD Ameritrade hack victims|archive-url = https://www.webcitation.org/5gY2R1j1g?url=http://www.sophos.com/pressoffice/news/articles/2007/09/ameritrade.html|archive-date=May 5, 2009}}</ref> * '''2008''' ** રેપિડશેર ફાઇલ શેરિંગ સાઇટને ફિશીંગ દ્વારા પ્રીમિયમ એકાઉન્ટ મેળવવા માટે લક્ષ્યાંકિત કરવામાં આવ્યું છે, જે ડાઉનલોડ્સ પર સ્પીડ કેપ્સ દૂર કરે છે, અપલોડ્સને સ્વત auto-દૂર કરે છે, ડાઉનલોડ્સ પર પ્રતીક્ષા કરે છે, અને અપલોડ્સ વચ્ચેના સમયને ઠંડક આપે છે. <ref>{{Cite web|url=http://rapidshare.de/en/phishing.html|title=1-Click Hosting at RapidTec&nbsp;— Warning of Phishing!|archive-url = https://web.archive.org/web/20080430101024/http://rapidshare.de/en/phishing.html|archive-date=April 30, 2008|access-date=December 21, 2008}}</ref> ** બિટકોઇન જેવી ક્રિપ્ટોક્યુરન્સીસ દૂષિત સ softwareફ્ટવેરના વેચાણને સરળ બનાવે છે, વ્યવહારને સુરક્ષિત અને અનામી બનાવે છે. {{સંદર્ભ|date=October 2018}} * '''2009''' ** જાન્યુઆરી 2009 માં, ફિશિંગ એટેકના પરિણામે એક્સપરી-મેટલના bankingનલાઇન બેંકિંગ એકાઉન્ટ્સ દ્વારા યુ.એસ. $ 1.9 મિલિયનના અનધિકૃત વાયર ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા. ** 2009 ના ત્રીજા ક્વાર્ટરમાં, એન્ટી-ફિશિંગ વર્કિંગ ગ્રૂપને અહેવાલ આપ્યો હતો કે યુએસ અને [[ચીન]] સાથેના ગ્રાહકો પાસેથી 115,370 ફિશિંગ ઇમેઇલ રિપોર્ટ પ્રાપ્ત થયા છે, જેમાં પ્રત્યેક 25% ફિશિંગ પૃષ્ઠો હોસ્ટ કરે . <ref>{{Cite web|url=http://apwg.org/reports/apwg_report_Q3_2009.pdf|title=Phishing Activity Trends Report|last=APWG|access-date=November 4, 2013|archive-date=ઑક્ટોબર 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003202708/http://apwg.org/reports/apwg_report_Q3_2009.pdf|url-status=dead}}</ref> {{Bar chart|float=right|label5=2009|label11=2015|data10=704178|label10=2014|data9=491399|label9=2013|data8=320081|label8=2012|data7=284445|label7=2011|data6=313517|label6=2010|data5=412392|data4=335965|title=Unique phishing reports by year <ref name=APWG/>|label4=2008|data3=327814|label3=2007|data2=268126|label2=2006|data1=173063|label1=2005|data_max=2000000|width_units=em|bar_width=15|data_type=Campaigns|label_type=Year|data11=1413978}} 3hj9cd05glu5zhe6koqrc3jwzgs6dac 3 129379 902689 803330 2026-07-21T15:20:23Z NahidSultan (WMF) 62608 NahidSultan (WMF)એ [[સભ્યની ચર્ચા:BMbambo (WMF)]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:BelindaM-WMF]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/BMbambo (WMF)|BMbambo (WMF)]]" to "[[Special:CentralAuth/BelindaM-WMF|BelindaM-WMF]]" 803330 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=BMbambo (WMF)}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૮:૧૭, ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૨૧ (IST) qkcgneycg2m1xqld2wo49td3pr9g12r 0 139106 902722 898009 2026-07-23T04:37:34Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:The_Chief_Minister_of_Gujarat,_Smt._Anandiben_Patel_meeting_the_Minister_of_State_for_Commerce_&_Industry_(Independent_Charge),_Finance_and_Corporate_Affairs,_Smt._Nirmala_Sitharaman,_in_New_Delhi_on_June_10,_2014_(cropped).jpg|The_Chie 902722 wikitext text/x-wiki '''રાજયપાલ''' અને '''ઉપરાજ્યપાલ''' એ એક બંધારણીય હોદ્દો છે જેઓ રાજ્ય તેમજ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોના પ્રથમ નાગરિક પણ હોય છે. ભારતીય સંવિધાનના આર્ટિકલ ૧૫૪ - રાજ્યની કારોબારી સત્તા મુજબ રાજ્યપાલ અને ઉપરાજ્યપાલને સત્તા આપવામાં આવી છે. રાજયોનો તમામ વહીવટ રાજ્યપાલના નામે ચાલે છે. તેઓ મુખ્યમંત્રીની સલાહ મુજબ રાજ્યના પ્રધાન મંડળની રચના કરે છે.<ref>{{Cite web|title=રાજ્યપાલનું સ્થાન અને કાર્યો|url=https://www.zigya.com/gseb/|url-status=dead|access-date=2023-03-17|website=www.zigya.com|language=gu|archive-date=2023-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317195732/https://www.zigya.com/gseb/}}</ref><ref>{{Cite web|title=ભારત નું સંવિધાન ગુજરાતીમાં|url=http://legislative.gov.in/sites/default/files/constitution_india_gujarati_18122017.pdf|url-status=live|access-date=2023-03-17|website=}}</ref> રાજ્યપાલ તેમજ ઉપરાજ્યપાલની નિમણુકો [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે, રાષ્ટ્રપતિ જ તેમને હોદ્દા પરથી દૂર પણ કરી શકે છે. તેમની મુદ્દત ૫ વર્ષની હોય છે, પરંતુ આ પહેલા પણ તેમને દૂર કરી શકાય છે. તેઓ રાષ્ટ્રપતિની સલાહ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ શાસન પણ લગાવી શકે છે અને આ દરમિયાન તેઓ રાજ્યની સર્વોચ્ચ સત્તા ધરાવે છે. ==રાજ્યપાલો== {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! scope="col" style="width: 175px;" |રાજ્ય ! scope="col" style="width: 175px;" |નામ ! scope="col" class="unsortable" |છબી ! scope="col" style="width: 125px;" |પદ પર {{small|(અવધિ)}} !વિગતો ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|સં.|સંદર્ભ}} |- |[[આંધ્ર પ્રદેશ]] !એસ. અબ્દુલ નઝિર |[[ચિત્ર:Justice_S._Abdul_Nazeer.jpg|142x142px]] |{{dts|2023|2|20|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|20}})}} |[https://rajbhavan.ap.gov.in/rajbvn/governor.aspx] | |- |[[અરુણાચલ પ્રદેશ|અરણાચલ પ્રદેશ]] !કૈવલ્ય ત્રિવિક્રમ પરનાઇક |[[ચિત્ર:Kaiwalya_Trivikram_Parnaik.jpg|157x157px]] |{{dts|2023|2|16|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|16}})}} |[https://arunachalgovernor.nic.in/html/profile.htm] | |- |[[આસામ]] !ગુલાબ ચંદ કટારિયા |[[ચિત્ર:Gulab_Chand_Kataria_Minister.jpg|141x141px]] |{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}} |[https://www.rajbhavanassam.gov.in/excellency.html] | |- |[[બિહાર]] !રાજેન્દ્ર અર્લેકર |[[ચિત્ર:Rajendra_Arlekar.jpg|117x117px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[https://governor.bih.nic.in/governor.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124033133/https://governor.bih.nic.in/Governor.html |date=2022-01-24 }} | |- |[[છત્તીસગઢ]] !બિશ્વભૂષણ હરીચંદન |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Andhra_Pradesh,_Shri_Biswabhusan_Harichandan.jpg|123x123px]] |{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}} |[https://rajbhavancg.gov.in/honorable-governors/honorable-governors.php]{{Dead link|date=માર્ચ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | |- |[[ગોવા]] !પી. એસ. શ્રીધરન પિલ્લાઇ |[[ચિત્ર:PS_Sreedharan_Pillai.jpg|133x133px]] |{{dts|2021|7|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|15}})}} |[https://www.rajbhavan.goa.gov.in/present-governor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320013719/https://rajbhavan.goa.gov.in/present-governor |date=2022-03-20 }} | |- |[[ગુજરાત]] ![[આચાર્ય દેવ વ્રત|આચાર્ય દેવવ્રત]] |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Himachal_Pradesh,_Shri_Acharya_Devvrat_calling_on_the_Union_Home_Minister,_Shri_Rajnath_Singh,_in_New_Delhi_on_July_29,_2016_(cropped).jpg|130x130px]] |{{dts|2019|7|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|7|22}})}} |[https://rajbhavan.gujarat.gov.in/honorable-governors/honorable-governors-english.aspx] |<ref>{{Cite web|date=2019-07-21|title=Acharya Devvrat takes oath as new Gujarat governor|url=https://www.ndtv.com/india-news/acharya-devvrat-takes-oath-as-new-gujarat-governor-2073313|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902070737/https://www.ndtv.com/india-news/acharya-devvrat-takes-oath-as-new-gujarat-governor-2073313|archive-date=2 September 2019|access-date=2019-07-22|website=NDTV}}</ref> |- |[[હરિયાણા]] !બાંગડરુ દત્તાત્રેય |[[ચિત્ર:The_ILO_Deputy_Director_General_(Policy)_International_Labour_Organization,_Ms._Deborah_Greenfield_meeting_the_Minister_of_State_for_Labour_and_Employment_(Independent_Charge),_Shri_Bandaru_Dattatreya,_in_New_Delhi_(cropped).jpg|147x147px]] |{{dts|2021|7|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|15}})}} |[https://haryanarajbhavan.gov.in/whoswho/shri-bandaru-dattatraya/] | |- |[[હિમાચલ પ્રદેશ]] !શિવ પ્રતાપ શુક્લા |[[ચિત્ર:Shivpratap_Shukla.jpg|132x132px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[https://himachalrajbhavan.nic.in/governor.html] | |- |[[ઝારખંડ]] !સી. પી. રાધાકૃષ્ણ | |{{dts|2023|02|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|18}})}} |[http://rajbhavanjharkhand.nic.in/the_governer.html] |<ref>{{cite news|title=C.P. Radhakrishnan takes oath as Jharkhand Governor|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/cp-radhakrishnan-takes-oath-as-jharkhand-governor/article66524298.ece|access-date=18 February 2023|work=The Hindu|date=18 February 2023|language=en-IN}}</ref> |- |[[કર્ણાટક]] !થાવર ચંદ ગેહલોત |[[ચિત્ર:The_Minister_for_Social_Justice_and_Empowerment,_Himachal_Pradesh,_Shri_Rajiv_Saizal_calling_on_the_Union_Minister_for_Social_Justice_and_Empowerment,_Shri_Thaawar_Chand_Gehlot,_in_New_Delhi_on_April_25,_2018_(cropped).JPG|135x135px]] |{{dts|2021|7|11|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|11}})}} |[https://rajbhavan.karnataka.gov.in/27/hon%27ble-governor-bio-data/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230318051332/https://rajbhavan.karnataka.gov.in/27/hon%27ble-governor-bio-data/en |date=2023-03-18 }} |<ref>{{cite news|title=Thawar Gehlot sworn in as Governor of Karnataka|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/thawar-chand-gehlot-sworn-in-as-governor-of-karnataka/article35268302.ece|access-date=1 August 2021|work=The Hindu|date=11 July 2021|language=en-IN}}</ref> |- |[[કેરળ]] !આરિફ મહંમદ ખાન |[[ચિત્ર:Governor_Arif_Mohammad_Khan.jpg|124x124px]] |{{dts|2019|9|6|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|6}})}} |[http://www.rajbhavan.kerala.gov.in/index.php/the-governor/governor-profile] |<ref>{{cite web|title=Arif Mohammed Khan sworn in as Kerala governor|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/arif-mohammad-khan-sworn-in-as-kerala-governor-2096562?&tb_cb=1|access-date=6 September 2019}}</ref> |- |[[મધ્ય પ્રદેશ]] !મંગુભાઇ સી. પટેલ |[[ચિત્ર:Mangubhai_C._Patel_(cropped).jpg|133x133px]] |{{dts|2021|7|08|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|08}})}} |[http://www.governor.mp.gov.in/honorable-governorMCP.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221128140122/http://governor.mp.gov.in/honorable-governorMCP.aspx |date=2022-11-28 }} |<ref>{{cite news|title=Mangubhai Patel takes oath as Madhya Pradesh Governor|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/mangubhai-patel-takes-oath-as-madhya-pradesh-governor/article35207585.ece|access-date=1 August 2021|work=The Hindu|date=8 July 2021|language=en-IN}}</ref> |- |[[મહારાષ્ટ્ર]] !રમેશ બાઇસ |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Tripura,_Shri_Ramesh_Bais.jpg|134x134px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[https://rajbhavan-maharashtra.gov.in/en/governors-profile/] |<ref>{{cite web|title=Bhagat Singh Koshyari sworn in as new governor of Maharashtra|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/bhagat-singh-koshyari-sworn-in-as-new-governor-of-maharashtra|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905151022/https://www.freepressjournal.in/mumbai/bhagat-singh-koshyari-sworn-in-as-new-governor-of-maharashtra|archive-date=5 September 2019|access-date=5 September 2019|publisher=Free Press Journal}}</ref> |- |[[મણિપુર]] !અનુસુયા ઉકે |[[ચિત્ર:The_Vice_President,_National_Commission_for_Scheduled_Tribes_(NCST),_Mo_Tribal_Affairs,_Ms._Anusuiya_Uikey_addressing_a_press_conference,_in_New_Delhi_on_September_24,_2018_(1)_(cropped).JPG|126x126px]] |{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}} |[https://rajbhavanmanipur.nic.in/governorprofile.html] | |- |[[મેઘાલય]] !ફાગુ ચૌહાણ |[[ચિત્ર:Phagu_Chauhan.jpg|117x117px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[http://meggovernor.gov.in/present_gov.html] | |- |[[મિઝોરમ]] !કામભાંપતિ હરિ બાબુ |[[ચિત્ર:K._Hari_Babu.jpg|111x111px]] |{{dts|2021|7|19|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|19}})}} |[https://rajbhavan.mizoram.gov.in/page/governor-profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922100155/https://rajbhavan.mizoram.gov.in/page/governor-profile |date=2022-09-22 }} |<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/dr-k-haribabu-takes-oath-as-governor-of-mizoram/articleshow/84553462.cms Haribabu takes oath as Governor of Mizoram | Guwahati News - Times of India<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |[[નાગાલેંડ]] !લા. ગણેશન |[[ચિત્ર:La_Ganesan_Ji_(cropped).jpg|120x120px]] |{{dts|2023|02|20|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|20}})}} |[https://rajbhavan.nagaland.gov.in/governors-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240802231253/https://rajbhavan.nagaland.gov.in/governors-profile/ |date=2024-08-02 }} | |- |[[ઑડિશા]] !ગણેશી લાલ |[[ચિત્ર:Governor_of_Odisha_Ganeshi_Lal_at_the_Puri_Rath_Yatra.jpg|100x100px]] |{{dts|2018|5|29|format=dmy}}{{small|({{ayd|2018|5|29}})}} |[https://www.rajbhavanodisha.gov.in/view/profile.php] |<ref>[https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha/article24028943.ece "Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha"]. ''The Hindu''. Press Trust of India. 30 May 2018.</ref> |- |[[પંજાબ]] !બનવારીલાલ પુરોહિત |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Assam,_Shri_Banwarilal_Purohit_calling_on_the_Union_Minister_for_Finance_and_Corporate_Affairs,_Shri_Arun_Jaitley,_in_New_Delhi_on_August_30,_2016_(cropped).jpg|135x135px]] |{{dts|2021|8|31|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|8|31}})}} |[https://punjabrajbhavan.gov.in/home/governor] | |- |[[રાજસ્થાન]] !કલરાજ મિશ્રા |[[ચિત્ર:The_Union_Minister_for_Micro,_Small_and_Medium_Enterprises,_Shri_Kalraj_Mishra_calling_on_the_Vice_President,_Shri_Mohd._Hamid_Ansari,_in_New_Delhi_on_November_13,_2015_(cropped).jpg|151x151px]] |{{dts|2019|9|9|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|9}})}} |[https://rajbhawan.rajasthan.gov.in/content/rajbhawan/en/knowthegovernor.html] |<ref>{{Cite web|title=Kalraj Mishra sworn in as Rajasthan Governor|url=https://www.indiatoday.in/india/story/kalraj-mishra-sworn-in-as-rajasthan-governor-1597193-2019-09-09|access-date=9 September 2019|website=India Today}}</ref> |- |[[સિક્કિમ]] !લક્ષ્મણ આચાર્ય | |{{dts|2023|2|16|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|16}})}} |[http://rajbhavansikkim.gov.in/Governor] | |- |[[તમિલનાડુ]] !આર. એન. રવિ |[[ચિત્ર:R.N._Ravi.jpg|134x134px]] |{{dts|2021|09|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|09|18}})}} |[https://www.tnrajbhavan.gov.in/Profile.htm] | |- |[[તેલંગાણા]] !તમિસાઇ સુંદરાજન |[[ચિત્ર:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_"Suvai_Migu_Theneer_Thuligal".jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_%22Suvai_Migu_Theneer_Thuligal%22.jpg|131x131px]] |{{dts|2019|9|8|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|8}})}} |[http://www.governor.telangana.gov.in/present_governor.do] |<ref>{{cite web|title=Tamil Nadu BJP chief Tamilisai Soundararajan sworn in as second Telangana Governor|url=https://m.hindustantimes.com/south/tamil-nadu-bjp-chief-tamilisai-soundararajan-sworn-in-as-second-telangana-governor/story-9nC3bd0AwN16es6wZGzIQO.html|access-date=8 September 2019|publisher=Hindustan Times}}{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[ત્રિપુરા]] !સત્યદેવ નારાયણ આર્ય |[[ચિત્ર:Satyadev_Narayan_Arya_in_August_2018.JPG|100x100px]] |{{dts|2021|7|14|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|14}})}} |[https://rajbhavan.tripura.gov.in/gov_profile] | |- |[[ઉત્તર પ્રદેશ]] ![[આનંદીબેન પટેલ]] | |{{dts|2019|7|29|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|7|29}})}} |[http://upgovernor.gov.in/en/page/profile] |<ref>{{cite web|title=Anandiben Patel Takes Oath As Uttar Pradesh Governor|url=https://www.ndtv.com/india-news/anandiben-patel-takes-oath-as-uttar-pradesh-governor-2076920?&tb_cb=1|access-date=29 July 2019|publisher=NDTV}}</ref> |- |[[ઉત્તરાખંડ]] !ગુરમિત સિંહ |[[ચિત્ર:Lt._Gen._Gurmit_Singh.jpg|107x107px]] |{{dts|2021|9|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|9|15}})}} |[https://governoruk.gov.in/our-governor-bioprofile-of-honble-governor-uttarakhand/] |<ref>{{cite web|title=Lt Gen Gurmit Singh sworn-in as Governor of Uttarakhand|URL=https://indianexpress.com/article/india/lt-gen-gurmit-singh-sworn-in-as-governor-of-uttarakhand-7510078/|access-date=15 September 2021|publisher=Indian Express}}</ref> |- |[[પશ્ચિમ બંગાળ]] !સી. વી. આનંદ બોઝ |[[ચિત્ર:C._V._Ananda_Bose.jpg|100x100px]] |{{dts|2022|11|23|format=dmy}}{{small|({{ayd|2022|11|23}})}} |[http://rajbhavankolkata.gov.in/html/ourgovernor.html] |<ref>{{cite web|title=Jagdeep Dhankhar takes oath as West Bengal governor|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jagdeep-dhankar-takes-oath-as-west-bengal-governor/articleshow/70448453.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731094051/https://timesofindia.indiatimes.com/india/jagdeep-dhankar-takes-oath-as-west-bengal-governor/articleshow/70448453.cms|archive-date=31 July 2019|access-date=30 July 2019|publisher=Times of India}}</ref> |} == ઉપરાજ્યપાલો (લેફ્ટનન્ટ) == {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! scope="col" style="width: 175px;" |કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ !વિધાન સભા? ! scope="col" style="width: 175px;" |નામ<ref name="Lt. Governors and Administrators">[https://www.india.gov.in/my-government/whos-who/lt-governors-administrators "Lt. Governors & Administrators"]. [[India.gov.in]]. Retrieved on 29 August 2018.</ref> ! scope="col" class="unsortable" |છબી ! scope="col" style="width: 125px;" |પદ પર {{small|(અવધિ)}} ! scope="col" class="unsortable" |સંદર્ભ |- |[[અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ|આંદામાન અને નિકોબાર]] !{{n}} !એડમિરલ દેવેન્દ્ર કુમાર જોષી |[[ચિત્ર:Lieutenant_Governor_of_Andaman_and_Nicobar_Islands_Devendra_Kumar_Joshi.jpg|100x100px]] |{{dts|2017|10|08|format=dmy}}{{small|({{ayd|2017|10|08}})}} |<ref>[https://web.archive.org/web/20171022032628/http://reflectornews.in/city/admiral-d-k-joshi-retd-sworn-in-as-the-13th-lt-governor-of-a-n-islands/ "Admiral D K Joshi (Retd.) sworn in as the 13th Lt. Governor of A& N Islands"]. ''The Island Reflector''. 8 October 2017. Archived from |[http://reflectornews.in/city/admiral-d-k-joshi-retd-sworn-in-as-the-13th-lt-governor-of-a-n-islands/ the original] on 22 October 2017.</ref> |- |[[દિલ્હી]] !{{y}} !વિનય કુમાર સક્સેના |[[ચિત્ર:Vinai_Kumar_Saxena_in_2018.jpg|123x123px]] |{{dts|2022|05|26|format=dmy}}{{small|({{ayd|2022|05|26}})}} | |- |[[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] !{{y}} !મનોજ સિંહા | |{{dts|2020|08|07|format=dmy}}{{small|({{ayd|2020|08|07}})}} |<ref>[https://www.indiatoday.in/india/story/manoj-sinha-takes-oath-as-jammu-and-kashmir-lg-1708801-2020-08-07 "Manoj Sinha takes oath as Jammu and Kashmir LG, says dialogue with people will start soon"]. ''India Today''. 7 August 2020.</ref> |- |[[લદ્દાખ|લડ્ડાખ]] !{{n}} !બી. ડી. મિશ્રા |[[ચિત્ર:The_Minister_of_State_for_Tourism_(IC),_Shri_Alphons_Kannanthanam_meeting_the_Governor_of_Arunachal_Pradesh,_Brigadier_(Retd.)_(Dr.)_B.D._Mishra,_in_New_Delhi_on_July_31,_2018_(cropped).JPG|124x124px]] |{{dts|2023|02|12|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|12}})}} |<ref>{{Cite web|date=2023-02-12|title=India Political Updates: Resignation of Ladakh L-G R K Mathur accepted, Brig B D Mishra appointed in his place|url=https://www.deccanherald.com/national/political-news-live-bjp-narendra-modi-congress-rahul-gandhi-aap-karnataka-elections-tripura-meghalaya-nagaland-kharge-brs-1190396.html|access-date=2023-02-12|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> |- |[[પુડુચેરી]] !{{y}} !તમિસાઇ સુંદરાજન {{small|(વધારાનો હવાલો)}} |[[ચિત્ર:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_"Suvai_Migu_Theneer_Thuligal".jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_%22Suvai_Migu_Theneer_Thuligal%22.jpg|131x131px]] |{{dts|2021|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|2|18}})}} | |} == સંદર્ભો == {{Reflist}} 19p3cold4joou40l4nvfl0v6ho517af 902723 902722 2026-07-23T04:39:33Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:The_Governor_of_Tripura,_Shri_Ramesh_Bais.jpg|The_Governor_of_Tripura,_Shri_Ramesh_Bais.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 15 July 2026. 902723 wikitext text/x-wiki '''રાજયપાલ''' અને '''ઉપરાજ્યપાલ''' એ એક બંધારણીય હોદ્દો છે જેઓ રાજ્ય તેમજ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોના પ્રથમ નાગરિક પણ હોય છે. ભારતીય સંવિધાનના આર્ટિકલ ૧૫૪ - રાજ્યની કારોબારી સત્તા મુજબ રાજ્યપાલ અને ઉપરાજ્યપાલને સત્તા આપવામાં આવી છે. રાજયોનો તમામ વહીવટ રાજ્યપાલના નામે ચાલે છે. તેઓ મુખ્યમંત્રીની સલાહ મુજબ રાજ્યના પ્રધાન મંડળની રચના કરે છે.<ref>{{Cite web|title=રાજ્યપાલનું સ્થાન અને કાર્યો|url=https://www.zigya.com/gseb/|url-status=dead|access-date=2023-03-17|website=www.zigya.com|language=gu|archive-date=2023-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317195732/https://www.zigya.com/gseb/}}</ref><ref>{{Cite web|title=ભારત નું સંવિધાન ગુજરાતીમાં|url=http://legislative.gov.in/sites/default/files/constitution_india_gujarati_18122017.pdf|url-status=live|access-date=2023-03-17|website=}}</ref> રાજ્યપાલ તેમજ ઉપરાજ્યપાલની નિમણુકો [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે, રાષ્ટ્રપતિ જ તેમને હોદ્દા પરથી દૂર પણ કરી શકે છે. તેમની મુદ્દત ૫ વર્ષની હોય છે, પરંતુ આ પહેલા પણ તેમને દૂર કરી શકાય છે. તેઓ રાષ્ટ્રપતિની સલાહ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ શાસન પણ લગાવી શકે છે અને આ દરમિયાન તેઓ રાજ્યની સર્વોચ્ચ સત્તા ધરાવે છે. ==રાજ્યપાલો== {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! scope="col" style="width: 175px;" |રાજ્ય ! scope="col" style="width: 175px;" |નામ ! scope="col" class="unsortable" |છબી ! scope="col" style="width: 125px;" |પદ પર {{small|(અવધિ)}} !વિગતો ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|સં.|સંદર્ભ}} |- |[[આંધ્ર પ્રદેશ]] !એસ. અબ્દુલ નઝિર |[[ચિત્ર:Justice_S._Abdul_Nazeer.jpg|142x142px]] |{{dts|2023|2|20|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|20}})}} |[https://rajbhavan.ap.gov.in/rajbvn/governor.aspx] | |- |[[અરુણાચલ પ્રદેશ|અરણાચલ પ્રદેશ]] !કૈવલ્ય ત્રિવિક્રમ પરનાઇક |[[ચિત્ર:Kaiwalya_Trivikram_Parnaik.jpg|157x157px]] |{{dts|2023|2|16|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|16}})}} |[https://arunachalgovernor.nic.in/html/profile.htm] | |- |[[આસામ]] !ગુલાબ ચંદ કટારિયા |[[ચિત્ર:Gulab_Chand_Kataria_Minister.jpg|141x141px]] |{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}} |[https://www.rajbhavanassam.gov.in/excellency.html] | |- |[[બિહાર]] !રાજેન્દ્ર અર્લેકર |[[ચિત્ર:Rajendra_Arlekar.jpg|117x117px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[https://governor.bih.nic.in/governor.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124033133/https://governor.bih.nic.in/Governor.html |date=2022-01-24 }} | |- |[[છત્તીસગઢ]] !બિશ્વભૂષણ હરીચંદન |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Andhra_Pradesh,_Shri_Biswabhusan_Harichandan.jpg|123x123px]] |{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}} |[https://rajbhavancg.gov.in/honorable-governors/honorable-governors.php]{{Dead link|date=માર્ચ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | |- |[[ગોવા]] !પી. એસ. શ્રીધરન પિલ્લાઇ |[[ચિત્ર:PS_Sreedharan_Pillai.jpg|133x133px]] |{{dts|2021|7|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|15}})}} |[https://www.rajbhavan.goa.gov.in/present-governor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320013719/https://rajbhavan.goa.gov.in/present-governor |date=2022-03-20 }} | |- |[[ગુજરાત]] ![[આચાર્ય દેવ વ્રત|આચાર્ય દેવવ્રત]] |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Himachal_Pradesh,_Shri_Acharya_Devvrat_calling_on_the_Union_Home_Minister,_Shri_Rajnath_Singh,_in_New_Delhi_on_July_29,_2016_(cropped).jpg|130x130px]] |{{dts|2019|7|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|7|22}})}} |[https://rajbhavan.gujarat.gov.in/honorable-governors/honorable-governors-english.aspx] |<ref>{{Cite web|date=2019-07-21|title=Acharya Devvrat takes oath as new Gujarat governor|url=https://www.ndtv.com/india-news/acharya-devvrat-takes-oath-as-new-gujarat-governor-2073313|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902070737/https://www.ndtv.com/india-news/acharya-devvrat-takes-oath-as-new-gujarat-governor-2073313|archive-date=2 September 2019|access-date=2019-07-22|website=NDTV}}</ref> |- |[[હરિયાણા]] !બાંગડરુ દત્તાત્રેય |[[ચિત્ર:The_ILO_Deputy_Director_General_(Policy)_International_Labour_Organization,_Ms._Deborah_Greenfield_meeting_the_Minister_of_State_for_Labour_and_Employment_(Independent_Charge),_Shri_Bandaru_Dattatreya,_in_New_Delhi_(cropped).jpg|147x147px]] |{{dts|2021|7|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|15}})}} |[https://haryanarajbhavan.gov.in/whoswho/shri-bandaru-dattatraya/] | |- |[[હિમાચલ પ્રદેશ]] !શિવ પ્રતાપ શુક્લા |[[ચિત્ર:Shivpratap_Shukla.jpg|132x132px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[https://himachalrajbhavan.nic.in/governor.html] | |- |[[ઝારખંડ]] !સી. પી. રાધાકૃષ્ણ | |{{dts|2023|02|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|18}})}} |[http://rajbhavanjharkhand.nic.in/the_governer.html] |<ref>{{cite news|title=C.P. Radhakrishnan takes oath as Jharkhand Governor|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/cp-radhakrishnan-takes-oath-as-jharkhand-governor/article66524298.ece|access-date=18 February 2023|work=The Hindu|date=18 February 2023|language=en-IN}}</ref> |- |[[કર્ણાટક]] !થાવર ચંદ ગેહલોત |[[ચિત્ર:The_Minister_for_Social_Justice_and_Empowerment,_Himachal_Pradesh,_Shri_Rajiv_Saizal_calling_on_the_Union_Minister_for_Social_Justice_and_Empowerment,_Shri_Thaawar_Chand_Gehlot,_in_New_Delhi_on_April_25,_2018_(cropped).JPG|135x135px]] |{{dts|2021|7|11|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|11}})}} |[https://rajbhavan.karnataka.gov.in/27/hon%27ble-governor-bio-data/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230318051332/https://rajbhavan.karnataka.gov.in/27/hon%27ble-governor-bio-data/en |date=2023-03-18 }} |<ref>{{cite news|title=Thawar Gehlot sworn in as Governor of Karnataka|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/thawar-chand-gehlot-sworn-in-as-governor-of-karnataka/article35268302.ece|access-date=1 August 2021|work=The Hindu|date=11 July 2021|language=en-IN}}</ref> |- |[[કેરળ]] !આરિફ મહંમદ ખાન |[[ચિત્ર:Governor_Arif_Mohammad_Khan.jpg|124x124px]] |{{dts|2019|9|6|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|6}})}} |[http://www.rajbhavan.kerala.gov.in/index.php/the-governor/governor-profile] |<ref>{{cite web|title=Arif Mohammed Khan sworn in as Kerala governor|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/arif-mohammad-khan-sworn-in-as-kerala-governor-2096562?&tb_cb=1|access-date=6 September 2019}}</ref> |- |[[મધ્ય પ્રદેશ]] !મંગુભાઇ સી. પટેલ |[[ચિત્ર:Mangubhai_C._Patel_(cropped).jpg|133x133px]] |{{dts|2021|7|08|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|08}})}} |[http://www.governor.mp.gov.in/honorable-governorMCP.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221128140122/http://governor.mp.gov.in/honorable-governorMCP.aspx |date=2022-11-28 }} |<ref>{{cite news|title=Mangubhai Patel takes oath as Madhya Pradesh Governor|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/mangubhai-patel-takes-oath-as-madhya-pradesh-governor/article35207585.ece|access-date=1 August 2021|work=The Hindu|date=8 July 2021|language=en-IN}}</ref> |- |[[મહારાષ્ટ્ર]] !રમેશ બાઇસ | |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[https://rajbhavan-maharashtra.gov.in/en/governors-profile/] |<ref>{{cite web|title=Bhagat Singh Koshyari sworn in as new governor of Maharashtra|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/bhagat-singh-koshyari-sworn-in-as-new-governor-of-maharashtra|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905151022/https://www.freepressjournal.in/mumbai/bhagat-singh-koshyari-sworn-in-as-new-governor-of-maharashtra|archive-date=5 September 2019|access-date=5 September 2019|publisher=Free Press Journal}}</ref> |- |[[મણિપુર]] !અનુસુયા ઉકે |[[ચિત્ર:The_Vice_President,_National_Commission_for_Scheduled_Tribes_(NCST),_Mo_Tribal_Affairs,_Ms._Anusuiya_Uikey_addressing_a_press_conference,_in_New_Delhi_on_September_24,_2018_(1)_(cropped).JPG|126x126px]] |{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}} |[https://rajbhavanmanipur.nic.in/governorprofile.html] | |- |[[મેઘાલય]] !ફાગુ ચૌહાણ |[[ચિત્ર:Phagu_Chauhan.jpg|117x117px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[http://meggovernor.gov.in/present_gov.html] | |- |[[મિઝોરમ]] !કામભાંપતિ હરિ બાબુ |[[ચિત્ર:K._Hari_Babu.jpg|111x111px]] |{{dts|2021|7|19|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|19}})}} |[https://rajbhavan.mizoram.gov.in/page/governor-profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922100155/https://rajbhavan.mizoram.gov.in/page/governor-profile |date=2022-09-22 }} |<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/dr-k-haribabu-takes-oath-as-governor-of-mizoram/articleshow/84553462.cms Haribabu takes oath as Governor of Mizoram | Guwahati News - Times of India<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |[[નાગાલેંડ]] !લા. ગણેશન |[[ચિત્ર:La_Ganesan_Ji_(cropped).jpg|120x120px]] |{{dts|2023|02|20|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|20}})}} |[https://rajbhavan.nagaland.gov.in/governors-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240802231253/https://rajbhavan.nagaland.gov.in/governors-profile/ |date=2024-08-02 }} | |- |[[ઑડિશા]] !ગણેશી લાલ |[[ચિત્ર:Governor_of_Odisha_Ganeshi_Lal_at_the_Puri_Rath_Yatra.jpg|100x100px]] |{{dts|2018|5|29|format=dmy}}{{small|({{ayd|2018|5|29}})}} |[https://www.rajbhavanodisha.gov.in/view/profile.php] |<ref>[https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha/article24028943.ece "Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha"]. ''The Hindu''. Press Trust of India. 30 May 2018.</ref> |- |[[પંજાબ]] !બનવારીલાલ પુરોહિત |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Assam,_Shri_Banwarilal_Purohit_calling_on_the_Union_Minister_for_Finance_and_Corporate_Affairs,_Shri_Arun_Jaitley,_in_New_Delhi_on_August_30,_2016_(cropped).jpg|135x135px]] |{{dts|2021|8|31|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|8|31}})}} |[https://punjabrajbhavan.gov.in/home/governor] | |- |[[રાજસ્થાન]] !કલરાજ મિશ્રા |[[ચિત્ર:The_Union_Minister_for_Micro,_Small_and_Medium_Enterprises,_Shri_Kalraj_Mishra_calling_on_the_Vice_President,_Shri_Mohd._Hamid_Ansari,_in_New_Delhi_on_November_13,_2015_(cropped).jpg|151x151px]] |{{dts|2019|9|9|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|9}})}} |[https://rajbhawan.rajasthan.gov.in/content/rajbhawan/en/knowthegovernor.html] |<ref>{{Cite web|title=Kalraj Mishra sworn in as Rajasthan Governor|url=https://www.indiatoday.in/india/story/kalraj-mishra-sworn-in-as-rajasthan-governor-1597193-2019-09-09|access-date=9 September 2019|website=India Today}}</ref> |- |[[સિક્કિમ]] !લક્ષ્મણ આચાર્ય | |{{dts|2023|2|16|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|16}})}} |[http://rajbhavansikkim.gov.in/Governor] | |- |[[તમિલનાડુ]] !આર. એન. રવિ |[[ચિત્ર:R.N._Ravi.jpg|134x134px]] |{{dts|2021|09|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|09|18}})}} |[https://www.tnrajbhavan.gov.in/Profile.htm] | |- |[[તેલંગાણા]] !તમિસાઇ સુંદરાજન |[[ચિત્ર:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_"Suvai_Migu_Theneer_Thuligal".jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_%22Suvai_Migu_Theneer_Thuligal%22.jpg|131x131px]] |{{dts|2019|9|8|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|8}})}} |[http://www.governor.telangana.gov.in/present_governor.do] |<ref>{{cite web|title=Tamil Nadu BJP chief Tamilisai Soundararajan sworn in as second Telangana Governor|url=https://m.hindustantimes.com/south/tamil-nadu-bjp-chief-tamilisai-soundararajan-sworn-in-as-second-telangana-governor/story-9nC3bd0AwN16es6wZGzIQO.html|access-date=8 September 2019|publisher=Hindustan Times}}{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[ત્રિપુરા]] !સત્યદેવ નારાયણ આર્ય |[[ચિત્ર:Satyadev_Narayan_Arya_in_August_2018.JPG|100x100px]] |{{dts|2021|7|14|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|14}})}} |[https://rajbhavan.tripura.gov.in/gov_profile] | |- |[[ઉત્તર પ્રદેશ]] ![[આનંદીબેન પટેલ]] | |{{dts|2019|7|29|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|7|29}})}} |[http://upgovernor.gov.in/en/page/profile] |<ref>{{cite web|title=Anandiben Patel Takes Oath As Uttar Pradesh Governor|url=https://www.ndtv.com/india-news/anandiben-patel-takes-oath-as-uttar-pradesh-governor-2076920?&tb_cb=1|access-date=29 July 2019|publisher=NDTV}}</ref> |- |[[ઉત્તરાખંડ]] !ગુરમિત સિંહ |[[ચિત્ર:Lt._Gen._Gurmit_Singh.jpg|107x107px]] |{{dts|2021|9|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|9|15}})}} |[https://governoruk.gov.in/our-governor-bioprofile-of-honble-governor-uttarakhand/] |<ref>{{cite web|title=Lt Gen Gurmit Singh sworn-in as Governor of Uttarakhand|URL=https://indianexpress.com/article/india/lt-gen-gurmit-singh-sworn-in-as-governor-of-uttarakhand-7510078/|access-date=15 September 2021|publisher=Indian Express}}</ref> |- |[[પશ્ચિમ બંગાળ]] !સી. વી. આનંદ બોઝ |[[ચિત્ર:C._V._Ananda_Bose.jpg|100x100px]] |{{dts|2022|11|23|format=dmy}}{{small|({{ayd|2022|11|23}})}} |[http://rajbhavankolkata.gov.in/html/ourgovernor.html] |<ref>{{cite web|title=Jagdeep Dhankhar takes oath as West Bengal governor|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jagdeep-dhankar-takes-oath-as-west-bengal-governor/articleshow/70448453.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731094051/https://timesofindia.indiatimes.com/india/jagdeep-dhankar-takes-oath-as-west-bengal-governor/articleshow/70448453.cms|archive-date=31 July 2019|access-date=30 July 2019|publisher=Times of India}}</ref> |} == ઉપરાજ્યપાલો (લેફ્ટનન્ટ) == {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! scope="col" style="width: 175px;" |કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ !વિધાન સભા? ! scope="col" style="width: 175px;" |નામ<ref name="Lt. Governors and Administrators">[https://www.india.gov.in/my-government/whos-who/lt-governors-administrators "Lt. Governors & Administrators"]. [[India.gov.in]]. Retrieved on 29 August 2018.</ref> ! scope="col" class="unsortable" |છબી ! scope="col" style="width: 125px;" |પદ પર {{small|(અવધિ)}} ! scope="col" class="unsortable" |સંદર્ભ |- |[[અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ|આંદામાન અને નિકોબાર]] !{{n}} !એડમિરલ દેવેન્દ્ર કુમાર જોષી |[[ચિત્ર:Lieutenant_Governor_of_Andaman_and_Nicobar_Islands_Devendra_Kumar_Joshi.jpg|100x100px]] |{{dts|2017|10|08|format=dmy}}{{small|({{ayd|2017|10|08}})}} |<ref>[https://web.archive.org/web/20171022032628/http://reflectornews.in/city/admiral-d-k-joshi-retd-sworn-in-as-the-13th-lt-governor-of-a-n-islands/ "Admiral D K Joshi (Retd.) sworn in as the 13th Lt. Governor of A& N Islands"]. ''The Island Reflector''. 8 October 2017. Archived from |[http://reflectornews.in/city/admiral-d-k-joshi-retd-sworn-in-as-the-13th-lt-governor-of-a-n-islands/ the original] on 22 October 2017.</ref> |- |[[દિલ્હી]] !{{y}} !વિનય કુમાર સક્સેના |[[ચિત્ર:Vinai_Kumar_Saxena_in_2018.jpg|123x123px]] |{{dts|2022|05|26|format=dmy}}{{small|({{ayd|2022|05|26}})}} | |- |[[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] !{{y}} !મનોજ સિંહા | |{{dts|2020|08|07|format=dmy}}{{small|({{ayd|2020|08|07}})}} |<ref>[https://www.indiatoday.in/india/story/manoj-sinha-takes-oath-as-jammu-and-kashmir-lg-1708801-2020-08-07 "Manoj Sinha takes oath as Jammu and Kashmir LG, says dialogue with people will start soon"]. ''India Today''. 7 August 2020.</ref> |- |[[લદ્દાખ|લડ્ડાખ]] !{{n}} !બી. ડી. મિશ્રા |[[ચિત્ર:The_Minister_of_State_for_Tourism_(IC),_Shri_Alphons_Kannanthanam_meeting_the_Governor_of_Arunachal_Pradesh,_Brigadier_(Retd.)_(Dr.)_B.D._Mishra,_in_New_Delhi_on_July_31,_2018_(cropped).JPG|124x124px]] |{{dts|2023|02|12|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|12}})}} |<ref>{{Cite web|date=2023-02-12|title=India Political Updates: Resignation of Ladakh L-G R K Mathur accepted, Brig B D Mishra appointed in his place|url=https://www.deccanherald.com/national/political-news-live-bjp-narendra-modi-congress-rahul-gandhi-aap-karnataka-elections-tripura-meghalaya-nagaland-kharge-brs-1190396.html|access-date=2023-02-12|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> |- |[[પુડુચેરી]] !{{y}} !તમિસાઇ સુંદરાજન {{small|(વધારાનો હવાલો)}} |[[ચિત્ર:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_"Suvai_Migu_Theneer_Thuligal".jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_%22Suvai_Migu_Theneer_Thuligal%22.jpg|131x131px]] |{{dts|2021|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|2|18}})}} | |} == સંદર્ભો == {{Reflist}} tncpzircg6gueznzlzemo5cxjcoll0q 0 140372 902731 891717 2026-07-23T08:39:48Z ~2026-41224-61 88276 panchmahal jilo 902731 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ગુજરાતના તાલુકાઓ|map=ગુજરાતના તાલુકાઓનો નકશો ૨૦૧૧.png|category=[[તાલુકો]]|territory=[[ગુજરાત]]|start_date=|current_number=૨૫૨ તાલુકાઓ<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} District Portal |url=https://gujarat.s3waas.gov.in/ |access-date=2023-03-02 |website=gujarat.s3waas.gov.in}}</ref>|number_date=|population_range=|area_range=|government=[[ગુજરાત સરકાર]]|subdivision=|caption=ગુજરાતના તાલુકાઓ ૨૦૧૧}}[[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] ૨૫૨ [[તાલુકો|તાલુકાઓ]] આવેલા છે.<ref>{{Cite web|last=Speak|first=Hindi|date=2023-03-02|title=गुजरात के तालुके कितने हैं ? {{!}} Gujarat ke Taluka Kitne Hai|url=https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|access-date=2023-03-03|website=HindiSpeak|language=en-US|archive-date=2023-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302095935/https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|url-status=dead}}</ref> શહેરી સ્થિતિ તાલુકાનું મુખ્ય મથક શહેર માટે સૂચિબદ્ધ છે, ગ્રામીણ તાલુકાઓ વધુ મોટા છે. શહેરી સ્થિતિ વસ્તી ગણતરીના ધોરણને અનુસરે છે. * M.Corp = મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન * C.M.C. = [[નગરપાલિકા|શહેર મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ]] * T.M.C. = ટાઉન મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ * N.P. = નગર પંચાયત * G.P. = [[ગ્રામ પંચાયત]] == કોષ્ટક == નીચેના કોષ્ટકમાં જિલ્લા પ્રમાણે [[ગુજરાત]] રાજ્યના તમામ તાલુકાઓની યાદી આપવામાં આવેલ છે. <ref>{{Cite web|title=District and Taluka Panchayats|url=http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018043144/http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|archive-date=18 October 2018|access-date=27 December 2018|website=Gstfc.gujarat.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|last=pankaj|date=2022-06-02|title=Gujarat Taluka List 2023 - PDF Download|url=https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|access-date=2023-03-24|website=AIEMD|language=en-US|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324123101/https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Village map|url=https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|website=Revenue department of Gujarat|access-date=2023-05-25|archive-date=2018-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210015551/https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Talukas|url=https://cdn.s3waas.gov.in/s38d317bdcf4aafcfc22149d77babee96d/uploads/2018/08/2018080164.pdf}}</ref> {| style="border:1px solid black" class="wikitable sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="100%" |+ |- bgcolor="#99ccff" !ક્રમ !જિલ્લો !જિલ્લા મુખ્યમથક !તાલુકાઓ !જિલ્લામાં કુલ તાલુકાઓ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧ |[[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ)]], [[અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ)]], [[બાવળા તાલુકો|બાવળા]], [[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસ્ક્રોઇ]], [[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]], [[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]], [[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]], [[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]], [[માંડલ તાલુકો|માંડલ]], [[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]], [[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨ |[[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] |[[અમરેલી]] |[[અમરેલી તાલુકો|અમરેલી]], [[બાબરા તાલુકો|બાબરા]], [[બગસરા તાલુકો|બગસરા]], [[ધારી તાલુકો|ધારી]], [[જાફરાબાદ તાલુકો|જાફરાબાદ]], [[કુંકાવાવ તાલુકો|કુંકાવાવ]], [[લાઠી તાલુકો|લાઠી]], [[રાજુલા તાલુકો|રાજુલા]], [[સાવરકુંડલા તાલુકો|સાવરકુંડલા]], [[લીલીયા તાલુકો|લીલીયા]], [[ખાંભા તાલુકો|ખાંભા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩ |[[આણંદ જિલ્લો|આણંદ]] |[[આણંદ]] |[[આણંદ તાલુકો|આણંદ]], [[આંકલાવ તાલુકો|આંકલાવ]], [[બોરસદ તાલુકો|બોરસદ]], [[ખંભાત તાલુકો|ખંભાત]], [[પેટલાદ તાલુકો|પેટલાદ]], [[સોજિત્રા તાલુકો|સોજિત્રા]], [[તારાપુર તાલુકો|તારાપુર]], [[ઉમરેઠ તાલુકો|ઉમરેઠ]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૪ |[[અરવલ્લી જિલ્લો|અરવલ્લી]] |[[મોડાસા]] |[[મોડાસા તાલુકો|મોડાસા]], [[બાયડ તાલુકો|બાયડ]], [[ભિલોડા તાલુકો|ભિલોડા]], [[ધનસુરા તાલુકો|ધનસુરા]], [[માલપુર તાલુકો|માલપુર]], [[મેઘરજ તાલુકો|મેઘરજ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૫ |[[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા]] |[[પાલનપુર]] |[[અમીરગઢ તાલુકો|અમીરગઢ]], [[ધાનેરા તાલુકો|ધાનેરા]], [[ડીસા તાલુકો|ડીસા]], [[દાંતા તાલુકો|દાંતા]], [[દાંતીવાડા તાલુકો|દાંતીવાડા]], [[પાલનપુર તાલુકો|પાલનપુર]], [[વડગામ તાલુકો|વડગામ]], [[કાંકરેજ તાલુકો|કાંકરેજ(શિહોરી)]], [[હડાદ તાલુકો|હડાદ]], [[ઓગડ તાલુકો|ઓગડ(થરા)]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૬ |[[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ]] |[[ભરૂચ]] |[[ભરૂચ તાલુકો|ભરૂચ]], [[આમોદ તાલુકો|આમોદ]], [[અંકલેશ્વર તાલુકો|અંકલેશ્વર]], [[હાંસોટ તાલુકો|હાંસોટ]], [[જંબુસર તાલુકો|જંબુસર]], [[ઝઘડીયા તાલુકો|ઝઘડિયા]], [[વાગરા તાલુકો|વાગરા]], [[વાલિયા તાલુકો|વાલિયા]], [[નેત્રંગ તાલુકો|નેત્રંગ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૭ |[[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] |[[ભાવનગર]] |[[ભાવનગર તાલુકો|ભાવનગર]], [[ગારીયાધાર તાલુકો|ગારીયાધાર]], [[વલ્લભીપુર તાલુકો|વલ્લભીપુર]], [[મહુવા તાલુકો|મહુવા]], [[ઘોઘા તાલુકો|ઘોઘા]], [[જેસર તાલુકો|જેસર]], [[પાલીતાણા તાલુકો|પાલીતાણા]], [[સિહોર તાલુકો|સિહોર]], [[તળાજા તાલુકો|તળાજા]], [[ઉમરાળા તાલુકો|ઉમરાળા]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૮ |[[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] |[[બોટાદ]] |[[બોટાદ તાલુકો|બોટાદ]], [[બરવાળા તાલુકો|બરવાળા]], [[ગઢડા તાલુકો|ગઢડા]], [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૯ |[[છોટાઉદેપુર જિલ્લો|છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર તાલુકો|છોટાઉદેપુર]], [[બોડેલી તાલુકો|બોડેલી]], [[પાવી જેતપુર તાલુકો|પાવી જેતપુર]], [[કવાંટ તાલુકો|ક્વાંટ]], [[નસવાડી તાલુકો|નસવાડી]], [[સંખેડા તાલુકો|સંખેડા]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૦ |[[દાહોદ જિલ્લો|દાહોદ]] |[[દાહોદ]] |[[દાહોદ તાલુકો|દાહોદ]], [[દેવગઢબારિયા તાલુકો|દેવગઢબારિયા]], [[ધાનપુર તાલુકો|ધાનપુર]], [[ફતેપુરા તાલુકો|ફતેપુરા]], [[ગરબાડા તાલુકો|ગરબાડા]], [[લીમખેડા તાલુકો|લીમખેડા]], [[ઝાલોદ તાલુકો|ઝાલોદ]], [[સંજેલી તાલુકો|સંજેલી]], [[સીંગવડ તાલુકો|સીંગવડ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૧ |[[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] |[[આહવા]] |[[આહવા તાલુકો|આહવા]], [[સુબિર તાલુકો|સુબિર]], [[વઘઇ તાલુકો|વઘઇ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૨ |[[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] |[[ખંભાળિયા]] |[[ખંભાળિયા તાલુકો|ખંભાળિયા]], [[દ્વારકા તાલુકો|દ્વારકા]], [[ભાણવડ તાલુકો|ભાણવડ]], [[કલ્યાણપુર તાલુકો|કલ્યાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૩ |[[ગાંધીનગર જિલ્લો|ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર તાલુકો|ગાંધીનગર]], [[દહેગામ તાલુકો|દહેગામ]], [[કલોલ તાલુકો|કલોલ]], [[માણસા તાલુકો|માણસા]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૪ |[[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] |[[વેરાવળ]] |[[વેરાવળ તાલુકો|પાટણ-વેરાવળ]], [[ગીર ગઢડા તાલુકો|ગીર ગઢડા]], [[કોડીનાર તાલુકો|કોડીનાર]], [[સુત્રાપાડા તાલુકો|સુત્રાપાડા]], [[તાલાલા તાલુકો|તાલાલા]], [[ઉના તાલુકો|ઉના]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૫ |[[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] |[[જામનગર]] |[[જામનગર તાલુકો|જામનગર]], [[ધ્રોળ તાલુકો|ધ્રોળ]], [[જામજોધપુર તાલુકો|જામજોધપુર]], [[જોડિયા તાલુકો|જોડિયા]], [[કાલાવડ તાલુકો|કાલાવડ]], [[લાલપુર તાલુકો|લાલપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૬ |[[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ શહેર તાલુકો|જુનાગઢ શહેર]], [[જુનાગઢ ગ્રામ્ય તાલુકો|જુનાગઢ ગ્રામ્ય]], [[ભેંસાણ તાલુકો|ભેંસાણ]], [[કેશોદ તાલુકો|કેશોદ]], [[માળિયા હાટીના તાલુકો|માળિયા]], [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર]], [[માંગરોળ (જૂનાગઢ) તાલુકો|માંગરોળ]], [[મેંદરડા તાલુકો|મેંદરડા]], [[વંથલી તાલુકો|વંથલી]], [[વિસાવદર તાલુકો|વિસાવદર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૭ |[[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] |[[ભુજ]] |[[ભુજ તાલુકો|ભુજ]], [[અબડાસા તાલુકો|અબડાસા]], [[ભચાઉ તાલુકો|ભચાઉ]], [[ગાંધીધામ તાલુકો|ગાંધીધામ]], [[મુન્દ્રા તાલુકો|મુન્દ્રા]], [[નખત્રાણા તાલુકો|નખત્રાણા]], [[અંજાર તાલુકો|અંજાર]], [[લખપત તાલુકો|લખપત]], [[માંડવી તાલુકો|માંડવી]], [[રાપર તાલુકો|રાપર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૮ |[[ખેડા જિલ્લો|ખેડા]] |[[નડીઆદ]] |[[ખેડા તાલુકો|ખેડા]], [[નડીઆદ તાલુકો|નડીઆદ]], [[ગળતેશ્વર તાલુકો|ગળતેશ્વર]], [[કપડવંજ તાલુકો|કપડવંજ]], [[કઠલાલ તાલુકો|કઠલાલ]], [[મહુધા તાલુકો|મહુધા]], [[માતર તાલુકો|માતર]], [[મહેમદાવાદ તાલુકો|મહેમદાવાદ]], [[ઠાસરા તાલુકો|ઠાસરા]], [[વસો તાલુકો|વસો]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૯ |[[મહીસાગર જિલ્લો|મહીસાગર]] |[[લુણાવાડા]] |[[લુણાવાડા તાલુકો|લુણાવાડા]], [[બાલાસિનોર તાલુકો|બાલાસિનોર]], [[કડાણા તાલુકો|કડાણા]], [[ખાનપુર તાલુકો|ખાનપુર]], [[સંતરામપુર તાલુકો|સંતરામપુર]], [[વિરપુર તાલુકો|વિરપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૦ |[[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] |[[મહેસાણા]] |[[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા]], [[બેચરાજી તાલુકો|બેચરાજી]], [[વડનગર તાલુકો|વડનગર]], [[વિજાપુર તાલુકો|વિજાપુર]], [[જોટાણા તાલુકો|જોટાણા]], [[કડી તાલુકો|કડી]], [[ખેરાલુ તાલુકો|ખેરાલુ]], [[સતલાસણા તાલુકો|સતલાસણા]], [[ઊંઝા તાલુકો|ઊંઝા]], [[વિસનગર તાલુકો|વિસનગર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૧ |[[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] |[[મોરબી]] |[[મોરબી તાલુકો|મોરબી]], [[હળવદ તાલુકો|હળવદ]], [[માળિયા (મિયાણા) તાલુકો|માળિયા (મિયાણા)]], [[ટંકારા તાલુકો|ટંકારા]], [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૨ |[[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા]] |[[રાજપીપલા]] |[[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડિયાપાડા]], [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]], [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]], [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]], [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૩ |[[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]] |[[નવસારી]] |[[નવસારી તાલુકો|નવસારી]], [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]], [[ચિખલી તાલુકો|ચિખલી]], [[ગણદેવી તાલુકો|ગણદેવી]], [[જલાલપોર તાલુકો|જલાલપોર]], [[ખેરગામ તાલુકો|ખેરગામ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૪ |[[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ]] |[[ગોધરા]] |[[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા]], [[ઘોઘંબા તાલુકો|ઘોઘંબા]], [[હાલોલ તાલુકો|હાલોલ]], [[જાંબુઘોડા તાલુકો|જાંબુઘોડા]], [[કાલોલ તાલુકો|કાલોલ]], [[મોરવા (હડફ) તાલુકો|મોરવા હડફ]], [[શહેરા તાલુકો|શહેરા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૫ |[[પાટણ જિલ્લો|પાટણ]] |[[પાટણ]] |[[પાટણ તાલુકો|પાટણ]], [[ચાણસ્મા તાલુકો|ચાણસ્મા]], [[હારીજ તાલુકો|હારીજ]], [[રાધનપુર તાલુકો|રાધનપુર]], [[સમી તાલુકો|સમી]], [[શંખેશ્વર તાલુકો|શંખેશ્વર]], [[સાંતલપુર તાલુકો|સાંતલપુર]], [[સરસ્વતી તાલુકો|સરસ્વતી]], [[સિદ્ધપુર તાલુકો|સિદ્ધપુર]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૬ |[[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] |[[પોરબંદર]] |[[પોરબંદર તાલુકો|પોરબંદર]], [[કુતિયાણા તાલુકો|કુતિયાણા]], [[રાણાવાવ તાલુકો|રાણાવાવ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૭ |[[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] |[[રાજકોટ]] |[[રાજકોટ તાલુકો|રાજકોટ]], [[ધોરાજી તાલુકો|ધોરાજી]], [[ગોંડલ તાલુકો|ગોંડલ]], [[જામકંડોરણા તાલુકો|જામકંડોરણા]], [[જસદણ તાલુકો|જસદણ]], [[જેતપુર તાલુકો|જેતપુર]], [[કોટડા-સાંગાણી તાલુકો|કોટડા-સાંગાણી]], [[લોધિકા તાલુકો|લોધિકા]], [[પડધરી તાલુકો|પડધરી]], [[ઉપલેટા તાલુકો|ઉપલેટા]], [[વીંછીયા તાલુકો|વીંછીયા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૮ |[[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા]] |[[હિંમતનગર]] |[[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર]], [[ઇડર તાલુકો|ઇડર]], [[ખેડબ્રહ્મા તાલુકો|ખેડબ્રહ્મા]], [[પ્રાંતિજ તાલુકો|પ્રાંતિજ]], [[તલોદ તાલુકો|તલોદ]], [[વડાલી તાલુકો|વડાલી]], [[વિજયનગર તાલુકો|વિજયનગર]], [[પોશિના તાલુકો|પોશિના]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૯ |[[સુરત જિલ્લો|સુરત]] |[[સુરત]] |[[બારડોલી તાલુકો|બારડોલી]], [[કામરેજ તાલુકો|કામરેજ]], [[ચોર્યાસી તાલુકો|ચોર્યાસી]], [[મહુવા ‍(સુરત‌), તાલુકો|મહુવા]], [[માંડવી (સુરત) તાલુકો|માંડવી]], [[માંગરોળ (સુરત) તાલુકો|માંગરોળ]], [[ઓલપાડ તાલુકો|ઓલપાડ]], [[પલસાણા તાલુકો|પલસાણા]], [[ઉમરપાડા તાલુકો|ઉમરપાડા]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૦ |[[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] |[[સુરેન્દ્રનગર]] |[[ચોટીલા તાલુકો|ચોટીલા]], [[ચુડા તાલુકો|ચુડા]], [[દસાડા તાલુકો|દસાડા]], [[ધ્રાંગધ્રા તાલુકો|ધ્રાંગધ્રા]], [[લખતર તાલુકો|લખતર]], [[લીંબડી તાલુકો|લીંબડી]], [[મુળી તાલુકો|મુળી]], [[સાયલા તાલુકો|સાયલા]], [[થાનગઢ તાલુકો|થાનગઢ]], [[વઢવાણ તાલુકો|વઢવાણ]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૧ |[[તાપી જિલ્લો|તાપી]] |[[વ્યારા]] |[[વ્યારા તાલુકો|વ્યારા]], [[નિઝર તાલુકો|નિઝર]], [[સોનગઢ તાલુકો|સોનગઢ]], [[ઉચ્છલ તાલુકો|ઉચ્છલ]], [[વાલોડ તાલુકો|વાલોડ]], [[ડોલવણ તાલુકો|ડોલવણ]], [[કુકરમુંડા તાલુકો|કુકરમુંડા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૨ |[[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા]] |[[વડોદરા]] |[[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા]], [[ડભોઇ તાલુકો|ડભોઇ]], [[ડેસર તાલુકો|ડેસર]], [[કરજણ તાલુકો|કરજણ]], [[પાદરા તાલુકો|પાદરા]], [[સાવલી તાલુકો|સાવલી]], [[શિનોર તાલુકો|શિનોર]], [[વાઘોડિયા તાલુકો|વાઘોડિયા]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૩ |[[વલસાડ જિલ્લો|વલસાડ]] |[[વલસાડ]] |[[વલસાડ તાલુકો|વલસાડ]], [[ધરમપુર તાલુકો|ધરમપુર]], [[કપરાડા તાલુકો|કપરાડા]], [[પારડી તાલુકો|પારડી]], [[ઉમરગામ તાલુકો|ઉમરગામ]], [[વાપી તાલુકો|વાપી]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૪ |[[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ]] |[[થરાદ]] |[[વાવ તાલુકો|વાવ]], [[થરાદ તાલુકો|થરાદ]], [[સુઈગામ તાલુકો|સુઈગામ]], [[લાખણી તાલુકો|લાખણી]], [[દિયોદર તાલુકો|દિયોદર]], [[ભાભર તાલુકો|ભાભર]],[[રાહ તાલુકો|રાહ]],[[ધરણીધર તાલુકો|ધરણીધર(ઢીમા)]] |૮ |- | | | |'''રાજ્યમાં કુલ તાલુકાઓ:''' |૨૫૨ |} == અમદાવાદ જિલ્લો == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |તાલુકાનું નામ <ref>{{Cite web|title=Village & Panchayats {{!}} Ahmedabad District, Government Of Gujarat {{!}} India|url=https://ahmedabad.nic.in/village-panchayats/|access-date=2023-03-24|language=en-US}}</ref> ! colspan="2" |વસ્તી ! rowspan="2" |વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) ! rowspan="2" |ગામોની સંખ્યા ! rowspan="2" |ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા ! rowspan="2" |સાક્ષરતા દર |- !૨૦૧૧ !૧૯૯૧ |- |[[અમદાવાદ સીટી તાલુકો|અમદાવાદ શહેર]] |૫૫૭૦૫૮૫ | |505 | | |૮૯.૬૨% |- |[[બાવળા તાલુકો|બાવળા]] |૧૨૪૦૦૦ |૯૦૪૦૭ |૪૧૪.૮૦ |૪૮ |૪૮ |૭૭.૧૨% |- |[[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસક્રોઈ]] |૨૩૩૯૨૫ |૧૭૫૦૮૦ |૩૫૭.૪૪ |૬૪ |૬૩ |૮૦.૦૧% |- |[[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]] |૭૬૫૫૫ |૬૮૭૩૪ |૪૫૦.૦૦ |૫૧ |૪૬ | |- |[[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]] |૭૪૯૬૦ |૬૬૧૦૩ | |૪૬ |૪૦ | |- |[[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]] |૫૦૮૨૧ |૯૪૨૧ | |૩૩ |૪૦ | |- |[[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]] |૧૬૬૬૪૧ |૧૪૦૧૧૩ |૮૨૮.૫૮ |૭૧ |૬૫ |૭૨.૪૫% |- |[[માંડલ તાલુકો|માંડલ]] |૫૮૦૬૪ |૪૯૯૭૭ |૩૨૫.૨૯ |૩૭ |૩૬ |૭૬.૨૦% |- |[[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]] |૧૯૫૦૦૫ |૧૩૬૭૭૭ |૪૪૩.૫૨ |૬૭ |૬૯ |૮૩.૯૧% |- |[[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૩૧૬૮૦ |૯૩૯૮૨ |૧૨૫૫.૭૨ |૬૮ |૬૫ |૭૧.૫૬% |} === પંચમહાલ જિલ્લો === {| class="wikitable sortable" !તાલુકાનું નામ !વસ્તી (૨૦૧૧) !વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) !ગામોની સંખ્યા !ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા !સાક્ષરતા દર |- |ગોધરા |૪૫૫૭૮૨ |૭૬૦.૭૩ |૧૩૭ |૧૧૮ |૭૩.૭૦% |- |કાલોલ |૨૬૧૬૩૨ |૪૭૪.૩૬ |૧૧૫ |૧૦૪ |૭૪.૪૯% |- |હાલોલ |૨૮૪૧૬૭ |૫૬૧.૧૬ |૧૪૬ |૧૨૬ |૭૪.૫૩% |- |જાંબુઘોડા |૮૧૭૯૧ |૩૫૩.૬૦ |૬૧ |૫૧ |૫૪.૭૯% |- |ઘોઘંબા |૨૨૫૭૦૩ |૫૮૪.૯૨ |૧૧૧ |૧૦૧ |૬૩.૨૦% |- |મોરવા (હડફ) |૨૦૫૫૫૭ |૫૧૫.૪૬ |૧૧૫ |૧૦૩ |૫૯.૪૨% |- |શહેરા |૩૦૨૭૮૭ |૬૧૨.૧૪ |૧૬૩ |૧૪૧ |૭૦.૮૮% |} {{Incomplete list}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત}} cnar584mx0jjvcxfvalzeutffnl4gw4 902735 902731 2026-07-23T08:53:23Z ~2026-41224-61 88276 /* પંચમહાલ જિલ્લો */ 902735 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ગુજરાતના તાલુકાઓ|map=ગુજરાતના તાલુકાઓનો નકશો ૨૦૧૧.png|category=[[તાલુકો]]|territory=[[ગુજરાત]]|start_date=|current_number=૨૫૨ તાલુકાઓ<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} District Portal |url=https://gujarat.s3waas.gov.in/ |access-date=2023-03-02 |website=gujarat.s3waas.gov.in}}</ref>|number_date=|population_range=|area_range=|government=[[ગુજરાત સરકાર]]|subdivision=|caption=ગુજરાતના તાલુકાઓ ૨૦૧૧}}[[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] ૨૫૨ [[તાલુકો|તાલુકાઓ]] આવેલા છે.<ref>{{Cite web|last=Speak|first=Hindi|date=2023-03-02|title=गुजरात के तालुके कितने हैं ? {{!}} Gujarat ke Taluka Kitne Hai|url=https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|access-date=2023-03-03|website=HindiSpeak|language=en-US|archive-date=2023-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302095935/https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|url-status=dead}}</ref> શહેરી સ્થિતિ તાલુકાનું મુખ્ય મથક શહેર માટે સૂચિબદ્ધ છે, ગ્રામીણ તાલુકાઓ વધુ મોટા છે. શહેરી સ્થિતિ વસ્તી ગણતરીના ધોરણને અનુસરે છે. * M.Corp = મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન * C.M.C. = [[નગરપાલિકા|શહેર મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ]] * T.M.C. = ટાઉન મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ * N.P. = નગર પંચાયત * G.P. = [[ગ્રામ પંચાયત]] == કોષ્ટક == નીચેના કોષ્ટકમાં જિલ્લા પ્રમાણે [[ગુજરાત]] રાજ્યના તમામ તાલુકાઓની યાદી આપવામાં આવેલ છે. <ref>{{Cite web|title=District and Taluka Panchayats|url=http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018043144/http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|archive-date=18 October 2018|access-date=27 December 2018|website=Gstfc.gujarat.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|last=pankaj|date=2022-06-02|title=Gujarat Taluka List 2023 - PDF Download|url=https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|access-date=2023-03-24|website=AIEMD|language=en-US|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324123101/https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Village map|url=https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|website=Revenue department of Gujarat|access-date=2023-05-25|archive-date=2018-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210015551/https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Talukas|url=https://cdn.s3waas.gov.in/s38d317bdcf4aafcfc22149d77babee96d/uploads/2018/08/2018080164.pdf}}</ref> {| style="border:1px solid black" class="wikitable sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="100%" |+ |- bgcolor="#99ccff" !ક્રમ !જિલ્લો !જિલ્લા મુખ્યમથક !તાલુકાઓ !જિલ્લામાં કુલ તાલુકાઓ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧ |[[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ)]], [[અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ)]], [[બાવળા તાલુકો|બાવળા]], [[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસ્ક્રોઇ]], [[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]], [[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]], [[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]], [[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]], [[માંડલ તાલુકો|માંડલ]], [[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]], [[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨ |[[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] |[[અમરેલી]] |[[અમરેલી તાલુકો|અમરેલી]], [[બાબરા તાલુકો|બાબરા]], [[બગસરા તાલુકો|બગસરા]], [[ધારી તાલુકો|ધારી]], [[જાફરાબાદ તાલુકો|જાફરાબાદ]], [[કુંકાવાવ તાલુકો|કુંકાવાવ]], [[લાઠી તાલુકો|લાઠી]], [[રાજુલા તાલુકો|રાજુલા]], [[સાવરકુંડલા તાલુકો|સાવરકુંડલા]], [[લીલીયા તાલુકો|લીલીયા]], [[ખાંભા તાલુકો|ખાંભા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩ |[[આણંદ જિલ્લો|આણંદ]] |[[આણંદ]] |[[આણંદ તાલુકો|આણંદ]], [[આંકલાવ તાલુકો|આંકલાવ]], [[બોરસદ તાલુકો|બોરસદ]], [[ખંભાત તાલુકો|ખંભાત]], [[પેટલાદ તાલુકો|પેટલાદ]], [[સોજિત્રા તાલુકો|સોજિત્રા]], [[તારાપુર તાલુકો|તારાપુર]], [[ઉમરેઠ તાલુકો|ઉમરેઠ]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૪ |[[અરવલ્લી જિલ્લો|અરવલ્લી]] |[[મોડાસા]] |[[મોડાસા તાલુકો|મોડાસા]], [[બાયડ તાલુકો|બાયડ]], [[ભિલોડા તાલુકો|ભિલોડા]], [[ધનસુરા તાલુકો|ધનસુરા]], [[માલપુર તાલુકો|માલપુર]], [[મેઘરજ તાલુકો|મેઘરજ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૫ |[[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા]] |[[પાલનપુર]] |[[અમીરગઢ તાલુકો|અમીરગઢ]], [[ધાનેરા તાલુકો|ધાનેરા]], [[ડીસા તાલુકો|ડીસા]], [[દાંતા તાલુકો|દાંતા]], [[દાંતીવાડા તાલુકો|દાંતીવાડા]], [[પાલનપુર તાલુકો|પાલનપુર]], [[વડગામ તાલુકો|વડગામ]], [[કાંકરેજ તાલુકો|કાંકરેજ(શિહોરી)]], [[હડાદ તાલુકો|હડાદ]], [[ઓગડ તાલુકો|ઓગડ(થરા)]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૬ |[[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ]] |[[ભરૂચ]] |[[ભરૂચ તાલુકો|ભરૂચ]], [[આમોદ તાલુકો|આમોદ]], [[અંકલેશ્વર તાલુકો|અંકલેશ્વર]], [[હાંસોટ તાલુકો|હાંસોટ]], [[જંબુસર તાલુકો|જંબુસર]], [[ઝઘડીયા તાલુકો|ઝઘડિયા]], [[વાગરા તાલુકો|વાગરા]], [[વાલિયા તાલુકો|વાલિયા]], [[નેત્રંગ તાલુકો|નેત્રંગ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૭ |[[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] |[[ભાવનગર]] |[[ભાવનગર તાલુકો|ભાવનગર]], [[ગારીયાધાર તાલુકો|ગારીયાધાર]], [[વલ્લભીપુર તાલુકો|વલ્લભીપુર]], [[મહુવા તાલુકો|મહુવા]], [[ઘોઘા તાલુકો|ઘોઘા]], [[જેસર તાલુકો|જેસર]], [[પાલીતાણા તાલુકો|પાલીતાણા]], [[સિહોર તાલુકો|સિહોર]], [[તળાજા તાલુકો|તળાજા]], [[ઉમરાળા તાલુકો|ઉમરાળા]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૮ |[[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] |[[બોટાદ]] |[[બોટાદ તાલુકો|બોટાદ]], [[બરવાળા તાલુકો|બરવાળા]], [[ગઢડા તાલુકો|ગઢડા]], [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૯ |[[છોટાઉદેપુર જિલ્લો|છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર તાલુકો|છોટાઉદેપુર]], [[બોડેલી તાલુકો|બોડેલી]], [[પાવી જેતપુર તાલુકો|પાવી જેતપુર]], [[કવાંટ તાલુકો|ક્વાંટ]], [[નસવાડી તાલુકો|નસવાડી]], [[સંખેડા તાલુકો|સંખેડા]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૦ |[[દાહોદ જિલ્લો|દાહોદ]] |[[દાહોદ]] |[[દાહોદ તાલુકો|દાહોદ]], [[દેવગઢબારિયા તાલુકો|દેવગઢબારિયા]], [[ધાનપુર તાલુકો|ધાનપુર]], [[ફતેપુરા તાલુકો|ફતેપુરા]], [[ગરબાડા તાલુકો|ગરબાડા]], [[લીમખેડા તાલુકો|લીમખેડા]], [[ઝાલોદ તાલુકો|ઝાલોદ]], [[સંજેલી તાલુકો|સંજેલી]], [[સીંગવડ તાલુકો|સીંગવડ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૧ |[[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] |[[આહવા]] |[[આહવા તાલુકો|આહવા]], [[સુબિર તાલુકો|સુબિર]], [[વઘઇ તાલુકો|વઘઇ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૨ |[[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] |[[ખંભાળિયા]] |[[ખંભાળિયા તાલુકો|ખંભાળિયા]], [[દ્વારકા તાલુકો|દ્વારકા]], [[ભાણવડ તાલુકો|ભાણવડ]], [[કલ્યાણપુર તાલુકો|કલ્યાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૩ |[[ગાંધીનગર જિલ્લો|ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર તાલુકો|ગાંધીનગર]], [[દહેગામ તાલુકો|દહેગામ]], [[કલોલ તાલુકો|કલોલ]], [[માણસા તાલુકો|માણસા]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૪ |[[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] |[[વેરાવળ]] |[[વેરાવળ તાલુકો|પાટણ-વેરાવળ]], [[ગીર ગઢડા તાલુકો|ગીર ગઢડા]], [[કોડીનાર તાલુકો|કોડીનાર]], [[સુત્રાપાડા તાલુકો|સુત્રાપાડા]], [[તાલાલા તાલુકો|તાલાલા]], [[ઉના તાલુકો|ઉના]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૫ |[[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] |[[જામનગર]] |[[જામનગર તાલુકો|જામનગર]], [[ધ્રોળ તાલુકો|ધ્રોળ]], [[જામજોધપુર તાલુકો|જામજોધપુર]], [[જોડિયા તાલુકો|જોડિયા]], [[કાલાવડ તાલુકો|કાલાવડ]], [[લાલપુર તાલુકો|લાલપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૬ |[[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ શહેર તાલુકો|જુનાગઢ શહેર]], [[જુનાગઢ ગ્રામ્ય તાલુકો|જુનાગઢ ગ્રામ્ય]], [[ભેંસાણ તાલુકો|ભેંસાણ]], [[કેશોદ તાલુકો|કેશોદ]], [[માળિયા હાટીના તાલુકો|માળિયા]], [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર]], [[માંગરોળ (જૂનાગઢ) તાલુકો|માંગરોળ]], [[મેંદરડા તાલુકો|મેંદરડા]], [[વંથલી તાલુકો|વંથલી]], [[વિસાવદર તાલુકો|વિસાવદર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૭ |[[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] |[[ભુજ]] |[[ભુજ તાલુકો|ભુજ]], [[અબડાસા તાલુકો|અબડાસા]], [[ભચાઉ તાલુકો|ભચાઉ]], [[ગાંધીધામ તાલુકો|ગાંધીધામ]], [[મુન્દ્રા તાલુકો|મુન્દ્રા]], [[નખત્રાણા તાલુકો|નખત્રાણા]], [[અંજાર તાલુકો|અંજાર]], [[લખપત તાલુકો|લખપત]], [[માંડવી તાલુકો|માંડવી]], [[રાપર તાલુકો|રાપર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૮ |[[ખેડા જિલ્લો|ખેડા]] |[[નડીઆદ]] |[[ખેડા તાલુકો|ખેડા]], [[નડીઆદ તાલુકો|નડીઆદ]], [[ગળતેશ્વર તાલુકો|ગળતેશ્વર]], [[કપડવંજ તાલુકો|કપડવંજ]], [[કઠલાલ તાલુકો|કઠલાલ]], [[મહુધા તાલુકો|મહુધા]], [[માતર તાલુકો|માતર]], [[મહેમદાવાદ તાલુકો|મહેમદાવાદ]], [[ઠાસરા તાલુકો|ઠાસરા]], [[વસો તાલુકો|વસો]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૯ |[[મહીસાગર જિલ્લો|મહીસાગર]] |[[લુણાવાડા]] |[[લુણાવાડા તાલુકો|લુણાવાડા]], [[બાલાસિનોર તાલુકો|બાલાસિનોર]], [[કડાણા તાલુકો|કડાણા]], [[ખાનપુર તાલુકો|ખાનપુર]], [[સંતરામપુર તાલુકો|સંતરામપુર]], [[વિરપુર તાલુકો|વિરપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૦ |[[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] |[[મહેસાણા]] |[[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા]], [[બેચરાજી તાલુકો|બેચરાજી]], [[વડનગર તાલુકો|વડનગર]], [[વિજાપુર તાલુકો|વિજાપુર]], [[જોટાણા તાલુકો|જોટાણા]], [[કડી તાલુકો|કડી]], [[ખેરાલુ તાલુકો|ખેરાલુ]], [[સતલાસણા તાલુકો|સતલાસણા]], [[ઊંઝા તાલુકો|ઊંઝા]], [[વિસનગર તાલુકો|વિસનગર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૧ |[[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] |[[મોરબી]] |[[મોરબી તાલુકો|મોરબી]], [[હળવદ તાલુકો|હળવદ]], [[માળિયા (મિયાણા) તાલુકો|માળિયા (મિયાણા)]], [[ટંકારા તાલુકો|ટંકારા]], [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૨ |[[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા]] |[[રાજપીપલા]] |[[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડિયાપાડા]], [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]], [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]], [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]], [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૩ |[[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]] |[[નવસારી]] |[[નવસારી તાલુકો|નવસારી]], [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]], [[ચિખલી તાલુકો|ચિખલી]], [[ગણદેવી તાલુકો|ગણદેવી]], [[જલાલપોર તાલુકો|જલાલપોર]], [[ખેરગામ તાલુકો|ખેરગામ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૪ |[[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ]] |[[ગોધરા]] |[[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા]], [[ઘોઘંબા તાલુકો|ઘોઘંબા]], [[હાલોલ તાલુકો|હાલોલ]], [[જાંબુઘોડા તાલુકો|જાંબુઘોડા]], [[કાલોલ તાલુકો|કાલોલ]], [[મોરવા (હડફ) તાલુકો|મોરવા હડફ]], [[શહેરા તાલુકો|શહેરા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૫ |[[પાટણ જિલ્લો|પાટણ]] |[[પાટણ]] |[[પાટણ તાલુકો|પાટણ]], [[ચાણસ્મા તાલુકો|ચાણસ્મા]], [[હારીજ તાલુકો|હારીજ]], [[રાધનપુર તાલુકો|રાધનપુર]], [[સમી તાલુકો|સમી]], [[શંખેશ્વર તાલુકો|શંખેશ્વર]], [[સાંતલપુર તાલુકો|સાંતલપુર]], [[સરસ્વતી તાલુકો|સરસ્વતી]], [[સિદ્ધપુર તાલુકો|સિદ્ધપુર]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૬ |[[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] |[[પોરબંદર]] |[[પોરબંદર તાલુકો|પોરબંદર]], [[કુતિયાણા તાલુકો|કુતિયાણા]], [[રાણાવાવ તાલુકો|રાણાવાવ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૭ |[[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] |[[રાજકોટ]] |[[રાજકોટ તાલુકો|રાજકોટ]], [[ધોરાજી તાલુકો|ધોરાજી]], [[ગોંડલ તાલુકો|ગોંડલ]], [[જામકંડોરણા તાલુકો|જામકંડોરણા]], [[જસદણ તાલુકો|જસદણ]], [[જેતપુર તાલુકો|જેતપુર]], [[કોટડા-સાંગાણી તાલુકો|કોટડા-સાંગાણી]], [[લોધિકા તાલુકો|લોધિકા]], [[પડધરી તાલુકો|પડધરી]], [[ઉપલેટા તાલુકો|ઉપલેટા]], [[વીંછીયા તાલુકો|વીંછીયા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૮ |[[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા]] |[[હિંમતનગર]] |[[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર]], [[ઇડર તાલુકો|ઇડર]], [[ખેડબ્રહ્મા તાલુકો|ખેડબ્રહ્મા]], [[પ્રાંતિજ તાલુકો|પ્રાંતિજ]], [[તલોદ તાલુકો|તલોદ]], [[વડાલી તાલુકો|વડાલી]], [[વિજયનગર તાલુકો|વિજયનગર]], [[પોશિના તાલુકો|પોશિના]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૯ |[[સુરત જિલ્લો|સુરત]] |[[સુરત]] |[[બારડોલી તાલુકો|બારડોલી]], [[કામરેજ તાલુકો|કામરેજ]], [[ચોર્યાસી તાલુકો|ચોર્યાસી]], [[મહુવા ‍(સુરત‌), તાલુકો|મહુવા]], [[માંડવી (સુરત) તાલુકો|માંડવી]], [[માંગરોળ (સુરત) તાલુકો|માંગરોળ]], [[ઓલપાડ તાલુકો|ઓલપાડ]], [[પલસાણા તાલુકો|પલસાણા]], [[ઉમરપાડા તાલુકો|ઉમરપાડા]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૦ |[[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] |[[સુરેન્દ્રનગર]] |[[ચોટીલા તાલુકો|ચોટીલા]], [[ચુડા તાલુકો|ચુડા]], [[દસાડા તાલુકો|દસાડા]], [[ધ્રાંગધ્રા તાલુકો|ધ્રાંગધ્રા]], [[લખતર તાલુકો|લખતર]], [[લીંબડી તાલુકો|લીંબડી]], [[મુળી તાલુકો|મુળી]], [[સાયલા તાલુકો|સાયલા]], [[થાનગઢ તાલુકો|થાનગઢ]], [[વઢવાણ તાલુકો|વઢવાણ]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૧ |[[તાપી જિલ્લો|તાપી]] |[[વ્યારા]] |[[વ્યારા તાલુકો|વ્યારા]], [[નિઝર તાલુકો|નિઝર]], [[સોનગઢ તાલુકો|સોનગઢ]], [[ઉચ્છલ તાલુકો|ઉચ્છલ]], [[વાલોડ તાલુકો|વાલોડ]], [[ડોલવણ તાલુકો|ડોલવણ]], [[કુકરમુંડા તાલુકો|કુકરમુંડા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૨ |[[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા]] |[[વડોદરા]] |[[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા]], [[ડભોઇ તાલુકો|ડભોઇ]], [[ડેસર તાલુકો|ડેસર]], [[કરજણ તાલુકો|કરજણ]], [[પાદરા તાલુકો|પાદરા]], [[સાવલી તાલુકો|સાવલી]], [[શિનોર તાલુકો|શિનોર]], [[વાઘોડિયા તાલુકો|વાઘોડિયા]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૩ |[[વલસાડ જિલ્લો|વલસાડ]] |[[વલસાડ]] |[[વલસાડ તાલુકો|વલસાડ]], [[ધરમપુર તાલુકો|ધરમપુર]], [[કપરાડા તાલુકો|કપરાડા]], [[પારડી તાલુકો|પારડી]], [[ઉમરગામ તાલુકો|ઉમરગામ]], [[વાપી તાલુકો|વાપી]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૪ |[[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ]] |[[થરાદ]] |[[વાવ તાલુકો|વાવ]], [[થરાદ તાલુકો|થરાદ]], [[સુઈગામ તાલુકો|સુઈગામ]], [[લાખણી તાલુકો|લાખણી]], [[દિયોદર તાલુકો|દિયોદર]], [[ભાભર તાલુકો|ભાભર]],[[રાહ તાલુકો|રાહ]],[[ધરણીધર તાલુકો|ધરણીધર(ઢીમા)]] |૮ |- | | | |'''રાજ્યમાં કુલ તાલુકાઓ:''' |૨૫૨ |} == અમદાવાદ જિલ્લો == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |તાલુકાનું નામ <ref>{{Cite web|title=Village & Panchayats {{!}} Ahmedabad District, Government Of Gujarat {{!}} India|url=https://ahmedabad.nic.in/village-panchayats/|access-date=2023-03-24|language=en-US}}</ref> ! colspan="2" |વસ્તી ! rowspan="2" |વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) ! rowspan="2" |ગામોની સંખ્યા ! rowspan="2" |ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા ! rowspan="2" |સાક્ષરતા દર |- !૨૦૧૧ !૧૯૯૧ |- |[[અમદાવાદ સીટી તાલુકો|અમદાવાદ શહેર]] |૫૫૭૦૫૮૫ | |505 | | |૮૯.૬૨% |- |[[બાવળા તાલુકો|બાવળા]] |૧૨૪૦૦૦ |૯૦૪૦૭ |૪૧૪.૮૦ |૪૮ |૪૮ |૭૭.૧૨% |- |[[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસક્રોઈ]] |૨૩૩૯૨૫ |૧૭૫૦૮૦ |૩૫૭.૪૪ |૬૪ |૬૩ |૮૦.૦૧% |- |[[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]] |૭૬૫૫૫ |૬૮૭૩૪ |૪૫૦.૦૦ |૫૧ |૪૬ | |- |[[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]] |૭૪૯૬૦ |૬૬૧૦૩ | |૪૬ |૪૦ | |- |[[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]] |૫૦૮૨૧ |૯૪૨૧ | |૩૩ |૪૦ | |- |[[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]] |૧૬૬૬૪૧ |૧૪૦૧૧૩ |૮૨૮.૫૮ |૭૧ |૬૫ |૭૨.૪૫% |- |[[માંડલ તાલુકો|માંડલ]] |૫૮૦૬૪ |૪૯૯૭૭ |૩૨૫.૨૯ |૩૭ |૩૬ |૭૬.૨૦% |- |[[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]] |૧૯૫૦૦૫ |૧૩૬૭૭૭ |૪૪૩.૫૨ |૬૭ |૬૯ |૮૩.૯૧% |- |[[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૩૧૬૮૦ |૯૩૯૮૨ |૧૨૫૫.૭૨ |૬૮ |૬૫ |૭૧.૫૬% |} === પંચમહાલ જિલ્લો === {| class="wikitable sortable" !તાલુકાનું નામ !વસ્તી (૨૦૧૧) !વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) !ગામોની સંખ્યા !ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા !સાક્ષરતા દર |- |[[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા]] |૪૫૫૭૮૨ |૭૬૦.૭૩ |૧૩૭ |૧૧૮ |૭૩.૭૦% |- |કાલોલ |૨૬૧૬૩૨ |૪૭૪.૩૬ |૧૧૫ |૧૦૪ |૭૪.૪૯% |- |હાલોલ |૨૮૪૧૬૭ |૫૬૧.૧૬ |૧૪૬ |૧૨૬ |૭૪.૫૩% |- |જાંબુઘોડા |૮૧૭૯૧ |૩૫૩.૬૦ |૬૧ |૫૧ |૫૪.૭૯% |- |ઘોઘંબા |૨૨૫૭૦૩ |૫૮૪.૯૨ |૧૧૧ |૧૦૧ |૬૩.૨૦% |- |મોરવા (હડફ) |૨૦૫૫૫૭ |૫૧૫.૪૬ |૧૧૫ |૧૦૩ |૫૯.૪૨% |- |શહેરા |૩૦૨૭૮૭ |૬૧૨.૧૪ |૧૬૩ |૧૪૧ |૭૦.૮૮% |} {{Incomplete list}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત}} 2zmwzw8yv2w90emvnyj78uj8d9jgkox 902737 902735 2026-07-23T08:55:47Z ~2026-41224-61 88276 902737 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ગુજરાતના તાલુકાઓ|map=ગુજરાતના તાલુકાઓનો નકશો ૨૦૧૧.png|category=[[તાલુકો]]|territory=[[ગુજરાત]]|start_date=|current_number=૨૫૨ તાલુકાઓ<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} District Portal |url=https://gujarat.s3waas.gov.in/ |access-date=2023-03-02 |website=gujarat.s3waas.gov.in}}</ref>|number_date=|population_range=|area_range=|government=[[ગુજરાત સરકાર]]|subdivision=|caption=ગુજરાતના તાલુકાઓ ૨૦૧૧}}[[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] ૨૫૨ [[તાલુકો|તાલુકાઓ]] આવેલા છે.<ref>{{Cite web|last=Speak|first=Hindi|date=2023-03-02|title=गुजरात के तालुके कितने हैं ? {{!}} Gujarat ke Taluka Kitne Hai|url=https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|access-date=2023-03-03|website=HindiSpeak|language=en-US|archive-date=2023-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302095935/https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|url-status=dead}}</ref> શહેરી સ્થિતિ તાલુકાનું મુખ્ય મથક શહેર માટે સૂચિબદ્ધ છે, ગ્રામીણ તાલુકાઓ વધુ મોટા છે. શહેરી સ્થિતિ વસ્તી ગણતરીના ધોરણને અનુસરે છે. * M.Corp = મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન * C.M.C. = [[નગરપાલિકા|શહેર મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ]] * T.M.C. = ટાઉન મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ * N.P. = નગર પંચાયત * G.P. = [[ગ્રામ પંચાયત]] == કોષ્ટક == નીચેના કોષ્ટકમાં જિલ્લા પ્રમાણે [[ગુજરાત]] રાજ્યના તમામ તાલુકાઓની યાદી આપવામાં આવેલ છે. <ref>{{Cite web|title=District and Taluka Panchayats|url=http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018043144/http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|archive-date=18 October 2018|access-date=27 December 2018|website=Gstfc.gujarat.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|last=pankaj|date=2022-06-02|title=Gujarat Taluka List 2023 - PDF Download|url=https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|access-date=2023-03-24|website=AIEMD|language=en-US|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324123101/https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Village map|url=https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|website=Revenue department of Gujarat|access-date=2023-05-25|archive-date=2018-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210015551/https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Talukas|url=https://cdn.s3waas.gov.in/s38d317bdcf4aafcfc22149d77babee96d/uploads/2018/08/2018080164.pdf}}</ref> {| style="border:1px solid black" class="wikitable sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="100%" |+ |- bgcolor="#99ccff" !ક્રમ !જિલ્લો !જિલ્લા મુખ્યમથક !તાલુકાઓ !જિલ્લામાં કુલ તાલુકાઓ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧ |[[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ)]], [[અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ)]], [[બાવળા તાલુકો|બાવળા]], [[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસ્ક્રોઇ]], [[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]], [[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]], [[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]], [[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]], [[માંડલ તાલુકો|માંડલ]], [[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]], [[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨ |[[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] |[[અમરેલી]] |[[અમરેલી તાલુકો|અમરેલી]], [[બાબરા તાલુકો|બાબરા]], [[બગસરા તાલુકો|બગસરા]], [[ધારી તાલુકો|ધારી]], [[જાફરાબાદ તાલુકો|જાફરાબાદ]], [[કુંકાવાવ તાલુકો|કુંકાવાવ]], [[લાઠી તાલુકો|લાઠી]], [[રાજુલા તાલુકો|રાજુલા]], [[સાવરકુંડલા તાલુકો|સાવરકુંડલા]], [[લીલીયા તાલુકો|લીલીયા]], [[ખાંભા તાલુકો|ખાંભા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩ |[[આણંદ જિલ્લો|આણંદ]] |[[આણંદ]] |[[આણંદ તાલુકો|આણંદ]], [[આંકલાવ તાલુકો|આંકલાવ]], [[બોરસદ તાલુકો|બોરસદ]], [[ખંભાત તાલુકો|ખંભાત]], [[પેટલાદ તાલુકો|પેટલાદ]], [[સોજિત્રા તાલુકો|સોજિત્રા]], [[તારાપુર તાલુકો|તારાપુર]], [[ઉમરેઠ તાલુકો|ઉમરેઠ]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૪ |[[અરવલ્લી જિલ્લો|અરવલ્લી]] |[[મોડાસા]] |[[મોડાસા તાલુકો|મોડાસા]], [[બાયડ તાલુકો|બાયડ]], [[ભિલોડા તાલુકો|ભિલોડા]], [[ધનસુરા તાલુકો|ધનસુરા]], [[માલપુર તાલુકો|માલપુર]], [[મેઘરજ તાલુકો|મેઘરજ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૫ |[[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા]] |[[પાલનપુર]] |[[અમીરગઢ તાલુકો|અમીરગઢ]], [[ધાનેરા તાલુકો|ધાનેરા]], [[ડીસા તાલુકો|ડીસા]], [[દાંતા તાલુકો|દાંતા]], [[દાંતીવાડા તાલુકો|દાંતીવાડા]], [[પાલનપુર તાલુકો|પાલનપુર]], [[વડગામ તાલુકો|વડગામ]], [[કાંકરેજ તાલુકો|કાંકરેજ(શિહોરી)]], [[હડાદ તાલુકો|હડાદ]], [[ઓગડ તાલુકો|ઓગડ(થરા)]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૬ |[[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ]] |[[ભરૂચ]] |[[ભરૂચ તાલુકો|ભરૂચ]], [[આમોદ તાલુકો|આમોદ]], [[અંકલેશ્વર તાલુકો|અંકલેશ્વર]], [[હાંસોટ તાલુકો|હાંસોટ]], [[જંબુસર તાલુકો|જંબુસર]], [[ઝઘડીયા તાલુકો|ઝઘડિયા]], [[વાગરા તાલુકો|વાગરા]], [[વાલિયા તાલુકો|વાલિયા]], [[નેત્રંગ તાલુકો|નેત્રંગ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૭ |[[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] |[[ભાવનગર]] |[[ભાવનગર તાલુકો|ભાવનગર]], [[ગારીયાધાર તાલુકો|ગારીયાધાર]], [[વલ્લભીપુર તાલુકો|વલ્લભીપુર]], [[મહુવા તાલુકો|મહુવા]], [[ઘોઘા તાલુકો|ઘોઘા]], [[જેસર તાલુકો|જેસર]], [[પાલીતાણા તાલુકો|પાલીતાણા]], [[સિહોર તાલુકો|સિહોર]], [[તળાજા તાલુકો|તળાજા]], [[ઉમરાળા તાલુકો|ઉમરાળા]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૮ |[[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] |[[બોટાદ]] |[[બોટાદ તાલુકો|બોટાદ]], [[બરવાળા તાલુકો|બરવાળા]], [[ગઢડા તાલુકો|ગઢડા]], [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૯ |[[છોટાઉદેપુર જિલ્લો|છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર તાલુકો|છોટાઉદેપુર]], [[બોડેલી તાલુકો|બોડેલી]], [[પાવી જેતપુર તાલુકો|પાવી જેતપુર]], [[કવાંટ તાલુકો|ક્વાંટ]], [[નસવાડી તાલુકો|નસવાડી]], [[સંખેડા તાલુકો|સંખેડા]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૦ |[[દાહોદ જિલ્લો|દાહોદ]] |[[દાહોદ]] |[[દાહોદ તાલુકો|દાહોદ]], [[દેવગઢબારિયા તાલુકો|દેવગઢબારિયા]], [[ધાનપુર તાલુકો|ધાનપુર]], [[ફતેપુરા તાલુકો|ફતેપુરા]], [[ગરબાડા તાલુકો|ગરબાડા]], [[લીમખેડા તાલુકો|લીમખેડા]], [[ઝાલોદ તાલુકો|ઝાલોદ]], [[સંજેલી તાલુકો|સંજેલી]], [[સીંગવડ તાલુકો|સીંગવડ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૧ |[[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] |[[આહવા]] |[[આહવા તાલુકો|આહવા]], [[સુબિર તાલુકો|સુબિર]], [[વઘઇ તાલુકો|વઘઇ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૨ |[[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] |[[ખંભાળિયા]] |[[ખંભાળિયા તાલુકો|ખંભાળિયા]], [[દ્વારકા તાલુકો|દ્વારકા]], [[ભાણવડ તાલુકો|ભાણવડ]], [[કલ્યાણપુર તાલુકો|કલ્યાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૩ |[[ગાંધીનગર જિલ્લો|ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર તાલુકો|ગાંધીનગર]], [[દહેગામ તાલુકો|દહેગામ]], [[કલોલ તાલુકો|કલોલ]], [[માણસા તાલુકો|માણસા]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૪ |[[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] |[[વેરાવળ]] |[[વેરાવળ તાલુકો|પાટણ-વેરાવળ]], [[ગીર ગઢડા તાલુકો|ગીર ગઢડા]], [[કોડીનાર તાલુકો|કોડીનાર]], [[સુત્રાપાડા તાલુકો|સુત્રાપાડા]], [[તાલાલા તાલુકો|તાલાલા]], [[ઉના તાલુકો|ઉના]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૫ |[[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] |[[જામનગર]] |[[જામનગર તાલુકો|જામનગર]], [[ધ્રોળ તાલુકો|ધ્રોળ]], [[જામજોધપુર તાલુકો|જામજોધપુર]], [[જોડિયા તાલુકો|જોડિયા]], [[કાલાવડ તાલુકો|કાલાવડ]], [[લાલપુર તાલુકો|લાલપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૬ |[[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ શહેર તાલુકો|જુનાગઢ શહેર]], [[જુનાગઢ ગ્રામ્ય તાલુકો|જુનાગઢ ગ્રામ્ય]], [[ભેંસાણ તાલુકો|ભેંસાણ]], [[કેશોદ તાલુકો|કેશોદ]], [[માળિયા હાટીના તાલુકો|માળિયા]], [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર]], [[માંગરોળ (જૂનાગઢ) તાલુકો|માંગરોળ]], [[મેંદરડા તાલુકો|મેંદરડા]], [[વંથલી તાલુકો|વંથલી]], [[વિસાવદર તાલુકો|વિસાવદર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૭ |[[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] |[[ભુજ]] |[[ભુજ તાલુકો|ભુજ]], [[અબડાસા તાલુકો|અબડાસા]], [[ભચાઉ તાલુકો|ભચાઉ]], [[ગાંધીધામ તાલુકો|ગાંધીધામ]], [[મુન્દ્રા તાલુકો|મુન્દ્રા]], [[નખત્રાણા તાલુકો|નખત્રાણા]], [[અંજાર તાલુકો|અંજાર]], [[લખપત તાલુકો|લખપત]], [[માંડવી તાલુકો|માંડવી]], [[રાપર તાલુકો|રાપર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૮ |[[ખેડા જિલ્લો|ખેડા]] |[[નડીઆદ]] |[[ખેડા તાલુકો|ખેડા]], [[નડીઆદ તાલુકો|નડીઆદ]], [[ગળતેશ્વર તાલુકો|ગળતેશ્વર]], [[કપડવંજ તાલુકો|કપડવંજ]], [[કઠલાલ તાલુકો|કઠલાલ]], [[મહુધા તાલુકો|મહુધા]], [[માતર તાલુકો|માતર]], [[મહેમદાવાદ તાલુકો|મહેમદાવાદ]], [[ઠાસરા તાલુકો|ઠાસરા]], [[વસો તાલુકો|વસો]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૯ |[[મહીસાગર જિલ્લો|મહીસાગર]] |[[લુણાવાડા]] |[[લુણાવાડા તાલુકો|લુણાવાડા]], [[બાલાસિનોર તાલુકો|બાલાસિનોર]], [[કડાણા તાલુકો|કડાણા]], [[ખાનપુર તાલુકો|ખાનપુર]], [[સંતરામપુર તાલુકો|સંતરામપુર]], [[વિરપુર તાલુકો|વિરપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૦ |[[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] |[[મહેસાણા]] |[[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા]], [[બેચરાજી તાલુકો|બેચરાજી]], [[વડનગર તાલુકો|વડનગર]], [[વિજાપુર તાલુકો|વિજાપુર]], [[જોટાણા તાલુકો|જોટાણા]], [[કડી તાલુકો|કડી]], [[ખેરાલુ તાલુકો|ખેરાલુ]], [[સતલાસણા તાલુકો|સતલાસણા]], [[ઊંઝા તાલુકો|ઊંઝા]], [[વિસનગર તાલુકો|વિસનગર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૧ |[[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] |[[મોરબી]] |[[મોરબી તાલુકો|મોરબી]], [[હળવદ તાલુકો|હળવદ]], [[માળિયા (મિયાણા) તાલુકો|માળિયા (મિયાણા)]], [[ટંકારા તાલુકો|ટંકારા]], [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૨ |[[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા]] |[[રાજપીપલા]] |[[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડિયાપાડા]], [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]], [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]], [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]], [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૩ |[[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]] |[[નવસારી]] |[[નવસારી તાલુકો|નવસારી]], [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]], [[ચિખલી તાલુકો|ચિખલી]], [[ગણદેવી તાલુકો|ગણદેવી]], [[જલાલપોર તાલુકો|જલાલપોર]], [[ખેરગામ તાલુકો|ખેરગામ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૪ |[[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ]] |[[ગોધરા]] |[[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા]], [[ઘોઘંબા તાલુકો|ઘોઘંબા]], [[હાલોલ તાલુકો|હાલોલ]], [[જાંબુઘોડા તાલુકો|જાંબુઘોડા]], [[કાલોલ તાલુકો|કાલોલ]], [[મોરવા (હડફ) તાલુકો|મોરવા હડફ]], [[શહેરા તાલુકો|શહેરા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૫ |[[પાટણ જિલ્લો|પાટણ]] |[[પાટણ]] |[[પાટણ તાલુકો|પાટણ]], [[ચાણસ્મા તાલુકો|ચાણસ્મા]], [[હારીજ તાલુકો|હારીજ]], [[રાધનપુર તાલુકો|રાધનપુર]], [[સમી તાલુકો|સમી]], [[શંખેશ્વર તાલુકો|શંખેશ્વર]], [[સાંતલપુર તાલુકો|સાંતલપુર]], [[સરસ્વતી તાલુકો|સરસ્વતી]], [[સિદ્ધપુર તાલુકો|સિદ્ધપુર]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૬ |[[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] |[[પોરબંદર]] |[[પોરબંદર તાલુકો|પોરબંદર]], [[કુતિયાણા તાલુકો|કુતિયાણા]], [[રાણાવાવ તાલુકો|રાણાવાવ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૭ |[[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] |[[રાજકોટ]] |[[રાજકોટ તાલુકો|રાજકોટ]], [[ધોરાજી તાલુકો|ધોરાજી]], [[ગોંડલ તાલુકો|ગોંડલ]], [[જામકંડોરણા તાલુકો|જામકંડોરણા]], [[જસદણ તાલુકો|જસદણ]], [[જેતપુર તાલુકો|જેતપુર]], [[કોટડા-સાંગાણી તાલુકો|કોટડા-સાંગાણી]], [[લોધિકા તાલુકો|લોધિકા]], [[પડધરી તાલુકો|પડધરી]], [[ઉપલેટા તાલુકો|ઉપલેટા]], [[વીંછીયા તાલુકો|વીંછીયા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૮ |[[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા]] |[[હિંમતનગર]] |[[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર]], [[ઇડર તાલુકો|ઇડર]], [[ખેડબ્રહ્મા તાલુકો|ખેડબ્રહ્મા]], [[પ્રાંતિજ તાલુકો|પ્રાંતિજ]], [[તલોદ તાલુકો|તલોદ]], [[વડાલી તાલુકો|વડાલી]], [[વિજયનગર તાલુકો|વિજયનગર]], [[પોશિના તાલુકો|પોશિના]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૯ |[[સુરત જિલ્લો|સુરત]] |[[સુરત]] |[[બારડોલી તાલુકો|બારડોલી]], [[કામરેજ તાલુકો|કામરેજ]], [[ચોર્યાસી તાલુકો|ચોર્યાસી]], [[મહુવા ‍(સુરત‌), તાલુકો|મહુવા]], [[માંડવી (સુરત) તાલુકો|માંડવી]], [[માંગરોળ (સુરત) તાલુકો|માંગરોળ]], [[ઓલપાડ તાલુકો|ઓલપાડ]], [[પલસાણા તાલુકો|પલસાણા]], [[ઉમરપાડા તાલુકો|ઉમરપાડા]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૦ |[[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] |[[સુરેન્દ્રનગર]] |[[ચોટીલા તાલુકો|ચોટીલા]], [[ચુડા તાલુકો|ચુડા]], [[દસાડા તાલુકો|દસાડા]], [[ધ્રાંગધ્રા તાલુકો|ધ્રાંગધ્રા]], [[લખતર તાલુકો|લખતર]], [[લીંબડી તાલુકો|લીંબડી]], [[મુળી તાલુકો|મુળી]], [[સાયલા તાલુકો|સાયલા]], [[થાનગઢ તાલુકો|થાનગઢ]], [[વઢવાણ તાલુકો|વઢવાણ]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૧ |[[તાપી જિલ્લો|તાપી]] |[[વ્યારા]] |[[વ્યારા તાલુકો|વ્યારા]], [[નિઝર તાલુકો|નિઝર]], [[સોનગઢ તાલુકો|સોનગઢ]], [[ઉચ્છલ તાલુકો|ઉચ્છલ]], [[વાલોડ તાલુકો|વાલોડ]], [[ડોલવણ તાલુકો|ડોલવણ]], [[કુકરમુંડા તાલુકો|કુકરમુંડા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૨ |[[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા]] |[[વડોદરા]] |[[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા]], [[ડભોઇ તાલુકો|ડભોઇ]], [[ડેસર તાલુકો|ડેસર]], [[કરજણ તાલુકો|કરજણ]], [[પાદરા તાલુકો|પાદરા]], [[સાવલી તાલુકો|સાવલી]], [[શિનોર તાલુકો|શિનોર]], [[વાઘોડિયા તાલુકો|વાઘોડિયા]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૩ |[[વલસાડ જિલ્લો|વલસાડ]] |[[વલસાડ]] |[[વલસાડ તાલુકો|વલસાડ]], [[ધરમપુર તાલુકો|ધરમપુર]], [[કપરાડા તાલુકો|કપરાડા]], [[પારડી તાલુકો|પારડી]], [[ઉમરગામ તાલુકો|ઉમરગામ]], [[વાપી તાલુકો|વાપી]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૪ |[[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ]] |[[થરાદ]] |[[વાવ તાલુકો|વાવ]], [[થરાદ તાલુકો|થરાદ]], [[સુઈગામ તાલુકો|સુઈગામ]], [[લાખણી તાલુકો|લાખણી]], [[દિયોદર તાલુકો|દિયોદર]], [[ભાભર તાલુકો|ભાભર]],[[રાહ તાલુકો|રાહ]],[[ધરણીધર તાલુકો|ધરણીધર(ઢીમા)]] |૮ |- | | | |'''રાજ્યમાં કુલ તાલુકાઓ:''' |૨૫૨ |} == અમદાવાદ જિલ્લો == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |તાલુકાનું નામ <ref>{{Cite web|title=Village & Panchayats {{!}} Ahmedabad District, Government Of Gujarat {{!}} India|url=https://ahmedabad.nic.in/village-panchayats/|access-date=2023-03-24|language=en-US}}</ref> ! colspan="2" |વસ્તી ! rowspan="2" |વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) ! rowspan="2" |ગામોની સંખ્યા ! rowspan="2" |ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા ! rowspan="2" |સાક્ષરતા દર |- !૨૦૧૧ !૧૯૯૧ |- |[[અમદાવાદ સીટી તાલુકો|અમદાવાદ શહેર]] |૫૫૭૦૫૮૫ | |505 | | |૮૯.૬૨% |- |[[બાવળા તાલુકો|બાવળા]] |૧૨૪૦૦૦ |૯૦૪૦૭ |૪૧૪.૮૦ |૪૮ |૪૮ |૭૭.૧૨% |- |[[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસક્રોઈ]] |૨૩૩૯૨૫ |૧૭૫૦૮૦ |૩૫૭.૪૪ |૬૪ |૬૩ |૮૦.૦૧% |- |[[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]] |૭૬૫૫૫ |૬૮૭૩૪ |૪૫૦.૦૦ |૫૧ |૪૬ | |- |[[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]] |૭૪૯૬૦ |૬૬૧૦૩ | |૪૬ |૪૦ | |- |[[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]] |૫૦૮૨૧ |૯૪૨૧ | |૩૩ |૪૦ | |- |[[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]] |૧૬૬૬૪૧ |૧૪૦૧૧૩ |૮૨૮.૫૮ |૭૧ |૬૫ |૭૨.૪૫% |- |[[માંડલ તાલુકો|માંડલ]] |૫૮૦૬૪ |૪૯૯૭૭ |૩૨૫.૨૯ |૩૭ |૩૬ |૭૬.૨૦% |- |[[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]] |૧૯૫૦૦૫ |૧૩૬૭૭૭ |૪૪૩.૫૨ |૬૭ |૬૯ |૮૩.૯૧% |- |[[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૩૧૬૮૦ |૯૩૯૮૨ |૧૨૫૫.૭૨ |૬૮ |૬૫ |૭૧.૫૬% |} === પંચમહાલ જિલ્લો === {| class="wikitable sortable" !તાલુકાનું નામ !વસ્તી (૨૦૧૧) !વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) !ગામોની સંખ્યા !ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા !સાક્ષરતા દર |- |[[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા]] |૪૫૫૭૮૨ |૭૬૦.૭૩ |૧૩૭ |૧૧૮ |૭૩.૭૦% |- |[[કાલોલ તાલુકો|કાલોલ]] |૨૬૧૬૩૨ |૪૭૪.૩૬ |૧૧૫ |૧૦૪ |૭૪.૪૯% |- |[[હાલોલ તાલુકો|હાલોલ]] |૨૮૪૧૬૭ |૫૬૧.૧૬ |૧૪૬ |૧૨૬ |૭૪.૫૩% |- |[[જાંબુઘોડા તાલુકો|જાંબુઘોડા]] |૮૧૭૯૧ |૩૫૩.૬૦ |૬૧ |૫૧ |૫૪.૭૯% |- |[[ઘોઘંબા તાલુકો|ઘોઘંબા]] |૨૨૫૭૦૩ |૫૮૪.૯૨ |૧૧૧ |૧૦૧ |૬૩.૨૦% |- |[[મોરવા (હડફ) તાલુકો|મોરવા (હડફ)]] |૨૦૫૫૫૭ |૫૧૫.૪૬ |૧૧૫ |૧૦૩ |૫૯.૪૨% |- |[[શહેરા તાલુકો|શહેરા]] |૩૦૨૭૮૭ |૬૧૨.૧૪ |૧૬૩ |૧૪૧ |૭૦.૮૮% |} {{Incomplete list}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત}} n226hz6p12p5fkeshn4pogz7usyieyz 902738 902737 2026-07-23T09:00:40Z ~2026-41224-61 88276 vadodara jilo 902738 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ગુજરાતના તાલુકાઓ|map=ગુજરાતના તાલુકાઓનો નકશો ૨૦૧૧.png|category=[[તાલુકો]]|territory=[[ગુજરાત]]|start_date=|current_number=૨૫૨ તાલુકાઓ<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} District Portal |url=https://gujarat.s3waas.gov.in/ |access-date=2023-03-02 |website=gujarat.s3waas.gov.in}}</ref>|number_date=|population_range=|area_range=|government=[[ગુજરાત સરકાર]]|subdivision=|caption=ગુજરાતના તાલુકાઓ ૨૦૧૧}}[[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] ૨૫૨ [[તાલુકો|તાલુકાઓ]] આવેલા છે.<ref>{{Cite web|last=Speak|first=Hindi|date=2023-03-02|title=गुजरात के तालुके कितने हैं ? {{!}} Gujarat ke Taluka Kitne Hai|url=https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|access-date=2023-03-03|website=HindiSpeak|language=en-US|archive-date=2023-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302095935/https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|url-status=dead}}</ref> શહેરી સ્થિતિ તાલુકાનું મુખ્ય મથક શહેર માટે સૂચિબદ્ધ છે, ગ્રામીણ તાલુકાઓ વધુ મોટા છે. શહેરી સ્થિતિ વસ્તી ગણતરીના ધોરણને અનુસરે છે. * M.Corp = મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન * C.M.C. = [[નગરપાલિકા|શહેર મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ]] * T.M.C. = ટાઉન મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ * N.P. = નગર પંચાયત * G.P. = [[ગ્રામ પંચાયત]] == કોષ્ટક == નીચેના કોષ્ટકમાં જિલ્લા પ્રમાણે [[ગુજરાત]] રાજ્યના તમામ તાલુકાઓની યાદી આપવામાં આવેલ છે. <ref>{{Cite web|title=District and Taluka Panchayats|url=http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018043144/http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|archive-date=18 October 2018|access-date=27 December 2018|website=Gstfc.gujarat.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|last=pankaj|date=2022-06-02|title=Gujarat Taluka List 2023 - PDF Download|url=https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|access-date=2023-03-24|website=AIEMD|language=en-US|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324123101/https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Village map|url=https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|website=Revenue department of Gujarat|access-date=2023-05-25|archive-date=2018-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210015551/https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Talukas|url=https://cdn.s3waas.gov.in/s38d317bdcf4aafcfc22149d77babee96d/uploads/2018/08/2018080164.pdf}}</ref> {| style="border:1px solid black" class="wikitable sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="100%" |+ |- bgcolor="#99ccff" !ક્રમ !જિલ્લો !જિલ્લા મુખ્યમથક !તાલુકાઓ !જિલ્લામાં કુલ તાલુકાઓ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧ |[[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ)]], [[અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ)]], [[બાવળા તાલુકો|બાવળા]], [[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસ્ક્રોઇ]], [[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]], [[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]], [[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]], [[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]], [[માંડલ તાલુકો|માંડલ]], [[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]], [[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨ |[[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] |[[અમરેલી]] |[[અમરેલી તાલુકો|અમરેલી]], [[બાબરા તાલુકો|બાબરા]], [[બગસરા તાલુકો|બગસરા]], [[ધારી તાલુકો|ધારી]], [[જાફરાબાદ તાલુકો|જાફરાબાદ]], [[કુંકાવાવ તાલુકો|કુંકાવાવ]], [[લાઠી તાલુકો|લાઠી]], [[રાજુલા તાલુકો|રાજુલા]], [[સાવરકુંડલા તાલુકો|સાવરકુંડલા]], [[લીલીયા તાલુકો|લીલીયા]], [[ખાંભા તાલુકો|ખાંભા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩ |[[આણંદ જિલ્લો|આણંદ]] |[[આણંદ]] |[[આણંદ તાલુકો|આણંદ]], [[આંકલાવ તાલુકો|આંકલાવ]], [[બોરસદ તાલુકો|બોરસદ]], [[ખંભાત તાલુકો|ખંભાત]], [[પેટલાદ તાલુકો|પેટલાદ]], [[સોજિત્રા તાલુકો|સોજિત્રા]], [[તારાપુર તાલુકો|તારાપુર]], [[ઉમરેઠ તાલુકો|ઉમરેઠ]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૪ |[[અરવલ્લી જિલ્લો|અરવલ્લી]] |[[મોડાસા]] |[[મોડાસા તાલુકો|મોડાસા]], [[બાયડ તાલુકો|બાયડ]], [[ભિલોડા તાલુકો|ભિલોડા]], [[ધનસુરા તાલુકો|ધનસુરા]], [[માલપુર તાલુકો|માલપુર]], [[મેઘરજ તાલુકો|મેઘરજ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૫ |[[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા]] |[[પાલનપુર]] |[[અમીરગઢ તાલુકો|અમીરગઢ]], [[ધાનેરા તાલુકો|ધાનેરા]], [[ડીસા તાલુકો|ડીસા]], [[દાંતા તાલુકો|દાંતા]], [[દાંતીવાડા તાલુકો|દાંતીવાડા]], [[પાલનપુર તાલુકો|પાલનપુર]], [[વડગામ તાલુકો|વડગામ]], [[કાંકરેજ તાલુકો|કાંકરેજ(શિહોરી)]], [[હડાદ તાલુકો|હડાદ]], [[ઓગડ તાલુકો|ઓગડ(થરા)]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૬ |[[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ]] |[[ભરૂચ]] |[[ભરૂચ તાલુકો|ભરૂચ]], [[આમોદ તાલુકો|આમોદ]], [[અંકલેશ્વર તાલુકો|અંકલેશ્વર]], [[હાંસોટ તાલુકો|હાંસોટ]], [[જંબુસર તાલુકો|જંબુસર]], [[ઝઘડીયા તાલુકો|ઝઘડિયા]], [[વાગરા તાલુકો|વાગરા]], [[વાલિયા તાલુકો|વાલિયા]], [[નેત્રંગ તાલુકો|નેત્રંગ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૭ |[[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] |[[ભાવનગર]] |[[ભાવનગર તાલુકો|ભાવનગર]], [[ગારીયાધાર તાલુકો|ગારીયાધાર]], [[વલ્લભીપુર તાલુકો|વલ્લભીપુર]], [[મહુવા તાલુકો|મહુવા]], [[ઘોઘા તાલુકો|ઘોઘા]], [[જેસર તાલુકો|જેસર]], [[પાલીતાણા તાલુકો|પાલીતાણા]], [[સિહોર તાલુકો|સિહોર]], [[તળાજા તાલુકો|તળાજા]], [[ઉમરાળા તાલુકો|ઉમરાળા]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૮ |[[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] |[[બોટાદ]] |[[બોટાદ તાલુકો|બોટાદ]], [[બરવાળા તાલુકો|બરવાળા]], [[ગઢડા તાલુકો|ગઢડા]], [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૯ |[[છોટાઉદેપુર જિલ્લો|છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર તાલુકો|છોટાઉદેપુર]], [[બોડેલી તાલુકો|બોડેલી]], [[પાવી જેતપુર તાલુકો|પાવી જેતપુર]], [[કવાંટ તાલુકો|ક્વાંટ]], [[નસવાડી તાલુકો|નસવાડી]], [[સંખેડા તાલુકો|સંખેડા]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૦ |[[દાહોદ જિલ્લો|દાહોદ]] |[[દાહોદ]] |[[દાહોદ તાલુકો|દાહોદ]], [[દેવગઢબારિયા તાલુકો|દેવગઢબારિયા]], [[ધાનપુર તાલુકો|ધાનપુર]], [[ફતેપુરા તાલુકો|ફતેપુરા]], [[ગરબાડા તાલુકો|ગરબાડા]], [[લીમખેડા તાલુકો|લીમખેડા]], [[ઝાલોદ તાલુકો|ઝાલોદ]], [[સંજેલી તાલુકો|સંજેલી]], [[સીંગવડ તાલુકો|સીંગવડ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૧ |[[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] |[[આહવા]] |[[આહવા તાલુકો|આહવા]], [[સુબિર તાલુકો|સુબિર]], [[વઘઇ તાલુકો|વઘઇ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૨ |[[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] |[[ખંભાળિયા]] |[[ખંભાળિયા તાલુકો|ખંભાળિયા]], [[દ્વારકા તાલુકો|દ્વારકા]], [[ભાણવડ તાલુકો|ભાણવડ]], [[કલ્યાણપુર તાલુકો|કલ્યાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૩ |[[ગાંધીનગર જિલ્લો|ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર તાલુકો|ગાંધીનગર]], [[દહેગામ તાલુકો|દહેગામ]], [[કલોલ તાલુકો|કલોલ]], [[માણસા તાલુકો|માણસા]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૪ |[[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] |[[વેરાવળ]] |[[વેરાવળ તાલુકો|પાટણ-વેરાવળ]], [[ગીર ગઢડા તાલુકો|ગીર ગઢડા]], [[કોડીનાર તાલુકો|કોડીનાર]], [[સુત્રાપાડા તાલુકો|સુત્રાપાડા]], [[તાલાલા તાલુકો|તાલાલા]], [[ઉના તાલુકો|ઉના]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૫ |[[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] |[[જામનગર]] |[[જામનગર તાલુકો|જામનગર]], [[ધ્રોળ તાલુકો|ધ્રોળ]], [[જામજોધપુર તાલુકો|જામજોધપુર]], [[જોડિયા તાલુકો|જોડિયા]], [[કાલાવડ તાલુકો|કાલાવડ]], [[લાલપુર તાલુકો|લાલપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૬ |[[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ શહેર તાલુકો|જુનાગઢ શહેર]], [[જુનાગઢ ગ્રામ્ય તાલુકો|જુનાગઢ ગ્રામ્ય]], [[ભેંસાણ તાલુકો|ભેંસાણ]], [[કેશોદ તાલુકો|કેશોદ]], [[માળિયા હાટીના તાલુકો|માળિયા]], [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર]], [[માંગરોળ (જૂનાગઢ) તાલુકો|માંગરોળ]], [[મેંદરડા તાલુકો|મેંદરડા]], [[વંથલી તાલુકો|વંથલી]], [[વિસાવદર તાલુકો|વિસાવદર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૭ |[[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] |[[ભુજ]] |[[ભુજ તાલુકો|ભુજ]], [[અબડાસા તાલુકો|અબડાસા]], [[ભચાઉ તાલુકો|ભચાઉ]], [[ગાંધીધામ તાલુકો|ગાંધીધામ]], [[મુન્દ્રા તાલુકો|મુન્દ્રા]], [[નખત્રાણા તાલુકો|નખત્રાણા]], [[અંજાર તાલુકો|અંજાર]], [[લખપત તાલુકો|લખપત]], [[માંડવી તાલુકો|માંડવી]], [[રાપર તાલુકો|રાપર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૮ |[[ખેડા જિલ્લો|ખેડા]] |[[નડીઆદ]] |[[ખેડા તાલુકો|ખેડા]], [[નડીઆદ તાલુકો|નડીઆદ]], [[ગળતેશ્વર તાલુકો|ગળતેશ્વર]], [[કપડવંજ તાલુકો|કપડવંજ]], [[કઠલાલ તાલુકો|કઠલાલ]], [[મહુધા તાલુકો|મહુધા]], [[માતર તાલુકો|માતર]], [[મહેમદાવાદ તાલુકો|મહેમદાવાદ]], [[ઠાસરા તાલુકો|ઠાસરા]], [[વસો તાલુકો|વસો]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૯ |[[મહીસાગર જિલ્લો|મહીસાગર]] |[[લુણાવાડા]] |[[લુણાવાડા તાલુકો|લુણાવાડા]], [[બાલાસિનોર તાલુકો|બાલાસિનોર]], [[કડાણા તાલુકો|કડાણા]], [[ખાનપુર તાલુકો|ખાનપુર]], [[સંતરામપુર તાલુકો|સંતરામપુર]], [[વિરપુર તાલુકો|વિરપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૦ |[[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] |[[મહેસાણા]] |[[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા]], [[બેચરાજી તાલુકો|બેચરાજી]], [[વડનગર તાલુકો|વડનગર]], [[વિજાપુર તાલુકો|વિજાપુર]], [[જોટાણા તાલુકો|જોટાણા]], [[કડી તાલુકો|કડી]], [[ખેરાલુ તાલુકો|ખેરાલુ]], [[સતલાસણા તાલુકો|સતલાસણા]], [[ઊંઝા તાલુકો|ઊંઝા]], [[વિસનગર તાલુકો|વિસનગર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૧ |[[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] |[[મોરબી]] |[[મોરબી તાલુકો|મોરબી]], [[હળવદ તાલુકો|હળવદ]], [[માળિયા (મિયાણા) તાલુકો|માળિયા (મિયાણા)]], [[ટંકારા તાલુકો|ટંકારા]], [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૨ |[[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા]] |[[રાજપીપલા]] |[[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડિયાપાડા]], [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]], [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]], [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]], [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૩ |[[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]] |[[નવસારી]] |[[નવસારી તાલુકો|નવસારી]], [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]], [[ચિખલી તાલુકો|ચિખલી]], [[ગણદેવી તાલુકો|ગણદેવી]], [[જલાલપોર તાલુકો|જલાલપોર]], [[ખેરગામ તાલુકો|ખેરગામ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૪ |[[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ]] |[[ગોધરા]] |[[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા]], [[ઘોઘંબા તાલુકો|ઘોઘંબા]], [[હાલોલ તાલુકો|હાલોલ]], [[જાંબુઘોડા તાલુકો|જાંબુઘોડા]], [[કાલોલ તાલુકો|કાલોલ]], [[મોરવા (હડફ) તાલુકો|મોરવા હડફ]], [[શહેરા તાલુકો|શહેરા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૫ |[[પાટણ જિલ્લો|પાટણ]] |[[પાટણ]] |[[પાટણ તાલુકો|પાટણ]], [[ચાણસ્મા તાલુકો|ચાણસ્મા]], [[હારીજ તાલુકો|હારીજ]], [[રાધનપુર તાલુકો|રાધનપુર]], [[સમી તાલુકો|સમી]], [[શંખેશ્વર તાલુકો|શંખેશ્વર]], [[સાંતલપુર તાલુકો|સાંતલપુર]], [[સરસ્વતી તાલુકો|સરસ્વતી]], [[સિદ્ધપુર તાલુકો|સિદ્ધપુર]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૬ |[[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] |[[પોરબંદર]] |[[પોરબંદર તાલુકો|પોરબંદર]], [[કુતિયાણા તાલુકો|કુતિયાણા]], [[રાણાવાવ તાલુકો|રાણાવાવ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૭ |[[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] |[[રાજકોટ]] |[[રાજકોટ તાલુકો|રાજકોટ]], [[ધોરાજી તાલુકો|ધોરાજી]], [[ગોંડલ તાલુકો|ગોંડલ]], [[જામકંડોરણા તાલુકો|જામકંડોરણા]], [[જસદણ તાલુકો|જસદણ]], [[જેતપુર તાલુકો|જેતપુર]], [[કોટડા-સાંગાણી તાલુકો|કોટડા-સાંગાણી]], [[લોધિકા તાલુકો|લોધિકા]], [[પડધરી તાલુકો|પડધરી]], [[ઉપલેટા તાલુકો|ઉપલેટા]], [[વીંછીયા તાલુકો|વીંછીયા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૮ |[[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા]] |[[હિંમતનગર]] |[[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર]], [[ઇડર તાલુકો|ઇડર]], [[ખેડબ્રહ્મા તાલુકો|ખેડબ્રહ્મા]], [[પ્રાંતિજ તાલુકો|પ્રાંતિજ]], [[તલોદ તાલુકો|તલોદ]], [[વડાલી તાલુકો|વડાલી]], [[વિજયનગર તાલુકો|વિજયનગર]], [[પોશિના તાલુકો|પોશિના]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૯ |[[સુરત જિલ્લો|સુરત]] |[[સુરત]] |[[બારડોલી તાલુકો|બારડોલી]], [[કામરેજ તાલુકો|કામરેજ]], [[ચોર્યાસી તાલુકો|ચોર્યાસી]], [[મહુવા ‍(સુરત‌), તાલુકો|મહુવા]], [[માંડવી (સુરત) તાલુકો|માંડવી]], [[માંગરોળ (સુરત) તાલુકો|માંગરોળ]], [[ઓલપાડ તાલુકો|ઓલપાડ]], [[પલસાણા તાલુકો|પલસાણા]], [[ઉમરપાડા તાલુકો|ઉમરપાડા]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૦ |[[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] |[[સુરેન્દ્રનગર]] |[[ચોટીલા તાલુકો|ચોટીલા]], [[ચુડા તાલુકો|ચુડા]], [[દસાડા તાલુકો|દસાડા]], [[ધ્રાંગધ્રા તાલુકો|ધ્રાંગધ્રા]], [[લખતર તાલુકો|લખતર]], [[લીંબડી તાલુકો|લીંબડી]], [[મુળી તાલુકો|મુળી]], [[સાયલા તાલુકો|સાયલા]], [[થાનગઢ તાલુકો|થાનગઢ]], [[વઢવાણ તાલુકો|વઢવાણ]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૧ |[[તાપી જિલ્લો|તાપી]] |[[વ્યારા]] |[[વ્યારા તાલુકો|વ્યારા]], [[નિઝર તાલુકો|નિઝર]], [[સોનગઢ તાલુકો|સોનગઢ]], [[ઉચ્છલ તાલુકો|ઉચ્છલ]], [[વાલોડ તાલુકો|વાલોડ]], [[ડોલવણ તાલુકો|ડોલવણ]], [[કુકરમુંડા તાલુકો|કુકરમુંડા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૨ |[[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા]] |[[વડોદરા]] |[[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા]], [[ડભોઇ તાલુકો|ડભોઇ]], [[ડેસર તાલુકો|ડેસર]], [[કરજણ તાલુકો|કરજણ]], [[પાદરા તાલુકો|પાદરા]], [[સાવલી તાલુકો|સાવલી]], [[શિનોર તાલુકો|શિનોર]], [[વાઘોડિયા તાલુકો|વાઘોડિયા]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૩ |[[વલસાડ જિલ્લો|વલસાડ]] |[[વલસાડ]] |[[વલસાડ તાલુકો|વલસાડ]], [[ધરમપુર તાલુકો|ધરમપુર]], [[કપરાડા તાલુકો|કપરાડા]], [[પારડી તાલુકો|પારડી]], [[ઉમરગામ તાલુકો|ઉમરગામ]], [[વાપી તાલુકો|વાપી]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૪ |[[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ]] |[[થરાદ]] |[[વાવ તાલુકો|વાવ]], [[થરાદ તાલુકો|થરાદ]], [[સુઈગામ તાલુકો|સુઈગામ]], [[લાખણી તાલુકો|લાખણી]], [[દિયોદર તાલુકો|દિયોદર]], [[ભાભર તાલુકો|ભાભર]],[[રાહ તાલુકો|રાહ]],[[ધરણીધર તાલુકો|ધરણીધર(ઢીમા)]] |૮ |- | | | |'''રાજ્યમાં કુલ તાલુકાઓ:''' |૨૫૨ |} == અમદાવાદ જિલ્લો == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |તાલુકાનું નામ <ref>{{Cite web|title=Village & Panchayats {{!}} Ahmedabad District, Government Of Gujarat {{!}} India|url=https://ahmedabad.nic.in/village-panchayats/|access-date=2023-03-24|language=en-US}}</ref> ! colspan="2" |વસ્તી ! rowspan="2" |વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) ! rowspan="2" |ગામોની સંખ્યા ! rowspan="2" |ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા ! rowspan="2" |સાક્ષરતા દર |- !૨૦૧૧ !૧૯૯૧ |- |[[અમદાવાદ સીટી તાલુકો|અમદાવાદ શહેર]] |૫૫૭૦૫૮૫ | |505 | | |૮૯.૬૨% |- |[[બાવળા તાલુકો|બાવળા]] |૧૨૪૦૦૦ |૯૦૪૦૭ |૪૧૪.૮૦ |૪૮ |૪૮ |૭૭.૧૨% |- |[[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસક્રોઈ]] |૨૩૩૯૨૫ |૧૭૫૦૮૦ |૩૫૭.૪૪ |૬૪ |૬૩ |૮૦.૦૧% |- |[[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]] |૭૬૫૫૫ |૬૮૭૩૪ |૪૫૦.૦૦ |૫૧ |૪૬ | |- |[[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]] |૭૪૯૬૦ |૬૬૧૦૩ | |૪૬ |૪૦ | |- |[[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]] |૫૦૮૨૧ |૯૪૨૧ | |૩૩ |૪૦ | |- |[[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]] |૧૬૬૬૪૧ |૧૪૦૧૧૩ |૮૨૮.૫૮ |૭૧ |૬૫ |૭૨.૪૫% |- |[[માંડલ તાલુકો|માંડલ]] |૫૮૦૬૪ |૪૯૯૭૭ |૩૨૫.૨૯ |૩૭ |૩૬ |૭૬.૨૦% |- |[[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]] |૧૯૫૦૦૫ |૧૩૬૭૭૭ |૪૪૩.૫૨ |૬૭ |૬૯ |૮૩.૯૧% |- |[[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૩૧૬૮૦ |૯૩૯૮૨ |૧૨૫૫.૭૨ |૬૮ |૬૫ |૭૧.૫૬% |} === પંચમહાલ જિલ્લો === {| class="wikitable sortable" !તાલુકાનું નામ !વસ્તી (૨૦૧૧) !વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) !ગામોની સંખ્યા !ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા !સાક્ષરતા દર |- |[[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા]] |૪૫૫૭૮૨ |૭૬૦.૭૩ |૧૩૭ |૧૧૮ |૭૩.૭૦% |- |[[કાલોલ તાલુકો|કાલોલ]] |૨૬૧૬૩૨ |૪૭૪.૩૬ |૧૧૫ |૧૦૪ |૭૪.૪૯% |- |[[હાલોલ તાલુકો|હાલોલ]] |૨૮૪૧૬૭ |૫૬૧.૧૬ |૧૪૬ |૧૨૬ |૭૪.૫૩% |- |[[જાંબુઘોડા તાલુકો|જાંબુઘોડા]] |૮૧૭૯૧ |૩૫૩.૬૦ |૬૧ |૫૧ |૫૪.૭૯% |- |[[ઘોઘંબા તાલુકો|ઘોઘંબા]] |૨૨૫૭૦૩ |૫૮૪.૯૨ |૧૧૧ |૧૦૧ |૬૩.૨૦% |- |[[મોરવા (હડફ) તાલુકો|મોરવા (હડફ)]] |૨૦૫૫૫૭ |૫૧૫.૪૬ |૧૧૫ |૧૦૩ |૫૯.૪૨% |- |[[શહેરા તાલુકો|શહેરા]] |૩૦૨૭૮૭ |૬૧૨.૧૪ |૧૬૩ |૧૪૧ |૭૦.૮૮% |} === વડોદરા જિલ્લો === {| class="wikitable sortable" !તાલુકાનું નામ !વસ્તી (૨૦૧૧) !વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) !ગામોની સંખ્યા !ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા !સાક્ષરતા દર |- |[[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા]] |૧૯૯૬૨૧૨ |૬૯૧.૩૦ |૧૧૭ |૧૧૪ |૮૬.૧૬% |- |[[સાવલી તાલુકો|સાવલી]] |૨૫૭૨૧૯ |૭૧૪.૯૭ |૧૪૯ |૧૪૨ |૭૮.૧૨% |- |[[વાઘોડિયા તાલુકો|વાઘોડિયા]] |૨૨૧૧૯૯ |૭૫૨.૩૮ |૧૪૬ |૧૩૫ |૭૨.૭૬% |- |[[શિનોર તાલુકો|શિનોર]] |૧૧૫૭૨૧ |૩૩૦.૩૪ |૫૨ |૫૦ |૭૭.૮૯% |- |[[ડભોઈ તાલુકો|ડભોઈ]] |૨૩૮૭૮૨ |૬૭૭.૬૪ |૧૨૨ |૧૧૮ |૭૬.૨૭% |- |[[પાદરા તાલુકો|પાદરા]] |૨૫૬૩૯૨ |૫૫૯.૩૧ |૧૧૧ |૧૦૭ |૮૦.૮૪% |- |[[કરજણ તાલુકો|કરજણ]] |૧૫૬૦૨૦ |૪૪૫.૫૮ |૮૬ |૮૧ |૭૭.૩૧% |} {{Incomplete list}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત}} qmc0xir8974mhoq47dch7posbuve920 902739 902738 2026-07-23T09:04:05Z ~2026-41224-61 88276 /* વડોદરા જિલ્લો */ 902739 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ગુજરાતના તાલુકાઓ|map=ગુજરાતના તાલુકાઓનો નકશો ૨૦૧૧.png|category=[[તાલુકો]]|territory=[[ગુજરાત]]|start_date=|current_number=૨૫૨ તાલુકાઓ<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} District Portal |url=https://gujarat.s3waas.gov.in/ |access-date=2023-03-02 |website=gujarat.s3waas.gov.in}}</ref>|number_date=|population_range=|area_range=|government=[[ગુજરાત સરકાર]]|subdivision=|caption=ગુજરાતના તાલુકાઓ ૨૦૧૧}}[[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] ૨૫૨ [[તાલુકો|તાલુકાઓ]] આવેલા છે.<ref>{{Cite web|last=Speak|first=Hindi|date=2023-03-02|title=गुजरात के तालुके कितने हैं ? {{!}} Gujarat ke Taluka Kitne Hai|url=https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|access-date=2023-03-03|website=HindiSpeak|language=en-US|archive-date=2023-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302095935/https://hindispeak.com/gujarat-ke-taluka-kitne-hai/|url-status=dead}}</ref> શહેરી સ્થિતિ તાલુકાનું મુખ્ય મથક શહેર માટે સૂચિબદ્ધ છે, ગ્રામીણ તાલુકાઓ વધુ મોટા છે. શહેરી સ્થિતિ વસ્તી ગણતરીના ધોરણને અનુસરે છે. * M.Corp = મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન * C.M.C. = [[નગરપાલિકા|શહેર મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ]] * T.M.C. = ટાઉન મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ * N.P. = નગર પંચાયત * G.P. = [[ગ્રામ પંચાયત]] == કોષ્ટક == નીચેના કોષ્ટકમાં જિલ્લા પ્રમાણે [[ગુજરાત]] રાજ્યના તમામ તાલુકાઓની યાદી આપવામાં આવેલ છે. <ref>{{Cite web|title=District and Taluka Panchayats|url=http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018043144/http://gstfc.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=40|archive-date=18 October 2018|access-date=27 December 2018|website=Gstfc.gujarat.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|last=pankaj|date=2022-06-02|title=Gujarat Taluka List 2023 - PDF Download|url=https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|access-date=2023-03-24|website=AIEMD|language=en-US|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324123101/https://aiemd.org/gujarat-taluka-list-pdf/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Village map|url=https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|website=Revenue department of Gujarat|access-date=2023-05-25|archive-date=2018-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210015551/https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/village-map|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Talukas|url=https://cdn.s3waas.gov.in/s38d317bdcf4aafcfc22149d77babee96d/uploads/2018/08/2018080164.pdf}}</ref> {| style="border:1px solid black" class="wikitable sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="100%" |+ |- bgcolor="#99ccff" !ક્રમ !જિલ્લો !જિલ્લા મુખ્યમથક !તાલુકાઓ !જિલ્લામાં કુલ તાલુકાઓ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧ |[[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ]] |[[અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પૂર્વ)]], [[અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ) તાલુકો|અમદાવાદ સીટી (પશ્ચિમ)]], [[બાવળા તાલુકો|બાવળા]], [[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસ્ક્રોઇ]], [[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]], [[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]], [[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]], [[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]], [[માંડલ તાલુકો|માંડલ]], [[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]], [[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨ |[[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી]] |[[અમરેલી]] |[[અમરેલી તાલુકો|અમરેલી]], [[બાબરા તાલુકો|બાબરા]], [[બગસરા તાલુકો|બગસરા]], [[ધારી તાલુકો|ધારી]], [[જાફરાબાદ તાલુકો|જાફરાબાદ]], [[કુંકાવાવ તાલુકો|કુંકાવાવ]], [[લાઠી તાલુકો|લાઠી]], [[રાજુલા તાલુકો|રાજુલા]], [[સાવરકુંડલા તાલુકો|સાવરકુંડલા]], [[લીલીયા તાલુકો|લીલીયા]], [[ખાંભા તાલુકો|ખાંભા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩ |[[આણંદ જિલ્લો|આણંદ]] |[[આણંદ]] |[[આણંદ તાલુકો|આણંદ]], [[આંકલાવ તાલુકો|આંકલાવ]], [[બોરસદ તાલુકો|બોરસદ]], [[ખંભાત તાલુકો|ખંભાત]], [[પેટલાદ તાલુકો|પેટલાદ]], [[સોજિત્રા તાલુકો|સોજિત્રા]], [[તારાપુર તાલુકો|તારાપુર]], [[ઉમરેઠ તાલુકો|ઉમરેઠ]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૪ |[[અરવલ્લી જિલ્લો|અરવલ્લી]] |[[મોડાસા]] |[[મોડાસા તાલુકો|મોડાસા]], [[બાયડ તાલુકો|બાયડ]], [[ભિલોડા તાલુકો|ભિલોડા]], [[ધનસુરા તાલુકો|ધનસુરા]], [[માલપુર તાલુકો|માલપુર]], [[મેઘરજ તાલુકો|મેઘરજ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૫ |[[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા]] |[[પાલનપુર]] |[[અમીરગઢ તાલુકો|અમીરગઢ]], [[ધાનેરા તાલુકો|ધાનેરા]], [[ડીસા તાલુકો|ડીસા]], [[દાંતા તાલુકો|દાંતા]], [[દાંતીવાડા તાલુકો|દાંતીવાડા]], [[પાલનપુર તાલુકો|પાલનપુર]], [[વડગામ તાલુકો|વડગામ]], [[કાંકરેજ તાલુકો|કાંકરેજ(શિહોરી)]], [[હડાદ તાલુકો|હડાદ]], [[ઓગડ તાલુકો|ઓગડ(થરા)]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૬ |[[ભરૂચ જિલ્લો|ભરૂચ]] |[[ભરૂચ]] |[[ભરૂચ તાલુકો|ભરૂચ]], [[આમોદ તાલુકો|આમોદ]], [[અંકલેશ્વર તાલુકો|અંકલેશ્વર]], [[હાંસોટ તાલુકો|હાંસોટ]], [[જંબુસર તાલુકો|જંબુસર]], [[ઝઘડીયા તાલુકો|ઝઘડિયા]], [[વાગરા તાલુકો|વાગરા]], [[વાલિયા તાલુકો|વાલિયા]], [[નેત્રંગ તાલુકો|નેત્રંગ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૭ |[[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] |[[ભાવનગર]] |[[ભાવનગર તાલુકો|ભાવનગર]], [[ગારીયાધાર તાલુકો|ગારીયાધાર]], [[વલ્લભીપુર તાલુકો|વલ્લભીપુર]], [[મહુવા તાલુકો|મહુવા]], [[ઘોઘા તાલુકો|ઘોઘા]], [[જેસર તાલુકો|જેસર]], [[પાલીતાણા તાલુકો|પાલીતાણા]], [[સિહોર તાલુકો|સિહોર]], [[તળાજા તાલુકો|તળાજા]], [[ઉમરાળા તાલુકો|ઉમરાળા]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૮ |[[બોટાદ જિલ્લો|બોટાદ]] |[[બોટાદ]] |[[બોટાદ તાલુકો|બોટાદ]], [[બરવાળા તાલુકો|બરવાળા]], [[ગઢડા તાલુકો|ગઢડા]], [[રાણપુર તાલુકો|રાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૯ |[[છોટાઉદેપુર જિલ્લો|છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર]] |[[છોટાઉદેપુર તાલુકો|છોટાઉદેપુર]], [[બોડેલી તાલુકો|બોડેલી]], [[પાવી જેતપુર તાલુકો|પાવી જેતપુર]], [[કવાંટ તાલુકો|ક્વાંટ]], [[નસવાડી તાલુકો|નસવાડી]], [[સંખેડા તાલુકો|સંખેડા]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૦ |[[દાહોદ જિલ્લો|દાહોદ]] |[[દાહોદ]] |[[દાહોદ તાલુકો|દાહોદ]], [[દેવગઢબારિયા તાલુકો|દેવગઢબારિયા]], [[ધાનપુર તાલુકો|ધાનપુર]], [[ફતેપુરા તાલુકો|ફતેપુરા]], [[ગરબાડા તાલુકો|ગરબાડા]], [[લીમખેડા તાલુકો|લીમખેડા]], [[ઝાલોદ તાલુકો|ઝાલોદ]], [[સંજેલી તાલુકો|સંજેલી]], [[સીંગવડ તાલુકો|સીંગવડ]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૧ |[[ડાંગ જિલ્લો|ડાંગ]] |[[આહવા]] |[[આહવા તાલુકો|આહવા]], [[સુબિર તાલુકો|સુબિર]], [[વઘઇ તાલુકો|વઘઇ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૨ |[[દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો|દેવભૂમિ દ્વારકા]] |[[ખંભાળિયા]] |[[ખંભાળિયા તાલુકો|ખંભાળિયા]], [[દ્વારકા તાલુકો|દ્વારકા]], [[ભાણવડ તાલુકો|ભાણવડ]], [[કલ્યાણપુર તાલુકો|કલ્યાણપુર]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૩ |[[ગાંધીનગર જિલ્લો|ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર]] |[[ગાંધીનગર તાલુકો|ગાંધીનગર]], [[દહેગામ તાલુકો|દહેગામ]], [[કલોલ તાલુકો|કલોલ]], [[માણસા તાલુકો|માણસા]] |૪ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૪ |[[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ]] |[[વેરાવળ]] |[[વેરાવળ તાલુકો|પાટણ-વેરાવળ]], [[ગીર ગઢડા તાલુકો|ગીર ગઢડા]], [[કોડીનાર તાલુકો|કોડીનાર]], [[સુત્રાપાડા તાલુકો|સુત્રાપાડા]], [[તાલાલા તાલુકો|તાલાલા]], [[ઉના તાલુકો|ઉના]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૫ |[[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]] |[[જામનગર]] |[[જામનગર તાલુકો|જામનગર]], [[ધ્રોળ તાલુકો|ધ્રોળ]], [[જામજોધપુર તાલુકો|જામજોધપુર]], [[જોડિયા તાલુકો|જોડિયા]], [[કાલાવડ તાલુકો|કાલાવડ]], [[લાલપુર તાલુકો|લાલપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૬ |[[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ]] |[[જુનાગઢ શહેર તાલુકો|જુનાગઢ શહેર]], [[જુનાગઢ ગ્રામ્ય તાલુકો|જુનાગઢ ગ્રામ્ય]], [[ભેંસાણ તાલુકો|ભેંસાણ]], [[કેશોદ તાલુકો|કેશોદ]], [[માળિયા હાટીના તાલુકો|માળિયા]], [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર]], [[માંગરોળ (જૂનાગઢ) તાલુકો|માંગરોળ]], [[મેંદરડા તાલુકો|મેંદરડા]], [[વંથલી તાલુકો|વંથલી]], [[વિસાવદર તાલુકો|વિસાવદર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૭ |[[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] |[[ભુજ]] |[[ભુજ તાલુકો|ભુજ]], [[અબડાસા તાલુકો|અબડાસા]], [[ભચાઉ તાલુકો|ભચાઉ]], [[ગાંધીધામ તાલુકો|ગાંધીધામ]], [[મુન્દ્રા તાલુકો|મુન્દ્રા]], [[નખત્રાણા તાલુકો|નખત્રાણા]], [[અંજાર તાલુકો|અંજાર]], [[લખપત તાલુકો|લખપત]], [[માંડવી તાલુકો|માંડવી]], [[રાપર તાલુકો|રાપર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૮ |[[ખેડા જિલ્લો|ખેડા]] |[[નડીઆદ]] |[[ખેડા તાલુકો|ખેડા]], [[નડીઆદ તાલુકો|નડીઆદ]], [[ગળતેશ્વર તાલુકો|ગળતેશ્વર]], [[કપડવંજ તાલુકો|કપડવંજ]], [[કઠલાલ તાલુકો|કઠલાલ]], [[મહુધા તાલુકો|મહુધા]], [[માતર તાલુકો|માતર]], [[મહેમદાવાદ તાલુકો|મહેમદાવાદ]], [[ઠાસરા તાલુકો|ઠાસરા]], [[વસો તાલુકો|વસો]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૧૯ |[[મહીસાગર જિલ્લો|મહીસાગર]] |[[લુણાવાડા]] |[[લુણાવાડા તાલુકો|લુણાવાડા]], [[બાલાસિનોર તાલુકો|બાલાસિનોર]], [[કડાણા તાલુકો|કડાણા]], [[ખાનપુર તાલુકો|ખાનપુર]], [[સંતરામપુર તાલુકો|સંતરામપુર]], [[વિરપુર તાલુકો|વિરપુર]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૦ |[[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] |[[મહેસાણા]] |[[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા]], [[બેચરાજી તાલુકો|બેચરાજી]], [[વડનગર તાલુકો|વડનગર]], [[વિજાપુર તાલુકો|વિજાપુર]], [[જોટાણા તાલુકો|જોટાણા]], [[કડી તાલુકો|કડી]], [[ખેરાલુ તાલુકો|ખેરાલુ]], [[સતલાસણા તાલુકો|સતલાસણા]], [[ઊંઝા તાલુકો|ઊંઝા]], [[વિસનગર તાલુકો|વિસનગર]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૧ |[[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] |[[મોરબી]] |[[મોરબી તાલુકો|મોરબી]], [[હળવદ તાલુકો|હળવદ]], [[માળિયા (મિયાણા) તાલુકો|માળિયા (મિયાણા)]], [[ટંકારા તાલુકો|ટંકારા]], [[વાંકાનેર તાલુકો|વાંકાનેર]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૨ |[[નર્મદા જિલ્લો|નર્મદા]] |[[રાજપીપલા]] |[[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડિયાપાડા]], [[ગરૂડેશ્વર તાલુકો|ગરૂડેશ્વર]], [[નાંદોદ તાલુકો|નાંદોદ]], [[સાગબારા તાલુકો|સાગબારા]], [[તિલકવાડા તાલુકો|તિલકવાડા]] |૫ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૩ |[[નવસારી જિલ્લો|નવસારી]] |[[નવસારી]] |[[નવસારી તાલુકો|નવસારી]], [[વાંસદા તાલુકો|વાંસદા]], [[ચિખલી તાલુકો|ચિખલી]], [[ગણદેવી તાલુકો|ગણદેવી]], [[જલાલપોર તાલુકો|જલાલપોર]], [[ખેરગામ તાલુકો|ખેરગામ]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૪ |[[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ]] |[[ગોધરા]] |[[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા]], [[ઘોઘંબા તાલુકો|ઘોઘંબા]], [[હાલોલ તાલુકો|હાલોલ]], [[જાંબુઘોડા તાલુકો|જાંબુઘોડા]], [[કાલોલ તાલુકો|કાલોલ]], [[મોરવા (હડફ) તાલુકો|મોરવા હડફ]], [[શહેરા તાલુકો|શહેરા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૫ |[[પાટણ જિલ્લો|પાટણ]] |[[પાટણ]] |[[પાટણ તાલુકો|પાટણ]], [[ચાણસ્મા તાલુકો|ચાણસ્મા]], [[હારીજ તાલુકો|હારીજ]], [[રાધનપુર તાલુકો|રાધનપુર]], [[સમી તાલુકો|સમી]], [[શંખેશ્વર તાલુકો|શંખેશ્વર]], [[સાંતલપુર તાલુકો|સાંતલપુર]], [[સરસ્વતી તાલુકો|સરસ્વતી]], [[સિદ્ધપુર તાલુકો|સિદ્ધપુર]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૬ |[[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] |[[પોરબંદર]] |[[પોરબંદર તાલુકો|પોરબંદર]], [[કુતિયાણા તાલુકો|કુતિયાણા]], [[રાણાવાવ તાલુકો|રાણાવાવ]] |૩ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૭ |[[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]] |[[રાજકોટ]] |[[રાજકોટ તાલુકો|રાજકોટ]], [[ધોરાજી તાલુકો|ધોરાજી]], [[ગોંડલ તાલુકો|ગોંડલ]], [[જામકંડોરણા તાલુકો|જામકંડોરણા]], [[જસદણ તાલુકો|જસદણ]], [[જેતપુર તાલુકો|જેતપુર]], [[કોટડા-સાંગાણી તાલુકો|કોટડા-સાંગાણી]], [[લોધિકા તાલુકો|લોધિકા]], [[પડધરી તાલુકો|પડધરી]], [[ઉપલેટા તાલુકો|ઉપલેટા]], [[વીંછીયા તાલુકો|વીંછીયા]] |૧૧ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૮ |[[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા]] |[[હિંમતનગર]] |[[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર]], [[ઇડર તાલુકો|ઇડર]], [[ખેડબ્રહ્મા તાલુકો|ખેડબ્રહ્મા]], [[પ્રાંતિજ તાલુકો|પ્રાંતિજ]], [[તલોદ તાલુકો|તલોદ]], [[વડાલી તાલુકો|વડાલી]], [[વિજયનગર તાલુકો|વિજયનગર]], [[પોશિના તાલુકો|પોશિના]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૨૯ |[[સુરત જિલ્લો|સુરત]] |[[સુરત]] |[[બારડોલી તાલુકો|બારડોલી]], [[કામરેજ તાલુકો|કામરેજ]], [[ચોર્યાસી તાલુકો|ચોર્યાસી]], [[મહુવા ‍(સુરત‌), તાલુકો|મહુવા]], [[માંડવી (સુરત) તાલુકો|માંડવી]], [[માંગરોળ (સુરત) તાલુકો|માંગરોળ]], [[ઓલપાડ તાલુકો|ઓલપાડ]], [[પલસાણા તાલુકો|પલસાણા]], [[ઉમરપાડા તાલુકો|ઉમરપાડા]] |૯ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૦ |[[સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો|સુરેન્દ્રનગર]] |[[સુરેન્દ્રનગર]] |[[ચોટીલા તાલુકો|ચોટીલા]], [[ચુડા તાલુકો|ચુડા]], [[દસાડા તાલુકો|દસાડા]], [[ધ્રાંગધ્રા તાલુકો|ધ્રાંગધ્રા]], [[લખતર તાલુકો|લખતર]], [[લીંબડી તાલુકો|લીંબડી]], [[મુળી તાલુકો|મુળી]], [[સાયલા તાલુકો|સાયલા]], [[થાનગઢ તાલુકો|થાનગઢ]], [[વઢવાણ તાલુકો|વઢવાણ]] |૧૦ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૧ |[[તાપી જિલ્લો|તાપી]] |[[વ્યારા]] |[[વ્યારા તાલુકો|વ્યારા]], [[નિઝર તાલુકો|નિઝર]], [[સોનગઢ તાલુકો|સોનગઢ]], [[ઉચ્છલ તાલુકો|ઉચ્છલ]], [[વાલોડ તાલુકો|વાલોડ]], [[ડોલવણ તાલુકો|ડોલવણ]], [[કુકરમુંડા તાલુકો|કુકરમુંડા]] |૭ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૨ |[[વડોદરા જિલ્લો|વડોદરા]] |[[વડોદરા]] |[[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા]], [[ડભોઇ તાલુકો|ડભોઇ]], [[ડેસર તાલુકો|ડેસર]], [[કરજણ તાલુકો|કરજણ]], [[પાદરા તાલુકો|પાદરા]], [[સાવલી તાલુકો|સાવલી]], [[શિનોર તાલુકો|શિનોર]], [[વાઘોડિયા તાલુકો|વાઘોડિયા]] |૮ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૩ |[[વલસાડ જિલ્લો|વલસાડ]] |[[વલસાડ]] |[[વલસાડ તાલુકો|વલસાડ]], [[ધરમપુર તાલુકો|ધરમપુર]], [[કપરાડા તાલુકો|કપરાડા]], [[પારડી તાલુકો|પારડી]], [[ઉમરગામ તાલુકો|ઉમરગામ]], [[વાપી તાલુકો|વાપી]] |૬ |- bgcolor="#F4F9FF" |૩૪ |[[વાવ-થરાદ જિલ્લો|વાવ-થરાદ]] |[[થરાદ]] |[[વાવ તાલુકો|વાવ]], [[થરાદ તાલુકો|થરાદ]], [[સુઈગામ તાલુકો|સુઈગામ]], [[લાખણી તાલુકો|લાખણી]], [[દિયોદર તાલુકો|દિયોદર]], [[ભાભર તાલુકો|ભાભર]],[[રાહ તાલુકો|રાહ]],[[ધરણીધર તાલુકો|ધરણીધર(ઢીમા)]] |૮ |- | | | |'''રાજ્યમાં કુલ તાલુકાઓ:''' |૨૫૨ |} == અમદાવાદ જિલ્લો == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |તાલુકાનું નામ <ref>{{Cite web|title=Village & Panchayats {{!}} Ahmedabad District, Government Of Gujarat {{!}} India|url=https://ahmedabad.nic.in/village-panchayats/|access-date=2023-03-24|language=en-US}}</ref> ! colspan="2" |વસ્તી ! rowspan="2" |વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) ! rowspan="2" |ગામોની સંખ્યા ! rowspan="2" |ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા ! rowspan="2" |સાક્ષરતા દર |- !૨૦૧૧ !૧૯૯૧ |- |[[અમદાવાદ સીટી તાલુકો|અમદાવાદ શહેર]] |૫૫૭૦૫૮૫ | |505 | | |૮૯.૬૨% |- |[[બાવળા તાલુકો|બાવળા]] |૧૨૪૦૦૦ |૯૦૪૦૭ |૪૧૪.૮૦ |૪૮ |૪૮ |૭૭.૧૨% |- |[[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસક્રોઈ]] |૨૩૩૯૨૫ |૧૭૫૦૮૦ |૩૫૭.૪૪ |૬૪ |૬૩ |૮૦.૦૧% |- |[[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ-રામપુરા]] |૭૬૫૫૫ |૬૮૭૩૪ |૪૫૦.૦૦ |૫૧ |૪૬ | |- |[[ધંધુકા તાલુકો|ધંધુકા]] |૭૪૯૬૦ |૬૬૧૦૩ | |૪૬ |૪૦ | |- |[[ધોલેરા તાલુકો|ધોલેરા]] |૫૦૮૨૧ |૯૪૨૧ | |૩૩ |૪૦ | |- |[[ધોળકા તાલુકો|ધોળકા]] |૧૬૬૬૪૧ |૧૪૦૧૧૩ |૮૨૮.૫૮ |૭૧ |૬૫ |૭૨.૪૫% |- |[[માંડલ તાલુકો|માંડલ]] |૫૮૦૬૪ |૪૯૯૭૭ |૩૨૫.૨૯ |૩૭ |૩૬ |૭૬.૨૦% |- |[[સાણંદ તાલુકો|સાણંદ]] |૧૯૫૦૦૫ |૧૩૬૭૭૭ |૪૪૩.૫૨ |૬૭ |૬૯ |૮૩.૯૧% |- |[[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ]] |૧૩૧૬૮૦ |૯૩૯૮૨ |૧૨૫૫.૭૨ |૬૮ |૬૫ |૭૧.૫૬% |} === પંચમહાલ જિલ્લો === {| class="wikitable sortable" !તાલુકાનું નામ !વસ્તી (૨૦૧૧) !વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) !ગામોની સંખ્યા !ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા !સાક્ષરતા દર |- |[[ગોધરા તાલુકો|ગોધરા]] |૪૫૫૭૮૨ |૭૬૦.૭૩ |૧૩૭ |૧૧૮ |૭૩.૭૦% |- |[[કાલોલ તાલુકો|કાલોલ]] |૨૬૧૬૩૨ |૪૭૪.૩૬ |૧૧૫ |૧૦૪ |૭૪.૪૯% |- |[[હાલોલ તાલુકો|હાલોલ]] |૨૮૪૧૬૭ |૫૬૧.૧૬ |૧૪૬ |૧૨૬ |૭૪.૫૩% |- |[[જાંબુઘોડા તાલુકો|જાંબુઘોડા]] |૮૧૭૯૧ |૩૫૩.૬૦ |૬૧ |૫૧ |૫૪.૭૯% |- |[[ઘોઘંબા તાલુકો|ઘોઘંબા]] |૨૨૫૭૦૩ |૫૮૪.૯૨ |૧૧૧ |૧૦૧ |૬૩.૨૦% |- |[[મોરવા (હડફ) તાલુકો|મોરવા (હડફ)]] |૨૦૫૫૫૭ |૫૧૫.૪૬ |૧૧૫ |૧૦૩ |૫૯.૪૨% |- |[[શહેરા તાલુકો|શહેરા]] |૩૦૨૭૮૭ |૬૧૨.૧૪ |૧૬૩ |૧૪૧ |૭૦.૮૮% |} === વડોદરા જિલ્લો === {| class="wikitable sortable" !તાલુકાનું નામ !વસ્તી (૨૦૧૧) !વિસ્તાર (ચોરસ કિમીમાં) !ગામોની સંખ્યા !ગ્રામ પંચાયતની સંખ્યા !સાક્ષરતા દર |- |[[વડોદરા તાલુકો|વડોદરા]] |૧૯૯૬૨૧૨ |૬૯૧.૩૦ |૧૧૭ |૧૧૪ |૮૬.૧૬% |- |[[સાવલી તાલુકો|સાવલી]] |૨૫૭૨૧૯ |૭૧૪.૯૭ |૧૪૯ |૧૪૨ |૭૮.૧૨% |- |[[વાઘોડિયા તાલુકો|વાઘોડિયા]] |૨૨૧૧૯૯ |૭૫૨.૩૮ |૧૪૬ |૧૩૫ |૭૨.૭૬% |- |[[શિનોર તાલુકો|શિનોર]] |૧૧૫૭૨૧ |૩૩૦.૩૪ |૫૨ |૫૦ |૭૭.૮૯% |- |[[ડભોઈ|ડભોઈ]] |૨૩૮૭૮૨ |૬૭૭.૬૪ |૧૨૨ |૧૧૮ |૭૬.૨૭% |- |[[પાદરા તાલુકો|પાદરા]] |૨૫૬૩૯૨ |૫૫૯.૩૧ |૧૧૧ |૧૦૭ |૮૦.૮૪% |- |[[કરજણ તાલુકો|કરજણ]] |૧૫૬૦૨૦ |૪૪૫.૫૮ |૮૬ |૮૧ |૭૭.૩૧% |} {{Incomplete list}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત}} p4nuqd81jey77n7xnbb9zljq3xxy5zq 1 141034 902726 849040 2026-07-23T05:12:38Z ~2026-41254-53 88274 /* Guru purima */ નવો વિભાગ 902726 wikitext text/x-wiki == Guru purima == Guru purima [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2026-41254-53|&#126;2026-41254-53]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2026-41254-53|talk]]) ૧૦:૪૨, ૨૩ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) 8y9mimvr3bh29r12wrtdrare4i3jlro 902733 902726 2026-07-23T08:46:28Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-41254-53|~2026-41254-53]] ([[User talk:~2026-41254-53|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 849040 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 143024 902705 856519 2026-07-22T11:12:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 902705 wikitext text/x-wiki '''ખારદુંગ લા''' અથવા '''ખારદુંગ ઘાટ''' એ [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|ભારતીય કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ]] [[લદ્દાખ]]ના લેહ જિલ્લામાં આવેલો ઘાટ છે. આ ઘાટ [[લેહ]]ની ઉત્તરે લદ્દાખ પર્વતમાળા પર આવેલો છે અને [[સિંધુ]] નદીની ખીણ અને શ્યોક નદીની ખીણને જોડે છે. તે [[નુબ્રા ખીણ]]નું પ્રવેશદ્વાર પણ બનાવે છે , જેની આગળ સિયાચીન હિમનદી આવેલી છે. આ ઘાટમાંથી પસાર થવા માટે વાહન ચલાવવા યોગ્ય માર્ગ ૧૯૭૬માં બનાવવામાં આવ્યો હતો અને ૧૯૮૮માં તેને જાહેર વાહન ચલાવવા માટે ખોલવામાં આવ્યો હતો. [[સીમા સડક સંગઠન|સીમા સડક સંગઠન (BRO)]] દ્વારા જાળવવામાં આવતો આ ઘાટ ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેનો ઉપયોગ સિયાચીન ગ્લેશિયર સુધી પુરવઠો પહોંચાડવા માટે થાય છે. આ માર્ગ વિશ્વના સૌથી ઊંચા વાહન ચલાવવા યોગ્ય માર્ગોમાંનો એક છે.<ref>{{Cite web|date=5 February 2015|title=Top 13 Highest Motorable Passes or Roads in the World|url=https://devilonwheels.com/top-12-highest-motorable-passes-roads-world/|access-date=26 ઑક્ટોબર 2023|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003071930/https://devilonwheels.com/top-12-highest-motorable-passes-roads-world/|url-status=dead}}</ref> ખારદુંગ લાની ઊંચાઈ ૫,૩૫૯ મીટર (૧૭,૫૮૨ ફીટ) છે. <ref>{{Cite web|title=DGPS Document supplied by the Cartographic Institute of Catalonia|url=http://www.viewfinderpanoramas.org/ICCSemoKhardung.pdf}}</ref> લેહમાં વસ્ત્રો વેચતા સ્થાનિક લોકો અને દુકાનો ખોટી રીતે દાવો કરે છે કે તેની ઊંચાઈ ૫,૬૦૨ મીટર (૧૮,૩૭૯ ફીટ) ની નજીક છે અને તે વિશ્વનો બીજો સૌથી ઊંચો વાહન ચલાવવા યોગ્ય ઘાટ છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:લડાખ]] tputpcfq10empoez12hunt8k166lf6j 2 145533 902661 864743 2026-07-21T05:24:39Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:Hyperhidrosis_Treatment.jpg|Hyperhidrosis_Treatment.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Tineye shows several hits long before upload date, no metadata on this 902661 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition|name=Hyperhidrosis|synonym=Polyhidrosis, sudorrhea, excessive perspiration|image=|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=|pronounce=|field=[[Dermatology]]|symptoms=Excessive [[perspiration|sweating]]<ref name=Fer2021 />|complications=|onset=|duration=Often long-term<ref name=Fer2021 />|types=Primary, secondary<ref name=Fer2021 />|causes=Unknown, [[brain tumor]], [[stroke]], after [[encephalitis]], [[heart failure]], [[Raynaud syndrome]], [[diabetes]], [[pheochromocytoma]], [[obesity]], alcohol, cocaine, [[opioid withdrawal]], [[Selective serotonin reuptake inhibitor|SSRIs]]<ref name=Fer2021 /><ref name=Vary2015 />|risks=|diagnosis=Based on symptoms, [[physical examination|examination]]<ref name=Vary2015 />|differential=|prevention=|treatment='''Primary''': [[Aluminium chloride|Aluminum chloride]], [[glycopyrronium]], [[formaldehyde]], [[botox]], [[anticholinergic]] or [[beta blocker]] tablets, [[iontophoresis]], surgery<ref name=Fer2021 /><br>'''Secondary''': Addressing the underlying cause<ref name=Fer2021 />|medication=|prognosis=Not life threatening but often persistant<ref name=Stat2021>{{cite journal |last1=Brackenrich |first1=J |last2=Fagg |first2=C |title=Hyperhidrosis |date=January 2021 |pmid=29083676}}</ref>|frequency=3% (USA)<ref name=Stat2021 />|deaths=}}'''હાયપરહાઇડ્રોસિસ''' એ પરસેવો વધવાની સ્થિતિ છે, જે શરીરના તાપમાનના નિયમન માટે જરૂરી કરતાં વધુ છે.[૧] સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત વિસ્તાszgbfsagfbsfgbરો બગલ, હાથ, પગ અને ચહેરો છે.[૨] તે સામાજિની જરૂર પડી શકે છે અને જીવનની ગુણવત્તા ઘટાડો થઈ શકે છે.[૩]<ref name=Vary2015>{{cite journal|author=Vary JC Jr|title=Selected Disorders of Skin Appendages-Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|journal=The Medical Clinics of North America|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|date=November 2015|pmid=26476248|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003}}</ref> તે કાં તો અજ્ઞાત કારણોસર (પ્રાથમિક) અથવા અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાના પરિણામે (સેકન્ડરી) થઇ શકે છે.[૧] પ્રાથમિક સ્વરૂપ ઘણીવાર પsfgbsfgbsfgbrરિવારો ચાલે છે. [૨] ગૌણ સ્વરૂપ ન્યુરોલોજિક (મગજની ગાંઠ, સ્ટ્રોક, એન્સેફાલીટીસ પછી હૃદય (હૃદયની નિષ્ફળતા, રેનાઉડ સિન્ડ્રોમ મેટાબોલિક ([[મધુપ્રમેહ|ડાયાબિટીસ]], [[High thyroid|ઉચ્ચ થાઇરોઇડ]], ફિયોક્રોમોસાઇટોમા, મેદસ્વીતા) અનેકારણે થઈ શકે છે.[૧][૨] અંતર્ગત પદ્ધતિમાં ઇક્રાઇન ગ્રંથીઓ નિષ્ક્રિdfvzdfvsdbથાય છે. [૨] નિદાન સામાન્ય રીતે લક્ષણો અને તપાસ પર આધારિત હોય છે.[૨]<ref name=Vary2015 /> હળવા પ્રાથમિક રોગની પ્રારંભિક સારવાર એ એલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઇડ છે જે સંબંધિત વિસ્તારોમાં લાગુ પડે છે.[૧] વધુ ગંભીર રોગની સારવાર ગ્લાયકોપિરોનિયમ, ફોર્માલ્ડેહાઇડ અથવા બોટોક્સ સાથે xfdgb sxfgbsfgbથઈ શકે છે.[૧] અન્ય વિકલ્પોમાં એન્ટિકોકે છે.[૧] ગૌણ કેસોમાં અંતર્ગત કારણને સંબોધવાનો સમાવેશ થાય છે. [૧]<ref name=Fer2021>{{cite book |last1=Ferri |first1=Fred F. |title=Ferri's Clinical Advisor 2021 E-Book: 5 Books in 1 |date=2020-06-10 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-71334-4 |page=721 |url=https://www.google.ca/books/edition/Ferri_s_Clinical_Advisor_2021_E_Book/FubqDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA721 |language=en |access-date=2021-05-25 |archive-date=2021-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828114928/https://www.google.ca/books/edition/Ferri_s_Clinical_Advisor_2021_E_Book/FubqDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA721 |url-status=live }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લગભગ ૩% લોકો અસરગ્રસ્ત છે.[૧] ૯૦% થી વધુ કેસો પ્રાથમિક અને ૧૦% થી ઓછા ગૌણ છે.[૨] પ્રાથમિક સ્વ શરૂ થાય છે.[૩] થાય છે. [૨] અસરકારક સારવારની ઉપલબ્ધતા હોવા છતાં, બે તૃતીયાંશ લોકો મદદ લેતા નથી.[૨]<ref name=Fer2021 /> == સંદર્ભો == <references /> s0nq4b50ixk50g0duaaxcjqxqimoma2 3 154430 902703 900643 2026-07-22T09:27:47Z Ternarius 54374 Ternariusએ [[સભ્યની ચર્ચા:ZwishyZwashy]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:UncleKhash]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/ZwishyZwashy|ZwishyZwashy]]" to "[[Special:CentralAuth/UncleKhash|UncleKhash]]" 900643 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=ZwishyZwashy}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૩૮, ૩ મે ૨૦૨૬ (IST) pxhlx40mqp91480sqvsc0co0bj73o2u 0 154681 902671 902317 2026-07-21T12:44:13Z Brihaspati 45702 [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 902671 wikitext text/x-wiki '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ, જયસિંહસૂરિના શિષ્ય પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, અને ગ્વાલિયરના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref>{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] kujd9byxtq27woy3vjd3ht11t37ti4y 902672 902671 2026-07-21T12:44:33Z Brihaspati 45702 [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 902672 wikitext text/x-wiki '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ, જયસિંહસૂરિના શિષ્ય પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, અને ગ્વાલિયરના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref>{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] g83hhh4at6gpnt9nz198e4vh3fy4q7u 902673 902672 2026-07-21T12:47:46Z Brihaspati 45702 /* લેખક */ માહિતી ઉમેરી 902673 wikitext text/x-wiki '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ, જયસિંહસૂરિના શિષ્ય પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, અને ગ્વાલિયરના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> ૧૨મા પ્રાકૃત પદ્યમાં કવિ પોતાને સરસ્વતીના વરદાનથી છ ભાષાઓમાં કવિતા રચવામાં પ્રવિણ, રાજાનો મનોરંજક, પહેલાંના કવિઓનોના પ્રખ્યાત અનુયાયી અને બધી વિદ્યાઓના સ્વામી કહે છે. નાટ્યકાર પહેલાં વિષ્ણુભક્ત હતા અને પાછળથી જૈનધર્મી બનેલા.<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] 0bwxjm3px61ob2sy5x169k8hx3n333k 902674 902673 2026-07-21T12:50:18Z Brihaspati 45702 /* લેખક */ હમ્મીર-કાવ્ય વિશે માહિતી 902674 wikitext text/x-wiki '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ, જયસિંહસૂરિના શિષ્ય પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, અને ગ્વાલિયરના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> ૧૨મા પ્રાકૃત પદ્યમાં કવિ પોતાને સરસ્વતીના વરદાનથી છ ભાષાઓમાં કવિતા રચવામાં પ્રવિણ, રાજાનો મનોરંજક, પહેલાંના કવિઓનોના પ્રખ્યાત અનુયાયી અને બધી વિદ્યાઓના સ્વામી કહે છે. નાટ્યકાર પહેલાં વિષ્ણુભક્ત હતા અને પાછળથી જૈનધર્મી બનેલા.<ref name=":0" /> નયચન્દ્રસૂરિએ 'હમ્મીર-કાવ્ય' નામક મહાકાવ્યની પણ રચના કરી હતી જેના કેન્દ્રમાં [[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ]] હતા.<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Dictionary_of_Indian_Literature_Beginn/YCJrUfVtZxoC?hl=en&gbpv=1&dq=rambhamanjari&pg=PA259&printsec=frontcover|title=A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850|last=મુખર્જી|first=સુજીત|date=1998|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1453-9|pages=૨૫૮|language=en}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] 3smf9e0w0xh59jvba89p76o0cj2f5dn 902675 902674 2026-07-21T13:01:12Z Brihaspati 45702 વસ્તુ 902675 wikitext text/x-wiki '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ, જયસિંહસૂરિના શિષ્ય પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, અને ગ્વાલિયરના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> ૧૨મા પ્રાકૃત પદ્યમાં કવિ પોતાને સરસ્વતીના વરદાનથી છ ભાષાઓમાં કવિતા રચવામાં પ્રવિણ, રાજાનો મનોરંજક, પહેલાંના કવિઓનોના પ્રખ્યાત અનુયાયી અને બધી વિદ્યાઓના સ્વામી કહે છે. નાટ્યકાર પહેલાં વિષ્ણુભક્ત હતા અને પાછળથી જૈનધર્મી બનેલા.<ref name=":0" /> નયચન્દ્રસૂરિએ 'હમ્મીર-કાવ્ય' નામક મહાકાવ્યની પણ રચના કરી હતી જેના કેન્દ્રમાં [[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ]] હતા.<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Dictionary_of_Indian_Literature_Beginn/YCJrUfVtZxoC?hl=en&gbpv=1&dq=rambhamanjari&pg=PA259&printsec=frontcover|title=A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850|last=મુખર્જી|first=સુજીત|date=1998|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1453-9|pages=૨૫૮|language=en}}</ref> == વસ્તુ == આ સટ્ટકમાં કુલ ૧૦૬ પદ્યો છે, જેમાં ૭૮ પ્રાકૃતમાં, ૨૧ સંસ્કૃતમાં અને ૬ સંસ્કૃત-પ્રાકૃતમાં રચાયેલ છે.<ref name=":0" /> તેમજ આ સટ્ટકની રચના [[કર્પૂરમંજરી]]<nowiki/>ની સ્પર્ધામાં થઈ હતી અને કથાનો નાયક વારાણસીનો રાજા જયચંદ્ર કે જૈત્રચંદ્ર છે.<ref name=":0" /> જયચંદ્રના જન્મના દિવસે જ તેના દાદા દશાર્ણદેશે પ્રબલ યવનસૈન્યને જીત્યું તેથી તેનું આવું નામ પાડવામાં આવેલું અને તે ઇતિહાસમાં કનોજનૃપતિ જયચંદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] 9yzxutbjdg64bdmom3qhk00skmnbkvz 902676 902675 2026-07-21T13:03:12Z Brihaspati 45702 માહિતીચોકઠું ઉમેર્યું 902676 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | author = નયચન્દ્રસૂરિ | language = સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત | country = ભારત | genre = સટ્ટક | pub_date = ઇ.સ. ૧૩૮૪ | subject = જયચંદ્રનું જીવનચરિત્ર }} '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ, જયસિંહસૂરિના શિષ્ય પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, અને ગ્વાલિયરના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> ૧૨મા પ્રાકૃત પદ્યમાં કવિ પોતાને સરસ્વતીના વરદાનથી છ ભાષાઓમાં કવિતા રચવામાં પ્રવિણ, રાજાનો મનોરંજક, પહેલાંના કવિઓનોના પ્રખ્યાત અનુયાયી અને બધી વિદ્યાઓના સ્વામી કહે છે. નાટ્યકાર પહેલાં વિષ્ણુભક્ત હતા અને પાછળથી જૈનધર્મી બનેલા.<ref name=":0" /> નયચન્દ્રસૂરિએ 'હમ્મીર-કાવ્ય' નામક મહાકાવ્યની પણ રચના કરી હતી જેના કેન્દ્રમાં [[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ]] હતા.<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Dictionary_of_Indian_Literature_Beginn/YCJrUfVtZxoC?hl=en&gbpv=1&dq=rambhamanjari&pg=PA259&printsec=frontcover|title=A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850|last=મુખર્જી|first=સુજીત|date=1998|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1453-9|pages=૨૫૮|language=en}}</ref> == વસ્તુ == આ સટ્ટકમાં કુલ ૧૦૬ પદ્યો છે, જેમાં ૭૮ પ્રાકૃતમાં, ૨૧ સંસ્કૃતમાં અને ૬ સંસ્કૃત-પ્રાકૃતમાં રચાયેલ છે.<ref name=":0" /> તેમજ આ સટ્ટકની રચના [[કર્પૂરમંજરી]]<nowiki/>ની સ્પર્ધામાં થઈ હતી અને કથાનો નાયક વારાણસીનો રાજા જયચંદ્ર કે જૈત્રચંદ્ર છે.<ref name=":0" /> જયચંદ્રના જન્મના દિવસે જ તેના દાદા દશાર્ણદેશે પ્રબલ યવનસૈન્યને જીત્યું તેથી તેનું આવું નામ પાડવામાં આવેલું અને તે ઇતિહાસમાં કનોજનૃપતિ જયચંદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] ih5z17g7v25kdyzgpnj82rms1554c46 902677 902676 2026-07-21T13:05:11Z Brihaspati 45702 /* વસ્તુ */ વિકિકડીઓ 902677 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | author = નયચન્દ્રસૂરિ | language = સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત | country = ભારત | genre = સટ્ટક | pub_date = ઇ.સ. ૧૩૮૪ | subject = જયચંદ્રનું જીવનચરિત્ર }} '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ [[જૈન ધર્મ|જૈન]] [[શ્વેતાંબર]] પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ, જયસિંહસૂરિના શિષ્ય પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, અને [[ગ્વાલિયર]]<nowiki/>ના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> ૧૨મા પ્રાકૃત પદ્યમાં કવિ પોતાને [[સરસ્વતી દેવી|સરસ્વતી]]<nowiki/>ના વરદાનથી છ ભાષાઓમાં કવિતા રચવામાં પ્રવિણ, રાજાનો મનોરંજક, પહેલાંના કવિઓના પ્રખ્યાત અનુયાયી અને બધી વિદ્યાઓના સ્વામી કહે છે. નાટ્યકાર પહેલાં [[વિષ્ણુ]]<nowiki/>ભક્ત હતા અને પાછળથી જૈનધર્મી બનેલા.<ref name=":0" /> નયચન્દ્રસૂરિએ 'હમ્મીર-કાવ્ય' નામક મહાકાવ્યની પણ રચના કરી હતી જેના કેન્દ્રમાં [[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ]] હતા.<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Dictionary_of_Indian_Literature_Beginn/YCJrUfVtZxoC?hl=en&gbpv=1&dq=rambhamanjari&pg=PA259&printsec=frontcover|title=A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850|last=મુખર્જી|first=સુજીત|date=1998|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1453-9|pages=૨૫૮|language=en}}</ref> == વસ્તુ == આ સટ્ટકમાં કુલ ૧૦૬ પદ્યો છે, જેમાં ૭૮ પ્રાકૃતમાં, ૨૧ સંસ્કૃતમાં અને ૬ સંસ્કૃત-પ્રાકૃતમાં રચાયેલ છે.<ref name=":0" /> તેમજ આ સટ્ટકની રચના [[કર્પૂરમંજરી]]<nowiki/>ની સ્પર્ધામાં થઈ હતી અને કથાનો નાયક [[વારાણસી]]<nowiki/>નો રાજા જયચંદ્ર કે જૈત્રચંદ્ર છે.<ref name=":0" /> જયચંદ્રના જન્મના દિવસે જ તેના દાદા દશાર્ણદેશે પ્રબલ યવનસૈન્યને જીત્યું તેથી તેનું આવું નામ પાડવામાં આવેલું અને તે ઇતિહાસમાં કનોજનૃપતિ જયચંદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] 4g5wjkyj8pdlggfkdl7rvcbwztjadya 902678 902677 2026-07-21T13:13:57Z Brihaspati 45702 વસ્તુ ઉમેરી 902678 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | author = નયચન્દ્રસૂરિ | language = સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત | country = ભારત | genre = સટ્ટક | pub_date = ઇ.સ. ૧૩૮૪ | subject = જયચંદ્રનું જીવનચરિત્ર }} '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ [[જૈન ધર્મ|જૈન]] [[શ્વેતાંબર]] પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ, જયસિંહસૂરિના શિષ્ય પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, અને [[ગ્વાલિયર]]<nowiki/>ના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> ૧૨મા પ્રાકૃત પદ્યમાં કવિ પોતાને [[સરસ્વતી દેવી|સરસ્વતી]]<nowiki/>ના વરદાનથી છ ભાષાઓમાં કવિતા રચવામાં પ્રવિણ, રાજાનો મનોરંજક, પહેલાંના કવિઓના પ્રખ્યાત અનુયાયી અને બધી વિદ્યાઓના સ્વામી કહે છે. નાટ્યકાર પહેલાં [[વિષ્ણુ]]<nowiki/>ભક્ત હતા અને પાછળથી જૈનધર્મી બનેલા.<ref name=":0" /> નયચન્દ્રસૂરિએ 'હમ્મીર-કાવ્ય' નામક મહાકાવ્યની પણ રચના કરી હતી જેના કેન્દ્રમાં [[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ]] હતા.<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Dictionary_of_Indian_Literature_Beginn/YCJrUfVtZxoC?hl=en&gbpv=1&dq=rambhamanjari&pg=PA259&printsec=frontcover|title=A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850|last=મુખર્જી|first=સુજીત|date=1998|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1453-9|pages=૨૫૮|language=en}}</ref> == વસ્તુ == આ સટ્ટકમાં કુલ ૧૦૬ પદ્યો છે, જેમાં ૭૮ પ્રાકૃતમાં, ૨૧ સંસ્કૃતમાં અને ૬ સંસ્કૃત-પ્રાકૃતમાં રચાયેલ છે.<ref name=":0" /> તેમજ આ સટ્ટકની રચના [[કર્પૂરમંજરી]]<nowiki/>ની સ્પર્ધામાં થઈ હતી અને કથાનો નાયક [[વારાણસી]]<nowiki/>નો રાજા જયચંદ્ર કે જૈત્રચંદ્ર છે.<ref name=":0" /> જયચંદ્રના જન્મના દિવસે જ તેના દાદા દશાર્ણદેશે પ્રબલ યવનસૈન્યને જીત્યું તેથી તેનું આવું નામ પાડવામાં આવેલું અને તે ઇતિહાસમાં કનોજનૃપતિ જયચંદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.<ref name=":0" /> કાશીના [[જ્યોતિર્લિંગ|વિશ્વનાથ]]<nowiki/>ની યાત્રામાંના આગંતુકોના વિનોદ માટે અને રાજાની પ્રસન્નતા માટે ત્યાં ભજવવા આની રચના કરાઈ હતી. આ સટ્ટક શૃંગારરસપ્રધાન છે તથા તેમાં પણ વિપ્રલંભશૃંગારનું વર્ણન સુંદર છે. સટ્ટકમાં જયચંદ્ર રાજાનાં માતાપિતાનાં નામ ચન્દ્રલેખા અને મલ્લદેવ આપેલાં છે. તેને વસન્તસેના વગેરે સાત રાણીઓ હતી અને તે આઠમી રાણી રંભાને પરણે છે. "લાટના રાજા કિર્મીરવંશીય મદનવર્માની પુત્રી, દેવરાજની પૌત્રી અને હંસરાજની પત્ની છતાં મામા શિવે હરી લાવેલી નાયિકા રંભાની આ કથા છે કે જે સંસ્કૃત નાટિકાઓ અને પ્રાકૃત સટ્ટકોની અનુકૃતિ છે."<ref name=":0" /> "આ નાટિકામાં એક વિચિત્રતા એવી છે કે સંસ્કૃતભાષી પાત્રના મુખમાં પ્રાકૃત ગાથાઓ મૂકી છે અને પ્રાકૃતભાષી પાત્રના મુખમાં સંસ્કૃત શ્લોકો !"<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] sh3gf5dkon0tbfzp4idy33cz712emd6 902679 902678 2026-07-21T13:18:28Z Brihaspati 45702 આવૃત્તિ ઉમેરી 902679 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | author = નયચન્દ્રસૂરિ | language = સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત | country = ભારત | genre = સટ્ટક | pub_date = ઇ.સ. ૧૩૮૪ | subject = જયચંદ્રનું જીવનચરિત્ર }} '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ [[જૈન ધર્મ|જૈન]] [[શ્વેતાંબર]] પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ, જયસિંહસૂરિના શિષ્ય પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, અને [[ગ્વાલિયર]]<nowiki/>ના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> ૧૨મા પ્રાકૃત પદ્યમાં કવિ પોતાને [[સરસ્વતી દેવી|સરસ્વતી]]<nowiki/>ના વરદાનથી છ ભાષાઓમાં કવિતા રચવામાં પ્રવિણ, રાજાનો મનોરંજક, પહેલાંના કવિઓના પ્રખ્યાત અનુયાયી અને બધી વિદ્યાઓના સ્વામી કહે છે. નાટ્યકાર પહેલાં [[વિષ્ણુ]]<nowiki/>ભક્ત હતા અને પાછળથી જૈનધર્મી બનેલા.<ref name=":0" /> નયચન્દ્રસૂરિએ 'હમ્મીર-કાવ્ય' નામક મહાકાવ્યની પણ રચના કરી હતી જેના કેન્દ્રમાં [[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ]] હતા.<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Dictionary_of_Indian_Literature_Beginn/YCJrUfVtZxoC?hl=en&gbpv=1&dq=rambhamanjari&pg=PA259&printsec=frontcover|title=A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850|last=મુખર્જી|first=સુજીત|date=1998|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1453-9|pages=૨૫૮|language=en}}</ref> == વસ્તુ == આ સટ્ટકમાં કુલ ૧૦૬ પદ્યો છે, જેમાં ૭૮ પ્રાકૃતમાં, ૨૧ સંસ્કૃતમાં અને ૬ સંસ્કૃત-પ્રાકૃતમાં રચાયેલ છે.<ref name=":0" /> તેમજ આ સટ્ટકની રચના [[કર્પૂરમંજરી]]<nowiki/>ની સ્પર્ધામાં થઈ હતી અને કથાનો નાયક [[વારાણસી]]<nowiki/>નો રાજા જયચંદ્ર કે જૈત્રચંદ્ર છે.<ref name=":0" /> જયચંદ્રના જન્મના દિવસે જ તેના દાદા દશાર્ણદેશે પ્રબલ યવનસૈન્યને જીત્યું તેથી તેનું આવું નામ પાડવામાં આવેલું અને તે ઇતિહાસમાં કનોજનૃપતિ જયચંદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.<ref name=":0" /> કાશીના [[જ્યોતિર્લિંગ|વિશ્વનાથ]]<nowiki/>ની યાત્રામાંના આગંતુકોના વિનોદ માટે અને રાજાની પ્રસન્નતા માટે ત્યાં ભજવવા આની રચના કરાઈ હતી. આ સટ્ટક શૃંગારરસપ્રધાન છે તથા તેમાં પણ વિપ્રલંભશૃંગારનું વર્ણન સુંદર છે. સટ્ટકમાં જયચંદ્ર રાજાનાં માતાપિતાનાં નામ ચન્દ્રલેખા અને મલ્લદેવ આપેલાં છે. તેને વસન્તસેના વગેરે સાત રાણીઓ હતી અને તે આઠમી રાણી રંભાને પરણે છે. "લાટના રાજા કિર્મીરવંશીય મદનવર્માની પુત્રી, દેવરાજની પૌત્રી અને હંસરાજની પત્ની છતાં મામા શિવે હરી લાવેલી નાયિકા રંભાની આ કથા છે કે જે સંસ્કૃત નાટિકાઓ અને પ્રાકૃત સટ્ટકોની અનુકૃતિ છે."<ref name=":0" /> "આ નાટિકામાં એક વિચિત્રતા એવી છે કે સંસ્કૃતભાષી પાત્રના મુખમાં પ્રાકૃત ગાથાઓ મૂકી છે અને પ્રાકૃતભાષી પાત્રના મુખમાં સંસ્કૃત શ્લોકો !"<ref name=":0" /> == આવૃત્તિ == * રંભામંજરી. નિર્ણયસાગર પ્રેસ, મુંબઈ. ઇ.સ. ૧૮૮૯માં સંસ્કૃત ટિપ્પણી સાથે પંડિત રામચન્દ્ર દીનાનાથ શાસ્ત્રી દ્વારા સંપાદિત == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] 1qlq5r7u6zy77z7mqou413uo2m26osz 902682 902679 2026-07-21T14:11:42Z Dsvyas 561 /* લેખક */ વધુ અર્થસભર અને સ્પષ્ટ બનાવવા વાક્યની પુનઃરચના 902682 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | author = નયચન્દ્રસૂરિ | language = સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત | country = ભારત | genre = સટ્ટક | pub_date = ઇ.સ. ૧૩૮૪ | subject = જયચંદ્રનું જીવનચરિત્ર }} '''રંભામંજરી''' (ઇ.સ. ૧૩૮૪) [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને પ્રાકૃતમાં નયચન્દ્રસૂરિ લિખિત સટ્ટક છે. આ ત્રણ યવનિકાઓવાળું સટ્ટક કનોજના રાજા જયચંદ્રના જીવનચરિત્રનું વર્ણન કરે છે. નયચન્દ્રસૂરિ જૈન શ્વેતાંબર પરંપરાના સાધુ અને ગ્વાલિયરના રાજા વીરમના દરબારના કવિ હતા. == લેખક == નયચન્દ્રસૂરિ [[જૈન ધર્મ|જૈન]] જયસિંહસૂરિના શિષ્ય એવા પ્રસન્નચંદ્રસૂરિના શિષ્ય, [[શ્વેતાંબર]] પરંપરાના કૃષ્ણર્ષિગચ્છના સાધુ અને [[ગ્વાલિયર]]ના તોમરવંશીય રાજા વીરમના દરબારના પ્રખ્યાત કવિ હતા.<ref name=":0">{{Cite web|title=રંભામંજરી (1384) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B0%E0%AA%82%E0%AA%AD%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AB%80-1384/|access-date=2026-07-11|language=en-GB}}</ref> ૧૨મા પ્રાકૃત પદ્યમાં કવિ પોતાને [[સરસ્વતી દેવી|સરસ્વતી]]<nowiki/>ના વરદાનથી છ ભાષાઓમાં કવિતા રચવામાં પ્રવિણ, રાજાનો મનોરંજક, પહેલાંના કવિઓના પ્રખ્યાત અનુયાયી અને બધી વિદ્યાઓના સ્વામી કહે છે. નાટ્યકાર પહેલાં [[વિષ્ણુ]]<nowiki/>ભક્ત હતા અને પાછળથી જૈનધર્મી બનેલા.<ref name=":0" /> નયચન્દ્રસૂરિએ 'હમ્મીર-કાવ્ય' નામક મહાકાવ્યની પણ રચના કરી હતી જેના કેન્દ્રમાં [[પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ]] હતા.<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Dictionary_of_Indian_Literature_Beginn/YCJrUfVtZxoC?hl=en&gbpv=1&dq=rambhamanjari&pg=PA259&printsec=frontcover|title=A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850|last=મુખર્જી|first=સુજીત|date=1998|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-1453-9|pages=૨૫૮|language=en}}</ref> == વસ્તુ == આ સટ્ટકમાં કુલ ૧૦૬ પદ્યો છે, જેમાં ૭૮ પ્રાકૃતમાં, ૨૧ સંસ્કૃતમાં અને ૬ સંસ્કૃત-પ્રાકૃતમાં રચાયેલ છે.<ref name=":0" /> તેમજ આ સટ્ટકની રચના [[કર્પૂરમંજરી]]<nowiki/>ની સ્પર્ધામાં થઈ હતી અને કથાનો નાયક [[વારાણસી]]<nowiki/>નો રાજા જયચંદ્ર કે જૈત્રચંદ્ર છે.<ref name=":0" /> જયચંદ્રના જન્મના દિવસે જ તેના દાદા દશાર્ણદેશે પ્રબલ યવનસૈન્યને જીત્યું તેથી તેનું આવું નામ પાડવામાં આવેલું અને તે ઇતિહાસમાં કનોજનૃપતિ જયચંદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.<ref name=":0" /> કાશીના [[જ્યોતિર્લિંગ|વિશ્વનાથ]]<nowiki/>ની યાત્રામાંના આગંતુકોના વિનોદ માટે અને રાજાની પ્રસન્નતા માટે ત્યાં ભજવવા આની રચના કરાઈ હતી. આ સટ્ટક શૃંગારરસપ્રધાન છે તથા તેમાં પણ વિપ્રલંભશૃંગારનું વર્ણન સુંદર છે. સટ્ટકમાં જયચંદ્ર રાજાનાં માતાપિતાનાં નામ ચન્દ્રલેખા અને મલ્લદેવ આપેલાં છે. તેને વસન્તસેના વગેરે સાત રાણીઓ હતી અને તે આઠમી રાણી રંભાને પરણે છે. "લાટના રાજા કિર્મીરવંશીય મદનવર્માની પુત્રી, દેવરાજની પૌત્રી અને હંસરાજની પત્ની છતાં મામા શિવે હરી લાવેલી નાયિકા રંભાની આ કથા છે કે જે સંસ્કૃત નાટિકાઓ અને પ્રાકૃત સટ્ટકોની અનુકૃતિ છે."<ref name=":0" /> "આ નાટિકામાં એક વિચિત્રતા એવી છે કે સંસ્કૃતભાષી પાત્રના મુખમાં પ્રાકૃત ગાથાઓ મૂકી છે અને પ્રાકૃતભાષી પાત્રના મુખમાં સંસ્કૃત શ્લોકો !"<ref name=":0" /> == આવૃત્તિ == * રંભામંજરી. નિર્ણયસાગર પ્રેસ, મુંબઈ. ઇ.સ. ૧૮૮૯માં સંસ્કૃત ટિપ્પણી સાથે પંડિત રામચન્દ્ર દીનાનાથ શાસ્ત્રી દ્વારા સંપાદિત == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સટ્ટક]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] bo48pqea3v3k6n77mhn25atdc05o5gi 3 154728 902663 2026-07-21T06:10:03Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902663 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=YAGNIK PANDAV}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૧:૪૦, ૨૧ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) pafiqhb4egl11zzi3hjmfzs2bfautma 14 154729 902687 2026-07-21T14:58:45Z KartikMistry 10383 શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો 902687 wikitext text/x-wiki આ શ્રેણી ગુજરાતી મૂળાક્ષરો વિશેના લેખો ધરાવે છે. e0zkcjaenagkmhvwo1s8s5ww26whkua 902688 902687 2026-07-21T14:59:00Z KartikMistry 10383 [[શ્રેણી:મૂળાક્ષરો]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 902688 wikitext text/x-wiki આ શ્રેણી ગુજરાતી મૂળાક્ષરો વિશેના લેખો ધરાવે છે. [[શ્રેણી:મૂળાક્ષરો]] fd4r1w6ema52uzci1yd2q6874zxfojo 3 154730 902690 2026-07-21T15:20:23Z NahidSultan (WMF) 62608 NahidSultan (WMF)એ [[સભ્યની ચર્ચા:BMbambo (WMF)]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:BelindaM-WMF]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/BMbambo (WMF)|BMbambo (WMF)]]" to "[[Special:CentralAuth/BelindaM-WMF|BelindaM-WMF]]" 902690 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:BelindaM-WMF]] 2gz1t5fzog9b9mvr0mo67qyne5im7le 3 154731 902691 2026-07-21T16:09:09Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902691 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Nirav gujariya}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૯, ૨૧ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) 50min96kpyy30q7vil6oodthibl9y53 3 154732 902694 2026-07-21T19:21:03Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902694 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Harisinh Bhaliya Darbar}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૦:૫૧, ૨૨ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) twa51eud5hgva37gfdrh5d0g6dkn1xw 3 154733 902696 2026-07-22T03:21:59Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902696 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Henil H. Gandhi}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૮:૫૧, ૨૨ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) 4h2d7hsfb8ikuu7au8m4k043mowdzye 3 154734 902697 2026-07-22T04:05:10Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902697 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Naju kamliya}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૩૫, ૨૨ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) sk9owzh9yxnl0kzosm3i86299tchu9h 3 154735 902698 2026-07-22T04:11:14Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902698 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Raj Ajay Sinh}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૯:૪૧, ૨૨ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) jstpq28w8i5shu3j4j9bmd0mu3tkl73 0 154736 902699 2026-07-22T04:55:20Z KartikMistry 10383 ણ 902699 wikitext text/x-wiki {{Infobox grapheme |name=ણ |letter=ણ |variations= |image= |imagesize= |imagealt= |script=ગુજરાતી લિપિ |type=મુળાક્ષર |typedesc= પ્રતિકમય |language=[[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] |phonemes=[{{IPA|ɳə}}] |unicode=U+0AA3 |alphanumber= |number= }} '''ણ''' ''(ɳə)'' [[ગુજરાતી લિપિ]]નો મુળાક્ષર છે. તે અનુનાસિક વ્યંજન છે. ગુજરાતી ભાષામાં ણ થી શરૂ થતો કોઇ શબ્દ નથી.<ref>{{Cite web|title=ણ - Gujarati to English meaning and translation|url=https://www.gujaratilexicon.com/dictionary/gujarati-to-english-translation/%e0%aa%a3/|access-date=2026-07-22|website=Gujaratilexicon|language=en}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી મૂળાક્ષરો]] mazezt13l8ygvuugl64pageb2q3y8ko 3 154737 902704 2026-07-22T09:27:47Z Ternarius 54374 Ternariusએ [[સભ્યની ચર્ચા:ZwishyZwashy]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:UncleKhash]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/ZwishyZwashy|ZwishyZwashy]]" to "[[Special:CentralAuth/UncleKhash|UncleKhash]]" 902704 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:UncleKhash]] bgcr67hl4yi1ks19e9g7lasabh2ug5a 3 154738 902708 2026-07-22T11:51:41Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902708 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=MichealBVN}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૨૧, ૨૨ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) 403o8jlw2as6sx9g4fvg5c859f2dn9w 0 154739 902709 2026-07-22T12:32:19Z MichealBVN 88262 {{Infobox book | name = ધ ગોડફાધર | title_orig = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | author = [[મારીયો પુઝો]] | country = અમેરિકા | language = [[અંગ્રેજી]] | genre = ક્રાઇમ ફિક્શન | publisher = જી પી પુટનામ્સ સન્સ | pu...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 902709 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ધ ગોડફાધર | title_orig = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | author = [[મારીયો પુઝો]] | country = અમેરિકા | language = [[અંગ્રેજી]] | genre = ક્રાઇમ ફિક્શન | publisher = જી પી પુટનામ્સ સન્સ | pub_date = ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ | pages = 446 | isbn = 978-0-399-10341-4 }} '''ધ ગોડફાધર''' ({{lang-en|The Godfather}}) એ અમેરિકન લેખક મારીયો પુઝો દ્વારા લખાયેલી એક અત્યંત પ્રખ્યાત ગુનાહિત નવલકથા છે. આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ નવલકથા ન્યૂ યોર્ક સિટી અને લોંગ આઇલેન્ડમાં સક્રિય એક કાલ્પનિક માફિયા પરિવાર અને તેના વડા વિટો કોર્લિયોન, જેઓ 'ધ ગોડફાધર' તરીકે ઓળખાય છે, તેમની વાર્તાની વિગતવાર રજૂઆત કરે છે. આ વાર્તા મુખ્યત્વે વર્ષ ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે, અને તેમાં ડોન વિટો કોર્લિયોનના પ્રારંભિક બાળપણથી લઈને પુખ્ત વયના સુધીના જીવનની ભૂતકાળની વાર્તા નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તક ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહ્યું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની કરોડો નકલો વેચાઈ હતી.<ref>"The New York Times Best Seller List - 1969" (PDF). Hawes Publications.</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ અને કથાવસ્તુ == વાર્તા ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ દરમિયાન અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક સિટીમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારોના પરસ્પર સંઘર્ષ પર આધારિત છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પારિવારિક મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. જ્યારે અન્ય પરિવારો માદક પદાર્થોના વ્યાપારમાં જોડાવા દબાણ કરે છે, ત્યારે ડોન વિટો તેનો ઇનકાર કરે છે, જેના કારણે ગેંગ-વોર શરૂ થાય છે. વાર્તાનો મુખ્ય ભાગ ડોનના નાના પુત્ર, માઈકલ કોર્લિયોનની આસપાસ ફરે છે. માઈકલ બીજા વિશ્વયુદ્ધનો હીરો છે અને શરૂઆતમાં પોતાના પરિવારના ગેરકાયદેસર ધંધાઓથી દૂર રહેવા માંગે છે. પરંતુ પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલા અને મોટા ભાઈ સોની કોર્લિયોનની હત્યા બાદ, સંજોગોવશાત માઈકલ પરિવારની જવાબદારી સ્વીકારે છે અને ક્રૂરતાપૂર્વક તમામ વિરોધીઓનો સફાયો કરીને નવો ડોન બનવા તરફ આગળ વધે છે. == મુખ્ય પાત્રો == * '''વિટો કોર્લિયોન''' - માફિયા પરિવારના વડા અને વાર્તાના મુખ્ય પાત્ર. * '''માઈકલ કોર્લિયોન''' - ડોનનો નાનો પુત્ર, જે આગળ જતાં માફિયા સામ્રાજ્યનો ઉત્તરાધિકારી બને છે. * '''સોની કોર્લિયોન''' - ડોનનો મોટો, ઉતાવળિયો અને આક્રમક પુત્ર. * '''ફ્રેડો કોર્લિયોન''' - ડોનનો વચલો અને નબળો પુત્ર. * '''ટોમ હેગન''' - કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય સલાહકાર અને વકીલ. == રૂપાંતરણ == આ નવલકથા પરથી વર્ષ ૧૯૭૨માં હોલીવુડના દિગ્દર્શક ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલા દ્વારા 'ધ ગોડફાધર' નામની આઇકોનિક ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી, જેમાં માર્લોન બ્રાન્ડોએ ડોન વિટો કોર્લિયોન ('ધ ગોડફાધર') અને અલ પચીનોએ માઈકલ કોર્લિયોનની યાદગાર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી અને તે વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કમાણી કરનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મને પ્રતિષ્ઠિત ઓસ્કાર એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો અને તેને વિશ્વ સિનેમાની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળેલું છે. આ ફિલ્મે વૈશ્વિક સ્તરે ગેંગસ્ટર સિનેમા માટે એક નવો બેન્ચમાર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો. આ વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાને કારણે વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં તેના પરથી પ્રેરિત થઈને અનેક સત્તાવાર અને અનધિકૃત રીમેક ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે: == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯ની નવલકથાઓ]] iut7kmcqaf1akbyf145afyv44icgvjj 902710 902709 2026-07-22T12:37:40Z MichealBVN 88262 /* મુખ્ય પાત્રો */ 902710 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ધ ગોડફાધર | title_orig = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | author = [[મારીયો પુઝો]] | country = અમેરિકા | language = [[અંગ્રેજી]] | genre = ક્રાઇમ ફિક્શન | publisher = જી પી પુટનામ્સ સન્સ | pub_date = ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ | pages = 446 | isbn = 978-0-399-10341-4 }} '''ધ ગોડફાધર''' ({{lang-en|The Godfather}}) એ અમેરિકન લેખક મારીયો પુઝો દ્વારા લખાયેલી એક અત્યંત પ્રખ્યાત ગુનાહિત નવલકથા છે. આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ નવલકથા ન્યૂ યોર્ક સિટી અને લોંગ આઇલેન્ડમાં સક્રિય એક કાલ્પનિક માફિયા પરિવાર અને તેના વડા વિટો કોર્લિયોન, જેઓ 'ધ ગોડફાધર' તરીકે ઓળખાય છે, તેમની વાર્તાની વિગતવાર રજૂઆત કરે છે. આ વાર્તા મુખ્યત્વે વર્ષ ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે, અને તેમાં ડોન વિટો કોર્લિયોનના પ્રારંભિક બાળપણથી લઈને પુખ્ત વયના સુધીના જીવનની ભૂતકાળની વાર્તા નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તક ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહ્યું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની કરોડો નકલો વેચાઈ હતી.<ref>"The New York Times Best Seller List - 1969" (PDF). Hawes Publications.</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ અને કથાવસ્તુ == વાર્તા ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ દરમિયાન અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક સિટીમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારોના પરસ્પર સંઘર્ષ પર આધારિત છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પારિવારિક મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. જ્યારે અન્ય પરિવારો માદક પદાર્થોના વ્યાપારમાં જોડાવા દબાણ કરે છે, ત્યારે ડોન વિટો તેનો ઇનકાર કરે છે, જેના કારણે ગેંગ-વોર શરૂ થાય છે. વાર્તાનો મુખ્ય ભાગ ડોનના નાના પુત્ર, માઈકલ કોર્લિયોનની આસપાસ ફરે છે. માઈકલ બીજા વિશ્વયુદ્ધનો હીરો છે અને શરૂઆતમાં પોતાના પરિવારના ગેરકાયદેસર ધંધાઓથી દૂર રહેવા માંગે છે. પરંતુ પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલા અને મોટા ભાઈ સોની કોર્લિયોનની હત્યા બાદ, સંજોગોવશાત માઈકલ પરિવારની જવાબદારી સ્વીકારે છે અને ક્રૂરતાપૂર્વક તમામ વિરોધીઓનો સફાયો કરીને નવો ડોન બનવા તરફ આગળ વધે છે. == મુખ્ય પાત્રો == * '''વિટો કોર્લિયોન''' - માફિયા પરિવારના વડા અને વાર્તાના મુખ્ય પાત્ર. * '''માઈકલ કોર્લિયોન''' - ડોનનો નાનો પુત્ર, જે આગળ જતાં માફિયા સામ્રાજ્યનો ઉત્તરાધિકારી બને છે. * '''સોની કોર્લિયોન''' - ડોનનો મોટો, ઉતાવળિયો અને આક્રમક પુત્ર. * '''ફ્રેડો કોર્લિયોન''' - ડોનનો વચલો અને નબળો પુત્ર. * '''ટોમ હેગન''' - કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય સલાહકાર અને વકીલ. == પ્રતિભાવ == 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'માં રોજર જેલિનેકે લખ્યું હતું કે આ પુસ્તક "અતિશય સફળ થવા માટે જ સર્જાયું હતું, અને તે માત્ર એટલા માટે નહીં કે માફિયા અત્યારે સમાચારોમાં છે. પુઝોની નવલકથા એક અદ્ભુત કલ્પના સમાન છે, જે કોઈ પણ પરિણામની ચિંતા વગર હિંસક વ્યક્તિગત સત્તાનો એક કુશળ ચિતાર રજૂ કરે છે. કોર્લિયોન 'પરિવાર'ના ભોગ બનનારા લોકો કાં તો ગુંડાઓ છે અથવા તો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારીઓ છે - એટલે કે એવા લોકો જેને વાસ્તવિક જીવનમાં તમે કે હું ક્યારેય મળવા ઈચ્છીશું નહીં. ડોન વિટો કહેતા તેમ, આ બધું માત્ર ધંધો છે, અંગત કંઈ જ નથી. પુસ્તકમાં સામાન્ય લોકોની ઝલક પણ જોવા મળતી નથી, તેથી વાચકને આ વૃદ્ધ વડા (ડોન વિટો) સિવાય અન્ય કોઈ પાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવાની તક મળતી નથી, જેઓ પોતાના વહાલા પરિવાર માટે દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા છે."<ref>{{cite news| location=New York| work=The New York Times| first=Roger | last=Jellinek | title=Just Business, Not Personal| date=4 March 1969}}</ref> આ નવલકથા 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'ની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને માત્ર બે વર્ષમાં જ તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web | title="The Godfather" Turns 40 |work=CBS News|publisher=CBS Interactive Inc. | url=http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ | date=March 15, 2012 | access-date=July 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717004801/http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ |archive-date=July 17, 2014 |url-status=live}}</ref> આ નવલકથા પીબીએસ ની 'ધ ગ્રેટ અમેરિકન રીડ' દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી "અમેરિકાના ૧૦૦ સૌથી પ્રિય પુસ્તકો" ની યાદીમાં ૫૩મા ક્રમે સ્થાન પામી છે.<ref>[https://www.pbs.org/the-great-american-read/books/#/ The Great American Read. "America’s 100 most-loved books." PBS. Retrieved 15 January 2024.]</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમ માં, વર્ષ ૨૦૦૩માં બીબીસી ની 'ધ બિગ રીડ' દ્વારા દેશના ટોચના ૨૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકો શોધવાના હેતુથી કરાયેલા સર્વેક્ષણમાં આ નવલકથા ૯૧મા ક્રમે રહી હતી. == રૂપાંતરણ == આ નવલકથા પરથી વર્ષ ૧૯૭૨માં હોલીવુડના દિગ્દર્શક ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલા દ્વારા 'ધ ગોડફાધર' નામની આઇકોનિક ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી, જેમાં માર્લોન બ્રાન્ડોએ ડોન વિટો કોર્લિયોન ('ધ ગોડફાધર') અને અલ પચીનોએ માઈકલ કોર્લિયોનની યાદગાર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી અને તે વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કમાણી કરનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મને પ્રતિષ્ઠિત ઓસ્કાર એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો અને તેને વિશ્વ સિનેમાની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળેલું છે. આ ફિલ્મે વૈશ્વિક સ્તરે ગેંગસ્ટર સિનેમા માટે એક નવો બેન્ચમાર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો. આ વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાને કારણે વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં તેના પરથી પ્રેરિત થઈને અનેક સત્તાવાર અને અનધિકૃત રીમેક ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે: == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯ની નવલકથાઓ]] 0dvex2ifltll2e8i492wxztxuupy1gg 902711 902710 2026-07-22T12:46:34Z MichealBVN 88262 /* રૂપાંતરણ */ 902711 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ધ ગોડફાધર | title_orig = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | author = [[મારીયો પુઝો]] | country = અમેરિકા | language = [[અંગ્રેજી]] | genre = ક્રાઇમ ફિક્શન | publisher = જી પી પુટનામ્સ સન્સ | pub_date = ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ | pages = 446 | isbn = 978-0-399-10341-4 }} '''ધ ગોડફાધર''' ({{lang-en|The Godfather}}) એ અમેરિકન લેખક મારીયો પુઝો દ્વારા લખાયેલી એક અત્યંત પ્રખ્યાત ગુનાહિત નવલકથા છે. આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ નવલકથા ન્યૂ યોર્ક સિટી અને લોંગ આઇલેન્ડમાં સક્રિય એક કાલ્પનિક માફિયા પરિવાર અને તેના વડા વિટો કોર્લિયોન, જેઓ 'ધ ગોડફાધર' તરીકે ઓળખાય છે, તેમની વાર્તાની વિગતવાર રજૂઆત કરે છે. આ વાર્તા મુખ્યત્વે વર્ષ ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે, અને તેમાં ડોન વિટો કોર્લિયોનના પ્રારંભિક બાળપણથી લઈને પુખ્ત વયના સુધીના જીવનની ભૂતકાળની વાર્તા નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તક ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહ્યું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની કરોડો નકલો વેચાઈ હતી.<ref>"The New York Times Best Seller List - 1969" (PDF). Hawes Publications.</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ અને કથાવસ્તુ == વાર્તા ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ દરમિયાન અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક સિટીમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારોના પરસ્પર સંઘર્ષ પર આધારિત છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પારિવારિક મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. જ્યારે અન્ય પરિવારો માદક પદાર્થોના વ્યાપારમાં જોડાવા દબાણ કરે છે, ત્યારે ડોન વિટો તેનો ઇનકાર કરે છે, જેના કારણે ગેંગ-વોર શરૂ થાય છે. વાર્તાનો મુખ્ય ભાગ ડોનના નાના પુત્ર, માઈકલ કોર્લિયોનની આસપાસ ફરે છે. માઈકલ બીજા વિશ્વયુદ્ધનો હીરો છે અને શરૂઆતમાં પોતાના પરિવારના ગેરકાયદેસર ધંધાઓથી દૂર રહેવા માંગે છે. પરંતુ પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલા અને મોટા ભાઈ સોની કોર્લિયોનની હત્યા બાદ, સંજોગોવશાત માઈકલ પરિવારની જવાબદારી સ્વીકારે છે અને ક્રૂરતાપૂર્વક તમામ વિરોધીઓનો સફાયો કરીને નવો ડોન બનવા તરફ આગળ વધે છે. == મુખ્ય પાત્રો == * '''વિટો કોર્લિયોન''' - માફિયા પરિવારના વડા અને વાર્તાના મુખ્ય પાત્ર. * '''માઈકલ કોર્લિયોન''' - ડોનનો નાનો પુત્ર, જે આગળ જતાં માફિયા સામ્રાજ્યનો ઉત્તરાધિકારી બને છે. * '''સોની કોર્લિયોન''' - ડોનનો મોટો, ઉતાવળિયો અને આક્રમક પુત્ર. * '''ફ્રેડો કોર્લિયોન''' - ડોનનો વચલો અને નબળો પુત્ર. * '''ટોમ હેગન''' - કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય સલાહકાર અને વકીલ. == પ્રતિભાવ == 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'માં રોજર જેલિનેકે લખ્યું હતું કે આ પુસ્તક "અતિશય સફળ થવા માટે જ સર્જાયું હતું, અને તે માત્ર એટલા માટે નહીં કે માફિયા અત્યારે સમાચારોમાં છે. પુઝોની નવલકથા એક અદ્ભુત કલ્પના સમાન છે, જે કોઈ પણ પરિણામની ચિંતા વગર હિંસક વ્યક્તિગત સત્તાનો એક કુશળ ચિતાર રજૂ કરે છે. કોર્લિયોન 'પરિવાર'ના ભોગ બનનારા લોકો કાં તો ગુંડાઓ છે અથવા તો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારીઓ છે - એટલે કે એવા લોકો જેને વાસ્તવિક જીવનમાં તમે કે હું ક્યારેય મળવા ઈચ્છીશું નહીં. ડોન વિટો કહેતા તેમ, આ બધું માત્ર ધંધો છે, અંગત કંઈ જ નથી. પુસ્તકમાં સામાન્ય લોકોની ઝલક પણ જોવા મળતી નથી, તેથી વાચકને આ વૃદ્ધ વડા (ડોન વિટો) સિવાય અન્ય કોઈ પાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવાની તક મળતી નથી, જેઓ પોતાના વહાલા પરિવાર માટે દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા છે."<ref>{{cite news| location=New York| work=The New York Times| first=Roger | last=Jellinek | title=Just Business, Not Personal| date=4 March 1969}}</ref> આ નવલકથા 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'ની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને માત્ર બે વર્ષમાં જ તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web | title="The Godfather" Turns 40 |work=CBS News|publisher=CBS Interactive Inc. | url=http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ | date=March 15, 2012 | access-date=July 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717004801/http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ |archive-date=July 17, 2014 |url-status=live}}</ref> આ નવલકથા પીબીએસ ની 'ધ ગ્રેટ અમેરિકન રીડ' દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી "અમેરિકાના ૧૦૦ સૌથી પ્રિય પુસ્તકો" ની યાદીમાં ૫૩મા ક્રમે સ્થાન પામી છે.<ref>[https://www.pbs.org/the-great-american-read/books/#/ The Great American Read. "America’s 100 most-loved books." PBS. Retrieved 15 January 2024.]</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમ માં, વર્ષ ૨૦૦૩માં બીબીસી ની 'ધ બિગ રીડ' દ્વારા દેશના ટોચના ૨૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકો શોધવાના હેતુથી કરાયેલા સર્વેક્ષણમાં આ નવલકથા ૯૧મા ક્રમે રહી હતી. == રૂપાંતરણ == આ નવલકથા પરથી વર્ષ ૧૯૭૨માં હોલીવુડના દિગ્દર્શક ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલા દ્વારા 'ધ ગોડફાધર' નામની આઇકોનિક ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી, જેમાં માર્લોન બ્રાન્ડોએ ડોન વિટો કોર્લિયોન ('ધ ગોડફાધર') અને અલ પચીનોએ માઈકલ કોર્લિયોનની યાદગાર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી અને તે વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કમાણી કરનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મને પ્રતિષ્ઠિત ઓસ્કાર એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો અને તેને વિશ્વ સિનેમાની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળેલું છે. આ ફિલ્મે વૈશ્વિક સ્તરે ગેંગસ્ટર સિનેમા માટે એક નવો બેન્ચમાર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો. આ વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાને કારણે વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં તેના પરથી પ્રેરિત થઈને અનેક સત્તાવાર અને અનધિકૃત રીમેક ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે: == ગુજરાતી અનુવાદ == મારીયો પુઝોની આ વિશ્વપ્રસિદ્ધ નવલકથાનો સત્તાવાર ગુજરાતી અનુવાદ જાણીતા કટારલેખક અને સાહિત્યકાર [[સૌરભ શાહ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. આ અનુવાદિત પુસ્તક સૌપ્રથમ વર્ષ ૨૦૧૨-૨૦૧૩માં ગુજરાતના અગ્રણી પ્રકાશન ગૃહ 'આર. આર. શેઠ એન્ડ કંપની' દ્વારા પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રકાશીત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[https://rrsheth.com/shop/godfather/ આર. આર. શેઠ બુક્સ: ગોડફાધર ગુજરાતી પુસ્તકની સત્તાવાર વિગત]</ref> ગુજરાતી વાચકો અને સાહિત્યપ્રેમીઓમાં આ અનુવાદ ઘણો પ્રશંસા પામ્યો છે અને ઓનલાઇન ખરીદી માટે પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref>[https://www.amazon.in/Godfather-Gujarati-Mario-Saurabh-2013-01-01/dp/B01NH02NGK એમેઝોન ઇન્ડિયા પર ગોડફાધર ગુજરાતી સંસ્કરણ પુસ્તકની યાદી]</ref> == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯ની નવલકથાઓ]] bhk1wa1vcfk7u92txv4bmi8valcs7uh 902713 902711 2026-07-22T13:29:31Z KartikMistry 10383 [[શ્રેણી:નવલકથાઓ]] દૂર થઇ; [[શ્રેણી:નવલકથા]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 902713 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ધ ગોડફાધર | title_orig = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | author = [[મારીયો પુઝો]] | country = અમેરિકા | language = [[અંગ્રેજી]] | genre = ક્રાઇમ ફિક્શન | publisher = જી પી પુટનામ્સ સન્સ | pub_date = ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ | pages = 446 | isbn = 978-0-399-10341-4 }} '''ધ ગોડફાધર''' ({{lang-en|The Godfather}}) એ અમેરિકન લેખક મારીયો પુઝો દ્વારા લખાયેલી એક અત્યંત પ્રખ્યાત ગુનાહિત નવલકથા છે. આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ નવલકથા ન્યૂ યોર્ક સિટી અને લોંગ આઇલેન્ડમાં સક્રિય એક કાલ્પનિક માફિયા પરિવાર અને તેના વડા વિટો કોર્લિયોન, જેઓ 'ધ ગોડફાધર' તરીકે ઓળખાય છે, તેમની વાર્તાની વિગતવાર રજૂઆત કરે છે. આ વાર્તા મુખ્યત્વે વર્ષ ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે, અને તેમાં ડોન વિટો કોર્લિયોનના પ્રારંભિક બાળપણથી લઈને પુખ્ત વયના સુધીના જીવનની ભૂતકાળની વાર્તા નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તક ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહ્યું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની કરોડો નકલો વેચાઈ હતી.<ref>"The New York Times Best Seller List - 1969" (PDF). Hawes Publications.</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ અને કથાવસ્તુ == વાર્તા ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ દરમિયાન અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક સિટીમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારોના પરસ્પર સંઘર્ષ પર આધારિત છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પારિવારિક મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. જ્યારે અન્ય પરિવારો માદક પદાર્થોના વ્યાપારમાં જોડાવા દબાણ કરે છે, ત્યારે ડોન વિટો તેનો ઇનકાર કરે છે, જેના કારણે ગેંગ-વોર શરૂ થાય છે. વાર્તાનો મુખ્ય ભાગ ડોનના નાના પુત્ર, માઈકલ કોર્લિયોનની આસપાસ ફરે છે. માઈકલ બીજા વિશ્વયુદ્ધનો હીરો છે અને શરૂઆતમાં પોતાના પરિવારના ગેરકાયદેસર ધંધાઓથી દૂર રહેવા માંગે છે. પરંતુ પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલા અને મોટા ભાઈ સોની કોર્લિયોનની હત્યા બાદ, સંજોગોવશાત માઈકલ પરિવારની જવાબદારી સ્વીકારે છે અને ક્રૂરતાપૂર્વક તમામ વિરોધીઓનો સફાયો કરીને નવો ડોન બનવા તરફ આગળ વધે છે. == મુખ્ય પાત્રો == * '''વિટો કોર્લિયોન''' - માફિયા પરિવારના વડા અને વાર્તાના મુખ્ય પાત્ર. * '''માઈકલ કોર્લિયોન''' - ડોનનો નાનો પુત્ર, જે આગળ જતાં માફિયા સામ્રાજ્યનો ઉત્તરાધિકારી બને છે. * '''સોની કોર્લિયોન''' - ડોનનો મોટો, ઉતાવળિયો અને આક્રમક પુત્ર. * '''ફ્રેડો કોર્લિયોન''' - ડોનનો વચલો અને નબળો પુત્ર. * '''ટોમ હેગન''' - કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય સલાહકાર અને વકીલ. == પ્રતિભાવ == 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'માં રોજર જેલિનેકે લખ્યું હતું કે આ પુસ્તક "અતિશય સફળ થવા માટે જ સર્જાયું હતું, અને તે માત્ર એટલા માટે નહીં કે માફિયા અત્યારે સમાચારોમાં છે. પુઝોની નવલકથા એક અદ્ભુત કલ્પના સમાન છે, જે કોઈ પણ પરિણામની ચિંતા વગર હિંસક વ્યક્તિગત સત્તાનો એક કુશળ ચિતાર રજૂ કરે છે. કોર્લિયોન 'પરિવાર'ના ભોગ બનનારા લોકો કાં તો ગુંડાઓ છે અથવા તો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારીઓ છે - એટલે કે એવા લોકો જેને વાસ્તવિક જીવનમાં તમે કે હું ક્યારેય મળવા ઈચ્છીશું નહીં. ડોન વિટો કહેતા તેમ, આ બધું માત્ર ધંધો છે, અંગત કંઈ જ નથી. પુસ્તકમાં સામાન્ય લોકોની ઝલક પણ જોવા મળતી નથી, તેથી વાચકને આ વૃદ્ધ વડા (ડોન વિટો) સિવાય અન્ય કોઈ પાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવાની તક મળતી નથી, જેઓ પોતાના વહાલા પરિવાર માટે દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા છે."<ref>{{cite news| location=New York| work=The New York Times| first=Roger | last=Jellinek | title=Just Business, Not Personal| date=4 March 1969}}</ref> આ નવલકથા 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'ની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને માત્ર બે વર્ષમાં જ તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web | title="The Godfather" Turns 40 |work=CBS News|publisher=CBS Interactive Inc. | url=http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ | date=March 15, 2012 | access-date=July 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717004801/http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ |archive-date=July 17, 2014 |url-status=live}}</ref> આ નવલકથા પીબીએસ ની 'ધ ગ્રેટ અમેરિકન રીડ' દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી "અમેરિકાના ૧૦૦ સૌથી પ્રિય પુસ્તકો" ની યાદીમાં ૫૩મા ક્રમે સ્થાન પામી છે.<ref>[https://www.pbs.org/the-great-american-read/books/#/ The Great American Read. "America’s 100 most-loved books." PBS. Retrieved 15 January 2024.]</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમ માં, વર્ષ ૨૦૦૩માં બીબીસી ની 'ધ બિગ રીડ' દ્વારા દેશના ટોચના ૨૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકો શોધવાના હેતુથી કરાયેલા સર્વેક્ષણમાં આ નવલકથા ૯૧મા ક્રમે રહી હતી. == રૂપાંતરણ == આ નવલકથા પરથી વર્ષ ૧૯૭૨માં હોલીવુડના દિગ્દર્શક ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલા દ્વારા 'ધ ગોડફાધર' નામની આઇકોનિક ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી, જેમાં માર્લોન બ્રાન્ડોએ ડોન વિટો કોર્લિયોન ('ધ ગોડફાધર') અને અલ પચીનોએ માઈકલ કોર્લિયોનની યાદગાર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી અને તે વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કમાણી કરનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મને પ્રતિષ્ઠિત ઓસ્કાર એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો અને તેને વિશ્વ સિનેમાની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળેલું છે. આ ફિલ્મે વૈશ્વિક સ્તરે ગેંગસ્ટર સિનેમા માટે એક નવો બેન્ચમાર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો. આ વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાને કારણે વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં તેના પરથી પ્રેરિત થઈને અનેક સત્તાવાર અને અનધિકૃત રીમેક ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે: == ગુજરાતી અનુવાદ == મારીયો પુઝોની આ વિશ્વપ્રસિદ્ધ નવલકથાનો સત્તાવાર ગુજરાતી અનુવાદ જાણીતા કટારલેખક અને સાહિત્યકાર [[સૌરભ શાહ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. આ અનુવાદિત પુસ્તક સૌપ્રથમ વર્ષ ૨૦૧૨-૨૦૧૩માં ગુજરાતના અગ્રણી પ્રકાશન ગૃહ 'આર. આર. શેઠ એન્ડ કંપની' દ્વારા પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રકાશીત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[https://rrsheth.com/shop/godfather/ આર. આર. શેઠ બુક્સ: ગોડફાધર ગુજરાતી પુસ્તકની સત્તાવાર વિગત]</ref> ગુજરાતી વાચકો અને સાહિત્યપ્રેમીઓમાં આ અનુવાદ ઘણો પ્રશંસા પામ્યો છે અને ઓનલાઇન ખરીદી માટે પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref>[https://www.amazon.in/Godfather-Gujarati-Mario-Saurabh-2013-01-01/dp/B01NH02NGK એમેઝોન ઇન્ડિયા પર ગોડફાધર ગુજરાતી સંસ્કરણ પુસ્તકની યાદી]</ref> == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:નવલકથા]] [[શ્રેણી:અમેરિકન નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯ની નવલકથાઓ]] p3foxen8j6hmh0aovl4vi9nu1n7s6j7 902714 902713 2026-07-22T13:30:40Z KartikMistry 10383 સીધી કડી દૂર કરી. 902714 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ધ ગોડફાધર | title_orig = ધ ગોડફાધર | image = | caption = | author = [[મારીયો પુઝો]] | country = અમેરિકા | language = [[અંગ્રેજી]] | genre = ક્રાઇમ ફિક્શન | publisher = જી પી પુટનામ્સ સન્સ | pub_date = ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ | pages = 446 | isbn = 978-0-399-10341-4 }} '''ધ ગોડફાધર''' ({{lang-en|The Godfather}}) એ અમેરિકન લેખક મારીયો પુઝો દ્વારા લખાયેલી એક અત્યંત પ્રખ્યાત ગુનાહિત નવલકથા છે. આ પુસ્તક સૌપ્રથમ ૧૦ માર્ચ ૧૯૬૯ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ નવલકથા ન્યૂ યોર્ક સિટી અને લોંગ આઇલેન્ડમાં સક્રિય એક કાલ્પનિક માફિયા પરિવાર અને તેના વડા વિટો કોર્લિયોન, જેઓ 'ધ ગોડફાધર' તરીકે ઓળખાય છે, તેમની વાર્તાની વિગતવાર રજૂઆત કરે છે. આ વાર્તા મુખ્યત્વે વર્ષ ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે, અને તેમાં ડોન વિટો કોર્લિયોનના પ્રારંભિક બાળપણથી લઈને પુખ્ત વયના સુધીના જીવનની ભૂતકાળની વાર્તા નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તક ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહ્યું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની કરોડો નકલો વેચાઈ હતી.<ref>"The New York Times Best Seller List - 1969" (PDF). Hawes Publications.</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ અને કથાવસ્તુ == વાર્તા ૧૯૪૫ થી ૧૯૫૫ દરમિયાન અમેરિકાના ન્યૂયોર્ક સિટીમાં સક્રિય પાંચ માફિયા પરિવારોના પરસ્પર સંઘર્ષ પર આધારિત છે. વાર્તાના કેન્દ્રમાં ડોન વિટો કોર્લિયોન છે, જેઓ પોતાના ગુનાહિત સામ્રાજ્યને વફાદારી, સન્માન અને પારિવારિક મૂલ્યોના આધારે ચલાવે છે. જ્યારે અન્ય પરિવારો માદક પદાર્થોના વ્યાપારમાં જોડાવા દબાણ કરે છે, ત્યારે ડોન વિટો તેનો ઇનકાર કરે છે, જેના કારણે ગેંગ-વોર શરૂ થાય છે. વાર્તાનો મુખ્ય ભાગ ડોનના નાના પુત્ર, માઈકલ કોર્લિયોનની આસપાસ ફરે છે. માઈકલ બીજા વિશ્વયુદ્ધનો હીરો છે અને શરૂઆતમાં પોતાના પરિવારના ગેરકાયદેસર ધંધાઓથી દૂર રહેવા માંગે છે. પરંતુ પિતા પર થયેલા જીવલેણ હુમલા અને મોટા ભાઈ સોની કોર્લિયોનની હત્યા બાદ, સંજોગોવશાત માઈકલ પરિવારની જવાબદારી સ્વીકારે છે અને ક્રૂરતાપૂર્વક તમામ વિરોધીઓનો સફાયો કરીને નવો ડોન બનવા તરફ આગળ વધે છે. == મુખ્ય પાત્રો == * '''વિટો કોર્લિયોન''' - માફિયા પરિવારના વડા અને વાર્તાના મુખ્ય પાત્ર. * '''માઈકલ કોર્લિયોન''' - ડોનનો નાનો પુત્ર, જે આગળ જતાં માફિયા સામ્રાજ્યનો ઉત્તરાધિકારી બને છે. * '''સોની કોર્લિયોન''' - ડોનનો મોટો, ઉતાવળિયો અને આક્રમક પુત્ર. * '''ફ્રેડો કોર્લિયોન''' - ડોનનો વચલો અને નબળો પુત્ર. * '''ટોમ હેગન''' - કોર્લિયોન પરિવારના મુખ્ય સલાહકાર અને વકીલ. == પ્રતિભાવ == 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'માં રોજર જેલિનેકે લખ્યું હતું કે આ પુસ્તક "અતિશય સફળ થવા માટે જ સર્જાયું હતું, અને તે માત્ર એટલા માટે નહીં કે માફિયા અત્યારે સમાચારોમાં છે. પુઝોની નવલકથા એક અદ્ભુત કલ્પના સમાન છે, જે કોઈ પણ પરિણામની ચિંતા વગર હિંસક વ્યક્તિગત સત્તાનો એક કુશળ ચિતાર રજૂ કરે છે. કોર્લિયોન 'પરિવાર'ના ભોગ બનનારા લોકો કાં તો ગુંડાઓ છે અથવા તો ભ્રષ્ટ પોલીસ અધિકારીઓ છે - એટલે કે એવા લોકો જેને વાસ્તવિક જીવનમાં તમે કે હું ક્યારેય મળવા ઈચ્છીશું નહીં. ડોન વિટો કહેતા તેમ, આ બધું માત્ર ધંધો છે, અંગત કંઈ જ નથી. પુસ્તકમાં સામાન્ય લોકોની ઝલક પણ જોવા મળતી નથી, તેથી વાચકને આ વૃદ્ધ વડા (ડોન વિટો) સિવાય અન્ય કોઈ પાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવાની તક મળતી નથી, જેઓ પોતાના વહાલા પરિવાર માટે દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા છે."<ref>{{cite news| location=New York| work=The New York Times| first=Roger | last=Jellinek | title=Just Business, Not Personal| date=4 March 1969}}</ref> આ નવલકથા 'ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'ની બેસ્ટસેલર યાદીમાં સતત ૬૭ અઠવાડિયા સુધી રહી હતી અને માત્ર બે વર્ષમાં જ તેની ૯૦ લાખથી વધુ નકલો વેચાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web | title="The Godfather" Turns 40 |work=CBS News|publisher=CBS Interactive Inc. | url=http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ | date=March 15, 2012 | access-date=July 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717004801/http://www.cbsnews.com/pictures/the-godfather-turns-40/3/ |archive-date=July 17, 2014 |url-status=live}}</ref> આ નવલકથા પીબીએસ ની 'ધ ગ્રેટ અમેરિકન રીડ' દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી "અમેરિકાના ૧૦૦ સૌથી પ્રિય પુસ્તકો" ની યાદીમાં ૫૩મા ક્રમે સ્થાન પામી છે.<ref>[https://www.pbs.org/the-great-american-read/books/#/ The Great American Read. "America’s 100 most-loved books." PBS. Retrieved 15 January 2024.]</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમ માં, વર્ષ ૨૦૦૩માં બીબીસી ની 'ધ બિગ રીડ' દ્વારા દેશના ટોચના ૨૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ પુસ્તકો શોધવાના હેતુથી કરાયેલા સર્વેક્ષણમાં આ નવલકથા ૯૧મા ક્રમે રહી હતી. == રૂપાંતરણ == આ નવલકથા પરથી વર્ષ ૧૯૭૨માં હોલીવુડના દિગ્દર્શક ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલા દ્વારા 'ધ ગોડફાધર' નામની આઇકોનિક ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી, જેમાં માર્લોન બ્રાન્ડોએ ડોન વિટો કોર્લિયોન ('ધ ગોડફાધર') અને અલ પચીનોએ માઈકલ કોર્લિયોનની યાદગાર ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર સાબિત થઈ હતી અને તે વર્ષે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કમાણી કરનારી પ્રથમ ફિલ્મ બની હતી. આ ફિલ્મને પ્રતિષ્ઠિત ઓસ્કાર એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો અને તેને વિશ્વ સિનેમાની સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળેલું છે. આ ફિલ્મે વૈશ્વિક સ્તરે ગેંગસ્ટર સિનેમા માટે એક નવો બેન્ચમાર્ક સ્થાપિત કર્યો હતો. આ વૈશ્વિક લોકપ્રિયતાને કારણે વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં તેના પરથી પ્રેરિત થઈને અનેક સત્તાવાર અને અનધિકૃત રીમેક ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે: == ગુજરાતી અનુવાદ == મારીયો પુઝોની આ વિશ્વપ્રસિદ્ધ નવલકથાનો સત્તાવાર ગુજરાતી અનુવાદ જાણીતા કટારલેખક અને સાહિત્યકાર [[સૌરભ શાહ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. આ અનુવાદિત પુસ્તક સૌપ્રથમ વર્ષ ૨૦૧૨-૨૦૧૩માં ગુજરાતના અગ્રણી પ્રકાશન ગૃહ 'આર. આર. શેઠ એન્ડ કંપની' દ્વારા પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રકાશીત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[https://rrsheth.com/shop/godfather/ આર. આર. શેઠ બુક્સ: ગોડફાધર ગુજરાતી પુસ્તકની સત્તાવાર વિગત]</ref> == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:નવલકથા]] [[શ્રેણી:અમેરિકન નવલકથાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯ની નવલકથાઓ]] du8lw5m1zejsomgvp39ba5sk8nc5glp 3 154740 902716 2026-07-22T19:43:28Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902716 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=BHARAT SURANI}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૧:૧૩, ૨૩ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) dnqhhd75290mh49vf6uxa9r6ve01633 3 154741 902718 2026-07-23T02:07:40Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902718 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=KIRIT FOFANDI}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૭:૩૭, ૨૩ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) 7fvqceu4gj73qq8190ph4w958yknbyk 3 154742 902728 2026-07-23T06:06:03Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902728 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Devanshi chauhan}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૧:૩૬, ૨૩ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) exw6mpfove4kp7eh65d9i6vvx6xip9g 3 154743 902730 2026-07-23T06:56:02Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 902730 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=HemaKumari29}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૨:૨૬, ૨૩ જુલાઇ ૨૦૨૬ (IST) albeojakgpc8xdhspdcsxrzcg1j11r5