વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk એર્ણાકુલમ જીલ્લો 0 5312 906592 904804 2026-10-29T21:47:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906592 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = એર્ણાકુલમ જીલ્લો | other_name = എറണാകുളം ജില്ലാ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kochi Skyline.jpg | photo2a = Kochi Metro train at Palarivattom, Aug 2017.jpg | photo2b = Jewaharlal Nehru Stadium Kochi ISL.jpg | photo3a = Cochin International Airport Limited.jpg | photo3b = Container terminal.JPG | photo4a = Kochi International Marina, Bolgatty Island, Kerala, India.jpg | photo4b = Lulumall atrium.JPG | photo5a = Cochin Ship Yard Cranes.JPG | spacing = 1 | color_border = blue | color = white | size = 290 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />કોચી સ્કાયલાઇન, જવાહરલાલ નહેરુ સ્ટેડિયમ, ઇન્ટરનેશનલ કન્ટેનર ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ટર્મિનલ, લુલુ ઇન્ટરનેશનલ શોપિંગ મોલ, કોચીન શિપયાર્ડ, કોચી મરિના, કોચીન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ અને કોચી મેટ્રો }} | map_alt = | image_map = India Kerala Ernakulam district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = ૧૯૯૮ થી ૨૦૨૩ સુધીનો જૂનો નકશો | coordinates = {{coord|10.00|N|76.33|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧ એપ્રિલ ૧૯૫૮ | founder = | named_for = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાક્કનાડ, કોચી | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | parts = | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = [[ફોર્ટ કોચી]] | 2 = મુવથ્થુપુઝા }} {{Collapsible list | title = તાલુકા: ૭ | 1 = કાનાયન્નુર | 2 = [[કોચી]] | 3 = [[અલુવા]] | 4 = કુન્નાથુનાદ | 5 = મુવથ્થુપુઝા | 6 = કોથામંગલમ | 7 = પારાવુર }} | government_type = | leader_title = કલેક્ટર | leader_name = જી. પ્રિયંકા, આઈએએસ | leader_title1 = કમિશનર અને ડીઆઈજી (કોચી) | leader_name1 = પુટ્ટા વિમલાદિત્ય, આઈપીએસ | leader_title2 = એસ.પી (એર્નાકુલમ ગ્રામ્ય) | leader_name2 = કે. કાર્તિક, આઈપીએસ | leader_title3 = જિલ્લા વન અધિકારી (ડીએફઓ) | leader_name3 = એ. રેંજન, આઈએફએસ | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="censusindia">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3208_PART_B_ERNAKULAM.pdf|title=Demography -Ernakulam |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala|access-date=4 July 2020}}</ref> | area_rank = ૮મો | area_total_km2 = ૨૪૦૮ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૩,૪૨૭,૬૫૯<ref name="ekmdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|page=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=30 October 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૧૧૧૯ | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = IN-KL-KO, IN-KL | registration_plate = {{bulleted_list|'''KL-07''' એર્ણાકુલમ|'''KL-17''' મુવથ્થુપુઝા|'''KL-39''' ત્રિપુનિથુરા|'''KL-40''' પેરુમ્બવૂર|'''KL-41''' [[અલુવા]]|'''KL-42''' ઉત્તર પુરવુર|'''KL-43''' મટ્ટનચેરી|'''KL-44''' કોથામંગલમ|'''KL-63''' અંગમાલી}} | website = {{URL|https://ernakulam.nic.in}} | footnotes = | official_name = | blank1_name_sec2 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક (૨૦૨૫) | blank1_info_sec2 = {{increase}}૦.૮૨૭<ref name="unhdi-gdl">{{cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2026-08-03|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref><br />{{color|green|very high}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} }} '''એર્ણાકુલમ જિલ્લો''' અથવા કોચી જિલ્લો [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. તે રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલો છે, જે આશરે ૨,૪૦૮ ચોરસ કિલોમીટર (૯૩૦ ચોરસ માઇલ) વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે અને તે કેરળની ૯% થી વધુ વસતીનું ઘર છે. આ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક કાક્કનાડ ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લામાં કેરળની વ્યાપારી રાજધાની તરીકે ઓળખાતા કોચીનો સમાવેશ થાય છે, જે તેના પ્રાચીન ચર્ચ, હિન્દુ મંદિરો, સિનાગોગ (યહૂદી પ્રાર્થનાઘરો) અને મસ્જિદો માટે પ્રખ્યાત છે. આ જિલ્લામાં રાજ્યના સૌથી મોટા મહાનગરીય વિસ્તાર 'ગ્રેટર કોચિન'નો સમાવેશ થાય છે. એર્ણાકુલમ જિલ્લો રાજ્યમાં સૌથી વધુ રકમની આવક ઉત્પન્ન કરે છે અને સૌથી વધુ સંખ્યામાં ઉદ્યોગો ધરાવે છે.<ref name="pilgrimagebook">{{cite book | title = Pilgrimate to Temple Heritage 2019: Ernakulam district temples | access-date = 2 October 2020 | publisher = Info Kerala Communications Pvt Ltd, 2019 |year = 2019 | isbn = 9788193456781 | url=https://books.google.com/books?id=HL-tDwAAQBAJ&q=ernakulam+state+revenue+60%25}}</ref> કેરળના ૧૪ જિલ્લાઓમાંથી મલપ્પુરમ પછી એર્ણાકુલમ એ બીજો સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો જિલ્લો છે.<ref name="districtcensus">{{cite web |title=District Census Hand Book: Ernakulam |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/644/download/2224/DH_2011_3208_PART_A_DCHB_ERNAKULAM.pdf |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> આ ઉપરાંત, આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય અને દેશી (ઘરેલુ) પ્રવાસીઓની યજમાની પણ કરે છે. એર્નાકુલમમાં સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] છે. મુખ્યત્વે વ્યવસાયિક વર્ગો અને ક્ષેત્રોમાં અંગ્રેજી ભાષાનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. વર્ષ ૨૦૧૨માં એર્નાકુલમ ૧૦૦ ટકા બેંકિંગ સુવિધા અથવા પૂર્ણ "અર્થપૂર્ણ નાણાકીય સમાવેશન" ધરાવતો ભારતનો પ્રથમ જિલ્લો બન્યો હતો.<ref>{{cite news |title=Ernakulam to be declared first district with 100% banking |url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/banking/ernakulam-to-be-declared-first-district-with-100-banking/article4098347.ece |access-date=27 February 2013 |newspaper=Business Line|location=Chennai |date=15 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130201202306/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/banking/ernakulam-to-be-declared-first-district-with-100-banking/article4098347.ece |archive-date=1 February 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|last=Soundarapandian|first=Mookkiah|title=Literacy Campaign in India|year=2000|publisher=Discovery Publishing House|location=New Delhi|page=21|isbn=9788171415533|url=https://books.google.com/books?id=KVhHEC449yoC&q=ernakulam+district+first+fully+literate+district&pg=PA21}}</ref> એર્નાકુલમ ૦.૮૦૧ નો ઊંચો માનવ વિકાસ સૂચકાંક (UNDP રિપોર્ટ ૨૦૦૫) ધરાવે છે, જે ભારતમાં સૌથી ઊંચા સૂચકાંકોમાંનો એક છે અને કેરળના તમામ ૧૪ જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ છે.<ref>{{cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala|website=UNDP in India|access-date=2019-10-10|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> == નામકરણ == 'એર્ણાકુલમ' શબ્દની ઉત્પત્તિ અંગે વિવિધ મંતવ્યો છે, જેમાંના કેટલાક પૌરાણિક કથાઓ સાથે તો કેટલાક મંદિરો સાથે જોડાયેલા છે. કોમત્તિલ અચ્યુત મેનનના જણાવ્યા અનુસાર, 'એરાંગિયાલ' શબ્દની શરૂઆત એક ખાસ પ્રકારની માટી પરથી થઈ હતી. ભૂતકાળમાં ચેન્નાઈમાં ભગવાન શિવને 'એરાયનાર' તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા. કેરળમાં પણ આવી જ પરંપરા હતી અને તે પછી તે 'એર્ણાકુલમ' તરીકે જાણીતું બન્યું. નામના ઉદ્‌ગમ વિશે અન્ય અભિપ્રાયો પણ છે, જે કહે છે કે 'ઋષિનાગકુલમ' અપભ્રંશ થઈને 'એર્ણાકુલમ' બન્યું. પરંતુ અન્ય એક માન્યતા મુજબ, આ શબ્દ 'એર્ણાકુળથપ્પન મંદિર' પરથી આવ્યો છે અને અહીં જળાશયો વધુ હોવાને કારણે લાંબા સમયથી 'કુલમ' (તળાવ) શબ્દ પરથી તે 'એર્ણાકુલમ' તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |url=https://ernakulam.nic.in/history/ |access-date=2023-11-18 |language=en-US}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:H H Raja of Cochin.jpg|thumb|right|૧૯૦૩ ના દિલ્હી દરબારમાં રામ વર્મા ૧૫મા]] [[File:Marine Drive View.JPG|thumbnail|ચાઇનીઝ ફિશિંગ નેટ્સ (માછલી પકડવાની ચાઇનીઝ જાળ), [[ફોર્ટ કોચી]]]] એર્નાકુલમે પ્રાચીન સમયથી જ દક્ષિણ ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. યહૂદીઓ, સીરિયનો, અરબો, ચીનીઓ, ડચ, બ્રિટિશ અને પોર્ટુગીઝ નાવિકો સમુદ્રી માર્ગે કોચિન રાજ્ય (કિંગડમ ઓફ કોચિન) આવ્યા હતા અને આ નગર પર પોતાની અમીટ છાપ છોડી ગયા હતા. મધ્યકાલીન કેરળના દરિયાકિનારે કોઝિકોડે બંદર આર્થિક અને રાજકીય દૃષ્ટિએ સર્વોચ્ચ સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્ન્નૂર, કોલ્લમ અને કોચી એ અન્ય મહત્વપૂર્ણ ગૌણ બંદરો હતા, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા.<ref name="Malekandathil">''The Portuguese, Indian Ocean and European Bridgeheads 1500–1800''. Festschrift in Honour of Prof. K. S. Mathew (2001). Edited by: Pius Malekandathil and T. Jamal Mohammed. Fundacoa Oriente. Institute for Research in Social Sciences and Humanities of MESHAR (Kerala)</ref> ૧૬૬૪માં, ડચ મલબાર દ્વારા [[ફોર્ટ કોચી]] નગરપાલિકાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જે ભારતીય ઉપખંડની પ્રથમ નગરપાલિકા બની હતી; જોકે ૧૮મી સદીમાં ડચ સત્તા નબળી પડતાં તેનું વિસર્જન થયું હતું.<ref>{{cite news|title=50 years on, Kochi still has a long way to go|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/50-years-on-kochi-still-has-a-long-way-to-go/articleshow/60835311.cms|last=M K Sunil Kumar|date=26 September 2017|access-date=1 June 2021|work=The Times of India}}</ref> ૧૮૯૬માં, કોચિનના મહારાજાએ એર્ણાકુલમમાં એક ટાઉન કાઉન્સિલ (નગર પરિષદ) ની રચના કરીને સ્થાનિક વહીવટની શરૂઆત કરી હતી. શરૂઆતમાં, આ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક એર્ણાકુલમ તરીકે ઓળખાતા શહેરના ભાગમાં આવેલું હતું, જેના પરથી જિલ્લાનું નામ પડ્યું હતું; પાછળથી આ મુખ્ય મથકને કક્કનાડ ખાતે સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ ૧૯૯૮માં, કુટ્ટમપુઝા ગામને ઇડુક્કી જિલ્લામાંથી અલગ કરીને આ જિલ્લામાં ઉમેરવામાં આવ્યું હતું, જેના પરિણામે આ જિલ્લાને પડોશી રાજ્ય તમિલનાડુ સાથે રાજકીય સરહદ મળી હતી. જોકે, આ સરહદ દ્વારા જિલ્લાને પડોશી રાજ્ય સાથે જોડતો કોઈ આંતરરાજ્ય માર્ગ નથી. == ભૂગોળ == એર્ણાકુલમ જિલ્લો ભારતના પશ્ચિમી દરિયાકાંઠાના મેદાનો પર ૨,૪૦૮ ચોરસ કિમી (૯૩૦ ચોરસ માઇલ) નો વિસ્તાર રોકે છે. તે ઉત્તરમાં થ્રિસુર જિલ્લો, પૂર્વમાં ઇડુક્કી જિલ્લો અને કોઈમ્બતૂર જિલ્લો, દક્ષિણમાં અલાપ્પુઝા અને કોટ્ટાયમ તથા પશ્ચિમમાં લક્ષદ્વીપ સાગરથી ઘેરાયેલો છે. ભૌગોલિક રીતે જિલ્લાને ઉચ્ચપ્રદેશ (હાઇલેન્ડ), મધ્યપ્રદેશ (મિડલેન્ડ) અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે. ઉચ્ચપ્રદેશની ઊંચાઈ આશરે ૩૦૦ મીટર (૯૮૦ ફૂટ) છે. કેરળની સૌથી લાંબી નદી, પેરિયાર નદી, મૂવાત્તુપુઝા સિવાયના તમામ તાલુકાઓમાંથી પસાર થાય છે. મૂવાત્તુપુઝા નદી અને ચાલક્કુડી નદીની એક શાખા પણ આ જિલ્લામાંથી વહે છે. જિલ્લામાં વાર્ષિક સરેરાશ ૩,૪૩૨ મીમી (૧૩૫.૧ ઇંચ) વરસાદ પડે છે. જિલ્લો સમશીતોષ્ણ આબોહવા ધરાવે છે અને તેનો મોટાભાગનો હિસ્સો મલબાર કિનારાના ભેજવાળા જંગલો નિવસનતંત્ર અંતર્ગત આવે છે, જ્યારે ઉચ્ચપ્રદેશો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ઘાટના ભેજવાળા પાનખર જંગલોનો ભાગ છે. ઇદામલયાર રિઝર્વ ફોરેસ્ટ અને માનકુલમ ફોરેસ્ટ ડિવિઝનના કેટલાક ભાગોમાં 'શોલા' (Sholas) જંગલો આવેલા છે, પરંતુ આ ભાગો સુધી રસ્તા માર્ગે પહોંચવું મુશ્કેલ છે. ઇદામલયાર રિઝર્વ ફોરેસ્ટ અને ઇદામલક્કુડી આ પ્રદેશમાં આવેલ છે. અહીં વિવિધ પ્રકારની રેતી, માટી અને ખડકો પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. કોચિન આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં કોચીના નેદુમ્બાસેરી ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લો કોચી અને કોથમંગલમ એમ બે શહેરી સંકુલ ધરાવે છે. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીના આધારે ગૃહ નિર્માણ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલયના રેન્કિંગ મુજબ, કોચી એ રાજ્યનું સૌથી મોટું અને દેશનું ૧૭મું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર છે, જે ૮૪૩ ચોરસ કિમીથી વધુનો વિસ્તાર અને ૨૧.૨ લાખ (૨.૧૨ મિલિયન) ની વસ્તી ધરાવે છે. === ભૂપૃષ્ઠ === આ જિલ્લો ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલો છે: નિમ્નપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ અને ઉચ્ચપ્રદેશ, જે અનુક્રમે દરિયાકાંઠો, મેદાનો, તથા ટેકરીઓ અને જંગલો ધરાવે છે. જિલ્લાના કુલ ક્ષેત્રફળના ૨૦ ટકા હિસ્સો નિમ્નપ્રદેશ છે. જિલ્લાના પૂર્વ ભાગમાં આવેલા જંગલો મોટાભાગે દુર્ગમ છે, જે અનામલાઈ શ્રેણીનો એક ભાગ બનાવે છે. મધ્યપ્રદેશમાં મુખ્યત્વે સમતળ મેદાનો અને દ્વીપો (ટાપુઓ) નો સમૂહ આવેલો છે, જે કાયલ (બેકવોટર્સ) અને નહેરો દ્વારા કુદરતી રીતે પાણીનો નિકાલ કરે છે. ડુંગરાળ અથવા પૂર્વીય ભાગ પશ્ચિમ ઘાટના એક હિસ્સા દ્વારા બનેલો છે. મૂવાત્તુપુઝા અને કોથમંગલમ તાલુકા, જે શરૂઆતમાં કોટ્ટાયમ જિલ્લાનો ભાગ હતા, તે આ ઉચ્ચપ્રદેશોની રચના કરે છે. મૂવાત્તુપુઝા અને પેરિયાર અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે, જેમાંથી પેરિયાર નદી મૂવાત્તુપુઝા, [[અલુવા]], કુન્નાથુનાડ અને પારુર તાલુકાઓમાંથી પસાર થાય છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન આ નદીઓ છલોછલ ભરાઈ જાય છે અને તેના કાંઠાના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં ભારે પૂર આવે છે, પરંતુ ઉનાળાની ઋતુમાં તે સામાન્ય રીતે સુકાઈ જાય છે અને સાંકડી બની જાય છે. પેરિયાર નદી ૨૪૪ કિમી (૧૫૨ માઈલ) ની લંબાઈમાં વિસ્તરેલી છે.<ref>{{Cite web |last=Wilson |first=James |date=13 August 2018 |title=Understanding the 42-year-old Idukki dam which is now saving Kerala |url=https://theprint.in/opinion/in-monsoon-battered-kerala-idukki-dam-has-stood-tall-to-prevent-floods/97579/ |url-status=live}}</ref> === જંગલ અને વન્યજીવન === [[File:Ocyceros griseus -India-8a.jpg|thumb|right|ગ્રે હોર્નબિલ (ધનેશ પક્ષી)]] આ જિલ્લાની વનસ્પતિ ઉષ્ણકટિબંધીય (ટ્રોપિકલ) પ્રકારની છે. સમશીતોષ્ણ તાપમાન અને ફળદ્રુપ જમીન સાથેનો ભારે વરસાદ અહીં વિપુલ પ્રમાણમાં વનસ્પતિના વિકાસમાં સહાયક બને છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં, જે નિમ્નપ્રદેશની રચના કરે છે, ઘણી સામાન્ય વનસ્પતિઓ જોવા મળે છે. મધ્યપ્રદેશનો વિસ્તાર નાળિયેરી, ડાંગર, કસાવા (ટેપિઓકા), મરી, અનાનસ અને કઠોળના પાકથી આચ્છાદિત છે. ઉચ્ચપ્રદેશના નીચાણવાળા ઢોળાવો પર સાગ અને રબરના વૃક્ષો આવેલા છે. ==== મંગલાવનમ પક્ષી અભયારણ્ય ==== [[File:Mangalavanam.JPG|thumb|મંગલાવનમ]] મંગલાવનમ પક્ષી અભયારણ્ય કોચી શહેરના મધ્યમાં આવેલું છે. ૨.૭૪ હેક્ટર (૬.૮ એકર) ક્ષેત્રફળ ધરાવતું આ અભયારણ્ય<ref>{{cite web|publisher=Kerala Tourism Development Corporation|url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/mangalavanam-bird-sanctuary/181/|title=Mangalavanam Bird Sanctuary|access-date=21 January 2018}}</ref> મેન્ગ્રોવની વિવિધ પ્રજાતિઓનું પાલનપોષણ કરે છે અને વિવિધ પ્રકારના પ્રવાસી (યાયાવર) પક્ષીઓ માટે માળો બાંધવાનું એક મુખ્ય સ્થળ છે. શહેરના વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવામાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને ધ્યાનમાં રાખીને, મંગલાવનમને "કોચીનું લીલું ફેફસું" (ગ્રીન લંગ ઓફ કોચી) કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|title=Green Lung of Kochi|url=http://www.cochin.org.uk/excursions/mangalavanam.html|publisher=cochin.org|access-date=3 April 2016|archive-date=9 ઑક્ટોબર 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009203301/http://www.cochin.org.uk/excursions/mangalavanam.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Mangalavanam Bird Sanctuary|url=http://kochiservnet.com/hangouts/hangouts_action.php/45/Mangalavanam-Bird-sanctuary/|publisher=Kochi Servnet|access-date=12 November 2015|archive-date=23 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923065856/http://kochiservnet.com/hangouts/hangouts_action.php/45/Mangalavanam-Bird-sanctuary/|url-status=usurped}}</ref> ==== થટ્ટેકાડ પક્ષી અભયારણ્ય ==== થટ્ટેકાડ પક્ષી અભયારણ્ય પેરિયાર નદીના ઉત્તર કિનારે આવેલું છે અને તે આશરે ૨૫ ચોરસ કિમી (૧૦ ચોરસ માઇલ) નો વિસ્તાર રોકે છે. આ અભયારણ્યની સ્થાપના પ્રખ્યાત પક્ષીવિદ [[સલીમ અલી]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ અભયારણ્ય કોચીથી ૮૦ કિમી (૫૦ માઇલ) ના અંતરે આવેલું છે. અહીં જોવા મળતા પક્ષીઓમાં બાજ (ફાલ્કન), જંગલી મુરઘો, જળમુર્ગી (વોટર હેન) અને ધનેશ (હોર્નબિલ) નો સમાવેશ થાય છે. આ વિસ્તારની વનસ્પતિમાં મુખ્યત્વે સાગ, સીસમ (રોઝવુડ) અને મહાગોનીના વાવેતરો આવેલા છે. આગળના માર્ગ પર, અનામલાઈ શ્રેણીનું પૂયમકુટ્ટી જંગલ આવેલું છે. === આબોહવા === {{Weather box |location = [[કોચી]] |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 35 |Feb record high C = 37 |Mar record high C = 37 |Apr record high C = 34 |May record high C = 35 |Jun record high C = 33 |Jul record high C = 35 |Aug record high C = 35 |Sep record high C = 38 |Oct record high C = 35 |Nov record high C = 34 |Dec record high C = 33 |year record high C = 38 |Jan high C = 30 |Feb high C = 31 |Mar high C = 31 |Apr high C = 31 |May high C = 31 |Jun high C = 28 |Jul high C = 28 |Aug high C = 28 |Sep high C = 28 |Oct high C = 29 |Nov high C = 30 |Dec high C = 30 |year high C = 30 |Jan low C = 23 |Feb low C = 25 |Mar low C = 26 |Apr low C = 26 |May low C = 26 |Jun low C = 25 |Jul low C = 24 |Aug low C = 24 |Sep low C = 25 |Oct low C = 25 |Nov low C = 25 |Dec low C = 23 |year low C = 25 |Jan record low C = 17 |Feb record low C = 18 |Mar record low C = 20 |Apr record low C = 21 |May record low C = 22 |Jun record low C = 21 |Jul record low C = 21 |Aug record low C = 20 |Sep record low C = 22 |Oct record low C = 20 |Nov record low C = 20 |Dec record low C = 19 |year record low C = 17 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 22.9 |Mar precipitation mm = 35.3 |Apr precipitation mm = 124.0 |May precipitation mm = 395.7 |Jun precipitation mm = 720.7 |Jul precipitation mm = 697.2 |Aug precipitation mm = 367.8 |Sep precipitation mm = 289.4 |Oct precipitation mm = 302.3 |Nov precipitation mm = 175.1 |Dec precipitation mm = 48.3 |year precipitation mm = 3228.3 |source 1 =<ref name=Wht>{{cite web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=35334&refer=&units=metric |title=Kochi, India |publisher=Whetherbase |access-date=1 July 2010 |date=August 2011 |archive-date=5 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305204638/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=35334&refer=&units=metric |url-status=dead }}</ref> |source 2 =<ref name=MSN>{{cite web |url=http://weather.uk.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:INXX0032&q=Cochin,+IND+forecast:averagesm |title=Kochi, India |publisher=MSN India |access-date=3 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714123820/http://weather.uk.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:INXX0032&q=Cochin,+IND+forecast:averagesm |archive-date=14 July 2011 |url-status=dead }}</ref> |date=September 2010 }} == અર્થતંત્ર == [[File:Carnival Info Park Phase - 4.jpg|thumbnail|ઇન્ફો પાર્ક, કોચી]] એર્ણાકુલમ જિલ્લો કેરળનો સૌથી ધનિક જિલ્લો છે<ref>{{Cite web |last=Vidyanandan |first=M. S. |date=2025-12-06 |title=Ernakulam tops state in per capita GDDP |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2025/Dec/06/ernakulam-tops-state-in-per-capita-gddp-3 |access-date=2026-01-06 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> અને કેરળ રાજ્યનું સૌથી મોટું વ્યાપારી કેન્દ્ર છે.<ref>{{Cite web |title=Ernakulam {{!}} Commercial Capital of Kerala {{!}} Districts of Kerala {{!}} Kerala {{!}} Kerala |url=https://kerala.me/districts/ernakulam |access-date=2026-01-06 |language=en-US}}</ref> તે રાજ્યના જીએસવીએ (GSVA) અને કર આવકમાં સૌથી વધુ યોગદાન આપે છે.<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=Staff |date=2017-04-24 |title=Ernakulam contributes nearly ₹19,000 crore to State exchequer |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/ernakulam-contributes-nearly-19000-crore-to-state-exchequer/article18198443.ece |access-date=2026-01-06 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ૨૦૧૧ની વસતી ગણતરી મુજબ એર્ણાકુલમ જિલ્લાનો કુલ સાક્ષરતા દર ૯૫.૮૯% હતો.<ref>{{Cite web |last=Admin |title=Ernakulam District Population 2011–2025: Religion {{!}} Literacy {{!}} Density {{!}} Sex Ratio |url=https://www.censusdata.in/2025/11/ernakulam.html |access-date=2026-01-06 |website=Census Data |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617094153/https://www.censusdata.in/2025/11/ernakulam.html |archive-date=2026-06-17 |url-status=dead}}</ref> તે રાજ્યમાં સૌથી વધુ માથાદીઠ આવક ધરાવે છે,<ref>{{Cite web |title=Which is most richest district in Kerala? |url=https://www.studycountry.com/wiki/which-is-most-richest-district-in-kerala |access-date=2026-01-06 |website=www.studycountry.com}}</ref> તેમજ રાજ્યમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં વાણિજ્યિક બેંકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ, મોટા પાયાના ઉદ્યોગો અને એમએસએમઈ (MSME) પણ અહીં આવેલા છે. તેનો એમ.જી. રોડ કેરળના કેટલાક સૌથી પ્રતિષ્ઠિત વ્યાપારી સાહસોનું સરનામું છે. કોચી એ ફેડરલ બેંક, જિયોજિત, વી-ગાર્ડ અને મુથૂટ જેવી કેટલીક મોટી કંપનીઓનું મુખ્ય મથક પણ છે.<ref>{{Cite web |title=LuLu Group India {{!}} LinkedIn |url=https://in.linkedin.com/company/lulu-group-india |access-date=2026-01-06 |website=in.linkedin.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geojit {{!}} Contact |url=https://geojitwealth.com/contact_us.html |access-date=2026-01-06 |website=geojitwealth.com |archive-date=2025-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215023332/https://geojitwealth.com/contact_us.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jose |first=Jovial |date=2024-03-29 |title=Top 10 Listed Companies in Kerala |url=https://decodetoday.com/top-10-listed-companies-in-kerala/ |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> જિલ્લાના સમગ્ર દરિયાકાંઠે આવેલો સમુદ્ર અને તેનો પાર્શ્ચજળ (બેકવોટર્સ) વિસ્તાર વિવિધ પ્રકારની માછલીઓનું કુદરતી નિવાસસ્થાન છે, જે દરિયાઈ અને આંતરદેશીય મત્સ્યઉદ્યોગ બંનેને સેવાઓ પૂરી પાડે છે. [[File:Kochi Marine Drive Day View BNC.jpg|center|thumb|કોચી મરીન ડ્રાઇવ ડે વ્યૂ]] [[File:Marine Drive Kochi Night View DSW.jpg|center|thumb|રાત્રિનું સૌંદર્ય, મરીન ડ્રાઇવ, કોચી]] === ખેતીવાડી (કૃષિ) === એર્ણાકુલમનો પૂર્વ ભાગ મુખ્યત્વે કૃષિપ્રધાન છે. ભેજવાળી અને સંતૃપ્ત જમીનમાં (wetlands) ચોખા (ડાંગર) મુખ્ય પાક તરીકે ઉગાડવામાં આવે છે. આ જિલ્લો રાજ્યમાં જાયફળ અને અનાનસનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે: રાજ્યમાં ઉત્પાદિત અનાનસના ૫૫% થી વધુ વાવેતર આ જિલ્લામાં થાય છે. રબર એ જિલ્લામાં સૌથી વધુ વાવેતર ધરાવતો બાગાયતી પાક છે અને રબરના ઉત્પાદનમાં આ જિલ્લો કોટ્ટાયમ પછી રાજ્યમાં બીજા ક્રમે આવે છે. જિલ્લામાં ઉગાડવામાં આવતા અન્ય મહત્વના પાકોમાં ટેપિયોકા (કેસાવા), કાળા મરી, સોપારી, નાળિયેર, હળદર, કેળાં અને પ્લેન્ટેન (શાકભાજી માટેના કેળાં) નો સમાવેશ થાય છે. == શિક્ષણ == [[File:Administrative Block , Cusat.jpg|thumb|કોચીન યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજીનો વહીવટી બ્લોક]] એર્ણાકુલમ ૧૯૯૦ સુધીમાં ૧૦૦ ટકા સાક્ષરતા મેળવનારો ભારતનો પ્રથમ જિલ્લો છે. વાસ્તવમાં, ૨૦ લાખથી વધુ વસતી ધરાવતા દેશના તમામ શહેરોમાં કોચીનો સાક્ષરતા દર સૌથી વધુ છે. રાજ્ય સાક્ષરતા કાર્યક્રમ અનુસાર ૧૦૦ ટકા સાક્ષરતા હાસિલ કરનાર ભારતનું પ્રથમ ગામ પોથાનિક્કાડ પણ આ જ જિલ્લામાં આવેલું છે. એર્નાકુલમમાં ત્રણ પ્રમુખ યુનિવર્સિટીઓ આવેલી છે: કાલાડીમાં 'શ્રી શંકરાચાર્ય યુનિવર્સિટી ઓફ સંસ્કૃત', કલામસ્સેરીમાં 'કોચિન યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી', અને કોચીમાં 'કેરળ યુનિવર્સિટી ઓફ ફિશરીઝ એન્ડ ઓશન સ્ટડીઝ'. આ જિલ્લો રાજ્યમાં સૌથી વધુ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ધરાવે છે; ૨૦૧૯ સુધીમાં, એર્ણાકુલમમાં ૪૭૬ સંપૂર્ણ હાઇ-ટેક શાળાઓ આવેલી છે.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/now-ernakulam-has-476-fully-high-tech-schools/article30226214.ece|title=Now, Ernakulam has 476 fully high-tech schools|newspaper=The Hindu |date=7 December 2019}}</ref> ૨૦૧૭માં, એર્ણાકુલમ જિલ્લા વહીવટીતંત્રે 'રોશની પ્રોજેક્ટ' શરૂ કર્યો હતો, જેનો હેતુ પરપ્રાંતીય શ્રમિકોના બાળકોને મલયાલમ શિક્ષણ પૂરું પાડવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટે પ્રાથમિકથી લઈને હાઈસ્કૂલ સુધીના ૧,૨૬૫ પરપ્રાંતીય શ્રમિકોના બાળકોને શિક્ષણ માટે સહાય પૂરી પાડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/934120/in-keralas-ernakulam-district-a-programme-is-helping-migrant-children-stay-in-school|title=In Kerala's Ernakulam district, a programme is helping migrant children stay in school|first=IndiaSpend com|last=Shreehari Paliath|website=Scroll.in}}</ref> == વહીવટ == જિલ્લા વહીવટીતંત્રનું નેતૃત્વ જિલ્લા કલેક્ટર કરે છે, જેઓ જમીન મહેસૂલ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, ચૂંટણીઓ તેમજ કાયદો અને વ્યવસ્થા સંભાળે છે. જિલ્લાને રેવેન્યુ ડિવિઝનલ ઓફિસર/સબ કલેક્ટર હેઠળ રેવેન્યુ ડિવિઝનમાં, તહસીલદારો હેઠળ આગળ તાલુકાઓમાં અને ત્યારબાદ રેવેન્યુ ગામોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે. આ જિલ્લામાં બે રેવેન્યુ ડિવિઝન—ફોર્ટ કોચિ અને મુવાત્તુપુઝા—તથા ૭ તાલુકા અને ૧૨૪ રેવેન્યુ ગામો આવેલા છે. === તાલુકાઓ === આ જિલ્લો કેરળમાં સૌથી વધુ તાલુકાઓ ધરાવે છે, જેની કુલ સંખ્યા સાત છે. આ તાલુકાઓને બે રેવેન્યુ ડિવિઝન — [[ફોર્ટ કોચી]] અને મુવાત્તુપુઝા હેઠળ વહેંચવામાં આવ્યા છે. દરેક રેવેન્યુ ડિવિઝનનું નેતૃત્વ રેવેન્યુ ડિવિઝનલ ઓફિસર (RDO) કરે છે, જ્યારે દરેક તાલુકાનો વહીવટ તહસીલદાર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. {{Div col|colwidth=25em}} * પરવુર * અલુવા * કુન્નાથુનાડ * મુવાત્તુપુઝા * કોચિ * કનાયન્નુર * કોથમંગલમ {{Div col end}} જમીન મહેસૂલ અને સંબંધિત વહીવટી બાબતો માટે આ તાલુકાઓને ૧૨૪ મહેસૂલ ગામોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Cite web |title=Subdivision (2) {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |url=https://ernakulam.nic.in/en/subdivision/ |access-date=2025-08-08 |language=en-US}}</ref> == સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ == === કોચી મહાનગરપાલિકા === કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ કોચી શહેર અને તેના ઉપનગરોનો વહીવટ સંભાળતી મુખ્ય સંસ્થા છે. તેનું નેતૃત્વ મેયર અને ડેપ્યુટી મેયર કરે છે. === નગરપાલિકાઓ === એર્ણાકુલમ જિલ્લો રાજ્યમાં સૌથી વધુ નગરપાલિકાઓ ધરાવે છે. {{Div col|colwidth=25em}} * ઉત્તર પરવુર * પિરાવોમ * મુવાત્તુપુઝા * કૂથટ્ટુકુલમ * પેરુમ્બાવુર * અલુવા * અંગેમાલી * થ્રિપુનિથુરા * કલામસ્સેરી * કોથમંગલમ * એલુર * મરાડુ * થ્રિક્કાકરા {{Div col end}} વહીવટી મર્યાદાઓ બાબતે એક મુખ્ય ટીકા એ થઈ રહી છે કે અલુવા, કલામસ્સેરી, થ્રિક્કાકરા, મરાડુ, થ્રિપુનિથુરા અને એલુર જેવી નગરપાલિકાઓ કોચી શહેર સાથે ભળી ગઈ હોવા છતાં, તેમને કોચી કોર્પોરેશન હેઠળ લાવવાને બદલે હજુ પણ અલગ નગરપાલિકાઓ તરીકે જ રાખવામાં આવી છે. આશ્ચર્યજનક રીતે, કોર્પોરેશને ૧૯૬૭થી પોતાની ભૌગોલિક મર્યાદાઓમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. જ્યારે આ કોર્પોરેશનની રચના થઈ ત્યારે તે ક્ષેત્રફળ અને વસતીની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટી હતી અને આ તમામ વિસ્તારો તે સમયે પંચાયતો હતી. કોચી શહેરના શહેરી વિસ્તારના વિકાસને કારણે જ્યારે આ વિસ્તારોનો વિકાસ શરૂ થયો, ત્યારે તેમને કોર્પોરેશનમાં ઉમેરવાને બદલે અલગ નગરપાલિકાઓ બનાવી દેવામાં આવી, જેના કારણે કોર્પોરેશનની કાર્યક્ષમતા મોટા પ્રમાણમાં સીમિત થઈ ગઈ. === ગ્રામીણ વિભાગો === એર્ણાકુલમ જિલ્લાનું ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ્ય ત્રિ-સ્તરીય પ્રણાલીમાં સંગઠિત છે, જેમાં એક જિલ્લા પંચાયત, ૧૪ બ્લોક પંચાયતો અને ૮૨ ગ્રામ પંચાયતોનો સમાવેશ થાય છે. આ માળખું કેરળ પંચાયતી રાજ અધિનિયમ, ૧૯૯૪ હેઠળ કામ કરે છે, જે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વિકાસ કાર્યક્રમોનું આયોજન અને અમલીકરણ કરવા, મૂળભૂત સેવાઓ પૂરી પાડવા અને સહભાગી શાસનને પ્રોત્સાહન આપવાનું કાર્ય કરે છે. == વસ્તી વિષયક માહિતી == {{historical populations|11=1901|12=6,46,235|13=1911|14=7,35,267|15=1921|16=7,89,311|17=1931|18=9,82,731|19=1941|20=11,72,292|21=1951|22=13,93,679|23=1961|24=17,02,740|25=1971|26=21,70,820|27=1981|28=25,49,255|29=1991|30=28,40,279|31=2001|32=31,05,798|33=2011|34=32,82,388|35=2018|36=34,27,659|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ મુજબ, એર્નાકુલમની વસ્તી ૩,૪૨૭,૬૫૯ છે.<ref name="ekmdemo_2018"/>૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતના ૨૦૧૧ની વસતી ગણતરીના અહેવાલ અનુસાર, દેશના કુલ ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી વસતીની દૃષ્ટિએ આ જિલ્લો ૧૦૪મો સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો જિલ્લો છે.<ref name="districtcensus" /> જિલ્લામાં પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૧,૦૭૨ રહેવાસીઓ (૨,૭૮૦/ચો.મી.) ની વસ્તી ગીચતા છે.<ref name="districtcensus" /> ૨૦૦૧-૨૦૧૧માં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૫.૬૯% હતો.<ref name="districtcensus" /> એર્ણાકુલમમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૦૨૭ સ્ત્રીઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name="districtcensus" /> અને સાક્ષરતા દર ૯૫.૮૯% છે. ૬૮.૦૭% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ અનુક્રમે વસ્તીના ૮.૧૮% અને ૦.૫૦% છે.<ref name="districtcensus" /> {{Pie chart |caption = એર્ણાકુલમ જિલ્લાની ભાષાઓ (૨૦૧૧)<ref name="languages"/> |label1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] |value1 = 96.70 |color1 = cornflowerblue |label2 = [[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]] |value2 = 0.97 |color2 = salmon |label3 = [[તમિલ ભાષા|તમિલ]] |value3 = 0.94 |color3 = royalblue |label4 = અન્ય |value4 = 1.39 |color4 = grey }} ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ૯૬.૭૦% વસ્તી મલયાલમ, ૦.૯૭% કોંકણી અને ૦.૯૪% તમિલ તેમની માતૃભાષા તરીકે બોલતી હતી.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> આ જિલ્લો કેરળના "સૌથી વિકસિત" જિલ્લો તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. ૨૦૦૧ સુધીમાં તેની રહેવાસી વસ્તી ૩,૧૦૫,૭૯૮ હતી, જેમાં પડોશી જિલ્લાઓના મુસાફરોનો સમાવેશ થતો નથી.<ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/kerala/press%20note_kerala.pdf|title=censusindia.gov.in}}</ref> ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, એર્ણાકુલમ જિલ્લો રાજ્યનું સૌથી મોટું શહેર (યુએ) (દેશમાં ૧૭મું સૌથી મોટું) - કોચી શહેરી સમૂહ પણ ધરાવે છે. કોચી યુએ ૮૪૩ કિમીમાં ફેલાયેલું છે અને ૨,૧૧૯,૭૨૪ (૨.૧૨ મિલિયન) ની વસ્તી ધરાવે છે,<ref>{{cite web|url=http://mohua.gov.in/cms/number-of-cities--towns-by-city-size-class.php |title=आवासन और शहरी कार्य मंत्रालय, भारत सरकार |publisher=Mohua.gov.in |access-date=2022-05-07}}</ref> જેના કારણે એર્ણાકુલમ જિલ્લાની વસ્તીના લગભગ બે તૃતીયાંશ લોકો રહે છે. કેરળ સરકારે કોચી યુએને રાજ્યમાં એકમાત્ર "પ્રથમ ક્રમનું યુએ" તરીકે પણ ચિહ્નિત કર્યું છે, જેનો પ્રભાવ અન્ય નાના શહેરોથી વિપરીત સમગ્ર રાજ્યમાં ફેલાયેલો છે. આ જિલ્લામાં બીજું એક નાનું શહેરી સમૂહ પણ આવેલું છે - કોથામંગલમ, જેનો વિસ્તાર ૮૧.૪૨ કિમી² છે અને તેમાં ૧,૧૪,૬૩૯ લોકો રહે છે. કોથામંગલમ અને મુવત્તુપુઝા શહેરો કોથામંગલમ યુએનો મોટો ભાગ બનાવે છે. {{bar box |title = એર્ણાકુલમ જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકા |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ ધર્મ|darkorange|45.99}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી ધર્મ|dodgerblue|38.03}} {{bar percent|ઇસ્લામ ધર્મ|green|15.67}} {{bar percent|અન્ય અથવા જણાવેલ નથી|black|0.31}} }} {| class="wikitable sortable" |+એર્ણાકુલમમાં ધર્મો !તાલુકા !style="background-color: darkorange;" |હિન્દુ !style="background-color: dodgerblue;" |ખ્રિસ્તીઓ !style="background-color: green;" |મુસ્લિમ !અન્ય |- |કુન્નાથુનાડ |style="background:darkorange" |45.32 |35.39 |19.16 |0.13 |- |અલુવા |37.78 |style="background:dodgerblue;color:white" |44.64 |17.29 |0.29 |- |પરવુર |style="background:darkorange" |56.69 |28.93 |14.13 |0.25 |- |કોચી |style="background:darkorange" |41.74 |41.15 |16.67 |0.44 |- |કનયન્નુર |style="background:darkorange" |53.16 |34.49 |11.91 |0.44 |- |મુવત્તુમુઝા |40.53 |style="background:dodgerblue;color:white" |45.14 |14.12 |0.21 |- |કોથામંગલમ |36.16 |style="background:dodgerblue;color:white" |41.82 |21.77 |0.25 |} === ધર્મ === એર્ણાકુલમ જિલ્લામાં હિંદુઓ (૪૬%) સૌથી મોટો સમુદાય છે, ત્યારબાદ ખ્રિસ્તીઓ (૩૮%) (લેટિન કેથોલિક, સીરો-માલાબાર, જેકોબાઇટ્સ, પેન્ટેકોસ્ટલ્સ અને મલંકારા ઓર્થોડોક્સ) અને મુસ્લિમો (૧૫.૭%) આવે છે.<ref name="religion">{{Cite web |year=2011 |title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India]}</ref> ખ્રિસ્તી સમુદાયમાં સીરો-માલાબાર ચર્ચની વસતી સૌથી વધુ છે, ત્યારબાદ લેટિન કેથોલિક છે જેઓ મુખ્યત્વે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં એકત્રિત થયેલા છે, અને પછી જેકોબાઇટ્સ આવે છે. કોચિમાં જૈન, યહૂદી (Jews) અને શીખ સમુદાયના લોકો પણ અલ્પસંખ્યામાં રહે છે.<ref>[http://www.ernakulam.nic.in/district_profile.htm Official Ernakulam District Profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721165413/http://www.ernakulam.nic.in/district_profile.htm |date=21 July 2011 }}</ref> એર્ણાકુલમમાં એક સમયે યહૂદીઓની નોંધપાત્ર વસતી હતી, જેઓ 'મલાબાર યહૂદીઓ' તરીકે જાણીતા હતા અને તેમના કેટલાક સિનાગોગ (પ્રાર્થનાઘરો) પણ અહીં આવેલા હતા. તેઓ જિલ્લાની વેપારી અને વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. ૧૯૪૮માં ઇઝરાઇલ દેશની સ્થાપના થયા પછી, ૧૯૫૦ના દાયકામાં આખો સમુદાય ઇઝરાઇલ સ્થળાંતર (આલિયા - aliyah) કરી ગયો. આજે ઇઝરાઇલમાં તેમની સંખ્યા આશરે ૮,૦૦૦ જેટલી છે, પરંતુ આ જિલ્લામાં હવે બહુ ઓછા યહૂદીઓ બાકી રહ્યા છે. કોચિ અને તેલ અવીવ વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ સેવા શરૂ થયા પછી, તેઓ વાર્ષિક મુલાકાતો અને મેળાવડાઓ દ્વારા આ પ્રદેશ સાથે પોતાના સંબંધો જાળવી રહ્યા છે. એર્ણાકુલમમાં ગોવા મુક્તિ અભિયાન દરમિયાન ગોવાથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા કોંકણી હિંદુઓની પણ નોંધપાત્ર વસતી વસે છે.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2017/oct/18/exploring-kochi-through-a-goan-lens-1677623.html|title=Exploring Kochi through a Goan lens|website=The New Indian Express}}</ref> જિલ્લામાં જૈન સમુદાયની નાની વસતી છે, જે મુખ્યત્વે કોચી શહેરમાં કેન્દ્રિત છે. આ ઉપરાંત, શીખ સમુદાય પણ મુખ્યત્વે કોચીમાં જ વસે છે.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/jain-festival-celebrated-in-city/articleshow/54386779.cms|title=Jain festival celebrated in city |website=The Times of India}}</ref> કોચીમાં ૨૫ થી વધુ શીખ પરિવારો રહે છે અને અહીં એક ગુરુદ્વારા પણ આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/the-sikhs-here-love-kochi/articleshow/16961391.cms|title=Sikh families: The Sikhs here love Kochi |website=The Times of India}}</ref> [[File:Thrikkakara Temple DSC09337.JPG|thumb|ત્રિક્કાકર મંદિર - ભારતના થોડા મંદિરોમાંનું એક અને કેરળમાં ભગવાન વામનને સમર્પિત એકમાત્ર મંદિર]] [[File:Chottanikkara Temple.jpg|thumb|ચોટ્ટાનિક્કારા મંદિર]] == સંસ્કૃતિ == === તહેવારો અને પરંપરાઓ === અલુવા ખાતે પેરિયાર નદીના કિનારે આવેલા [[અલુવા મહાદેવ મંદિર]] ખાતે ઉજવાતો 'અલુવા શિવરાત્રી' ઉત્સવ દેશભરના લોકોને આકર્ષે છે. પિરાવોમમાં આવેલું 'સેન્ટ મેરીઝ ઓર્થોડોક્સ સીરિયન કેથેડ્રલ' ઈ.સ. ૪૦૫ માં સ્થપાયું હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તે ૧૮મી સદી સુધી આર્ચડીકન અને સેન્ટ થૉમસનું મુખ્યાલય હતું. આદિ શંકરાચાર્યનો જન્મ કાલાડીમાં થયો હતો, જેને વિશ્વભરના હિંદુઓ માટે એક અગ્રણી તીર્થધામ માનવામાં આવે છે. પેરુમ્બાવુર નજીક આવેલું 'કલ્લિલ ક્ષેત્રમ' એક પ્રખ્યાત જૈન મંદિર છે. પુથનક્રુઝ એ ભારતમાં 'સીરિયાક ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ'નું પ્રાદેશિક સ્થળ છે, અને જ્યાં 'સેન્ટ થૉમસ સીરો-માલાબાર કેથોલિક ચર્ચ', મલયાટ્ટુર આવેલું છે. 'સેન્ટ મેરીઝ જેકોબાઈટ સીરિયન વલિયાપલ્લી', થામરાચલ ખાતે આઠ દિવસીય ઉપવાસ (એટ્ટુનોમ્બુ) ઉત્સવ સમગ્ર રાજ્યમાંથી ઘણા લોકોને આકર્ષે છે. મુવાત્તુપુઝા નજીક કદમત્તમ ખાતે આવેલું 'સેન્ટ જ્યોર્જ ઓર્થોડોક્સ સીરિયન ચર્ચ' ખૂબ જ પ્રાચીન છે અને તેની સ્થાપના ઈ.સ. ૫મી સદીમાં 'માર અબો' સીરિયન મેટ્રોપોલિટન દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેઓ પર્સિયાથી એક ક્રોસ લાવ્યા હતા, જે આજે પણ આ ચર્ચમાં સચવાયેલો છે. ૨૪ સપ્ટેમ્બરે વલ્લારપદમના લેટિન ચર્ચ ખાતે યોજાતો ઉત્સવ તમામ ધર્મોના લોકોને આકર્ષે છે. આ ચર્ચમાં આવેલી વર્જિન મેરીની મૂર્તિ ઘણા ચમત્કારો માટે જાણીતી છે. એડપ્પલ્લીમાં આવેલું 'સેન્ટ જ્યોર્જ્સ સીરો-માલાબાર કેથોલિક ફોરેન ચર્ચ' ઈ.સ. ૫૯૩ માં સ્થપાયું હતું. એર્ણાકુલમના મહત્વના ધાર્મિક યાત્રાધામોમાં કુનન કુરીશ સેન્ટ જ્યોર્જ ઓર્થોડોક્સ પિલગ્રીમ ચર્ચ (મટ્ટનચેરી), વડક્કેન પરવુર સેન્ટ થૉમસ કેથોલિક ચર્ચ (મલયાટ્ટુર પલ્લી), મોર થોમન જેકોબાઈટ ચર્ચ (કોથમંગલમ), અને થ્રિક્કુન્નાથુ સેન્ટ મેરીઝ સેમિનારી ચર્ચ (અલુવા) નો સમાવેશ થાય છે. સંત ગ્રેગોરિયોસ અબ્દુલ જલીલના પવિત્ર અવશેષો ઉત્તર પરવુરના સેન્ટ થૉમસ જેકોબાઈટ ચર્ચમાં સાચવવામાં આવ્યા છે. સંતના 'ધુકરોનો' (સ્મૃતિ પર્વ) માટે ૨૭ એપ્રિલે કેરળભરમાંથી હજારો શ્રદ્ધાળુઓ અહીં એકઠા થાય છે. એલ્ધો મોર બાસેલિઓસની વાર્ષિક પરબ (Feast) દર વર્ષે ૨ અને ૩ ઓક્ટોબરે કોથમંગલમ સ્થિત તેમની મકબરા ચર્ચ (મોર થોમન ચર્ચ) માં ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે. અલુવા સ્થિત થ્રિક્કુન્નાથુ સેન્ટ મેરીઝ સેમિનારી ચર્ચ ખાતે ૨૬ જાન્યુઆરીએ પૌલોસ માર અથાનાસિયસનો સ્મૃતિ ઉત્સવ ઉજવાય છે, જ્યાં તેમની સમાધિ આવેલી છે અને ત્યાં પણ હજારો ભક્તો ઉમટી પડે છે. મલંકારા ઓર્થોડોક્સ સીરિયન ચર્ચના ભારતના સર્વપ્રથમ સંત, 'પરુમલા થિરુમેની' તરીકે જાણીતા ઘી વર્ગીસ માર ગ્રેગોરિયોસ ઓફ પરુમલાનો જન્મ અને ઉછેર મુલંથુરુથી ખાતે થયો હતો. == પરિવહન == === જમીન માર્ગ === એર્ણાકુલમમાંથી ત્રણ પ્રમુખ રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પસાર થાય છે, જેમાં પાનવેલ - કોચિ - કન્યાકુમારી હાઇવે (નેશનલ હાઇવે ૬૬), કોચિ - સેલમ હાઇવે (ઉત્તર-દક્ષિણ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોરનો ભાગ - નેશનલ હાઇવે ૬૬), અને કોચિ - મદુરાઈ - થોંડી હાઇવે (નેશનલ હાઇવે ૮૫) નો સમાવેશ થાય છે. === રેલવે સ્ટેશન === એર્ણાકુલમમાં ૧૭ રેલવે સ્ટેશનો આવેલા છે. એર્ણાકુલમ જંક્શન, એર્ણાકુલમ ટાઉન અને અલુવા અહીંના મુખ્ય સ્ટેશનો છે. અન્ય સ્ટેશનોમાં અંગેમાલી, થ્રિપુનિથુરા, એડપ્પલ્લી, મુલંથુરુથી, કરાકુટ્ટી, ચોવરા, કલામસ્સેરી, નેટ્ટુર, કુમ્બલમ, ચોટ્ટાનિક્કારા રોડ, કાંજીરામટ્ટમ અને પિરાવોમ રોડનો સમાવેશ થાય છે. આ રેલવે માર્ગો થ્રિશુર, કોટ્ટાયમ, કોચિન એચ.ટી., અલાપ્પુઝા અને વલ્લારપદમ થઈને પસાર થાય છે. અંગેમાલી-એરુમેલી સબરીમાલા રૂટ પણ આ જ જિલ્લામાંથી પસાર થાય છે. આ ઉપરાંત, કોચિ શહેરમાં કોચિ મેટ્રો સેવા પણ કાર્યરત છે. === હવાઈ મથક === એર્ણાકુલમ જિલ્લામાં બે એરપોર્ટ આવેલા છે: વિલિંગડન આઇલેન્ડ (W.island) ખાતે આવેલું નેવલ એરપોર્ટ (જૂનું કોચિન એરપોર્ટ) અને કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL). CIAL એ મુંબઈ, દિલ્હી અને ચેન્નાઈ પછી દેશનું ચોથું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરોને સેવાઓ પૂરી પાડે છે. === જળ પરિવહન === એર્ણાકુલમ જિલ્લો પેરિયાર અને મુવાત્તુપુઝા નદીઓના સપાટ મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (ડેલ્ટા) માં આવેલો છે. નદીઓ અને પાર્શ્ચજળ (લગૂન્સ/બેકવોટર્સ) ને કારણે આ જિલ્લામાં જળ પરિવહન ખૂબ જ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. == ચિત્રદીર્ઘા== <gallery> File:Kochi Jewish Synagogue C.jpg|પરદેશી કોચીન યહૂદી સિનાગોગ File:St. Francis CSI Church, in Fort Kochi DSW.jpg|સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ File:Marine Drive Kochi.jpg|મરીન ડ્રાઇવ વોકવે પર ચાઇનીઝ નેટ બ્રિજ File:Kochi, Dutch Cemetery, Kerala, India.jpg|કોચીમાં આવેલ [[કોચી ડચ કબ્રસ્તાન]] File:Kochi, Old Kochi, Kerala, India.jpg|જૂના કોચીમાં શાળા File:Kochi, Fishing nets, Sunset, Kerala, India.jpg|ફોર્ટ કોચીમાં માછીમારીની જાળ File:Hill palace horse cart room back of palace.jpg|હિલ પેલેસ, ટ્રિપુનિથુરા File:High Court of Kerala Building.jpg|એર્ણાકુલમ ખાતે કેરળ હાઇકોર્ટ File:Heritage Building of Ernakulam District Court by Augustus Binu.jpg|એર્નાકુલમ જિલ્લા કોર્ટની હેરિટેજ ઇમારત </gallery> == સંદર્ભો == {{Reflist}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 75f754fb3prm0jlt4ak16jro7t8n8va ગૂગલ 0 6849 906598 901334 2026-10-30T02:08:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906598 wikitext text/x-wiki {{Infobox company |name = ગૂગલ |logo = [[File:Google 2026 logo.svg|frameless|alt=Google Logo]] |type = જાહેર |traded_as = {{NASDAQ|GOOG}} {{FWB|GGQ1}}<br />[[NASDAQ-100|NASDAQ-100 Component]]<br />[[S&P 500|S&P 500 Component]] |industry = ઈન્ટરનેટ, [[કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર]] |foundation = [[મેન્લો પાર્ક, કેલિફોર્નિયા|મેન્લો પાર્ક]], કેલિફોર્નિયા, યુ.એસ.<br />({{Start date|1998|09|4}})<!--Do not change this to September 27: every year they celebrate at a different date, but the company was founded on September 4. Also, do not add that it is 13 years old as Google is, obviously, not a human and therefore the age is not quite relevant.--><ref>{{cite web|title=Company|url=http://www.google.com/intl/en/about/corporate/company/|publisher=Google|access-date=August 31, 2011|archive-date=નવેમ્બર 17, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117163856/http://www.google.com/intl/en/about/corporate/company/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Claburn|first=Thomas|title=Google Founded By Sergey Brin, Larry Page... And Hubert Chang?!?|url=http://www.informationweek.com/news/internet/google/210603678|publisher=InformationWeek|access-date=August 31, 2011|archive-date=જાન્યુઆરી 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107054232/https://www.informationweek.com/404.asp|url-status=dead}}</ref> |founder = [[લેરી પેજ]], [[સેર્ગેઈ બ્રિન]] |location_city = [[ગૂગલપ્લેક્સ]], [[માઉન્ટેન વ્યૂ, કેલિફોર્નિયા]] |location_country = યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ |area_served = વિશ્વવ્યાપી |key_people = લેરી પેજ<br />(સહસ્થાપક અને સીઇઓ)<br />[[એરિક શ્મિટ]]<br />(ચેરમેન)<br />સેર્ગેઈ બ્રિન (સહસ્થાપક) |products = જુઓ [[ગુગલના ઉત્પાદનોની યાદી]]. |revenue = {{Increase}} US$ 37.905 [[1000000000 (number)|billion]] (2011) |operating_income = {{Increase}} US$ 11.632&nbsp;billion (2011) |net_income = {{Increase}} US$ {{0|0}}9.737&nbsp;billion (2011) |assets = {{Increase}} US$ 72.574&nbsp;billion (2011) |equity = {{Increase}} US$ 58.145&nbsp;billion (2011) |num_employees = 54,604 (2012)<ref>{{cite web|title=Number of Employees|url=http://investor.google.com/earnings/2012/Q2_google_earnings.html|publisher=Google|access-date=July 19, 2012}}</ref> |subsid = [[AdMob]], [[DoubleClick]], [[Motorola Mobility]], [[On2 Technologies]], [[Picnik]], [[YouTube]], [[Zagat]] |homepage = {{URL|https://www.google.com|Google.com}} |intl = yes |footnotes =<ref name="form 10-k">{{cite web |url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1288776/000119312511032930/d10k.htm |title=Form 10-K |author=U.S. Securities and Exchange Commission |authorlink=U.S. Securities and Exchange Commission |year=2010 |publisher=United States of America |location=Washington, D.C. |at=Part II, Item 6 |access-date=June 29, 2011}}</ref> }} '''ગૂગલ''' એ અમેરિકાની એક બહુરાષ્ટ્રીય કંપની છે. જે મુખ્યત્વે ઇન્ટરનેટ સર્ચ ,ઈમેલ, ઓનલાઈન જાહેરાત જેવી સેવાઓ આપે છે. કંપનીની સ્થાપના સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના પીએચડીના વિદ્યાર્થી લેરી પેજ અને સર્જી બ્રિન દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૮માં કંપનીનું રૂપ આપવામાં આવ્યું. કંપનીનું વડું મથક અમેરિકાના કેલીફોર્નીયામાં માઉન્ટેનવ્યૂ ખાતે આવેલું છે. ગૂગલ દુનિયાભરમા ફેલાયેલ ડેટા સેન્ટરમામાં ૧૦ લાખથી વધુ સર્વર દ્રારા ચલાવવામાં આવે છે. કંપનીની મૂળભૂત સેવા વેબ સર્ચ ઍન્જિન છે તથા કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર ગુગલ ક્રોમ, પિકાસા તેમજ ઈન્સ્ટન્ટ મેસેજ માટે ગુગલ ટોકની સુવિધા પણ આપે છે. નેક્સસ ફોન તેમજ આજકાલના સ્માર્ટ ફોનમાં વપરાતી ઑપરેટિંગ સિસ્ટમ એન્ડ્રોઇડ પણ ખૂબ લોકપ્રિય છે. =='''ઈતિહાસ''' == ગૂગલનીvrinda 5556માંove yugકાર્ય દરમિયાન લેરી પેજ અને સર્જીબ્રિને કરી હતી. એ સમયે લેરી અને સર્જી સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પીએચડીના વિદ્યાર્થી તરીકે સંશોધન કાર્ય કરતા હતા. ત્યારે કોઈ પણ વેબ સાઈટનું અલગ અલગ મૂલ્યાંકન કરી શકે એવું ઍલ્ગરિધમ બનાવ્યું જેનું નામ '''પેજ રેન્ક''' આપ્યું. તે સમયે ૧૯૯૬માં આઈડીડી ઇન્ફર્મેશન સર્વિસના રોબીન લીએ એક “રેન્કડેસ્ક “ નામનું નાનકડું સર્ચ ઍન્જિન બનાવ્યું. જે આ સિસ્ટમ પર જ કામ કરતુ હતું. રેન્કડેસ્કને લીએ પેટન્ટ કરાવીને “બાયડું” નામની ચીનમાં કંપની બનાવી. પેજ અને બ્રિને શરૂઆતમાં સર્ચ ઍન્જિનનું નામ '''બેકરબ''' રાખ્યું હતું. કેમકે એ સર્ચ ઍન્જિન બૅકલિંક પર સાઈટનું મૂલ્યાંકન કરતું હતું, ત્યાર બાદ નામ '''ગૂગલ''' રાખવામાં આવ્યું. ગૂગલ અંગ્રેજી શબ્દ googolનું ભૂલથી આવેલું નામ છે. જેનો અર્થ એક નંબર જેની પાછળ ૧૦૦ મીંડા એવો થાય છે. શરૂઆતના દિવસોમાં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીની વેબસાઈટ google.stanford.edu નામના ડોમાઈન પર ચાલતી હતી . પછી ૧૫ સપ્ટેબર ૧૯૯૭ના રોજ નવું ડોમાઇન રજિસ્ટર કરવામાં આવ્યું. ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૮માં કંપનીનું રૂપ આપ્યું 'ને કંપનીની પહેલી ઑફિસ સુસાન વોજેસકી જે તેમના મિત્ર હતા એના ગેરેજ મિલનો પાર્ક કેલીફોર્નીયામાં ચાલુ કરવામાં આવી. ક્રેગ સિલ્વરસ્ટીન જે એની સાથે પીએચડી નો વિદ્યાર્થી હતો એ પહેલો કર્મચારી બન્યો.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927004511/http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|archive-date=2015-09-27|access-date=2019-12-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a }}</ref> ૧૯૯૮માં સન માઈક્રો સિસ્ટમના માલિક એન્ડી બેખટોલીસીમએ તે લોકો ને એક લાખ અમેરિકન ડોલરની મદદ કરી હતી. ૧૯૯૯માં જયારે અભ્યાસ કરતા-કરતા બ્રિન અને પેજને લાગ્યું કે એ લોકો સર્ચ ઍન્જિન પર ઘણો સમય બગાડે છે અને ભણવામાં ધ્યાન નથી આપી શકતા. તેથી એ લોકો તેને વેચવાનો નિર્ણય લીધો. એક્સાઈટ કંપનીના સીઈઓ જ્યોર્જ બેલને ૧૦ લાખમાં વેચવાનો પ્રસ્તાવ મૂકયો પણ એ લોકોએ સ્વીકાર્યો નહિ. એ સમયે વિનોદ ખોસલાએ કંપની ૭.૫ લાખમાં ખરીદવા માટે વાત પણ કરી હતી. ત્યારે વિનોદ ખોસલા એ એક્સાઈટમાં નિવેશક હતા. =='''મુખ્ય સેવા''' == ===સર્ચ=== '''સર્ચ''' એ ગૂગલની સૌથી મોટી અને લોકપ્રિય સેવા છે. દુનિયામાં ઈન્ટરનેટ પર થતા સર્ચમાંથી ૬૫ %થી વધારે સર્ચ ગૂગલ પર થાય છે. ૧૦૦ બિલિયનથી વધારે સર્ચ દર મહીને ગૂગલ પર થાય છે. જેમાં અલગ અલગ પ્રકારે થતા સર્ચ ફોટો, બ્લોગ, સમાચાર સ્વરૂપે હોય છે. ===ઈમેલ=== જીમેલ નામની જાણીતી ઈમેલ સેવાની સરુઆત ૧ એપ્રિલ ૨૦૦૪માં કરવામાં આવી હતી. ત્યારે ૧ ગીગા બાઇટ સંગ્રહની સુવિધા સાથે શરૂઆત થયા બાદ અત્યારે ૧૦ ગીગા બાઇટથી વધારે સંગ્રહ કરવાની સગવડ આપે છે. જૂન ૨૦૧૨માં મળેલા સતાવાર આકડા મુજબ ગૂગલના ૪૨૫ મિલિયન સક્રિય વપરાશકર્તા નોંધાયેલા છે. ===યુ ટ્યૂબ=== ૨૦૦૯માં ખરેદેલી સાઈટ વપરાશકર્તાને વિડીઓ અપલોડ કરવાની સુવિધા આપે છે. દુનિયાની સૌથી મોટી વીડિઓ સંગ્રહકર્તા સાઈટ છે. યુ ટ્યૂબ પર દર સેકન્ડે ૧ કલાકનો વિડીઓ વપરાશકર્તા અપલોડ કરે છે. ૪ બિલિયનથી વધારે વીડિઓ દરરોજ જોવામાં આવે છે. ===બ્લોગસ્પોટ === પહેલા બ્લોગ્ર તરીકે જાણીતી સેવા જે પાયરા લેબ પાસેથી ૨૦૦૩માં ખરીદેલી સાઈટ પર પોતાના મનગમતા વિષય પર બ્લોગ બનાવવાની સગવડતા આપે છે, જે હાલમાં બ્લોગસ્પોટ નામે ઓળખાય છે. પોતાની જાહેરાત કરવાની છુટછાટથી બ્લોગસ્પોટ પર જાહેરાતોથી કમાણી પણ કરી શકાય છે. ===એડસેન્સ=== એડસેન્સએ ગૂગલની જાહેરાત માટેનો પ્રકલ્પ છે. જેમાં લખાણ, ફોટો અને વીડિઓ રૂપે સાઈટ /બ્લોગ ને અનુરૂપ જાહેરાત આવે છે. સાઈટના મુલાકાતીના લોકેશન કે છેલ્લે કરેલા વ્યવહારને અનુરૂપ જાહેરાત દર્શાવે છે. જેના પર પે પર ક્લિક કે પે પર વ્યૂના હિસાબે કમાણી કરી શકાય છે. આ સુવિધાની શરુઆત ૨૦૦૩માં કરવામાં આવી હતી. વ્યવસાયિક બ્લોગરમાં એડસેન્ થી કમાણી એ મુખ્ય સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. ગૂગલની આવકનો ઘણોખરો ભાગ એડસેન્સમાંથી આવે છે. ===મેપ્સ === ગૂગલ મેપ્સ જે પહેલા ગૂગલ લોકલથી ઓળખાતી સેવા છે. આ સુવિધામાં ઉપગ્રહ દ્વારા લેવામાં આવેલા ચિત્રો દ્વારા બે સ્થળો વચ્ચેનું અંતર અને રસ્તા જાણવા માટેની સુવિધા છે. હાલના સ્માર્ટ ફોનમાં ગૂગલ મેપ્સની ઍપ્લિકેશનનો ઘણો વપરાશ થાય છે. ==સમાચાર== ગુગલ સમાચાર ઍ ગૂગલની સમાચાર સેવા છે. જે તે દેશ અને દુનિયા ના તમામ હાલના સમાચાર ગૂગલ સમાચાર મા ઑનલાઇન વાંચી શકાય છે. ==પુસ્તકો== ગૂગલ પુસ્તક સેવા ઍ ઑનલાઇન પુસ્તકો નુ ભંડોળ છે. વપરાસકર્તા ઑનલાઇન પુસ્તકો વાંચી શકે છે. ઘણા બધા પુસ્તકો મફતમા ડાઉનલોડ કરી શકે છે. ઘણા બધા પુસ્તકો ઑનલાઇન ખરીદી પણ શકે છે. ==ગૂગલ પ્લસ== ગૂગલ પ્લસ ઍ ગુગલની સોશિયલ નેટવર્કીંગ વેબસાઈટ છે. જેમા ઉપયોગકર્તા તેમના પરિવારજનો અને મિત્રો સાથે જોડાય શકે છે. ઉપયોગકર્તા ગુગલ પ્લસ દ્વારા ફોટાઓ, લખાણ, વીડિયો વગેરે શેર કરી શકે છે. ગૂગલ પ્લસ ઍ તદ્દન નવી અને ખુબજ લોકપ્રિય વેબસાઇટ છે. ==ગૂગલ પ્લે== ગૂગલ પ્લે ઍ ગુગલની ખાસ એન્ડ્રોઇડ મોબાઇલ ફોન ઑપરેટિંગ સિસ્ટમ માટેના સૉફ્ટવેર અને ગેમ્સ માટે ની વેબસાઇટ છે. જેમા એન્ડ્રોઇડ મોબાઇલ ફોન માટે ઘણા બધા સૉફ્ટવેર, ગેમ્સ, ફિલ્મો, પુસ્તકો ઉપલબ્ધ છે. વરાશકર્તા તેમના સ્માર્ટ ફોન પરથી સીધુ જ ડાઉનલોડ કેરી શકે છે. ==અનુવાદ== ગૂગલ અનુવાદ જે (ગુગલ ટ્રાન્સલેટ) તરીકે ઓળખાય છે. તેમા લગભગ ૮૧ જેટલી ભાષાઓ છે. જેનો અનુવાદ તમે બીજી ભાષા સાથે કરી શકો છે. દા.ત. ગુજરાતી ભાષા નો અનુવાદ અંગ્રેજી માં =સંદર્ભો= {{સંદર્ભયાદી}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:વેબસાઇટ]] [[શ્રેણી:વેબકંપની]] af9bfxvtdiy0ovciqrkmp3qwfu64lee પ્રતિભા પાટીલ 0 8026 906604 868945 2026-10-30T07:16:33Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906604 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox officeholder | name = પ્રતિભા પાટીલ | office = [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ|ભારતના ૧૨મા રાષ્ટ્રપતિ]] | image = The President of India, Smt. Pratibha Patil.jpg | image_size = | caption = | predecessor = [[અબ્દુલ કલામ]] | primeminister = [[મનમોહન સિંહ]] | successor = [[પ્રણવ મુખર્જી]] | vicepresident = મહમદ હમિદ અંસારી | party = [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] | office1 = ૧૭મા રાજસ્થાનના ગવર્નર | 1blankname1 = મુખ્ય મંત્રી | 1namedata1 = વસુંધરા રાજે | predecessor1 = મદન લાલ ખુરાના | successor1 = અખલાગુર રહેમાન કિડવાઇ | office2 = ૯મા રાજ્યસભાના ઉપ ચેરમેન | term2 = ૧૮ નવેમ્બર ૧૯૮૬ – ૫ નવેમ્બર ૧૯૮૮ | predecessor2 = એમ.એમ. જેકોબ | successor2 = નઝમા હેપતુલ્લા | birth_name = પ્રતિભા દેવીસિંહ પાટિલ | birth_date = {{birth date and age|1934|12|19|df=y}} | birth_place = નદગાંવ, બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટિશ ભારત | spouse = {{Marriage|દેવીસિંહ રણસિંહ શેખાવત|1965}} | alma_mater = સાવિત્રીબાઈ ફૂલે પુણે યુનિવર્સિટી (બી.એ., એમ.એ.)<br />યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બે (એલ.એલ.બી.) | nationality = ભારતીય | website = {{URL|http://www.pratibhapatil.info/}} | term_start = ૨૫ જુલાઈ ૨૦૦૭ | term_end = ૨૫ જુલાઈ ૨૦૧૨ | term_start1 = ૮ નવેમ્બર ૨૦૦૪ | term_end1 = ૨૩ જૂન ૨૦૦૭ }} '''પ્રતિભા દેવીસિંહ પાટિલ''' (૧૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૩૪) પ્રજાસત્તાક [[ભારત]]ના ૧૨માં અને આ પદ મેળવનારા પ્રથમ મહિલા રાષ્ટ્રપતિ હતા. તેમણે ૨૫ જુલાઈ, ૨૦૦૭ના રોજ [[અબ્દુલ કલામ|ડો. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામના]] અનુગામી બની ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તરીકેના શપથ લીધા હતા. અને ૨૫ જુલાઈ, ૨૦૧૨નાં રોજ નિવૃત થયા. તેમના અનુગામી [[પ્રણવ મુખર્જી]]એ ૨૫ જુલાઈ, ૨૦૧૨ના આ પદ સંભાળ્યું. [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] (INC)ના સભ્ય, શ્રીમતિ પ્રતિભા પાટિલની નિયુક્તિ સત્તા પર રહેલી યુનાઇટેડ પ્રોગ્રેસીવ એલાયન્ઝ અને ભારતીય ડાબેરીઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ૧૯ જુલાઇ, ૨૦૦૭ના રોજ યોજાયેલી રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી તેઓ નજીકના પ્રતિસ્પર્ધી [[ભૈરોં સિંઘ શેખાવત]]ને હરાવીને જીતી ગયા હતા.<ref>{{cite news | title = Patil Poised to Become India's First Female President | author = Bibhudatta Pradhan | publisher = [[Bloomberg L.P.|Bloomberg.com]] | url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601091&sid=aHJhXtWRZ4bA&refer=india | date = 2007-07-19 | access-date = 2007-07-20}}</ref><ref>{{cite news | title = High turnout in Presidential poll | author = Anita Joshua | publisher = [[The Hindu]] | url = http://www.hindu.com/2007/07/20/stories/2007072050450100.htm | date = 2007-07-20 | access-date = 2007-07-20 | archive-date = 2012-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121110084219/http://www.hindu.com/2007/07/20/stories/2007072050450100.htm | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | title = Voting for Presidential poll ends | publisher = [[NDTV]] | url = http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070019470&ch=7/19/2007%201:48:00%20PM | date = 2007-07-19 | access-date = 2007-07-20 | archive-date = 2007-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070929143626/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070019470&ch=7%2F19%2F2007%201%3A48%3A00%20PM | url-status = dead }}</ref> પાટિલ મહારાષ્ટ્ર વિધાન સભાના (૧૯૬૨-૧૯૮૫) સભ્ય તરીકે [[મહારાષ્ટ્ર]]ના જલગાંવ જિલ્લાના એદલાબાદ મતદારક્ષેત્રનું પ્રતિનિધીત્વ કરતા હતા, અને તેઓ [[રાજ્ય સભા]]ના નાયબ અધ્યક્ષા (૧૯૮૬-૧૯૮૮), [[અમરાવતી]]થી [[લોક સભા]]ના સંસદ સભ્ય (૧૯૯૧-૧૯૯૬), અને ૧૭મા તેમજ રાજસ્થાનના પ્રથમ મહિલા ગવર્નર હતા (૨૦૦૪-૨૦૦૭). == પૂર્વજીવન == પ્રતિભા પાટિલ [[મહારાષ્ટ્ર]]ના નડગાંવમાં નારાયણ રાવને ત્યાં જન્મ્યા હતા. તેમણે [[નવી દિલ્હી]]ની સ્પ્રીંગડેલ્સ ખાતે અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે ગવર્ન્મેન્ટ લો કોલેજ, મુંબઇ (યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બે સાથે સંલગ્ન) ખાતેથી કાયદાની ડીગ્રી હાંસલ કરી હતી. યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બે ખાતેના તેમના સહાધ્યાયીઓમાંના એક અને નજીકના મિત્ર, નિશાંત રૈનાએ તેમને ટેબલ ટેનિસનો પરિચય કરાવ્યો હતો, જે રમતમાં તેમણે આગળ વધીને વિવિધ ઇન્ટર-કોલેજ ટુર્નામેન્ટ્સ જીતી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok10/mp532.htm |title=Biographical Sketch Member of Parliament X Lok Sabha |access-date=2010-02-03 |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717200949/http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok10/mp532.htm |url-status=dead }}</ref> 1962માં, પ્રતિભા પાટિલ એમ.જે. કોલેજના "કોલેજ ક્વિન" તરીકે પસંદગી પામ્યા હતા.<ref>{{cite news | title = From college "queen" hahaha to future President | author = Tare, Kiran | publisher = [[Mid-Day]], Mumbai | url = http://www.mid-day.com/news/nation/2007/june/159342.htm | date = 2007-06-15 | access-date = 2007-06-15 }}</ref> તે સમાન વર્ષે, તેણી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] ટિકીટ પર એદલાબાદ મતદારક્ષેત્ર પરથી વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતી હતી. તેઓ 7 જુલાઈ, 1965ના રોજ કેળવણીકાર દેવીસિંઘ રામસિંઘ શેખાવતને પરણ્યા.<ref>{{cite news | title = Biography of Mrs Pratibha Patil | publisher = indiastudychannel.com | url = http://www.indiastudychannel.com/resources/98-Pratibha-Patil-Biodata-Biography.aspx | access-date = 2007-06-16 | archive-date = 2007-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070625025503/http://www.indiastudychannel.com/resources/98-Pratibha-Patil-Biodata-Biography.aspx | url-status = dead }}</ref> તેમને એક પુત્ર અને પુત્રી છે. == સખાવતી સંસ્થાઓ == પતિ સાથે મળી તેમણે શૈક્ષણિક સંસ્થા, વિદ્યા ભારતી શિક્ષણ પ્રસારક મંડળની સ્થાપના કરી, જે જલગાવ અને મુંબઇમાં શાળાઓ અને કોલેજોની શ્રેણીનું સંચાલન કરે છે.<ref name="toi_2007_resume">[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Pratibha_Patils_Resume/articleshow/2218456.cms પ્રતિભા પાટિલનો રેઝ્યૂમે]. ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા 29 જુલાઈ, 2007</ref> તેમણે શ્રમ સાધના ટ્રસ્ટની પણ સ્થાપના કરી જે દિલ્હી, મુંબઇ અને પૂણેમાં કામ કરતી મહિલાઓ માટે હોસ્ટેલ અને જલગાવમાં એન્જિનિયરીંગ કોલેજ ચલાવે છે.<ref name="toi_2007_resume"/> તેમણે સન્ત મુક્તાબાઇ સહકારી સાકર કારખાના નામે જાણીતી સહકારી સુગર ફેક્ટરીની સ્થાપના કરી હતી અને તેઓ અધ્યક્ષા છે તેમજ તેમણે પ્રતિભા મહિલા સહકારી બેન્કની પોતાના નામે ચાલતી સહકારી બેન્કની પણ સ્થાપના કરી હતી. તેઓ જલગાવમાં દ્રષ્ટિહીન લોકો માટે ઔદ્યોગિક તાલિમ શાળાની સ્થાપનામાં અને વિમુક્ત જાતિઓ તથા યાયાવર સમૂહના ગરીબ બાળકો માટે શાળાના સંચાલનમાં પણ સામેલ હતા.{{Fact|date=January 2008}} == રાજકીય કારકીર્દિ == પ્રતિભા પાટિલે 1962માં 27 વર્ષની વયે રાજકીય કારકીર્દિનો પ્રારંભ કર્યો હતો. ડો. આબાસાહેબ ગોપાલરાવ ખેડકર અને પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન યશવન્તરાવ ચવાણ જેવા વરિષ્ઠ કોંગ્રેસી નેતાઓના માર્ગદર્શન હેઠળ,<ref name="indexp">{{cite news | title = Pratibha's CV says it all: She backed Indira 'n was backed by Rajiv | author = Ravish Tiwari / Mahesh Mhatre | publisher = [[Indian Express]] | url = http://www.expressindia.com/fullstory.php?newsid=88187 | date = 2007-06-15 | access-date = 2007-06-15 }}</ref> તેઓ 1967માં પુન: યોજાયેલી ચૂંટણી બાદ શિક્ષણ વિભાગના નાયબ પ્રધાન બન્યા (વસંતરાવ નાઇકની સરકારમાં). બીજા સત્રમાં (1972-78) તેણી રાજ્ય માટે પૂર્ણ કેબિનેટ પ્રધાન બની ગયા. કોંગ્રેસની ત્યાર બાદની સરકારોમાં, તેણીએ વસન્તદાદા પાટિલ, બાબાસાહેબ ભોસલે, એસ.બી. ચવાણ અને શરદ પવાર જેવા મુખ્ય પ્રધાનોના વડપણ હેઠળ પ્રવાસન, સામાજિક કલ્યાણ અને હાઉસિંગ જેવા ખાતાઓનું સંચાલન કર્યું હતું. તેઓ 1985 સુધીમાં જલગાવ અથવા નજીકની એદલાબાદ મતદાનક્ષેત્ર તરફથી સતત પસંદગી પામતા ગયા, જ્યાં સુધી તેઓ [[રાજ્ય સભા]]માં કોંગ્રેસના સભ્ય તરીકે નિર્વાસિત થયા. તેણીએ ઉમેદવારી નોંધાવી હોય તેવી એક પણ ચૂંટણી તેઓ હાર્યા નથી.<ref name="rediff">{{cite news | title = Profile: UPA President nominee Pratibha Patil | author = [[Rediff.com]] | publisher = Tabrez Khan in Mumbai | url = http://www.rediff.com/news/2007/jun/14prez10.htm | date = 2007-06-14 | access-date = 2007-06-15 }}</ref> 1977માં, કોંગ્રેસ પક્ષ [[કટોકટી કાળ (ભારત)|ભારતીય કટોકટી (1975–1977)]] બાદ [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઇન્દિરા નેહરૂ ગાંધી]]ની હાર પછી બે ભાગોમાં વહેંચાઇ ગયો. પ્રતિભાના માર્ગદર્શક ચવાણ અને આશ્રિત શરદ પવાર સહિતના [[કોંગ્રેસ]]ના રાજ્યના ઘણા વરિષ્ઠ નેતાઓ, તેમજ ટોચના મોટા ભાગના નેતાઓ દેવરાજ ઉર્સ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી કોંગ્રેસ (ઉર્સ)માં જોડાઇ ગયા. આમ છતાં, પ્રતિભાએ [[ઈન્દિરા ગાંધી]] સાથે જ રહેવાનું પસંદ કર્યું અને રાજકીય ઉપહાસને આમંત્રણ આપ્યું. વાસ્તવિકતામાં, કેટલાક લોકો જાણે છે કે સંજય ગાંધીના મૃત્યુ સમયે પ્રતિભાએ ઇન્દિરા ગાંધીના રસોડાનું સંચાલન કર્યું હતું.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Pratibha_Patils_Resume/rssarticleshow/2218456.cms ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 19મી જૂલાઇ, 2007]</ref> તેમણે ડિસેમ્બર 1977માં [[ઈન્દિરા ગાંધી]]ની ધરપકડનો વિરોધ કર્યો અને 10 દિવસ જેલમાં ગાળ્યા.<ref>[http://www.mid-day.com/news/city/2007/june/159447.htm મિડ ડે - મુંબઇ ન્યૂઝ, મુંબઇ સિટી ન્યૂઝ: શેર એન્ડ ગેટ ઇન્વોલ્વ્ડ વીથ ન્યૂઝ ફ્રોમ મુંબઇ એઝ ઇટ હેપ્પન્સ]</ref> 1978માં, કોંગ્રેસ (ઉર્સ) જ્યારે મહારાષ્ટ્રમાં સત્તા પર આવી, ત્યારે તેઓ રાજ્યની વિધાન સભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા બન્યા. 1980માં, કોંગ્રેસ (આઇ) સત્તા પર પરત ફરી, અને મુખ્ય પ્રધાનના પદ માટે તેમનું નામ મુખ્ય હરિફ તરીકે ચર્ચામાં હતું. આમ છતાં, આ પદ સંજય ગાંધીના વિશ્વાસુ એ. આર. અન્તુલેને મળ્યું, જેમના પર ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર રાજીનામું આપવાની ફરજ પડી હતી. ત્યાર બાદ, તેઓ વસન્તદાદા પાટિલના પ્રધાનમંડળમાં પ્રધાન બન્યા. પાટિલ અને મહારાષ્ટ્ર પ્રદેશ કોંગ્રેસ કમિટી (એમપીસીસી)ના તે સમયના વડા પ્રભા રાઉ વચ્ચેના મતભેદો બાદ, રાજીવ ગાંધીએ તેણીને એમપીસીસીના વડા તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા (1988-90). === કેન્દ્રમાં અવધિ === 1983માં પાટિલ [[રાજ્ય સભા]]માં નિયુક્ત થયા, અને નવેમ્બર 1986થી નવેમ્બર 1988 સુધીમાં તેમણે ડેપ્યુટી ચેરપર્સન તરીકે સેવા આપી હતી. તેમની અવધિ એપ્રિલ 1990માં પૂર્ણ થઇ હતી. ત્યાર પછીના વર્ષે, [[રાજીવ ગાંધી]]ની હત્યા કરવામાં આવી ત્યારે યોજાયેલી [[10મી લોક સભા]]ની ચૂંટણીમાં તેઓ તેમના પતિના મતદારક્ષેત્ર, [[અમરાવતી]]થી જીતી ગયા, જ્યાં તેમના પતિ એક વાર નગરપતિ હતા, આથી તેઓ રાષ્ટ્રીય સંસદ લોક સભાના નીચલા ગૃહમાં પ્રવેશ્યા. તેમણે નેશનલ ફેડરેશન ઓફ અર્બન કો-ઓપરેટીવ બેન્ક્સ એન્ડ ક્રેડિટ સોસાઇટીઝના ડિરેક્ટર તરીકે અને નેશનલ કો-ઓપરેટીવ, યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયાની ગવર્નીંગ કાઉન્સિલના સભ્ય તરીકે પણ સેવા આપી હતી. === રાજસ્થાનના ગવર્નર === [[ચિત્ર:Pratibha Patil 2.jpg|thumb|200px|right|પ્રતિભા પાટિલ રાજસ્થાનના ગવર્નર તરીકે]] નવેમ્બર 2004માં, [[10મી લોક સભા]]માં પોતાની અવધિ પૂર્ણ કર્યાના આઠ વર્ષ બાદ, પ્રતિભા પાટિલ રાજકીય નિષ્ક્રીયતા<ref name="rediff"/> તરફથી પ્રથમ મહિલા [[રાજસ્થાનના ગવર્નર]] બનવાનું આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું. તેઓ [[વસન્તદાદા પાટિલ]] બાદ આ પદ મેળવનારા [[મહારાષ્ટ્ર]]ના બીજા રાજકારણી હતી. પ્રતિભા પાટિલ ગવર્નરના પદ પર હોવા સાથે, રાજસ્થાન રાજ્યમાં સત્તા ધરાવતા ત્રણ નોંધપાત્ર પદો પર મહિલાઓ હતી, જેમાં [[મુખ્ય પ્રધાન]] [[વસુંધરા રાજે]] અને વિધાન સભાના અધ્યક્ષ [[સુમિત્રા સિંઘ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news | title= Rajasthan gets its first woman Governor | publisher= [[The Hindu]] | date= 2004-11-29 | url= http://www.hinduonnet.com/thehindu/2004/11/09/stories/2004110909760500.htm | access-date= 2007-06-15 | archive-date= 2007-10-12 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071012222639/http://hinduonnet.com/thehindu/2004/11/09/stories/2004110909760500.htm | url-status= dead }}</ref> એપ્રિલ 2006માં, [[રાજસ્થાન વિધાન સભા]]એ રાજસ્થાન ફ્રિડમ ઓફ રિલીજીયન બિલ 2006 (વાસ્તવિક શીર્ષક "રાજસ્થાન ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય બિલ, 2006") પસાર કર્યું. આ વિધેયકનો હેતુ "લાલચ અથવા દબાણથી એક ધર્મમાંથી બીજા ધર્મમાં ગેરકાયદેસર પરિવર્તન પર અંકુશ" મુકવાનો હતો. આમ છતાં, કેટલાક [[ક્રિશ્ચિયન]] સંસ્થાઓએ એવું કહેતા આ વિધેયકનો વિરોધ કર્યો હતો કે આ નિર્ણય [[સંઘ પરિવાર]]ની નીતિઓને કારણે લેવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.hindu.com/2006/04/14/stories/2006041416450300.htm સરકારે ધાર્મિક વિધેયકને પસાર ન કરવાની વિનંતી કરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001134546/http://www.hindu.com/2006/04/14/stories/2006041416450300.htm|date=2009-10-01}}, [[ધી હિન્દુ]], 2006-04-14</ref><ref name="autogenerated1">[http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/1645158.cms રાજસ્થાનનું ધર્માંતરણ વિરોધી વિધેયક ગવર્નરને પાછું મોકલાયું]</ref> પ્રતિભા પાટિલે આ વિધેયક હસ્તાક્ષર કર્યા વિના પાછું મોકલાવ્યું અને જણાવ્યું કે આ વિધેયક કેટલાક [[પાયાના હકો]]નું ઉલ્લંઘન કરે છે, "જેમાંવક્તવ્ય અને [[અભિવ્યક્તિ]]નો અધિકાર, સિદ્ધાંત પ્રમાણે ચાલવાની સ્વતંત્રતા અને ધાર્મિક પરિગ્રહણની દીક્ષાનો અધિકાર તથા તેના આચરણ અને ફેલાવાનો સમાવેશ થાય છે."<ref>[http://www.hindu.com/2006/06/20/stories/2006062013900300.htm સસ્પેન્સ ઓવર ધી ફેટ ઓફ રિલીજીયસ ફ્રિડમ બિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003212615/http://www.hindu.com/2006/06/20/stories/2006062013900300.htm |date=2009-10-03 }}, ઘી હિન્દુ, 2006-06-20.</ref> રાજસ્થાનની સરકારે એવું નોંધતા મે 2006માં વિધેયક પરત મોકલ્યું કે [[મધ્ય પ્રદેશ]] અને [[ઓરિસ્સા]]માં કોંગ્રેસની સરકાર દ્વારા સમાન પ્રકારનો કાયદો 40થી વધુ વર્ષ પહેલા બનાવવામાં આવ્યો હતો અને [[ભારતની સુપ્રિમ કોર્ટે]] તેને સમર્થન આપ્યું હતું અને બંધારણ-સંવિધાન સભાના વડા ડો [[બી. આર. આંબેડક]]રે બંધારણની કલમ 25નો મુસદ્દો તૈયાર કરતા સમયે જણાવ્યું હતું કે ધર્માંતરણને નિયંત્રિત કરવાના મુદ્દાને રાજ્યની ધારાસભા પર છોડી દેવો યોગ્ય બાબત ગણાશે.<ref name="autogenerated1"/> એક વર્ષ સુધી આ વિધેયક અંગે વિચાર કર્યા બાદ, તેમણે રાજસ્થાનના ગવર્નર તરીકે રાજીનામું આપ્યાના એક દિવસ પહેલા જ [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]]ને મોકલી આપ્યું.<ref>[http://www.nagalandpost.com/Nationaldesc.asp?sectionid=41479 પ્રતિભા ગીવ્ઝ રિલીજીયસ બિલ ટુ પ્રેસિડેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012214032/http://nagalandpost.com/Nationaldesc.asp?sectionid=41479 |date=2007-10-12 }}, ''નાગાલેન્ડ પોસ્ટ'' , 2007-06-20, 2007-07-09ના રોજ પ્રવેશ</ref> [[હિમાચલ પ્રદેશ ફ્રિડમ ઓફ રિલિજીયન એક્ટ 2006]] નામનું સમાન વિધેયક પાછળથી રાજ્ય સરકાર દ્વારા ઝડપથી પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રતિભા પાટિલે રાષ્ટ્રપતિ પદની ઉમેદવારીને કારણે 21 જૂન, 2007ના રોજ રાજસ્થાનના ગવર્નર તરીકે રાજીનામું આપ્યું.<ref>[http://www.centralchronicle.com/20070622/2206001.htm "મેચ ઓવર, નાઉ: લેફ્ટ રિજેક્ટ્સ સેકન્ડ ટર્મ ફોર કલામ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012215334/http://www.centralchronicle.com/20070622/2206001.htm |date=2007-10-12 }}, ''સેન્ટ્રલ ક્રોનીકલ'' , 21 જૂન, 2007.</ref> == 2007ની રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી માટે નામાંકન == 14 જૂનના રોજ, [[કોંગ્રેસ (આઇ)]]ની આગેવાની હેઠળનું સત્તા પર રહેલું જોડાણ, [[યુનાઇટેડ પ્રોગ્રેસીવ એલાયન્ઝ]] (યુપીએ), અને [[ભારતીય ડાબેરીઓ]]એ 19 જુલાઈ, 2007ના રોજ યોજાનારી રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની ચૂંટણી માટે તેણીનું નામાંકન કર્યું.<ref>[http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070015515&ch=6/14/2007%206:54:00%20PM પ્રેઝ પોલ્સ: સોનિયા એનાઉન્સીસ પ્રતિભા પાટીલ્સ નેમ, ][[એનડીટીવી]]<span> </span></ref> ડાબેરી પક્ષ પૂર્વ [[ગૃહ પ્રધાન]] [[શિવરાજ પાટિલ]]ના નામાંકન માટે સંમત ન થતા તેણી સમાધાન બાદના ઉમેદવાર તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. તે સમયે [[સોનિયા ગાંધી]]એ પ્રતિભા પાટિલના નામનું સૂચન કર્યું હતું. યુપીએ-ડાબેરીઓના રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેના નામાંકન પાછળ [[નેહરૂ-ગાંધી કુટુંબ]] પ્રત્યેની તેમની વફાદારી સૌથી મોટું પરિબળ હતી.<ref name="autogenerated2">[http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1103782 ડીએનએ - ઇન્ડિયા - આઇ વીલ નોટ બી એ રબર સ્ટેમ્પ પ્રેસિડેન્ટ: પ્રતિભા પાટિલ - ડેઇલી ન્યૂઝ એન્ડ એનાલિસીસ]</ref> તેઓ ભારતના પ્રથમ મહિલા [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] બનશે તેવી સંભાવનાને પરિણામે, યુપીએના અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધીએ તેમના નામાંકનને ભારતની સ્વતંત્રતાના 60મા વર્ષનો "ઐતિહાસિક પ્રસંગ" ગણાવ્યો હતો. [[નવી દિલ્હી]] જવા માટે [[જયપુર]] છોડતા પહેલા, તેમણે પસંદગી બદલ સોનિયા ગાંધીનો આભાર માન્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રપતિ તરીકે પ્રથમ કાર્ય યુપીએ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી [[રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર બાંયધરી યોજના કાયદા (NREGA)]]ને સફળ બનાવવાનું રહેશે.<ref>[http://www.ibnlive.com/news/politics/06_2007/prez-potential-ready-for-challenge-42910.html આઇ એમ ગ્રેટફૂલ ટુ સોનિયા: પ્રતિભા પાટિલ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> દિલ્હી ખાતે તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ રબર સ્ટેમ્પ પ્રેસિડેન્ડ નહીં બને.<ref name="autogenerated2"/> વડા પ્રધાન [[ડો. મનમોહન સિંઘ]] અને કોંગ્રેસના વડા [[સોનિયા ગાંધી]]ના વડપણ હેઠળ તેમણે 23 જૂનના રોજ ઉમેદવારી પત્ર ભર્યુ અને તપાસ બાદ તેને માન્ય ઠરાવવામાં આવ્યું. તેમની સીધી સ્પર્ધા [[ભૈરવ સિંઘ શેખાવત]] સાથે હતી, જેમને એનડીએનો ટેકો હતો. તેમણે ટેકો મેળવવા માટે ઘણા રાજ્યોની મુલાકાત લીધી હતી. [[યુએનપીએ]]ના મતદાનથી દૂર રહેવાના નિર્ણયથી તેમની ઝૂંબેશને મોટું પ્રોત્સાહન મળ્યું. [[વિરોધ પક્ષના નેતા]] [[એલ કે અડવાણી]]એ પ્રતિભા પાટિલ તેમની સંપત્તિ જાહેર કરે તે માટે [[ભારતના ચૂંટણી પંચ]]ની દરમિયાનગીરીની માગ કરી,<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200707021201.htm |title=ધી હિન્દુ ન્યૂઝ અપડેટ સર્વિસ |access-date=2010-02-03 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001134348/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200707021201.htm |url-status=dead }}</ref> પરંતુ પંચ દ્વારા તેને નકારવામાં આવી. એનડીએના મહત્ત્વના સમર્થક [[શિવ સેના]]એ પ્રતિભા પાટિલને પોતાનો ટેકો જાહેર કર્યો અને તેઓ આ પ્રતિષ્ઠિત પદ મેળવનારી પ્રથમ [[મહારાષ્ટ્રીયન]] હોવાનું કારણ આપ્યું. શિવ સેનાના આ નિર્ણયને પગલે બીજેપી-સેનાની યુતિમાં સમસ્યા ઉભી થઇ.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2007/06/26/stories/2007062651100100.htm |title=ધી હિન્દુ : ફ્રન્ટ પેજ : શિવ સેના બેક્સ પ્રતિભા પાટિલ |access-date=2010-02-03 |archive-date=2007-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629015754/http://www.hindu.com/2007/06/26/stories/2007062651100100.htm |url-status=dead }}</ref> == રાષ્ટ્રપતિપદ == તેઓ 19 જુલાઈ, 2007ના રોજ નજીકના પ્રતિસ્પર્ધી [[ભૈરવ સિંઘ શેખાવત]]ને 30,000 મતોથી હરાવીને [[રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી]] જીતી ગયા. તેમણે 25 જુલાઈ, 2007ના રોજ ભારતના પ્રથમ મહિલા રાષ્ટ્રપતિ તરીકેનું પદ સંભાળ્યું હતું. == વિવાદો == === તેમના પૂર્વગામીની સરખામણીએ ઓછા સક્રિય === ભારતના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડો. [[એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામ]] તેમના [[અનુગામી]] માટે ઉંચા માપદંડો છોડી ગયા હતા. રાષ્ટ્રપતિ પદ માટે પસંદગી પામ્યા અગાઉ પણ, ડો. કલામ [[વૈજ્ઞાનિક]], [[સંશોધક]] અને [[સ્વપ્નદ્રષ્ટા]] તરીકેના ભવ્ય ભૂતકાળ માટે જાણીતા હતા. રાષ્ટ્રપતિ તરીકેની તેમની અવધિ દરમિયાન, તેઓ બધી જ વયના લોકોના માનીતા બની ગયા હતા અને લોકપ્રિય રાષ્ટ્રપતિ અથવા તો દયાળું, 'લોકોના રાષ્ટ્રપતિ' તરીકે જાણતી હતા. કાર્યાલયમાં, તેઓ [[વિજ્ઞાન]] અને [[ટેક્નોલોજી]]ના ઉપયોગથી [[ભારત]]ને નોલેજ સુપરપાવર બનાવવા અંગે સતત વિચાર કરતા રહેતા હતા. તેમની ભારત માટેની દૂરદ્રષ્ટિ દેશને [[2020]] સુધીમાં નોલેજ સુપરપાવર અને વિકસીત રાષ્ટ્ર બનાવવા સમર્થન કરતી હતી.<ref>એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ - ધી પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ધી માસિસ http://living.oneindia.in/celebrity/other-celebrities/kalam-indian-president.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080802121850/http://living.oneindia.in/celebrity/other-celebrities/kalam-indian-president.html |date=2008-08-02 }}</ref> તેમની સરખામણીએ, પ્રતિભા પાટિલ પર તેઓ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે નિયુક્ત થયા એ પહેલા પણ વિશ્વસનિયતા પર પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા, કેમકે તેમનું અને તેમના કુટુંબના સભ્યો કેટલાક નાણાકીય કૌભાંડો અને અન્ય [[ગુનાઓ]]માં સામેલ હોવાના આરોપો થયા હતા. <ref>વ્હાય એ પ્રિસેડન્ટ વીથ ક્રિમીનલ એન્ટેસીડેન્ટ્સ? http://newstodaynet.com/2007sud/jun07/290607.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202173041/http://newstodaynet.com/2007sud/jun07/290607.htm |date=2009-02-02 }}</ref><ref>નોટ માય પ્રેસિડેન્ટ, 27 જૂન, 2007 http://www.ipatrix.com/pratibha-patil-not-my-president/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202155323/http://www.ipatrix.com/pratibha-patil-not-my-president/ |date=2009-02-02 }}</ref><ref>મોર ઓન ધી જલગાવ કેસ એન્ડ પ્રતિભા પાટિલ, 14 ઓક્ટોબર, 2008 http://offstumped.nationalinterest.in/2008/10/14/more-on-the-jalgaon-case-and-pratibha-patil/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202105051/http://offstumped.nationalinterest.in/2008/10/14/more-on-the-jalgaon-case-and-pratibha-patil/ |date=2009-02-02 }}</ref><ref>પ્રતિભા પાટિલની પ્રોફાઇલ http://www.nilacharal.com/enter/celeb/PratibhaPatil.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129055936/http://www.nilacharal.com/enter/celeb/PratibhaPatil.asp |date=2010-01-29 }}</ref> રાષ્ટ્રપતિ તરીકે પસંદ થયા બાદ પણ, પ્રતિભા પાટિલ રાષ્ટ્રના વડા તરીકેની કાર્યક્ષમતાને બદલે ઢંગધડા વિનાના કામ અને દેશને સંબંધિત ન હોય તેવી બાબતો માટે વધારે સમાચારોમાં રહેતા. [[મેક્સિકો]]માં તેમના વિધીવત સ્વાગત દરમિયાન [[ભારતીય ઝંડા]]ને સલામી આપવાનું ભૂલી જવાથી માંડી,<ref>પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા ઇન્સલ્ટ્સ ધી નેશનલ ફ્લેગ, 18 એપ્રિલ, 2008 http://nitinalabur.blogspot.com/2008/04/president-of-india-insults-indian-flag.html</ref> મૃતકના આત્મા સાથે વાતચીત,<ref>પ્રતિભા પાટિલ ઇન ગોડમેન કોન્ટ્રોવર્સી, NDTV.com, 26 જૂન, 2007 http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070016795 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202115637/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070016795 |date=2009-02-02 }}</ref><ref>પ્રતિભા પાટિલ ઓન સ્પીકીંગ ટુ ઘોસ્ટ http://in.youtube.com/watch?v=YlbHh404-Xg</ref><ref>પ્રતિભા પાટિલ ઓન સ્પીકીંગ ટુ ઘોસ્ટ http://in.youtube.com/watch?v=YlbHh404-Xg</ref> [[ભારતીય સંસ્કૃતિ]] અને [[પરંપરા]]ઓ વિરૂદ્ધ ગેરવાજબી નિવેદનો અને એક ડઝનથી વધારે કુટુંબના લોકો સાથે નિયમિત, ખર્ચાળ અને રાજ્યના ખર્ચે કરવામાં આવતા પ્રવાસોને કારણે તેઓ વિવાદોમાં ઘેરાયેલા રહ્યા હતા. [[આંદામાન ટાપુ]]ની સહેલ દરમિયાન, રાષ્ટ્રપતિના હેલિકોપ્ટરના માટે હેલિપેડનો માર્ગ બનાવવા માટે 400 વૃક્ષો કાપી નાખવામાં આવ્યા હતા અને રાષ્ટ્રપતિને દરિયાકિનારો જોવામાં નડતા હોવાથી અન્ય 60 વૃક્ષોના પાડી દેવામાં આવ્યા હતા.<ref>ટ્રીઝ ફેલ્ડ ફોર પ્રેસિડેન્શીયલ વિઝીટ, માય ઇન્ડિયા રિપોર્ટ, 26 ડિસેમ્બર, 2007 http://www.myindiareport.in/2007/12/26/trees-felled-for-presidential-visit/#more-351 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090621002936/http://www.myindiareport.in/2007/12/26/trees-felled-for-presidential-visit/#more-351 |date=2009-06-21 }}</ref> મોટે ભાગે તેમના ઔપચારિક પદનો સંદર્ભ આપતા, રાષ્ટ્રપતિ પ્રતિભા પાટિલે જણાવ્યું હતું કે તેઓ '[[રબર સ્ટેમ્પ]]' રાષ્ટ્રપતિ<ref>આઇ વોન્ટ બી એ રબર સ્ટેમ્પ પ્રેસિડેન્ટ: પ્રતિભા પાટિલ, NDTV. Com, 16 જૂન, 2007 http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070015681 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202115632/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070015681 |date=2009-02-02 }}</ref><ref>આઇ એમ નો રબર સ્ટેમ્પ: પાટિલ, IBN Live, 16 જૂન, 2007 http://ibnlive.in.com/news/i-am-no-rubber-stamp-patil/43042-3.html?from=search-relatedstories {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202130459/http://ibnlive.in.com/news/i-am-no-rubber-stamp-patil/43042-3.html?from=search-relatedstories |date=2009-02-02 }}</ref> નહીં બની રહે પરંતુ તેમની અત્યાર સુધીના સમયગાળામાં, તેમને લોકો તરફથી વધુ વખાણ સાંપડ્યા નથી.<ref>પ્રતિભા પાટિલ - રોંગ કેન્ડીડેટ ફોર રોંગ રીઝન, મ્યુટિની, 23 જૂન, 2007 http://mutiny.in/2007/06/23/pratibha-patil-wrong-candidate-for-wrong-reasons/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217225311/http://mutiny.in/2007/06/23/pratibha-patil-wrong-candidate-for-wrong-reasons/ |date=2009-02-17 }}</ref><ref>સેલીબ્રેટિંગ પ્રતિભા પાટિલ, 19 જૂલાઇ, 2007, India Uncut http://www.indiauncut.com/iublog/article/celebrating-pratibha-patil/</ref> === બીજેપીની ઝુંબેશ === રાષ્ટ્રપતિ પદ માટે પ્રતિભા પાટિલનું નામાંકન થયું ત્યારથી, [[ભારતીય જનતા પક્ષે]] (બીજેપી) તેમની ભૂતકાળની પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રકાશ પાડે છે અને એવી તેમના વિરૂદ્ધની રાજકીય ઝુંબેશના ભાગરૂપે ટિપ્પણીઓ કરી હતી. બીજેપીના નેતા [[અરૂણ શૌરી]]એ 'ડઝ ધીસ ટેઇન્ટેડ પર્સન ડિઝર્વ ટુ બીકમ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા?' શીર્ષક સાથેની બુકલેટ તરીકે બે અહેવાલો પ્રકાશિત કર્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1107977|title=Pratibha Patil fails to impress Arun Shourie|publisher=[[DNA (newspaper)|DNA]]|access-date=2007-07-21|date=2007-07-04|author=Jerath, Arati R}}</ref> અન્ય બીજેપી નેતા, [[અરૂણ જેટલી]], [[નો પ્રતિભા પાટિલ]] નામની વેબસાઇટની રજૂઆત કરવાની જાહેરાત કરી, જેમાં વિશેષ માધ્યમોના અહેવાલો અને દસ્તાવેજો હતા અને પાટિલ તથા તેમના કુટુંબ બંનેએ કરેલા નાણાકીય સોદાઓ સામે પ્રશ્નાર્થ ઉભા કરતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1109218|title=War against Patil becomes public|publisher=[[DNA (newspaper)|DNA]]|access-date=2007-07-21|date=2007-07-10|author=Benedict, Kay and Sanjay Singh}}</ref> આ ઝુંબેશને કારણે પ્રતિભા પાટિલ પ્રત્યે વિવાદાસ્પદ અને અપ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રપતિના ઉમેદવાર તરીકે માધ્યમોનું ઘણું ધ્યાન ખેંચાયુ.{{Fact|date=July 2007}} બીજેપી તેમની વિરૂદ્ધમાં મજબૂત જાહેર મત ઉભો કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહી હતી, જ્યારે તેમણે સ્પષ્ટતા કરી કે કાનૂની કારણોસર તેઓ પાટિલના નામાંકનને પડકારતા ન હતા.<ref>{{cite news |title=NDA's legal ploy fails, aims moral fire at Pratibha |url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1107322 |author=Sanjay Singh |publisher=[[DNA (newspaper)|DNA]] |date=2007-07-02 |access-date=2007-07-21}}</ref> === ઉમેદવારી સામેના કાનૂની પડકારો === વકીલ મનોહર લાલ શર્માએ જસ્ટીસ તરૂણ ચેટર્જી અને જસ્ટીલ પી.કે. બાલાસુબ્રમણ્યમ ધરાવતી [[ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ]]ની ખંડપીઠ સમક્ષ 2007ની રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી માટેની ઉમેદવારી સામે [[જાહેર હિતની અરજી]] કરી. વકીલે પાટિલ અને તેમના કુટુંબ વિરૂદ્ધના વિવિધ આક્ષેપોનો સંદર્ભ આપ્યો અને બેજવાબદાર નાદાર હોવાના નાતે તેમના નામાંકન પત્રને રદ કરવાની માગ કરી હતી. અરજદારે એવા કાનૂની અને બંધારણીય પ્રશ્નો ઉભા કર્યા કે જાહેર તિજોરી કે અન્ય લોકોના નાણાં ચૂકવવામાં નિષ્ફળ નિવડેલા બેજવાબદાર નાદાર જાહેર થયેલી વ્યક્તિ રાષ્ટ્રપતિ થવા માટે લાયક છે કે નહીં.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200707021101.htm |title=ધી હિન્દુ ન્યૂઝ અપડેટ સર્વિસ |access-date=2010-02-03 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001134352/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200707021101.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://newspostindia.com/report-5768 |title=પાટિલ ફેસીસ લિગલ હર્ડલ્સ બિફોર પ્રેસિડેન્શીયલ ઇલેક્શન (NIGHT LEAD) {{!}} ન્યૂઝ પોસ્ટ ઇન્ડિયા |access-date=2010-02-03 |archive-date=2009-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930215828/http://newspostindia.com/report-5768 |url-status=dead }}</ref> જોકે મુખ્ય કોર્ટે જણાવ્યું કે તે ફક્ત આક્ષેપોને સહારે નિર્ણય લઇ શકે નહીં, અને પ્રારંભિક તબક્કામાં<ref name="pil">અનધર પીઆઇએલ ફાઇલ્ડ અગેઇન્સ્ટ પ્રતિભા [http://www.hindu.com/2007/07/13/stories/2007071360831600.htm ધી હિન્દુ - 13મી, જૂલાઇ 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003223717/http://www.hindu.com/2007/07/13/stories/2007071360831600.htm |date=2009-10-03 }}</ref> જ અરજીને નકારી દીધી. કોર્ટે જણાવ્યું કે આક્ષેપોને<ref>એસસી રિજેક્ટ્સ એન્ટી-પ્રતિભા પીઆઇએલ; યુપીએ-લેફ્ટ નાઉ રેરીંગ ટુ ગો [http://www.financialexpress.com/fe_full_story.php?content_id=169014 ધી ફાઇનાન્સિયલ એક્સપ્રેસ - 04 જૂલાઇ, 2007]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> સાબિત કરતા કોઇ દસ્તાવેજો ન હોવાથી આ અરજી લાયક નથી અને એવી શંકા ઉભી થાય છે કે અરજદારનો વાસ્તવિક હેતુ "ખાનગી હિતની અરજી"નો હોવાનો વધારે લાગે છે.<ref name="rediffpil">[http://www.rediff.com/news/2007/jul/03prezpoll.htm સુપ્રીમ કોર્ટ ડીસમીસીસ પીઆઇએલ અગેઇન્સ્ટ પ્રતિભા પાટિલ]</ref> કોર્ટે નિર્ણય કર્યો: {{cquote| ''This petition is filed under Article 32 of the Constitution. We find no ground to interfere and exercise our jurisdiction. However, this will not prevent the petitioner from approaching appropriate authorities for redressal of his grievances.''<ref name="rediffpil">Judgement quote</ref>}} વકીલે ત્યાર બાદ પાટિલને ગેરલાયક ઠરાવવા માટે [[ભારતના ચૂંટણી પંચ]]નો સંપર્ક કર્યો. ચૂંટણી પંચે, આદેશ દ્વારા ઉત્તર આપ્યો: {{cquote| ''The question whether a person has become insolvent and whether he/she is still an undischarged insolvent has to be decided by the competent insolvency court under the provisions of the Provincial Insolvency Act, 1920, and not by the Commission. The Commission is not the appropriate forum. No action is called for on the part of the Commission on your representation.''<ref name="pil_2">Election Commission quote</ref>}} ત્યાર બાદ, વકીલે ફરી કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો અને જસ્ટીસ કે.જી. બાલાક્રિષ્નન અને જસ્ટીસ આર.વી. રવીન્દ્રનની ખંડપીઠ સમક્ષ સ્પેશિયલ લીપ પિટીશન (એસએલપી) સુપરત કરી. તેમણે પોતાની વાતને વળગી રહેતા જણાવ્યું કે ચૂંટણી પંચે આ મુદ્દે પોતાની બુદ્ધિનો ઉપયોગ કર્યો નથી અને પંચના આદેશને રદબાતલ કરવાની માગ કરી.<ref name="pil_3">અન્ય પીઆઇએલ</ref> બીજા એક અન્ય કેસમાં, દિલ્હીસ્થિત એનજીઓએ એવો આક્ષેપ કરતી અરજી [[દિલ્હી હાઇ કોર્ટ]]માં દાખલ કરી હતી કે [[ઓફિસ ઓફ પ્રોફિટ]] ધરાવતી, રાજ્ય સરકારના નિયંત્રણ હેઠળ રહેલી મુંબઇસ્થિત શ્રમ સાધના બોમ્બે ટ્રસ્ટના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી હોવાથી તેઓ રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની ચૂંટણી માટે ગેરલાયક ઠરે છે.<ref>[http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200707022127.htm પિટીશન્સ બિફોર એસસી એન્ડ એચસી અગેઇન્સ્ટ પ્રતિભા પાટિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001152712/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200707022127.htm|date=2009-10-01}}. [[ધી હિન્દુ]]</ref> હાઇ કોર્ટે ચૂંટણી સુધી આ સુનાવણીનો સ્થગિત રાખવાનો નિર્ણય કર્યો. === રદિયો === [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] અને [[ભારતના ડાબેરી]]ઓના નેતાઓએ જણાવ્યું કે આ વાસ્તવિકતાઓ સત્ય, અર્ધસત્ય અને અતિશયોક્તિનું ચપળ મિશ્રણ છે.<ref>ધી રનઅવે પ્રેસિડેન્શીયલ કેમ્પેઇન [http://www.hindu.com/2007/07/14/stories/2007071454351200.htm ધી હિન્દુ - 14 જૂલાઇ, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001131824/http://www.hindu.com/2007/07/14/stories/2007071454351200.htm |date=2009-10-01 }}</ref> તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે તેઓ ભૂતકાળમાં [[રાજ્ય સભા]]ના મદદનીશ અધ્યક્ષા હતા કે તેમના ગવર્નર તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન આ મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા ન હતા. તેમની પ્રતિષ્ઠાને હાનિ પહોંચાડવા માટે પાટિલ વિરૂદ્ધ "દ્વેષપૂર્વકના, અસત્યભર્યા અને ઇરાદાપૂર્વક"ની બદનક્ષીભરી ઝુંબેશ બદલ પક્ષોએ બીજેપી પર આરોપ મુક્યો હતો.<ref>[http://www.hindu.com/2007/06/25/stories/2007062559040100.htm આરએસએસ, બીજેપી ડેસ્પરેટ: સીપીઆઇ (એમ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003191228/http://www.hindu.com/2007/06/25/stories/2007062559040100.htm |date=2009-10-03 }} ધી હિન્દુ - 25 જૂન, 2007</ref><ref>[http://www.newkerala.com/news5.php?action=fullnews&amp;id=42852 એનસીપી બ્લાસ્ટ્સ બીજેપી ફોર એન્ટી-પ્રતિભા કેમ્પેઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022070611/http://www.newkerala.com/news5.php?action=fullnews&id=42852 |date=2007-10-22 }} ન્યૂ કેરેલા. 28 જૂન, 2007</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/UPA_criticises_BJP-RSS_campaign_against_Pratibha/articleshow/2157202.cms યુપીએ ક્રિટીસાઇઝીસ બીજેપી-આરએસએસ કેમ્પેઇન અગેઇન્સ્ટ પ્રતિભા]. ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા - 28 જૂન, 2007</ref> વડા પ્રધાન [[મનમોહન સિંઘે]] પ્રતિભા પાટિલનો બચાવ કરતા આક્ષેપોને "કાદવ ઉછાળવા" સમાન ગણાવ્યા હતા.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Muck_refuses_to_move_from_Pratibha_path/articleshow/2155230.cms મક રિફ્યુસીઝ ટુ મુવ ફ્રોમ પ્રતિભા પાથ-ઇન્ડિયા-ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા]</ref> 2 જુલાઈ, 2007 અને સોમવારના રોજ પોતાનું લાંબુ મૌન તોડતા પ્રતિભા પાટિલે પોતાની વિરૂદ્ધના આરોપોને "ખોટા, દ્વેષપૂર્વકના અને પાયા વિના"ના ગણાવ્યા.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Patil_Charges_false_baseless/articleshow/2165672.cms પાટિલ: ચાર્જીસ ફોલ્સ, બેઝલેસ-ઇન્ડિયા-ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા]</ref> ==== ખૂનના આરોપી તેમના ભાઈને રક્ષણ આપવાના આક્ષેપો ==== 22 જૂન, 2007ના રોજ, જલગાવ કોલેજમાં [[મરાઠી]]ના અધ્યાપક, અને ખૂન થયું હતું તેવા જલગાવના કોંગ્રેસ પક્ષના વિશ્રામ જી. પાટિલની વિધવા, રજની પાટિલે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં જણાવ્યું હતું કે પ્રતિભા પાટિલના ભાઈ [[જી.એન. પાટિલે]] તેમના પતિનું ખૂન કર્યું હતું. તેણીએ પ્રતિભા પાટિલ વિરૂદ્ધ તેમના ભાઈને રક્ષણ આપવાનો આરોપ મુક્યો હતો. તેણીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે તેણીએ આ આરોપોની વિગતો સાથે [[સોનિયા ગાંધી]] અને રાષ્ટ્રપતિ ડો એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામને પત્ર લખ્યો હતો. આ મુદ્દે રાષ્ટ્રપતિને લખવામાં આવેલા અનૌપચારિક પત્રના નકલો વિરોધ પક્ષના નેતા એલ.કે. અડવાણીના નજીકના વ્યક્તિ સુધીન્દ્ર કુલકર્ણીએ પ્રેસમાં વહેંચણી કરી હતી.<ref>[http://www.indianexpress.com/story/160239.html કોંગમેન્સ વાઇફ ડ્રેગ્સ પ્રતિભા નેમ ઇન્ટુ એલિગેશન, એનડીએ ડિસ્ટન્સીસ ઇટસેલ્ફ]</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Pratibha_Patils_brother_killed_my_husband/articleshow/2141476.cms વુમન ક્લેઇમ્સ હસબન્ડ કિલ્ડ બાય પ્રતિભા પાટિલ્સ બ્રધર] [[ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા]]- 22 જૂન, 2007</ref> 13 જુલાઈ, 2007ના રોજ રજની પાટિલ બોમ્બે હાઇ કોર્ટમાં એવી માગ કરી હતી કે રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી પહેલા યુપીએના રાષ્ટ્રપતિ પદના ઉમેદવાર પ્રતિભા પાટિલ તથા તેમના ભાઈ વિરૂદ્ધ સીબીઆઇ દ્વારા "તપાસ" કરવામાં આવે. રજની પાટિલની અરજીના એવું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ફેબ્રુઆરી મહિનામાં [[બોમ્બે હાઇ કોર્ટ]]ની ઔરંગાબાદ ખંડપીઠ દ્વારા જેને કેસની તપાસ કરવાનો આદેશ અપાયો હતો તેવી સીબીઆઇએ રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણીની તારીખ, 19 જુલાઈ પહેલા પ્રતિભાની પૂછપરછ કરવી જોઇએ, નહીં તો તેઓ જો ચૂંટણી જીતી જશે તો તેઓ "પ્રેસિડન્શીયલ ઇમ્યુનિટી" બની જશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?id=f081b778-77f6-4d2b-9acc-21ae1c239feeWho%20will%20be%20India's%20next%20President_Special&MatchID1=4488&TeamID1=8&TeamID2=10&MatchType1=1&SeriesID1=1120&PrimaryID=4488&Headline=Petition+filed+seeking+Patil%e2%80%99s+interrogation+in+murder+case |title=ધી હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ |access-date=2021-08-08 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930043756/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?id=f081b778-77f6-4d2b-9acc-21ae1c239feeWho%20will%20be%20India%27s%20next%20President_Special&MatchID1=4488&TeamID1=8&TeamID2=10&MatchType1=1&SeriesID1=1120&PrimaryID=4488&Headline=Petition+filed+seeking+Patil%e2%80%99s+interrogation+in+murder+case |url-status=dead }}</ref> વકીલ મહેશ જેઠમલાણીએ જણાવ્યું હતું કે બે સીડીઓ શોધી કાઢવામાં આવી છે જેમાં પાટિલના ભાઈ વિરૂદ્ધ દોષપાત્ર સામગ્રી છે. આ સીડીઓ જલગાવના કોંગ્રેસના જિલ્લના વડા બનવા માટેની ચૂંટણીઓની ફૂટેજ ધરાવે છે. જેઠમલણીએ એવું કહેતા બંને સીડીઓને રેકોર્ડ પર મુકવાની ઓફર આપી કે "તે મોત પાછળની રાજકીય કડીઓ દર્શાવતી મહત્ત્વની માહિતીઓ ધરાવે છે." [http://timesofindia.indiatimes.com/India/Jalgaon_case_HC_slams_CBI_for_tardiness/articleshow/2212121.cms] ==== પ્રતિભા વિમેન કોઓપરેટીવ બેન્ક ==== મહિલાઓના સશક્તિકરણ માટે વર્ષ 1973માં પોતાના નામે પ્રતિભા પાટિલ દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી [[પ્રતિભા મહિલા સહકારી બેન્ક]]નો પરવાનો નાણાકીય અનિયમિતતાઓના કારણોસર [[ભારતીય રિઝર્વ બેન્ક]] દ્વારા રદ કરવામાં આવ્યું હતું. પરવાનો રદ કરવાના આરબીઆઇએ દર્શાવેલા કારણોમાં બેન્કની નાદારી લોનની નીતિ અને પ્રતિભા પાટિલ સહિતના સંબંધીઓ સહિતના અન્ય લોકોને લોનના વ્યાજમાં આપવામાં આવેલી મુક્તિનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>[[અરૂણ શૌરી]]. [http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEM20070627203526&Title=Main+Article&rLink=-498 લિફ્ટીંગ ધી વીલ ઓવર પ્રતિભા પાટિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012221133/http://newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEM20070627203526&Title=Main+Article&rLink=-498|date=2007-10-12}}</ref> પ્રતિભા પાટિલ આ બેન્કના અધ્યક્ષ હતા અને તેમના સંખ્યાબંધ સંબંધીઓની સાથે તેના ડિરેક્ટર હતા. તેઓ બેન્કના મેનેજિંગ ડિરેક્ટરો દ્વારા બેન્કના અયોગ્ય સંચાલન અને ભંડોળમાં ગોટાળાને કારણે [[બોમ્બે હાઇ કોર્ટ]]ની ઔરંગાબાદ ખંડપીઠમાં હાલમાં ચાલી રહેલા કેસમાં 34માના એક ઉત્તરદાતા છે.<ref>[http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070016622&amp;ch=6/25/2007%207:50:00%20AM પ્રતિભા પાટિલ ઇન ધી લાઇન ઓફ ફાયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202121550/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070016622&ch=6%2F25%2F2007%207%3A50%3A00%20AM |date=2009-02-02 }} NDTV - 25 જૂન, 2007</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/story/160431.html પ્રતિભા બેન્ક વેઇવ્ડ લોન્સ ફોર કિન બિફોર આરબીઆઇ શટ ઇટ ડાઉન]</ref> તેના બચાવમાં, તેમના સમર્થકોએ જણાવ્યું કે તેઓ બેન્કના સ્થાપક અધ્યક્ષ<ref name="bnkdefence">કોંગ્રેસ રિબટ્સ બીજેપી ચાર્જીસ ઓન પ્રતિભા પાટિલ [http://www.dailyindia.com/show/153477.php/Congress-rebuts-BJP-charges-on-Pratibha-Patil ડેઇલીઇન્ડિયા - 29 જૂન, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012222809/http://www.dailyindia.com/show/153477.php/Congress-rebuts-BJP-charges-on-Pratibha-Patil |date=2007-10-12 }}</ref> નથી અને તેઓ અધ્યક્ષા તરીકે ફક્ત એક મહિનો અને આઠ દિવસ સુધી જ રહ્યા હતા.<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=d7b0e7a8-1c1b-46f9-8655-06fc9f199542&amp;MatchID1=4488&amp;TeamID1=8&amp;TeamID2=10&amp;MatchType1=1&amp;SeriesID1=1120&amp;PrimaryID=4488&amp;Headline=Should+Pratibha+Patil+be+President%3f શુડ પ્રતિભા પાટિલ બી પ્રેસિડેન્ટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202100400/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=d7b0e7a8-1c1b-46f9-8655-06fc9f199542&MatchID1=4488&TeamID1=8&TeamID2=10&MatchType1=1&SeriesID1=1120&PrimaryID=4488&Headline=Should+Pratibha+Patil+be+President%3F |date=2009-02-02 }}હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ - 07 જૂલાઇ, 2007</ref> તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે આરબીઆઇએ ક્યારેય અહેવાલમાં પાટિલના નામનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી,<ref name="bnkdefence">આરબીઆઇ રિપોર્ટ</ref> અને કોર્ટે તેમને ચાર્જ-શીટ પણ આપી નથી.<ref name="karanthapar">CNN - IBN Interview [http://www.ibnlive.com/news/i-take-no-responsibility-for-what-pratibha-does-bardhan/43855-3-single.html CNN - IBN - July 01, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007075737/http://www.ibnlive.com/news/i-take-no-responsibility-for-what-pratibha-does-bardhan/43855-3-single.html |date=ઑક્ટોબર 7, 2008 }}</ref> સામ્યવાદી નેતા [[એ.બી. બર્ધને]] બેન્કના સત્તાવાર કર્મચારી મંડળની વિશ્વસનિયતા સામે પ્રશ્નાર્થ કર્યો હતો, જેઓ 2002થી બેન્કના અયોગ્ય સંચાલનના મુદ્દા સામે પ્રકાશ પાડતું હતું. તેમણે વાસ્તવિકતા દર્શાવતા જણાવ્યું હતું કે તે બીજેપી દ્વારા ચલાવવામાં આવતા [[બીએમએસ]] સાથે સંકળાયેલું છે.<ref name="karanthapar">BMSunion</ref> ==== સંત મુક્તાબાઇ કોઓપરેટીવ સુગર ફેક્ટરી ==== પ્રતિભા પાટિલ જેના સ્થાપક સભ્ય હતા તે સહકારી ખાંડની ફેક્ટરી - [[સંત મુક્તાબાઇ સહકારી સાકર કારખાના]] દવાઓની હેરફેરની પ્રવૃત્તિ કરતી હોવાનું જાણમાં આવ્યું હતું, તેમજ બેન્ક લોનના [[રૂ.]] 17.5 કરોડ ચૂકવવામાં નિષ્ફળતા બદલ નાદાર જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.ibnlive.com/news/india/06_2007/pratibha-patils-family-defaulted-on-rs-17cr-loan-43423.html રિટર્ન રૂ 17 કરોડ લોન, બેન્ક ટેલ્સ પ્રતિભાસ ફેમિલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625232759/http://www.ibnlive.com/news/india/06_2007/pratibha-patils-family-defaulted-on-rs-17cr-loan-43423.html |date=2007-06-25 }} [[CNN-IBN]] - 22 જૂન, 2007</ref> પ્રતિભા પાટિલ જ્યાં સુધી રાજસ્થાનના ગવર્નર બન્યા સુધી તેઓ તેના અધ્યક્ષા અને ડિરેક્ટર હતા.<ref>Pawar defenhd ass ds Pratibha [http://www.hindu.com/2007/06/24/stories/2007062455890800.htm - The Hindu - June 2jenndjme d nfm vmd fdmks dkld rkme tmxosm 3m vlls ne fme d dmmv,,s e nvm4, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001131819/http://www.hindu.com/2007/06/24/stories/2007062455890800.htm |date=2009-10-01 }}</ref> પ્રતિભા 1994માં જ્યારે તેના અધ્યક્ષા હતા ત્યારે આ લોન લેવામાં આવી હતી, પરંતુ ફેક્ટરી પૂર્ણ રકમ ભરવામાં નિષ્ફળ નિવડી હતી. બેન્કે ઉઘરાણી માટે ઘણા કાગળ મોકલાવ્યા બાદ 23 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ ફેક્ટરી સીલ કરી દીધી હતી. મિલને સીલ કરવામાં આવી હોય તેવો આ બીજો બનાવ હતો. શરૂઆતમાં, તે જાન્યુઆરી 2006માં સીલ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ પ્રતિભા પાટિલના નાના ભાઈ જી.એન. પાટિલની અધ્યક્ષતા હેઠળના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટરોએ મિલની કામગીરીમાં સુધારો કરવાની તક આપવાની વિનંતી કરતા તે ફરી શરૂ થઇ હતી.<ref>[http://www.dailypioneer.com/indexn12.asp?main_variable=front%5Fpage&amp;file_name=story4%2Etxt&amp;counter_img=4 યુપીએ નોમિનીઝ કો-ઓપ ફર્મ લોન ડિફોલ્ટર, ગેટ્સ નોટિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070920230128/http://www.dailypioneer.com/indexn12.asp?main_variable=front%5Fpage&file_name=story4%2Etxt&counter_img=4 |date=2007-09-20 }} ધી પાયોનિયર - 23 જૂન, 2007</ref> 2002માં [[પૂના]]ના સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ અને કસ્ટમ્સના વડા કમિશનરે નિકાસ માટેની ખાંડને ફેક્ટરી દ્વારા સ્થાનિક બજારમાં આપાઇ હોવાના કારણે એક્સાઇઝ ડ્યૂટીને અવગણવા બદલ નોટિસ ફટકારી હતી. આ આરોપોને "દ્વેષપૂર્ણ ઝુંબેશ" ગણાવતા, કેન્દ્રીય કૃષિ પ્રધાન શરદ પવારે પ્રતિભાનું સમર્થન કર્યું હતું અને જણાવ્યું હતું કે પાટિલ વિરૂદ્ધ મહારાષ્ટ્ર કોઓપરેટીવ સોસાઇટીઝ એક્ટ હેઠળ ક્યારેય કોઇ તપાસ થઇ નથી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ડિસેમ્બર 2006માં 74 મિલોને નોટિસ પાઠવવામાં આવી હતી, અને "માધ્યમોમાં ફક્ત એક ચોક્કસ કેસને ચગાવવામાં આવ્યો છે તે બાબત દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે". પવારે જણાવ્યું કે લાંબા દુકાળને કારણે શેરડીના ઉત્પાદન પર અસર થતા આ મિલો માંદી પડી અને આથી મોટા ભાગની મિલો લોન પરત ચૂકવવામાં નિષ્ફળ નિવડી હતી.<ref>એલિગેશન્સ અગેઇન્સ્ટ પ્રતિભા પાટિલ અનફોર્ચ્યુનેટ: યુપીએ [http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200706231541.htm - ધી હિન્દુ - 23 જૂન, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003221914/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200706231541.htm |date=2009-10-03 }}</ref> ઉપરાંત 2007માં, એક સ્વતંત્ર વકીલ, મનોહર લાલા શર્માએ એવો આરોપ મુકતા સુપ્રીમ કોર્ટમાં [[જાહેર હિતની અરજી]] કરી કે શ્રીમતિ પ્રતિભા પાટિલ સંત મુક્તાબાઇ સુગર ફેક્ટરી સંબંધિત બેજવાબદાર નાદાર છે અને આથી તેમને રાષ્ટ્રપતિના કાર્યાલયમાં રહેવાથી દૂર કરવા જોઇએ.<ref>{{Cite web |url=http://www.newstodaynet.com/2007sud/jul07/030707.htm |title=સ્પેશિયલ સ્ટોરી |access-date=2010-02-03 |archive-date=2007-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911155319/http://newstodaynet.com/2007sud/jul07/030707.htm |url-status=dead }}</ref> ==== શ્રમ સાધના ટ્રસ્ટ ==== ==== એમપીએલએડીએસ (MPLADS) ==== પ્રતિભા પાટિલે 1991 અને 1996 દરમિયાન અમરાવતી તરફથી સંસદ સભ્ય તરીકે [[એમપીએલએડીએસ (MPLADS)]]માંથી રૂ. 36 લાખની રકમ તેમના પતિ દેવીસિંઘ શેખાવત દ્વારા સંચાલિત એક ટ્રસ્ટમાં તબદીલ કરી હતી. આ સરકારના કાયદાનાનું ઉલ્લંઘન હતું, જે સાંસદોને તેમના સંબંધીઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ટ્રસ્ટમાં ભંડોળ તબદીલ કરતા રોકે છે.<ref>[http://www.indianexpress.com/story/203981.html IndianExpress.com :: ફોર ફેમિલી અગેઇન: પાટિલ્સ એમપી ફન્ડ્ઝ ફોર સ્પોર્ટ્સ કોમ્પ્લેક્સ ઓન લેન્ડ લિઝ્ડ ટુ હસબન્ડ સોસાયટી]</ref><ref>[http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1107938 ડીએનએ - મુંબઇ - નાઉ, એ લેન્ડ ગ્રેબ હોન્ટ્સ પાટિલ - ડેઇલી ન્યૂઝ એન્ડ એનાલિસીસ]</ref> === વંધ્યત્વ અંગેના મત === 10 ડિસેમ્બર, 1975ના રોજ, જ્યારે તેઓ મહારાષ્ટ્રના આરોગ્ય પ્રધાન હતા ત્યારે પ્રતિભા પાટિલે મહારાષ્ટ્ર વિધાન સભા [[વારસાગત રોગો]] ધરાવતા લોકોને ફરજિયાતપણે વંધ્ય બનાવવા જોઇએ.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=d7b0e7a8-1c1b-46f9-8655-06fc9f199542&&Headline=Should+Pratibha+Patil+be+President%3f |title=શુડ પ્રતિભા પાટિલ બી પ્રેસિડેન્ટ? |access-date=2021-08-08 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927194859/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=d7b0e7a8-1c1b-46f9-8655-06fc9f199542&&Headline=Should+Pratibha+Patil+be+President%3f |url-status=dead }}</ref> === પડદા અંગે ટીકા === 17 જૂન, 2007ના રોજ, પ્રતિભા પાટિલે [[ઉદયપુર]]માં [[રાજપુત]] લોકોના સમુદાયને સંબોધતા [[પડદા]] પદ્ધતિની ટીકા કરી હતી:<ref>[http://in.news.yahoo.com/070618/211/6h3jv.html પ્રતિભા પાટિલ અનવિલ્સ એ કોન્ટ્રોવર્સી] યાહૂ ન્યૂઝ - 18 જૂન, 2007</ref> {{cquote|''Women have always been respected in the Indian culture. The [[purdah]] system was introduced to protect them from the [[Muslim]] invaders. However, times have changed. India is now independent and hence, the systems should also change. Now that women are progressing in every field, we should morally support and encourage them by leaving such practices behind.''<ref name="Timesuk">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article1957758.ece Fury as presidential hopeful urges women to throw off 'veil of invader'].</ref>}} === દૈવી સંકેત === પાટિલે એવો દાવો કર્યો હતો કે તેમણે રાજસ્થાનના [[માઉન્ટ આબુ]] ખાતે મૃત્યુ પામેલા નેતા (બાબા લેખરાજ<ref name="ibnlive_ghost">આઇબીએન લાઇવ, [http://www.ibnlive.com/videos/43632/pratibha-patil-speaks-to-a-ghost.html રેસ ફોર રેઇસેના: શેખાવત વિ. પાટિલ - પ્રતિભા પાટિલ સ્પીકીંગ ટુ એ ઘોસ્ટ (વિડીઓ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080529140717/http://www.ibnlive.com/videos/43632/pratibha-patil-speaks-to-a-ghost.html |date=2008-05-29 }}</ref>)ની આત્મા સાથે વાત કરી હતી.<ref name="ibnlive_ghost"/> "''દાદાજી કે શરીરમેં બાબા આયે ...'' ''મૈને ઉનસે બાત કી'' (બાબાએ દેવીના શરીરમાં પ્રવેશ કર્યો અને તેમના દ્વારા તેમણે મારી સાથે વાત કરી)," તેમ ટીવી કેમેરા સામે જણાવ્યું હતું.<ref name="KhaleejTimes_Patil_row">ખલીજટાઇમ્સ, 28મી જૂન, 2007, [http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data/subcontinent/2007/June/subcontinent_June1110.xml&amp;section=subcontinent&amp;col= પાટિલ કિક અપ અનધર રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200917/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data%2Fsubcontinent%2F2007%2FJune%2Fsubcontinent_June1110.xml&section=subcontinent&col= |date=2007-09-30 }}</ref> પત્રકારોએ તેમના માર્ગમાં આવેલી મોટી જવાબદારીના "દૈવી સંકેત" તરીકે અહેવાલ આપવાનું ચાલુ કર્યું.<ref>ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 27 જૂન, 2007, [http://timesofindia.indiatimes.com/India/Pratibha_believes_in_spirits/articleshow/2152156.cms પ્રતિભા બિલીવ્ઝ ઇન સ્પિરીટ્સ?]</ref> == નિભાવેલા પદ== {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto" ! સમયગાળો ! પદ |- | 1967-72 | નાયબ પ્રધાન,N.H.E.A.,એસસીએવી, જાહેર આરોગ્ય, દારૂબંધી, પ્રવાસ, હાઉસિંગ અને સંસદીય બાબતો, [[મહારાષ્ટ્ર સરકાર]] |- | 1972-74 | કેબિનેટ પ્રધાન, સમાજ કલ્યાણ, મહારાષ્ટ્ર સરકાર |- | 1974-75 | કેબિનેટ પ્રધાન, જાહેર આરોગ્ય અને સમાજ કલ્યાણ, મહારાષ્ટ્ર સરકાર |- | 1975-76 | કેબિનેટ પ્રધાન, દારૂબંધી, પુનર્વસન અને સાંસ્કૃતિક બાબતો, મહારાષ્ટ્ર સરકાર |- | 1977-78 | કેબિનેટ પ્રધાન, શિક્ષણ, [[મહારાષ્ટ્ર]] સરકાર |- | જુલાઈ 1979 થી ફેબ્રુઆરી 1980 | [[વિરોધ પક્ષના નેતા]], સીડીપી (આઇ), [[મહારાષ્ટ્ર વિધાન સભા]] |- | 1982-85 | કેબિનેટ પ્રધાન, શહેરી વિકાસ અને હાઉસિંગ, મહારાષ્ટ્ર સરકાર |- | 1983-85 | કેબિનેટ પ્રધાન, નાગરિક પુરવઠો અને સમાજ કલ્યાણ, મહારાષ્ટ્ર સરકાર |- | 18 નવેમ્બર, 1986 થી 5 નવેમ્બર, 1988 | ડેપ્યુટી ચેરમેન, [[રાજ્ય સભા]] |- | 1986-88 | અધ્યક્ષ, હકોની સમિતી, [[રાજ્ય સભા]]; સભ્ય, ઔદ્યોગિક સલાહકાર સમિતી, [[રાજ્ય સભા]] |- | 1991-96 | અધ્યક્ષ, હાઉસ કમિટી, [[લોક સભા]] |- | 8 નવેમ્બર, 2004-જૂન 2007 | [[રાજસ્થાન]]ના ગવર્નર |- | 25 જુલાઈ, 2007 - ૨૫ જૂલાઈ ૨૦૧૨ | ભારતના રાષ્ટ્રપતિ |} == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:Pratibha Patil}} * [http://www.presidentofindia.nic.in/assumption_address.htm ગૃહીત સંબોધન] પ્રતિભા પાટિલ દ્વારા, ભારતના રાષ્ટ્રપતિનું સત્તાવાર વેબસાઇટ. * [http://rajassembly.nic.in/PratibhaPatil.htm સત્તાવાર પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804130808/http://rajassembly.nic.in/PratibhaPatil.htm |date=2013-08-04 }} રાજસ્થાન સરકારની વેબસાઇટ પર. * [http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok10/mp532.htm સત્તાવાર બાયોડેટા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070717200949/http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok10/mp532.htm |date=2007-07-17 }} [[ભારતની સંસદ]]ના અધિકૃત વેબસાઇટ પર. {{ભારતના રાષ્ટ્રપતિ}} [[શ્રેણી:ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] [[શ્રેણી:રાજ્યના મહિલા વડાઓ]] [[શ્રેણી:રાજસ્થાનના ગવર્નરો]] [[શ્રેણી:મહારાષ્ટ્રના રાજકારણીઓ]] [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના રાજકારણીઓ]] [[શ્રેણી:હાલના રાષ્ટ્રીય નેતાઓ]] [[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:રાજકારણમાં ભારતીય મહિલાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]] 1pstrwdejt36ve4frza9jm3pndheykx જાહેરાત 0 16963 906599 906266 2026-10-30T03:28:03Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906599 wikitext text/x-wiki {{Translation/Ref|en|Advertising|oldid=299194043}} {{Cleanup|date=February 2009}} {{redirect|Advert|the British musician|Gaye Advert}} {{Redirect|Advertiser}} {{selfref|For [[:Category:Wikipedia content guidelines|content guidelines]] on the use of advertising in Wikipedia articles, see [[વિકિપીડિયા:Spam]]. For a proposal on advertising about Wikipedia, see [[વિકિપીડિયા:Advertisements]].}} [[ચિત્ર:Cocacola-5cents-1900 edit1.jpg|thumb|250px|1980ના દસકામાંથી કોકા-કોલાની જાહેરાત]] {{Marketing}} '''જાહેરાત''' એ [[પ્રત્યાયન|સંચાર માધ્યમ]]નું એક સ્વરૂપ છે, કે જે સંભવિત [[ગ્રાહક|ગ્રાહકો]]ને [[ખરીદી]] માટે અથવા કોઈ નિશ્ચિત [[પેદાશ (કારોબાર)|ઉત્પાદન]] અથવા [[સેવાઓ(આર્થિક)|સેવા]]ની [[બ્રાન્ડ]]ના વધુ વપરાશ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા પ્રયત્ન કરે છે. 19મી સદીના પાછલા ભાગમાં અને 20મી સદીના પ્રારંભમાં જથ્થાબંધ ઉત્પાદનના ઉદયની સાથે આધુનિક જાહેરાતનો વિકાસ થયો. <ref name="oxfordjournals1">{{cite web|url=http://joeg.oxfordjournals.org/cgi/content/full/8/3/421 |title=JEG - Sign In Page |publisher=Joeg.oxfordjournals.org |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> "[[બ્રાન્ડ]] છબી"નું સર્જન કરીને અને તેનું પુનઃસર્જન કરીને ઉત્પાદનોનો વપરાશ વધારવાના હેતુથી ઘણી જાહેરખબરો બનાવવામાં આવે છે . આ હેતુઓ માટે ક્યારેક જાહેરાતોમાં વાસ્તવિક માહિતી સાથે અસરકારક સંદેશાઓ મૂકવામાં આવે છે. આ સંદેશાઓ પહોંચાડવા માટે દરેક મોટા માધ્યમનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં [[કેબલ ટેલિવિઝન|ટેલિવિઝન]], [[રેડિઓ|રેડિયો]], [[ફિલ્મ-ચલચિત્ર|સિનેમા]], [[સામયિક|મેગેઝિન]], [[અખબાર]], [[વીડિયો રમત|વીડિયો ગેમ]], [[ઇન્ટરનેટ માર્કેટિંગ|ઈન્ટરનેટ]], [[ઉંચકવાની થેલીઓ|થેલીઓ]] અને [[બિલબોર્ડ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય રીતે કંપની અથવા અન્ય સંસ્થાના ઉપક્રમે [[જાહેરાત એજન્સી]] દ્વારા જાહેરાતો મૂકવામાં આવે છે.{{Fact|date=July 2008}} જાહેરાતો પર મોટા પ્રમાણમાં નાણા ખર્ચતી સંસ્થાઓ એવી વસ્તુઓને વેચે છે જે હોતી જ નથી, નિશ્ચિત રીતે કહીએ તો આવી સેવા અથવા ઉત્પાદનોમાં [[રાજકીય અભિયાન|રાજકીય પક્ષો]], [[હિત જૂથ|હિત ધરાવતા જૂથો]], [[ધર્મ-સમર્થિત સંગઠન|ધાર્મિક સંગઠનો]], અને [[લશ્કર|લશ્કરી ભરતીકારો]]નો સમાવેશ થાય છે. [[બિન નફા-લક્ષી સંગઠન|બિન-નફાકારી સંગઠનો]] પરંપરાગત જાહેરખબર ગ્રાહકો નથી અને તેઓ પોતાની દલીલો માટે [[જાહેર સેવા ઘોષણા]] જેવા મુક્ત માર્ગ પર આધાર રાખી શકે છે.{{Fact|date=July 2008}} તાજેતરના વર્ષોમાં જાહેરાતો માટે ખર્ચાતા નાણામાં નાટ્યાત્મક વૃદ્ધિ થઈ છે. 2007માં અમેરિકામાં જાહેરાતો પર $150 અબજથી વધુનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હોવાનો અંદાજ છે<ref>{{cite web |url=http://www.tns-mi.com/news/01082007.htm |title=TNS Media Intelligence |publisher=Tns-mi.com |date=2007-01-08 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930131106/http://www.tns-mi.com/news/01082007.htm |url-status=dead }}</ref> અને સમગ્ર વિશ્વમાં $385 અબજ ડોલર,<ref>{{cite web |url=http://www.pwc.com/extweb/pwcpublications.nsf/docid/5AC172F2C9DED8F5852570210044EEA7?opendocument&vendor=none |title=Global Entertainment and Media Outlook: 2006–2010, a report issued by global accounting firm PricewaterhouseCoopers |publisher=Pwc.com |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220740/http://www.pwc.com/extweb/pwcpublications.nsf/docid/5AC172F2C9DED8F5852570210044EEA7?opendocument&vendor=none |url-status=dead }}</ref> તથા 2010 સુધીમાં આ ખર્ચ $450 અબજ કરતા વધી જવાની ધારણા છે. [[આર્થિક વૃદ્ધિ]] માટે જાહેરખબરોને જરૂરી ગણી શકાય, પરંતુ તેના માટે [[સામાજિક ખર્ચ|સામાજિક કિંમત]] ચૂકવવી પડે છે. [[ઈ-મેઈલ સ્પામ|બિન-ઈચ્છિત વ્યાપારિક ઈમેઈલ]] અને [[સ્પામ(ઈલેક્ટ્રોનિક)|સ્પામ]]ના અન્ય સ્વરૂપો એટલા બધા સક્રિય છે કે તેઓ હવે આવી સેવાના વપરાશકારો માટે મોટુ દૂષણ બન્યા છે અને આ સાથે જ [[ઈન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર|ઈનટરનેટ સેવા આપનારા]] માટે આર્થિક બોજો લાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://interviews.slashdot.org/article.pl?sid=03/03/03/1528247&tid=111 |title=Slashdot &#124; ISP Operator Barry Shein Answers Spam Questions |publisher=Interviews.slashdot.org |date=2003-03-03 |access-date=2009-04-20}}</ref> જાહેર સ્થળો પર જાહેરખબરોનું અતિક્રમણ વધતુ જાય છે, જેમ કે સ્કૂલો, કેટલાક ટિકાકારોની દલીલ છે કે આ બાળ શોષણનો એક પ્રકાર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.media-awareness.ca/english/parents/marketing/marketers_target_kids.cfm |title=How Marketers Target Kids |publisher=Media-awareness.ca |date=2009-02-13 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416200521/http://www.media-awareness.ca/english/parents/marketing/marketers_target_kids.cfm |url-status=dead }}</ref> આ ઉપરાંત ઈચ્છિત ગ્રાહકો પર જાહેરાત વારંવાર માનસિક દબાણ(ઉદાહરણ તરીકે, અયોગ્ય હોવાની લાગણી માટે પ્રેરણા આપવી)નો ઉપયોગ કરે છે, જે નુકસાનકારક થઈ શકે છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Edo period advertising in Japan.jpg|thumb|1806માંથી કિનસેઈટેન કહેવાતી પરંપરાગત દવા માટેની એડો સમય-ગાળાની જાહેરાતના ફ્લાયર]] ઈજિપ્તના લોકો દિવાલ પોસ્ટર પર વેચાણ સંદેશા માટે [[પેપીરસ]]નો ઉપયોગ કરતા. [[પોમ્પેઈ]] અને પ્રાચીન [[અરેબિયન દ્વિપકલ્પ|અરેબિયા]]ના પતન માટે [[વિજ્ઞાપન અભિયાન|વાણિજ્યિક સંદેશા]] અને રાજકીય અભિયાનની રજૂઆતો જોવા મળી હતી. [[પ્રાચીન ગ્રીસ]] અને [[પ્રાચીન રોમ]]માં પેપિરસ પર [[ખોવાયેલ અને મળેલ|ખોવાયેલી અને મળેલી]] જાહેરાતો પ્રચલિત હતી. ભીંત અથવા દિવાલ પરના ચિત્રો એ પ્રાચીન વાણિજ્યિક જાહેરાત સ્વરૂપનું આગવુ પાસુ છે અને એશિયા, આફ્રિકા, તથા દક્ષિણ અમેરિકાના ઘણા વિસ્તારોમાં વર્તમાન સમયમાં પણ તેને જોઈ શકાય છે. ભીંતચિત્રોની કલાના મૂળ ભારતીય [[પત્થર કળા|પવર્ત કળા]] ચિત્રોમાં જોઈ શકાય છે, જે ઈ.પૂ. 400 કરતાં પણ પ્રાચીન છે.<ref name="Bhatia">ભાટિયા (2000). ''ગ્રામીણ ભારતમાં જાહેરાતોઃ ભાષા, માર્કેટિંગ, કમ્યુનિકેશન અને ઉપભોકતાવાદ(Advertising in Rural India: Language, Marketing Communication, and Consumerism)'' , 62+68</ref> [[મધ્ય યુગ]]ના નગરો અને શહેરોના વિકાસની સાથે નિરક્ષર લોકો પણ નિશાનીઓ જોઈને સમજી શકે તે હેતુથી આજે મોચી, ઘંટીવાળો, દરજી કે પછી મિસ્ત્રી વગેરે તરીકે ઓળખાતા લોકોએ તેમના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલ બુટ, ટોપી, સુટ, ઘડિયાળ, હીરા, ઘોડાના જૂતા, મીણબત્તી અને લોટની થેલી જેવા પ્રતિકોનો ઉપયોગ કરવા માંડ્યો. શહેરના ચાર રસ્તા પર ગાડા અને લારીઓ પરથી ફળો અને શાકભાજી વેચાતા હતા અને ગ્રાહકોની સગવડતા માટે તેના માલિકો ગલીમાં ફરીને અથવા [[ફેરિયા|નગરમાં બૂમો પાડીને]] પોતે કયા સ્થળે છે તે અંગે જણાવતા. શિક્ષણ મહત્વની જરૂરિયાત બનતા અને વાચન તથા છાપકામના વિકાસની સાથે [[ફ્લાયર (પેમ્ફલેટ)|કાગળ પર છપાયેલી]] જાહેરાતો શરૂ થઈ. 17મી સદીમાં ઈંગ્લેન્ડના અઠવાડિક અખબારમાં જાહેરાતો દેખાવાની શરૂ થઈ. આ પ્રારંભિક મુદ્રિત જાહેરખબરોનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે અખબારો તથા પુસ્તકોના પ્રચાર માટે થતો અને [[પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ]]ના વિકાસની સાથે આ બાબત વધારે ને વધારે સુલભ બનતી ગઈ; અને યુરોપમાં રોગચાળો ફાટી નીકળવાથી દવાઓની માગણી વધી રહી હતી. આમ છતાં, જાહેરાત સામગ્રીના નિયંત્રણ તરફ દોરી જનારી [[જૂઠી જાહેરાતો|ખોટી જાહેરાતો]] અને "[[ક્વેકબેરી|લોભામણી]]" કહેવાતી જાહેરાતો સમસ્યા બની. 19મી સદી દરમિયાન અર્થતંત્રના વિસ્તરણની સાથે, જાહેરાતો પણ તેની સાથે વિકસી. આ જાહેરાત સ્વરૂપની સફળતાના પગલે અમેરિકામાં પત્ર દ્વારા સામગ્રી વેચવાની જાહેરાતો શરૂ થઈ. જુન 1836માં ફ્રેન્ચ અખબાર ''[[લા પ્રીસ (ફ્રાન્સ)|લા પ્રેસ]]'' દ્વારા પ્રથમ વખત નાણા લઈને પોતાના પાના પર જાહેરાતોનો સમાવેશ કરાયો, જેના લીધે અખબારની કિંમત ઓછી રાખવામાં, વાચકોની સંખ્યા વધારવામાં અને [[નફો (આર્થિક)|નફાકારકતા]]માં વૃદ્ધિ કરવામાં મદદ મળી અને અન્ય તમામ અખબારોએ પણ ટૂંક સમયમાં જ આ પદ્ધતિની નકલ કરી. 1840ની આસપાસ [[વોલ્ની પાલ્મર|વોલ્ની પાલ્મરે]] [[બોસ્ટન]]માં જાહેરાત એજન્સીઓ માટેની પ્રથા શરૂ કરી.<ref name="eskilson-pg58">{{cite book |title=Graphic Design: A New History |url=https://archive.org/details/graphicdesignnew00eski |last=Eskilson |first=Stephen J. |year=2007 |publisher=Yale University Press |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-12011-0 |page=[https://archive.org/details/graphicdesignnew00eski/page/58 58] }}</ref> લગભગ આ જ સમયે ફ્રાન્સમાં [[ચાર્લ્સ-લુઈસ હવાસ|ચાર્લ્સ-લુઈસ હવાસે]] તેમની સમાચાર એજન્સી [[હવાસ]]ની સેવાનું જાહેરાત દલાલીના સમાવેશ માટે વિસ્તરણ કર્યું અને આમ તે ફ્રાન્સનું પ્રથમ સંગઠિત જૂથ બન્યુ. પહેલા એજન્સીઓ અખબારમાં જાહેરાત જગ્યા માટેની દલાલો હતી. જાહેરાત સામગ્રી માટેની સંપૂર્ણ સેવાની જવાબદારી સ્વીકારનાર પ્રથમ એજન્સી [[એન.ડબલ્યુ. ઈયર એન્ડ સન(N. W. Ayer &amp;amp; Son)|એન.ડબલ્યુ. ઈયર એન્ડ સન]](N. W. Ayer &amp; Son) હતી. એન.ડબલ્યુ. ઈયર એન્ડ સન(N. W. Ayer &amp; Son) 1869માં ખુલી હતી અને ફિલાડેલ્ફિયામાં આવેલ હતી.<ref name="eskilson-pg58"/> [[ચિત્ર:Get fat2.jpg|right|thumb|વજન વધારવાના ઉત્પાદનની 1985ની જાહેરખબર.]] સદીના વળાંકની સાથે વ્યવસાયમાં મહિલાઓ માટે મર્યાદિત પસંદગીઓ હતી અને તેમાંની એક જાહેરાતો હતી. [[ઘરેલુ]] ખરીદીઓની મોટાભાગની જવાબદારી મહિલાઓની રહેતી હોવાથી જાહેરખબરકારો અને એજન્સીઓએ [[સર્જમનાત્મકતા|સર્જનાત્મક પ્રક્રિયા]] દરમિયાન મહિલાઓની સૂઝનું મૂલ્ય ઓળખ્યુ હતુ. હકીકતમાં [[જાહેરાતમાં સેક્સ|જાતિય વેચાણ]]નો સૌ પ્રથમ ઉપયોગ કરનાર અમેરિકન જાહેરાત એક મહિલાએ સાબુ ઉત્પાદન માટે બનાવી હતી. જોકે આજના ધોરણો કરતા ઘણી પાછળ હતી, પરંતુ આ જાહેરાતમાં "આપને સ્પર્શ કરવાનું પસંદ આવે તેવી ત્વચા"ના સંદેશા સાથે એક યુગલ દર્શાવવામાં આવ્યુ હતુ. <ref>[http://www.tvacres.com/adslogans_w.htm જાહેરાત સૂત્રો] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120530044539/http://www.tvacres.com/adslogans_w.htm |date=2012-05-30 }}, [[વુડબરી સોપ કંપની|વુડબરી સોપ કંપની(Woodbury Soap Company)]], "ત્વચા જેને સ્પર્શ કરવાનું ગમે", [[JWT|જે. વોલ્ટર થોમ્પસન કુ.(J. Walter Thompson Co.)]], 1911</ref> 1920ના દસકામાં રેડિયો સાધન ઉત્પાદકો અને છૂટક વેચાણકારો દ્વારા રેડિયો સ્ટેશનો સ્થપાયા અને ગ્રાહકોને વધારે રેડિયોનું વેચાણ કરવાના હેતુથી તેમણે કાર્યક્રમો આપવા માંડ્યા. સમય વિતતો ગયો અને પોતાના રેડિયો સ્ટેશન સ્થાપવાની હોડમાં બિન-ધંધાદારી સંગઠનોએ પણ ઝંપલાવ્યુ, અને શાળાઓ, ક્લબો તથા નાગરિક જૂથોને આવરી લીધા.<ref name="uouynv">[[રોબર્ટ મેકચેસેની|મેકચેસેની, રોબર્ટ]], ''શિક્ષણકારો અને અમેરિકાના પ્રસારણો પર અંકુશ માટેની લડાઈ, 1928-35'' , ધનિક માધ્યમ, ગરીબ લોકશાહી (Rich Media, Poor Democracy), ISBN 0-252-02448-6 (1999)</ref> કાર્યક્રમોને [[પ્રાયોજક (વ્યાપારિક)|પ્રાયોજિત]] કરવાની પ્રથા લોકપ્રિય થવા માંડતા, વ્યક્તિગત રેડિયો કાર્યક્રમો એક કારોબાર દ્વારા પ્રાયોજિત થતા અને બદલામાં પ્રાયોજિત કાર્યક્રમની શરૂઆત તથા અંતમાં પ્રાયોજક અંગે ટૂંકમાં ઉલ્લેખ થતો. આમ છતાં, ટૂંક સમયમાં જ રેડિયો સ્ટેશન માલિકોને સમજાયું કે રેડિયો સ્ટેશનના સમગ્ર પ્રસારણોમાં દરેક કાર્યક્રમ દીઠ કોઈ એકને પ્રાયોજિત અધિકારો વેચવાના બદલે નાના સમયની ફાળવણીમાં પ્રાયોજિત અધિકારો વેચવામાં આવે તો તેમની આવક વધશે. [[ચિત્ર:Ad Encyclopaedia-Britannica 05-1913.jpg|thumb|left|1913ના એનસાયક્લોપીડિયા ઓફ બ્રિટાનિકાના અંક માટેની પ્રિન્ટ જાહેરખબર]] 1940 અને 1950ના પાછલા દસકાઓમાં આ પદ્ધતિનું ટેલિવિઝન ક્ષેત્રે અનુકરણ થયુ. રેડિયોનું વ્યાપારીકરણ કરવા માગતા લોકો અને રેડિયો ક્ષેત્રને સામાન્ય લોકોનું માધ્યમ ગણીને બિન-વ્યાપારિક હેતુ અને લોકોની ભલાઈ માટે તેનો ઉપયોગ થાય તેવુ ઈચ્છતા લોકો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ જામ્યુ. યુનાઈટેડ કિંગડમે [[બીબીસી]](BBC) માટે જન ભાગીદારનું સ્વરૂપ અપનાવ્યુ, કે જે મૂળે ખાનગી કંપની [[બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની]](British Broadcasting Company) હતી, પરંતુ 1927માં [[રોયલ ચાર્ટર|શાહી હુકમ]] દ્વારા તેને જાહેર સંસ્થા બનાવવામાં આવી. કેનેડામાં [[ગ્રેહામ સ્પ્રી|ગ્રેહામ સ્પ્રે]] જેવા ધારાશાસ્ત્રીઓએ કેન્દ્રીય સરકારને જનભાગીદારીનું સ્વરૂપ સ્વીકારવા માટે પ્રેરવામાં સક્ષમ હતા, જેના લીધે [[કેનેડિયન બ્રોડકાસ્ટીંગ કોર્પોરેશન|કેનેડિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન]](Canadian Broadcasting Corporation)ની રચના થઈ. આમ છતાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં [[1934નો પ્રત્યાયન ધારો|1934નો સંચાર માધ્યમ ધારો]] પસાર થતા મૂડીવાદી સ્વરૂપ ટકી રહ્યુ, જેણે [[ફેડરલ કોમ્યુનિકેશન્સ કમિશન|ફેડરલ કમ્યુનિકેશન્સ કમિશન]](Federal Communications Commission)ની રચના કરી.<ref name="uouynv"/> સામાજિક કાર્યકરોને ચૂપ રાખવા માટે યુ.એસ. કોંગ્રેસને સંચાલન માટે "લોકોના હિત, સગવડ અને જરૂરિયાત"માં વાણિજ્યિક પ્રસારણકારોની જરૂર હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.museum.tv/archives/etv/P/htmlP/publicintere/publicintere.htm |title=Public Interest, Convenience and Necessity |publisher=Museum.tv |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216023829/http://museum.tv/archives/etv/P/htmlP/publicintere/publicintere.htm |url-status=dead }}</ref> હાલ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રવર્તતુ [[જાહેર પ્રસારણ]] 1967ના [[1967નો જાહેર પ્રસારણ ધારો|જાહેર બ્રોડકાસ્ટિંગ એક્ટ]]ને આભારી છે, જે [[જાહેર પ્રસારણ સેવા.|પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ]](Public Broadcasting Service) અને [[નેશનલ પબ્લિક રેડિયો]](National Public Radio) તરફ દોરી ગયુ હતુ. 1950ના દસકાની શરૂઆતમાં [[ડ્યુમોન્ટ ટેલિવિઝન નેટવર્ક|ડ્યુમોન્ટ ટેલિવિઝન નેટવર્કે]](DuMont Television Network) અનેક પ્રાયોજકોને જાહેરાત સમય વેચવાના આધુનિક વલણની શરૂઆત કરી. અગાઉ, ડ્યુમોન્ટને તેના ઘણા કાર્યક્રમો માટે પ્રાયોજકો શોધવામાં મુશ્કેલી પડતી હતી અને આ તકલીફના કારણે અનેક વ્યાપારોને જાહેરાતના નાના-નાના ટુકડા વેચીને આવક સરભર કરી હતી. ત્યાર બાદ આ વસ્તુ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના ટેલિવિઝન ઉદ્યોગમાં અત્યંત પ્રચલિત બની ગઈ. આમ છતાં, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સ્ટીલ અવર]]ની જેમ એક જ પ્રાયોજક રાખવાની પ્રથા પ્રચલિત હતી. કેટલીક વખત તો કાર્યક્રમની સામગ્રી પર પ્રાયજકો જબરજસ્ત નિયંત્રણ મેળવી લેતા- એટલે સુધી કે તેમાં જાહેરાત એજન્સીઓ પાસે કાર્યક્રમ લખાવવાનો પણ સમાવેશ થતો. એક જ પ્રાયોજકનું માળખુ હવે ઓછુ પ્રચલિત છે, જો કે [[હોલમાર્ક હોલ ઓફ ફેમ]] તેમાં નોંધપાત્ર અપવાદ છે. 1960ના દસકાએ જાહેરાતોને આધુનિક વલણોમાં રૂપાંતરિત થતી જોઈ, જેમાં સર્જનાત્મકતાના ઝબકારાની, ગ્રાહકોની આંખોનો ચમકાવે તેવી જાહેરખબર બનાવવા માટે અણધાર્યા સંદેશાના નિર્માણની છૂટ આપવામાં આવતી હતી. [[વોક્સવેગન|ફોક્સવેગન]] જાહેરાત અભિયાનમાં "નાનુ વિચારો" અને "લેમન" (કારનો દેખાવ વર્ણવવા માટે તેનો ઉપયોગ થયો હતો)— જેવા મથાળા આધુનિક જાહેરખબરોમાં આવ્યા અને તેના દ્વારા "અવસ્થા" અથવા "અપૂર્વ વેચાણ સમીકરણો"ને ઉપસાવીને દરેક બ્રાન્ડને વાચક અથવા દર્શકના મનમાં રહેલા નિશ્ચિત ખયાલો સાથે સાંકળવામાં આવી હતી. અમેરિકન જાહેરાતના આ સમયને સર્જનાત્મક ક્રાંતિ કહેવામાં આવે છે અને તેના [[નમૂનારૂપ|આદર્શ]] હતા [[વિલિયમ બર્નબાચ|વિલિયમ બર્નબેન્ચ]] કે જેમણે ક્રાંતિકારી ફોક્સવેગન સહિત અન્યના સર્જનમાં મદદ કરી હતી. કેટલીક સૌથી વધુ સર્જનાત્મક અને લાંબા-સમયથી ટકી રહેલી અમેરિકન જાહેરાત આજના સમયમાં પણ જોઈ શકાય છે. 1980ના દસકાના પાછલા સમયમાં અને 1990ના દસકાના પ્રારંભિક સમયમાં [[કેબલ ટેલિવીઝન|કેબલ ટેલિવિઝનની]] અને નામ સાથે કહીએ તો[[MTV|એમ ટીવી]](MTV)ની શરૂઆત થઈ. [[મ્યુઝિક વીડિયો]]ના ખયાલનો પાયો નાખીને એમટીવીએ નવા પ્રકારની જાહેરાતોમાં પ્રવેશ કર્યો: વપરાશકારો જાહેરાત સંદેશા ''માટે'' તે જોતા, અને તે [[આડપેદાશ|આડ-પેદાશ]] કે પાછલાવિચાર કરતા વિશેષ બની. કેબલ અને [[સેટેલાઈટ ટેલિવિઝન]] વધારે પ્રચલિત બનતા, [[તજજ્ઞ-વિશેષ ચેનલ|સ્પેશિયાલિટી ચેનલો]] અસ્તિત્વમાં આવી, જેમાં સમગ્રતયા [[શોપિંગ ચેનલ|જાહેરાતોને સમર્પિત]] [[QVC|ક્યુવીસી]](QVC), [[હોમ શોપિંગ નેટવર્ક]](Home Shopping Network), અને [[શોપટીવી કેનેડા]](ShopTV Canada) જેવી ચેનલોનો સમાવેશ થાય છે. [[ઇન્ટરનેટ|ઈન્ટરનેટે]] જાહેરખબરકારો માટે માર્કેટિંગના નવા સીમાડા ખોલી દીધા અને 1990ના દસકાની "[[ડોટ-કોમનો ફુગ્ગો|ડોટ-કોમ]]" તેજીમાં ફાળો આપ્યો. જાહેરાતની આવક પર સમગ્ર કોર્પોરેશનની કામગીરી થતી અને [[કુપન|કુપનો]]થી માંડીને મફત ઈન્ટરનેટ સંપર્ક સુધીની સેવાઓ અપાતી. 21મી સદી આવતાની સાથે [[વેબ સર્ચ એન્જિન|સર્ચ એન્જિન]] [[ગૂગલ]] સહિત સંખ્યાબંધ વેબસાઈટોએ [[ઓનલાઈન જાહેરાત|ઓનલાઈન જાહેરાતો]]માં ફેરફારની શરૂઆત કરી અને વિષય સાથે પ્રસ્તુત હોય તેવી, વપરાશકારને ગૂંચવવાના બદલે મદદરૂપ થઈ શકે તેવી બિનસંદિગ્ધ જાહેરાતો પર ભાર મૂક્યો. આના કારણે આ પ્રકારના સમાન પ્રયત્નો થવા માંડ્યા અને [[પરસ્પરની ક્રિયા ધરાવતી જાહેરાત|પરસ્પર સાંકળતી જાહેરાતો]]નું વલણ વધવા માંડ્યુ. [[સમૂહ માધ્યમો|માધ્યમોમાં]] મોટા ફેરફારોની સાથે [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|GDP]] સંદર્ભે જાહેરાત ખર્ચમાં થોડો ફેરફાર આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે 1925માં અમેરિકામાં મહત્વના જાહેરાત માધ્યમો અખબાર, મેગેઝિન, [[ટ્રામ|શેરીકારો]] પરના પાટિયા અને આઉટડોર [[પોસ્ટર|પોસ્ટરો]] હતા. GDP સંદર્ભે જાહેરાતનો ખર્ચ લગભગ 2.9 ટકા જેટલો હતો. 1998 સુધીમાં ટેલિવિઝન અને રેડિયો મોટા જાહેરાત માધ્યમો બની ગયા. આમ છતાં, GDPના ભાગ મુજબ જાહેરાત ખર્ચ જરાક જ નીચો- લગભગ 2.4 ટકા હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.galbithink.org/ad-spending.htm |title=Annual U.S. Advertising Expenditure Since 1919 |publisher=Galbithink.org |date=2008-09-14 |access-date=2009-04-20}}</ref> તાજેતરની નવી જાહેરાતો છે "[[ગેરિલ્લા માર્કેટિંગ|ગુરિલ્લા માર્કેટિંગ]]", જેમાં જાહેર સ્થળોએ મંચ કાર્યક્રમો, બ્રાન્ડનો સંદેશો ધરાવતી કાર જેવી વસ્તુઓ આપવી, ગ્રાહકોને જાહેરાત સંદેશના ભાગ બનાવવાના હેતુથી તેમની પ્રતિક્રિયા માગતી પરસ્પરનો સંવાદ ધરાવતી પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. વપરાશકારોને [[લખાણ સંદેશા|ટેક્સ્ટ મેસેજો]] દ્વારા મત આપવા જણાવીને અને [[માયસ્પેસ]] જેવી [[સોશિઅલ નેટવર્ક સર્વિસ|સોશિયલ નેટવર્કિંગ સેવાઓ]]ના ઉપયોગ જેવા વિવિધ પ્રકારના નવિન નુસખાઓના ઉપયોગ મારફતે [[ઉત્પાદનોની ગોઠવણી-રજૂઆથ|ઉત્પાદન મૂકવા]] જેવા જાહેરાતના નવીન નુસખાઓ સૂચવે છે કે પરસ્પર વાતચીત ધરાવતી અને સજ્જડ સંદેશો ધરાવતી જાહેરાતોનું વલણ વધ્યુ છે. === બિલબોર્ડની ફરતી જાહેરખબરો === [[ચિત્ર:Redeye Sailboat.jpg|thumb|રેડઆઈ અખબાર નોર્થ એવન્યુ બીચ ખાતેના તેના લક્ષ્યિત બજાર માટે મિશિગન તળાવ પર હોડી બિલબોર્ડ દ્વારા જાહેરાત કરે છે.]] ટ્રક- અથવા હવાઈજહાજ-સાથે ઉંચે જતા [[બિલબોર્ડ]] અથવા ડિજિટલ સ્ક્રીન બિલબોર્ડ એ [[ફરતુ બિલબોર્ડ|મોબાઈલ-ફરતા બિલબોર્ડ]] છે. તે ગ્રાહકો દ્વારા નિશ્ચિત કરવામાં આવેલા માર્ગો પર જાહેરાતો લઈને ફરવ માટે પસંદ કરાયેલ વાહન અથવા વિશેષ રીતે સજ્જ કરાયેલ માલવાહક ટ્રક પણ હોઈ શકે છે. બિલબોર્ડ સામાન્ય રીતે પ્રકાશિત હોય છે; કેટલાકમાં [[બેકલાઈટ|પાછળના ભાગથી પ્રકાશિત]] થાય છે અને અન્યમાં સ્પોટલાઈટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલાક બિલબોર્ડ સ્થિર હોય છે, જ્યારે કેટલાક બિલબોર્ડની વસ્તુ બદલાતી રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે નિશ્ચિત સમયે અથવા સમયાંતરે જાહેરાતોના સેટમાંથી જાહેરાતો બદલાયા કરે. વિશ્વના મેટ્રોપોલિટન (મહાનગરીય) વિસ્તારોમાં વિવિધ પરિસ્થિતિઓ માટે મોબાઈલ ડિસ્પ્લેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જેમાં: * લક્ષ્યિત(ટાર્ગેટ) જાહેરાત * એક-દિવસીય, અને લાંબા ગાળાનું અભિયાન * સંમેલનો * રમતનો કાર્યક્રમ * સ્ટોરની શરૂઆત અને અને આ પ્રકારની પ્રચારની કામગીરી * નાની કંપનીઓ માટેની મોટી જાહેરખબરો * અન્ય === જાહેર સેવા જાહેરખબરો === HIV/AIDS, રાજકીય વિચારધારા, ઉર્જા સંરક્ષણ, ધાર્મિક નિમણૂકો અને વનીકરણ જેવા બિનવાણિજ્યિક મુદ્દાઓ અંગે લોકોને માહિતી આપવા, શિક્ષિત કરવા અને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે પણ વ્યાપારી સામાન તથા સેવાઓના વેચાણને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે વપરાતી જાહેરખબર તકનીકનો ઉપયોગ થાય છે. બિન-વાણિજ્યિક સ્વરૂપે જાહેરાત એ સશક્ત શૈક્ષણિક માધ્યમ છે અને તે મોટી સંખ્યામાં દર્શકો સુધી પહોંચવામાં અને તેમને પ્રોત્સાહિત કરવામાં સક્ષમ છે. "જાહેર હિતમાં ઉપયોગ થાય ત્યારે જાહેરાત તેના અસ્તિત્વને ન્યાય આપે છે - તે એટલુ સશક્ત માધ્યમ છે કે માત્ર વાણિજ્યિક હેતુઓ માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય નહિ." - હોઆર્ડ ગોસ્સેજને અર્પણ [[ડેવિડ ઓગિલ્વી|ડેવિડ ઓગ્લિવિ]] દ્વારા. [[જાહેર સેવા જાહેરખબરો|જાહેર-જન સેવા જાહેરાત]], [[બિન-વ્યાપારિક જાહેરાતો|બિન-વાણિજ્યિક જાહેરાત]], જનહિતની જાહેરાત, [[કારણભૂત માર્કેટિંગ|ઉમદા હેતુ માટે માર્કેટિંગ]], અને [[સામાજિક માર્કેટિંગ]] એ બિન-વાણિજ્યિક, જાહેરહિતના મુદ્દાઓ અને નવા પગલાઓના ઉપક્રમે અદ્યતન જાહેરાત અને માર્કેટિંગ સંચાર પદ્ધતિ (સામાન્ય રીતે સંચાર-માધ્યમની કંપનીઓ સાથે સંકળાયેલી હોય છે)ના અલગ-અલગ સ્વરૂપ (અથવા પાસાઓ) છે. નિશ્ચિત પ્રમાણમાં જાહેર સેવાની જાહેરાતોના પ્રસારણના માપદંડના આધારે અમેરિકામાં FCC દ્વારા ટેલિવિઝન અને રેડિયોનું લાઈસન્સ આપવામાં આવે છે. આ જરૂરિયાતોની પૂર્તતા માટે અમેરિકામાં ઘણા પ્રસારણ કેન્દ્રો ઢગલાબંધ [[જાહેર સેવા ઘોષણા|જાહેર સેવાની ઘોષણા]]ઓ કરે છે, દર્શકો ઓછા હોય તેવા મોડી રાતના અથવા વહેલી સવારના સમયે આ ઘોષણાઓ કરવામાં આવે છે અને દિવસના પ્રાઈમ-ટાઈમના સ્લોટ ઊંચી કિંમતે જાહેરાતકારોને આપવામાં આવે છે. વિવિધ સરકારોના દિશાસૂચન હેઠળ જાહેર સેવા જાહેરાતો [[વિશ્વયુદ્ધ ૧|વિશ્વયુદ્ધ I]] અને [[વિશ્વ યુદ્ધ-૨|II]] દરમિયાન તેની ટોચ પર પહોંચી હતી. == જાહેરાતોના પ્રકાર == === માધ્યમ === [[ચિત્ર:Advertisingman.jpg|thumb|left|ઉપરના માનવ દિશાસૂચક ચિત્રની જેમ, નિશાનીઓ ધરાવવા માટે લોકોને ચૂકવણી કરવાની રીત એ જાહેરખબરના સૌથી જૂના સ્વરૂપોમાંનુ એક છે]] [[ચિત્ર:Volvo B9TL SBS Transit SBS7357B.jpg|thumb|સિંગાપોરમાં GAPની જાહેરખબર સાથેની બસ. બસ અને અન્ય વાહનો જાહેરાતકારો માટેના લોકપ્રિય માધ્યમો છે.]] [[ચિત્ર:101 016 DRI Ingolstadt.jpg|thumb|ઈંગોલસ્ટેટ મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન ખાતે UNICEF જાહેરાત સાથે એક DBAG વર્ગ 101]] વાણિજ્યિક જાહેરાત માધ્યમમાં [[મુરલ|ભીંત ચિત્રો]], બિલબોર્ડ, ગલીના રાચ-રચીલાના ભાગો, છાપેલા ફ્લાયર અને [[રેક કાર્ડ]], રેડિયો, સિનેમા અને ટેલિવિઝન જાહેરાત, [[વેબ પ્રતિબંધ મૂકનાર|વેબ બેનર]], મોબાઈલ-ટેલિફોન સ્ક્રીન, ખરીદી માટેના થેલા-લારી, વેબ [[પોપ-અપ જાહેરાતો|પોપઅપ્સ]], [[આકાશી લખાણ|આકાશમાં લખાણ]], બસ સ્ટેન્ડના બાંકડા, [[માનવ બિલબોર્ડ|માનવીય બિલબોર્ડ]], મેગેઝિન, અખબારો, નગરના ફેરિયાઓ, બસની બાજુઓ, એરપ્લેનની સાથે અથવા બાજુમાં લગાવાયેલ બેનરો("[[લોગોજેટ]]"), [[ઉડાનમાં જાહેરાત|ફ્લાઈટ-જાહેરાતોમાં]] [[ટ્રે-ટેબલ|બેઠકની પાછળ ટ્રે ટેબલ]] પર અથવા માથા ઉપરની સામાન મૂકવાની છાજલી પર, ટેક્સીના દરવાજા પર, છત પર અને [[કેબવિઝન|પેસેન્જર સ્ક્રીન]], સંગીતના મંચ કાર્યક્રમો, પ્લેટફોર્મ અને ટ્રેનો, ડીસ્પોઝેબલ ડાઈપર પરની ઈલાસ્ટિક પટ્ટીઓ પર, [[સુપરમાર્કેટ]], [[શોપિંગની લારી|શોપિંગની ગાડીઓના હેન્ડલ]], ઓડિયો અને વીડિયોના [[સ્ટ્રીમિંગ મીડિયા|સ્ટ્રીમિંગ]] ભાગ પર, પોસ્ટર અને કોઈ કાર્યક્રમની ટિકિટો તથા સુપરમાર્કેટના બિલ અથવા સામાન મૂકવાની થેલીઓ વગેરેનો સમાવેશ થઈ શકે છે. કોઈ પણ સ્થળે "ઓળખાયેલ" પ્રાયોજક પોતાનો સંદેશો પહોંચાડવા માટે જે માધ્યમનો ઉપયોગ કરે છે, તેને જાહેરાત કહેવાય. જાહેરાતોની અસરકારકતા ચકાસવા માટેનો એક માર્ગ [[એડ ટ્રેકિંગ]] તરીકે ઓળખાય છે. આ [[જાહેરાત સંશોધન]]ની પદ્ધતિ બ્રાન્ડ અને ઉથ્પાદન અથવા સેવા અંગે લક્ષ્યાંકિત બજારની માન્યતાઓમાં આવેલા બદલાવનો કયાસ કાઢે છે. માન્યતાઓમાં આ બદલાવને કંપનીની જાહેરાત અને [[માર્કેટિંગ|પ્રમોશન]] પ્રવૃત્તિઓના સંપર્કમાં આવેલ લોકોની સામે મૂકવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે એડ ટ્રેકિંગનો હેતુ માધ્યમોનું વજન અથવા ખર્ચના સ્તરની સંયુક્ત અસરનું માપ કાઢવાનો, [[જાહેરાત માધ્યમ પસંદગી|માધ્યમ ખરીદી અથવા લક્ષ્યાંકિત]]ની અસરકારકતા અને જાહેરાતના અમલીકરણની અથવા ક્રીએટિવની ગુણવત્તા માપવાનો હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ameritest.net/products/adtracking.pdf |title=એડ ટ્રેકિંગ લેખ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901202417/http://www.ameritest.net/products/adtracking.pdf |url-status=dead }}</ref> {{seealso|Advertising media selection}} ==== રૂપાંતર જાહેરાતો ==== {{main|Product placement}} મનોરંજન અને માધ્યમોમાં ઉત્પાદન અથવા બ્રાન્ડને સ્થાપિત કરવાની હોય ત્યારે રૂપાંતર જાહેરખબર હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક ફિલ્મમાં મુખ્ય પાત્ર કોઈ ચોક્કસ બ્રાન્ડ અથવા વસ્તુનો ઉપયોગ કરી શકે છે, જેમકે ફિલ્મ ''[[લઘુમતિ અહેવાલ(ફિલ્મ)|માઈનોરિટી રીપોર્ટ]]'' માં [[ટોમ ક્રુઝ]]ના પાત્ર જ્હોન એન્ડરટોન પાસે ''[[નોકિયા]]'' ના લોગો ઉપર ખૂણામાં લખ્યો હોય તેવો એક ફોન હતો અથવા તેની ઘડિયાળ પર ''[[બલ્ગેરિ]]'' નો લોગો કોતરેલો હતો. ફિલ્મમાં જાહેરાતનું અન્ક એક ઉદારણ ''[[I, રોબોટ (ફિલ્મ)|આઈ, રોબોટ]]'' માં જોઈ શકાય છે, જ્યાં [[વિલ સ્મિથ]] દ્વારા ભજવવામાં આવેલ મુખ્ય પાત્ર તેના ''[[કન્વર્ઝ (જૂતા કંપની)|કન્વર્ઝ]]'' ના જૂતાનો અનેક વખત ઉલ્લેખ કરે છે અને તેને "ક્લાસિક-પ્રાચીન" તરીકે ઓળખાવે છે, કારણ કે ફિલ્મની કથાવસ્તુ ભવિષ્યની કલ્પના આધારિત હતી. ભવિષ્યના વાહનો રજૂ કરતી ''આઈ, રોબોટ'' અને ''[[સ્પેસબોલ્સ]]'' માં પણ સ્પષ્ટ રીતે વાહનોમાં આગળના ભાગ પર ''[[ઔદી]]'' અને ''[[મર્સિડિઝ-બેન્ઝ|મર્સીડિઝ-બેન્ઝ]]'' નો લોગો દર્શાવાયો છે. [[કેડિલ્લેક|કેડિલેકે]] ફિલ્મ ''[[ધી મેટ્રિક્સ રીલોડેડ]]'' માં જાહેરાતની પસંદગી કરી હતી, જેના પરિણામે ફિલ્મના ઘણા દ્રશ્યોમાં કેડિલેક કારનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ જ પ્રકારે [[ઓમેગા SA|ઓમેગા વોચિસ]], [[કોર્ડ મોટર કંપની|ફોર્ડ]], [[VAIO]], [[BMW]] અને [[એસ્ટન માર્ટિન]] કારના ઉત્પાદનો તાજેતરની [[જેમ્સ બોન્ડ]] ફિલ્મમાં બતાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં સૌથી વધારે ઉલ્લેખનીય ''[[કેસિનો રોયાલ (2006 ફિલ્મ)|કેસિનો રોયાલ]]'' છે. ''[[બ્લેડ રનર]]'' માં ઉત્પાદનો ઉડીને આંખે વળગે તે રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે; [[કોકા-કોલા]]નું બિલબોર્ડ દર્શાવવા સમગ્ર ફિલ્મ થંભી જાય છે. ==== ટેલિવિઝન કમર્શિયલ ==== {{main|Television advertisement|Music in advertising}} સામાન્ય રીતે ટીવી કમર્શિયલને વિશાળ બજારની જાહેરાતોનું સૌથી વધારે અસરકારક સ્વરૂપ ગણવામાં આવે છે અને લોકપ્રિય ટીવી કાર્યક્રમો દરમિયાન [[પ્રસારણ|એરટાઈમ]] વેચાતો આપવા માટે ટીવી નેટવર્કો દ્વારા લેવામાં આવતા ઊંચા દર પરથી આ બાબત જોઈ શકાય છે. અમેરિકામાં વાર્ષિક [[સુપર બોલ]] [[અમેરિકી ફુટબોલ|ફુટબોલ]] રમતને ટેલિવિઝન માટેની સૌથી મોખરાના જાહેરાત કાર્યક્રમ તરીકે ઓળખાય છે. આ રતમ દરમિયાન 30 સેકન્ડના એક ટીવી સ્પોટનો સરેરાશ ખર્ચ(2009 મુજબ) $3 મિલિયને પહોંચ્યો છે. મોટાભાગના ટેલિવિઝન કમર્શિયલમાં શ્રોતાઓ તરત જ ઉત્પાદન સાથે સાંકળી લેતા ગીત અથવા [[ધૂન|જિંગલ]] જોવા મળે છે. કમ્પ્યુટર ગ્રાફિક મારફતે વર્ચ્યુઅલ જાહેરાતોને પણ નિયમિત ટેલિવિઝમ કાર્યક્રમોમાં ઉમેરી શકાય છે. અન્યથા પરંપરાગત રીતે તેને કોરા પૃષ્ઠભૂ સાથે ઉમેરવામાં આવે છે<ref>{{cite web|last=McCarthy |first=Michael |url=http://www.usatoday.com/money/advertising/2002-10-17-fake-ads_x.htm |title=Digitally inserted ads pop up more in sports |publisher=Usatoday.Com |date=2002-10-17 |access-date=2009-04-20}}</ref> અથવા દૂરના પ્રસારણ દર્શકો માટે બિનજરૂરી હોય તેવા સ્થાનિક બિલબોર્ડને બદલવા ઉપયોગ થાય છે.<ref>{{cite news|author=Keith Mcarthur |url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20060315.RVIRTUAL15/TPStory/Business |title=Business |publisher=globeandmail.com |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> વધુ વિવાદાસ્પદ એ છે કે, વર્ચ્યુઅલ બિલબોર્ડને પૃષ્ઠભૂમાં પણ દર્શાવી શકાય છે<ref>{{Cite web |url=http://www.canwestmediaworks.com/television/nontraditional/opportunities/virtual_advertising/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518090111/http://www.canwestmediaworks.com/television/nontraditional/opportunities/virtual_advertising/ |url-status=dead }}</ref> જ્યારે કે વાસ્તવિક જીવનમાં આવુ કંઈ હોતુ નથી. ઉત્પાદનોની વર્ચ્યુઅલ ગોઠવણી-રજૂઆત પણ શક્ય છે.<ref>[http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2006/01/02/business/media/02digital.html&amp;OQ=_rQ3D1&amp;OP=295c0536Q2FQ5B6ZQ3DQ5BamQ2BpemmbtQ5BtQ3FQ3FQ3AQ5BQ3FqQ5BQ3FtQ5BQ3DQ24p.Q5DZppQ5BIZa.Q2FQ5BQ3Fta.d.bQ2FyPibIy એડવર્ટાઈઝિંગનો ટ્વિલાઈટ ઝોન: તેની ઉપર આગળ જતી સાઈનપોસ્ટ વર્ચ્યુઅલ ઉત્પાદન હોઈ શકે છે- ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ecommercetimes.com/story/48956.html |title=Welcome to E-Commerce Times |publisher=Ecommercetimes.com |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> ==== માહિતી આપતી જાહેરાતો ==== [[ઈન્ફોકમર્શિયલ]](માહિતી આપતી જાહેરાતો) બે પ્રકારની હોય છે, જેને ટૂંકી અને લાંબી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. લાંબી ઈન્ફોકમર્શિયલ 30 મિનિટની અવધિ જેટલી લાંબી હોય છે. ટૂંકી ઈન્ફોકમર્શિયલ 30 મિનિટથી માંડીને 2 મિનિટ જેટલી લાંબી હોય છે. ઈન્ફોકમર્શિયલને [[ડાયરેક્ટ રીસપોન્સ ટેલિવિઝન]] (DRTV) કમર્શિયલ અથવા[[ડાયરેક્ટ રીસપોન્સ માર્કેટિંગ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઈન્ફોકમર્શિયલનો મુખ્ય હેતુ [[આવેગ ખરીદી|ભાવનાત્મક ખરીદી]] હોય છે, ગ્રાહક રજૂઆત નિહાળે છે અને જાહેરાતમાં દર્શાવેલ [[ટોલ-ફ્રી ટેલિફોન નંબર]] અથવા [[વેબસાઈટ]] મારફતે તરત જ ઉત્પાદન ખરીદે છે. ઈન્ફોકમર્શિયલ ઉત્પાદનનું વર્ણન, રજૂઆત અને ઘણી વાર તેનું નિદર્શન કરે છે તથા તેની વિશેષતા જણાવે છે અને સામાન્ય રીતે તેમાં વપરાશકારો અને ઉદ્યોગના વ્યવસાયિકોના મંતવ્ય હોય છે. ==== જાણીતી હસ્તીઓ ==== {{main|Celebrity branding}} આ પ્રકારની જાહેરાતોમાં નિશ્ચિત સ્ટોર અથવા ઉત્પાદનને પીઠબળ આપવા હસ્તીઓની શક્તિ, પ્રસિદ્ધિ, નાણા અને લોકપ્રિયતાના ઉપયોગને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવે છે. જાહેરાતકારો પોતાના ઉત્પાદનોની જાહેરાત કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે જ્યારે કોઈ હસ્તી તેમના પ્રિય ઉત્પાદન વિશે વાત કરે અથવા કોઈ ચોક્કસ બ્રાન્ડ અથવા ડિઝાઈનરના વસ્ત્રો પહેરે છે. કોઈ નિશ્ચિત અથવા સામાન્ય ઉત્પાદનોની જાહેરાત માટે હસ્તીઓ ઘણી વાર ટેલિવિઝન અથવા અખબાર જેવા પ્રિન્ટ જાહેરાત અભિયાન સાથે સંકળાય છે. ==== માધ્યમ અને જાહેરાત અભિગમ ==== ઈન્ટરનેટ અને [[TiVo]] જેવા ઉપકરણોના ઉપયોગ તરફ વપરાશકારોના વધી રહેલા ઝોકના કારણે અન્ય માધ્યમો ટેલિવિઝનનું સ્થાન લઈ રહ્યા છે. [[વર્લ્ડ વાઈડ વેબ]] પર જાહેરખબરો એ તાજેતરમાં આકાર પામેલી ઘટના છે. વેબ આધારિત જાહેરખબરની જગ્યાની કિંમતનો આધાર વેબની સામગ્રીની "ઉપર્યુક્તા" અને વેબસાઈટની મુલાકાત લેનારા લોકોની સંખ્યાના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે. [[ઈ-મેલ|ઈ-મેઈલ]] જાહેરાતો એ તાજેતરની અન્ય ઘટના છે. અન-ઈચ્છિત જથ્થાબંધ ઈ-મેઈલ જાહેરાતોને "સ્પામ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કેટલીક [[વ્યાપારી ઓળખના પ્રકાર|કંપનીઓઓ]] સંદેશો અથવા કોર્પોરેટ [[લોગો]]ને [[રોકેટ|રોકેટો]]ના બુસ્ટરની બાજુએ અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન|આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથકો]] પર મૂકવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. [[અચેતન સંદેશા|સુષુ્પ્ત જાહેરખબરો]] (જુઓ [[મન નિયંત્રણ|મન પર નિયંત્રણ]])ની અસરકારકતા અને સમૂહ સંદેશાઓના પ્રચલન(જુઓ [[ભ્રામક પ્રચાર|પ્રોપગેન્ડા]])અંગેનો [[વિવાદ]] પ્રવર્તી રહ્યો છે. ચૂકવણીરહિત જાહેરાતો ([[પ્રસિદ્ધિ|પ્રચાર]] જાહેરાત પણ જુઓ), લઘુતમ ખર્ચે સારી પ્રસિદ્ધિ આપી શકે છે. અંગત ભલામણો ("મિત્રને લાવો", "તે વેચો"), ફેલાવો પામતુ વલણ છે, અથવા બ્રાન્ડને તે વસ્તુનો પર્યાય બનાવી દેવો તે પણ મહત્વની પ્રાપ્તિ છે (અમેરિકામાં, "[[ઝેરોક્સ]]" = "[[ફોટોકોપીયર|ફોટોકોપિઅર]]", "[[ક્લીનેક્સ]]" = [[ફેશિયલ ટિશ્યુ|ટિશ્યુ]], "[[વેસેલિન]]" = [[પેટ્રોલિયમ જેલી]], "[[ધી હુવર કંપની|હુવર]]" = [[વેક્યુમ ક્લીનર]], "[[નિનટેન્ડો|નિન્ટેન્ડો]]" (વિ઼ડિઓ ગેમનો સંપર્ક ધરાવનાર લોકો દ્વારા ઘણી વાર વપરાતો શબ્દ) = [[વીડિયો રમત|વીડિયો ગેમ]], અને "[[બેન્ડ-એઈડ]]" = [[ચોંટાડવાની પટ્ટી|એડહેસિવ બેન્ડેજ]]) — કોઈ પણ જાહેરાત અભિયાનમાં સર્વોચ્ચતા પર આને જોઈ શકાય છે. આમ છતાં, કેટલીક કંપનીઓ કોઈ વસ્તુને નામ આપવા માટે પોતાની બ્રાન્ડનો કરવા અંગે વિરોધ કરે છે. બ્રાન્ડને સામાન્ય નામનો પર્યાય બનાવવામાં તે બ્રાન્ડના [[સામાન્ય બની ગયેલા ટ્રેડમાર્ક|સામાન્ય બનેલા ટ્રેડમાર્ક]] બની જવાનું જોખમ રહેલુ છે - જેનાથી બ્રાન્ડ સામાન્ય શબ્દ બની જાય છે અને [[ટ્રેડમાર્ક]] તરીકેનું કાયદેસરનું રક્ષણ છીનવાઈ જાય છે. નાણા ચૂકવીને ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવી સામગ્રી પ્રથમ વખત [[ફિનલેન્ડ]]માં આવી ત્યારે ભારતમાં 1998માં [[મોબાઈલ ફોન]] નવા સમૂહ માધ્યમ બન્યા, [[મોબાઈલ જાહેરાતો|મોબાઈલ એડવર્ટાઈઝિંગ]]ની શરૂઆત નહતી થઈ ત્યાં સુધી તે માત્ર સમયને લગતી વસ્તુ હતા, સૌ પ્રથમ તેની શરૂઆત પણ ફિનલેન્ડમાં 2000માં થઈ. 2007 સુધીમાં મોબાઈલ જાહેરાતોનું મૂલ્ય $2.2 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી ગયુ અને એડમોબ જેવા પ્રોવાઈડરોએ અબજો મોબાઈલ જાહેરાતો મોકલી. અન્ય વિકસિત મોબાઈલ જાહેરાતોમાં બેનર જાહેરાતો, કુપનો, [[મલ્ટીમીડિયા સંદેશાવહન સેવા|મલ્ટિમીડિયા મેસેજિંગ સર્વિસ]] ચિત્ર અને વીડિયો સંદેશા, એડવરગેમ્સ અને વિવિધ સંલગ્ન માર્કેટિંગ અભિયાનનો સમાવેશ થાય છે. મોબાઈલ જાહેરાતોની દોરવણી કરતી નિશ્ચિત વિશેષતા છે [[બારકોડ#2D બારકોડો|2D બારકોડ]], જે વેબ સરનામાના કોઈપણ ટાઈપિંગની જરૂરિયાતનું સ્થાન લઈ રહી છે, અને વેબ સામગ્રીના તાત્કાલિક સંપર્ક માટે આધુનિક ફોનની કેમેરા વિશેષતાનો ઉપયોગ કરે છે. જાપાનના 83 ટકા જેટલા વપરાશકારો 2D બારકોડના સક્રિય વપરાશકારો છે. ઝડપથી વિકસી રહેલું જાહેરાતોનું નવું સ્વરૂપ [[સોશિયલ નેટવર્ક એડવર્ટાઈઝિંગ]] છે. તે ઓનલાઈન જાહેરાતો છે અને સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટ્સ તેના કેન્દ્રમાં હોય છે. હકીતમાં હજુ આ અપરિપક્વ બજાર છે, પરંતુ જાહેરખબરકારો સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટના વપરાશકાર દ્વારા આપવામાં આવેલ લોકોને લગતી માહિતીનો લાભ લેવા સક્ષમ બનતા હોવાથી તેના માટે વિશાળ તકો છે.ફ્રેન્ડરાટિસિંગ એ વધુ સચોટ જાહેરાત શબ્દ છે, જેમાં [[સોશિઅલ નેટવર્ક સર્વિસ|સોશિયલ નેટવર્ક સેવા]]નો સીધો ઉપયોગ કરીને લોકો સીધી જાહેરખબરો આપી શકે છે. સમયે-સમયે, [[ધી CW ટેલિવિઝન નેટવર્ક|CW ટેલિવિઝન નેટવર્ક]] નાના પ્રોગ્રામિંગ વિરામો બતાવે છે. જે "કન્ટેન્ટ રેપ"(આવરણમાં સામગ્રી) તરીકે ઓળખાય છે અને તેમાં સમગ્ર વ્યાપારી વિરામ દરમિયાન એક કંપનીના ઉત્પાદનની જાહેરાત કરાય છે. CWએ "આવરણમાં સામગ્રી"નો પાયો નાખ્યો અને [[હર્બલ એસેન્સીસ|હર્બલ એસેન્સ]], [[ક્રેસ્ટ (ટુથપેસ્ટ)|ક્રેસ્ટ]], [[ગિટાર હીરો II]], [[કવરગર્લ]], અને તાજેતરમાં [[ટોયોટા]] જેવા કેટલાક ઉત્પાદનો દર્શાવ્યા હતા. તાજેતરમાં "[[એર્વેર્ટાઈસિંગ|એઆરવર્ટાઈઝિંગ]]" તરીકે ઓળખાતો પ્રોત્સાહનનો નવો ખયાલ જોવા મળ્યો છે; તે [[વધારેલી વાસ્તવિકતા|ઓગમેન્ટેડ રીઆલિટી]] તકનીક પર આધારિત છે. == જાહેરાતોનું વિવેચન == === આત્યંતિક-વ્યાપારીકણ અને વ્યાપારિક ઉતાર-ચડાવના પ્રચંડ પ્રવાહો === જાહેરાતોનું વિવેચન અત્યંત ગાઢ રીતે માધ્યમોના વિવેચન સાથે સંકળાયેલુ છે અને મોટાભાગે તેઓ એકબીજાના પર્યાય જેવા છે. દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય પાસામાં તેમનો સંદર્ભ આપી શકાય (દા. ત. જાહેર જગ્યા પર જમાવડો અને હવાના તરંગો), પર્યાવરણીય પાસા (દા.ત. પ્રદૂષણ, વધારે કદના પેકેજિંગ, વધતો જતો વપરાશ), રાજકીય પાસાઓ (દા. ત. માધ્યમ અવલંબન, મુક્ત વાણી, નિયંત્રણ), નાણાકીય પાસા (ખર્ચ), નૈતિક/મૂલ્યો/સામાજિક પાસા (દા.ત. સુષુપ્ત મન પર અસર, અંગતતા પર અતિક્રમણ, વધતો વપરાશ અને કચરો, લક્ષ્યિત જૂથો, નિશ્ચિત ઉત્પાદનો, ઈમાનદારી) અને આ ઉપરાંત મિશ્રણ તો ખરુ જ. કેટલાક પાસાઓને હજુ પેટાવિભાગમાં પણ વહેંચી શકાય છે અને કેટલાક એક કરતા વધારે શ્રેણીને આવરી લે છે. આધુનિક પશ્ચિમી સમાજમાં જાહેરાતો વધારે પ્રચલિત બની રહી હોવાથી તેની ટીકાઓનું પ્રમાણ પણ વધી રહ્યું છે. વ્યક્તિ ભાગ્યે જ જાહેર ક્ષેત્રમાં ફરી શકે છે અને જાહેરાતનો વિષય ના હોય તેવી વસ્તુનો ઉપયોગ તો અશક્ય છે. જાહેરાતો જાહેર જગ્યાઓ આંચકી રહી છે અને લોકોના અંગત ક્ષેત્રમાં વધુ ને વધુ પ્રવેશી રહી છે અને ઘણા લોકો આને દૂષણ ગણે છે. “જાહેરાત અને માધ્યમોથી બચવુ વધારે ને વધારે મુશ્કેલ બની રહ્યુ છે. … જાહેર સ્થળો દિવસે દિવસે તમામ જાતના ઉત્પાદનોના મહાકાય બિલબોર્ડ બની રહ્યા છે. કલાત્મક અને રાજકીય પરિણામોની હજુ આગાહી કરી શકાય તેમ નથી.” <ref> ફ્રાન્ક, જ્યોર્જ: ''ઓકોનોમી ડેર ઓફમેર્ક્સમકેઈટ. '' ''એઈન એન્ટવુર્ફ.'' 1આવૃત્તિ, કાર્લ હેન્સર, માર્ચ 1998, ISBN 3-446-19348-0, ISBN 978-3-446-19348-2</ref> જર્મન અખબાર ‘ડાઈ ઝેઈટ’(‘Die Zeit’)માં હાન્નો રૌટેરબર્ગ જાહેરાતોને નવા પ્રકારની સરમુખત્યારશાહી ગણાવે છે અને કહે છે કે તેનાથી ભાગી શકાય નથી. <ref name="autogenerated2">{{cite web|author=Die Zeit, Hamburg, Germany |url=http://www.zeit.de/2008/47/Vermuellung |title=Öffentlichkeit: Werbekampagnen vereinnahmen den öffentlichen Raum &#124; Kultur &#124; Nachrichten auf ZEIT ONLINE |language={{de icon}} |publisher=Zeit.de |date=2008-11-13 |access-date=2009-04-20}}</ref> [[જાહેરાતનો પગપેસારો|જાહેરાત દબાણ]]: "શાળાઓ, એરપોર્ટ લોન્જ, ડોક્ટરની ઓફિસ, મૂવિ થિયેટર, હોસ્પિટલ, પેટ્રોલ પંપ, લિફ્ટ, દુકાનો, ઈન્ટરનેટ, ફળો, એટીએમ, કચરાપેટીઓ અને અન્ય અગણિત વસ્તુઓ પર જાહેરાતો હોય છે. દરિયાકિનારાની રેત પર અને આરામ કક્ષની દિવાલો પર જાહેરાતો હોય છે.”<ref>{{cite web |url=http://www.commercialalert.org/issues/culture/ad-creep |title=Ad Creep — Commercial Alert |publisher=Commercialalert.org |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2012-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114142712/http://www.commercialalert.org/issues/culture/ad-creep |url-status=dead }}</ref> “આપણા સમયમાં જાહેરાતોની સૌથી મોટી વિટંબણા એ છે કે વ્યાપારીકરણ વધવાની સાથે સાથે કોઈ ચોક્કસ જાહેરાતકાર માટે સફળ થવુ કપરુ બની રહ્યુ છે અને તેથી તે જાહેરાતકાર વધારે સઘન પ્રયત્ન કરવા પ્રેરાઈ રહ્યા છે.” <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p. 266, ISBN 978-158367161-0</ref> એક દસકાની અંદર રેડિયો પરની જાહેરખબરો કૂદીને 18 કે 19 મિનિટ પ્રતિકલાકે પહોંચી ગઈ; 1982 સુધી પ્રાઈમ-ટાઈમમાં ટેલિવિઝન પર સામાન્ય રીતે દર કલાકે 9.5 મિનિટથી વધારે જાહેરખબરો આવતી નહોતી, આજે દર કલાકે 14 અને 17 મિનિટ જાહેરખબરો આવે છે. વધારે ટૂંકા 15 સેકન્ડના સ્લોટની શરૂઆતની સાથે જાહેરખબરોની કુલ સંખ્યામાં નાટ્યાત્મક વધારો થયો છે. હવે માત્ર વિરામ દરમિયાન જાહેરખબરો નથી આવતી પરંતુ દા. ત. બેઝબોલની રમતના પ્રસારણ દરમિયાન પણ જાહેરાતો આવે છે. ઈન્ટરનેટ આનાથી ઉભરાય છે, બજાર કૂદકે ને ભૂસકે વૃદ્ધિ પામી રહ્યુ છે. અન્ય વિકસતા બજારોમાં મનોરંજન કાર્યક્રમ અને ફિલ્મોમાં ‘’[[ઉત્પાદનોની ગોઠવણી-રજૂઆત|ઉત્પાદનની ગોઠવણી-રજૂઆત]]ઓ’’ છે અને તે સામાન્ય બની રહ્યુ છે અને ફરીથી ચાલતા કાર્યક્રમોમાં ઉત્પાદનોને ભૂતકાલીન સ્થિતિમાં દર્શાવતી ‘’વર્ચ્યુઅલ જાહેરાતો’’ પણ વિકસતા બજારમાં ગણાય છે. મોટી લીગ બેઝ બોલમાં ઉત્પાદનના બિલબોર્ડ વર્ચ્યુઅલી ઉમેરવામાં આવે છે અને આ જ પ્રકારે ગલી બેનરો અથવા લોગોને પણ પ્રવેશ માર્ગો પર અથવા તો બાજુમા ચાલવાના રસ્તાઓ પર દર્શાવવામાં આવે છે, ઉદાહરણ તરીકે 2001ના [[ગ્રેમી પુરસ્કારો]]માં હસ્તીઓના આગમન દરમિયાન. સિનેમામાં ફિલ્મની શરૂઆત પહેલા જાહેરાત દર્શાવવામાં આવે છે, જેમાં માઈક્રોસોફ્ટ અથવા ડૈમલરક્રિસલર જેવી કંપનીઓએ બનાવેલી ભવ્ય ‘ફિલ્મ શોર્ટસ’નો પણ સમાવેશ થાય છે. “સૌથી મોટી જાહેરાત એજન્સીઓએ સૌથી મોટી માધ્યમ કંપનીઓ સાથે સંયુક્ત રીતે કાર્યક્રમ બનાવવા આક્રમક રીતે કામગીરી શરૂ કરી છે” <ref>[46] ^ મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.272, ISBN 978-158367161-0</ref> જેથી મનોરંજન કાર્યક્રમ જેવા જ ઈન્ફોકમર્શિયલ બનાવી શકાય. વિરોધીઓના મતે જાહેરાતોનું વધતુ પ્રમાણ “દરિયાના પ્રચંડ મોજા” અને વિનાશક પૂર સાથેના અંકુશો સમાન છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાહેરાતોના અગ્રણી ટિકાકારોમાંથી એક એવા [[કાલ્લે લાસ્ન|કેલી લાસન]]ના મતે જાહેરાત એ “માનસિક પ્રદૂષકોમાં સૌથી વધારે ઝેરી અને સૌથી વધારે ઝેરી છે. સવારમાં તમારુ રેડિયો એલાર્મ વાગે તે ક્ષણથી મોડી રાતના ઢળતા કલાકો સુધી પ્રતિદિન લગભઘ 3,000 જેટલા માર્કેટિંગ સંદેશાઓના દરથી વ્યાપારિક પ્રદૂષણના નાના-નાના ઝાટકાઓ ટીવી મારફતે તમારા મગજમાં પ્રવેશે છે. ઉત્તર અમેરિકાના કુલ સુષુપ્તોમાં રોજની અંદાજિત ૧૨ અબજની ડિસપ્લે જાહેરાતો, ૩ મિલિયનના રેડિયો કમર્શિયલ અને 200,000 ટેલિવિઝન કમર્શિયલો નાખવામાં આવે છે”.<ref>લાસ્ન,કાલ્લે: કલ્ચરલ જામ: ધી અનકુલિંગ ઓફ અમેરિકા, વિલિયમ મોરો એન્ડ કંપની; પ્રથમ આવૃત્તિ (નવેમ્બર 1999),ISBN 0688156568, ISBN 978-0688156565 </ref> પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન સરેરાશ અમેરિકન ત્રણ વર્ષની જાહેરાતો ટેલિવિઝન પર જુએ છે. <ref>કિલબોર્ન, જીન: મારો પ્રેમ ના ખરીદી શકેઃ જાહેરાતોએ કઈ રીતે આપણો વિચારવાનો અને અનુભવવાનો માર્ગ બદલ્યો(Can't Buy My Love: How Advertising Changes the Way We Think and Feel), ટચસ્ટોન, 2000, ISBN 978-0684866000</ref> ઉત્પાદનોને પોતાની સામગ્રી સાથે સાંકળી લેતી વીડિયો ગેમ, હોસ્પિટલોમાં વિશેષ વ્યાપારિક દર્દી ચેનલો અને જાહેરજીવનના વ્યક્તિઓના કામચલાઉ છૂંદણા તાજેતરની આગેકૂચો છે. જાહેરખબર તરીકે જેની ઓળખ ન થઈ શકે તેવી પદ્ધતિને ‘’ગોરિલ્લા માર્કેટિંગ’’ કહેવામાં આવે છે, જે લક્ષ્યિત પ્રેક્ષકોમાં નવા ઉત્પાદન વિશેની ‘ચર્ચા’નો ફેલાવો કરે છે. રોકડ-સંકડામણવાળા યુ.એસ. શહેરો પોલીસની ગાડીઓ જાહેરાતો માટે આપવામાં પણ પીછેહઠ કરતા નથી.<ref>[46] મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), ISBN 978-158367161-0</ref> વિશેષ રીતે જર્મનીમાં કંપનીઓ દ્વારા રમતના મેદાનોના નામ ખરીદવાની પ્રવૃત્તિ જોવા મળે છે. હેમ્બર્ગ ફૂટબોલ વોક્સપાર્ક સ્ટેડિયમ પહેલા AOL એરેના બન્યુ હતુ અને બાદમાં [[એચએસએન નોર્ડબેન્ક એરેના]] બન્યુ હતુ. સ્ટુટગ્રેટ નેકારસ્ટેડિઅન [[મર્સિડિઝ-બેન્ઝ એરેના]]a, ડોર્ટમુન્ડ વેસ્ટફેલેનસ્ટેડિઅન હવે [[સિગ્નલ ઈન્ડુના પાર્ક]] છે. ટોરોન્ટોમાં આવેલ પૂર્વ સ્કાયડોમનું નવું નામ [[રોજર્સ સેન્ટર]] રખાયુ હતુ. ઉદાહરણ તરીકે તાજેતરના અન્ય વિકાસોમાં બર્લિનમાં સમગ્ર સબવે સ્ટેશનોને હોલ્સ ઉત્પાદનમાં ફરી ડિઝાઈન કરાયા છે અને માત્ર એક કંપનીને ભાડા પર અપાયા છે. એટલે સુધી કે ડુસ્સેલડોર્ફના સાહસ માર્ગના વિરામ સ્થળો પર પણ ‘વિવિધ-અનુભૂતિ’ કરાવતા અને લાઉડસ્પીકર તથા એક ડીટર્જન્ટની સુગંધ પ્રસરાવતા સાધનો છે. બર્લિન ટીવી ટાવર અને વિક્ટરી કોલમમાં સંદેશા દર્શાવવા માટે સ્વાચે બીમરનો ઉપયોગ કર્યો છે, મંજૂરી વગર આમ કરાયુ હોવાથી તેને દંડ કરવામાં આવ્યો હતો. બિનકાયદેસરતા એ યોજનાનો ભાગ હતી અને તેનાથી પ્રસિદ્ધિમાં વધારો થયો હતો. <ref name="autogenerated2"/> વ્યાપાર સંચાલનના આદર્શ જ્ઞાન મુજબ વૃદ્ધિ-લક્ષી મુક્ત મૂડીવાદી અર્થતંત્રમાં જાહેરાતો એ એક માત્ર પાયો કદાચ નહિ હોય, પરંતુ પાયા પૈકી એક છે. “કોર્પોરેટ મૂડીવાદનું ખાદ્ય ચરબીવાળા હાડકાનો એક ભાગ છે.” <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.265, ISBN 978-158367161-0</ref> “જાહેરાતો વગર સમકાલીન મૂડીવાદ કામગીરી કરી શકે નહિ અને વૈશ્વિક ઉત્પાદન માળખુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવી શકે નહિ.”<ref name="oxfordjournals1"/> ઓસ્ટ્રિયાની યુનિવર્સિટી ઓફ સાલ્ઝબર્ગ ખાતેના સંચાર વિજ્ઞાની અને માધ્યમ અર્થશાસ્ત્રી મેનફ્રેડ નોચેના મતે જાહેરાતો એ માત્ર ‘જરૂરી દૂષણ’ નથી, પરંતુ તે માધ્યમોના કારોબાર અને સમગ્રતયા મૂડીવાદ માટે ‘જીવનનું જરૂરી અમૃત છે’. જાહેરાતો અને સમૂહ-માધ્યમ અર્થતંત્ર વિચારધારાનું સર્જન કરે છે. ઉત્પાદનો અને બ્રાન્ડ માટેની જાહેરાતોને નોચે ‘ગ્રાહકો માટેની સ્પર્ધામાં ઉત્પાદકોના હથિયાર’ તરીકે અને વ્યાપારી જાહેરાતો, દા.ત. ટ્રેન કંપનીઓ જેવા ઓટોમોટિવ ઉદ્યોગ દ્વારા, તેમના પ્રતિસ્પર્ધી જૂથની વિરુદ્ધમાં સામૂહિક રીતે હિતો પ્રદર્શિત કરવાના માધ્યમ, તરીકે ઓળખાવે છે. તેમના મત મુજબ માધ્યમોમાં તંત્રી લેખો અને કાર્યક્રમો, સામાન્ય લોકોમાં વપરાશને પ્રોત્સાહન આપે છે, ઉત્પાદકોને ‘ખર્ચ રહિત’ સેવા આપે છે અને જાહેરાતોમાં ‘ચૂકવણીના વધારે વપરાયેલા સાધનો’ને પ્રાયોજિત કરે છે .<ref>નોચે, મેનફ્રેડ (2005): વેરબંગ - એઈન નોટ્વેન્ડિજેસ "લેબેનસેલિક્સિર" ફર ડેન કેપિટાલિસમ્સઃ ઝુર ક્રિતિક ડેર પોલિટિશેન ઓકોનોમી ડીર વેરબંગ ઈન: સીયુફેર્ટ, વોલ્ફગેંગ/મુલ્લેર-લિએટ્ઝકો, જોર્ગ (Hrsg.): થીઅરી અંડ પ્રેક્સિસ ડીર વેરબંગ ઈન ડેન માસ્સેનમીડિયન. બાદેન-બાદેન: નોમોસ, p. 239-255.</ref> [[ક્રિસ્ટોફર લાશ|ક્રિસ્ટોફર લેશ]]ની દલીલ છે કે જાહેરાતોના કારણે સમાજમાં એકંદરે [[વપરાશ]]માં વધારો થાય છે; જાહેરખબર દ્વારા "[[ઉપભોગતાવાદ|વપરાશને જીવનની એક તરાહ તરીકે]] પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુમાં જાહેરાતો પૂર્ણપણે મદદ કરતી નથી"<ref>લાશ, ક્રિસ્ટોફર. આત્મમોહની સંસ્કૃતિ: નાશ થતી અપેક્ષાઓના યુગમાં અમેરિકન જીવન, નોર્ટન, ન્યૂયોર્ક, ISBN 978-0393307382</ref> === જાહેરાતો અને બંધારણીય અધિકારો === જાહેરાત એ બંધારણે આપેલા વાણી વિચારના સ્વાતંત્ર્યના મૂળભૂત અધિકાર સમાન છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.csupomona.edu/~jkirkpatrick/Papers/EthicsAdvtTaxation.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2012-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008085546/http://www.csupomona.edu/~jkirkpatrick/Papers/EthicsAdvtTaxation.pdf |url-status=dead }}</ref> તેથી જાહેરખબરોની ટિકા કરવી કે તેના પર અંકુશ અથવા પ્રતિબંધ મૂકવાના પ્રયત્ન હંમેશા મૂળભૂત અધિકારો પરના હુમલા ગણાય(અમેરિકામાં [[પ્રથમ સુધારો]]) અને વ્યાપાર તથા ખાસ કરીને જાહેરાત સમાજ તરફથી તેનો સંયુક્ત તથા સઘન વિરોધ થાય છે. “હાલમાં અથવા નજીકના ભવિષ્યમાં, ગમે તે સંખ્યામાં કેસ હોય અને અદાલતી પદ્ધતિ દ્વારા કામ કરી રહ્યા હોય તેઓ વ્યાપારિક વક્તવ્ય પર પ્રતિબંધના કોઈપણ સરકારી નિયમનને રોકવા માગણી કરશે (દા. ત. જાહેરાતો અથવા ખોરાક પર નામ) અને તેમની દલીલ હશે કે આવા નિયંત્રણોથી નાગરિકો અને કોર્પોરેશનોને પ્રથમ સુધારા દ્વારા મળેલ મુક્ત વાણી અને વિચારના અધિકારનો ભંગ થાય છે.” <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), pp.132, 249, ISBN 978-158367161-0</ref> તમાકુ અથવા દારુની જાહેરાતોની સાથે પત્ર અથવા, ફ્લાયર (ભરાયેલા મેલ બોક્સ), ફોન પર જાહેરાતો, ઈન્ટરનેટમાં જાહેરાતો અને બાળકો માટેની જાહેરાતો એ આ ચર્ચાનું ઉદાહરણ છે. અમેરિકા, યુરોપીય સંઘ તથા ઘણા દેશોમાં સ્પામ, મોબાઈલ ફોન પરની જાહેરાતો, બાળકોને ઉદ્દેશતી જાહેરાતો, તમાકુ, દારુને લગતા વિવિધ કાયદાકીય નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા છે. જાહેરાતો પરના નિયંત્રણોનો વિરોધ માત્ર વ્યાપારી સમુદાય જ નથી કરતો. મુક્ત અભિવ્યક્તિના સાધન તરીકે પશ્ચિમી સમાજમાંએ પોતાની જાતને દ્રઢતાપૂર્વક સ્થાપિત કરી છે. સર્વેક્ષણો દા. ત. જણાવે છે કે જાહેરાતોને સામાન્ય રીતે આવકાર માહિતી તરીકે જોવામાં આવે છે, ભાગ્યે જ તેને દૂષણ તરીકે જોવામાં આવે છે{{Fact|date=April 2009}}. જાહેરાતોને અત્યંત ખરાબમાં જરૂરી દૂષણ સાથે જોવામાં આવે છે અને ઘણી વાર તેના મનોરંજન મૂલ્યનો મુદ્દો દર્શાવવામાં આવે છે. તેની સકારાત્મક અસરો તથા પોતાના પ્રાસ્તાવિકમાં જાહેરાતોની જરૂરિયાતનો મુદ્દો ઉઠાવીને ભાગ્યે જ જાહેરાતો પર નિયંત્રણ લાવતો કોઈ પેટા-કાયદો સંભવિત ટીકાકારોને શાંત પાડે છે. મેકચેસનીની દલીલ છે કે આવા નિયમનની વાત હોય ત્યારે સરકારે સતત નજર રાખવી જોઈએ, પરંતુ નિશ્ચિતરૂપે આ “આપણા સમાજમાં એક માત્ર લોકશાહી વિરોધી બળ નથી. ... રાજાશાહીના જમાનામાં લોર્ડ અને શાહી પરિવારના લોકો જેવા અધિકાર ભોગવતા હતા તેવી અઢળક સત્તા કોર્પોરેશનો અને ધનવાનો ભોગવી રહ્યા છે.” અને “બજારો મૂલ્ય-રહિત અથવા તટસ્થ નથી; સૌથી વધારે નાણા ધરાવતા લોકોના લાભ માટે કામ કરવાનો તેમનો હેતુ નથી, પરંતુ આ સાથે જ પ્રકૃતિ અનુસાર તેઓ અન્ય રીતે પણ એકંદર લાભ માટે કામ કરે છે….તેથી જાહેરાતો, ખાદ્યસામગ્રીને નામ અથવા અભિયાનમાં ફાળો આપતા વક્ત્વ્યો જેવી વસ્તુઓ પર આજે ચર્ચા ચાલી રહી છે....પ્રથમ સુધારા દ્વારા આ અધિકારનું રક્ષણ કરવામાં આવ્યુ હોવા છતાં નાગરિકોનો એક નાનકડો વર્ગ જ તેનો અસરકારક રીતે લાભ લઈ શકે છે અને આ અધિકારનો ઉપયોગ કરીને તેઓ અયોગ્ય રીતે રાજકીય સત્તા મેળવે છે તથા અને આ અધિકાર/અથવા બંધારણીય અધિકારનો ઉપયોગ કરવાના નાગરિકોના અધિકારને અસંતુલિત કરે છે, આવુ થાય છે ત્યારે અન્ય નાગરિકોના અધિકારને પ્રથમ સુધારા દ્વારા કાયદેસરનું રક્ષણ મળતુ નથી.” આ ઉપરાંત, “મુક્ત પ્રેસના સંચાલનની ક્ષમતા ધરાવનાર લોકો એવું નક્કી કરવાની સ્થિતિમાં હોય છે કે મોટા જનસમૂહ સમક્ષ કોણ બોલી શકશે અને કોણ નહિ બોલી શકે.<ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.252, 249, 254, 256, ISBN 978-158367161-0</ref> સામા પક્ષે ટીકાકારોની દલીલ છે કે જાહેરાતો દ્વારા બંધારણીય અધિકારે આપેલ અંગતતા પર અતિક્રમણ કરવામાં આવે છે. એક બાજુ જાહેરાતો સ્થૂળ રીતે અંગતતા પર અતિક્રમણ કરે છે તો બીજી બાજુ તે અંગત વિગતો સાથે સૂચના-આધારિત સંચારનો વધારે ને વધારે ઉપયોગ કરી રહી છે અને આમ કરતી વખતે તેઓ એ બાબતનુ પણ ધ્યાન નથી રાખતા કે લક્ષ્યિત વપરાશકારોના જૂથની આ અંગે સંમતિ છે કે નહિ અથવા તેઓ અંગે જાણે છે કે નહિ. વિયેના યુનિવર્સિટિ ઓફ ટેકનોલોજી ખાતેના જ્યોર્જ ફ્રાન્ક માટે જાહેરાતો એ “માનસિક મૂડીવાદ”નો ભાગ છે <ref name="aufmerksamkeit1998">ફ્રાન્ક, જ્યોર્જ: ''ઓકોનોમી ડેર ઓફમેર્ક્સમકેઈટ'' .''એઈન એન્ટવુર્ફ.'' (વિચારણાનું અર્થતંત્ર-Economy of Attention), 1. આવૃત્તિ. કાર્લ હેન્સર, માર્ચ 1998, ISBN 3-446-19348-0, ISBN 978-3-446-19348-2.</ref><ref name="medienzeitalter36">ફિલોસોફિકમ લેશ (ઓસ્ટ્રિયા) ખાતે 2002માં યોજાયેલુ વ્યાખ્યાન, કોનરેડ પૌલ લિએસ્સમેન (Hrg.)માં પ્રકાશિત થયેલ, ડાઈ કાનેલ ડીર માશ. હેરશાફ્ટ અંડ ફ્રેઈહેઈટ ઈમ મેન્ડિએનઝેઈટાલ્ટર, ફિલોસોફિકમ લેશ Vol. 6, વિયેના: ઝ્સોલને, 2003, p. 36-60; પ્રકાશનપૂર્વે મેરકુરમાં નં. 645, જાન્યુઆરી 2003, S. 1-15</ref>, માનસિક વાતાવરણ માટે કામ કરતા [[એડબસ્ટર્સ|એડબુસ્ટર્સ]] જેવા જૂથો પાસેથી આ શબ્દ (માનસિક) લેવામાં આવ્યો છે. માનસિક મૂડીવાદમાં ફ્રાન્ક “વિચારણાના અર્થતંત્ર”ને ક્રિસ્ટોફર લાશના [[આત્મમોહની સંસ્કૃતિ|સ્વાર્થ (અહંપ્રેમ)ની સંસ્કૃતિ]]ને સાથે ભેળવે છે:<ref name="christopher1995">લાશ, ક્રિસ્ટોફર: ''દાસ ઝેઈટાલ્ટર ડીસ નાર્ઝિસ્મ્સ.'' (આત્મમોહની સંસ્કૃતિ-The Culture of Narcissism), 1. આવૃત્તિ. હોફમન અંડ કેમ્પ, હેમ્બર્ગ 1995.</ref> તેમના નિબંધ „વિધ્વંસની ધાર પર જાહેરાતો“માં, [[સુત ઝાલી|સુટ જ્હેલી]] લખે છે: “20મી સદીની જાહેરાતો એ માનવ ઇતિહાસમાં પ્રોપગેન્ડાની સૌથી વધારે સશક્ત અને અડીખમ રહેનારી પદ્ધતિ છે અને જો આના પર ઝડપી અંકુશ નહિ આવે તો આપણે જાણીએ છીએ તેમ તેની એકત્રિત અસરો વિશ્વના વિનાશ માટે જવાબદાર હશે. <ref>{{cite web |url=http://www.sutjhally.com/articles/advertisingattheed/ |title=Sut Jhally Website - Advertising at the Edge of the Apocalypse |publisher=Sutjhally.com |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2023-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330121832/http://www.sutjhally.com/articles/advertisingattheed |url-status=dead }}</ref> === વિચારણાની કિંમત અને છૂપા ખર્ચા === જાહેરાતો અબજો-ડોલરનો કારોબાર બની ગઈ છે અને ઘણા લોકો તેના પર નભે છે. વિશ્વભરમાં જાહેરખબરો માટે 2006માં 391 અબજ અમેરિકી ડોલર ખર્ચવામાં આવ્યા હતા. ઉદાહરણ તરીકે જર્મનીમાં જાહેરાત ઉદ્યોગ દેશની કુલ આવકમાં 1.5% ફાળો આપે છે; અન્ય વિકસિત દેશોમાં પણ આંકડા આ પ્રકારના જ છે. આમ જાહેરાતો અને વૃદ્ધિ પરસ્પર સીધા અને કાર્યકારણથી જોડાયેલા છે. નુકસાનકારક માનવ જીવનશૈલી (ધનિક સમાજઃ માટે વૃદ્ધિ આધારિત અર્થતંત્રની જેમ જ આ ક્ષેત્રે નકારાત્મક અસર સંદર્ભે જાહેરાતોની પણ ગણતરી થવી જોઈએ, કારણ કે તેનો મુખ્ય હેતુ વપરાશ વધારવાનો છે. “આ ઉદ્યોગ પર વપરાશને પ્રોત્સાહન આપતી જટિલ અર્થતંત્રના ઢગલબંધ ઉત્પાદન પદ્ધતિના ચાલક બળ પૈકીના એક હોવાનો આરોપ લગાવવામાં આવે છે.”<ref name="advertising1">{{cite web |url=http://www.spiritus-temporis.com/advertising/social-impact.html |title=Advertising - Social impact |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111070336/http://www.spiritus-temporis.com/advertising/social-impact.html |url-status=dead }}</ref> વિચારણા અને વિચારદશા નવા વિકસિત બજારોની નવી જણસ બન્યા છે. “માધ્યમો દ્વારા આવરી લેવાયેલ વિચારણા પ્રમાણ અને ભાગ-જથ્થા અને પહોંચની સ્પર્ધામાં તેના પુનઃવિતરણને સોસાયટીમાં ઉપલબ્ધ વિચારણાના આધારે ઓળખી શકાય નહિ. સમાજમાં વ્યાપેલ કુલ પ્રમાણ લોકો દ્વારા તેમની વચ્ચે વિનિમય થયેલ વિચારણા અને માધ્યમોની માહિતીને અપાયેલ વિચારણામાંથી બને છે. માત્ર બીજી વસ્તુ ગણતરીમૂલક માપ સાથે સમાનતા ધરાવે છે અને માત્ર બીજુ જ અજ્ઞાત નાણાનું લક્ષણ ધરાવે છે.” <ref name="medienzeitalter36"/><ref name="aufmerksamkeit1998"/> ફ્રાન્કના જણાવ્યા મુજબ, નિશ્ચિત પ્રમાણમાં વિચારદશાની ખાતરી આપી શકે તેવી કોઈ પણ રજૂઆતની સપાટી વિચારણા માટે ચુંબક તરીકે કામ કરે છે, દા. ત. હકીકતમાં માહિતી માટેના માધ્યમો અને મનોરંજન, સંસ્કૃતિ, કળા, જાહેર ક્ષેત્રના વગેરે. જાહેરાત કારોબારમાં આ આકર્ષણનું વેચાણ કરવામાં આવે છે. જર્મન એડવર્ટાઈઝિંગ એસોસિએશને 2007માં જણાવ્યુ હતું કે જર્મનીમાં જાહેરાત માટે 30.78 અબજ યુરો ખર્ચવામાં આવ્યા હતા,<ref>{{cite web|url=http://www.zaw.de |title=ZAW - Zentralverband der deutschen Werbewirtschaft e.V |publisher=Zaw.de |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> 26% અખબારોમાં, 21% ટેલિવિઝન પર, 15% મેઈલ દ્વારા અને 15% સામયિકોમાં. 2002માં 360.000 લોકો જાહેરાત કારોબારમાં રોજગારી મેળવતા હતા. 2006થી 2007માં જાહેરાતોની ઈન્ટરનેટ આવક બમણી થઈને 1 અબજ યુરો સુધી પહોંચી હતી, જે તેનો સૌથી ઊંચો વૃદ્ધિદર હતો. સ્પિએજેલ-ઓનલાઈને નોંધ્યુ હતુ કે યુએસએમાં 2008માં પ્રથમ વખત ઈન્ટરનેટ પરની જાહેરખબરોમાં (105.3 અબજ અમેરિકી ડોલર) ટેલિવિઝન (98.5 અબજ અમેરિકી ડોલર) કરતા વધારે નાણા ખર્ચવામાં આવ્યા હતા. આમ છતાં 2008માં સૌથી વધારે રકમ પ્રિન્ટ માધ્યમોમાં (147 અબજ અમેરિકી ડોલર) ખર્ચવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,566081,00.html |title=US-Werbeausgaben: Internet überflügelt erstmals TV - SPIEGEL ONLINE - Nachrichten - Wirtschaft |publisher=Spiegel.de |date=2008-07-15 |access-date=2009-04-20}}</ref> બરાબર આ જ વર્ષે વેલ્ટ-ઓનલાઈને નોંધ્યુ હતું કે યુએસ દવા ઉદ્યોગે જાહેરખબરો પાછળ (57.7 અબજ ડોલર) અને સંશોધન પર (31.5 અબજ ડોલર) ખર્ચ્યા હતા એટલે કે જાહેરખબરો પર સંશોધન કરતા બમણો ખર્ચ કર્યો હતો. પરંતુ યોર્ક યુનિવર્સિટી, ટોરોન્ટોના માર્ક-આન્દ્રે ગેગ્નોન અંડ જોએલ લેક્સચિનનો અંદાજ છે કે જાહેરાતો પરનો વાસ્તવિક ખર્ચ હજુ પણ ઉંચો છે, કારણ કે તમામ વિગતો સંશોધન સંસ્થાઓ પાસે નોંધાયેલી નથી હોતી.<ref>{{cite web|url=http://www.welt.de/wissenschaft/article1510150/Mehr_Geld_fuer_Werbung_als_fuer_Forschung.html |title=Pharmaindustrie: Mehr Geld für Werbung als für Forschung - Nachrichten Wissenschaft - WELT ONLINE |language={{de icon}} |publisher=Welt.de |date=2008-01-04 |access-date=2009-04-20}}</ref> વેચાણ, વળતર અને ભાવઘટાડા જેવી આડકતરી જાહેરાતોના ખર્ચનો આમાં સમાવેશ કરાયેલ નથી. કેટલાક ગ્રાહકો એ બાબતથી વાકેફ હોય છે કે જાહેર સંબંધો, વળતર, પેકેજિંગ વગેરે માટે ખર્ચવામાં આવતા દરેકે-દરેક પૈસા માટે તેઓ ચૂકવણી કરી રહ્યા છે. આથી તેઓ ભાવગણતરીમાં સરળતાથી આવી જાય છે. === પ્રભાવ અને સ્થાન === [[ચિત્ર:McDonald's advertising, Via Propaganda - Rome.jpg|right|thumb|250px|ડિ પ્રોપગેન્ડા મારફત મેકડોનાલ્ડ્સ માટેની જાહેરાત, રોમ, ઈટાલી]] જાહેરાતોનું સૌથી મહત્વનું ઘટક માહિતી નહી પરંતુ અને સૂચન છે અને તેમાં જોડાણ, લાગણી ([[લાગણીઓને અપીલ]]), લોકોના સુષુપ્ત મનની પ્રચ્છન્ન ભાવનાઓઓની દોરવણી, જેમ કે જાતિય દોરવણી, ઈચ્છા, ખુશી, સ્વાસ્થ્ય, તંદુરસ્તી, દેખાવ, સ્વ-ગૌરવ, પ્રતિષ્ઠા, માલિકી, સામાજિક દરજ્જો, ઓળખ, સાહસ, ધ્યાન અન્યત્ર દોરાવુ, વળતર, ભય ([[ચિંતાને અપીલ|ભયને અપી]]), કમજોરી, એકલતા, જરૂરિયાત, અનિશ્ચિતતા, પૂર્વગ્રહોની સલામતી, વિદ્વદ અભિપ્રાયો અને સગવડતા વગેરેનો વધારે કે ઓછો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.“તમામ માનવ જરૂરિયાતો, સંબંધો અને ભય – માનવ મનની સૌથી અગાધ વિશેષતાઓ– આધુનિક માર્કેટિંગ બળો અંતર્ગત જણસ વિશ્વના વિસ્તરણના માત્ર સાધનો બને છે. આધુનિક માર્કેટિંગના વર્ચસ્વના ઉદભવની સાથે, [[વ્યાપારીકરણ|વ્યાપારીવાદ]] – માનવીય સંબંધોની જણસ સંબધોમાં તબદીલી– જો કે મૂડીવાદના અમર્યાદ વિસ્તરણની સામે આ ઘટના તાણાવાણાવાળી છે.” <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.265, ISBN 978-1583671610</ref>’કારણ-સંલગ્ન માર્કેટિંગ’ કે જેમાં જાહેરાતકારો તેમના ઉત્પાદનોને કેટલાક કિંમતી સામાજિક કારણો સાથે જોડે છે, તેમાં પાછલા દસકાથી ઉછાળો આવ્યો છે. જાહેરાતો પ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓ અથવા લોકપ્રિય ચહેરાઓની ભૂમિકાનો લાભ ઉઠાવે છે અને ઈરાદાપૂર્વક રમૂજ તથા રંગ, ધૂન, નિશ્ચિત નામ અને શબ્દો સાથેના જોડાણનો ઉપયોગ કરે છે. આ તમામ ભેગા મળીને વ્યક્તિ કઈ રીતે તેની જાતને અને પોતાના સ્વ-મૂલ્યને આંકે છે તેના પાસાઓ છે. ‘માનસિક મૂડીવાદ’ના પોતાના વર્ણનમાં ફ્રાન્ક કહે છે, “વસ્તુઓ અને પ્રતિકોને વ્યક્તિના અલગ-અલગ અનુભવોમાં લેવા તે વપરાશને કોઈના પણ માટે અનિવાર્ય બનાવવાનો આદર્શ માર્ગ છે. સાબિતિરૂપે જોઈએ તો આર્થિક તાકાતની નોંધ સૌથી પહેલા લેવાતી હોય તેવા સમાજમાં વ્યક્તિના સ્વ-ગૌરવના કારણે વપરાશ થાય છે. પરિણામે વ્યક્તિના આકર્ષણોમાં વપરાશ ‘કામ’ બની જાય છે. વ્યક્તિગત રીતે જોઈએ તો ‘કામ’ જાહેરાતો માટે અણધારી દિશાના ક્ષેત્રો ખોલે છે. આકર્ષણના મામલે જાહેરાતો જીવન-સલાહકારની ભૂમિકા લઈ લે છે. (…) ક્રિસ્ટોફર લેશે ‘સાંસ્કૃતિક સ્વાર્થ’ તરીકે વર્ણ કર્યુ છે તે વ્યક્તિના પોતાના આકર્ષણની આજુબાજુનું જૂથ છે.” <ref name="christopher1995"/><ref name="medienzeitalter36"/> જાહેરાત ટીકાકારો માટે અન્ય મહત્વની સમસ્યા એ છે કે “જાહેરાતો અને તંત્રીલેખ/ માધ્યમોની સર્જનાત્મકતાની બાજુ વચ્ચે લાંબા સમય સુધી રહેલી ભેદરેખા ઝડપથી ભૂંસાઈ રહી છે” અને જાહેરાતોને સમાચાર, માહિતી કે મનોરંજનથી જુદી પાડવી અઘરી બની રહી છે. જાહેરાતો અને કાર્યક્રમો વચ્ચેની સીમાઓ ભૂંસાઈ રહી છે. માધ્યમ કંપનીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે આ તમામ વ્યાપારિક સક્રિયતાઓના કારણે હકીકતની માધ્યમ સામગ્રી પર કોઈ અસર પડી નથી, પરંતુ મેકચેસ્ની કહે છે તેમ, “આ દાવાઓ એટલા બધા વાહિયાત છે કે અત્યંત પાયાની બુદ્ધિ વગરની પરીક્ષા લઈએ તો પણ ક્યારેય ચાલી શકે તેમ નથી.” <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.270, 272, ISBN 978-158367161-0</ref> જાહેરાતો “વસ્તુઓ કઈ રીતે બનાવવી તેના મનોવિજ્ઞાની સિદ્ધાંતો પર ભારે કામ કરે છે, જેનાથી ‘વધારે સ્પષ્ટ માનસિક સૂચનો આપવા’ જાહેરાતો અને માર્કેટિંગ સક્ષમ બને છે. (મિલસ એન્ડ રોઝ, 1997, થ્રિફ્ટમાં(Thrift) ટાંકેલ, 1999, p. 67જાહેરાતોમાં ‘વાસ્તવિક’ માહિતી પર ભાર આપવાના બદલે જણસના પ્રતિકાત્મક સૂચિતાર્થો વધી રહ્યા છે, તેથી માલ-સામાનની વસ્તુ વેચવાનું જાહેરાતનું મહત્વનું સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્ર ક્યારેય પોતાનામાં પૂરતુ હોતુ નથી. એટલે સુધી કે રોજ-બરોજના જીવનની સામાન્ય જરૂરિયાતો પણ પ્રતિકાત્મક ગુણવત્તાઓ અને ‘જાહેરાતની જાદુઈ પદ્ધતિ દ્વારા (વિલિયમ્સ, 1980) સાંસ્કૃતિક વૈભવ ધરાવતા અર્થોથી સભર હોવી જોઈએ. આ રીતે અને જાહેરાતો જે સંદર્ભોમાં દેખાય છે તેમાં ફેરફાર કરીને, વસ્તુઓ ‘નો અર્થ "ગમે તે "’કરી શકાય છે (મેકફોલ, 2002, p. 162) અને અલગ-અલગ વ્યક્તિઓ અને લોકોના જૂથ માટે અલગ હેતુના અર્થ સાથે ‘એક સમાન’ વસ્તુઓ રજૂ કરી શકાય છે અને આ રીતે વૈયક્તિકવાદના સામૂહિક દ્રષ્ટિકોણનું ઉત્પાદન કરી શકાય છે.” <ref name="oxfordjournals1"/> જાહેરાત થતા પહેલા, [[બજાર સંશોધન|બજાર સંશોધન સંસ્થાઓએ]] જાહેરાત અભિયાનના ચોક્કસ આયોજન અને અમલ માટે તથા ઉત્તમ પરિણામ મેળવવા માટે લક્ષ્યિત જૂથને ઓળખવાની અને વર્ણવવાની જરૂર હોય છે. વિજ્ઞાનનું એક સમગ્ર જૂથ સીધુ જાહેરાત અને માર્કેટિંગ સાથે વ્યવહાર કરે છે અથવા તેની અસર સુધારવા તેનો ઉપયોગ થાય છે. માર્કેટિંગ સંશોધનમાં કેન્દ્રિત જૂથો, મનોવિજ્ઞાનીઓ અને સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્રીઓ ‘’’પ્રથા પ્રમાણે જરૂરી’’’છે”.<ref name="mcchesney277">મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.277, ISBN 978-1583671610</ref> વ્યક્તિ અને તેની ખરીદી આદતો પર વિશાળ જથ્થામાં વિગતો એકત્ર કરવામાં આવે છે, તેને સંચિત કરાય છે, ભેગી કરવામાં આવે છે અને ક્રેડિટ કાર્ડ, બોનસ કાર્ડ, રેફલ્સ તથા ઈન્ટરનેટ સર્વેક્ષણ સહિતના અનેક માધ્યમોની મદદથી તેનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.વધતી જતી ચોકસાઈના સાથે આ વસતીના કોઈ ચોક્કસ ભાગનું વર્તન, ઈચ્છાઓ અને કમજોરીઓનું ચિત્ર આપે છે, કે જેની સાથે જાહેરાતનો વધુ સચોટ અને અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકાય. [[જાહેરાત સંશોધન]] દ્વારા જાહેરાતની ક્ષમતા વધે છે. યુનિવર્સિટીઓ કારોબારના ટેકાથી અને અન્ય વિદ્યાશાખાઓના સહકારથી (ઉપર મુજબ), ખાસ કરીને [[મનોચિકિત્સા|મનોપચારશાસ્ત્ર]], [[માનવશાસ્ત્ર]], [[ન્યુરોલોજી|મજ્જાતંતુ શાસ્ત્ર]] અને વર્તન વિજ્ઞાનો, જાહેરાતોને વધારે અસરકારક બનાવવા સતત નવી અણિશુદ્ધ, અદ્યતન, ગહન અને કલાકૃત પદ્ધતિઓની શોધમાં હોય છે. “[[ન્યૂરોમાર્કેટિંગ]] એ માર્કેટિંગનું નવું વિવાદાસ્પદ ક્ષેત્ર છે, કે જે [[મેગ્નેટિક રેસોનન્સ ઈમેજિંગ|મેગ્નેટિક રીસોનન્સ ઈમેજિંગ]] (fMRI) જેવી સક્ષમ તબીબી તકનીકનો ઉપયોગ -- ઉપચાર માટે નહી, પરંતુ ઉત્પાદનોના વેચાણ માટે કરે છે. જાહેરાત અને માર્કેટિંગ કંપનીઓએ ચોક્કસપણે ઉત્પાદનો વેચવા માટે લાંબા સમયથી મનોવિજ્ઞાનની અંતઃદ્રષ્ટિ અને સંશોધન પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કર્યો છે. પરંતુ આજે આ કાર્યપ્રણાલી રોગચાળાના સ્તરે પહોંચી ગઈ છે અને મનોવિજ્ઞાની વ્યવસાય સાથેની સહભાગિતાના કારણે તે ભૂતકાળના તમામ સીમાડા વટાવી ગઈ છે. પ્રચંડ જાહેરાત અને માર્કેટિંગ આક્રમણો પરિણામ છે અને તેમાં અત્યાર સુધી હાથ ધરાયેલ સૌથી મોટા મનોવિજ્ઞાની પ્રકલ્પનો સમાવેશ થાય છે. છતાં, આ સૌથી મોટી કામગીરી મોટા ભાગે અમેરિકન સાયકોલોજિકલ એસોસિએશન દ્વારા અવગણવામાં આવે છે.” <ref>{{cite web |url=http://www.commercialalert.org/issues/culture/psychology |title=Psychology — Commercial Alert |publisher=Commercialalert.org |date=1999-10-31 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221030156/http://www.commercialalert.org/issues/culture/psychology |url-status=dead }}</ref> રોબર્ટ મેકસેચ્ની તેને કહે છે "તમામ માનવ ઇતિહાસમાં માનસિક શોષણ માટેનો સૌથી મોટો એકત્રિત પ્રયાસ." <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.277, ISBN 978-1583671610</ref> === માધ્યમોનું અવલંબન અને [[કોર્પોરેટ નિયંત્રણ]] === લગભગ તમામ સમૂહ માધ્યમો જાહેરાત માધ્યમો છે અને તેમાંના ઘણા ફકત જાહેરાત માધ્યમો છે અને તેમાં ખાનગી માલિકીના [[જાહેર સેવા પ્રસારણ|જાહેર સેવા પ્રસારણો]] બાકાત છે. તેમની આવક મુખ્યત્વે જાહેરાત મારફતે ઉત્પન્ન થાય છે; અખબારો અને સામયિકોના કિસ્સામાં તે 50 to 80% છે. કેટલાક દેશોમાં જાહેર સેવા પ્રસારણો આવકના સ્રોત તરીકે (40% સુધી) જાહેરાતો પર મોટુ અવલંબન ધરાવી શકે છે.<ref>સિએગ્રેટ, ગેબ્રિએલ, બ્રેશિશ, ડિએટર ઈન: વેરબંગ ઈન ડેર મેડિઅન- અંડ ઈન્ફોર્મેશન્સજેસેલશાફ્ટ, વેરાલ્ગ ફર સોઝિઅલવવાઈસ્સેનશાફ્ટન, 2005, ISBN 3531138936</ref> ટિકાકારોના મતે જાહેરાતો પ્રસરાવતુ કોઈપણ માધ્યમ સ્વતંત્ર રહી શકે નહિ અને જાહેરાતોની માત્રા જેમ વધતી જાય તેમ અવલંબન વધતુ જાય છે. આ અવલંબન “માધ્યમ સામગ્રી પર અલગ તહારની અસરો ધરાવે છે…. વ્યાપાર પ્રેસમાં માધ્યમોનો વારંવાર ચોક્કસ અને તેઓ પોતાની સ્પષ્ટ વક્તાની છબિમાં પોતાની જાને અભિવ્યક્ત કરે છે: જાહેરાત માધ્યમની શાખા તરીકે.”<ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.256, ISBN 978-158367161-0</ref> આ ઉપરાંત, ખાનગી માધ્યમો સંપત્તિની સ્થિતિ અનુસાર વધુ ને વધુ જોડાણ તથા એકત્રિકરણનો ભાગ બની રહ્યા છે અને ઘણીવાર અસ્પષ્ટ તથા ગૂંચવાડાભર્યા બને છે. આ પરિસ્થિતિ કે જેને હેનરી એ. ગિરૌક્સ “હાલની લોકશાહી સંસ્કૃતિ સામેનું જોખમ ગણાવે છે”,<ref>ગિરૌક્સ, હેનરી એ., મેકમાસ્ટર યુનિવર્સિટી, હેમિલ્ટન, કેનેડા,: સુત ઝાલી દ્વારા સંચયના તમાશાની પ્રસ્તાવનામાં, http://www.sutjhally.com/biography {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011005835/http://www.sutjhally.com/biography/ |date=2009-10-11 }}</ref> તેઓ પોતાની જાતે લોકશાહીમાં તમામ ચેતવણીઓ આપવા પૂરતા હોવા જોઈએ. પાંચ કે છ જાહેરાત એજન્સીઓ 400 અબજ અમેરિકી ડોલરના આ વૈશ્વિક ઉદ્યોગ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. “જાહેરાતકારો અને માલિકોને અનુકૂળ હોય તેવા સમાચાર આપવા પત્રકારો પર ઘણુ દબાણ હોય છે …. ‘બિન-પરંપરાગત આવકના વિકાસ”માં મદદ માટે મોટાભાગના ટીવી સ્ટેશન એક્ઝિક્યુટિવ્સને તેમનો સમાચાર વિભાગ ‘સહકારભર્યો’ લાગે છે. <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.43, ISBN 978-158367161-0</ref> જાહેરાતકાર ઓર્ડર રદ કરવાની ધમકી આપે અથવા આવ ઓર્ડર રદ થવાની ભીતિ ઉભી થાય ત્યારે નકારાત્મક અને અનિચ્છિત અહેવાલોને રોકી શકાય છે અથવા તેના પર પ્રભાવ પાડી શકાય છે. જ્યારે માત્ર એક અગ્રણી હોય અથવા કેટલાક મોટા જાહેરાતકારો હોય ત્યારે માધ્યમ અવલંબન અને આવી ભીતિઓ અત્યંત વાસ્તવિક બની જાય છે. જાહેરાતકારોનો પ્રભાવ માત્ર તેમના પોતાના ઉત્પાદનો અથવા સેવા અંગેના સમાચાર અથવા માહિતી સુધી સિમિતિ રહ્યો નથી, પરંતુ હવે તેમની સાથે આડકતરી રીતે સંકળાયેલા લેખો અથવા કાર્યક્રમો સુધી વિસ્તર્યો છે. જાહેરાતની આવક સુનિશ્ચિત કરવા માધ્યમોએ શક્ય હોય તેટલા શ્રેષ્ઠ ‘જાહેરાત વાતાવરણ’નું સર્જન કરવુ પડે છે. નિયંત્રણ સંદર્ભે ટીકાકારોની અન્ય સમસ્યા એ છે કે માધ્યમો પોતાના હિતમા ના હોય તેવી જાહેરાતો નકારે છે. ટીવી સ્ટેશનોએ [[એડબસ્ટર્સ|એડબુસ્ટર્સ]]ની જાહેરાતો પ્રસારિત કરવાની ના પાડી તે આનું જ્વલંત ઉદાહરણ છે. જૂથો જાહેરાતો મૂકવા પ્રયાસ કરી રહ્યા છે અને નેટવર્ક દ્વારા તેનો અસ્વીકાર કરવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.inthesetimes.com/article/3581/adbusters_ads_busted/ |title=Adbusters’ Ads Busted |publisher=In These Times |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417015045/http://inthesetimes.com/article/3581/adbusters_ads_busted |url-status=dead }}</ref> ખાનગી રેડિયો અને ટેલિવિઝન વ્યાપારમાં મુખ્યત્વે દર્શકોનું પ્રમાણ કાર્યક્રમો વિશે નિર્ણય લે છે. “શક્ય તેટલુ વધારે ધ્યાન આકર્ષિત કરવું તે તેમનો વ્યાપાર છે દર્શકોનો દર વિચારણાને માપે છે અને માધ્યમો પોતાના માહિતી પ્રસ્તાવના કારોબાર માટે તેના પર આધાર રાખે છે. વિચારણાની આ સેવા જાહેરાત ઉદ્યોગને વેચવામાં આવે છે” <ref name="medienzeitalter36"/> અને દર્શકોના પ્રમાણ પરથી જાહેરાત માટે કઈ કિંમત લઈ શકાય તે નક્કી કરવામાં આવે છે. “અમેરિકામાં 1933થી જાહેરાત કંપનીઓ દૈનિક જીવનના ભાગ બની ગયેલા કાર્યક્રમોની સામગ્રી નક્કી કરે છે. પ્રોક્ટર &amp; ગેમ્બલ (P&amp;G) …. દ્વારા રેડિયો સ્ટેશનને ઐતિહાસિક સોદાનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો હતો(જે આજે બાર્ટરિંગ તરીકે ઓળખાય છે): કંપની પોતાના એક કાર્યક્રમનું મફતમાં નિર્માણ કરે અને આ રીતે રેડિયો સ્ટેશનને વસ્તુ-નિર્માણના ઊંચા ખર્ચમાંથી બચાવે. આથી કંપની પોતાના વેપારી ફેલાવાની ઈચ્છા રાખે અને સ્વાભાવિકપણે તેના ઉત્પાદનો શોમાં મૂકાય. આમ, શ્રેણી ‘[[મા પેરકિન્સ]]’નું નિર્માણ થયું, કુશળતાપૂર્વક P&amp;Gએ જેનો ઉપયોગ તત્કાલીન સમયના અગ્રણી ડીટર્જકુશળતાપૂર્વક ઓક્સીડોલના ફેલાવા માટે કર્યો, અને આ રીતે [[સોપ ઓપેરા]]નો જન્મ થયો …” <ref name="viadrina1">{{cite web |url=http://viadrina.euv-ffo.de/~sk/SS99/werbung99/medien.html |title=Seminar: Werbewelten - Werbung und Medien |language={{de icon}} |publisher=Viadrina.euv-ffo.de |date= |access-date=2009-04-20 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અર્થતંત્રની માધ્યમો પરની ઊંડી અસર અંગે ટિકાકારો ચિંતા કરી રહ્યા છે ત્યારે પ્રભાવી બળના સીધા ઉદાહરણો પણ છે. યુએસ કંપની [[ક્રિસલર]](Chrysler)નું [[ડૈમલર બેન્ઝ]](Daimler Benz) સાથે વિલિનિકરણ થયું તે પહેલા તેની પાસે એક એજન્સી હતી, પેન્ટાકોમ, તેમણે “સંભવિત સંઘર્ષ ટાળવા” સંખ્યાબંધ સામયિકોને પત્ર લખીને આગામી અંકનું પ્રકાશન થાય તે પહેલા તમામ વિષયો સમીક્ષા માટે મોકલવા જણાવ્યુ હતુ . ક્રિસલર(Chrysler) મોટાભાગે એવુ જાણવા માગતી હતી કે તેમાં “જાતિય, રાજકીય અથવા સામાજિક” સામગ્રીના લેખો છે કે નહિ અથવા “ઉશ્કેરણીકારક અથવા અપમાનજનક” લખાણો છે કે નહિ. પેન્ટાકોમના એક્ઝિક્યુટિવ ડેવિડ માર્ટિને જણાવ્યુ હતુ કે: “અમારી માન્યતા એવી છે કે 22.000 $ની વસ્તુ સામે જોનાર કોઈપણ વ્યક્તિ તેમાં સકારાત્મક બાબતો હોય એવુ ઈચ્છશે. બાળ અશ્લીલતા અંગેના લેખમાં કશુ પણ સકારાત્મક નથી.” <ref name="viadrina1"/> અન્ય એક ઉદાહરણમાં યુએસએ નેટવર્કે (USA Network)2000માં જાહેરાતકારો સાથે ઉચ્ચસ્તરીય અનૌપચારિક બેઠક યોજી હતી અને યુએસએને જાહેરાતો આપવા માટે તેમને કયા પ્રકારના કાર્યક્રમ-સામગ્રી જોઈએ છે તે અંગે પૂછવામાં આવ્યુ હતુ.” <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.271, ISBN 978-158367161-0</ref> ટેલિવિઝન કાર્યક્રમોનું જાહેરાતોની જરૂરિયાત સમાવવા માટે નિર્માણ થાય છે, દા. ત. અનૂકુળ વિભાગમાં તેમનું વિભાજન. સામાન્ય રીતે તેની નાટ્યત્મકતાને રહસ્ય અથવા અનુત્તરિત પ્રશ્ન સાથે પૂરી કરવામાં આવે છે, જેથી દર્શકો તેને જોતા રહે. એક સમયે વધારે મોટી માર્કેટિંગ પદ્ધતિની બહાર રહેલી ફિલ્મો પણ હવે સંપૂર્ણપણે તેમાં એકરૂપ થઈ ગઈ છે અને લાઈસન્સ, જોડાણ-કરારો તથા તેમાં ઉત્પાદન રજૂઆત જેવા વ્યૂહનો ઉપયોગ કરાય છે. આજે હોલિવૂડની ઘણી ફિલ્મોની મુખ્ય કામગીરી જણસોના મોટા સંગ્રહના વેચાણમાં સહાયતાની છે.<ref name="advertisingattheed1">ઝાલી, સુત. એડવર્ટાઈઝિંગ એટ ધી એજ ઓફ વિનાશની ધાર પર જાહેરાતો: http://www.sutjhally.com/articles/advertisingattheed/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330121832/http://www.sutjhally.com/articles/advertisingattheed |date=2023-03-30 }}</ref> મુદ્રણ માધ્યમોએ 2002 બોન્ડ ફિલ્મ ‘ડાઈ અનધર ડે’માં 24 મોટા પ્રોત્સાહન ભાગીદારોનું ‘એડ-વેન્ચર’ હોવાનું કહ્યુ હતુ અને નોંધ્યુ હતુ કે [[જેમ્સ બોન્ડ]] “ હવે ‘વેચાણનો પરવાનો’ બની છે” ફિલ્મોમાં ઉત્પાદનો દર્શાવવાનું વલણ હવે સામાન્ય બનતુ જાય છે, ત્યારે “કયા પ્રકારની ફિલ્મો ઉત્પાદન રજૂઆતને આકર્ષશે અને તેથી કેવી ફિલ્મો બને તેવી શક્યતા છે તેવા સૂચિતાર્થો તેના પરથી જ સાબિત થાય છે.”. <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), pp.269,270, ISBN 978-158367161-0</ref> જાહેરાતો અને માહિતીને એકબીજાથી જુદા પાડવાનું વધારે અઘરુ બની રહ્યુ છે. “જાહેરાત અને માધ્યમો વચ્ચેની ભેદરેખા …. વધારેને વધારે ઝાંખી બની રહી છે…. પ્રકાશન કંપની [[એક્સલ સ્પ્રિંગર]](Axel Springer)ના બોર્ડના અધ્યક્ષ ઓગસ્ટ ફિશચરના મત મુજબ ‘માધ્યમો અને જાહેરાત કારોબાર વચ્ચેની ભાગીદારી સાબિત થઈ ચૂકી છે’ ટીકાકારો બીજા કશાની નહિ પણ પત્રકારત્વની ફરજો અને સ્વાતંત્ર્ય પર તરાપની વાત કરે છે.”. [[RTL]]-એક્ઝિક્યુટિવ હેલમુટ થોમાના જણાવ્યા અનુસાર “ખાનગી સ્ટેશનો કોઈ અભિયાની સેવા કરે નહિ અને કરી શકે નહિ, પરંતુ કંપનીઓનું એક માત્ર ધ્યેય ‘જાહેરાત વ્યાપાર દ્વારા અને દર્શક દ્વારા સ્વીકૃતિ’નુ હોય છે. હકીકતે આ ક્રમમાં અગ્રતાઓની ગોઠવણી ‘ખાનગી ટેલિવિઝન દ્વારા કાર્યક્રમોની ડિઝાઈન’” અંગે સઘળુ જણાવે છે. <ref name="viadrina1"/> 25 to 35% બજાર હિસ્સા સાથેની ખાનગી ફ્રેન્ચ ટેલિવિઝન ચેનલ TF1ના ભૂતપૂર્વ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર પેટ્રિક લી લે જણાવ્યુ હતુ: ટેલિવિઝન વિશે વાત કરવાના બે માર્ગ છે. પરંતુ વ્યાપારના દ્રષ્ટિકોણથી આપણે વાસ્તવિક બનવુ જોઈએ: મૂલતઃ TF1નું કામ દા. ત. કોકા કોલા(Coca Cola)ને તેના ઉત્પાદનોના વેચાણમાં મદદ કરવાનું છે. (…) જાહેરાતકારનો સંદેશો દર્શકના મગજમાં ગોઠવાય તે જ અમારો ઉદ્દેશ હોવો જોઈએ. અમારા કાર્યક્રમોનું કામ તેને ઉપલબ્ધ બનાવવાનું છે, કે જેને, બેધ્યાન બનાવો, બેફિકર બનાવો અને બંનેે સંદેશાઓની વચ્ચે તૈયાર કરો. તે માનવ મગજનો ફેંકી શકાય તેવો તબક્કો છે, જે અમે કોકા કોલા(Coca Cola)ને વેચીએ છીએ.”<ref>{{cite web |url=http://www.observatoire-medias.info/article.php3?id_article=225 |title=Selon Le Lay, TF1 a une mission : fournir du "temps de cerveau humain disponible" - [Observatoire français des médias&#93; |publisher=Observatoire-medias.info |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2012-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302070827/http://www.observatoire-medias.info/article.php3?id_article=225 |url-status=dead }}</ref> આ અવલંબનોના કારણે જાહેરાતો અને માહિતી તથા વાણી સ્વાતંત્ર્ય પર તેની અસર અંગેની વ્યાપક અને પાયાની જાહેર ચર્ચા કેળવવી અઘરી છે, છેવટે પરંપરાગત માધ્યમ ચેનલો મારફત તો નહિ જ; જો તેઓ આમ કરે તો જાતે જ પોતાની બેસવાની ડાળને કપાતી જોશે. “માધ્યમો, પત્રકારત્વ અને પ્રત્યાયનનો વ્યાપારિક પાયો છે તેવી ગતિશીલતાના કારણે લોકશાહી માટેની મુશ્કેલ અસરોને કાયદેસરની ચર્ચામાંથી બાકાત રખાય છે” જેવી રીતે “યુએસ રાજકીય સંસ્કૃતિમાં મૂડીવાદના વિષય પર કાયકાદીય ચર્ચાને કોઈ અવકાશ નથી”. <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), pp.235, 237, ISBN 978-158367161-0</ref> યુ.એસ. પત્રકારત્વના માળખાકીય પાયાના પ્રારંભિક ટિકાકાર [[અપ્ટોન સિન્કેલર|યુપ્ટોન સિન્કલેર]] તેમની નવલકથા [[ધી બ્રાસ ચેક]](The Brass Check) સાથે હતા, જેમાં તેમણે માલિકો, જાહેરાતકારો, જાહેર સંબંધો અને માધ્યમો પરના આર્થિક હિતોની અસર પર ભાર મૂક્યો હતો. પોતાના પુસ્તક “અવર માસ્ટર્સ વોઈસ-એડવર્ટાઈઝિંગ”(Our Master's Voice – Advertising)માં સામાજિક અર્થશાસ્ત્રી [[જેમ્સ રોર્ટી]] (1890–1973)એ લખ્યુ હતુ: "ગારગોઈલ(કોતરણીવાળો પત્થર)નું મોઢુ લાઉડસ્પીકર છે, તેનું નિયંત્રણ મલિન ઈરાદાવાળા બે અબજ ડોલરના ઉદ્યોગ દ્વારા થાય છે અને એક પૂર્ણ એકમ તરીકે આ મલિન ઈરાદાઓ વ્યાપારના, ઉદ્યોગના અને નાણાના છે.તે ક્યારેય શાંત નથી હોતુ, તે અન્ય તમામ અવાજોને દબાવી દે છે અને તે ક્યારેય ઠપકાનો ભોગ બનતો નથી, કારણકે તે અમેરિકાનો અવાજ નથી? આ તેનો દાવો છે અને કેટલાક અંશે આ માત્ર દાવો છે...”<ref>રોર્ટી, જેમ્સ: “આપણા માલિકનો અવાજઃ જાહેરાત(Our Master's Voice: Advertising)” એયર કું. પબ(Ayer Co Pub), 1976, ISBN 0405080441, ISBN 9780405080449</ref> કઈ રીતે જીવવુ, શેનાથી ગભરાવુ, શેના પર ગર્વ લેવો, કઈ રીતે સુંદર થવુ, કઈ રીતે પ્રેમ મેળવવો, કઈ રીતે ઈર્ષ્યા પાત્ર થવુ, કઈ રીતે સફળ થવુ.... તેણે આપણને શીખવ્યુ છે.આ અર્થવિહિન રીતે અમેરિકાની જનતા વધારે બોલવા, વિચારવા, અનુભવવા માગે તેમાં કોઈ આશ્ચર્ય ખરુ? એટલે કે કળા, વિજ્ઞાન, ધર્મની પ્રેરણાઓ અમેરિકન જીવનના ક્ષેત્રમાંથી ક્રમશઃ બહાર ધકેલાઈ રહી છે અને ગણ્યા-ગાંઢ્યા લોકોએ ઘડેલા મૂલ્યોનું જીવન બની રહ્યુ છે?"<ref>રોર્ટી, જેમ્સ:(1934) “આપણા માલિકનો અવાજઃ જાહેરાત(Our Master's Voice: Advertising)” મેકમાસ્ટર પ્રેસ (જુન 30, 2008), ISBN 1409769739, ISBN 978-1409769736</ref> === સંસ્કૃતિ અને રમત-ગમતનું વ્યાપારીકરણ === પ્રાયોજક વગર અભિનયો, પ્રદર્શનો, શો, સંગીત જલસા, સમારંભો અને મોટાભાગના અન્ય કાર્યક્રમો ભાગ્યે જ યોજાઈ શકે છે. કળા અને સંસ્કૃતિના વધતા જતા અભાવમાં તેઓ આકર્ષણની સેવા લે છે. કલાકારોની પાયરીઓ હોય છે અને તે મુજબ તેમને વ્યાપારિક હેતુ માટે કળાની કિંમત ચૂકવવામાં આવે છે. કોર્પોરેશનો પ્રખ્યાત કલાકારોને પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેના લીધે તેઓ વૈશ્વિક જાહેરાત અભિયાનમાં એકાધિકાર મેળવે છે. ‘લા બોહેમ’ જેવા બ્રોડવે શોમાં વ્યાપારિક સહારાઓને તેની જોડી મુજબ દર્શાવાયા હતા. <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.276, ISBN 978-158367161-0</ref> જાહેરાતને પોતાને વ્યાપક રીતે સંસ્કૃતિમાં યોગદાન આપનાર તરીકે ગણવામાં આવે છે. જાહેરાત એ ફેશનમાં એકરૂપ થઈ ગઈ છે. કપડાના ઘણા ભાગોમાં કંપની [[લોગો]] એ માત્ર ડિઝાઈન અથવા તેનો મહત્વનો ભાગ હોય છે. સંસ્કૃતિ અને કળાના સ્વતંત્ર રીતે વિકાસ માટે અને વૈકલ્પિક મૂલ્યોની અભિવ્યક્તિ કરવા માટે વપરાશ અર્થતંત્રમાં માત્ર બહુ થોડો અવકાશ છે. છેલ્લા મહત્વના ક્ષેત્ર યુનિવર્સિટીઓ પર વ્યાપાર અને તેના હિતો માટે ખુલ્લી મુકવાનું અત્યંત દબાણ છે. <ref>સ્ટે ફ્રી Nr. 16 1999માં: ઝાલી, સુત </ref> પ્રાયોજક વગર સ્પર્ધાત્મક રમતોનો વિચાર થઈ શકે તેમ નથી અને તેમની વચ્ચે પરસ્પરનું અવલંબન છે. દર્શકો અથવા પ્રેક્ષકોની સંખ્યા પ્રમાણમાં સારી હોય તો જ જાહેરાતો સાથેની ઊંચી આવક શક્ય બની શકે. બીજી બાજુ ટીમ અથવા ખેલાડીઓનો નબળો દેખાવ જાહેરાતોની ઓછી આવકમાં પરિણમે છે. જર્ગન હથર અને હાન્સ-જોર્ગ સ્ટિએહલર ‘રમત/માધ્યમ સંકુલ કે જે માધ્યમ, એજન્સી, મેનેજર, રમતના પ્રમોટરો, જાહેરાતો વગેરેનું જટિલ મિશ્રણ છે, તેમાં અંશતઃ સામાન્ય અને અંશત ભિન્ન હિતો છે, પરંતુ કોઈપણ સંજોગોમાં તેમની વચ્ચેના વ્યાપારી હિતો સરખા છે. માધ્યમો કેન્દ્રમાં છે તે મુદ્દો સમજી શકાય તેવો છે, કારણકે તે અન્ય સંલગ્ન પક્ષોને દુર્લભ કહી શકાય તેવી જણસ એટલે કે જાહેર વિચારણા(સંભાવના) પૂરી પાડી શકે છે. રમતોમાં “સંચલન અને જાહેરાત બંનેમાં વિપુલ વેચાણના સર્જન માટે માધ્યમો સક્ષમ છે.” <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.213, ISBN 978-158367161-0</ref> “તમાકુ ઉદ્યોગ દ્વારા રમત પ્રાયોજકતાને મૂલ્યવાન જાહેરાત ગણવામાં આવે છે. તમાકુ ઉદ્યોગો 1994માં જરનલમાં ફોર્મ્યુલા વન કારનું વર્ણન આ મુજબ કર્યુ હતુ ‘વિશ્વની સૌથી વધુ સશક્ત જાહેરાત જગ્યા’. …. ઈંગ્લેન્ડમાં 22 માધ્યમિક શાળાઓમાં 1994માં અને છોકરાઓમાં 1995માં સામૂહિક અભ્યાસ હાથ ધરાયો હતો, જેમની પ્રિય ટેલિવિઝન રમત મોટર રેસિંગ હતી તેમનામાં નિયમિત ધૂમ્રપાન કરનાર બનવાનું જોખમ 12.8% જ્યારે કે અન્ય છોકરાઓ કે જેઓ મોટર રેસિંગ નહોતા જોતા તેમનામાં આ જોખમ 7.0% હતુ.” <ref name="scientific1998"> તમાકુ અને સ્વાસ્થ્ય પર બનેલી વિજ્ઞાની સમિતિનો અહેવાલ, 20 માર્ચ 1998માં તૈયાર કરાયેલ: http://www.archive.official-documents.co.uk/document/doh/tobacco/part-4.htm</ref> ટિકિટોનું વેચાણ નહિ, પરંતુ IOC ([[આંતરરાષ્ટ્રીય ઓલિમ્પિક સમિતિ|ઈન્ટરનેશનલ ઓલિમ્પિક કમિટિ]])ની આગેવાની સાથે પ્રસારણ અધિકાર, પ્રાયોજકતા અને મુખ્ય સમયમાં વેચાણ રમત સંગઠનો અને સ્પોર્ટ્સ ક્લબોની આવકનો મોટો ભાગ બને છે. માધ્યમોના પ્રભાવથી રમતોમાં અનેક ફેરફાર આવ્યા છે, જેમાં નવી [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પિક રમતો]]માં ‘વિશેષ રમતો’નો સમાવેશ, સ્પર્ધાના અંતરમાં બદલાવ, નિયમોમાં ફેરફાર, દર્શકોના એનિમેશન, રમતના સફળ ખેલાડીઓનો જુવાળ કે જેઓનું માધ્યમ મૂલ્ય હોવાના કારણે તેઓ ઝડપથી જાહેરાતોમાં અને મનોરંજન વ્યાપારમાં પોતાની જાતને સ્થાપિત કરે છે <ref name="merzwissenschaft2006">હુથર, જુર્ગન અને સ્ટિએહલર, હાન્સ-જોગ્ર: મર્ઝ, ઝેઈટ્શ્રીફ્ટ ફર મેડિઅન અન્ડ એર્ઝિએહંગમાં, Vol. 2006/6: મેર્ઝવિસ્સેનશાફ્ટ - સ્પોર્ટ અંડ મેડિઅન, http://www.jff.de/merz/list.php?katid=3&amp;heft_id=80 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725063740/http://www.jff.de/merz/list.php?katid=3&heft_id=80 |date=2018-07-25 }}</ref> અને આ યાદીમાં વધુ એક રમતના મેદાનોનું મોટી કંપનીઓ પાછળ ફરીથી નામકરણનો સમાવેશ થાય છે. “માધ્યમોના તર્કમાં રમતોનું અનુકૂલન સમાન તક અથવા વાજબીપણા જેવા મૂલ્યોનો હ્રાસ કરે છે અને એથલેટ્સ પર વધારે પડતી માગણીઓ અને વિવિધ શોષણ અથવા છેતરવા([[ડોપિંગ]], પરિણામમાં છેડછાડ …)જાહેર જનતા દ્વારા દબાણ કરાય છે. આને જોખમી ગણવુ તે માધ્યમો અને રમતોના હિતમાં છે, કારણ કે માધ્યમ રમતો જ્યાં સુધી રમત અસ્તિત્વમાં છે ત્યાં સુધી જ ટકી શકશે. <ref name="merzwissenschaft2006"/> === જાહેર જગ્યાઓનો કબજો અને વ્યાપારીકરણ === નરી આંખે જોઈ શકાય તેવી દરેક જગ્યા જાહેરાત માટેની ક્ષમતા ધરાવે છે. ખાસ કરીને માળખાઓ સાથે શહેરી વિસ્તારો, પરંતુ મુસાફરી દરમિયાન આવતી ખાલી જગ્યાઓ વધુને વધુ માધ્યમો માટે જાહેરખબરો બની રહી છે. નિશાનીઓ, પોસ્ટરો, બિલબોર્ડ, ઝંડાઓ શહેરી દેખાવમાં મહત્વના પરિબળ બન્યા છે અને તેમની સંખ્યા હજુ પણ વધી રહી છે. “આઉટડોર-ઘર બહારની જાહેરખબરોને અનિવાર્ય બની છે. પરંપરાગત બિલબોર્ડો અને માર્ગ પરના છાપરાઓએ આવરિત વાહનો, સંકુલની દિશાઓ, ઈલેક્ટ્રોનિક નિશાનીઓ, કિઓસ્ક, ટેક્સીઓ, પોસ્ટરો, બસની બાજુઓ અને બીજી ઘણી બધી આવી વધારે વ્યાપક-પ્રસરણશીલ પદ્ધતિઓ માટેનો માર્ગ ચોખ્ખો કરી દીધો છે. ‘શહેરી દિવાલ પ્રદર્શન’ને નિખારવા માટે ડિજિટલ તકનીકોનો ઉપયોગ થાય છે. શહેરી વિસ્તારોમાં આપણે જ્યારે પણ જાહેર સ્થળોએ હોઈએ ત્યારે વ્યાપારી સામગ્રી આપણી દ્રષ્ટિમાં અને આપણા વિચારોમાં દરેક પળે મૂકાય છે. જર્મન અખબાર ‘ઝેઈટ’ આને નવા પ્રકારની ‘સરમુખત્યારશાહી કહે છે, કે જેનાથી કોઈ બચી શકે તેમ નથી’.<ref name="autogenerated2"/> સમય વીતતા, આસપાસની વસ્તુઓનુ આ પ્રભુત્વ “કુદરતી” તબક્કો બન્યુ છે. લાંબા સમયની વ્યાપારિક સંતૃપ્તિ પરથી લોકો એ વાત સમજી શકે તેમ છે કે ઉલબ્ધ જગ્યામાંથી દરેક ઈંચ પર માલિકી, કબજા અને અંકુશનો અધિકાર જાહેરાતો પાસે છે. અતિક્રમણ કરતી જાહેરાખબરોની સામન્યતાના કારણે જનતાનો તેમની આસપાસના વાતાવરણ અંગેની ધારણાને સુસ્ત બનાવે છે, સર્જનાત્મકતા અને પરિવર્તન પરત્વે શક્તિવિહિન હોવાના સામાન્ય વલણનું પુનઃદ્રઢીકરણ કરે છે, આમ જાહેરાતકારોને થોડા અથવા જનાક્રોશ વગર ધીમે-ધીમે અને સાતત્યપૂર્વક જાહેરાતોની સંતૃપ્તિ વધારતા ચક્ર માટે સક્ષમ બનાવે છે.”<ref>{{cite web |url=http://antiadvertisingagency.com/our-mission |title=Our Mission |publisher=The Anti-Advertising Agency |date= |access-date=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090425061216/http://antiadvertisingagency.com/our-mission |archive-date=2009-04-25 |url-status=dead}}</ref> જાહેરાત પરિવર્તનો અને જાહેર જગ્યાઓની કામગીરી પ્રત્યે જંગી ઓપ્ટિકલ અભિગમનો ઉફયોગ બ્રાન્ડ દ્વારા થાય છે. શહેરના જાણીતા સ્થળો ટ્રેડમાર્ક બન્યા છે. પ્રખ્યાત અને લોકોની વધારે અવર-જવર ધરાવતા સ્થળોની જાહેર જગ્યા પર સૌથી વધારે દબાણ હોય છે, અને આ જગ્યાઓ શહેરની ઓળખ માટે પણ મહત્વની હોય છે (દા. ત. [[પિકાડિલી સરકસ]], [[ટાઈમ સ્કવેર|ટાઈમ્સ સ્ક્વેર]], [[એલેક્ઝાન્ડરપ્લાટ્ઝ]]). શહેરી જગ્યાઓ જનતાની જણસ છે અને આ હેસિયતથી તેઓ મુખ્યત્વે સંકુલ નિયંત્રક ધારઓ, પ્રાચીન વારસા તથા જમીન સંરક્ષણ ધારા દ્વારા “સૌંદર્ય વાતાવરણ રક્ષણ” માટે હકદાર છે. “આ હેસિયતથી આ જગ્યાઓનું હવે ખાનગીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. તેને બિલબોર્ડ તથા નિશાનીઓથી વધારે મસાલેદાર બનાવવામાં આવે છે, જાહેરાતો માટે માધ્યમોમાં ફરીથી તેમના આદર્શો અપાય છે.” <ref name="medienzeitalter36"/><ref name="aufmerksamkeit1998"/> === સામાજિક-સાંસ્કૃતિક પાસાઓ: [[જાતિયવાદ]], [[ભેદભાવ]] અને પ્રવાહો === “જાહેરાતોની “કાર્યસૂચિ સ્થાપના કામગીરી” હોય છે, જે વપરાશને કાર્યસૂચિની એક માત્ર વસ્તુ તરીકે રજૂ કરવા માટે જંગી નાણા સાથેની ક્ષમતા હોય છે. લોકોની પસંદગીમાં ભાગ મેળવવાની લડાઈમાં આનો અર્થ એવો થાય છે કે વ્યાપારિક ના હોય અથવા જેની જાહેરાત ના થઈ હોય તેવી વસ્તુઓ અંગે જાણકારીનો અભાવ છે. સમાજના ધોરણોનું પ્રતિબિંબ જાહેરાતોમાં પડવું જોઈએ અને તેણે લક્ષ્યિત બજારની સ્પષ્ટ છબિ આપવી જોઈએ. વાણિજ્ય અને જાહેરાત વગરના ક્ષેત્રો વિચારોની સેવા કરે છે અને સન્માન વગર હળવાશ અનુભવાય છે. બળ વધવાની સાથે જાહેરાતો અંગત ક્ષેત્રમાં પોતાને અનુકૂળ બનાવી રહ્યા છે, કે જેથી વાણિજ્યનો અવાજ સમાજની અભિવ્યક્તિના માધ્યમમાં વર્ચસ્વ મેળવે.” <ref>એઈકે, અલરિચ: ડાઈ વેરબેલ્વિનમાં. એંગરિફ ઔફ અનસેર બ્યુબેટ્સેઈન. મુનચેન, 1991</ref> જાહેરાત ટિકાકારોના મતે આપણી સંસ્કૃતિમાં જાહેરાતો એ આગેવાન ઉજાસ છે. સુટ જ્હાલી અને જેમ્સ ટ્વિટટેલ તો જાહેરાતોને એક પ્રકારના ધર્મ તરીકે ગણાવવા કરતા પણ આગળ વધે છે અને કહે છે કે ચાવીરૂપ સંસ્થા તરીકે તેમણે ધર્મને પણ બદલ્યો છે.<ref>સ્ટે ફ્રી Nr. 16, જાહેરાત પર, ઉનાળો 1999</ref> "કોર્પોરેટ જાહેરાતો (અથવા તે વ્યાપારી માધ્યમો છે?) તે માનવ જાતિ દ્વારા અત્યાર સુધીમાં હાથ પર લેવાયેલ સૌથી મોટો માનસિક પ્રકલ્પ છે. જોકે હજુ પણ આ તમામની આપણા પરની અસરો અંજાણી છે અને મોટાભાગે તેની અવગણના કરાય છે. વર્ષો, દસકાઓ કરતા વધુ સમયથી માધ્યમોના પ્રભાવ વિશે હું વિચારું છું ત્યારે મને 1950માં મોનટ્રીલ મનોચિકિત્સા હોસ્પિટલમાં ડોય ઈવેન કેમેરોન દ્વારા કરાયેલ મગજને બદલી નાખવાના પ્રયોગો યાદ આવે છે (જુઓ [[MKULTRA]]). CIA-પ્રાયોજિત "પેટર્ન-તરાહ દૂર કરવાના" પ્રયોગો હેડફોન સાથે સભાન, અભાન અથવા અર્ધ-જાગૃત વિષયો બનાવવા માટે કરાયા હતા, અને મગજ પર હાવી ઝઈ જાય તેવા હજારો "પ્રોત્સાહિત" સંદેશાઓ વારંવાર મોકલવામાં આવ્યા હતા, કે જેના લીધે સમયાંતરે તેઓનું વર્તન બદલાઈ જાય…. જાહેરાતના ઉદ્દેશો આ જ વસ્તુ કરવાના હોય છે."<ref>લાસ્ન, કાલ્લે: કલ્ચરલ જામ: ધી અનકુલિંગ ઓફ અમેરિકા, વિલિયમ મોરો એન્ડ કંપનીમાં; પ્રથમ આવૃત્તિ (નવેમ્બર 1999),ISBN 0688156568, ISBN 978-0688156565</ref> જાહેરાતો વિશેષ રીતે યુવાન લોકો, બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખે છે અને તે વધુને વધુ યુવાનોને વપરાશકાર બનાવી રહી છે.<ref>ગિરૌક્સ, હેનરી એ., મેકમાસ્ટર યુનિવર્સિટી, હેમિલ્ટન, કેનેડા,: સુત ઝાલી દ્વારા સંચયના તમાશાની પ્રસ્તાવનામાં, http://www.sutjhally.com/biography {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011005835/http://www.sutjhally.com/biography/ |date=2009-10-11 }}</ref> સુત જ્હાલી માટે તે “આશ્ચર્યકારક નથી કે મોટા પાયે વિસ્તરણ સાથે આ કોઈ કેન્દ્ર સામાજિક જીવનમાં મહત્વની ઉપસ્થિતિ બનવી જોઈએ. હકીકતમાં, વ્યાપારી હિતોનો ઈરાદો આપણી સંસ્કૃતિનું વધુને વધુ સંસ્થાનીકરણ કરનાર જણસોના સંખ્યાબંધ જથ્થાનો વપરાશ વધારવાનો હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે લગભગ તમામ માધ્યમ પદ્ધતિ (ટેલિવિઝન અને મુદ્રણ-પ્રિન્ટ) વેચાણકારોના હેતુઓ પાર પાડનાર પદ્ધતિઓ બની ગયા છે અને તેમનું મુખ્ય કાર્ય જાહેરાતકારો માટે વેચાણ કરી શકાય તેવા પ્રેક્ષકોના સર્જનનું છે. તે જાહેરાતો અને સંપાદકીય સામગ્રી બંનેને લે છે અને તેઓ તેના ટેકામાં કામ કરે છે, વપરાશ સમાજને ઉજવે છે. ફિલ્મ પદ્ધતિ એક સમયે બહોળી માર્કેટિંગ પદ્ધતિની અસરની બહાર હતી, જોકે આજે તે પરવાનાઓના વ્યૂહ, જોડાણો અને ઉત્પાદનની ગોઠવણી-રજૂઆત દ્વારા સંપૂર્ણપણે તેમાં ભળી ગઈ છે. આજે ઘણી હોલિવૂડ ફિલ્મોની મુખ્ય કામગીરી જણસોના વિશાળ સંગ્રહના વેચાણમાં મદદ કરવાની છે. બિન-વાણિજ્યિક સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રોમાંથી જાહેર ભંડોળ ખેંચાઈ રહ્યુ હોવાથી, કલા કેન્દ્રો, મ્યુઝિયમ અને કલાકૃતિઓ પ્રાયોજિતતા માટે આહવાન કરે છે.”<ref name="advertisingattheed1"/> આ જ રીતે શિક્ષણ પદ્ધતિને પણ અસર પહોંચી છે અને જાહેરાતો વધુ ને વધુ પ્રમાણમાં શાળાઓ યુનિવર્સિટીઓ પર દબાણ કરી રહી છે. ન્યૂયોર્ક જેવા શહેરો રમતના જાહેર મેદાનો માટે પ્રાયોજકો સ્વીકારે છે. “એટલે સુધી કે પોપનું પણ વ્યાપારીકરણ થઈ ગયુ છે … પોપની 4-દિવસીય મેક્સિકો મુલાકાત …1999માં હતી, જેના પ્રાયોજક ફ્રિટો-લે (Frito-Lay) અને પેપ્સીકો (PepsiCo) હતા.<ref>મુલાર્ઝ, સ્ટીફનઃ જાહેરાતની નકારાત્મક અસરો. http://www.mularzart.com/writings/THE%20NEGATIVE%20EFFECTS%20OF%20ADVERTISING.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318184447/http://www.mularzart.com/writings/THE%20NEGATIVE%20EFFECTS%20OF%20ADVERTISING.pdf |date=2009-03-18 }}</ref> આ ઉદ્યોગ પર જટિલ અર્થતંત્ર સમૂહ ઉત્પાદન પદ્ધતિ કે જે વપરાશને પ્રોત્સાહન આપે છે, તેને વેગવાન બનાવતા ચાલકબળોમાંથી એક હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવે છે. જ્યાં સુધી સામાજિક અસરોનો સંબંધ છે, જાહેરાતોના કારણે વપરાશને પ્રોત્સાહન મળે છે કે નહિ તે મહત્વનું નથી પરંતુ તેના દ્વારા સ્થાપિત થતા મૂલ્યો, વર્તનની તરાહ અને અર્થોની કામગીરી મહત્વની છે. પોપ સંસ્કૃતિની ભાષા અને અર્થોની તફડંચીનો અને એટલે સુધી કે રાજદ્રોહ ટીકાઓનો તથા પ્રતિબંધો તોડવાનો અને તેનો વિનાશ કરવામાં પણ નિહ અચકાવાનો સરકારી જાહેરાતો પર આરોપ છે(દા. ત. બેન્ટોન). જવાબમાં તે વળતી પ્રતિક્રિયાને ઉશ્કેરે છે, કેલ્લ લાસ્ન દ્વારા જેને 2001માં ‘’નિચોવી નાખનારના મુરબ્બાનો મુરબ્બો બનાવવો’’ ગણાવાઈ હતી. જે કંઈપણ જાય છે. “તે મધ્ય સામાજિક-વિજ્ઞાની પ્રશ્ન છે કે સ્થિતિઓની અનુકૂળ ડિઝાઈન અને વ્યવહારુ રીતે અત્યંત જરિયાત દ્વારા લોકો પાસે શું કરાવી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે સંખ્યાબંધ માનસિક પ્રયોગોના અખતરા પરથી તેવું માની શકાય કે જ્યારે સામાજિક સ્થિતિ અનુસાર જરૂર હોય ત્યારે લોકો પાસે તેમની ક્ષમતા મુજબ ગમે તે કરાવી શકાય છે.” <ref>રિચટેર, હાન્સ જુર્ગેન. એઈનફુહરંગ ઈન ડીસ ઈમેજ-માર્કેટિંગ.ફેલ્ડથીઅરેટિશ ફોરશુંગ.સ્ટટગ્રાટ: કોહલહેમર (શહેરી TB, 1977).હિએરૌસઃ ઔફગેબ ડેર વેરબંગ S. 12</ref> જાહેરાતોમાં સામાન્ય રીતે સ્ત્રીઓ અને પુરુષોની બીબાઢાળ ભૂમિકાઓના ઉપયોગ દ્વારા વર્તમાન [[અતિ રૂઢ|પ્રવાહો]]ના પુનઃદ્રઢીકરણ માટે ઉપયોગ કરાય છે અને તે “સાવધાનીપૂર્વક અથવા એટલે સુધી કે ઈરાદાપૂર્વક જાતિયતા, વંશવાદ, અને છેલ્લે વયવાદને પ્રોત્સાહન આપે છે… મોટાભાગની જાહેરાતો છેવટે કંઈ નહિ તો પ્રવાહોના દ્રઢીકરણ માટે ઓળખી શકાય તેવા પ્રકારો પડાે છે અને આ રીતે એક જ છબિમાં અથવા ૩૦ સેકન્ડની સમય મર્યાદામાં પોતાની વાર્તા કહે છે.”<ref name="advertising1"/> પ્રવૃત્તિઓને પણ પુરુષ અથવા સ્ત્રીઓ મુજબ પસંદ કરવામાં આવે છે (વલણ બનાવતા). આ ઉપરાંત લોકોને તેમની જાતિયતા આગળ કમજોર પાડવામાં આવે છે અથવા તો તેમને જણસો અને જાતિ વિશેષ ગુણવત્તાઓની અતિશયોક્તિ સાથે એકરૂપ કરવામાં આવે છે. જાતિયતાવાળા સ્ત્રી શરીરો, પરંતુ પુરુષો પણ વધુને વધુ આંખ-આકર્ષનારા બની રહ્યા છે. જાહેરાતોમાં સામાન્ય રીતે સ્ત્રીને * પુરુષો અને બાળકોની નોકર તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે, જેની પ્રતિક્રિયારૂપે તેમના પ્રિય વ્યક્તિઓની માગણીઓ તથા ફરિયાદ અંગે ખરાબ ભાવ અને તાત્કાલિક સુધારાની ખાતરી આવે છે (ધુલાઈ, ખોરાક) * પુરુષોના સ્વ-દ્રઢિકરણ માટે જાતિય અથવા ભાવનાત્મક રમતનું રમકડુ * તકનીકી રીતે બિલકુલ કડીરહિત કે જેને માત્ર બાળપ્રતિરોધક કામગીરી જ સાચવી શકે * મહિલા વિશેષજ્ઞો, પરંતુ ફેશનના ક્ષેત્રમાંથી બીબાઢાળ, શ્રૃંગાર-પ્રસાધનો, ખોરક અને વધારેમાં વધારે દવાઓ * અન્ય લોકો માટે પ્રાથમિક કામ કરતા, દા. ત. પત્રકાર રાજકારણીને પ્રશ્નો પૂછતા હોય ત્યારે કોફી પીરસવી <ref>{{cite web|url=http://www.humanistische-union.de |title=Humanistische Union: Aktuelles |publisher=Humanistische-union.de |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> જાહેરાતોનો સૌથી મહત્વનો ભાગ લોકોના દેખાવ સાથે સંકળાયેલા ઉત્પાદનોના પ્રમોશનનો છે, મુખ્યત્વે મહિલાઓ માટે (ભૂતકાળમાં માત્ર મહિલાઓ માટે). આમ, માધ્યમો છોકરીઓ અને મહિલાઓને તેમની પોતાની જાતને સ્થપિત કરવામાં આવેલ આદર્શ સુંદરતા સાથે સરખાવવા માટે ભયંકર દબાણમાં મૂકે છે. આના પરિણામે ખોરાકમાં અનિયમિતતા, સ્વ-નુકસાન, સુંદરતા માટેની શસ્ત્રક્રિયા વગેરે છે. યુરોપીય સંઘ સંસદે 2008માં એક વિધેયક પસાર કર્યુ કે જાહેરાતો કોઈની હીણા ના ચિતરી શકે અથવા અપમાન ના કરી શકે. આ દર્શાવે છે કે જાહેરાતના નકારાત્મક પાસા અંગે રાજકારણીઓ વધુને વધુ જાગૃત બની રહ્યા છે. === લક્ષ્યિત જૂથ તરીકે બાળકો અને કિશોરો === બાળકોનું બજાર, કે જ્યાં જાહેરાતનો પ્રતિકાર સૌથી વધુ કમજોર છે, તે “જાહેરાત દબાણની શરૂઆત કરનાર છે”.<ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.269, ISBN 978-158367161-0</ref> “જાહેરાતને સૌથી વધુ સમર્પિત રીતે જોનારાઓમાં બાળકો છે. તેઓ ધૂનો ગાઈ શકે છે અને લોગો ઓળખી શકે છે અને તેઓ ઘણી વાર ઉત્પાદનો માટે દ્રઢ લાગણી ધરાવે છે. કે જેને તેઓ સામાન્ય રીતે સમજતા નથી, આમ છતાં, જાહેરાત કઈ રીતે કામ કરે છે તેના મુદ્દાઓ જાણતા નથી. સમૂહ માધ્યમો માત્ર માલના વેચાણ માટે નહિ, પરંતુ વિચારોના વેચાણ માટે પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે: આપણે કઈ રીતે વર્તવુ જોઈએ, કયા નિયમો મહત્વના છે, કોનો આપણે આદર કરવો જોઈએ અને આપણે શેને કિંમતી સમજવુ જોઈએ.” <ref>{{cite web|last=Schechter |first=Danny |url=http://www.mediachannel.org |title=Home |publisher=Media Channel |date=2009-04-16 |access-date=2009-04-20}}</ref> વધુને વધુ યુવાનોને નીચા ઉતારીને વપરાશકારની ભૂમિકા લાવવામાં આવી રહ્યા છે. માત્ર રમકડાઓનું બજાર નહિ, મિઠાઈ, આઈસ્ક્રીમ, નાસ્તા અને રમતના સાધનો પણ તેમના પ્રચાર માટે બાળકો તથા કિશોરોને લક્ષ્ય રાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મકાઈના નાસ્તાની ચેનલ પર આવતી જાહેરખબર માટે પુખ્ય વ્યક્તિ લક્ષ્ય હશે તો તેમાં સોફ્ટ બેલાડનું સંગીત હશે, જ્યારે કે બાળકો માટેની ચેનલમાં આ જ જાહેરખબરમાં બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખીને તે જ ગીતમાં આકર્ષક રોક જિંગલ હશે. અન્ય ઉત્પાદનો માટેની જાહેરખબરો એવા માધ્યમોની પસંદગી થશે કે જેની સાથે તેઓ વપરાશકારોની આગામી પેઢી સુધી પણ પહોંચી શકે.<ref>એઈક અલરિચ યુ. વોલફ્રામ: મેડિઅનકાઈન્ડરમાં: વોમ રિચટિજેન ઉમગાંગ મિટ ડેર વિએલફેલ્ટ, ક્નેસેબેક મુનચેન 1994, ISBN 3-926901-67-5 </ref> “ચાવીરૂપ જાહેરાત સંદેશો યુવા લોકોની ઉદભવતી સ્વતંત્રતાનો લાભ લે છે.”ઉદાહરણ તરીકે સિગારેટ્સ, “નો ઉપયોગ ફેશન એસેસરી તરીકે અને યુવા મહિલાઓને અપીલ કરવા થાય છે. યુવા લોકો પર અન્ય અસરોમાં ઝગમગતા સિતારાઓ સાથે જોડાણ અને રમત પ્રાયોજકો દ્વારા ધૂર્મપાન, ટેલિવિઝન કાર્યક્રમોમાં લોકપ્રિય પાત્રો દ્વારા સિગારેટનો ઉપયોગ અને સિગરેટનું પ્રમોશન. સંશોધન સૂચવે છે કે યુવાન લોકો સૌથી વધારે જાહેરાત થતી હોય તેવી સિગરેટ બ્રાન્ડથી માહિતગાર હોય છે.” <ref name="scientific1998"/> “[[ઉત્પાદનોની ગોઠવણી-રજૂઆત|ઉત્પાદન પ્રદર્શનો]] દરેક જગ્યાએ હોય છે અને બાળકો તેમાંથી બાકાત નથી. તેનાથી ઘણા દૂર. એનિમેશન ફિલ્મ ફુડફાઈટમાં ‘હજારો ઉત્પાદનો અને વાસણોની દુકાનમાંથી પરિચિત (વસ્તુઓ) પાત્રો હતા.’ બાળકો માટેના પુસ્તકમાં પણ બ્રાન્ડેડ વસ્તુઓ અને પાત્રો દર્શાવવામાં આવે છે, અને તેમાંથી લાખોના મુખ્ય પાત્રો નાસ્તાની વસ્તુઓના હોય છે.“ <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), ISBN 978-1583671610</ref> બાળકો અને કિશોરોમાં વ્યાપારી હિત છે, કારણ કે તેમની પાસે ખરીદશક્તિ છે અને વાલીઓની ખરીદીની આદતને પ્રભાવિત કરી શકે છે. તેમને પ્રભાવિત કરવાનું સરળ હોવાથી જાહેરાત વ્યાપાર તેમને વિશેષ રીતે લક્ષ્ય બનાવે છે. “ખોરાક જાહેરાતોની પહોંચ અને સામાજિક સમસ્યાઓની શ્રેણી, વિશેષ કરીને મેદસ્વિતાનું પ્રમાણ, વચ્ચે સંબંધ હોવાના દાવા પર દબાણ વધતુ હોવાનું માર્કેટિંગ ઉદ્યોગ અનુભવે છે.” <ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-31767632_ITM |title=Commercial media literacy: what does it do, to whom-and does it matter? (22-JUN-07) Journal of Advertising |publisher=Accessmylibrary.com |date=2007-06-22 |access-date=2009-04-20}}</ref> 2001માં યુ.એસ.માં ટેલિવિઝન નિહાળનારાઓમાં 20%થી વધુ કાર્યક્રમો બાળકોના હતા. બાળકોના પરવાના ઉત્પાદનોનું વૈશ્વિક બજાર 2002માં લગભગ 132 અબજ અમેરિકી ડોલર હતુ.<ref name="mcchesney277"/> જાહેરાતકારો બાળકોને લક્ષ્ય બનાવે છે, કારણ કે, દા. ત.કેનેડામાં, તેઓ “ત્રણ વિભિન્ન બજારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે: # પ્રાથમિક ખરીદાર ($2.9 અબજ વાર્ષિક) # ભાવિ વપરાશકારો (બ્રાન્ડ-વફાદાર વયસ્કો) # ખરીદી પર અસર કરનાર ($20 અબજ વાર્ષિક) બાળકો બ્રાન્ડ અપેક્ષાઓને આગળ લઈ જશે, ભલે તે સકારાત્મક, નકરાત્મક અથવા સમાન હોય વપરાશકાર તરીકેની કાળજી રખાવા માટે બાળકો પણ તૈયાર થઈ ચૂક્યા હોય છે. લાંબા ગાળાનું ઈનામ: બાળકોની વફાદારી બ્રાન્ડ સમર્પિત વયસ્ક ગ્રાહકોમાં પરિણમે છે” <ref>YTVનો 2007 ટ્વિન રીપોર્ટ: http://ontariondp.com/ban-advertising-aimed-children-under-13</ref> માધ્યમિક શાળામાંથી સ્નાતક થતા પહેલા સરેરાશ કેનેડિયન બાળક 350,000 ટીવી કમર્શિયલ જુએ છે અને વર્ગમાં ઉપસ્થિતિ જેટલો સમય જ ટીવી જોવામાં આપે છે. 1980માં કેનેડિટન પ્રાંત ક્યુબેકે 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટેની જાહેરાત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.<ref>ગ્રાહક સુરક્ષા ધારો, R.S.Q., c. P-40.1, ss. 248-9 (આ પણ જુઓ: ss. 87-91 ગ્રાહક સુરક્ષા ધારાનું, R.R.Q., 1981, c. P-40.1; અને ધારા 248 અને 249 માટે ક્યુબેક ગ્રાહક સુરક્ષા ધારાની અરજી માર્ગદર્શિકા (13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે હેતુ ધરાવતી જાહેરાતો).</ref> “ [[ક્યુબેક ગ્રાહક સુરક્ષા ધારો|ક્યુબેક કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટ]]ની બંધારણીય ગ્રાહ્યતા જાળવી રાખતા 13 વર્ષની અંદરના બાળકોની જાહેરખબરો પર પ્રતિબંધ રાખતા (રમકડા કંપનીએ તેને પડકારવા કરેલ કેસમાં) કોર્ટે જણાવ્યુ હતુ: ‘...નાના બાળકો માટે નિર્માણ થયેલી જાહેરાતો દૂષણ જેવી છે. જે લોકો કાયમ વિશ્વાસ રાખે છે તેવા લોકોને સંમત કરીને ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવું તે આવી જાહેરાતોનું લક્ષ્ય હોય છે.’”<ref>{{Cite web |url=http://www.lexum.umontreal.ca/csc-scc/en/pub/1989/vol1/html/1989scr1_0927.html |title=પુનઃસૂચના |access-date=2009-10-01 |archive-date=2011-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215002821/http://www.lexum.umontreal.ca/csc-scc/en/pub/1989/vol1/html/1989scr1_0927.html |url-status=dead }}</ref> નોર્વે (12 વર્ષની અંદરના બાળકો માટેની જાહેરાતો), અને સ્વીડને (12 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખીને બનાવાયેલી જાહેરાતો) પણ બાળકોને જાહેરાતો પર કાયદેસરનો પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, સ્વીડન, ડેન્માર્ક, ઓસ્ટ્રિયા અને ફ્લેમિશ બેલ્જિયમમાં બાળકોના કાર્યક્રમો દરમિયાન કોઈપણ પ્રકારની જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ છે. ગ્રીસમાં 7 to 22 કલાક દરમિયાન બાળકોના ઉત્પાદનોની કોઈ જાહેરાત હોતી નથી. બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખીને બનાવાયેલી જાહેરાતો પર નિયંત્રણનો પ્રયાસ અમેરિકામાં પ્રથમ સુધારા સાથે નિષ્ફળ થયો છે. સ્પેનમાં પ્રતિબંધને પણ બિન-લોકશાહી ગણવામાં આવે છે. <ref>{{cite web|author=Melanie Rother |url=https://www.berlinonline.de/berliner-zeitung/archiv/.bin/dump.fcgi/2001/0203/none/0086/index.html |title=Leichtes Spiel für die Werbeindustrie : Textarchiv : Berliner Zeitung Archiv |publisher=Berlinonline.de |date=2008-05-31 |access-date=2009-04-20}}</ref><ref>કોરિન્ના હોક્સ, બાળકોને માર્કેટિંગ ખોરાક: વૈશ્વિક પર્યાવર નિયંત્રક, (જીનીવાઃ વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન(Geneva: World Health Organization), 2004) જુઓ http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241591579.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091009232039/http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241591579.pdf |date=2009-10-09 }}</ref> === જાહેરાતોનો વિરોધ અને તેની સામેના અભિયાનો === [[ચિત્ર:Utomhusreklam i Lund.jpg|thumb|200px|લુંડમાં બિલબોર્ડ, સ્વીડન, જે કહે છે "એક રાતનું રોકાણ?" 2005.]] ટિકાકારોના જણાવ્યા મુજબ, સમાજના તમામ ક્ષેત્રોનું સંપૂર્ણ વ્યાપારીકરણ, જાહેર જગ્યાઓનું ખાનગીકરણ, વપરાશમાં ઝડપ અને સ્રોતના બગાડ સહિત જીવનશૈલી તથા વાતાવરણ પર નકારાત્મક પ્રભાવની જરૂર જેટલી નોંધ લેવામાં આવી નથી. “સંસ્કૃતિના અત્યંત-વ્યાપારીકરણની ઓળખ થઈ ગઈ છે અને નાગરિકો દ્વારા તેના માટે અણગમો બહાર આવ્યો હોવા છતાં આ અંગે માધ્યમો અથવા રાજકીય સંસ્કૃતિમાં ભાગ્યે જ કોઈ વિચારણા થાય છે”.<ref> મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.279, ISBN 978-1583671610</ref> “જાહેરાતો દ્વારા થયેલા સૌથી મોટા નુકસાન અંગે ટૂંકમાં કહી શકાય કે તેમાં વિશ્વાસ નહિ ધરાવતા હોવા છતાં બુદ્ધિ, અવાજ અને કલા કૌશલ્ય આપનાર સ્ત્રીઓ-પુરુષોની સતત વેશ્યાવૃત્તિ દર્શાવવામાં આવે છે અને …. તે આખરે આપણી સૌથી કિંમતી બિન-વસ્તુકીય માલિકીઓને અસ્ત-વ્યસ્ત કરે છે તથા નાશ કરે છે: માનવ પ્રવૃત્તિઓના સાર્થક હેતુઓ તથા માણસની સંપૂર્ણતામાં વિશ્વાસ.”<ref>બારન, પૌલ અને સ્વીઝી, પૌલ (1964) “એકાધિકાર મૂડી” in: મેકચેસેની, રોબર્ટ, ડબલ્યુમાં “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.52, ISBN 978-1583671610</ref> “ જો આપણે તમામ સાચી માનવ જરૂરિયાતો સાથેના જોડાણો કે જે આજે આપણા સમાજમાં સડો ફેલાવી રહ્યા છે તેમાંથી મુક્તિ જોઈતી હશે તો જાહેરાતો સામે સંઘર્ષ જરૂરી છે. પરંતુ આ પ્રકારનો સામનો કરવામાં અતિ-વ્યાપારીકરણ અંગે કોઈપણ ભ્રમ હોવો જોઈએ નહિ. ઘણી વખત જાહેરાતોને આપણી અર્થવ્યવસ્થાના સાર્વત્રિક પાસાની તુચ્છ વસ્તુ તરીકે જોઈ શકાય છે. જો કે, અર્થશાસ્ત્રી એ. સી. પિગોઉ જણાવે છે તેમ આને માત્ર ત્યારે જ ‘સંપૂર્ણ નાબૂદ કરી શકાય’ જો કોર્પોરેટ મૂડીવાદમાં વારસામાં મળતી ‘મોનોપ્લાસ્ટિક સ્પર્ધાની સ્થિતિ’ દૂર કરવામાં આવે. પ્રતિકાર કરવા માટે મૂડીવાદના પોતાના અંદરના તર્કથી મુકાબલો કરવો જોઈએ કે જેની તે શુદ્ધ અભિવ્યક્તિ છે.” <ref>મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.281, ISBN 978-1583671610</ref> “દ્રશ્ય પ્રદૂષણ, કે જે મોટાભાગે જાહેરાતોના સ્વરૂપમાં છે, તે વિશ્વના તમામ મોટા શહેરોનો મુદ્દો છે. પરંતુ કેટલાક માટે જે પ્રદૂષણ છે તે અન્યો માટે શહેરની સૂરતનો ધબકતો ભાગ છે. ટાઈમ્સ સ્ક્વેરના વિશાળ ડિજિટલ બિલબોબોર્ડ સિવાય ન્યૂયોર્ક શહેર અથવા ગિન્ઝાના વાણિજ્યિક પેનોરમા સિવાય ટોકિયો વિશે વિચારી શકાય નહિ.નિશાનીઓ વગરનું પિકાડિલી સરકસ એ માત્ર લંડનની ગોળાકાર વસ્તુ છે. છતાં મોસ્કો જેવા અન્ય શહેરો તેમની મર્યાદાએ પહોંચી ગયા છે અને સંકુલોની ટોચ પરની આઉટડોર જાહેરખબરો તોડવાની શરૂઆત કરી છે.”<ref>{{cite news |last=Downie |first=Andrew |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1709961_1711305_1860002,00.html |title=São Paulo Sells Itself - Inner Workings of the World's Megacities |publisher=TIME |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416223612/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1709961_1711305_1860002,00.html |url-status=dead }}</ref> “તેમના નજારાની લાક્ષણિકતા જાળવવા અને નિખારવા ઘણા સમાજોએ બિલોર્ડને નિયંત્રિત કરવાનું પસંદ કર્યુ છે. નીચેની યાદી કોઈપણ રીતે આવા સમાજોની પૂર્ણ યાદી નથી, પરંતુ બિલબોર્ડના નવા નિર્માણ પર પ્રતિબંધ મૂકનાર શહેરો, પરગણા અને રાજ્યો ની ભૌગોલિક વિવિધતા વિશે તે સારી સમજ આપે છે. સીનિક અમેરિકાના અંદાજ મુજબ દેશભરમાં ઓછામાં ઓછા 1500 શહેરો અને સમાજોએ નવા બિલબોર્ડના નિર્માણ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. યુએસએમાં તમામ બિલબોર્ડ પર પ્રતિબંધ મૂકના રાજ્યોની સંખ્યા: * વેરમોન્ટ - 1970ના દાયકામાં તમામ બિલબોર્ડ દૂર કર્યા. * હવાઈ - 1920ના દાયકામાં તમામ બિલબોર્ડ દૂર કર્યા. * મેઈન - 1970ના દસકામાં અને 80ના દાયકાની શરૂઆતમાં તમામ બિલબોર્ડ દૂર કર્યા. * અલાસ્કા - રાજ્ય લોકમતે 1998માં બિલબોર્ડને પ્રતિબંધિત કર્યા <ref>{{cite web |url=http://www.scenic.org/billboards/background/communities |title=Scenic America :: Communities Prohibiting Billboard Construction |publisher=Scenic.org |date=2008-08-01 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725051727/http://www.scenic.org/billboards/background/communities |url-status=dead }}</ref> * લગભગ બે વર્ષ પૂર્વે બ્રાઝિલના શહેર સાઓ પૌલોએ તમામ બિલબોર્ડ અને શહેરમાં જાહેરાતોના લગભગ તમામ પ્રકારોનું કદ ઘટાડવા અથવા તેમને દૂર કરવા આદેશ કર્યો.” <ref>{{cite news|last=Plummer |first=Robert |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5355692.stm |title=Brazil's ad men face billboard ban, BBC News, 19 September 2006 |publisher=BBC News |date=2006-09-19 |access-date=2009-04-20}}</ref> તકનીકી ઉપકરણો, જેવા કે ટીવી અને મેઈલ બોક્સના સ્ટીકર માટેના સ્પામ ફિલ્ટર: “જાહેરાતો નહિ” અને અદાલતી કેસોની વધી રહેલી સંખ્યા સૂચવે છે કે અનિચ્છિત જાહેરાતોને રોકવા અને તેને પોતાની જાત પર હાવી નહિ થવા દેવામાં લોકોનો રસ વધી રહ્યો છે. ગ્રાહક સુરક્ષા સંગઠનો, પર્યાવરણ સંરક્ષણ જૂથો, વૈશ્વિકીકરણના વિરોધીઓ, વપરાશ ટીકાકારો, સમાજશાસ્ત્રીઓ, માધ્યમ ટીકાકારો, વિજ્ઞાનીઓ અને જાહેરાતના નકરાત્મક પાસે સંકળાયેલા અન્ય ઘણા લોકો. ફ્રાન્સમાં “એન્ટિપબ”, જાહેરાત વિરોધી સમાજોમાં “[[સબવર્ટાઈસિંગ|સબવર્ટાઈઝિંગ]]”, [[કલ્ચર જામિંગ|કલ્ચર જામિંગ/1} and]] [[એડબસ્ટિંગ]] શબ્દો સ્થાપિત બન્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે [[નાઓમી ક્લેઈન]] અને [[નોઆમ ચોમ્સ્કી|નોઆમ ચોમસ્કી]] જેવા [[વૈશ્વિકીકરણ-વિરોધી|વૈશ્વિકીકરણ ટીકાકારો]] જાણીતા માધ્યમ અને જાહેરાત ટીકાકારો પણ છે. જાહેર જગ્યા, સપાટીઓ, હવાઈતરંગો, માધ્યમો વગેરે પર સંપૂર્ણ કબજાની આ જૂથો ટીકા કરી રહ્યા છે. અને જાહેરાત સંદેશા માટે લગભગ તમામ ઈન્દ્રિયોને સંવેદના, અંગતતાનું અતિક્રમણ અને માત્ર બહુ થોડા ગ્રાહકો એ વાતથી માહિતગાર હોય છે કે આ ખર્ચના એક-એક પૈસાનો બોજ તેમના પર પડે છે. આ જૂથોમાંથી [[સાન ફ્રાન્સિસકો|સેન ફ્રાન્સિસ્કો]]માં ‘ધી બિલબોર્ડ લિબરેશન ફ્રન્ટ ક્રીએટિવ ગ્રૂપ’ અથવા કેનેડા, [[વાનકુંવર|વેનકુંવર]]માં [[એડબસ્ટર્સ]] પાસે ઢંઢેરાઓ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.billboardliberation.com/manifesto.html |title=Billboard Liberation Front Creative Group |publisher=Billboardliberation.com |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> જાહેરાતો વિરુદ્ધ પાયાના (તૃણમૂલ) સંગઠનો દ્વારા અભિયાન અથવા વિવિધ સ્વરૂપો અને વ્યૂહોમાં તેના કેટલાક નિશ્ચિત પાસાઓ અને ઘણી વાર તેમના મૂળિયા અલગ-અલગ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે એડબસ્ટર્સ જાહેરાતના અર્થોને ઉથલાવીને અથવા તેની જગ્યાએ નવો અહેતુક અર્થ સર્જીને જાહેરાતની સામે ભાગ લે છે અને તેને પડકારે છે. ઈલલીગલ સાઈન્સ કેનેડા’ જેવા અન્ય જૂથો બિલબોર્ડના પૂરને ખાળવા માટે તેની તપાસ કરે છે અને મંજૂરી વગર મૂકવામાં બિલબોર્ડ અંગે અહેવાલ કરે છે.<ref>[http://illegalsigns.ca/ ::: illegalsigns.ca]</ref> અલગ-અલગ શહેરોમાં આવેલ વિવિધ જૂથો અને સંગઠનો માટેના ઉદાહરણ ફ્રાન્સમાં ‘એલ'એસોસિએશન રેસિસ્ટન્સ એ એલ'એગ્રેશન પબ્લિસિટેર’ <ref>{{cite web|url=http://www.antipub.org/ |title=Résistance À l'Agression Publicitaire |publisher=Antipub.org |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> , કે જ્યાં માધ્યમ વિવેચક [[જીન બૌડ્રિલાર્ડ]] એક જાણીતા લેખક છે. <ref>{{cite web|url=http://www.mediaed.org |title=Media Education Foundation |publisher=Mediaed.org |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> ‘જાહેરાત વિરોધી એજન્સી’ જાહેરાત વિશે પેરોડી અને રમૂજ સાથે કામ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://antiadvertisingagency.com/ |title=The Anti-Advertising Agency |publisher=The Anti-Advertising Agency |date= |access-date=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040805005200/http://antiadvertisingagency.com/ |archive-date=2004-08-05 |url-status=dead}}</ref> અને બાળકો, કૌટુંબિક મૂલ્યો, સમાજ, પર્યાવરની સંપૂર્ણતા અને લોકશાહી માટે ‘વ્યાપારિક એલર્ટ’ અભિયાનો.<ref>{{cite web |url=http://www.commercialalert.org/ |title=Commercial Alert — Protecting communities from commercialism |publisher=Commercialalert.org |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422064137/http://www.commercialalert.org/ |url-status=dead }}</ref> [[માધ્યમ સાક્ષરતા]] સંસ્થાઓ લોકોને તાલીમ આપવાનું લક્ષ્ય રાખે છે, ખાસ કરીને માધ્યમો અને તેમના કાર્યક્રમોમાં જાહેરાતમાં કામ કરતા બાળકોને તાલીમ અપાય છે. ઉદાહરણ તરીકે અમેરિકામાં ‘માધ્યમ શિક્ષણ સંસ્થા’(Media Education Foundation) દસ્તાવેજી ફિલ્મો અને અન્ય શૈક્ષણિક સ્રોતોનું નિર્માણ તથા વિતરણ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.mediaed.org/ |title=Media Education Foundation |publisher=Mediaed.org |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> કેનેડિયન બિન-નફાલક્ષી મહિલાઓનું સંગઠન ‘મીડિયાવોચ’ ગ્રાહકોને કઈ રીતે જાહેરાતકારો તથા નિયંત્રક સત્તાઓ સમક્ષ પોતાની ફરિયાદો નોંધાવવી તે અંગે શિક્ષિત કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.mediawatch.ca |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808202102/http://mediawatch.ca/ |archive-date=2022-08-08 |url-status=dead}}</ref> કેનેડડિયન ‘મીડિયા અવેરનેસ નેટવર્ક/રેસીઉ એડ્યુકેશન મીડયાસ’ માધ્યમ શિક્ષણ અને ઈન્ટરનેટ સાક્ષરતા સ્રોત પર વિશ્વના સૌથી સચોટ સંગ્રહો પૈકીના એક પૂરા પાડે છે. તેના સભ્ય સંગઠનો જનતા, બિન-નફાલક્ષી ઉપરાંત ખાનગી ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ પણ કરે છે. જો કે તે પોતાની સ્વતંત્રતાને તાણમાં મૂકે છે, તે બેલ કેનેડા (Bell Canada), સીટીવી ગ્લોબમીડિયાશ(CTVGlobeMedia), કેનવેસ્ટ(CanWest), ટીઈએલયુએસ(TELUS) અને એસ-વીઓએક્સ (S-VOX) પાસેથી નાણાકીય મદદ સ્વીકારે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.media-awareness.ca/ |title=માધ્યમ જાગૃતિ કેન્દ્ર {{!}} રેસેઉ એજ્યુકેશન મીડિયાસ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2010-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106164355/http://www.media-awareness.ca/ |url-status=dead }}</ref> બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખીને આવતી જાહેરખબરોની વધતી જતી ટકાના સામના માટે માધ્યમ સાક્ષરતા સંગઠનો પણ શરૂ થયા છે અને કોર્પોરેશનો તથા જાહારેત વ્યાપાર પોતે તેમાં ભંડોળ આપે છે. યુએસમાં ‘ધી એડવર્ટાઈઝિંગ એજ્યુકેશનલ ફાઉન્ડેશન’(The Advertising Educational Foundation) 1983માં સ્થપાયુ હતુ અને તેને જાહેરાત એજન્સીઓ, જાહેરાતકારો તથા માધ્યમ કંપનીઓએ ટેકો આપ્યો હતો. “જાહેરાતોની સમજ અને સંસ્કૃતિ, સમાજ અને અર્થતંત્રમાં તેની ભૂમિકાને સમૃદ્ધ બનાવવાનું કાર્ય જાહેરાત ઉદ્યોગનું ભરણ-પોષણ કરનાર અને શૈક્ષણિક સામગ્રીના વિતરકોએ કર્યુ છે” <ref>{{cite web |author=Advertising Educational Foundation |url=http://www.aef.com/index.html |title=Advertising Educational Foundation - Educational Advertising Content |publisher=AEF |date=2008-05-20 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420024405/http://www.aef.com/index.html |url-status=dead }}</ref> ઉદાહરણ તરીકે કેટલાક નામોનો ઉલ્લેખ કરીએ તો અમેરિકન એરલાઈન્સ(American Airlines), એન્હ્યુસર-બુશ(Anheuser-Busch), કેમ્પબેલ સુપ(Campbell Soup),કોકા-કોલા (Coca-Cola), કોલગેટ - પામોલિવ(Colgate-Palmolive), વોલ્ટ ડીઝની(Walt Disney), ફોર્ડ (Ford), જનરલ ફૂડ્સ(General Foods), જનરલ મિલ્સ(General Mills), જિલેટ(Gillette), હેઈન્ઝ(Heinz), જ્હોન્સન એન્ડ જ્હોન્સન(Johnson &amp; Johnson), કેલોગ(Kellogg), ક્રાફ્ટ (Kraft), નેસ્લે(Nestle), ફિલિપ મોરિસ(Philip Morris), ક્વેકર ઓટ્સ(Quaker Oats), નાબિસ્કો(Nabisco, સ્ચેરિંગ (Schering), સ્ટર્લિંગ(Sterling), યુનિલીવર(Unilever), વોર્નર લામ્બર્ટ(Warner Lambert), સાટ્ચી એન્ડ સાટ્ચી (Saatchi &amp; Saatchi), કોમ્પટન (Compton) જેવી જાહેરાત એજન્સીઓ માધ્યમ કંપનીઓ જેવી કે અમેરિકન બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપનીસ(American Broadcasting Companies), સીબીએસ(CBS), કેપિટલ સિટિસ કમ્યુનિકેશન્સ(Capital Cities Communications), કોક્સ એન્ટરપ્રાઈઝીસ(Cox Enterprises), ફોર્બ્સ(Forbes), હીઅર્સ્ટ(Hearst), મેરિડિથ(Meredith), ધી ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ(The New York Times), આરસીએ/એનબીસી(RCA/NBC), રીડર્સ ડાઈજેસ્ટ(Reader’s Digest), ટાઈમ(Time), વોશિંગ્ટન પોસ્ટ(Washington Post) જેવા દ્વારા પ્રાયોજિત હોય છે. કેનેડિયન વ્યાપારે 1990માં ‘કન્સર્ન્ડ ચિલ્ડ્રન્સ એડવર્ટાઈઝર’ની સ્થાપના કરી, જેનો હેતુ “સક્રિયતાથી અમારા વચનો, ચિંતાઓ, જવાબદારી અને બાળકો માટેનો આદર દર્શાવીને તમામ સંબંધિત જનતામાં વિશ્વાસ લાવવાનો હતો ”. <ref>{{cite web |url=http://www.cca-kids.ca/about_cca/mission_mandate.html |title=Mission and Mandate |publisher=Cca-kids.ca |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090404105549/http://www.cca-kids.ca/about_cca/mission_mandate.html |url-status=dead }}</ref> તેમાં કાનવેસ્ટ(CanWest), કોરસ(Corus), સીટીવી(CTV), જનરલ મિલ્સ(General Mills), હાસબ્રો(Hasbro), હર્શેસી(Hershey’s), કેલોગ્સ(Kellogg’s), લોબ્લો(Loblaw), ક્રાફ્ટ(Kraft), મેટલ(Mattel), મેકડોનાલ્ડ્સ(MacDonald’s), નેસ્લે(Nestle), પેપ્સી(Pepsi), વોલ્ટ ડીઝની(Walt Disney), વેસ્ટન(Weston) જેવા 50 જેટલા ખાનગી પ્રસારણ ભાગીદાર અને અન્ય સભ્યો હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.cca-kids.ca/ |title=Concerned Children's Advertisers |publisher=Cca-kids.ca |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422210635/http://www.cca-kids.ca/ |url-status=dead }}</ref> કન્સર્ન્ડ ચિલ્ડ્રન્સ એડવર્ટાઈઝર એ યુનાઇટેડ કિંગડમ સહિત જર્મની, ફ્રાન્સ, નેધરલેન્ડ્સ તથા સ્વીડનમાં તેની શાખાઓ ધરાવનાર ‘મીડિયા સ્માર્ટ’ અને અન્ય દેશમાં પણ આ પ્રકારના સંગઠનોનું ઉદાહરણ છે. ન્યૂઝીલેન્ડમાં પણ આ પ્રકારનું વ્યાપારી ભંડોળ ધરાવતો કાર્યક્રમ છે, જેને ‘વિલ્લિ મુંકરાઈટ’ કહે છે. “આ પ્રકારના હસ્તક્ષેપોનો હેતુ બાળકોને વ્યાપારી સંદેશાઓની સહજ ટીકા માટે તરીકે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે તેવો દાવો કરવામાં આવે છે, ત્યારે માર્કેટિંગ ઉદ્યોગના ટીકાકારો સૂચવે છે કે ઉદ્યોગના પોતાના દ્વારા ઉભી થતી સમસ્યાના ઉકેલ માટે પ્રોત્સાહનને જોવાવુ જોઈએ અને તે છે નકારાત્મક સામાજિક અસરો કે જેમાં માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓએ યોગદાન આપેલ છે…. માધ્યમ સાક્ષરતા શિક્ષણમાં યોગદાન આપીને માર્કેટિંગ ઉદ્યોગ પોતાની જાતને આ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે પ્રયત્નશીલ બતાવવા માગે છે અને આ રીતે મોટા અંકુશો અથવા માર્કેટિંગ પ્રત્યાયનો પર પ્રતિબંધ ટાળવાની ઈચ્છા ધરાવે છે, ચોક્કસ વાત કરીએ બાળકો માટે સૂચવાતા ખાદ્ય ઉત્પાદનોમાં ખૂબ ઓછુ પોષણ હોય છે.…. જાહેરાતો પરના સંભવિત અંકુશો ટાળવા માટેના પ્રાથમિક પગલા તરીકે આ જરૂરિયાતને જોવાવી જોઈએ અને કેટલાક ક્ષેત્રોએ તો જાતે જ તેનો અમલ કર્યો છે…. આગળ વધુમાં, હોબ્સ (1998) સૂચવે છે કે માધ્યમોની પોતાની નકારાત્મક અસરોની સંભવિત ટીકા ઘટાડવા માટે લેવાતા પગલામાં ટેકો આપવા આવા કાર્યક્રમો માધ્યમો સંગઠનોના પોતાના હિતમાં છે.”<ref name="autogenerated1"/> === આવક અને નિયંત્રણ તરીકે કર === જાહેર હિત જૂથો સૂચવે છે કે “જાહેરાતકારો દ્વારા માનસિક ક્ષેત્રમાં પ્રવેશના લક્ષ્ય પર કર લેવાવો જોઈએ, કારણ કે હાલના સમયે જાહેરાતકારો તે જગ્યાનો મુક્તપણે લાભ લઈ રહ્યા છે અને આવી ઘૂસણખોરીનો ભોગ બનતા જનતાના સભ્યો આ માટે જાહેરાતકારો કોઈ વળતર ચૂવકતા નથી. આ પ્રકારનો કર [[પિગોવિઅન કર]]પિગવોવિઅન ટેક્સ/0} જેવો જોઈએ કે જેમાં જાહેર દૂષણ તરીકે માનવામાં આવતી વસ્તુમાં ઘટાડા માટે કામ કરી શકાય. આ દિશામાં પ્રયત્નો વધારે તેજ બની રહ્યા છે, આ સાથે આર્કન્સાસ અને મેઈન આ પ્રકારના કર માટે કાયદાના અમલ માટે વિચારી રહ્યા છે. ફ્લોરિડાએ આ પ્રકારનો કર 1987માં અમલી બનાવ્યો હતો પરંતુ છ મહિના બાદ તેને પાછો ખેંચી લેવાની ફરજ પડી હતી, જેનું કારણ રાષ્ટ્રીય વ્યાપારી હિતો દ્વારા કરાયેલ સઘન પ્રયાસો હતા, આ પ્રયત્નોમાં આયોજિત સંમેલનો રદ થયા, પ્રવાસન ઉદ્યોગને મોટો ફટકો પડ્યો અને જાહેરાતો રદ કરાતા માત્ર પ્રસારણ ઉદ્યોગને જ 12 મિલિયન ડોલરનો ફટકો પડ્યો ”.<ref name="advertising1"/> ઉદાહરણ તરીકે યુ.એસ.માં જાહેરાતો કર કપાતને પાત્ર છે અને જાહેરાત કર કપાતની સંભવિત મર્યાદા અંગેના સૂચનોનો વ્યાપાર ક્ષેત્રએ જલદ વિરોધ કર્યો છે, વિશેષ કરની સૂચનાના ઉલ્લેખની જરૂર નથી. અન્ય દેશોમાં જાહેરાતો પર સેવાઓ પર લેવાતા કરની જેમ જ કર લેવાય છે અને કેટલીક જાહેરાતો વિશેષ કર આકારણીને પાત્ર હોય છે, જોકે તેનુ પ્રમાણ ઘણુ નીચુ હોય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં વિશેષ કરીને જાહેરાતો સાથેના માધ્યમો માટે કર સંદર્ભ હોય છે (દા. ત. ઓસ્ટ્રિયા,ઈટાલી, [[ગ્રીસ]], નેધરલેન્ડ્સ, [[તુર્કી|તૂર્કી]], [[ઈસ્ટોનિયા]]). યુરોપીયન દેશોમાં જાહેરાત પર કર:<ref>{{Cite web |url=http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/13/082/1308226.asc |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605101454/http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/13/082/1308226.asc |url-status=dead }}</ref> * [[બેલ્જિયમ]]: જાહેરાતો અથવા બિલબોર્ડ ટેક્સ (ટેક્સી ડી એફિચેજ અથવા આનપ્લાકિક્નગ્સટાસ્ક્સ) જાહેર પોસ્ટરો પર લેવાય છે, જેનો આધાર કદ, કાગળના પ્રકાર અને નિઓન નિશાનીઓ પર હોય છે. * [[ફ્રાન્સ]]: ટેલિવિઝન કમર્શિયલ પર કર (ટેક્સ સુર લા પબ્લિસિટ ટેલિવિસી) જાહેરાત એકમના ખર્ચના આધારે લેવાય છે * [[ઇટાલી|ઈટાલી]]: મ્યનિસિપાલિટીમાં દ્રશ્ય અને શ્રાવ્ય પ્રકારની જાહેરાતો (ઈમ્પોસ્ટા કમ્યુનેલ સુલ્લા પબ્લિસિટા) અને પ્રતિક-નિશાનીઓ, પોસ્ટર તથા અન્ય પ્રકારની જાહેરાતો પર મ્યુનિસિપલ ટેક્સ (ડિરિટ્ટિ સુલ્લે પબ્લિક ઓફિસિઓનિ), જેના દર નક્કી કરવાની સત્તા મ્યુનિસિપાલિટી હસ્તક હોય છે * [[નેધરલેન્ડ્સ]]: જાહેરાત કર (રીક્લેમ્બેલાસ્ટિન્જન)માં નિયક જાહેરાત માપદંડો પર વિવિધ દર હોય છે(અખબારો અને સામયિકોમાં આવતી જાહેરાતો બાકાત છે) કે જેને જાહેરાતના પ્રકાર (બિલબોર્ડ, નીઓન પ્રતિકો)ના આધારે મ્યુનિસિપાલિટીઓ વસૂલી શકે છે. * [[ઓસ્ટ્રીયા|ઓસ્ટ્રિયા]]: મ્યુનિસિપલે જાહેર વિસ્તારોમાં પ્રવેશ કરી શકે તેવી લખાણ, ચિત્રો અથવા પ્રકાશ મારફતે થતી જાહેરાત પર લેણાની જાહેરાત કરી છે અને તેના દર અલગ-અલગ દરનો આધાર ફી પર છે, સામાન્ય રીતે જાહેરાતના માપદંડોની સપાટી અથવા અવધિ તથા મુદ્રિત માધ્યમોમાં જાહેરાતી ચૂકવણીના 10% મુજબ દર હોય છે. * [[સ્વિડન|સ્વીડન]]:જાહેરાત કર (રેક્લામસ્કાટ્ટ) જાહેરાતો અને અન્ય પ્રકારની જાહેરાતો (બિલબોર્ડ, ફિલ્મ, ટેલિવિઝન, પ્રદર્શનો-મેળામાં જાહેરાતો, ફ્લાયર) પરના કરમાં અખબારની જાહેરાતો માટે 4%ની જેટલો અને અન્ય તમામ કિસ્સાઓમાં 11% જેટલો હોય છે.ફ્લાયરના કિસ્સામાં ઉત્પાદન ખર્ચ અથવા ચૂકવેલી રકમના આધારે દર નક્કી થાય છે * [[સ્પેન]]: પોતાના વિસ્તારમાં જાહેરાતના વિવિધ પગલાઓ પર મ્યુનિસિપાલિટી બિનમહત્વના કર અને વિવિધ પ્રકારની ફી સાથે કર લઈ શકે છે. પુસ્તક “જ્યારે કોર્પોરેશનો વિશ્વ પર શાસન કરે છે”((When Corporations Rule the World)) યુ.એસ. લેખક [[વૈશ્વિકીકરણ-વિરોધી ચળવળ|વૈશ્વિકીકરણના ટીકાકાર]] [[ડેવિડ કોર્ટેન]] જાહેરાતો પર 50% કર લેવા તરફેણ કરે છે, કે જેથી તેઓ જેને "વિશ્વની સૌથી મોટી કોર્પોરેશનો દ્વારા નિયંત્રિત પ્રોપગેન્ડા મશીનરી” કે જે “સતત આપણને ખાતરીઓ કરવે છે કે [[ઉપભોકતાવાદ]] એ આનંદનો માર્ગ છે, બજારની વસ્તુઓ પર સરકારી નિયંત્રણો તંગદિલીનું કારણ છે અને ઐતિહાસિક રીતે તથા માનવ જાતિના વરદાન તરીકે એમ બંને રીતે આર્થિક વૈશ્વિકીકરણ અનિવાર્ય છે, તેના પર પ્રતિહુમલા કરી શકાય."<ref> કોર્ટેન, ડેવિડ. (1995) જ્યારે કોર્પોરેશનો જગત પર શાસન કરે(When Corporations Rule the World).2આવૃત્તિ 2001: બેરેટ્ટ-કોએહલ, [[સાન ફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નિયા|સેનફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નિયા]], ISBN 1-887208-04-6</ref> == નિયંત્રણો == {{Main|Advertising regulation}} યુએસમાં ઘણા સમાજો માને છે કે આઉટડોર જાહેરાતના ઘણા સ્વરૂપો જાહેર વિસ્તારોને અસંતુલિત કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.urbanblight.org/ |title=Welcome to SCRUB |publisher=Urbanblight.org |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422040852/http://www.urbanblight.org/ |url-status=dead }}</ref> યુએસમાં બહુ પહેલા 1960માં ખુ્લ્લી પડતર જમીનો પર બિલબોર્ડ જાહેરાતો પર પ્રતિબંધના પ્રયાસ થયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/beauty.htm |title=How the Highway Beautification Act Became a Law |publisher=Fhwa.dot.gov |date= |access-date=2009-04-20}}</ref> [[સાઓ પૌલો]] જેવા શહેરોએ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની શરૂઆત કરી છે<ref>{{cite web |url=http://www.iht.com/articles/2006/12/12/news/brazil.php |title=Billboard ban in São Paulo angers advertisers - Americas - International Herald Tribune |publisher=International Herald Tribune |date=2009-03-29 |access-date=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061212200030/http://www.iht.com/articles/2006/12/12/news/brazil.php |archive-date=2006-12-12 |url-status=dead }}</ref> આ સાથે [[લંડન]] પાસે પણ ગેરકાયેદસર રજૂઆતો-ડીસ્પ્લેને નિયંત્રણમાં રાખવા ચોક્કસ કાયદાઓ છે. જાહેર હિતના રક્ષણ માટે જાહેરાતોની સામગ્રી અને અસરને નિયંત્રિત કરવાના પ્રયત્નમાં વધારો થયો છે.કેટલાક ઉદાહરણો છે: ઘણા દેશોમાં તમાકુની ટેલિવિઝન જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ લદાયો, અને 1991માં સ્વિડીશ સરકાર દ્વારા 12 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોની જાહેરાતો પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ.જો કે દેશમાંથી કરવામાં આવતા પ્રસારણ પર આ નિયંત્રણો અસરકારક રહે છે, [[યુરોપિય ન્યાયિક અદાલત|યુરોપીયન કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસ]] દ્વારા તેને નબળા બનાવી દેવાયા છે, કે જેણે નોંધ્યુ હતુ કે વિદેશી કાર્યક્રમો સહિત પડોશી દેશોમાંથી અથવા તો સેટેલાઈટ કાર્યક્રમો સ્વીડન માટે જરૂરી હતા. યુરોપમાં અને અન્ય સ્થળોએ એ મામલે પુષ્કળ વિવાદો ચાલી રહ્યા છે કે બાળકો માટેની જાહેરાતોને નિયંત્રિત કરવી જોઈએ કે નહિ(અથવા તો કેટલા પ્રમાણમાં).ફેબ્રુઆરી 2004માં [[કૈસર ફેમિલિ ફાઉન્ડેશન]](Kaiser Family Foundation) દ્વારા આવેલા એક અહેવાલના કારણે આ વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો હતો, જે સૂચવતો હતો કે બાળકોને લક્ષ્ય બનાવતી [[ફાસ્ટ ફૂડ જાહેરાતો|ફાસ્ટ ફૂડ]] જેવી ખોરાકની જાહેરાતો યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં [[બાળપણની મેદસ્વિતા|બાળ મેદસ્વિતા]]ના રોગચાળામાં મહત્વનું પાસુ છે. ઘણા દેશોમાં- નામ જોગ ન્યૂઝીલેન્ડ, દક્ષિણ આફ્રિકા, કેનેડા અને ઘણા યુરોપીયન દેશોમાં - જાહેરાત ઉદ્યોગ સ્વ-નિયંત્રણની પદ્ધતિ ચલાવે છે.જાહેરાતકારો, જાહેરાત એજન્સીઓ અને માધ્યમો જાહેરાત સંહિતા અને તેને જાળવવાના પ્રયત્ન કરવા પર સંમત થયા હતા.આ પ્રકારની સંહિતાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દરેક જાહેરાત 'કાયદેસર, સભ્ય, ઈમાનદાર અને સાચી' જાય તે જોવાનો છે. કેટલાક સ્વ-નિયંત્રિત જૂથોને ઉદ્યોગ દ્વારા ભંડોળ આપવામાં આવે છે, પરંતુ તેઓ સ્વતંત્ર રહે છે, જેનો હેતુ ધોરણો અથવા યુકેમાં [[એડવર્ટાઈઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી (યુનાઈટેડ કિંગડમ)|એડવર્ટાઈઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી]](Advertising Standards Authority) જેવી સંહિતા જાળવવાનો હોય છે. યુકેમાં જાહેરખબરના સૌથી વધુ જાણીતા સ્વરૂપો જેવા કે બિલબોર્ડ ડીસ્પ્લે પર યુકે ટાઉન્ટ એન્ડ કાઉન્ટિ પ્લાનિંગ પદ્ધતિ દ્વારા નિયંત્રણ કરવામાં આવે છે. હાલમાં પ્લાનિંગ સત્તાની મંજૂરી વગર જાહેરાતની રજૂઆત એ ફોજદારી ગુનો છે અને તે માટે અપરાધ દીઠ £2,500ના દંડની જોગવાઈ છે. યુકેની તમામ મોટી આઉટડોર બિલબોર્ડ કંપનીઓ પાસે આ પ્રકારની બાંહેધરી હોય છે. સ્વાભાવિકપણે ઘણા જાહેરાતકારો સરકારી નિયંત્રણો જુએ છે અથવા એટલે સુધી કે તેઓના વાણી સ્વાતંત્ર્યમાં દખલ અથવા અન્ય જરૂરી દૂષણ માટે સ્વ-નિયંત્રણ રાખે છે. તેથી તેઓ નિયંત્રક કાયદાની અડચણો દૂર કરવા વિપુલ પ્રકારના ભાષાકીય ઉપકરણો રાખે છે (દા.ત. [[ટોઉબોન કાયદો|ટોઉબોન લો]] 1994ની કલમ 120ના પાલન માટે ઈંગ્લિશ શબ્દોની છપાઈ બોલ્ડમાં અને ફ્રેન્ચ અનુવાદ ફાઈન પ્રિન્ટમાં થાય છે, જેથી ફ્રેન્ચ જાહેરાતોમાં અંગ્રેજીનો ઉપયોગ મર્યાદિત બને છે).<ref>ભાટિયા અને રિટશી 2006:542</ref> કોન્ડમ, સિગારેટ જેવા વિવાદાસ્પદ ઉત્પાદનોની જાહેરાતો ઘણા દેશોમાં સરકારી નિયંત્રણને પાત્ર છે. ઉદાહરણ તરીકે મોટાભાગના દેશોમાં તમાકુ ઉદ્યોગ માટે તેમના ઉત્પાદનો અંગે તેમના ગ્રાહકોને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી ચેતવણી દર્શાવવી ફરજિયાત છે. વારંવાર જાહેરાતકારો દ્વારા ભાષાશાસ્ત્રીય વૈવિધ્યનો ઉપયોગ સર્જનાત્મક ઉપકરણ તરીકે થાય છે અને આ રીતે તેઓ આવી જરૂરિયાતોની અસર ઘટાડે છે. == ભવિષ્ય == === વૈશ્વિક જાહેરાતો === જાહેરાતો વિકાસના પાંચ મોટા તબક્કામાંથી પસાર થઈ છે: ઘરેલુ, નિકાસ, આંતરરાષ્ટ્રીય, બહુ-રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક. [[વૈશ્વિક માર્કેટિંગ|વૈશ્વિક જાહેરાતકારો]] માટે ચાર બાબતો છે, સ્પર્ધાત્મક ક્ષમતા, વ્યાપારી હેતુઓ કે જેનું સંતુલન વિશ્વવ્યાપી જાહેરાત બનાવતી વખતે હોવુ જોઈએ: એક અવાજ સાથે બોલતી વખતે બ્રાન્ડનું નિર્માણ, સર્જનાત્મક પ્રક્રિયામાં સ્તરના અર્થતંત્રનો વિકાસ, જાહેરાતની સ્થાનિક અસરકારકતાને મહત્તમ બનાવવી અને કંપનીના અમલીકરણની ઝડપ વધારવી. વૈશ્વિક માર્કેટિંગના ઉત્ક્રાંતિના તબક્કામાંથી વૈશ્વિક જાહેરાત કામગીરીના વિકાસ પર ત્રણ પ્રાથમિક અને પાયાના વિવિધ અભિગમો જન્મ્યા છે: કાર્ય સોંપવા, સ્થાનિક કામગીરી ઉભી કરવી અને વહન થઈ શકે તેવા ખયાલો લાવવા.<ref>વૈશ્વિક માર્કેટિંગ મેનેજમેન્ટ(Global marketing Management), 2004, pg 13-18</ref> કોઈપણ દેશ કે વિસ્તારમાં જાહેરાત સંશોધન એ જાહેરાતની સફળતા નિશ્ચિત કરવાની ચાવી છે. જાહેરાતના કયા પરિબળો અને/અથવા ક્ષણો તેની સફળતાનો આધાર રહેલો છે તે ઓળખવાની ક્ષમતા એ કઈ રીતે સ્તરના અર્થતંત્રોનું વિસ્તરણ થાય છે તે છે. એક વાર કોઈને ખયાલ આવી જાય કે જાહેરાતમાં શું ચાલે છે, તો તે વિચાર અથવા વિચારો કોઈ અન્ય બજારમાંથી પણ આયાત કરી શકાય છે. [[બજાર સંશોધન]] માપદંડો, જેવા કે [[:Wikt:flow of attention|વિચારણા પ્રવાહ]], [[:Wikt:flow of emotion|લાગણી પ્રવાહ]] અને [[:Wikt:branding moment|બ્રાન્ડિંગ અભિયાન]] કોઈ પણ દેશ અથવા પ્રાંતમાં જાહેરખબરોમાં શું ચાલે છે તે અંગે સમજ આપે છે કારણ કે માપદંડોનો આધાર જાહેરાતના દ્રશ્ય નહિ કે શ્રાવ્ય તત્વો હોય છે.<ref>યંગ, p.131</ref> === પ્રવાહો-વલણો === ઈન્ટરનેટની નવી શરૂઆત સાથે અનેક નવી જાહેરાત તકો આવી છે. પોપઅપ, [[એડોબ ફ્લેશ|ફ્લેશ]], [[વેબ બેનર|બેનર]], પોપઅંડર, [[એડવરગેમિંગ]], અને ઈ-મેઈલ જાહેરાતો (છેલ્લુ સામાન્ય રીતે સ્પામનું સ્વરૂપ છે) હવે સમાન સ્થળો છે. [[ડિજિટલ વીડિયો રેકોર્ડર]] (TiVo જેવા) વપરાશકારને કાર્યક્રમ પાછળથી જોવો હોય તો તેના રેકોર્ડિંગ માટે સક્ષમ બનાવે છે અને કમર્શિયલ આવતા હોય તેવા સમયને ફાસ્ટ ફોરવર્ડ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. આ ઉપરાંત [[ટીવી કાર્યક્રમ|ટેલિવિઝન કાર્યક્રમો]]ના વેચાણ માટે પ્રી-રેકોર્ડેડ {0બોક્સ-સેટ{/0} વધુને વધુ પ્રમાણમાં અપાતા હોય છે; જેના લીધે ઘણા ઓછા લોકો શો ટીવી પર જુએ છે. આમ છતાં, હકીકત એ છે કે આ સેટ '''વેચાયેલા''' હોય છે, એટલે કે આ સેટના વેચાણમાંથી કંપનીને અતિરિક્ત નફો પ્રાપ્ત થશે. આ અસર ખાળવા માટે ઘણા જાહેરાતકારોએ [[સરવાઈવર (TV શ્રેણીઓ)|સર્વાઈવર]] જેવા ટીવી શો પર ઉત્પાદન રજૂઆતની પસંદગી કરી છે. ખાસ કરીને "મનોરંજક" જાહેરાતોના ઉદયની સાથ કેટલાક લોકોને જાહેરાત એટલી ગમી શકે છે કે તેઓ તેને પાછળથી જોવાનું અથવા મિત્રને બતાવવાની ઈચ્છા રાખે. સામાન્યતઃ જાહેરાત સમાજે હજુ સુધી આને સરળ બનાવ્યુ નથી, જો કે જાહેરાત જોવા અથવા સાંભળવા માગતા કોઈપણ વ્યક્તિ જોઈ શકે તે હેતુથી વ્યાપક વિતરણ માટે કેટલાકે ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કર્યો છે. જાહેરાતોના ભવિષ્યને લગતો અન્ય એક મહત્વનો પ્રવાહ [[વિશેષ બજારો|વિશેષ બજાર]]નું વધતુ મહત્વ છે જેના માટે વિશેષ અથવા લક્ષ્યિત જાહેરાતોનો ઉપયોગ થાય છે. ઈન્ટરનેટ અને [[ધી લોંગ ટેઈલ|ધી લોન્ગ ટેઈલ]]ના સિદ્ધાંત દ્વારા મળેલ લાભથી નિશ્ચિત પ્રેક્ષકો સુધી પહોંચવાની જાહેરાતકારોની ક્ષમતા વધશે. ભૂતકાળમાં, સંદેશો પહોંચાડવાનો સૌથી વધુ અસરકારક રસ્તો હતો કે સૌથી મોટા [[સમૂહ બજાર]] પ્રેક્ષકોની સંભાવનાને આવરી લેવી. આમ છતાં વપરાશનો અભ્યાસ, ગ્રાહકોની છબિ અને [[બ્લોગ]]થી માંડીને સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટથી માંડીને કોઈપણ વસ્તુ દ્વારા લાવવામાં આવેલ વિશેષ સામગ્રીની વધતી જતી લોકપ્રિયતા, જાહેરાતકારોને પ્રેક્ષકો આપે છે કે જે પ્રમાણમાં ઓછા છે પરંતુ વધારે સારી રીતે અર્થિત છે, જે દર્શકો માટે વધારે પ્રસ્તુત અને કંપનીના માર્કેટિંગ ઉત્પાદનો માટે વધારે અસરકારક જાહેરાતો તરફ દોરી જાય છે. અન્યોમાં [[કોમકાસ્ટ સ્પોટલાઈટ]](Comcast Spotlight) એ એક એવા જાહેરાતકાર છે કે જે તેમના [[માગ પર વીડિયો]] મેનુમાં આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે. આ જાહેરાતો નિશ્ચિત જૂથને લક્ષ્યમાં રાખે છે અને કોઈ ચોક્કસ કારોબાર વિશે વધારે જાણવા માગતી હોય તેવી કોઈપણ વ્યક્તિ તેને જોઈ શકે છે અથવા તો ઘરે બેઠા-બેઠા તેને કોઈપણ સમયે અમલમાં મૂકી શકે છે. આના કારણે દર્શકો વધારે સક્રિય બને છે અને પોતે જે જાહેરાત જોવા માગતા હોય તેની પસંદગી કરે છે.<ref>[http://www.comcastspotlight.com/sites/Default.aspx?pageid=7608&amp;siteid=62&amp;subnav=3 "ઈન્ટરએક્ટિવ - VOD"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326200208/http://www.comcastspotlight.com/sites/Default.aspx?pageid=7608&siteid=62&subnav=3 |date=2009-03-26 }} "કોમકાસ્ટ સ્પોટલાઈઠ વેબસાઈટ". લેવામાં આવેલ, ઓક્ટોબર 5, 2006.</ref> [[જાહેરાત એજન્સીઓ|જાહેરાત એજન્સી]]ઓના ક્ષેત્રમાં ઉદ્યોગના સતત વૈવિધ્યકરણ અંગે એક સમીક્ષકે નોંધ્યુ છે કે “મોટા વૈશ્વિક ગ્રાહકોને મોટી વૈશ્વિક એજન્સીઓની હવે વધારે જરૂર નથી ”.<ref>{{cite web|last=Howard |first=Theresa |url=http://www.usatoday.com/money/companies/management/2005-10-09-goodson-profile_x.htm |title=USA Today, October 9 2005 |publisher=Usatoday.com |date=2005-10-10 |access-date=2009-04-20}}</ref> વિવિધ વૈશ્વિક બજારોમાં બિન-પરંપરાગત એજન્સીઓની વૃદ્ધિ પરથી આ પ્રવાહ પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેવી કે [[કેનેડિયન]](Canadian) વ્યાપાર [[TAXI (જાહેરાત એજન્સી)|TAXI]] અને [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં [[SMART (જાહેરાત એજન્સી)|SMART]]ને "જાહેરાત જગતમાં ક્રાંતિ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363132/index.htm |title=Madison Ave. Lights Up |first=Devin |last=Leonard |publisher=[[Fortune]] |date=[[2005-12-12]] |language=en |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606210859/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363132/index.htm |url-status=dead }}</ref> [[અનિયમિત]] જાહેરાતોમાં કંપનીઓ પોતાના ઉત્પાદન માટે જાહેરાત બનાવવા જાહેર સ્પર્ધાઓ રાખે છે અને વિજેતા(ઓ)ને ઈનામ આપવાની સાથે તેમાંથી જે ઉત્તમ હોય તેને વિશાળ વિતરણ માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. 2007 સુપર બોલ દરમિયાન [[પેપ્સીકો]](PepsiCo)એ ચીપ્સની બ્રાન્ડ [[ડોરિટોસ]](Doritos) માટે 30 સેકન્ડની ટેલિવિઝન જાહેરાત બનાવવા માટે આવી સ્પર્ધા રાખી હતી, વિજેતાને રોકડ ઈનામ અપાયુ હતુ. [[શેવરલેટ|શેવરલેટે]](Chevrolet) તેઓની ટાહો શ્રેણીના [[સ્પોર્ટ યુટિલિટી વાહનો|SUV]] માટે આ પ્રકારની સ્પર્ધા રાખી હતી. જો કે આ પ્રકારની જાહેરાતો હજુ બાલ્યાવસ્થામાં છે. સ્વતંત્ર અનિયમિતો માટે એક વિશેષના સર્જનથી આખરે કદાચ જાહેરાત એજન્સીઓનું મહત્વ ઘટી શકે છે.{{Fact|date=February 2007}} == જાહેરાત સંશોધન == {{main|Advertising research}} જાહેરાત સંશોધન એ સંશોધનનો તજજ્ઞ-વિશેષ પ્રકાર છે કે જે જાહેરાતોની અસરકારકતા અને ક્ષમતા સુધારવા માટે કામ કરે છે. તેમાં સંશોધનના સંખ્યાબંધ સ્વરૂપોનો સમાવેશ થાય છે કે જેઓ વિવિધ કાર્ય-પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. જાહેરાત સંશોધનમાં જાહેરાત/અભિયાનની પૂર્વ-ચકાસણી ([[નકલ ચકાસણી|કોપી ટેસ્ટિંગ]] તરીકે પણ ઓળખાય છે) અને બાદની ચકાસણીનો સમાવેશ થાય છે-- જાહેરાત પ્રસારિત થાય તે પહેલા તે કેવુ પ્રદર્શન કરશે તે માટે પૂર્વ-ચકાસણી અને જાહેરાત પ્રસારિત થયા બાદ ગ્રાહક પર જાહેરાત/અભિયાનની બજારમાં અસર સુનિશ્ચિત કરવા બાદની ચકાસણી કરાય છે. નિરંતર [[એડ ટ્રેકિંગ|જાહેરાત ટ્રેકિંગ]] અને [[કમ્યુનિકસ]] પદ્ધતિઓ બાદની જાહેરાત ચકાસણી સંશોધનના ઉચિત ઉદાહરણો છે. == વધુ જુઓ == {{portal|Business and economics|NYSE-floor.jpg}} {{col-begin}} {{col-break}} * [[જાહેરાત એડસ્ટોક|એડવર્ટાઈઝિંગ એડસ્ટોક]] * [[બાળકો માટેની જાહેરાતો|બાળકો પર જાહેરખબરો]] * [[અમેરિકન એડવર્ટાઈઝિંગ ફેડરેશન હોલ ઓફ ફેમ]] * [[બ્રાન્ડેડ સામગ્રી]] * [[ક્લાસિફાઈડ જાહેરાતો]] * [[પ્રત્યાયન ડિઝાઈન]] * [[અતિક્રમણ]] * [[કુલ હંટિગ]] * [[નકલ ચકાસણી]] * [[નકલલેખન]] {{col-break}} * [[ગ્રાફિક ડિઝાઈન]] * [[સંકલિત માર્કેટિંગ સંદશાવ્યવહાર]] * [[વરિષ્ઠ માધ્યમ સર્જક|વરિષ્ઠ માધ્યમ સર્જ]] * [[સ્થાનિક જાહેરાતો|સ્થાનિક જાહેરાત]] * [[બજાર ભરાવો]] * [[મોબાઇલ માર્કેટિંગ]] * [[પ્રદર્શન આધારિત જાહેરાતો]] * [[અર્ધ-કાર્યક્રમ]] * [[જાહેર સંબંધો]] * [[વાસ્તવિક માર્કેટિંગ]] {{col-break}} * [[SEO કોપીરાઈટિંગ]] * [[જાહેરાતમાં સેક્સ]] * [[આંચકો જાહેરાત]] * [[શોકવર્ટાઈસિંગ]] * [[તમાકુ જાહેરાતો]] * [[વીડિયો વાણિજ્ય]] * [[વીડિયો સમાચાર પ્રસારણ]] * [[વાઈરલ માર્કેટિંગ]]g * [[દ્રશ્ય પ્રત્યાયન]] * [[વેબ વિશ્લેષક]] * [[જાહેરાતકારોનું વિશ્વ સંગઠન]](World Federation of અદ્વેર્તીસેર્સ) {{col-end}} == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == ગ્રંથસૂચિ == * એન્થોની,એ,એડબો એયુ (2007)પ્રોફેસર, ઇતિહાસ અને ભૂગોળ * ભાટિયા, તેજ કે. 2000. ''ગ્રામીણ ભારતમાં જાહેરાતોઃ ભાષા માર્કેટિંગ પ્રત્યાયન અને ઉપભોકતાવાદ'' (Advertising in Rural India: Language, Marketing Communication, and Consumerism). એશિયા અને આફ્રિકાની ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિના અભ્યાસ માટેની સંસ્થા. ટોકિયો યુનિવર્સિટી ઓફ ફોરેન સ્ટડીસ. ટોકિયો પ્રેસ: જાપાન. ISBN 4-87297-782-3 * આર્થર રિચર્ડ્સ, કેન્ટ યુએસએ (2008) ટીચર, પાઈરેટ, રેનેસાં મેન(Teacher, Pirate, renaissance man) * ક્લાર્ક, એરિક, "ધી વોન્ટ મેકર્સ(The Want Makers)", વાઈકિંગ, 1988. ISBN 0340320281 * કુક, ગાય (2001 2જી આવૃત્તિ) "ધી ડિસક્લોઝર ઓફ એડવર્ટાઈઝિંગ(The Discourse of Advertising)", લંડન: રુટલેજ, ISBN 0-415-23455-7 * ગ્રેડોન, શારિ (2003) "મેડ યુ લુક - હાઉ એડવર્ટાઈઝિંગ વર્ક્સ એન્ડ વાય યુ શુડ નો (Made You Look - How Advertising Works and Why You Should Know)", ટોરોન્ટો: એન્નિક પ્રેસ, ISBN 1-55037-814-7 * જ્હોન્સન, જે. ડગલાસ, "એડવર્ટાઈઝિંગ ટુડે (Advertising Today)", શિકાગો: સાયન્સ રીસર્ચ એસોસિએટ્સ, 1978. ISBN 0-574-19355-3 * ક્લેઈન, નાઓમી (2000) ''નો લોગો (No Logo) '' . હાર્પર-કોલિન્સ, ISBN 0-00-653040-0 * ક્લેપ્પનર, ઓટ્ટો, "એડવર્ટાઈઝિંગ પ્રોસીડ્યુર(Advertising Procedure)", એંગ્લેવુડ ક્લિફ્સ, N.J., પ્રેન્ટાઈસ-હોલ, 1966. * કોટાબે, માસાકિ અને ક્રિસ્ટિઅન હેલ્સેન, ''ગ્લોબલ માર્કેટિંગ મેનેજમેન્ટ(Global Marketing Management), 3જી આવૃત્તિ'' , જ્હોન વિલી એન્ડ સન્સ, ઈન્ક, પબ્લિશર્સ, કોપીરાઈટ 2004, ISBN 0-471-23062-6 * લર્મર, રિચાર્ડ; સિમોન્સ, માર્ક, પૂન્ક માર્કેટિંગ, ન્યુ યોર્કઃ હાર્પર કોલીન્સ, 2007.ISBN 978-0-06-115110-1 (ક્ન્ઝ્યુમર માર્કેટિંગની જર્નલ 24(7), 2007માં મેરીલીન સ્ક્રીઝીના પુસ્તકની સમીક્ષા) * લીઅર્સ, જેક્સન, ''ફેબલ્સ ઓફ એબન્ડન્સઃ અ કલ્ચરલ હીસ્ટ્રી ઓફ એડવર્ટાઈઝિંગ ઈન અમેરિકા (Fables of Abundance: A Cultural History of Advertising in America)'' , બેઝિક બુક્સ, 1995, ISBN 0465090753 * લીઓન, જોસ લુઈસ (1996) "લોસ ઈફેક્ટોસ ડે લા પબ્લિસિડાડ(Los effectos de la publicidad)". બાર્સેલોના: એરિઅલ, ISBN 84-344-1266-7 * લીઓન, જોસ લુઈસ (2001) "મિટોએનાલિસિસ પબ્લિસિડાડ(Mitoanálisis de la publicidad)". બાર્સેલોના. એરિઅલ, ISBN 84-344-1285-3 મેકફોલ, લિઝ (2004) જાહેરાતોઃ એક સાંસ્કૃતિક અર્થતંત્ર(Advertising: a cultural economy). લંડન, સેજ * મુલવિહિલ, ડોનાલ્ડ એફ., [http://links.jstor.org/sici?sici=0022-2429%28195110%2916%3A2%3C179%3AMRFTSC%3E2.0.CO%3B2-I "નાની કંપનીઓ માટે બજાર સંશોધન"], માર્કેટિંગની જરનલ, Vol. 16, No. 2, ઓક્ટો., 1951, pp. 179–183. * [[વાન્સ પેકાર્ડ|પેકાર્ડ, વેન્સ]], ''છૂપા ઉત્પ્રેરકો(The Hidden Persuaders)'' , ન્યૂ યોર્ક, ડી. મેકકે કુ., 1957. * પેટલે, જુલિઅન (2002) "જાહેરાતો". North Mankato, Minnesota: Smart Apple Media., ISBN 1-58340-255-1 * યંગ, ચાર્લ્સ ઈ., ''ધી એડવર્ટાઈઝિંગ હેન્ડબુક'' (he Advertising Handbook), આઈડિયાસ ઈન ફ્લાઈટ, સીએટલ, WA એપ્રિલ 2005, ISBN 0-9765574-0-1 * વેરનિક, એન્ડ્ર્યુ (1991) "પ્રોત્સાહન સંસ્કૃતિઃ જાહેરા, વિચારધારા અને પ્રતિકાત્મક અભિવ્યક્તિ(Promotional Culture: Advertising, Ideology and Symbolic ક્ષ્પ્રેસ્સિઓન્) (સિદ્ધાંત, સંસ્કૃતિ &amp; સમાજ એસ.)", લંડન: સેજ પબ્લિકેશન્સ લિમિટેડ, ISBN 0-8039-8390-5 જાહેરાત ટીકાકારો * બેઈન્સ, પૌલ. (2001) "એ પાઈ ઈન ધી ફેસ" ઓલ્ટરનેટિવ જરનલમાં, સ્પ્રિંગ 2001 v27 i2 p14. રીટ્રાઈવ્ડ: ઈન્ફોટ્રેક વેબ: એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક ASAP પ્લસ. (24/07/2002). * બ્લિસ્સેટ, લ્યુથર: ''હેન્ડબુચ ડેર કોમ્યુનિકેશન્સગુરિલ્લા(Handbuch der Kommunikationsguerilla).'' એસોસિએશન, ઓગસ્ટ 2001, ISBN 978-3-922611-64-6. * બોઈલર, ડેવિડ: મૌન ચોરી(Silent થેફ્ટ)માં. આપણી સહિયારી સંપત્તિની ખાનગી લૂટ, રુટલેજ, ન્યૂયોર્ક, ફેબ્રુઆરી 2003, ISBN 9780415944823, ISBN 0415944821 * ચોમ્સ્કી, નોઆમ. ઉત્પાદન મંજૂરી (Manufacturing Consent) * ડે કેર્ટીઉ, મિશેલ. (1984) રોજિંદા જીવનની કાર્યશૈલી(The Practice of Everyday Life). બર્કલે, લંડન: યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ. * ફ્રેન્ક, જ્યોર્જ: ''મેન્ટલર કેપિટાલિસમસ(Mentaler Kapitalismus). '' ''એઈન પોલિટિશ ઓકોનોમિ દેસ જેઈસ્ટીસ(Eine politische Ökonomie des Geistes).'' 1આવૃત્તિ. કાર્લ હાન્સર, ઓગસ્ટ 2005, ISBN 978-3-446-20687-8 * ફ્રેન્ક, જ્યોર્જ: ''ઓકોનોમિ દેર ઓફમેર્ક્સેમકેઈટ(Ökonomie der Aufmerksamkeit). '' ''એઈન એન્ટવર્ફ(Ein Entwurf).'' 1આવૃત્તિ. કાર્લ હાન્સર, મર્ઝ 1998, ISBN 978-3-446-19348-2. * ફ્રેસર, નેન્સી. (2000) "જાહેરક્ષેત્ર અંગે પુનઃવિચારઃ હકીકતમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી લોકશાહીની ટીકામાં યોગદાન" એસ. (આવૃત્તિ) દરમિયાન, ધી કલ્ચરલ સ્ટડીસ રીડર(The Cultural Studies Reader). લંડન અને ન્યૂ યોર્ક, રુટલેજ. * ગોલ્ડમેન, ડેબ્રા. (1999) એડવીકમાં "ઉપભોકતા લોકશાહી".Com , નવે22, 1999 v36 i47 p13. www.adweek.com (8/08/2002): લેવામાં આવેલ * હેબરમાસ, જુર્ગન. (c1989) જાહેરક્ષેત્રનું માળખાકીય રૂપાંતરઃ The Structural Transformation of the Public Sphere: બુર્જુઆ સમાજની શ્રેણીમાં પૂછપરછ. કેમ્બ્રિજ, સમૂહ.: MIT પ્રેસ. * હાર્કિન, જેમ્સ. (1996) "લોગો ફરી યુદ્ધ કરે છે" ન્યૂ સ્ટેટ્સમેનમાં, જુન 18, 20001 v130 i4542 p25. ઈન્ફોટ્રેક વેબ: એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક ASAP પ્લસ: માંથી લેવામાં આવેલ છે(8/08/2002). * હોપનર, ફ્રિડરિક જ્યોર્જ (1976). વર્બાઉચેરવેરહોલ્ટન. સ્ટટગ્રાટ: કોહલહેમર (શહેરી TB). * હોફમેન્ન, હાન્સ-જોઆચિમ(). વેર્બેસાયકોલોજી. બર્લિન ડીગ્રુઈટર (સેમ્મલંગ ગોશેન 5009). * હોજ, આર અને ક્રેસ, જી. (1988) સાજિક સાંકેતિકતા( Social Semiotics) . કેમ્બ્રિજ: પોલાઈટી પ્રેસ. * હોલ્ટ, ડી. (2002) "બ્રાન્ડ શા માટે તકલીફનું કારણ બને છે?(Why Brands Cause Trouble?) ઉપભોકતા સંસ્કૃતિ અને બ્રાન્ડિંગનો દ્વંધાત્મક સિદ્ધાંત" ઉપભોકતા સંશોધનની જરનલમાં, જુન 2002 v29 i1 p70(21). ઈન્ફોટ્રેક વેબ: એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક ASAP પ્લસ: માંથી લેવામાં આવેલ છે(29/07/2002). * હોર્કહેઈમર, મેક્સ અને એડોર્નો, થીઓડોર ડબલ્યુ. (1973) જ્ઞાનનું દ્વંધ. લંડનઃ એલેન લેન. * ઈર્લે, માર્ટિન &amp; બુસ્સમેન્ન, વોલ્ફ્સ (1983, Hrsg.). માર્કેટસાયકોલોજી.હેન્ડબુચ ડેર સાયકોલોજી(Handbuch der Psychologie), Vol. 12., 2. હાલબ્બાંડે. 1હાલબ્બાંડઃ માર્કેટ સાયરકોલોજી અલ્સ સોઝિઅલવિસ્સેનશાફ્ટ. 2. હાલબ્બાંડઃ: મેથોડેન અંડ એનવેન્ડુનજેન ઈન ડેર માર્કેટસાયકોલોજી. ગોટ્ટિનજેનઃહોગરેફ * ઝુલી, સુત. (2006) સંચયનો તમાશો. માધ્યમોમાં નિબંધ. સંસ્કૃતિ અને રાજકારણ(Culture &amp; Politics), પીટર લેંગ પબ્લિશિંગ (જુન 24, 2006), ISBN 0820479047, ISBN 978-0820479040 * ઝુલી, સુત (1990) જાહેરાતની સંહિતાઃ The Codes of Advertising: અંધશ્રદ્ધા અને અર્થનું રાજકીય અર્થતંત્ર(Fetishism and the political Economy of મેઅનીંગ), રુટલેજ; 1 આવૃત્તિ (ડિસેમ્બર 12, 1990), ISBN 041590353X, ISBN 978-0415903530 * ઝુલી, સુત, લેઈસ્સ, વિલિયમ, ક્િન, સ્ટીફન, બોટ્ટેરિલ્લ, જેક્વેલિન (2005): જાહેરાતમાં સામાજિક પ્રત્યાયનઃ મધ્યસ્થ બજાર-સ્થળમાં વપરાશ (Social Communication in Advertising: Consumption in the Mediated માર્કેત્પ્લાચે), રુટલેજ; 3 આવૃત્તિ (September 28, 2005), ISBN 0415966760, ISBN 978-0415966764 * કૈસર, આન્દ્રેસ (1980, Hrsg.). વેરબંગ. થીયર અંડ પ્રાક્સિસ વેરબ્લિચર બિઈનફ્લુસ્સંગ. મય્નચેનઃવાહલેન. * કિલબોર્ન, જીન: મારો પ્રેમ ના ખરીદી શકેઃ જાહેરાતો આપણા વિચારવાની અનુભવવાની તરાહ કઈ રીતે બદલે છે(Can't Buy My Love: How Advertising Changes the Way We Think and ફિલ), ફ્રી પ્રેસ; 1 આવૃત્તિ (નવેમ્બર 2, 2000), ISBN 0684866005 * ક્લેઈન, નાઓમી.(2000) નો લોગો(No Logo): ટેકિંગ એઈમ એટ ધી બ્રાન્ડ બુલિસ. ન્યૂયોર્કઃ પિકાડોર. * કોર્ટેન, ડેવિડ. (1995) જ્યારે કોર્પોરેશનો જગત પર શાસન કરે(When Corporations Rule the World). 2આવૃત્તિ 2001: બેર્રેટ્ટ-કોહલેર, સેન ફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નિયા, ISBN 1-887208-04-6 * લાશ, ક્રિસ્ટોફર: ''ઝેઈટેલ્ટર ડીસ નાર્ઝિસ્મસ(Zeitalter des Narzissmus).'' 1આવૃત્તિ.હોફમન અંડ કેમ્પ, હેમ્બર્ગ 1995. * લાશ, ક્રિસ્ટોફર. આત્મમોહની સંસ્કૃતિ: નાશ થતી અપેક્ષાઓના યુગમાં અમેરિકન જીવન, નોર્ટન, ન્યૂયોર્ક, ISBN 978-0393307382 * લાસ્ન, કાલ્લે. (2000) કલ્ચરલ જામ(Culture જામ): હાઉ ટુ રીવર્સ અમેરિકાસ સુસાઈઢલ કન્ઝ્યુમર બિંગ- એન્ડ વાય વી મસ્ટ, હાર્પર પેપરબેક્સ (નવેમ્બર 7, 2000), ISBN 0688178057 ISBN 978-0688178055 * લાસ્ન, કાલ્લે.(1999) કલ્ચરલ જામ(Culture જામ): ધી અનકુલિંગ ઓફ અમેરિકા, વિલિયમ એન્ડ મોરો કંપની(William Morrow &amp; Company); પ્રથમ આવૃત્તિ (નવેમ્બર 1999), ISBN 0688156568, ISBN 978-0688156565 * લીસ, લોરેટ્ટા, (1998) "શહેરી જનજાગૃતિ અને ગલી" નિકોલસ આર ફીફે(આવૃત્તિ) ઈમેજિસ ઓફ સ્ટ્રીટ: પ્લાનિંગ, આઈડેન્ટિટી એન્ડ કંટ્રોલ ઈન પબ્લિક સ્પેસ. લંડન, ન્યૂ યોર્ક, રુટલેજ. * લેઈસ, વિલિયમ: (1990) જાહેરાતમાં સામાજિક પ્રત્યાયન(Social Communication in Advertising), રુટલેજ; 2 આવૃત્તિ (જુલાઈ 27, 1990), ISBN 0415903548, ISBN 978-0415903547 * લેમ્કે, જે એલ. (1995) ટેક્સ્ટ્યુઅલ પોલિટિક્સ: ડિસકોર્સ એન્ડ સોશિયલ ડાયનેમિક્સ. લંડન: ટેલર &amp; ફ્રાન્સિસ. * લિવિંગસ્ટોન, સોનિયા અને લુન્ટ, પીટર. (1994) ટેલિવિઝન પર વાટાઘાટો: પ્રેક્ષકોની ભાગીદારી અને જાહેર ચર્ચા. લંડન &amp; ન્યૂયોર્ક: રુટલેજ. * લોવ,એરિક. (2001) માધ્યમ અને સાંસ્કૃતિક ઉત્પાદન (The Media and Cultural Production). લંડન: સેજ પ્રકાશન. * મેકચેસ્ની, રોબર્ટ ડબલ્યુ., સ્ટોલ્ઝફુસ, ડુએન સી.એસ અને નેરોન, જ્હોન સી, (2007) જાહેરતોમાંથી મુક્તિ: ઈ. ડબલ્યુ. સ્ક્રિપ્સના શિકાગો અખતરા (પ્રત્યાયનનો ઇતિહાસ), યુનિ. ઓફ ઈલિઓનિસ Pr (30 માર્ચ 2007) * મેકચેસ્ની, રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”. Monthly Review Press, New York, (May 1, 2008), ISBN 978-1583671610 * મુલાર્ઝ, સ્ટીફન. જાહેરાતની નકારાત્મક અસરો. http://www.mularzart.com/writings/THE%20NEGATIVE%20EFFECTS%20OF%20ADVERTISING.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318184447/http://www.mularzart.com/writings/THE%20NEGATIVE%20EFFECTS%20OF%20ADVERTISING.pdf |date=2009-03-18 }} * પ્રોથર્સ, લિસા (1998) "કલ્ચરલ જામિંગ: ખરાબ વિષયોમાં પેડ્રો કાર્વાજલ સાથે પ્રશ્નોત્તરી: રોજિંદા જીવન માટે રાજકીય શિક્ષણ. http://www.eserver.org/bs/37/prothers.htm{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1/08/2002):માંથી લેવામાં આવેલ * ક્વાર્ટ, એલિસ્સા: ''બ્રાન્ડેડ. '' ''વાઈ વિર ગેકૌફ્ટ અંડ વેરકૌફ્ટ વેર્ડેન.'' રેઈમેન્ન, માર્ઝ 2003, ISBN 978-3-570-50029-3. * રિશટર, હાન્સ-જુર્ગન (1977). એઈનફુહરંગ ઈન ડીસ ઈમેજ-માર્કેટિંગ. ફેલ્ડથીઅરેટિશ ફોરશુંગ. સ્ટટગ્રાટ: કોહલહેમર (શહેરી TB). * રોર્ટી, જેમ્સ: “આપણા માલિકનો અવાજઃ જાહેરાત(Our Master's Voice: Advertising)” એયર કું. પબ(Ayer Co Pub), 1976, ISBN 10: 0405080441 / 0-405-08044-1, ISBN 9780405080449 * શોમોલ્ડર્સ, ગુંટેર(1978). વેરહાલ્ટેન્સફોર્શુંગ ઈન વિરટ્શાફ્ટ્સલેબેન. રેઈનબેક: રોવોહલ્ટ. * શ્મિડ્ટ, એસ. જે. &amp; સ્પાઈબ, બી. (1994ડાઈ ગેબુર્ટ ડીર શોનેન બિલ્ડર(1994) * શ્મિડ્ટ, એસ. જે. &amp; સ્પાઈબ, બી. (1995વેરબંગ, મેડિઅન અંડ કલ્ચર, વેસ્ટડ્યુટશેચર વેરાલ્ગ, 1995, ઓપ્લાડેન * સિંકલેઈર, અપ્ટોન(1919): ધી બ્રાસ ચેક * સ્ટુઅર્ટ, ઈવેન. સભાનતાના કપ્તાનોઃ જાહેરાતો અને ઉપભોકતા સંસ્કૃતિના મૂળિયા, પાયાના પુસ્તકો(Captains of Consciousness: Advertising and the Social Roots of the Consumer Culture, Basic Books), ISBN 9780465021550, ISBN 0465021557 * વિલિઅમ્સન, જ્યુડિથ (1994): જાહેરાતોની વ્યાખ્યા(Decoding Advertisements) (ખયાલો પ્રગતિ હેઠળ), મારિઓન બોયાર્સ પબ્લિશર્સ લિમિટેડ(Marion Boyars Publishers Ltd) (March 1, 1994),ISBN 0714526150, ISBN 978-0714526157 == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons|Advertising}} {{wiktionarypar|advertising}} {{wikibooks|Marketing}} {{wikiquote}} * [http://www.aef.com/index.html એડવર્ટાઈઝિંગ એજ્યુકેશનલ ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420024405/http://www.aef.com/index.html |date=2009-04-20 }}, સંગ્રહિત જાહેરખબરો વર્ગખંડ સ્રોત દર્શાવે છે * [http://library.duke.edu/digitalcollections/adaccess/ એડ*એસેસ -- ડ્યુક યુનિવર્સિટી લાઈબ્રેરીનું ડિજિટલ કલેક્શન] 7,000થી વધુ અમેરિકી અને કેનેડિયન જાહેરાતો, 1911-1955ના સમયની, પાંચ ઉત્પાદન શ્રેણીઓનો સમાવેશ - સૌંદર્ય અને આરોગ્ય, રેડિયો, ટેલિવિઝન, પરિવહન, અને વિશ્વયુદ્ધ II પ્રોપગેન્ડા. * [http://library.duke.edu/digitalcollections/eaa/ અમેરિકામાં જાહેરાતોનો ઉદભવ -- ડ્યુક યુનિવર્સિટી લાઈબ્રેરીનું ડિજિટલ કલેક્શન - ] 1850થી 1920 સુધીની 9,000 જાહેરાત વસ્તુઓ અને પ્રકાશનોનો સમાવેશ, ઉપભોકતા સંસ્કૃતિના ઉદભવનું ઉદાહરણ અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં વ્યવસાયિક જાહેરાત ઉદ્યોગનો જન્મ. * [http://www.eisnermuseum.org/ વિલિયમ એફ. એઈસ્નસ મ્યુઝિયમ ઓફ એડવર્ટાઈઝિંગ એન્ડ ડિઝાઈન] પર [http://www.eisnermuseum.org/exhibits/online.shtm ઓન-લાઈન દર્શાવે છે] [[શ્રેણી:જાહેરાત]] [[શ્રેણી:પ્રત્યાયન ડિઝાઈન]] [[શ્રેણી:ગ્રાફિક ડિઝાઈન]] [[શ્રેણી:માર્કેટિંગ]] [[શ્રેણી:પ્રમોશન અને માર્કેટિંગ પ્રત્યાયન]] tpahvi48l8u7fz7qvqco1d4mjegf54n રોમાનિયા 0 17194 906590 904121 2026-10-29T19:06:26Z -wuppertaler 87066 changed one image (better quality) 906590 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું દેશ |native_name = ''રોમૅનિયા'' |conventional_long_name = રોમૅનિયા |common_name = રોમૅનિયા |image_flag = Flag of Romania.svg |image_coat = Coat of arms of Romania.svg |image_map = LocationRomania.png |national_motto = કાંઈ નહીં |national_anthem = ''[[Deşteaptă-te, române!]]'') |official_languages = [[રોમૅનિયન ભાષા|રોમૅનિયન]]<sup>૧</sup> |government_type = [[સંસદીય લોકશાહી]] |capital = [[બુખારેસ્ટ]] |coordinates = {{Coord|44|25|N|26|06|E|type:city}} |largest_city = બુખારેસ્ટ |leader_titles = [[રોમૅનિયાના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] <br /> [[રોમૅનિયાના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] |leader_names = [[ટ્રાઈઆન બૉસેસ્કુ]] <br /> [[કૉલીન પૉપેસ્કુ-ત્ઑરિસેનુ]] |area_rank = ૮૧મો |area_km2 = 238,397 |percent_water = ૩% |population_estimate_year = જુલાઈ ૨૦૦૬ |population_estimate = ૨૨,૩૦૩,૫૫૨ <!--CIA Factbook estimate for ૨૦૦૬--> |population_estimate_rank = ૫૦મો <!--CIA Factbook ranking--> |population_census_year = ૨૦૦૨ |population_census = ૨૧,૬૮૦,૯૭૪ |population_density = ૯૩.૭ |population_densitymi² = ૨૪૨.૬<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank = ૭૯મો |GDP_PPP_year= ૨૦૦૬ |GDP_PPP = $૨૫૩.૪ બિલિયન{{fact}} <!-- from EU report on ROMANIA, regular annual report--> <!--Please put link to source since it is not consistent with the data used in the countries list--> |GDP_PPP_rank = ૪૩rd |GDP_PPP_per_capita = ૧૧,૫૫૧{{fact}} <!-- from EU report on ROMANIA, regular annual report --> |GDP_PPP_per_capita_rank = ૬૭મો |HDI_year = ૨૦૦૫ | |HDI = 0.792 | |HDI_rank = ૬૪મો | |HDI_category = <font color="#ffcc૦૦">medium</font> | |sovereignty_type = [[સ્વતંત્રતા]] |established_events = - Declared<br /> - માન્યતા |established_dates = [[૧૦ મે]], [[૧૮૭૭]] <sup>૨</sup><br />[[૧૩ જુલાઈ]], [[૧૮૭૮]] <sup>૩</sup> |currency = [[રોમૅનિયન લ્યુ|લ્યુ]] |currency_code = RON |time_zone= [[Eastern European Time|EET]] |utc_offset= +૨ |time_zone_DST= [[Eastern European Summer Time|EEST]] |utc_offset_DST= +૩ |cctld= [[.ro]] |calling_code = ૪૦ |footnotes= <sup>૧<sup>Other languages, such as [[Hungarian language|Hungarian]], [[રોમાની]], [[Ukrainian language|Ukrainian]] and [[Serbian language|Serbian]], are co-official at various local levels.<br /> <sup>૨</sup> [[Romanian War of Independence]]<br /> <sup>૩</sup> [[Treaty of Berlin, ૧૮૭૮|Treaty of Berlin]] }} '''રોમાનિયા''' (પ્રાચીન: '''રુમાનીયા''' , '''રોઉમેનીયા''') જે દક્ષિણપૂર્વ અને મધ્‍ય યુરોપમાં, બાલ્‍કન દ્વિપકલ્‍પની ઉત્તરમાં, દાન્યુબના નીચેના વિસ્‍તારમાં, કાર્પેથીયન આર્કની અંદર અને બહારના ભાગમાં, [[કાળો સમુદ્ર|કાળા સમુદ્ર]]ની સીમા પર સ્‍થિત દેશ છે. દાન્યુબ ડેલ્ટાનો લગભગ સમગ્ર પ્રદેશ તેના વિસ્તારમાં આવેલો છે. પશ્ચિમે તેની સરહદો [[હંગેરી]] અને સર્બિયા સાથે, ઉત્તર-પૂર્વમાં [[યૂક્રેઇન]] અને રીપબ્લિક ઓફ મોલ્ડોવા સાથે અને દક્ષિણમાં [[બલ્ગેરિયા]] સાથે જોડાયેલી છે. પ્રદેશના નોંધાયેલા ઇતિહાસમાં ડેસિઅન્સ, રોમન સામ્રાજ્ય, બલ્ગેરિયન સામ્રાજ્ય, હંગેરીયન રાજ્ય અને ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્યના શાસનકાળનો સમાવેશ થાય છે. 1859માં મોલ્ડેવિયા અને વલ્લાચિયાના વિલિનિકરણ દ્વારા રાષ્ટ્ર-રાજ્ય તરીકે દેશની રચના થઈ અને 1878માં તેણે પોતાના સ્વાતંત્ર્યની સ્વીકૃતિ મેળવી. બાદમાં 1918 ટ્રાન્સિલ્વેનિયા, બુકોવિના અને બેસ્સાર્બિયા તેઓ સાથે જોડાયા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધના અંત વખતે તેના પ્રદેશના વિસ્તારો (હાલના [[મોલ્ડોવા|મોલ્ડેવા]] પ્રદેશો) પર USSRનો કબજો હતો અને રોમાનિયા વોર્સો સંધિનું સભ્ય બન્યુ હતું. 1989માં લોખંડી દીવાલના પતન સાથે રોમાનિયાએ રાજકીય તથા આર્થિક સુધારાઓની શ્રેણીબદ્ધ શરૂઆત કરી. ક્રાંતિ બાદની આર્થિક સમસ્યાઓના એક દસકા બાદ રોમાનિયાએ 2005માં સપાટ કર દર જેવા નિમ્ન આર્થિક સુધારા કર્યા અને જાન્યુઆરી 1, 2007માં યુરોપીયન યુનિયનમાં જોડાયુ. યુરોપીયન સંઘના દેશો પૈકી રોમાનિયામાં આવકનું પ્રમાણ ઘણુ નીચુ હતું ત્યારે સુધારાઓથી વૃદ્ધિની ઝડપ વધી. હવે રોમાનિયા ઉચ્ચ-મધ્યમ આવક ધરાવતા અર્થતંત્રનો દેશ છે. યુરોપીય સંઘના સભ્ય દેશોમાં રોમાનિયા પાસે 9મો સૌથી મોટો વિસ્તાર અને 7મા ક્રમે સૌથી વિશાળ વસતી (21.5 મિલિયન લોકો)<ref name="population">{{Citeweb|publisher=Romanian National Institute of Statistics|title=Romanian Statistical Yearbook|year=2007|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/en/cp2.pdf|format=PDF|access-date=2008-01-20}}</ref> છે. તેનું પાટનગર અને સૌથી મોટુ શહેર બુકારેસ્ટ છે ({{lang-ro|Bucureşti}} {{IPA-ro|bukuˈreʃtʲ||Ro-Bucureşti.ogg}}), જે યુરોપીય સંઘમાં છઠ્ઠુ સૌથી મોટુ શહેર છે અને ત્યાં 1.9 મિલિયન લોકો વસે છે. 2007માં ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના શહેર સિબિઉની સંસ્કૃતિના યુરોપીયન પાટનગર તરીકે પસંદગી કરવામાં આવી હતી.<ref>{{citeweb|publisher=The Selection Panel for the European Capital of Culture (ECOC) 2007|title=Report on the Nominations from Luxembourg and Romania for the European Capital of Culture 2007|date=2004-04-05|url=http://ec.europa.eu/culture/pdf/doc670_en.pdf|format=pdf|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમાનિયા માર્ચ 29, 2004ના રોજ નાટો (NATO)માં પણ જોડાયુ હતુ અને તે લેટિન યુનિયન, OSCEના ફ્રાન્કોફોનીનું, લેટિન સંઘનું સભ્ય પણ છે અને CPLPનું સહયોગી સભ્ય છે. રોમાનિયા એ અર્ધ-પ્રમુખશાહી સંઘીય રાજ્ય છે. == વ્યુત્પત્તિ == ''રોમાનિયા'' નું નામ ({{lang-ro|România}}) {{lang-lat|Romanus}} ([[પ્રાચીન રોમ|રોમન]]) પરથી આવ્યુ છે {{lang-ro|român}}.<ref> [http://dexonline.ro/search.php?cuv=rom%C3%A2n રોમાનિયન ભાષાની સમજ આપતી ડિક્શનરી, 1998; ન્યૂ એક્સપ્લેનેટરી ડિક્શનરી ઓફ રોમાનિયન લેન્ગવેજ, 2002]</ref> રોમાનિયાનો પોતાની જાતને ''રોમાનુસ'' ના વંશજ કહે છે ({{lang-ro|Român/Rumân}}) તે હકીકતનો ઉલ્લેખ 16મી સદીમાં ઘણા લેખકોએ કર્યો છે, જેમાં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા, મોલ્ડેવિયા અને વાલ્લેચિયામાં પ્રવાસ કરતા ઈટાલિયન માનવશાસ્ત્રીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{citebook|quote="nunc se Romanos vocant"|author=Andréas Verres|title=Acta et Epistolae|volume=I|pages=243}}</ref><ref>{{cite journal|quote="...si dimandano in lingua loro Romei...se alcuno dimanda se sano parlare in la lingua valacca, dicono a questo in questo modo: Sti Rominest ? Che vol dire: Sai tu Romano,..."|author=Cl. Isopescu|title=Notizie intorno ai romeni nella letteratura geografica italiana del Cinquecento|journal=Bulletin de la Section Historique|volume=XVI|year=1929|pages=1–90}}</ref><ref>{{cite book|quote=“Anzi essi si chiamano romanesci, e vogliono molti che erano mandati quì quei che erano dannati a cavar metalli...”|author=Maria Holban|title=Călători străini despre Ţările Române|language=Romanian|publisher=Ed. Ştiinţifică şi Enciclopedică|year=1983|volume=II|pages=158–161}}</ref><ref>{{citebook|quote="Tout ce pays la Wallachie et Moldavie et la plus part de la Transivanie a esté peuplé des colonie romaines du temps de Traian l’empereur…Ceux du pays se disent vrais successeurs des Romains et nomment leur parler romanechte, c'est-à-dire romain … "|title=Voyage fait par moy, Pierre Lescalopier l’an 1574 de Venise a Constantinople, fol 48|author=Paul Cernovodeanu|journal=Studii si materiale de istorie medievala|volume=IV|year=1960|pages=444|language=Romanian}}</ref> રોમાનિયન ભાષામાં લખાયેલ સૌથી જૂનો હયાત પત્ર 1521નો છે, જેને "કેમ્પુલંગમાંથી નીએકસ પત્ર " તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref> {{Cite book|last =Iorga|first =N.|title =Neacsu's Letter from Campulung|editor-last =Hurmuzachi|editor-first =Apud|volume = Documente, XI|url = http://cimec.ro/Istorie/neacsu/rom/scrisoare.htm|pages = 843|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમાનિયનમાં લિખિત સંદર્ભોમાં "રુમાનિયન"ના સૌ પ્રથમ ઉદભવ માટે પણ આ દસ્તાવેજ નોંધપાત્ર છે, વોલ્લેચિયાને અહીંયા રુમાનિયન ભૂમિ – ''ટીએરા રુમાનીએસ્કા'' (ભૂમિમાંથી ''ટીએરા'' {{lang-la|Terra}})નું નામ આપવામાં આવ્યું છે. પાછળની સદીઓમાં રોમેનિયન દસ્તાવેજોએ બે શબ્દોનો એકબીજાના પર્યાય તરીકે ઉપયોગ થયો છે: ''રોમન'' અને ''રુમન'' .<ref group="note">''"am scris aceste sfente cǎrţi de învăţături, sǎ fie popilor rumânesti... sǎ înţeleagǎ toţi oamenii cine-s rumâni creştini"'' "Întrebare creştineascǎ" (1559), Bibliografia româneascǎ veche, IV, 1944, p. 6. <br />''"...că văzum cum toate limbile au şi înfluresc întru cuvintele slǎvite a lui Dumnezeu numai noi românii pre limbă nu avem. '' ''Pentru aceia cu mare muncǎ scoasem de limba jidoveascǎ si greceascǎ si srâbeascǎ pre limba româneascǎ 5 cărţi ale lui Moisi prorocul si patru cărţi şi le dăruim voo fraţi rumâni şi le-au scris în cheltuială multǎ... şi le-au dăruit voo fraţilor români,... şi le-au scris voo fraţilor români"'' Palia de la Orǎştie (1581–1582), Bucureşti, 1968. <br />''În Ţara Ardealului nu lăcuiesc numai unguri, ce şi saşi peste seamă de mulţi şi români peste tot locul...'' , Grigore Ureche, Letopiseţul Ţării Moldovei, p. 133–134.</ref> 17મી સદીના પાછલા ભાગમાં સામાજિક-ભાષાશાસ્ત્રના ક્રમિક વિકાસની સાથે અર્થને લગતા ફેરફારની પ્રક્રિયા આવી અને: ''"રુમન"'' સ્વરૂપે, કદાચ નિમ્ન વર્ગમાં સામાન્ય રીતે બોલાતુ હશે, "બોન્ડ્સમેન"(ગુલામ)નો અર્થ મેળવ્યો, જ્યારે કે ''રોમન'' સ્વરૂપે દેશી-ભાષાકીય અર્થ રાખ્યો.<ref> {{cite book|last = Brezeanu|first = Stelian|title =Romanitatea Orientalǎ în Evul Mediu|publisher =Editura All Educational|year=1999|location =Bucharest|pages =229–246 }}</ref> 1745માં ગુલામીપ્રથાની નાબૂદી બાદ કાળક્રમે "રુમન" સ્વરૂપ નાબૂદ થયુ અને ''"રોમન", "રોમનેસ્ક"'' સ્વરૂપ પર સ્પેલિંગ નિશ્ચિતપણે સ્થિર થયો.<ref group="note"> તેમના પ્રખ્યાત સાહિત્યિક સંસ્મરણમાં [[ઈએનાશિતા વાકારેસ્કુ|ઈએનાશિતા વેકારેસ્કુ]] લખે છે: "Urmaşilor mei Văcăreşti!/Las vouă moştenire:/Creşterea limbei româneşti/Ş-a patriei cinstire." <br />In the ''"Istoria faptelor lui Mavroghene-Vodă şi a răzmeriţei din timpul lui pe la 1790"'' a Pitar Hristache writes: "Încep după-a mea ideie/Cu vreo câteva condeie/Povestea mavroghenească/Dela Ţara Românească.</ref> "{0રોમાનિયા{/0}" નામ 19મી સદીના પ્રારંભિક સમયમાં તમામ રોમાનિયનો માટેની સામૂહિક ગૃહભૂમિ તરીકે દસ્તાવેજિત છે.<ref group="note"> આધુનિક અર્થમાં "રોમાનિયા" શબ્દનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ 1816માં જોવા મળે છે, ગ્રીક વિદ્વાન [[ડિમિટ્રી ડેનિઅલ ફિલિપિડ|ડિમિટ્રી ડેનિઅલ ફિલિપ્પિડિ]]એ તેમનું લખાણ "રોમાનિયાની ભૌગોલિકતા"ની પાછલ "રોમાનિયાનો ઇતિહાસ" [[લેઈપઝિગ]]માં પ્રકાશિત કર્યુ હતું. <br />[[એવરિગ|એવ્રિગ]]માં [[ઘેરોગ લાઝાર|ઘેરોઘ લાઝાર]]ની [[હેડસ્ટોન|કબરના પત્થર]] પર (1823માં બંધાયેલ) એક લખાણ છે: "Precum Hristos pe Lazăr din morţi a înviat/Aşa tu România din somn ai deşteptat."</ref> ડિસેમ્બર 11, 1861 સુધી આ નામ અધિકૃત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતુ હતું.<ref>{{citeweb|url=http://www.fotw.net/flags/ro-wm.html|title=Wallachia and Moldavia, 1859-61|access-date=2008-01-05}}</ref> અંગ્રેજી-ભાષાના સ્રોતો હજુ પણ બીજા વિશ્વ યુદ્ધના સમય સુધી "રુમાનિયા" અથવા "રાઉમેનિયા" શબ્દનો ઉપયોગ કરતા હતા, જે ફ્રેન્ચ સ્પેલિંગ "''રાઉમેનિઅ'' "માંથી લેવામાં આવ્યો હતો, <ref>{{cite web|url=http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/s_approaches_1942-1945.jpg|title=Map of Southern Europe, 1942-1945|publisher=United States Army Center of Military History via the [[University of Texas at Austin]] Perry-Castañeda Library Map Collection|access-date=2008-08-31}}</ref> પરંતુ ત્યાર બાદ તે શબ્દોની જગ્યાએ મોટાભાગે અધિકૃત<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a1|title=General principles|publisher=cdep.ro|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2017-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907214119/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a1|url-status=dead}}</ref> "''રોમાનિયા'' " સ્પેલિંગ આવ્યો. == ઇતિહાસ == === પ્રાગ-ઐતિહાસિક અને પ્રાચીન === યુરોપના સૌથી જૂના માનવીય અવશેષો હાલના રોમાનિયામાં આવેલ "[[પેસ્ટેરા કુ ઓએસ|કેવ વિથ બોન્સ]]"માંથી મળ્યા હતા.<ref>{{cite journal|last=Trinkaus|first =E.|title=Early Modern Human Cranial remains from the Peştera cu Oase|journal =Journal of Human Evolution|volume=45|pages=245–253|year=2003| access-date=2008-01-10|doi=10.1016/j.jhevol.2003.08.003 |issn=0047-2484 }}</ref> અવશેષો અંદાજે 42,000 વર્ષ જૂના છે અને યુરોપના સૌથી જૂના ''[[હોમો સેપિઅન્સ|માનવ અવશેષો]]'' હોવાના કારણે ખંડમાં પ્રવેશ કરનાર આ પ્રકારના પ્રથમ લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હોવાની સંભાવના છે.<ref>{{Cite journal|last=Zilhão|first=João|title=Neanderthals and Moderns Mixed and It Matters|journal=Evolutionary Anthropology|volume =15|pages=183–195|date=|year=2006|access-date=2008-01-10|doi=10.1002/evan.20110}}</ref> હાલના રોમાનિયા વિસ્તારમાં વસવાટ કરનાર લોકોના સૌથી જૂના લિખિત પુરાવા ઈસ પૂર્વે 440માં લખાયેલ [[હેરોડોટસ|હીરોડોટસ]]ના [[હીસ્ટ્રીસ (હેરોડોટસ)|હીસ્ટ્રીસ-Histories (હીરોડોટસ)]]માંથી મળે છે, જેમાં તેમણે [[ગેટે]] આદિવાસીઓ વિશે લખ્યુ છે.<ref>{{Cite book|last =Herodotus|author-link =Herodotus|translation = William Beloe|title =The Ancient History of Herodotus By Herodotus|digitized =Google Book Search|pages =213–217|publisher = Derby & Jackson|year =1859|url =http://books.google.com/books?id=sfHsgNIZum0C&pg=PA215&lpg=PA215&dq=herodotus+dacians+darius&source=web&ots=G4uX7Mnsqb&sig=kYPtXH157JEzuk7V618EreDadqY&hl=en|access-date=2008-01-10}}</ref> [[ડેસિઅન્સ]]ના મતે આ ગેટેના ભાગને [[થ્રેસિઅન્સ|થ્રાસિઅન્સ]]ની શાખા ગણતા, કે જ્યાં [[ડેસિઆ]] (આધુનિક રોમાનિયા, [[મોલ્ડોવા]] અને ઉત્તરી [[બલ્ગેરિયા]] સંદર્ભે) વસવાટ કરતા હતા. રાજા [[બુરેબિસ્ટા|બુરેબિસ્તા]]ના સમય દરમિયાન [[ડેસિઅન રાજાઓની યાદી|ડેસિઅન રાજ્ય]] તેના મહત્તમ વિસ્તરણે પહોંચ્યુ હતું અને તરત જ પડોશના [[રોમન સામ્રાજ્ય]]ની નજરે ચડી ગયુ હતું. ડેસિઅન્સ દ્વારા ઈસ. 87માં [[મોએસિઆ]]ના [[રોમન પ્રાંત]] પર હુમલા બાદ રોમનો સંખ્યાબદ્ધ યુદ્ધો ([[ટ્રાજનના ડેસિઅન યુદ્ધો|ડેસિઅન યુદ્ધો]]) લડ્યા હતા, જેના પરિણામે ઈસ. 106માં સમ્રાટ [[ટ્રાજન]]નો વિજય થયો હતો અને રાજ્ય [[રોમન ડેસિઆ]]નો ભાગ બની ગયુ.<ref>{{Citeweb|title =Assorted Imperial Battle Descriptions|publisher =De Imperatoribus Romanis, An Online Encyclopedia of Roman Emperors|url =http://www.roman-emperors.org/assobd.htm#s-inx|access-date =2008-01-10|archive-date =2018-07-25|archive-url =https://web.archive.org/web/20180725082930/http://www.roman-emperors.org/assobd.htm#s-inx|url-status =dead}}</ref> ખનીજની સમૃદ્ધ અનામતો પ્રદેશમાંથી મળી આવી અને ખાસ કરીને સોના તથા ચાંદીની માત્રા અત્યંત વધારે હતી.<ref>{{citeweb|title=Dacia-Province of the Roman Empire|publisher=United Nations of Roma Victor|url=http://www.unrv.com/provinces/dacia.php|text="and were found in great quantities in the [[Western Carpathians]]. After Trajan's conquest, he brought back to Rome over 165 tons of gold and 330 tons of silver"|access-date=2008-01-10|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108144454/https://www.unrv.com/provinces/dacia.php/|url-status=dead}}</ref> જેના પરિણામે રોમે આ પ્રાંતનું ભારે સંસ્થાનીકરણ કર્યુ.<ref>{{citebook|last=Deletant|first=Dennis|title=Colloquial Romanian|publisher=Routledge|year=1995|location=New York|pages =1|isbn=9780415129008}}</ref> આનાથી [[વલ્ગર લેટિન|ગ્રામ્ય લેટિન]] આવ્યું અને ગહન[[રોમનીકરણ|રોમન-કરણ]]નો દોર આવ્યો કે જેનાથી મૂળ-[[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]]નો સમય શરૂ થયો.<ref>{{citebook|last=Matley|first=Ian| title=Romania; a Profile |publisher=Praeger|year=1970|pages=85}}</ref><ref>{{citebook|last=Giurescu|first=Constantin C.|title=The Making of the Romanian People and Language|publisher=Meridiane Publishing House|year=1972|location=Bucharest|pages=43, 98–101,141}}</ref> આ ઉપરાંત ઈસ. 3જી સદીમાં [[ગોથ્સ|ગોથોસ]] જેવી સ્થળાંતરિત વસતીનું આક્રમણ વધતા [[રોમન સામ્રાજ્ય]]ને ઈસ. 271ની આસપાસ ડેસિઆમાંથી ખસી જવાની ફરજ પડી, આમ તેના તે રોમનોએ ગુમાવેલ પ્રથમ પ્રાંત બન્યુ.<ref>{{citebook|last =Eutropius|authorlink=Eutropius|coauthors=Justin, Cornelius Nepos|title=Eutropius, Abridgment of Roman History|publisher=George Bell and Sons|year=1886|location=London|url=http://www.ccel.org/p/pearse/morefathers/eutropius_breviarium_2_text.htm|access-date=2008-08-31}}</ref><ref>{{citeweb|last=Watkins|first=Thayer|title=The Economic History of the Western Roman Empire|url=http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/barbarians.htm|quote="The Emperor Aurelian recognized the realities of the military situation in Dacia and around 271 A.D. withdrew Roman troops from Dacia leaving it to the Goths. The Danube once again became the northern frontier of the Roman Empire in eastern Europe"|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917041355/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/barbarians.htm|url-status=dead}}</ref> [[રોમાનિયનોનું મૂળ|આધુનિક રોમેનિયનના મૂળ]] માટે અનેક તાર્કિક સિદ્ધાંતો ઉભા કરવામાં આવ્યા છે. ભાષાકીય અને ભૂ-ઐતિહાસિક પૃથક્કરણો સૂચવે છે કે [[રોમાનિયનો|રોમેનિયનો]] [[દાનુબે]] ઉત્તર અને દક્ષિણ બંનેમાં મોટા સમુદાય તરીકે ઉભરી આવ્યા.<ref>{{citeweb|last=Ghyka|first=Matila|title=A Documented Chronology of Roumanian History|place=Oxford|publisher=B. H. Blackwell Ltd.|year=1841|url=http://www.vlachophiles.net/ghika.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070125091613/http://www.vlachophiles.net/ghika.htm|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-01-25|url-status=dead}}</ref> ''વધુ ચર્ચા માટે જુઓ [[રોમાનિયનોનું મૂળ|રોમેનિયનોનું મૂળ]](Origin of Romanians).'' === મધ્ય યુગ === [[ચિત્ર:Bran Castle TB1.jpg|thumb|250px|બ્રાન કિલ્લો 1212માં બંધાયો હતો, વ્લાડ ઇઈઈ ઈમ્પેલરનું ઘર હોવાની દંતકથાઓ બાદ તે ડ્રેક્યુલાના કિલ્લા તરીકે ઓળખાવા માંડ્યો હતો]] રોમન લશ્કર અને વહીવટીતંત્રએ ડેસિઆ છોડ્યા બાદ આ વિસ્તારો પર [[ગોથ્સ|ગોથોસ]] દ્વારા અતિક્રમણ થયુ,<ref>{{cite book|last=Jordanes|authorlink=Jordanes|title = Getica, sive, De Origine Actibusque Gothorum|year =551 A.D.|location =Constantinople|url=http://www.harbornet.com/folks/theedrich/Goths/Goths1.htm|access-date=2008-08-31}}</ref> અને ત્યાર બાદ 4થી સદીમાં [[હૂણો]]એ આક્રમણ કર્યુ.<ref>{{Cite book|last=Iliescu| first=Vl.|last2=Paschale| first2=Chronicon| title=Fontes Historiae Daco-Romanae|volume=II|pages=363, 587|place=Bucureşti|year=1970}}</ref> અન્ય ભટકતી જાતિઓ [[જેપિડો|જેપિડ્સ]],<ref name="gepids"/><ref>{{Cite web|first=István|last=Bóna|editor-last=Köpeczi|editor-first = Béla|title=History of Transylvania: II.3. The Kingdom of the Gepids|volume=1|publisher=Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences| distributor=[[Columbia University Press]]|place=New York|year=2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/33.html|access-date=2008-08-31}}</ref> [[યુરેશિયન અવાર્સ|એવાર્સ]],<ref>{{Cite web| first=István | last=Bóna| editor-last = Köpeczi| editor-first = Béla | title = History of Transylvania: II.4. The Period of the Avar Rule| volume = 1| publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences| distributor = Columbia University Press| place = New York| year = 2001| url = http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/41.html|access-date=2008-08-31}}</ref> [[બલ્ગરો|બલ્ગર્સ]],<ref name="gepids">{{cite book|last=Teodor|first=Dan Gh.|title=Istoria României de la începuturi până în secolul al VIII-lea|year =1995|location =Bucureşti|pages=294–325 |volume=2}}</ref> [[પેશેનેજ|પેશેનેજ્સ]],<ref>{{cite book| last =Constantine VII| first =Porphyrogenitus| authorlink =Constantine VII Porphyrogenitus| title =Constantine Porphyrogenitus De Administrando Imperio|date=950| location =Constantinople| url =http://faculty.washington.edu/dwaugh/rus/texts/constp.html|access-date=2008-08-31}}</ref> અને [[ક્યુમનો|ક્યુમન્સે]] પણ તેમનું અનુસરણ કર્યુ.<ref>{{Cite book|last =Xenopol|first =Alexandru D.|title =Histoire des Roumains|place=Paris|year =1896|volume =i|pages=168}}</ref> [[મધ્ય યુગ]]માં રોમાનિયનો ત્રણ અલગ-અલગ હુકુમતોમાં રહેતા હતા: [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] ({{lang-ro|Ţara Românească}}—"રોમાનિયન ભૂમિ"), [[મોલ્ડેવિયા]] ({{lang-ro|Moldova}}) અને [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]. 11મી સદી સુધીમાં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા મહદઅંશે [[હંગેરીનું રાજ્ય|હંગેરીના રાજ્ય]]નો સ્વાયત્ત ભાગ બન્યુ,<ref>{{Cite web|first=László|last=Makkai|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla |title = History of Transylvania: III. Transylvania in the Medieval Hungarian Kingdom (896–1526)|volume = 1|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url = http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/57.html|access-date=2008-08-31}}</ref> અને 16 સદીથી<ref>{{Cite web|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla|title = History of Transylvania: IV. The First Period of the Principality of Transylvania (1526–1606) |volume = 1|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/97.html|access-date=2008-08-31}}</ref> [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાની હુકુમત|ટ્રાન્સિલ્વેનિયાની હુકુમત]] તરીકે સ્વતંત્ર બન્યું અને 1711 સુધી રહ્યુ.<ref>{{citebook|first=Ágnes R.|last=Várkonyi|editor-last = Köpeczi|editor-first = Béla |title = History of Transylvania: VI. The Last Decades of the Independent Principality (1660–1711)|volume = 2|publisher = Institute of History of the Hungarian Academy of Sciences|distributor = Columbia University Press|place = New York|year = 2001|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/221.html|access-date=2008-08-31}}</ref> અન્ય [[રોમાનિયન હુકુમત|રોમાનિયન હુકુમતોમાં]] ઘણા નાના સ્વતંત્ર રાજ્યો હતા, પરંતુ 14મી સદીમાં મોટા રાજ્યો વોલેશિયાની હુકુમત(1310) અને મોલ્ડેવિયાની હુકુમત (1352 આસપાસ) [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય]]ના જોખમનો સામનો કરવા અસ્તિત્વમાં આવ્યા.<ref>{{Cite book|last =Ştefănescu|first =Ştefan |title =Istoria medie a României|year =1991|location =Bucharest|volume =I|pages=114}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|last =Predescu|first =Lucian |title =Enciclopedia Cugetarea|year =1940}}</ref> [[વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલર|વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલરે]] ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય સંબંધમાં સ્વતંત્ર નીતિ જાળવી રાખી અને 1462માં [[મેહમેડ II|મેહમેદ II]]ના આક્રમણોનો [[રાત્રિ હુમલો|રાત્રિ હુમલાઓ]] પરાજય કર્યો.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/631524/Vlad-III વ્લાડ III (વોલેશિયાના શાસક)]. બ્રિટાનીકા ઓનલાઈન એનસાઈક્લોપેડીયા</ref> 1541 સુધીમાં સમગ્ર [[બાલ્કન દ્વીપકલ્પ]] અને મોટાભાગનું [[હંગેરી]] ઓટ્ટોમન પ્રાંત બની ગયા. આનાથી વિપરિત મોલ્ડેવિયા, વાલ્લેશિયા અને ટ્રાન્સિલ્વેનિયા ઓટ્ટોમન [[શાસન-વર્ચસ્વ|ખંડિયા]] રાજ્ય બન્યા, પરંતુ અને 18મી સદી સુધી પોતાની આંતરિક સ્વાયત્તતા તથા કેટલુંક બાહ્ય સ્વાતંત્ર્ય જાળવી રાખ્યુ. આ સમયગાળા દરમિયાન ધીમે-ધીમે અલોપ થઈ રહેલી [[સામંતશાહી]] પદ્ધતિ રોમેનિયન ભૂમિની લાક્ષણિકતા હતી; કેટલાક પ્રખ્યાત શાસકોની ઓળખ જેમ કે મોલ્ડેવિયામાં [[મોલ્ડેવિયાના સ્ટીફન III|મહાન સ્ટીફન]], [[વેસિલે લુપુ|વેસાઈલ લુપુ]], અને [[ડિમિટ્રી કેન્ટેમિર]], વોલેશિયામાં [[માટેઈ બાસાર્બ]], [[વ્લાડ III ધી ઈમ્પેલર]], અને [[કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રાન્કોવેનુ|કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રેન્કોવેનુ]], [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાની હુકુમત|ટ્રાન્સલિવેનિયા]]માં [[ગેબ્રિઅલ બેથલેન]] ; [[ફેનારિઓટ|ફેનેરિઓટ એપોક]]; અને રાજકીય તથા લશ્કરી પ્રભાવ તરીકે [[રશિયન સામ્રાજ્ય]]નો ઉદય.<ref name="cumans">{{cite web|url=http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780511110153&ss=fro|title=Cumans and Tatars|last=István |first=Vásáry|publisher=cambridge.org|access-date=2009-09-07}}</ref> [[ચિત્ર:Mihai 1600.png|thumb|250px|16મી સદીના અંત વખતે મોલ્ડેવિયા, વાલ્લેશિયા અને ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] 1600માં વોલેશિયા, મોલ્ડોવા અને ટ્રાન્સલિવેનિયાની હુકુમતોના સમાંતર વડા [[વાલેશિયાના રાજકુમાર|વોલેશિયન રાજુકમાર]] [[મિહાઈ વિટીઝુલ|માઈલ ધી બ્રેવ]] (''મિહાઈ વિટેઝુલ'' ), [[ઓલ્ટેનિયા]]ના [[બાન (ટાઈટલ)|બાન]] હતા, પરંતુ માત્ર એક વર્ષ બાદ [[હેસબર્ગ રાજાશાહી|ઓસ્ટ્રિયન]] લશ્કરના જનરલ [[ગિઓર્જિઓ બસ્તા|ગિઓર્જિઓ બાસ્તા]] દ્વારા મિહાઈની હત્યા બાદ એકીકરણની શક્યતાઓ નાશ પામી . એક વર્ષ કરતાં ઓછા સમય માટે ટ્રાન્સિલ્વેનિયાના રાજકુમાર રહેલા મિટાઈ વિટેઝુલનો ઈરાદો પ્રથમ વખત ત્રણ હુકુમતોને એક કરવાનો અને આ પ્રદેશમાં આજના રોમાનિયા સાથે સરખાવી શકાય તેવા એક રાજ્યની સ્થાપના કરવાનો હતો.<ref>{{cite journal|language =Romanian|last =Rezachevici|first =Constantin|title =Mihai Viteazul: itinerariul moldovean|year =2000|journal =Magazin istoric|issue =5|url =http://www.itcnet.ro/history/archive/mi2000/current5/mi5.htm|access-date =2008-08-31|archive-date =2007-09-26|archive-url =https://web.archive.org/web/20070926231040/http://www.itcnet.ro/history/archive/mi2000/current5/mi5.htm|url-status =dead}}</ref> તેમના મૃત્યુ બાદ તાબા હેઠળના રાજ્યો તરીકે [[મોલ્ડોવા]] અને [[વાલ્લેશિયા|વોલેશિયા]] પાસે સંપૂર્ણ આંતરિક સ્વાયત્તતા અને બાહ્ય સ્વાતંત્ર્ય હતું, કે જે આખરે 18મી સદીમાં ગુમાવવુ પડ્યુ. [[મોટુ તૂર્કીશ યુદ્ધ|મોટા તૂર્કીશ યુદ્ધ]]માં તુર્કો પર ઓસ્ટ્રિયાના વિજય બાદ 1699માં ટ્રાન્સિલ્વેનિયા ઓસ્ટ્રિયન સામ્રાજ્યના [[હેસબર્ગ રાજાશાહી|હાસબર્ગનો]] ભાગ બન્યુ. ઓસ્ટ્રિયનોએ આના પગલે પોતાના સામ્રાજ્યનો ઝડપી વિસ્તાર કર્યો: 1718માં [[ઓલ્ટેનિયા]] તરીકે ઓળખાતા વોલેશિયાના મહત્વના ભાગને ઓસ્ટ્રિયન રાજાશાહી સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું અને તે માત્ર 1739માં પાછુ મેળવી શકાયુ. 1775માં ઓસ્ટ્રિયન સામ્રાજ્ય મોલ્ડેવિયાના ઉત્તર-પશ્ચિમી ભાગ પર કબજો ધરાવતુ હતું, જે પાછળથી [[બુકોવિના]] કહેવાતુ હતુ, જ્યારે કે પૂર્વીય હિસ્સાની હુકુમત ( [[બેસ્સાર્બિયા]]) પર 1812 સુધી રશિયાનો કબજો હતો.<ref name="cumans"/> === સ્વાતંત્ર્ય અને રાજાશાહી === [[ચિત્ર:Romanians before WW1.jpg|250px|thumb|વિશ્વયુદ્ધ 1 પહેલા રોમાનિયનોની વસતી ધરાવતા પ્રદેશો]] [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] અને [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન]]માં [[ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન સામ્રાજ્ય|ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન]] શાસન દરમિયાન [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] અને [[મોલ્ડેવિયા]] પર આધિપત્ય વધ્યુ હતુ અને પ્રદેશમાં વસતીમાં બહુમતિ હોવા છતાં મોટાભાગના [[રોમાનિયનો]] [[સુપ્પલેક્સ લિબેલુસ વાલેશોરુમ|દ્વિતિય-વર્ગના નાગરિકો]] (અથવા એટલે સુધી કે નાગરિક ના હોય)<ref>{{citeweb|publisher =GenealogyRO Group|title =The Magyarization Process|url =http://www.genealogy.ro/cont/13.htm|access-date =2008-08-31|archive-date =2013-07-26|archive-url =https://web.archive.org/web/20130726014054/http://www.genealogy.ro/cont/13.htm|url-status =dead}}</ref> તેવી સ્થિતિમાં હતા.<ref>{{citebook|last =Kocsis |first =Karoly |last2 =Kocsis-Hodosi |first2 =Eszter| year =1999 |title =Ethnic structure of the population on the present territory of Transylvania (1880-1992)|url =http://www.hungarian-history.hu/lib/hmcb/Tab14.htm|access-date=2008-08-31}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kocsis |first =Karoly|last2 =Kocsis-Hodosi |first2 =Eszter|title =Ethnic Geography of the Hungarian Minorities in the Carpathian Basin|url=https://archive.org/details/ethnicgeographyo0000karo |year =2001|pages =[https://archive.org/details/ethnicgeographyo0000karo/page/102 102]|publisher =Simon Publications|isbn =193131375X}}</ref> [[બ્રાસોવ]] જેવા ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના કેટલાક શહેરોમાં ([[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ|ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન]] વખતે ક્રોનસ્ટેડ્ટનો ગઢ હતો) તો રોમાનિયનોને શહેરની દિવાલોની અંદર પ્રવેશવાની [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન જનત|મંજૂરી પણ નોહતી]].<ref>{{Cite book|last =Prodan|first =David |title =Supplex Libellus Valachorum= Or, The Politicle Struggle of Romanians in Transylvania During the 18th Century|publisher=Academy of Social Republic of Romania|year =1971|location =Bucharest}}</ref> [[1848ની ક્રાંતિ]]ની નિષ્ફળતા બાદ [[મહા સત્તાઓ]]એ એક જ રાજ્યમાં અધિકૃત રીતે સંમિલિત કરવાની રોમાનિયનોની ઈચ્છાનું સમર્થન કર્યું નહીં, જેના કારણે [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમનો]]ના વિરોધમાં એકલા હાથે આગળ વધવા રોમાનિયાને ફરજ પડી. 1859માં [[મોલ્ડેવિયા]] અને [[વાલ્લેશિયા|વાલ્લેચિયા]] બંનેમાં એક જ વ્યક્તિ –[[એલેક્જાન્ડર જ્હોન કુઝા|એલેક્ઝાન્ડ્રુ ઈઓઆન કુઝા]]– ને [[રોમાનિયન રાજ્યના વડાઓ|પ્રિન્સ]] તરીકે ચૂંટવામાં આવી ([[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]]માં ''[[ડોમ્નિટોર]]'' ).<ref>{{Cite book|last =Bobango|first =Gerald J|title =The emergence of the Romanian national State|url =https://archive.org/details/emergenceofroman0000boba|publisher =Boulder|year =1979|location =New York|isbn = 9780914710516}}</ref> આમ રોમાનિયા અંગત જોડાણ તરીકે રચાયુ, જો કે આ રોમાનિયામાં ટ્રાન્સીલ્વેનિયાનો સમાવેશ થતો નહોતો. ત્યાં ઉચ્ચવર્ગ અને શાસકોમાં મુખ્યત્વે હંગેરિયનો જ હતા અને સ્વાભાવિકપણે 19મી સદીના પાછલા ભાગમાં રોમાનિયન રાષ્ટ્રવાદ હંગેરિયનોની વિરુદ્ધમાં ચાલ્યો. અગાઉના 900 વર્ષોની જેમ ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરીની જેમ જ, વિશેષ કરીને 1867ની [[હંગેરીનો ઇતિહાસ|દ્વિમુખી-રાજાશાહી]]એ રોમાનિયનો બહુમતિ ધરાવતા હતા તેવા ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના ભાગોમાં પણ હંગેરિયનોને મજબૂત સત્તામાં રાખ્યા. 1866ના ''ડીઈટેટ બળવા'' માં [[એલેક્ઝાન્ડ્રુ ઈઓઆન કુઝા|કુઝા]]ને દેશનિકાલ અપાયો અને તેની જગ્યાએ [[હોહેન્ઝોલેર્ન-સિગ્મારિન્જેન|હોહેન્ઝોલ્લેર્ન-સિગ્મારિન્જેન]]ના પ્રિન્સ કાર્લ આવ્યા, કે જે [[રોમાનિયાના રાજકુમાર કેરોલ|રોમાનિયાના પ્રિન્સ કેરોલ]] તરીકે જાણીતા બન્યા. [[રુસો-તૂર્કીશ યુદ્ધ, 1877-78|રુસો-તૂર્કિશ યુદ્ધ]] દરમિયાન રોમાનિયા રશિયાના પક્ષે રહીને લડ્યુ હતુ,<ref>{{Citeweb|language|Russian|title =San Stefano Preliminary Treaty|year =1878|url =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/stefano.htm|access-date=2008-08-31}}</ref> અને [[બર્લિનની સંધિ 1878|1878ની બર્લિનની સંધિ]]માં [[મહા સત્તાઓ|મહાસત્તાઓ]]એ રોમાનિયાને [[સ્વાતંત્ર્યનું રોમાનિયન યુદ્ધ|સ્વતંત્ર]] રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપી હતી.<ref>{{Cite book|work=Internet Modern History Sourcebook|title=The Treaty of Berlin, 1878 - Excerpts on the Balkans|date=July 13, 1878|place=Berlin|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html|access-date=2008-08-31|publisher=Fordham University|archive-date=2008-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080608120300/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1878berlin.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last =Patterson|first =Michelle|title =The Road to Romanian Independence|journal =Canadian Journal of History|month =August|year =1996|url =http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199608/ai_n8755098|access-date =2008-08-31|format ={{Dead link|date=April 2009}} – <sup>[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3APatterson+intitle%3AThe+Road+to+Romanian+Independence&as_publication=Canadian+Journal+of+History&as_ylo=1996&as_yhi=1996&btnG=Search Scholar search]</sup>|archive-url =https://archive.today/20080324063246/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199608/ai_n8755098|archive-date =2008-03-24|url-status =live}}</ref> જેના બદલામાં રોમાનિયાએ [[બેસ્સાર્બિયા]]ના ત્રણ દક્ષિણી જિલ્લાઓ રશિયાને સોંપ્યા અને [[દોબ્રુજા|ડોબ્રુજા]] મેળવ્યુ. 1881માં [[રાજાશાહી|રાજ્ય]]ની [[હુકુમત]] ઉભી કરવામાં આવી અને પ્રિન્સ કેરોલ [[રાજા]] [[કેરોલ I]] બન્યા. 1878–1914ના સમયગાળા દરમિયાન રોમાનિયાએ [[રોમાનિયાનું રાજ્ય|સ્થિરતા અને વિકાસ]] અનુભવ્યા. [[બીજુ બાલ્કન યુદ્ધ|દ્વિતિય બાલ્કન યુદ્ધ]] દરમિયાન રોમાનિયા [[બલ્ગેરિયા]]ની સામે [[ગ્રીસ]], [[સર્બિયા]], [[મોન્ટેનેગ્રો]] અને [[તુર્કી|તૂર્કી]]ની સાથે જોડાયું અને શાંતિ માટેની [[બુકારેસ્ટની સંધિ (1913)|બુકારેસ્ટની સંધિ(1913)]]માં રોમાનિયાએ [[દક્ષિણી દોબ્રુડ્જા]] મેળવ્યુ.<ref>{{Cite book|last =Anderson|first =Frank Maloy|last2 =Hershey|first2 =Amos Shartle|title =Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870-1914|url =https://archive.org/details/handbookfordipl00hersgoog|publisher =Government Printing Office|year =1918|location =Washington D.C.}}</ref> === વિશ્વ યુદ્ધો અને ગ્રેટર રોમાનિયા === ;(1916–1945) [[ચિત્ર:Romania territory during 20th century.gif|thumb|250px|20મી સદી દરમિયાન રોમાનિયન પ્રદેશ: જાંબુડિયો રંગ 1913 પહેલાનુ જૂનું રાજ્ય સૂચવે છે, ગુલાબી વિશ્વયુદ્ધ 1માં જોડાયા બાદ રોમાનિયાએ મેળવેલા અને વિશ્વયુદ્ધ 2 બાદ રહેલા મોટા રોમાનિયાના વિસ્તારો સૂચવે છે, રોમાનિયા સાથે વિશ્વયુદ્ધ 1 બાદ જોડાયેલા વિસ્તારો અથવા બીજા બાલ્કન યુદ્ધ બાદ ભેળવેલી દેવાયેલા વિસ્તારો નારંગી સૂચવે છે. નાનો હેર્ટઝા પ્રાંત પણ જાંબુડિયો છે, પરંતુ તે ગુમાવી દેવો પડ્યો હતો, 1913 પહેલા જૂના સામ્રાજ્યનો તે ભાગ હતો, પરંતુ વિશ્વયુદ્ધ 2 પછી તે ભાગ ગુમાવવો પડ્યો હતો.]] ઓગસ્ટ 1914માં [[વિશ્વયુદ્ધ 1|વિશ્વ યુદ્ધ I]] ફાટી નીકળ્યુ ત્યારે રોમાનિયાએ પોતાની [[તટસ્થ દેશ|તટસ્થતા]] જાહેર કરી હતી. બે વર્ષ બાદ સાથીઓના દબાણ બાદ (ખાસ કરીને નવો મોરચો ખોલવા હતાશ બનેલા ફ્રાન્સનું દબાણ) રોમાનિયાએ ઓગસ્ટ 14/27 1916ના રોજ સાથીઓ સાથે જોડાણ કર્યુ અને [[ઓસ્ટ્રીયા-હંગેરી|ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરી]] સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ. આ પગલા માટે [[બુકારેસ્ટની સંધિ (1916)|ગુપ્ત લશ્કરી સમજૂતિ]]ની શરતો અનુસાર રોમાનિયન લોકો માટે રાષ્ટ્રીય અખંડિતતા સ્થાપવાના રોમાનિયાના ધ્યેયમાં સહકારની ખાતરી આપવામાં આવી.<ref>{{Cite web|last =Horne|first =Charles F.|year =Horne|title =Ion Bratianu's Declaration of War Delivered to the Austrian Minister in Romania on August 28, 1916|volume =V|publisher =Source Records of the Great War|url=http://www.firstworldwar.com/source/romaniawardeclaration.htm|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમાનિયા માટે [[રોમાનિયન અભિયાન (વિશ્વયુદ્ધ I)|રોમાનિયન લશ્કરી અભિયાન]]નો અંત વિનાશક રહ્યો કારણ કે ચાર મહિનાની અંદર [[મધ્ય સત્તાઓ]]એ દેશના બે-તૃતિયાંશ ભાગ પર વિજય મેળવ્યો હતો અને મોટા ભાગનું [[રોમાનિયન લશ્કર|લશ્કર]] કેદ પકડાયુ અથવા હણાયુ હતું. આમ છતાં 1917માં આક્રમક દળોને અટકાવી દેવાયા બાદ [[મોલ્ડેવિયા]] રોમાનિયાના હાથમાં રહ્યું. યુદ્ધના અંત સુધીમાં ઓસ્ટ્રિયા-હંગેરી અને રશિયન સામ્રાજ્ય વિઘટિત થયા અને ભાંગી પડ્યા; [[બેસ્સાર્બિયા]], [[બુકોવિના]] અને [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]એ 1918માં [[રોમાનિયાનું રાજ્ય|રોમાનિયાના રાજ્ય]] સાથે અખંડિતતાનો સ્વીકાર કર્યો. 1914થી 1918 સુધીમાં તત્કાલિન સરહદોની અંદર કુલ લશ્કરી અને નાગરિક [[વિશ્વયુદ્ધ 1 મૃત્યુઓ|મૃ્ત્યુ]]નો આંકડો 748,000 હોવાનો અંદાજ છે.<ref>{{cite book |title=Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik |last=Erlikman |first=Vadim |authorlink= |coauthors= |year= 2004 |publisher= |location= Moscow |isbn= 5-93165-107-1 }} </ref> 1920 સુધીમાં [[ત્રીપક્ષિય સંધિ|ટ્રિએનોન સંધિ]] મુજબ [[હંગેરી]]એ [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] પરના [[ઓસ્ટ્રો-હંગેરીયન રાજાશાહી|ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન રાજાશાહી]]ના દાવા પડતા મૂક્યા.<ref>{{citeweb|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon|title=Text of the Treaty of Trianon|publisher=World War I Document Archive|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમાનિયાનું [[બુકોવિના]] સાથેના જોડાણને 1919માં [[સેઈન્ટ જર્મનીની સંધિ|સેઈન્ટ જર્મેઈન સંધિ]]માં,<ref>{{citebook|title=Europe Since 1945: An Encyclopedia|author=Bernard Anthony Cook|page=162|isbn=0815340575|year=2001|publisher=Taylor&Francis|access-date=2008-08-31}}</ref> અને [[બેસ્સાર્બિયા|બેસ્સેર્બિયા]] સાથેના જોડાણને 1920માં [[પેરિસની સંધિ (1920)|પેરિસની સંધિ]] દ્વારા માન્યતા મળી હતી.<ref>{{citejournal|title=The Legal Status of the Bukovina and Bessarabia|author=Malbone W. Graham|journal=The American Journal of International Law|month=October | year=1944|volume=38|issue=4|publisher=American Society of International Law|url=http://www.jstor.org/stable/2192802|access-date=2008-08-31}}</ref> રોમેનિયન અભિવ્યક્તિ [[રોમાનિયા મેર|રોમેનિયા મેર]] (શબ્દશઃ અનુવાદ "મહાન રોમાનિયા", પરંતુ સામાન્ય રીતે તેને "વધારે મોટા રોમાનિયા" કહેવાય છે) [[યુદ્ધ વચ્ચેનો સમયગાળો|આંતર-યુદ્ધના સમયગાળા]]ના સમયનો અને તે સમયે વિસ્તરણ દ્વારા રોમાનિયામાં આવરી લેવાયેલી સરહદોનો સંદર્ભ આપે છે (નકશો જુઓ). રોમાનિયાએ તે સમયે તેની સરહદોનો વ્યાપ મહત્તમ વધાર્યો હતો(લગભગ તમામ {{convert|300000|km2|sqmi|disp=s|abbr=on}}),<ref name="mare rom">{{cite web|url=http://media.ici.ro/history/ist08.htm|language=Romanian|title=Statul National Unitar (România Mare 1919 - 1940)publisher=ici.ro|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612075330/http://media.ici.ro/history/ist08.htm|url-status=dead}}</ref> અને બધી ઐતિહાસિક રોમાનિયન ભૂમિને ભેગી કરી હતી.<ref name="mare rom"/> [[Image:Romania1941.png|thumb|250px|left]] બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન રોમાનિયાએ ફરી વાર તટસ્થ રહેવા પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ જુન 28, 1940ના રોજ તેને [[જુન 1940 સોવિયેત આખરીનામુ|સોવિયેત આખરીનામુ મળ્યુ]], જેમાં બિન-જોડાણના સંજોગોમાં [[અતિક્રમણ]]ની ગર્ભિત ધમકી આપવામાં આવી હતી.<ref name="ultimatum">{{cite book|url=http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/istorie1918-1940/13-4.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071113170140/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/istorie1918-1940/13-4.htm|archive-date=2007-11-13|title=Istoria Românilor între anii 1918-1940|author=Ioan Scurtu, Theodora Stănescu-Stanciu, Georgiana Margareta Scurtu|language=Romanian|publisher=University of Bucharest|year=2002|access-date=2009-12-17|url-status=live}}</ref> [[મોસ્કો]] અને [[બર્લિન]]ના દબાણ હેઠળ રોમાનિયન વહીવટીતંત્ર અને લશ્કરને યુદ્ધ નિવારવા માટે [[બેસ્સાર્બિયા]]ની સાથે [[ઉત્તરી બુકોવિના]]માંથી પીછેહઠ કરવી પડી.<ref>{{cite book|last=Nagy-Talavera|first=Nicolas M.|title=Green Shirts and Others: a History of Fascism in Hungary and Romania|url=https://archive.org/details/isbn_817918515|publisher=Hoover Institution Press|year=1970|page=[https://archive.org/details/isbn_817918515/page/305 305]}}</ref> અન્ય પરિબળોની સાથે આ સ્થિતિએ સરકારને [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી]]ઓ સાથે જોડાણ માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. ત્યાર બાદ [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી]] મધ્યસ્થીના ફળ સ્વરૂપે દક્ષિણી [[દોબ્રુજા]] બલ્ગેરિયાને આપવામાં આવ્યુ, જ્યારે કે હંગેરીને [[ઉત્તરી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]] મળ્યુ .<ref>{{citejournal|author=M. Broszat|language=German|title=Deutschland — Ungarn — Rumänien. Entwicklung und Grundfaktoren nationalsozialistischer Hegemonial- und Bündnispolitik 1938-1941|journal=[[Historische Zeitschrift]]|issue=206|year=1968|pages=552–553}}</ref> સરમુખત્યાર [[રોમાનિયાના કેરોલ II|રાજા કેરોલ II]]ને 1940માં [[છોડી દેવુ|પદભ્રષ્ટ]] કરાયા અને તેમના સ્થાને [[રાષ્ટ્રીય કાયકાદીય રાજ્ય|રાષ્ટ્રીય લશ્કરી રાજ્ય]] સ્થપાયુ, જેમાં [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]] અને [[આયર્ન ગાર્ડ]] વચ્ચે સત્તાઓ વિભાજિત હતી. મહિનાઓની અંદર એન્ટોનેસ્કુએ [[આયર્ન ગાર્ડ]]ને કચડી નાખ્યા અને ત્યાર બાદના વર્ષમાં રોમાનિયાએ [[વિશ્વયુદ્ધ 2ની ધરી સત્તાઓ|ધરી સત્તાઓ]]ના પક્ષે યુદ્ધમાં ઝુકાવ્યુ. યુદ્ધ દરમિયાન [[નાઝી જર્મની]] માટે રોમાનિયા તેલનો મહત્વનો સ્રોત હતો,<ref>{{cite web|url=http://www.2worldwar2.com/mistakes.htm#ploesti|title=The Biggest Mistakes In World War 2:Ploesti - the most important target|access-date=2008-08-31}}</ref>જેના કારણે [[સાથીઓ]] દ્વારા [[ઓપરેશન ટાઈડલ વેવ|અનેક બોમ્બ હુમલાઓ થયા]] . [[ઓપરેશન બાર્બારોસા|સોવિયેત સંઘ પર ધરીઓના અતિક્રમણ]]ના પગલે [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]]ના નેતૃત્વ હેઠળ રોમાનિયાએ બેસ્સાર્બિયા અને ઉત્તરી બુકોવિના સોવિયેત રશિયા પાસેથી પરત મેળવ્યા. [[હોલોકોસ્ટ]]માં એન્ટોનેસ્કુ ટુકડીઓએ મોટી ભૂમિકા ભજવી,<ref>''નોંઘ: વિશ્વયુદ્ધ IIની લિંક જુઓ'' : {{cite report|editor=Ronald D. Bachman|title=Romania:World War II|edition=2|publisher=Library of Congress.Federal Research Division|location=Washington D.C.|oclc=DR205.R613 1990|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html|date=2005-11-09|access-date=2008-08-31}}</ref> અને કંઈક અંશે [[યહૂદી|યહુદી]]ઓ પર અત્યાચાર અને સામૂહિક સંહારની [[નાઝી]]ઓની નીતિનું અનુસરણ કર્યુ અને [[રોમાનિ લોકો|રોમાસને]] સોવિયેત સંઘ પાસેથી પૂર્વીય વિસ્તારો ([[ટ્રાન્સનિસ્ટ્રિઆ (વિશ્વ યુદ્ધ II)|ટ્રાન્સનિસ્ટ્રિઆ]]) અને [[મોલ્ડેવિયા]] પરત મળ્યા.<ref>{{citeweb|quote=“no country, besides Germany, was involved in massacres of Jews on such a scale.”|author=[[Raul Hilberg]]|publisher=International Commission on the Holocaust in Romania|title=Executive Summary: Historical Findings and Recommendations|coauthors=Yad Vashem|year=2004|url=http://yad-vashem.org.il/about_yad/what_new/data_whats_new/pdf/english/EXECUTIVE_SUMMARY.pdf|format=PDF|access-date=2008-08-31}}</ref> ઓગસ્ટ 1944માં રાજા [[રોમાનિયાના માઈકલ I]] દ્વારા એન્ટોનેસ્કુની હકાલપટ્ટી અને ધરપકડ કરાઈ. રોમાનિયાએ પક્ષ બદલ્યો અને [[વિશ્વયુદ્ધ IIના મિત્ર રાષ્ટ્રો|સાથી]]ઓ સાથે જોડાણ કર્યું, પરંતુ 1947ના [[પેરિસ શાંતિ સંધિઓ, 1947|પેરિસ શાંતિ સંમેલન]]માં [[નાઝી જર્મની]]ને હરાવવામાં તેની ભૂમિકાની સરાહના થઈ નહિ.<ref>{{citeweb|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/5/38D4D252-BE7E-4943-A6A9-4E3C1B32A05F.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930033400/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/5/38D4D252-BE7E-4943-A6A9-4E3C1B32A05F.html|archive-date=2007-09-30|title=World War II – 60 Years After: Former Romanian Monarch Remembers Decision To Switch Sides|author=Eugen Tomiuc|date=May 6, 2005|access-date=2008-08-31|url-status=live}}</ref> યુદ્ધના અંત સુધીમાં રોમાનિયન લશ્કરે 300,000 જીવનની ખુવારી સહન કરી.<ref>{{cite book|author=Michael Clodfelter|title=Warfare and Armed Conflicts- A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500-2000|edition=2|year=2002|pages=582|isbn=0-7864-1204-6|publisher=McFarland|location=Jefferson, NC}}</ref> 1939ની સરહદોની અંદર [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદી]] હોલોકોસ્ટ પીડિતોનો કુલ આંકડો 469,000 હતો, જેમાં બેસ્સેર્બિયા અને બુકોવિનાના 325,000નો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref>[[માર્ટન ગિલબર્ટ|માર્ટિન ગિલબર્ટ]]. ''હોલોકોસ્ટનો નકશો'' . 1988</ref> === સામ્યવાદ === ; (1945–1989) દેશમાં હજુ પણ [[લાલ લશ્કર]]ના દળોની છાવણીઓ હતી અને તેઓ ''ડી ફેક્ટો'' અંકુશ ધરાવતા હતા, [[રોમાનિયન સામ્યવાદી પક્ષ|સામ્યવાદ]]- પ્રભુત્વ ધરાવતી સરકારે [[રોમાનિયન સામાન્ય ચૂંટણી, 1946|નવી ચૂંટણીઓ]]ની જાહેરાત કરી અને આમાં તેમણે ધાક-ધમકી દ્વારા અને [[ચૂંટણી છેતરપિંડી|ચૂંટણીમાં ગોલમાલ]] દ્વારા 80% મતો સાથે અને વિજય મેળવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html#ro0037|publisher=Federal research Division, Library of Congress|title=Romania: Country studies - Chapter 1.7.1 "Petru Groza's Premiership"|access-date=2008-08-31}}</ref> આમ બહુ ઝડપથી તેમણે પોતાની જાતને વર્ચસ્વવાળા રાજકીય પરિબળ તરીકે સ્થાપિત કરી. 1947માં [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદીઓ]]એ [[રોમાનિયાના માઈકલ I|રાજા માઈકલ I]]ને પદ ત્યાગ કરવા અને દેશ છોડવા વિવશ કર્યા અને રોમાનિયાને [[લોકોનું ગણતંત્ર|જનતાનું ગણતંત્ર]] જાહેર કર્યુ.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|publisher=CIA - The World Factbook|title=Romania|access-date=2008-08-31|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515163205/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ed-u.com/ro.html|title=Romania - Country Background and Profile|publisher=ed-u.com|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210194350/http://www.ed-u.com/ro.html|url-status=dead}}</ref> રોમાનિયા 1950ના દસકાના છેલ્લા વર્ષો સુધી [[સોવિયેત સંઘ|USSR]]ના સીધા [[રોમાનિયાનો સોવિયેત કબજો|લશ્કરી કબજા]] અને [[સોવરોમ્સ|આર્થિક અંકુશ]] હેઠળ રહ્યુ. આ સમય દરમિયાન શોષણ કરવાના હેતુથી સ્થપાયેલ સોવિયેત-રોમાનિયન કંપનીઓ ([[સોવરોમ્સ]]) રોમાનિયાના વિપુલ કુદરતી ભંડારોને ચૂસતી રહી.<ref>{{Citebook|last=Roper|first=Stephen D.|title=Romania: The Unfinished Revolution|place=London|publisher=Routledge|year=2000|isbn=9058230279|pages=18}}</ref><ref>{{Citebook|last=Cioroianu|first=Adrian|author-link=Adrian Cioroianu|title="On the Shoulders of Marx. An Incursion into the History of Romanian Communism"|language=Romanian|publisher=Editura Curtea Veche|year =2005|location=Bucharest|pages=68–73|isbn=9736691756}}</ref> 1940ના દસકાના પાછલા સમયથી 1960ના પ્રારંભિક વર્ષો દરમિયાન [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદી]] સરકારે આતંકનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી દીધું અને આ માટે તેણે મુખ્યત્વે [[સીક્યુરિટેટ]] (નવી ગુપ્ત પોલીસ)નો ઉપયોગ કર્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે "[[રાજ્યનો દુશ્મન|રાજ્યના દુશ્મનો]]"ના સફાયા માટે અનેક અભિયાનો આદર્યા અને તેમાં રાજકીય કે આર્થિક કારણો દર્શાવીને સેંકડો વ્યક્તિઓ મારી નખાયા અથવા કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા.<ref>{{Citebook|last =Caraza|first =Grigore|title =Aiud însângerat|publisher =Editura Vremea XXI|year=2004|volume=Chapter IV|isbn=9736450503|language=Romanian}}{{Page needed}}</ref> સજાઓમાં દેશનિકાલ, આંતરિક હદપાર અને બળજબરીથી મજૂરી કરાવવાની છાવણીઓમાં મોકલવાનો સમાવેશ થતો હતો; અસંતુષ્ટોને ભારે ક્રૂરતાથી દબાવવામાં આવ્યા. આ સમયની ધૃણાસ્પદ ઘટના [[પિટેસ્ટિ જેલ]]માં બની, અહીંયા રાજકીય વિરોધીઓના એક જૂથને યાતના દ્વારા સુધારણાના કાર્યક્રમમાં મૂકવામાં આવ્યા. ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે વિશાળ જનસમુદાય પર અત્યાચાર, ક્રૂરતા અને મૃત્યુની હજારો ઘટનાઓ બની હતી અને તેમાં રાજકીય વિરોધીઓથી માંડીને સામાન્ય નાગરિકો પણ ભોગ બન્યા હતા.<ref>{{cite book|author=Cicerone Ioniţoiu|title=Victimele terorii comuniste. Arestaţi, torturaţi, întemniţaţi, ucişi. Dicţionar|publisher=Editura Maşina de scris|location=Bucharest|year=2000 |isbn= 973-99994-2-5|language=Romanian}}{{Page needed}}</ref> 1965માં [[નકોલ કેઉસેસ્કુ|નિકોલ સીઉસેસ્કુ]] સત્તામાં આવ્યા અને સોવિયેત આગેવાની હેઠળના 1968ના [[ચેકોસ્લોવાકિયા]] અતિક્રમણની ટીકા કરનાર અને 1967ના [[છ-દિવસ યુદ્ધ|છ-દિવસના યુદ્ધ]] બાદ [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]] સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો ચાલુ રાખનાર એક માત્ર [[વોર્સો કરાર]] રાષ્ટ્ર સહિતના નિર્ણયોના અમલ જેવી સ્વતંત્ર નીતિઓ શરૂ કરી; [[જર્મનીનું ફેડરલ રીપબ્લિક|જર્મનીના ફેડરલ રીપબ્લિક]] સાથે આર્થિક સંબંધો (1963) અને રાજદ્વારી સંબંધો(1967) સ્થાપ્યા.<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/romania/75.htm|publisher=countrystudies.us|title=Romania: Soviet Union and Eastern Europe|publisher=Country Studies.us|access-date=2008-08-31}}</ref> આ ઉપરાંત [[આરબ]] રાષ્ટ્રો સાથેના નજદીકી સંબંધો (અને [[પીએલઓ(PLO)|PLO]])ના કારણે રોમાનિયા [[ઈઝરાયલ|ઈઝરાયેલ]]–[[ઇજિપ્ત]] અને ઈઝરાયેલ–[[પીએલઓ(PLO)|PLO]] શાંતિ પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શક્યુ.<ref>{{citeweb|url=http://countrystudies.us/romania/80.htm |publisher=countrystudies.us| title=Middle East policies in Communist Romania|publisher=Country Studies.us|access-date=2008-08-31}}</ref> પરંતુ, 1977 અને 1981ની વચ્ચે રોમાનિયાના વિદેશી દેવામાં તીવ્ર વૃદ્ધિ થતાં (૩ અબજ યુએસ ડોલરમાંથી વધીને 10 અબજ),<ref>{{Cite web|last=Deletant|first=Dennis|title=New Evidence on Romania and the Warsaw Pact, 1955-1989|publisher=Cold War International History Project e-Dossier Series|url=http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=topics.publications&doc_id=16367&group_id=13349|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029113345/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=topics.publications&doc_id=16367&group_id=13349|url-status=dead}}</ref> [[આઈએમએફ(IMF)|IMF]] અથવા [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેંક]] જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા સંગઠનોનો પ્રભાવ વધ્યો અને નિકોલ સીઉસેસ્કુની [[ઓટાર્કી|સરમુખત્યારવાદી]] નીતિઓમાં અવરોધ આવ્યો. પરિણામસ્વરૂપ તેમણે રોમાનિયનોને નિચોવી નાખે તેવી અને રોમાનિયન અર્થતંત્રને રુંધી કાઢે તેવી નીતિઓ લાદી અને વિદેશી ઋણ ચૂકવવા પ્રયાસ કર્યો, જ્યારે કે બીજી બાજુ [[સીક્યુરિટેટ|પોલીસ રાજ્ય]]ની સત્તાઓમાં અમર્યાદ વધારો કર્યો અને [[વ્યક્તિત્વની પૂજા|વ્યક્તિત્વ પૂજા]]ને પ્રોત્સાહન આપ્યુ. આના કારણે સીઉસેસ્કુનીની લોકપ્રિયતામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો આવ્યો અને પરિણામ સ્વરૂપ તેને સત્તા પરથી ઉખાડી ફેંકાયો તથા [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ|1889ની રોમાનિયન ક્રાંતિ]]ની લોહિયાળ ઘટનામાં તેની હત્યા કરાઈ. 2006માં [[રોમાનિયામાં સામ્યવાદી સરમુખત્યારશાહીના અભ્યાસ માટેનું પ્રેસિડેન્શિયલ કમિશન|રોમાનિયામાં સામ્યવાદી સરમુખત્યારશાહી માટેના પ્રેસિડેન્શિયલ કમિશન]]ના અંદાજ મુજબ સામ્યવાદી દમનનો સીધો ભોગ બનેલા લોકોની સંખ્યા 2 મિલિયન હતી.<ref>{{cite report|title=Recensământul populaţiei concentraţionare din România în anii 1945-1989|publisher=Centrul Internaţional de Studii asupra Comunismului|location=Sighet|year=2004|language=Romanian}}</ref><ref>{{cite report|title=Raportul Comisiei Prezidenţiale pentru Analiza Dictaturii Comuniste din România|publisher=Comisia Prezidenţială pentru Analiza Dictaturii Comuniste din România|date=2006-12-15|pages=215–217}}</ref> સામ્યવાદી જેલોમાં મળેલી યાતનાના પરિણામે આઝાદીમાં મૃત્યુ પામેલા લોકોની સંખ્યાનો આમાં સમાવેશ કરાયો નથી અને દેશના વિકટ આર્થિક સંજોગોના કારણે મૃત્યુ પામનાર લોકોની વિગતો પણ શામેલ કરાઈ નથી. === વર્તમાન લોકશાહી === ક્રાંતિ બાદ [[ઈઓન ઈલિએસ્કુ]]ની આગેવાની હેઠળના [[નેશનલ સાલ્વેશન ફ્રન્ટ|નેશનલ સાલ્વેશન ફ્રન્ટે]] અંશતઃ બહુ-પક્ષીય લોકશાહી અને મુક્ત બજારના પગલાઓ લીધા.<ref>{{cite web| last=Carothers| first= Thomas |title= Romania: The Political Background |url= http://www.idea.int/publications/country/upload/Romania,%20The%20Political%20Background.pdf |format=PDF|quote= "This seven-year period can be characterized as a gradualistic, often ambiguous transition away from communist rule towards democracy."|access-date=2008-08-31}}</ref><ref>{{cite journal| last=Hellman| first=Joel| title= Winners Take All: The Politics of Partial Reform in Postcommunist | journal=Transitions World Politics|volume=50|issue=2|month=January | year=1998|pages=203–234}}</ref> [[ક્રિશ્ચિઅન-ડેમોક્રેટિક નેશનલ પીઝન્ટ્સ પાર્ટી(રોમાનિયા)|ક્રિશ્ચિઅન-ડેમોક્રેટિક નેશનલ પીઝન્ટ્સ પાર્ટી]], [[નેશનલ લિબરલ પાર્ટી (રોમાનિયા)|નેશનલ લિબરલ પાર્ટી]] અને [[રોમાનિયન સોશિયલ ડેમોક્રેટ પાર્ટી]] જેવા યુદ્ધ પહેલાના સમયના અનેક મોટા રાજકીય પક્ષોને ફરી જીવિત કરવામાં આવ્યા. એપ્રિલ 1990માં અનેક મોટી રાજકીય રેલીઓ બાદ [[યુનિવર્સિટી સ્ક્વેર, બુકારેસ્ટ]] ખાતે તાજેતરમાં યોજાયેલ સંસદીય ચૂંટણીના વિરોધમાં ધરણા શરૂ થયા અને ફ્રન્ટ પૂર્વ સામ્યવાદીઓ અને [[સીક્યુરિટેટ|સીક્યુરીટેટ]]ના સભ્યોનું બનેલ હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો. વિરોધકર્તાઓએ ચૂંટણીના પરિણામ સ્વીકાર્યા નહિ અને તેને બિન-લોકતાંત્રિક ગણાવીને પૂર્વ ઉચ્ચ સ્તરના સામ્યવાદી પક્ષના સભ્યોની બાદબાકીની માગ કરી. આ વિરોધ ખૂબ જ ઝડપથી ઉગ્ર બન્યો અને ([[ગોલેનિએડ|ગોલેનિઅડ]] તરીકે ઓળખાતા) જંગી દેખાવો થવા લાગ્યા . શાંતિપૂર્ણ દેખાવો હિંસામાં ફેરવાઈ ગયા અને [[જિઉ નદી|જિઉ વેલી]]ના સ્થાનિક કોલસાના ખાણિયાઓની હિંસક દખલના કારણે [[જુન 1990 માઈનરિઅડ]] તરીકે યાદ કરવામાં આવતી ઘટના બની.<ref>{{cite web| last=Bohlen | first=Celestine |title = Evolution in Europe; Romanian miners invade Bucharest|url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE6D6113DF936A25755C0A966958260|text= "Responding to an emergency appeal by President Ion Iliescu, thousands of miners from northern Romania descended on the capital city today"|access-date=2008-08-31}}</ref> પરિણામસ્વરૂપ ફ્રન્ટ(મોરચા)ના વિભાજન બાદ ઘણા રાજકીય પક્ષો ઉદભવ્યા, જેમાં રોમાનિયન ડેમોક્રેટ સોશિયલ પાર્ટી (પાછળથી [[સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી (રોમાનિયા)|સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]]), [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી (રોમાનિયા)|ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] અને ([[રોમાનિયામાં રાજકીય પક્ષોની યાદી#અન્ય 1989 બાદના પક્ષો|એલાયન્સ ફોર રોમાનિયા]])નો સમાવેશ થાય છે. 1990થી 1996 સુધી અનેક યુતિઓ અને સરકારોએ રાજ્યના વડા તરીકે ઈઓન ઈલિએસ્કુ સાથે રોમાનિયાનો વહીવટ કર્યો. ત્યાર બાદથી સરકારના ત્રણ લોકતાંત્રિક ફેરફાર કરાયા: 1996માં ડેમોક્રેટિક-લિબરલ વિરોધપક્ષ અને તેના નેતા [[એમિલ કોન્સ્ટેન્ટિનેસ્કુ]] સત્તા માટે સંમત થયા; 2000માં ધી સોશિયલ ડેમોક્રેટ્સ ફરી સત્તામાં આવ્યા અને ઈલિએસ્કુ ફરી પ્રમુખ બન્યા; અને 2004માં [[સત્યનો ન્યાય|જસ્ટિસ એન્ડ ટ્રુથ એલાયન્સ]] તરીકે ઓળખાતા પક્ષોના જોડાણ સાથે [[ટ્રેઈએન બેસેસ્કુ|ટ્રીઅને બાસેસ્કુ]] પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા. મોટા જોડાણ દ્વારા સરકારની રચના કરવામાં આવી અને તેમાં [[રુઢિચુસ્ત પક્ષ(રોમાનિયા)|કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટી]] અને [[યુડીએમઆર(UDMR)|એથનિક હંગેરીયન પાર્ટી]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો. [[શીત યુદ્ધ]]બાદ રોમાનિયાએ [[પશ્ચિમી યુરોપ]] સાથેના સંબંધોમાં નિકટતા વધારી અને 2004માં [[NATO(નાટો)|નાટો]] સાથે જોડાયુ અને બુકારેસ્ટમાં [[2008 બુકારેસ્ટ સંમેલન|2008 સમિટ]]ની યજમાની કરી.<ref>{{Cite news|title =NATO update: NATO welcomes seven new members|url =http://www.nato.int/docu/update/2004/04-april/e0402a.htm|publisher=NATO|access-date=2008-08-31}}</ref> 1993માં દેશે [[યુરોપીયન મંડળ|યુરોપીયન યુનિયન]]માં સભ્યપદ માટે અરજી કરી અને 1995માં EU સંલગ્ન દેશ બન્યો તથા જાન્યુઆરી 1, 2007ના રોજ સભ્ય બન્યો.<ref>{{Cite news|title=EU approves Bulgaria and Romania|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5380024.stm|publisher=BBC News|access-date=2008-08-31}}</ref> મુક્ત પ્રવાસ કરાર અને શીતયુદ્ધ- બાદની રાજદ્વારી સ્થિતિઓની સાથે 1990ના દસકા બાદની આર્થિક મંદીમાં જીવનની મુશ્કેલીઓ બાદ રોમાનિયા પાસે [[રોમાનિયન ડાયસ્પોરા|ડાયસ્પોરા]] (યહૂદીઓનું ગેરયહૂદીમાં વિખરાઈ જવું) વધી રહ્યા છે, એક અંદાજ મુજબ 2 મિલિયનથી વધુ લોકો આવા છે. પરદેશમાં વસવાના મુખ્ય લક્ષ્ય સ્પેન, ઈટાલી, જર્મની, ઓસ્ટ્રિયા, યુકે, કેનેડા અને યુએસએ છે.<ref name="diaspora">{{cite web|url= http://www.focus-migration.de/index.php?id=2515&L=1|title= Romania|access-date= 2008-08-28|publisher= focus-migration.de|archive-date= 2009-02-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20090207131655/http://focus-migration.de/index.php?id=2515&L=1|url-status= dead}}</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Physical map of Romania.jpg|thumb|250px|રોમાનિયાનો ભૌગોલિક નકશો]] સપાટી પરના પ્રદેશની સાથે{{convert|238391|km2|sqmi|}}, રોમાનિયા એ [[દક્ષિણપૂર્વીય યુરોપ|દક્ષિણીપૂર્વ યુરોપ]]માં સૌથી મોટું અને યુરોપમાં [[ભૌગોલિક વિસ્તારોના ક્રમ મુજબ યુરોપીયન દેશોની યાદી|12મુ સૌથી મોટુ]] રાષ્ટ્ર છે.<ref name="statistical">{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|title=Geography, Meteorology and Environment|date=2004|publisher=Romanian Statistical Yearbook|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|url-status=dead}}</ref> [[સર્બિયા]] અને [[બલ્ગેરિયા]] સાથેની રોમાનિયાની સરહદનો મોટો ભાગ [[દાનુબે]]નો બનેલો છે. [[દાનુબે]] [[પ્રુટ નદી]] સાથે જોડાય છે, જે [[રીપબ્લિક ઓફ મોલ્ડોવા|મોલ્ડોવાના રીપબ્લિક]] સાથેની સરહદ બનાવે છે.<ref name="statistical"/> દાનુબે રોમાનિયાના વિસ્તારમાં થઈને [[કાળો સમુદ્ર|કાળા સમુદ્ર]]માં વહે છે, જેના લીધે યુરોપનો સૌથી વધુ સંરક્ષિત અને બીજો સૌથી મોટો ત્રિકોણ બને છે અને તે જૈવિક ક્ષેત્રની અનામતો અને જૈવિક વૈવિધ્યવાળી [[વિશ્વનાં હેરિટેજ સ્થળો|વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ]] ધરાવે છે.<ref>{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588|title=Danube Delta|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-09}}</ref> અન્ય મહત્વની નદીઓમાં ઉત્તર-દક્ષિણ [[મોલ્ડેવિયા]]માંથી વહેતી [[સિરેટ નદી|સિરેટ]], કાર્પેથિઅન પર્વતોમાંથી [[ઓલ્ટેનિયા]]માં થઈને વહેતી [[ઓલ્ટ નદી|ઓલ્ટ]], અને પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]માં થઈને વહેતી [[મુરેસ નદી|મુરેસ]] છે.<ref name="statistical"/> રોમાનિયાની ભૂમિ પર્વતીય અને તળેટીના વિસ્તારોમાં લગભગ સરખે ભાગે વહેંચાયેલી છે. [[રોમાનિયામાં પર્વતીય શિખરોની યાદી|તેની 14 પર્વતીય હારમાળાઓ]] [[કાર્પેથિઅન પર્વતો]] રોમાનિયાના કેન્દ્રમાં વર્ચસ્વ ધરાવે છે અને 2,000 મીટરની ઊંચાઈએ પહોંચે છે.<ref name="statistical"/> રોમાનિયાનો સૌથી ઊંચો પર્વત [[મોલ્ડોવેનુ શિખર]] છે ({{convert|2544|m|ft|disp=s|abbr=on}}). દક્ષિણ-મધ્ય રોમાનિયામાં [[બર્ગન પ્લેઈન|બારાજેન પ્લેન]] તરફ કાર્પાથિઅન્સ પર્વતોમાં મિઠાશ કરે છે. રોમાનિયાનું ભૌગોલિક વૈવિધ્ય વૃક્ષો અને વન્ય પ્રાણીઓની સમૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.<ref name="statistical"/> === પર્યાવરણ === [[ચિત્ર:Retezat-bucura-peleaga.jpg|thumb|250px|રેટેઝેટ નેશનલ પાર્કની અંદર હિમઝરણાના તળાવો]] કુદરતી અને અર્ધ-કુદરતી ઈકોસીસ્ટમથી દેશનો ઘણો વિસ્તાર (ભૂમિ પ્રદેશનો47%) છવાયેલો છે.<ref name="biodiversity">{{citeweb|url=http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/romania/robiodiv.htm|title=Romania's Biodiversity|publisher=Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection of Romania|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080210141053/http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/romania/robiodiv.htm|url-status=dead}}</ref> રોમાનિયાના તમામ જંગલોમાંથી અડધા જંગલો (દેશના 13%)ને ઉત્પાદન માટે નહિ પરંતુ જળ સંરક્ષણ માટે સાચવવામાં આવતા હોવાથી યુરોપના બિન-હસ્તક્ષેપવાળા મોટા જંગલો પૈકીના એક રોમાનિયામાં છે.<ref name="biodiversity"/> રોમાનિયન વન્ય પર્યાવરણની સંપૂર્ણતાનો અંદાજ એના પરથી આવી શકે છે કે યુરોપીયન વન્યની શ્રેણીના તમામ જીવજંતુઓની ઉપસ્થિતિ જોવા મળે છે, જેમાં તમામ યુરોપીયન છીંકણી રીંછો અને વરુના અનુક્રમે 60% તથા 40%નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/index.htm|title=State of the Environment in Romania 1998: Biodiversity|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080116051416/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/index.htm|url-status=dead}}</ref> રોમાનિયામાં સસ્તન(કે જેના માટે કાર્પેથિઅન [[કેમોઈસ|ચેમોઈસ]] સૌથી વધારે જાણીતા છે), પક્ષીઓ, સરીસૃપો, એકકોષીની પણ લગભગ 400 અદ્વિતિય જાતો છે.<ref>{{citeweb|url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf|format=PDF|title=EarthTrends:Biodiversity and Protected Areas - Romania|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926191841/http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf|url-status=dead}}</ref> લગભગ {{convert|10000|km2|sqmi|abbr=on}} (કુલ વિસ્તારના લગભગ 5%) કુલ સંરક્ષિત વિસ્તારમાંથી રોમાનિયામાં છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/protarea.htm|title=Protected Areas in Romania|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20071117061753/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/protarea.htm|url-status=dead}}</ref> જેમાં [[દાનુબે ડેલ્ટા|દાનુબે ત્રિકોણ અનામત જૈવક્ષેત્ર]] સૌથી મોટું છે અને યુરોપમાં સૌથી ઓછું નુકસાન પામેલ ભીનીભૂમિનું સંકુલ છે, કે જે કુલ સમગ્ર વિસ્તાર આવરી લે છે.{{convert|5800|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref>{{citeweb|url=http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/delta.htm|title=Danube Delta Reserve Biosphere|publisher=Romanian Ministry of Waters, Forests and Environmental Protection|access-date=2008-01-10|archive-date=2005-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20050426231510/http://www.envir.ee/programmid/pharecd/soes/romania/html/biodiversity/ariiprot/delta.htm|url-status=dead}}</ref> દાનુબે ત્રિકોણના જૈવ વૈવિધ્યની મહત્તા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતી છે. સપ્ટેમ્બર 1990માં તે જૈવક્ષેત્ર અભયારણ્ય તરીકે જાહેર થયું હતું, રામસર વિસ્તાર મે 1991માં અને આ વિસ્તારમાંથી 50% કરતા વધુ વિસ્તાર [[વિશ્વ વારસા સૂચિ|વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદી]]માં ડિસેમ્બર 1991માં સ્થાન પામ્યો.<ref>{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588|title=Danube Delta|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-10}}</ref> તેની સરહદોની અંદર વિશ્વનની સૌથી વધારે વ્યાપક [[રીડ બેડ]] પદ્ધતિ છે.<ref>{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/588/video|title=NHK World Heritage 100 Series|publisher=UNESCO's World Heritage Center|access-date=2008-01-10}}</ref> અન્ય બે જૈવ ક્ષેત્ર અભયારણ્યો છે: [[રેટેઝેટ નેશનલ પાર્ક]] અને [[રોડના પર્વતો|રોડના નેશનલ પાર્ક]]. === વન્યજીવ અને વનસ્પતિ === [[ચિત્ર:Pelicani din Delta Dunarii.PNG|250px|thumb|દાનુબે ડેલ્ટામાં પેલિકન]] રોમાનિયામાં 3,700 પ્રકારના સ્થળો છે, કે જેમાંથી અત્યાર સુધીમાં 23ને [[કુદરતી સ્મારકો|કુદરતી સ્થાપત્યો]], 74ને લુપ્ત, 39ને લુપ્તપ્રાય, 171ને દયાજનક અને 1,253 દુર્લભ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.<ref name="flora">{{cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/romania/soe2000/rom/cap5/ff.htm|title=Flora si fauna salbatica|publisher=enrin.grida.no|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223142209/http://enrin.grida.no/htmls/romania/soe2000/rom/cap5/ff.htm|url-status=dead}}</ref> અલ્પેઈન ઝોન, ફોરેસ્ટ ઝોન અને સ્ટેપ્પે ઝોન એ રોમાનિયામાં વનસ્પતિના ત્રણ મોટા વિસ્તારો છે. જમીન અને વાતાવરણની લાક્ષણિકતાઓ તથા ઊંચાઈના આધારે વનસ્પતિ ઉછેરની પદ્ધતિ સ્થાપિત થઈ છે. જેમ કે: [[ઓક]], [[ફ્લાસ્ક]], [[લિન્ડેન|લિન્ડન]], [[એશ]] (સ્ટેપ્પ ઝોન અને નીચા પર્વતો), [[બીચ]], [[ઓક]] (500 અને 1200 મીટરની વચ્ચે), [[સ્પ્રુસ]], [[ફિર]], [[પાઈન]] (1200 અને 1800 મીટરની વચ્ચે), [[જ્યુનિપર]], [[પાઈન|માઉન્ટેઈન પાઈન]] અને [[વૃક્ષ|ડ્વાર્ફ ટ્રીસ]] (1800 અને 2000 મીટરમાં), નાની જડીબુટ્ટીઓ ધરાવતા અલ્પેઈન ઘાસના મેદાન(2૦૦૦ મીટરથી વધારે).<ref name="aproape">{{cite web|url=http://www.rri.ro/art.shtml?lang=2&sec=252&art=18152|title=Capitolul 12: Relieful, apele, clima, vegetatia, fauna, ariile protejate|work=Aproape totul despre România|publisher=Radio Romania International|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2010-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227233354/http://www.rri.ro/art.shtml?lang=2&sec=252&art=18152|url-status=dead}}</ref> ભેજવાળા વાતાવરણના કારણે ઊંચી ટેકરીઓની આસપાસ [[ઘાસ|મીડો]], [[રીડ]], [[રશ]], [[સેજ|સેઝ]]ની વિશેષ પ્રકારની વનસ્પતિઓ થાય છે અને ઘણી વાર તેની સાથે [[વિલો]], [[પોપલર્સ|પોપલર]] અને [[એરિનિ]]નો ટુકડો હોય છે. [[દાનુબે ડેલ્ટા]]માં ભેજવાળી બાગાયતનું પ્રમાણ વધારે છે.<ref name="aproape"/> રોમાનિયાની વન્યજીવ સમૃદ્ધિમાં 33,792 પ્રજાતિના પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે, 33,085 [[કરોડ વિનાનું પ્રાણી|પૃષ્ઠવંશ સિવાય]]ના અને 707 [[કરોડવાળુ પ્રાણી|પૃષ્ઠવંશ]]ના છે.<ref name="flora"/> પૃષ્ઠવંશ પ્રજાતિઓમાં 191 [[માછલી]], 20 [[ઉભયચર|ઉભય-ચર]], 30 [[સરીસૃપ]], 364 [[પક્ષી]] અને 102 [[સસ્તન]] પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="flora"/> વન્યસૃષ્ટિ વિશેષ કરીને વનસ્પતિ સૃષ્ટિ દ્વારા તોડી નાખવામાં આવે છે. આમ નિશ્ચિત પૃષ્ઠભાગ મેદાન અને જંગલ મેદાનની પ્રજાતિઓ આ મુજબ છે: [[સસલુ]], [[હેમસ્ટર|ઉંદર જેવુ પ્રાણી હેમ્સ્ટર]], [[જમીન પરની ખિસકોલી|ખિસકોલી]], [[ફીઝન્ટ|તેતર]], [[ડ્રોપ]], [[ક્વેઈલ]], [[કાર્પ]], [[પેર્ચ|પર્ચ]], [[પાઈક]], [[કેટફિશ]], સખત લાકડાની વન્ય સપાટી (ઓક અને બીચ): [[બોર|ડુક્કર]], [[વરુ]], [[શિયાળ]], [[બાર્બેલ|બાર્બેલ માછલી]], [[લક્કડખોદ]], શંકુદ્રુમ વન્ય મેદાન: [[ટ્રાઉટ]], [[લિંક્સ]], [[હરણ]], [[બકરી]]ઓ અને [[કાળુ ગરુડ|બ્લેક]] તથા [[બાલ્ડ ગરુડ|બાલ્ડ ઈગલ]] જેવી નિશ્ચિત અલ્પેઈન વન્ય સૃષ્ટિ.<ref name="aproape"/> [[પેલિકન]], [[હંસ]], [[ગ્રેલેગ ગુસ|જંગલી ગીસ]] અને [[ફ્લેમિંગો]] સહિતની પક્ષીઓની સેંકડો પ્રજાતિઓ માટે દાનુબે ડેલ્ટા નિવાસસ્થાન છે અને તેમને કાયદા દ્વારા રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. ડેલ્ટા એ યાયાવર પક્ષીઓ માટેનું વિરામસ્થળ પણ છે. [[દોબ્રોજે|દોબ્રોગીઆ]] વિસ્તારમાં પક્ષીઓની દુર્લભ પ્રજાતિઓમાં [[પેલિકન]], [[કોર્મોરેન્ટ]], [[હરણ|નાના હરણ]], [[રેડ-બ્રેસ્ટેડ ગુસ]], [[વ્હાઈટ-ફ્રન્ટેડ ગુસ]] અને [[મૂંગુ હંસ|મૂંગા હંસ]] છે.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508461/Romania|title=Land » Plant and animal life|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=2009-09-07}}</ref> === આબોહવા === ખુલ્લા દરિયાથી અંતર અને યુરોપીયન ખંડના દક્ષિણપૂર્વીય હિસ્સામાં સ્થિત હોવાના કારણે રોમાનિયા ચાર અલગ મોસમોના કારણે [[સમશીતોષ્ણ હવામાન|સમશીતોષ્ણ]] અને [[ખંડીય હવામાન|યુરોપીય ખંડ]]ની વચ્ચેની આબોહવા અનુભવે છે. દક્ષિણમાં અને {{convert|8|°C}} ઉત્તરમાં સરેરાશ વાર્ષિક તાપામાન 11&nbsp;°C (52&nbsp;°F) છે.<ref name="climate">{{citeweb|url=http://countrystudies.us/romania/34.htm|title=Romania: Climate|publisher=U.S. Library of Congress|access-date=2008-01-10}}</ref> [[ઈઓન સિઓન]]માં 1951 અને {{convert|-38.5|°C}} [[બોડ, બ્રેસોવ|બોડ]]માં ૧૯૪૨ વખતે [[તાપમાન અંતિમો|આત્યંતિક તાપમાન નોંધાયુ હતુ]]{{convert|44.5|°C}} .<ref>{{citeweb|url=http://www.romaniatourism.com/climate.html|title=Romania: climate|publisher=Climate|access-date=2008-01-10}}</ref> ઠંડી સવાર અને હૂંફાળી રાતો સાથેની વસંત ઋતુ આહલાદક છે. ઉનાળામાં બુકારેસ્ટમાં (જુનથી ઓગસ્ટ) સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન લગભગ{{convert|28|°C}},<ref>{{citeweb|url=http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Romania/Climate/|title=The monthly average climate parameters in Bucharest|publisher=WorldTravels|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105190131/http://www.wordtravels.com/Travelguide/Countries/Romania/Climate/|url-status=dead}}</ref> દેશના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં વધારે તાપમાન સાથે {{convert|35|°C}} ઉનાળા સામાન્ય રીતે હૂંફાળાથી ગરમ હોય છે. બુકારેસ્ટમાં મિનિમા અને અન્ય નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં સરેરાશ જેટલુ હોય છે{{convert|16|°C}}, પરંતુ વધારે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં તાપમાનમાં મહત્તમ અને લઘુતમ તાપમાનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે. ખેતરો અને વૃક્ષોના રંગબેરંગી પત્તાઓ સાથે પાનખર સૂકી અને ઠંડી હોય છે. શિયાળો ઠંડો હોઈ શકે છે, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં સૌથી ઊંચા પર્વતોમાં, કે જ્યાં સૌથી ઊંચા શિખરો પર કેટલાક વિસ્તારો [[પર્માફ્રોસ્ટ|થીજી]] જાય છે ત્યાં પણ સરેરાશ મહત્તમ {{convert|2|°C}} ઓછા {{convert|-15|°C}} કરતા વધારે હોતુ નથી.<ref>{{citeweb|url=http://clic.npolar.no/disc/disc_datasets_metadata.php?s=0&desc=1&table=Datasets&id=DISC_GCMD_GGD30&tag=All&Category=&WCRP=&Location=All&stype=phrase&limit=10&q=|title=Permafrost Monitoring and Prediction in Southern Carpathians, Romania|publisher=CliC International Project Office (CIPO)|date=2004-12-22|access-date=2008-08-31|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516104422/http://clic.npolar.no/disc/disc_datasets_metadata.php?s=0&desc=1&table=Datasets&id=DISC_GCMD_GGD30&tag=All&Category=&WCRP=&Location=All&stype=phrase&limit=10&q=|url-status=dead}}</ref>{{convert|750|mm|in|abbr=on}}દર વર્ષે માત્ર પશ્ચિમિ સૌથી ઊંચા પર્વતો પર વરસાદ વધુ હોવાની સાથે સરેરાશ વરસાદ હોય છે— તેમાંથી મોટાભાગનો [[સ્નોવ|બરફ]] તરીકે પડે છે અને સ્કીઈંગ ઉદ્યોગને વિકાસમાં મદદ કરે છે. દેશના કેટલાક દક્ષિણ-મધ્ય વિસ્તારમાં (બુકારેસ્ટની આસપાસ) વરસાદના ટીપાઓનું સ્તર સામાન્ય હોય છે{{convert|600|mm|in|abbr=on}},<ref>{{cite web|language=Romanian|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|title=The 2004 Yearbook|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|url-status=dead}}</ref> જ્યારે કે દાનુબે ડેલ્ટામાં વરસાદનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછુ હોય છે અને ત્યાં માત્ર 370&nbsp;મિમિનો સરેરાશ વરસાદ પડે છે. == વસ્તી == [[ચિત્ર:Romania demography 1961-2010.svg|thumb|250px|1961-2003ની વચ્ચે રોમાનિયાની ભૌગોલિક સ્થિતિ]] 2002ના સેન્સસ મુજબ રોમાનિયાની વસતી 21,698,181 છે અને તે આ પ્રદેશના અન્ય દેશો જેટલી જ છે. આગામી વર્ષોમાં [[ઓછો પ્રજનન દર|પ્રજનન દર ઓછો]] હોવાના કારણે વસતીદરમાં સામાન્ય ઘટાડો નોંધાવાની શક્યતા છે. વસતીમાં 89.5% [[રોમાનિયનો]] છે. સૌથી મોટી [[રોમાનિયાની લઘુમતિઓ|પ્રાદેશિક લઘુમતી]] [[રોમાનિયામાં હંગેરિયન લઘુમતિ|હંગેરિયનો]] છે અને વસતીમાં તેમનું પ્રમાણ 6.6% છે અને [[રોમાનિયામાં રોમા લઘુમતિ|રોમા]] અથવા જિપ્સીઓનું પ્રમાણ 2.46% છે. અધિકૃત સેન્સસ અનુસાર 535,250 [[રોમાની લોકો|રોમા]] રોમાનિયામાં રહે છે.<ref group="note">[http://www.recensamant.ro/pagini/tabele/t47.pdf વંશીયતાની વસતી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003112909/http://www.recensamant.ro/pagini/tabele/t47.pdf |date=2009-10-03 }} પર આધારિત 2002 સેન્સસ મુજબ રોમાનિયામાં કુલ 535,250 રોમા છે. અન્ય સ્રોતો આ આંકડાનો વિરોધ કરે છે, કારણ કે સ્થાનિક સ્તરે ઘણા રોમાઓ ભેદભાવ થવાના ભયથી પોતાની જાતને અન્ય વંશના ગણાવે છે (ખાસ કરીને રોમાનિયન, પરંતુ આ સાથે જ પશ્ચિમમાં હંગેરિયન અને દોબ્રુજામાં તૂર્કિશ). ઘણા તો ક્યારેય નોંધાયા જ નથી, કારણકે તેમની [http://www.edrc.ro/docs/docs/Romii_din_Romania.pdf પાસે ઓળખપત્ર નથી]. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્રોતો અધિકૃત સેન્સસ કરતા વધારે ઊંચો આંકડો આપે છે([http://europeandcis.undp.org/uploads/public/File/rbec_web/vgr/chapter1.1.pdf [[યુએનડીપી(UNDP)|UNDP]]'s Regional Bureau for Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101141449/http://europeandcis.undp.org/uploads/public/File/rbec_web/vgr/chapter1.1.pdf |date=2013-11-01 }}, [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTROMA/0,,contentMDK:20333806~menuPK:615999~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:615987,00.html World Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824055025/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTROMA/0,,contentMDK:20333806~menuPK:615999~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:615987,00.html |date=2006-08-24 }}, {{cite web|url=http://www.msd.govt.nz/documents/publications/msd/journal/issue25/25-pages154-164.pdf|format=PDF|title=International Association for Official Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226202154/http://www.msd.govt.nz/documents/publications/msd/journal/issue25/25-pages154-164.pdf|archive-date=2008-02-26|access-date=2009-12-17|url-status=dead}}.</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.usatoday.com/news/world/2005-02-01-roma-europe_x.htm|publisher=usatoday|title=European effort spotlights plight of the Roma|access-date=2008-08-31}}</ref> [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]માં મોટા પ્રમાણમાં લઘુમતિમાં સ્થાન ધરાવતા હંગેરિયનો [[હર્ઘિતા કાઉન્ટી|હાર્ઘિટા]] અને [[કોવાસ્ના કાઉન્ટી|કોવાસ્ના]] પરગણામાં બહુમતિ ધરાવે છે. [[રોમાનિયાના યુક્રેનિયનો|યુક્રેનિયનો]], [[રોમાનિયાના જર્મનો|જર્મનો]], [[લિપોવાન્સ]], [[રોમાનિયાના તૂર્કો|તૂર્કો]], [[રોમાનિયાના ટાટારો|તાતારો]], [[રોમાનિયાના સર્બો|સર્બો]], [[રોમાનિયાના સ્લોવાકો|સ્લોવાકો]], [[બેનેટ બલ્ગેરિયનો|બલ્ગેરિયનો]], [[રોમાનિયાના ક્રોટ્સો|ક્રોટ્સો]], [[રોમાનિયાના ગ્રીકો|ગ્રીકો]], [[રશિયનો]], [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]], [[રોમાનિયાના ચેકો|ચેકો]], [[રોમાનિયામાં પોલિશ લઘુમતિ|પોલ્સ]], [[રોમાનિયાના ઈટાલિયનો|ઈટાલિયનો]], [[રોમાનિયામાં આર્મેનિયનો|અમેરિકનો]] અને અન્ય એથનિક જૂથો વસતીમાં બાકીનો 1.4% હિસ્સો ધરાવે છે.<ref name="census">{{cite report|url=http://www.recensamant.ro/pagini/rezultate.html|title=Official site of the results of the 2002 Census|language=Romanian|access-date=2008-08-31|archivedate=2008-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325223653/http://www.recensamant.ro/pagini/rezultate.html%23}}</ref> 1930માં [[રોમાનિયામાં જર્મનો]] 745,421 હતા ,<ref>{{cite web|url=http://www.hungarian-history.hu/lib/minor/min02.htm|title=German Population of Romania, 1930-1948|publisher=hungarian-history.hu|access-date=2009-09-07|archive-date=2007-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070817040031/http://www.hungarian-history.hu/lib/minor/min02.htm|url-status=dead}}</ref> હવે માત્ર 60,000 રહ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laenderinformationen/01-Laender/Rumaenien.html|title=German minority|publisher=auswaertiges-amt.de|access-date=2009-09-07|archive-date=2008-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917200535/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laenderinformationen/01-Laender/Rumaenien.html|url-status=dead}}</ref> 1924માં રોમાનિયાના રાજ્યમાં 796,056 [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]] હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/romania.html|title=The Virtual Jewish History Tour - Romania|publisher=jewishvirtuallibrary.org|access-date=2009-09-07}}</ref> એક અંદાજ મુજબ વિદેશમાં રહેતા રોમાનિયનો અને રોમાનિયામાં જન્મેલ પૂર્વજો ધરાવનાર વ્યક્તિઓની સંખ્યા 12 મિલિયન જેટલી છે.<ref name="diaspora"/> રોમાનિયાની અધિકૃત ભાષા [[રોમાનિયન ભાષા|રોમાનિયન]], [[ઇટાલિયન ભાષા|ઈટાલિયન]], [[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]], [[સ્પેનિશ ભાષા|સ્પેનિશ]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] અને [[કેટાલન ભાષા|કેટાલેન]] સાથે સંબંધ ધરાવતી [[પૂર્વીય રોમાન્સ ભાષા]] છે. વસતીના 91% લોકો પ્રથમ ભાષા તરીકે રોમાનિયન બોલે છે અને અનુક્રમે 6.7% and 1.1% વસતી દ્વારા બોલાતી [[હંગેરીયન ભાષા|હંગેરિયન]] અને [[રોમાનિયામાં રોમા લઘુમતિ|રોમા]] સૌથી વધુ અગત્યની લઘુમતિ ભાષાઓ છે.<ref name="census"/> 1990ના દસકા સુધી [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા સેક્સન્સ|ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ]]માં જર્મન બોલતા લોકોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર હતી, આમ છતાં તેમાંથી ઘણા લોકો જર્મનીમાં સ્થળાંતર કરી જતાં હવે રોમાનિયામાં જર્મન બોલતા લોકોની સંખ્યા માત્ર 45,000 રહી છે. એથનિક લઘુમતિઓ સ્થાનિક વસતીમાં 20%થી વધુ પ્રમાણમાં હોય ત્યારે લઘુમતિઓની તે ભાષાનો ઉપયોગ જાહેર વહીવટમાં અને ન્યાય પદ્ધતિમાં કરી શકાય છે અને આ સાથે માતૃભાષાના શિક્ષણ અને સંકેતો પણ આપવામાં આવે છે. શાળાઓમાં ભણાવવામાં આવતી વિદેશી ભાષાઓમાં [[અંગ્રેજી ભાષા|ઈંગ્લિશ]] અને [[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]] મુખ્ય છે. 5 મિલિયન રોમાનિયનો ઈંગ્લિશ બોલે છે, 4–5 મિલિયન લોકો દ્વારા ફ્રેન્ચ બોલાય છે અને જર્મની, ઈટાલિયન તથા સ્પેનિશ (પ્રત્યેક ભાષા) 1-2 મિલિયન લોકો દ્વારા બોલાય છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.anis.ro/index.php?page=afaceri&sec=afaceri_avantaje&lang=ro|title=Outsourcing IT în România|language=Romanian|publisher=Owners Association of the Software and Service Industry|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206115410/http://www.anis.ro/index.php?page=afaceri&sec=afaceri_avantaje&lang=ro|url-status=dead}}</ref> અંગ્રેજીનું ચલણ વધારે હોવા છતાં ઐતિહાસિક રીતે સૌથી વધુ બોલવામાં આવતી વિદેશી ભાષા ફ્રેન્ચ હતી. પરિણામે રોમાનિયન ઈંગ્લિશ બોલનારા લોકો રોમાનિયન-ફ્રેન્ચ બોલનારા કરતાં ઉંમરમાં નાના હોય છે. આમ છતાં રોમાનિયા [[લા ફ્રાન્કોફોનિ]]નું સંપૂર્ણ સભ્ય છે અને 2006માં તેણે ફ્રાન્કોફોનિ સમિટની યજમાની કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.francophonie.org/doc/doc-historique/chronologie-oif.pdf|format=pfd|language=French|title=Chronology of the International Organization La Francophonie|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307170154/http://www.francophonie.org/doc/doc-historique/chronologie-oif.pdf|url-status=dead}}</ref> પ્રાંતમાં ઓસ્ટ્રો-હંગેરિયન શાસનને ઓળખવાની પરંપરાના કારણે ટ્રાન્સિલ્વેનિયામાં જર્મની વ્યાપક પ્રમાણમાં શિખવાડવામાં આવે છે. === ધર્મ === રોમાનિયા [[બિન-સાંપ્રદાયિક રાજ્ય]] છે, આમ તેનો કોઈ [[રાજ્ય ધર્મ|રાષ્ટ્રીય ધર્મ]] નથી. અગ્રણી ધાર્મિક સંસ્થા [[રોમાનિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ]], [[પૂર્વીય ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ|ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ]] [[પૂર્ણ ભાઈચારો|કમ્યુનિયન]]ની અંદર [[ઓટોસેફેલી|ઓટોસેફાલૌસ]] ચર્ચ છે; 2002ના સેન્સસ અનુસાર વસતીના 86.7% લોકો તેના સભ્ય છે. અન્ય મહત્વની [[ખ્રિસ્તિ ધર્મસંઘો|ક્રિશ્ચિયન સંસ્થાઓ]]માં [[રોમાનિયામાં રોમન કેથોલિકવાદ|રોમન કેથોલિસિઝમ]] (4.7%), [[પ્રોટેસ્ટન્ટવાદ|પ્રોટેસ્ટન્ટિઝમ]] (3.7%), [[પેન્ટેકોસ્ટાલિઝમ]] (1.5%) અને [[રોમાનિયન ગ્રીક-કેથોલિક ચર્ચ]] (0.9%) છે.<ref name="census"/> રોમાનિયામાં [[રોમાનિયામાં ઈસ્લામ|મુસ્લિમ]] લઘુમતિ [[દોબ્રુજા|દોબ્રોગીઆ]]માં એકત્રિત છે, જેમાંના મોટાભાગના તૂર્કીશ મૂળના છે અને તેમની સંખ્યા 67,500 લોકોની છે.<ref>{{cite report|url=http://www.recensamant.ro/datepr/tbl6.html|title=Romanian Census Website with population by religion|publisher=Recensamant.ro|access-date=2008-01-01|archivedate=2008-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605161514/http://www.recensamant.ro/datepr/tbl6.html}}</ref> 2002 સેન્સસ વિગતો મુજબ 6,179 [[રોમાનિયામાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|યહૂદીઓ]], 23,105 લોકો કોઈ પણ ધર્મના નથી/અથવા [[નાસ્તિકવાદ|ઓથેઈસ્ટ]] છે અને 11,734 લોકોએ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા ઈનકાર કર્યો હતો. ડિસેમ્બર 27, 2006ના રોજ ધર્મ પરનો નવો કાયદો મંજૂર કરાયો હતો, જે અંતર્ગત 20,000થી વધુ સભ્યો ધરાવનાર અથવા રોમાનિયાની કુલ વસતીમાં 0.1 ટકા જેટલી વસતી ધરાવનાર ધર્મને જ અધિકૃત નોંધણીની માન્યતા મળી શકે છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.bosnewslife.com/europe/romania/2674-romania-president-approves-europes-worst/|title=Romania President Approves Europe's "Worst Religion Law"|access-date=2008-08-31}}</ref> === સૌથી મોટા શહેરો === [[ચિત્ર:Cluj center.jpg|thumb|250px|રોમાનિયાના સૌથી મોટા શહેરોમાંથી એક ક્લુજ-નાપોકા]] પાટનગર બુકારેસ્ટ રોમાનિયાનું સૌથી મોટું શહેર છે. 2002ના સેન્સસમાં તેની કુલ વસતી 1.9 મિલિયન કરતા વધારે હતી.<ref>{{citeweb|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1186654811&men=gcis&lng=en&des=gamelan&dat=200&geo=-182&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&pt=c&va=&srt=1pnan|publisher=World Gazetteer|title=Population of the largest cities and towns in Romania|access-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930221932/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1186654811&men=gcis&lng=en&des=gamelan&dat=200&geo=-182&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&pt=c&va=&srt=1pnan|archive-date=2007-09-30|url-status=live}}</ref> [[બુકારેસ્ટના મેટ્રોપોલિટન ક્ષેત્રો|બુકારેસ્ટ]]ના [[રોમાનિયામાં મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોની યાદી|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]]માં 2.2 મિલિયન જેટલી વસતી છે. બુકારેસ્ટનો શહેરી વિસ્તાર [[મૂળ શહેર]] કરતાં 20 ગણો વધારવાની અનેક યોજનાઓ છે.<ref>{{citenews|url=http://www.romanialibera.ro/a94321/zona-metropolitana-bucuresti-va-fi-gata-peste-10-ani.html|title=Metropolitan Zone of Bucharest will be ready in 10 years|publisher=''Romania Libera''|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}</ref><ref>{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.zmb.ro/main.php|title=Official site of Metropolitan Zone of Bucharest Project|access-date=2008-08-31|archive-date=2004-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501191410/http://www.zmb.ro/main.php|url-status=dead}}</ref>રોમાનિયાના પાંચ અન્ય શહેરો પણ 300,000 જેટલી વસતી ધરાવે છે અને યુરોપીયન યુનિયનની [[શહેરની હદની અંદર સૌધી વધુ વસતી ધરાવતા યુરોપીયન યુનિયનના સૌથી મોટા શહેરો|EUના 100 સૌથી વધુ વસતીવાળા શહેરો]]ની યાદીમાં પણ તેમનું નામ છે. આ શહેરો છે: [[ઈઆસિ|લાસી]], [[ક્લુજ-નાપોકા|કલુજ-નેપોકા]], [[ટિમિસોરા]], [[કોન્સ્ટન્ટા|કોન્સટન્ટા]] અને [[ક્રેઈઓવા]]. 200,000થી વધુ વસતી ધરાવતા અન્ય શહેરો છેઃ [[ગેલાટી]], [[બ્રેસોવ|બ્રાસોવ]], [[પ્લોઈએસ્ટિ|પ્લોઈએસ્ટી]], [[બ્રેઈલા]] અને [[ઓરાડી|ઓરેડીઆ]]. અન્ય 13 શહેરોની વસતી 100,000 કરતા વધુ છે.<ref name="population" /> હાલમાં અનેક મોટા શહેરોમાં [[રોમાનિયામાં મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો|મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર]] છે: [[કોન્સ્ટન્ટા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|કોન્સ્ટન્ટા]] (550,000 લોકો), [[બ્રેસોવ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|બ્રાસોવ]], [[ઈઆસિ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ઈઆસી]] (બંનેમાં લગભગ 400,000 જેટલી વસતી) અને [[ઓરડીઆ મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ઓરેડીઆ]] (260,000) અને બીજા અનેક માટે આયોજન કરાયુ છે: [[ટિમિસોઆરા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ટિમિસોરા]] (400,000), [[ક્લુજ-નાપોકા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|ક્લુજ-નેપોકા]] (400,000), [[સેન્ટેમિર મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર|બ્રેઈલા-ગેલેટી]] (600,000), [[ક્રેઈઓવા]] (370,000), [[બકાઉ|બેકાઉ]] અને [[પ્લોઈએસ્ટિ|પ્લોઈએસ્ટી]].<ref>{{cite web|url=http://www.zmi.ro/de/zmi_context_romania.html|title=Map of Romanian municipalities that can have metorpolitan areas in maroon|3=zmi.com|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080901055547/http://www.zmi.ro/de/zmi_context_romania.html|url-status=dead}}</ref> === શિક્ષણ === [[ચિત્ર:Bucharest university.jpg|thumb|250px|યુનિવર્સિટી ઓફ બુકારેસ્ટનું મુખ્ય સંકુલ]] [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ]]ના સમયથી રોમાનિયન શિક્ષણ પદ્ધતિઓમાં નિરંતર [[સુધારા]] પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે અને તેને ટીકા તથા પ્રશંસા બંને મળ્યા છે.<ref>{{cite report|publisher=UNESCO|url=http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/romania/rapport_1.html|title=The Romanian Educational Policy in Transition|access-date=2008-08-31}}</ref> 1995માં સ્વીકારવામાં આવેલા શિક્ષણના કાયદા મુજબ શિક્ષણ પદ્ધતિનું નિયંત્રણ [[રોમાનિયાનું શિક્ષણ અને સંશોધન મંત્રાલય|શિક્ષણ અને સંશોધન મંત્રાલય]] દ્વારા થાય છે. દરેક સ્તરનું પોતાનું સંગઠન સ્વરૂપ છે અને તે વિવિધ કાયદાઓને પાત્ર છે. 3થી 6 વર્ષના બાળકો માટે [[કિન્ડરગાર્ટન-બાલમંદિર|બાલમંદિર]] વૈકલ્પિક છે. [[સ્કૂલ]] શિક્ષણ 7 વર્ષની ઉંમરે શરૂ થાય છે (ક્યારેક 6) અને 10મા ધોરણ સુધી તે ફરજિયાત છે (સામાન્ય રીતે 17 અથવા 16 વર્ષ સુધી કહી શકાય).<ref>{{cite report|publisher=UNESCO|url=http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/romania/rapport_2.html|title=The Romanian Educational Policy in Transition|access-date=2008-08-31}}</ref> [[પ્રાથમિક સ્કૂલ|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક સ્કૂલ|માધ્યમિક]] શિક્ષણ 12 અથવા 13 ગ્રેડમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યુ છે. [[ઉચ્ચતર શિક્ષણ|ઉચ્ચ શિક્ષણ]] [[યુરોપીયન ઉચ્ચ શિક્ષણ વિસ્તાર|યુરોપીયન ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્ર]] સાથે સંકળાયેલુ છે. અધિકૃત શાળા પદ્ધતિ અને તાજેતરમાં ઉમેરવામાં આવેલ ખાનગી સમાન વિકલ્પો સિવાય અર્ધ-ન્યાયિક, અનૌપચારિક, સંપૂર્ણ [[ટ્યુટરિંગ#ખાનગી ટ્યુટરિંગ|ખાનગી ટ્યુટરિંગ]] પદ્ધતિ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ટ્યુટરિંગ મોટા ભાગે [[માધ્યમિક સ્કૂલ]]માધ્યમિક દરમિયાન વિવિધ પરિક્ષાઓની તૈયારી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, કે જે અત્યંત કપરુ હોય છે. ટ્યુટરિંગ વ્યાપક પ્રમાણમાં ફેલાયેલુ છે અને તેને શિક્ષણ પદ્ધતિના ભાગ તરીકે ગણાવી શકાય. સામ્યવાદી યુગ દરમિયાન તેને ઘણી મદદ મળી અને તેને સમૃદ્ધ બનાવવામાં આવ્યુ.<ref>{{cite web|url=http://www.genderomania.ro/book_gender_post/part1/Anca_Gheaus.pdf|title=Limited relevants. What feminists can learn from the eastern experience|format=pdf|access-date=2008-08-25|publisher=genderomania.ro|archive-date=2008-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904004658/http://www.genderomania.ro/book_gender_post/part1/Anca_Gheaus.pdf|url-status=dead}}</ref> 2004માં 4.4 મિલિયન લોકોએ સ્કૂલમાં નોંધણી કરાવી હતી. તેમાંથી 650,000 બાલમંદિરમાં, 3.11 મિલિયન (વસતીના 14% ટકા) પ્રાથમિકમાં અને માધ્યમિક સ્તરે અને 650,000 (વસતીના 3%) ટેર્ટિઅરી સ્તરે (યુનિવર્સિટીઓમાં) નોંધણી કરાવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap8.pdf|format=PDF|title=Romanian Institute of Statistics Yearbook - Chapter 8|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}</ref> આ જ વર્ષે પુખ્ત સાક્ષરતા દર 97.3% (વિશ્વમાં 45મો) હતો, જ્યારે કે પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ટેર્ટીઅરી સ્કૂલ માટેનો સંયુક્ત નોંધણી દર 75% (વિશ્વમાં 52મો) હતો.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr2006/pdfs/report/HDR06-complete.pdf|title=UN Human Development Report 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202212856/http://hdr.undp.org/hdr2006/pdfs/report/HDR06-complete.pdf|format=pdf|archive-date=2007-02-02|access-date=2009-12-17|url-status=live}}</ref> વર્ષ 2000 માટે શાળાઓમાં [[PISA]] મૂલ્યાંકન અભ્યાસે નિમ્ન [[ઓઇસીડી.|OECD]]ના આંકમાં 85% ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 432ના સામાન્ય આંક સાથે ભાગ લેનાર 42 દેશોમાં રોમાનિયાને 34મો ક્રમ આપ્યો હતો.<ref>{{cite report|url=http://www.edu.ro/index.php?module=uploads&func=download&fileId=1958|title=OECD International Program for Evaluation of Students, National Report|location=Bucureşti|year=2002|pages=10—15|publisher=Romanian Ministry of Education|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070714191112/http://www.edu.ro/index.php?module=uploads&func=download&fileId=1958}}</ref> [[વિશ્વ યુનિવર્સિટીઓનું શૈક્ષણિક રેન્કિંગ|વિશ્વ યુનિવર્સિટીઓના એકેડેમિક રેન્કિંગ]] મુજબ 2006માં વિશ્વની ટોચની 500 યુનિવર્સિટીઓમાં રોમાનિયાની કોઈપણ યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નહોતો.<ref>{{cite report|url=http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006FULLLIST-BY%20RANK%20(PDF).pdf|format=pdf|title=Academic Ranking World University 2006: Top 500 World University|access-date=2008-08-31|archivedate=2012-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205043418/http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006FULLLIST-BY%20RANK%20(PDF).pdf}}</ref> રેન્કિંગની આ જ પદ્ધતિમાં રોમાનિયાની શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટી [[બુકારેસ્ટ યુનિવર્સિટી]]એ વિશ્વની ટોચની 500 યુનિવર્સિટીમાં છેલ્લા સ્થાને રહેનાર યુનિવર્સિટી કરતાં અડધો સ્કોર કર્યો હતો.<ref>{{cite report|publisher=Asociaţia Ad Astra a cercetătorilor rom âni|author=Răzvan Florian|url=http://www.ad-astra.ro/journal/8/florian_shanghai_romania.pdf|format=pdf|title=Romanian Universities and the Shanghai rankings|location=Cluj-Napoca, România|pages=7–9|access-date=2008-08-31|archivedate=2006-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061023140037/http://www.ad-astra.ro/journal/8/florian_shanghai_romania.pdf}}</ref> ધાર્મિક સંકુચિતતાના વધતા જતા વલણના કારણે રોમાનિયન માધ્યમિક શાળા અભ્યાસક્રમને તાજેતરમાં [[સેન્સરશિપ-નિયંત્રણ|સેન્સર]] કરીને નવેસરથી ઘડવામાં આવ્યો હતો. 2006માં દેશમાં સામ્યવાદના સમયથી ભણાવવામાં આવતા [[ઉત્ક્રાંતિનો સિદ્ધાંત|ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંત]]ને રાષ્ટ્રવ્યાપી ફરજિયાત અભ્યાસક્રમમાંથી પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો. [[વોલ્ટાયર|વોલ્ટેર]] અને [[કેમુસ]] જેવા ધર્મના ટિકાકાર તત્વવેત્તાઓને પણ ધાર્મિક અભ્યાસક્રમમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. તેના બદલે વિદ્યાર્થીઓને રૂઢિચૂસ્ત ધાર્મિક વર્ગોમાં [[ઉત્પત્તિના વૃતાન્ત અનુસાર સર્જન|7-દિવસીય સર્જનવાદ]] શીખવવામાં આવે છે અને નવી દરખાસ્ત અનુસાર તે ફરજિયાત બની શકે છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.thediplomat.ro/reports_1207.php|title=Romania removes theory of evolution from school curriculum|publisher=''The Diplomat''|access-date=2008-08-31}}{{Dead link|date=માર્ચ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == સરકાર == === રાજકારણ === [[રોમાનિયાનું બંધારણ]] [[ફ્રાન્સનું બંધારણ|ફ્રાન્સના પાંચમા રીપબ્લિકના બંધારણ]]<ref name="Europaworld"/> પર આધારિત છે અને ડિસેમ્બર 8, 1991ના રોજ લોકમત દ્વારા તેને મંજૂરી આપવામાં આવી.<ref name="Europaworld"/> ઓક્ટોબર 2003માં યોજાયેલ મતદાનમાં બંધારણના 79 સુધારાઓને મંજૂરી આપવામાં આવી અને તેને યુરોપીયન યુનિયનના કાયદાઓની અનુરૂપ બનાવવામાં આવ્યું.<ref name="Europaworld"/> બહુ-પક્ષીય લોકતાંત્રિક પદ્ધતિના આધારે અને કાયદાકીય, વહીવટી અને ન્યાયિક સત્તાઓને અલગ રાખીને રોમાનિયાનો વહીવટ થાય છે.<ref name="Europaworld"/> રોમાનિયા [[અર્ધ-પ્રમુખશાહી]] લોકશાહી ગણતંત્ર છે, કે જ્યાં [[રોમાનિયાના પ્રમુખો|પ્રમુખ]] અને [[રોમાનિયાના વડાપ્રધાનો|વડાપ્રધાન]] વચ્ચે વહીવટી કામગીરીઓ વિભાજિત કરાઈ છે. મહત્તમ બે મુદત માટે લોકપ્રિય મતો દ્વારા [[રોમાનિયાના પ્રમુખ|પ્રમુખ]]ને ચૂંટવામાં આવે છે અને 2003ના સુધારાથી મુદત પાંચ વર્ષની કરવામાં આવી છે.<ref name="Europaworld"/> [[રોમાનિયાના વડાપ્રધાનો|વડાપ્રધાન]]ની નિમણૂક પ્રમુખ કરે છે અને [[રોમાનિયન કેબિનેટ|મંત્રી મંડળ]]ની નિમણૂક વડાપ્રધાન કરે છે.<ref name="Europaworld"/> પ્રમુખ [[કોટ્રોસેનિ મહેલ|કોટ્રોસેની પેલેસ]] ખાતે રહે છે અને [[રોમાનિયા સરકાર|રોમાનિયન સરકાર]] સાથેના વડાપ્રધાન [[વિક્ટોરિયા મહેલ|વિક્ટોરિયા પેલેસ]] ખાતે સ્થિત હોય છે. સરકારની કાયદાકીય શાખા [[રોમાનિયાની સંસદ|સંસદ]] (''પાર્લામેન્ટુલ રોમાનિએઈ'' ) તરીકે ઓળખાય છે અને તે [[દ્વિગૃહીયતા|બે ગૃહ]]ની બનેલી હોય છે – [[રોમાનિયાની સેનેટ|સેનેટ]] (''સેનાટ'' ), જેમાં 140 સભ્યો હોય છે અને [[રોમાનિયાના ડેપ્યુટીઓનું ગૃહ|ડેપ્યુટીઓનું ગૃહ]] (''કેમેરા ડેપ્યુટેટિલર'' ), જ્યાં 346 સભ્યો હોય છે.<ref name="Europaworld"/> [[તુલનાત્મક પ્રતિનિધિત્વની પક્ષ-યાદી|પક્ષોના તુલનાત્મક પ્રતિનિધિત્વની યાદી]] અંતર્ગત બંને ગૃહના સભ્યોને ચાર વર્ષ માટે ચૂંટવામાં આવે છે.<ref name="Europaworld"/> ન્યાય તંત્ર સરકારના અન્ય વિભાગોથી સ્વતંત્ર હોય છે અને તે અદાલતોના સ્તરીકરણની બનેલી હોય છે અને આ અદાલતો રોમાનિયાની સર્વોચ્ચ અદાલત [[હાઈ કોર્ટ ઓફ કેસ્સેશન એન્ડ જસ્ટિસ|હાઈકોર્ટ ઓફ કેસ્સેશન એન્ડ જસ્ટિસ]] હસ્તક હોય છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.scj.ro/monogr_en.asp|publisher=High Court of Cassation and Justice - —Romania|title=Presentation|access-date=2008-08-31|archive-date=2012-09-10|archive-url=https://archive.today/20120910190947/http://www.scj.ro/monogr_en.asp|url-status=dead}}</ref> અપીલ માટે પરગણા અદાલતો અને સ્થાનિક અદાલતો પણ હોય છે. રોમાનિયાનું ન્યાયતંત્ર [[ફ્રેન્ચ કાયદો|ફ્રેન્ચ સ્વરૂપ]]થી અત્યંત પ્રભાવિત છે,<ref name="Europaworld"/><ref>{{citeweb|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/2000//legal_system.html|title=Romanian Legal system|publisher=CIA Factbook|year=2000|access-date=2008-01-11|archive-date=2008-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125081126/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/2000/legal_system.html|url-status=dead}}</ref> જેનો અંદાજ [[નાગરિક કાયદો (કાયદા પદ્ધતિ)|નાગરિક કાયદા]] આધારિત રચના અને [[તપાસ-જાંચ પદ્ધતિ|તપાસ કરનાર]] એજન્સી જેવા સ્વરૂપ પરથી આવી શકે છે. [[કુર્ટીઅ કોન્સ્ટિટ્યુશનલ(Curtea Constituţională)|બંધારણીય અદાલત]] (''કુર્ટી કોન્સ્ટિટ્યુશનલા'' ) કાયદા અને દેશના મૂળ કાયદા એટલે કે [[રોમાનિયન બંધારણ]] અનુસાર રાજ્યની ધારાઓનું પાલન કરતા ચૂકાદા આપવાની તેની જવાબદારી છે. 1991માં લવાયેલ બંધારણમાં સુધારા માટે જનમત અનિવાર્ય છે અને છેલ્લે 2003માં જનમત લેવાયો હતો. આ સુધારા મુજબ સંસદની કોઈપણ બહુમતિ દ્વારા અદાલતના નિર્ણયને પલટાવી શકાય નહિ. [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]]માં 2007માં દેશના પ્રવેશ<ref>{{cite news | first=Stefan | last=Bos | coauthors= | authorlink= | title=Bulgaria, Romania Join European Union | date=01 January 2007 | publisher=Voice of America | url=http://voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-01-voa16.cfm | work=VOA News | pages= | access-date=2 January 2009 | language= | archive-url=https://web.archive.org/web/20090706141125/http://voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-01-voa16.cfm | archive-date=6 જુલાઈ 2009 | url-status=dead }}</ref>ના કારણે તેની ઘરેલુ નીતિઓ પર મહત્વની અસરો પડી છે. પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે રોમાનિયાએ [[ન્યાયિક સુધારા]] સહિતના સુધારા કર્યા છે, અન્ય સભ્ય રાજ્યો સાથે ન્યાયિક સહકાર વધાર્યો છે અને ભ્રષ્ટાચારનો સમાનો કરવા સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. આમ છતાં, 2006ના બ્રસેલ્સ રીપોર્ટમાં રોમાનિયા અને [[બલ્ગેરિયા]]ને યુરોપીયન યુનિયનના બે સૌથી વધારે ભ્રષ્ટ દેશો ગણાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{citeweb|url=http://www.bbj.hu/main/news_18741_romania+will+be+eus+most+corrupt+new+member.html|title=Romania will be EU's most corrupt new member|access-date=2008-01-11|archive-date=2007-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118002152/http://www.bbj.hu/main/news_18741_romania+will+be+eus+most+corrupt+new+member.html|url-status=dead}}</ref> === વહીવટી વિભાગો === [[ચિત્ર:Regiuni de dezvoltare.svg|thumb|250px|8 વિકાસ ક્ષેત્રોનો નકશો. 41 સ્થાનિક વહીવટી એકમોને પણ પ્રસિદ્ધિ આપવામાં આવી છે, પરંતુ બુકારેસ્ટ અને ઈલફોવ કાઉન્ટ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. બંને પોતાનું વિકાસ ક્ષેત્ર બનાવે છે અને તેની આસપાસ સુદ વિસ્તાર આવેલો છે.]] રોમાનિયા 41 [[રોમાનિયાની કાઉન્ટીઓ|પરગણા]]ઓ(કાઉન્ટી) (sing. ''જ્યુડેટ'' , pl. ''જ્યુડેટ'' ) તથા [[બુકારેસ્ટ]] મ્યુનિસિપાલિટી (બુકુરેસ્ટી)માં વહેંચાયેલું છે – તેનો દરજ્જો સમાન છે. દરેક કાઉન્ટીનો વહીવટ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ જુડેટન'' ) દ્વારા થાય છે અને તે સ્થાનિક મુદ્દાઓ માટે [[પ્રીફેક્ટ]](વિભાગના ઉપરી અધિકારી)ની જેમ જવાબદાર હોય છે, કે જેની નિમણૂક કેન્દ્ર સરકાર કરે છે. આ હોદ્દા પર નિમણૂક પામનાર વ્યક્તિ કોઈપણ રાજકીય પક્ષના સભ્ય ન હોવા જોઈએ કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશના (કેન્દ્રીય)મામલાઓ માટે જવાબદાર ના હોવા જોઈએ. 2008થી કાઉન્ટી કાઉન્સિલના પ્રમુખ (''પ્રેસિડેન્ટેલે કોન્સિલિઉલુઈ'' )ને અગાઉની જેમ કાઉન્ટિ કાઉન્સિલ દ્વારા નહિ પરંતુ સીધા લોકો દ્વારા ચૂંટવામાં આવે છે.<ref name="descopera">{{cite web|url=http://www.descopera.net/romania_geografie.html|title=Geografia Romaniei|publisher=descopera.net|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219224756/http://descopera.net/romania_geografie.html|url-status=dead}}</ref> દરેક કાઉન્ટિનું [[શહેર|શહેરો]]માં પેટાવિભાજન કરવામાં આવે છે (sing. ''ઓરાસ'' , pl. ''ઓરાસ'' ) અને [[રોમાનિયાના કમ્યુનો|કમ્યુનીસ]] (sing. ''કમ્યુના'' , pl. ''કમ્યુન'' ), પહેલું [[શહેરી વિસ્તાર|શહેરી]], અને બીજુ [[ગ્રામીણ]] વસાહતોનું હોય છે. રોમાનિયામાં કુલ 319 [[રોમાનિયામાં શહેરો|શહેરો]] and 2686 [[રોમાનિયાના કમ્યુનો|કમ્યુનીસ]] છે.<ref name="total">{{cite report|language=ro|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|chapter=1.8|title=Administrative Organisation of Romanian Territory, on December 31, 2005|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf}}</ref> દરેક શહેર અને કમ્યુનને પોતાના મેયર (''પ્રિમર'' ) અને સ્થાનિક કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ લોકલ'' ) હોય છે. 1વધારે મોટા અને વધારે શહેરીકરણ ધરાવતા 103 શહેરો પાસે [[રોમાનિયાની મ્યુનિસિપાલિટીઓ|મ્યુનિસિપાલિટી]]નો દરજ્જો છે, જેના દ્વારા તેમને સ્થાનિક મુદ્દાઓમાં વધારે વહીવટી સત્તા આપે છે. બુકારેસ્ટને પણ મ્યુનિસિપાલિટી ધરાવતા શહેરનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે, પરંતુ અન્ય સ્થાનિક સત્તામંડળોની જેમ કાઉન્ટીનો ભાગ નહિ હોવાના કારણે તે બધા કરતા અનોખુ છે. તેની પાસે કાઉન્ટી કોન્સિલ નથી, પરંતુ પ્રીફેક્ટ છે. બુકારેસ્ટ જનરલ મેયર (''પ્રિમર જનરલ'' )ને અને જનરલ સિટી કાઉન્સિલ (''કોન્સિલિઉ જનરલ બુકારેસ્ટી'' )ને ચૂંટે છે. બુકારેસ્ટના છ સેકટરમાંથી દરેક સેકટર પણ પોતાના મેયર અને લોકલ કાઉન્સિલ ચૂંટે છે.<ref name="total"/> [[આંકડાકીય માટે પ્રાદેશિક એકમોનું વર્ગીકરણ|NUTS]]-3 સ્તરીય વિભાજન રોમાનિયાના વહીવટી-પ્રાદેશિક માળખાનો પરિચય આપે છે અને 41 [[કાઉન્ટીઓ]] તથા [[બુકારેસ્ટ]] મ્યુનિસિપાલિટીને વર્ણવે છે.<ref name="nuts"/> શહેરો અને કમ્યુન્સ NUTS-5 સ્તરનું વિભાજન છે. દેશમાં હાલ NUTS-4 સ્તરનું વિભાજન નથી, પરંતુ બહેતર સ્થાનિક વિકાસ માટે તથા રાષ્ટ્રીય તથા યુરોપીયન ભંડોળના ઉપયોગ માટે પડોશી વસાહતોને સાંકળવાની યોજના ચોક્કસ છે.<ref name="nuts"/> 41 કાઉન્ટીઓ અને બુકારેસ્ટનું આઠ [[રોમાનિયાના વિકાસક્ષેત્રો|વિકાસ ક્ષેત્રો]]માં જૂથ બનાવવામાં આવ્યું છે, જે યુરોપીય સંઘના NUTS-2 વિભાજન સંદર્ભે છે.<ref name="nuts">{{citeweb|url=http://ec.europa.eu/comm/eurostat/ramon/nuts/codelist_en.cfm?list=nuts|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118234301/http://ec.europa.eu/comm/eurostat/ramon/nuts/codelist_en.cfm?list=nuts|archive-date=2008-01-18|title=Hierarchical list of the Nomenclature of territorial units for statistics - NUTS and the Statistical regions of Europe|access-date=2008-08-31|url-status=live}}</ref> યુરોપીયન યુનિયનમાં રોમાનિયાના પ્રવેશ પહેલા આને આંકડાશાસ્ત્રીય વિસ્તાર કહેવામાં આવતા હતા અને તેમનો ઉપયોગ માત્ર આંકડાકીય હેતુઓ માટે થતો હતો. જોકે આ રીતે તેઓનું ઔપચરિક અસ્તિત્વ ૪૦ વર્ષ કરતા વધુ સમય માટે રહ્યું, પ્રદેશો એ જાહેર સમાચાર છે. ભવિષ્યમાં કાઉન્ટી કાઉન્સિલને રદ કરવાની (પરંતુ પ્રીફેક્ટ્સને રાખીને) અને તેના સ્થાને પ્રદેશ (રીજનલ) કાઉન્સિલ બનાવવાની દરખાસ્ત છે. દેશના પ્રદેશ પેટા-વિભાજનની પરિભાષા પર આનાથી કોઈ અસર પડશે નહિ, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે નીતિઓની સુસંગતતામાં સુધારો થવાની અને ઓછી તુમારશાહી સાથે વધારે સ્વાયત્તતા મળવાની અપેક્ષા છે.<ref name="nuts"/> ચાર [[આંકડાકીય માટે પ્રાદેશિક એકમોનું વર્ગીકરણ|NUTS]]-1 સ્તરના વિભાજનનો ઉપયોગ કરવાની પણ દરખાસ્ત છે; તેઓને મેક્રોરીજીઅન્સ(વિશાળ પ્રદેશો)(રોમાનિયન:''મેક્રોરીજીયુન'' ) કહેવામાં આવશે. NUTS-1 અને-2 વિભાજન પાસે કોઈ વહીવટી ક્ષમતા નથી પરંતુ આની જગ્યાએ તેઓનો ઉપયોગ સ્થાનિક વિકાસના પ્રોજેક્ટની અને આંકડાકીય હેતુઓની સુસંગતતા માટે થાય છે.<ref name="nuts"/> * મેક્રોરીજીયુન1:<ref name="nuts"/> ** [[નોર્ડ-વેસ્ટ(વિકાસક્ષેત્ર)|નોર્ડ-વેસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; ઉત્તરી [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા]]) ** [[સેન્ટ્રુ (વિકાસ ક્ષેત્ર )|સેન્ટ્રુ]] (6 કાઉન્ટીઓ; દક્ષિણી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા) * મેક્રોરીજીયુન 2:<ref name="nuts"/> ** [[નોર્ડ-ઈસ્ટ (વિકાસ ક્ષેત્ર)|નોર્ડ-ઈસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; [[મોલ્ડેવિયા]] [[વ્રેન્સીઆ કાઉન્ટી|વ્રેન્સી]]અને [[ગેલાટિ કાઉન્ટી|ગેલેટી]] કાઉન્ટીઓ સિવાય) ** [[સડ-ઈસ્ટ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|સડ-ઈસ્ટ]] (6 કાઉન્ટીઓ; લોઅર [[દાનુબે]], [[દોબ્રુડ્જા]] સહિત) * મેક્રોરીજીયુન 3:<ref name="nuts"/> ** [[સડ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|સુડ]] (7 કાઉન્ટીઓ; [[મ્યુન્ટેનિઆ]]નું મુખ્ય) ** [[બુકારેસ્ટિ-ઈલફોવ(વિકાસક્ષેત્ર)|બુકારેસ્ટિ]] (1 કાઉન્ટી અને બુકારેસ્ટ) * મેક્રોરીજીયુન 4:<ref name="nuts"/> **[[સડ-વેસ્ટ (વિકાસ ક્ષેત્ર)|સુડ-વેસ્ટ]] (5 કાઉન્ટીઓ; આશરે [[ઓલ્ટેનિયા|ઓલ્ટેનીયા]]) ** [[વેસ્ટ(વિકાસ ક્ષેત્ર)|વેસ્ટ]] (4 કાઉન્ટીઓ; દક્ષિણપશ્ચિમી ટ્રાન્સીલ્વેનિયા અથવા [[બેનેટ|બનાટ]] અને [[એરડ કાઉન્ટી|એરેડ]] તથા [[હુનેડોઆરા કાઉન્ટી|હુનેડોઆરા]] કાઉન્ટીઓ) === વિદેશ સંબંધો === ડિસેમ્બર 1989થી પશ્ચિમના તમામ દેશો સાથે અને વિશેષ કરીને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]] સાથેના સંબંધો સુદ્રઢ બનાવવાની નીતિની શરૂઆત કરી. તે [[NATO(નાટો)|નોર્થ એટલાન્ટિક ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન]] (NATO)માં માર્ચ 29, 2004ના રોજ જોડાયુ, [[યુરોપીયન સંઘ|યુરોપીયન યુનિયન]] (EU)માં જાન્યુઆરી 1, 2007, [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ|ઈન્ટરનેશનલ મનીટરી ફંડ]] અને [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વર્લ્ડ બેન્ક]]માં 1972માં જોડાયું અને તે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન]]નું સભ્ય છે. વર્તમાન સરકારે પશ્ચિમ સાથે એકરૂપ થવાની પ્રક્રિયા સાથે અન્ય [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપીય]]ન રાષ્ટ્રો (ખાસ કરીને [[મોલ્ડોવા]], [[યુક્રેઈન]] અને [[જ્યોર્જિયા(દેશ)|જ્યોર્જિયા]])સાથેના સંબંધો મજબૂત બનાવવા અને તેમને મદદ કરવાનો પોતાનો ઈરાદો જાહેર કર્યો છે.<ref name="mae">{{cite web|title=Foreign Policy Priorities of Romania for 2008|language=Romanian|url=http://www.mae.ro/index.php?unde=doc&id=35181&idlnk=1&cat=3|publisher=Romanian Ministry of Foreign Affairs|access-date=2008-08-28}}</ref> રોમાનિયાએ 1990ના દસકાથી એ પણ સ્પષ્ટ કર્યુ છે કે પૂર્વીય યુરોપમાં આવેલ પૂર્વ સોવિયેત રીપબ્લિકના દેશો માટે અને [[કૌકાસસ|કૌકેસસ]]ના માટે NATO અને યુરોપીયન યુનિયનના સભ્યપદ માટે પોતાનો ટેકો છે.<ref name="mae"/> રોમાનિયાએ [[તુર્કી|તૂર્કી]], [[ક્રોએશિયા]] અને [[મોલ્ડોવા]]ના યુરોપીયન સંઘમાં જોડાણ માટે જાહેર ટેકાની ઘોષણા પણ કરી છે.<ref name="mae"/> તૂર્કી સાથે રોમાનિયાના વિશેષ આર્થિક સંબંધો ધરાવે છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.thenewanatolian.com/ek6.pdf|format=PDF|publisher=The New Anatolian, February 1, 2006|title=Turkey & Romania hand in hand for a better tomorrow.|access-date=ડિસેમ્બર 17, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003112912/http://www.thenewanatolian.com/ek6.pdf|url-status=dead}}</ref> હંગેરીયન લઘુમતિ મોટી સંખ્યામાં હોવાના કારણે રોમાનિયાએ [[હંગેરી]] સાથે મજબૂત સંબંધો વિકસાવ્યા છે – યુરોપીયન યુનિયનમાં જોડાવાના રોમાનિયાના પ્રયત્નને હંગેરીએ સમર્થન આપ્યુ હતુ.<ref>{{cite press release|title=Headline: Meeting with the Hungarian Prime Minister, Ferenc Gyurcsány|publisher=Government of Romania|access-date=2008-08-31|date=2006-03-24|url=http://www.guv.ro/engleza/presa/afis-doc.php?idpresa=6372&idrubricapresa=&idrubricaprimm=&idtema=&tip=&pag=&dr=}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ડિસેમ્બર 2005માં પ્રમુખ [[ટ્રેઈએન બેસેસ્કુ|ટ્રાયન બેસેસ્કુ]] અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વિદેશ મંત્રી|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વિદેશમંત્રી]] [[કોન્ડોલિઝા રાઈસ|કોન્ડોલીઝા રાઈસે]] કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેના દ્વારા રોમાનિયન પ્રદેશના ઘણા સ્થળોએ અને ખાસ કરીને દેશના પૂર્વીય વિસ્તારમાં અમેરિકી લશ્કરની ઉપસ્થિતિને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35722.htm|publisher=U.S. Department of State|title=Background Note: Romania - U.S.-Romanian Relations}}</ref> મે 2009માં અમેરિકન વિદેશ મંત્રી [[હિલેરી ક્લિન્ટન|હિલેરી ક્લિન્ટને]] રોમાનિયાના વિદેશ મંત્રીના પ્રવાસ દરમિયાન જાહેર કર્યુ હતું કે- "અમેરિકાના સૌથી વધુ વિશ્વસનીય અને આદરણીય સાથીદારોમાંથી એક રોમાનિયા છે".<ref>{{Cite web |url=http://www.bucharestherald.com/politics/34-politics/3116-hillary-clinton-romania-one-of-the-most-trustworthy-and-respectable-partners-of-the-usa- |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-17 |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512144240/http://www.bucharestherald.com/politics/34-politics/3116-hillary-clinton-romania-one-of-the-most-trustworthy-and-respectable-partners-of-the-usa- |url-status=dead }}</ref> બંને દેશો એક જ ભાષા અને [[મોલ્ડેવિયાનો ઇતિહાસ|લગભગ એક સરખો ઇતિહાસ]] ધરાવતા હોવાના કારણે મોલ્ડોવા સાથેના સંબંધો વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="mae"/> બંને દેશોએ સામ્યવાદી શાસનમાંથી મુક્તિ મેળવી ત્યાર બાદ 1990ના દસકામાં [[રોમાનિયા અને મોલ્ડોવોના એકીકરણ માટેની ચળવળ|રોમાનિયા અને મોલ્ડોવાના એકીકરણની ઝુંબેશ]] શરૂ થઈ હતી,<ref name="cfis">{{cite journal|url=http://studint.ong.ro/moldova.htm|title=Romania'S Relations With The Republic Of Moldova|author=Gabriel Andreescu, Valentin Stan, Renate Weber|journal=International Studies|publisher=Center for International Studies|date=1994-10-30|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223003657/http://studint.ong.ro/moldova.htm|url-status=dead}}</ref> પરંતુ મોલ્ડોવન રીપબ્લિકને રોમાનિયાથી સ્વતંત્ર રાખવાના નવી મોલ્ડોવન સરકારના એજન્ડાની સાથે જ આ ઝુંબેશ ઠંડી પડી ગઈ.<ref name="Ihrig">{{cite web|url=http://www.desk.c.u-tokyo.ac.jp/download/es_5_Ihrig.pdf|format=PDF|title=Rediscovering History, Rediscovering Ultimate Truth|author=Stefan Ihrig|access-date=2008-09-17}}</ref> મોલ્ડોવન મામલાઓમાં રોમાનિયાની કુતુહલતા અકબંધ રહી અને ઔપચારિક રીતે તેણે [[મોલ્ટોવ-રિબેનટ્રોપ સંધિ|મોલ્ટોવ-રિબ્બેનટ્રોપ સંધિ]] ફગાવી દીધી,<ref name="cfis"/> પરંતુ પાયાની દ્વિપક્ષી સંધિના કરાર સુધી પહોંચવામાં પણ બંને દેશો નિષ્ફળ રહ્યા.<ref>{{cite news|http://www.romanianewswatch.com/2007/12/moldova-urging-romania-to-sign-basic.html|title=Moldova urging Romania to sign basic political treaty|publisher=Romania News Watch|access-date=2008-08-28|date=2007-12-16}}</ref> === સશસ્ત્ર દળો === [[ચિત્ર:Romanian troops.jpg|thumb|250px|અફઘાનિસ્તાનમાં રોમાનિયન લશ્કરના જવાનો]] રોમાનિયન સશસ્ત્ર દળ [[રોમાનિયન ભૂમિ દળો|ભૂમિ]], [[રોમાનિયન હવાઈ દળો|હવાઈ]], અને [[રોમાનિયન નૌકા દળો|નૌકા દળો]]નું બનેલુ છે અને તેનું નેતૃત્વ [[કમાન્ડર ઈન ચીફ|કમાન્ડર-ઈન-ચીફ]] કરે છે, કે જેઓ [[સંરક્ષણ મંત્રાલય (રોમાનિયા)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]]ના સંચાલન હેઠળ હોય છે. [[યુદ્ધ]]ના સમય દરમિયાન સશસ્ત્ર દળોના વડા [[રોમાનિયાના પ્રમુખ|પ્રમુખ]] હોય છે. 90,000 પુરુષો અને મહિલાઓના બનેલા સશસ્ત્ર દળોમાં 15,000 નાગરિકો અને 75,000 લશ્કરના જવાનો છે—45,800 જમીન માટે, 13,250 હવાઈ માટે, 6,800 નૌકાદળ માટે, અને 8,800 અન્ય ક્ષેત્રમાં હોય છે.<ref>{{cite press release|publisher=Ministry of National Defense of Romania|url=http://www.mapn.ro/briefing/030122/030121conf.htm|title=Press conference|date=2003-01-21|access-date=2008-08-31}}</ref> હાલમાં કુલ સંરક્ષણ ખર્ચ દેશના કુલ [[જીડીપી|GDP]]ના 2.05% છે, જે આશરે 2.9 અબજ [[ડોલર]]નો ખર્ચ દર્શાવે છે ([[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશો અને સંઘોની યાદી|39મો ક્રમ]]). જોકે આધુનિકીકરણ અને નવા સાધનો મેળવવા માટે રોમાનિયન સશસ્ત્ર દળો 2006 અને 2011ની વચ્ચે 11 અબજ ડોલરનો ખર્ચ કરશે.<ref name="ZF">{{citeweb|url=http://www.zf.ro/articol_99920/bugetul_mapn__2_05__din_pib__in_2007.html|title=MoND Budget as of 2007|publisher=''[[Ziarul Financiar]]''|date=2006-10-30|language=Romanian|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422075245/http://www.zf.ro/articol_99920/bugetul_mapn__2_05__din_pib__in_2007.html|url-status=dead}}</ref> પાછલા કેટલક વર્ષોમાં ભૂમિ દળોએ તેમના સાધનો અલગ કરી દીધા છે અને આજે તે [[NATO(નાટો)|NATO]] લશ્કર સાથે [[અફઘાનિસ્તાન]]માં ચાલતા શાંતિ અભિયાનમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. હવાઈ દળ હાલમાં આધુનિક [[સોવિયેત]] [[મિગ-21(MiG-21)|મિગ-21લાન્સર]] ફાઈટર્સનો ઉપયોગ કરે છે અને તેનું સ્થાન નવા અદ્યતન [[ચોથી પેઢીના જેટ ફાઈટર|4.5 જનરેશન]] વેસ્ટર્ન જેટ ફાઈટર જેવા કે [[F-16 ફાઈટિંગ ફાલ્કન]], [[યુરોફાઈટર ટાઈફૂન|યુરોફાઈટર ટાયફૂન]] અથવા [[જાસ 39 ગ્રિપન|JAS 39 ગ્રીપન]] લેવાના છે.<ref>{{cite news|url=http://www.cotidianul.ro/index.php?id=45&art=25285&nr=3&cHash=b2e1d334a5|title=SUA şi UE se intrec să ne doboare MiG-urile|publisher=''[[Cotidianul]]''|date=January 2007|access-date=2008-08-31}}</ref> જૂના પરિવહન બળોના જથ્તાને બદલવા માટે હવાઈદળે સાત નવા [[સી-27જે સ્પાર્ટન|C-27J સ્પાર્ટન]] [[ટેક્ટિકલ એરલિફ્ટ]] એરક્રાફ્ટ નોંધાવ્યા છે, જે મળવાની શરૂઆત 2008ના પાછલા મહિનાઓથી થવાની છે.<ref name="awst_20061211">{{cite news|title=Spartan Order|publisher=''[[Aviation Week & Space Technology]]''|date=2006-12-11}}</ref> 2004માં બે આધુનિક એક્સ-[[રોયલ નૌકાદળ|રોયલ નેવી]] [[ટાઈપ 22 ફ્રિગેટ]] મેળવવામાં આવ્યા હતા અને 2010 સુધીમાં ચાર આધુનિક મિસાઈલ કન્વર્ટીસ કાર્યરત કરવામાં આવશે. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:MittalSteelGalati200607.jpg|thumb|250px|ગેલાટિમાં આર્સેલરમિત્તલ સ્ટીલ મિલ ]] $264 અબજ જેટલા [[જીડીપી (પીપીપી) દ્વારા દેશોની સૂચિ|જીડીપી]] અને 2008 માટે $12,285<ref>{{citeweb|url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=968&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPCPIPCH&grp=0&a=&pr1.x=87&pr1.y=12 |title=IMF World Economic Outlook April 2008 - Central and Eastern Europe|month=April | year=2008|publisher=IMF|access-date=2008-08-31}}</ref>ના અંદાજિત [[માથાદીઠ (પીપીપી) જીડીપી પ્રમાણે દેશોની યાદી|માથાદીઠ જીડીપી]] ([[સમાન ખરીદક્ષમતા|પીપીપી]]) સાથે રોમાનિયા ઉચ્ચ-મધ્યમ અર્થતંત્રનો દેશ છે<ref>{{citeweb|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income|publisher=World Bank|title=Country Classification Groups|year=2005|access-date=2008-08-31}}</ref> અને તે 1 જાન્યુઆરી, 2007થી [[યુરોપીયન સંઘ]]નો ભાગ છે. [[સામ્યવાદી રોમાનિયા|સામ્યવાદી બળો]]ને [[1989ની રોમાનિયન ક્રાંતિ|1989ના પાછલા સમયમાં ઉખાડી ફેંકાયા]] બાદ દેશે આર્થિક અસ્થિરતા અને પતનનો એક દસકો અનુભવ્યો અને આ કપરા સમય માટે અપૂરતો ઔદ્યોગિક પાયો અને માળખાકીય સુધારાઓનો અભાવ જવાબદાર હતો. જો કે 2000થી રોમાનિયાએ [[મેક્રોઈકોનિમિક-વૈશ્વિક અર્થતંત્ર|મેક્રોઈકોનોમિક]](બૃહદ અર્થતંત્ર) સ્થિરતા તરફ રૂપાંતર કરવા માંડ્યું, ઊંચો વૃદ્ધિદર, નીચી [[બેરોજગારી]] અને ઘટતો જતો [[ફુગાવો]] તેની વિશેષતા હતા. [[રાષ્ટ્રીય આંકડા સંસ્થા(રોમાનિયા)|રોમાનિયન આંકડાશાસ્ત્ર કાર્યાલય]]ના જણાવ્યા અનુસાર 2006માં વાસ્તવિક અર્થમાં જીડીપી (GDP) વૃદ્ધિદર 7.7% નોંધાયો હતો, જે યુરોપના સૌથી ઊંચા દરમાંથી એક હતો.<ref>{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/pib/pibr06.pdf|format=PDF|title=GDP in 2006|publisher=Romanian National Institute of Statistics|access-date=2008-01-10|archive-date=2008-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216015144/http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/pib/pibr06.pdf|url-status=dead}}</ref> 2007માં વૃદ્ધિ ઘટીને 6.1% થઈ,<ref>{{citeweb|language=Romanian|title=World Bank: In 2008 Romania will have an economic growth of 5.9%|url=http://www.romanialibera.ro/a115093/banca-mondiala-in-2008-romania-va-avea-o-crestere-economica-de-5-9.html|access-date=2008-01-13|archive-date=2008-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111120710/http://www.romanialibera.ro/a115093/banca-mondiala-in-2008-romania-va-avea-o-crestere-economica-de-5-9.html|url-status=dead}}</ref> પરંતુ કૃષિક્ષેત્રે ઊંચા ઉત્પાદનની અપેક્ષાએ 2008માં વૃદ્ધિ દર વધીને 8% થવાની ધારણા હતી (2007)માં હતો તેના કરતા 30–50% ઊંચો). 2008ના પ્રથમ નવ મહિનાઓમાં જીડીપી 8.9% સુધી વધ્યો હતો, પરંતુ ચોથા ત્રિમાસિકમાં વૃદ્ધિ દર 2.9% સુધી ઘટ્યો અને [[2008-2009નું વૈશ્વિક નાણાકીય સંકટ|નાણાકીય કટોકટી]]ના કારણે 2008ના સમગ્ર વર્ષ માટે 7.1% રહ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.curierulnational.ro/Economie/2009-03-05/Cresterea+economica+din+2008+a+franat+brusc+in+T+4|title=Creşterea economică din 2008 a frânat brusc în T 4|work=Curierul National|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2009-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030004320/http://www.curierulnational.ro/Economie/2009-03-05/Cresterea%20economica%20din%202008%20a%20franat%20brusc%20in%20T%204|url-status=dead}}</ref> [[યુરોસ્ટેટ]]ના આંકડા મુજબ 2008માં રોમાનિયન પીપીએસ જીડીપી માથાદીઠ યુરોપીયન યુનિયનની સરેરાશ ખરતાં 46 ટકા રહ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF|title=GDP per capita in PPS|publisher=Eurostat|access-date=2009-06-25|archive-date=2009-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711153813/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-25062009-BP/EN/2-25062009-BP-EN.PDF|url-status=dead}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2007માં રોમાનિયામાં બેકારી દર 3.9% હતો,<ref>{{cite web|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/lunar_indicatori/a07/sic09r07.pdf|format=PDF|title=Main Macroeconomic Indicators, September 2007|publisher=National Institute of Statistics of Romania|language=Romanian|access-date=2008-08-31}}</ref> જે [[પોલેન્ડ]], ફ્રાન્સ, જર્મની અને સ્પેન જેવા મધ્યમ કદના અથવા મોટા અન્ય યુરોપયીન રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો હતો. વિદેશી ઋણ પણ સરખામણીએ ઓછુ છે, તે જીડીપીના 20.3% છે.<ref name="CIA">{{citeweb|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|title=Romania|publisher=CIA World Factbook|year=2006|access-date=2008-08-31|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515163205/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|url-status=dead}}</ref> 2006ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ નિકાસમાં 25% વૃદ્ધિ સાથે પાછલા કેટલાક વર્ષોમાં નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. કપડા અને ટેક્સટાઈલ, ઔદ્યોગિક મશીનરી, ઈલેક્ટ્રિકલ સાધનો, મેટાલર્જિક ઉત્પાદન, કાચો માલ, કાર, લશ્કરી સાધનો, સોફ્ટવેર, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ફાઈન કેમિકલ્સ અને કૃષિ ઉત્પાદનો(ફળ, શાકભાજી અને ફૂલો) રોમાનિયાની મુખ્ય નિકાસો છે. મહત્તમ વ્યાપાર યુરોપીયન યુનિયનના સભ્ય દેશોમાં કેન્દ્રીત છે અને જર્મની તથા ઈટાલી સૌથી મોટા વ્યાપારી ભાગીદારો છે. આમ છતાં દેશ મોટી વ્યાપાર ખાધ ધરાવે છે, 2007ના વર્ષ દરમિયાન 50% સુધીના તીવ્ર ઉછાળા સાથે તે €15 અબજે પહોંચી હતી.<ref name="economywatch">{{citeweb|url=http://romaniaeconomywatch.blogspot.com/2007/11/romania-trade-balance-september-2007.html|title=Romania at A Glance - January 2008|publisher=Romania Economy Watch|year=2008|month=January|access-date=2008-01-10}}</ref> 1990 અને 2000ના પાછલા દસકામાં ખાનગીકરણના હારબંધ પગલાઓ અને સુધારાઓ બાદ અન્ય યુરોપીયન અર્થતંત્રોની સરખામણીએ રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં સરકારની દખલગીરી ઓછી છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Romania|title=Index of Economic Freedom: Romania|publisher=heritage.org|access-date=2008-08-31}}</ref> 2005માં સરકારે રોમાનિયાના [[પ્રોગ્રેસિવ ટેક્સ]] માળખાના સ્થાને વ્યક્તિગત આવક અને કોર્પોરેટ નફા માટે 16%ના [[ફ્લેટ ટેક્સ]]નો અમલ શરૂ કર્યો, જેના કારણે રોમાનિયા યુરોપીયન યુનિયનમાં સૌથી ઓછો રાજકોષીય બોજ ધરાવનાર દેશ બન્યો,<ref>{{cite report|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007_MONTH_06/2-26062007-EN-AP.PDF|format=pdf|title=Taxation trends in the EU|publisher=[[Eurostat]]|date=2007-06-26|access-date=2008-08-31}}</ref> અને આ પરિબળે ખાનગી ક્ષેત્રોની વૃદ્ધિમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો. ઉદ્યોગો અને કૃષિ અનુક્રમે 35% અને 10% ફાળો ધરાવતા હોવા છતાં અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે સેવાઓ પર આધારિત છે, જે GDPના 55% જેટલો ભાગ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત રોમાનિયન વસતીના 32% કૃષિ અને પ્રાથમિક ઉત્પાદન ક્ષેત્રે રોજગારી ધરાવે છે, જે યુરોપના સૌથી ઊંચા દરમાંથી એક છે.<ref name="CIA"/> 2000થી રોમાનિયામાં વધુને વધુ પ્રમાણમાં વિદેશી રોકાણ આકર્ષી રહ્યુ હોવાથી દક્ષિણપૂર્વીય અને મધ્યયુરોપમાં તે સૌથી વધુ રોકાણ ધરાવતું સ્થળ બન્યુ છે. 2006માં [[સીધુ વિદેશી રોકાણ|સીધા વિદેશી મૂડી રોકાણ]](FDI)નું મૂલ્ય €8.3 અબજ હતું.<ref>{{citeweb|url=http://www.portalino.it/nuke/modules.php?name=News&file=article&sid=20346|title=Romania: FDI reached over EUR 8.3 bn|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928125042/http://www.portalino.it/nuke/modules.php?name=News&file=article&sid=20346|url-status=dead}}</ref> [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]]ના 2006ના અહેવાલ મુજબ વ્યાપાર કરવાની લવચિકતા ધરાવતા 175 દેશોમાં રોમાનિયાનો ક્રમ 49મો છે, જે [[હંગેરી]] અને [[ચેક પ્રજાસત્તાક|ચેક રીપબ્લિક]] જેવા આ વિસ્તારના અન્ય દેશો કરતાં ઊંચો છે.<ref>{{cite report|url=http://www.doingbusiness.org/EconomyRankings/|title=Economy Ranking|work=Doing Business|year=2007|publisher=World Bank|access-date=2008-08-31}}</ref> આ ઉપરાંત આ જ અભ્યાસમાં 2006 માટે રોમાનિયાને વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ ઝડપથી આર્થિક સુધારા કરનાર દેશ તરીકે ગણવામાં આવ્યો છે (પ્રથમ ક્રમે[[જ્યોર્જિયા(દેશ)|જ્યોર્જિયા]] છે).<ref>{{cite report|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:21041782~pagePK:64257043~piPK:437376~theSitePK:4607,00.html|title=Doing Business 2007 Report|publisher=World Bank|access-date=2008-08-31|archivedate=2007-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070308173737/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0%2C%2CcontentMDK%3A21041782~pagePK%3A64257043~piPK%3A437376~theSitePK%3A4607%2C00.html}}</ref> મે 2009માં સરેરાશ કુલ માસિક વેતન 1855 લેઈ,<ref>{{cite report|url=http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/castiguri/a09/cs05r09.pdf|format=PDF|title=Average wage in May 2009|publisher=National Institute of Statistics, Romania|language=Romanian|access-date=2009-07-28}}</ref> એટલે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વિનિમય દરના આધારે €442.48 (US$627.70), અને ખરીદ શક્તિના આધારે $1110.31 હતું.<ref>{{citeweb|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=30&pr.y=8&sy=2006&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=968&s=PPPEX&grp=0&a=|title=Implied PPP conversion rate for Romania|publisher=IMF|month=April | year=2008|access-date=2008-08-31}}</ref> === પરીવહન === [[ચિત્ર:Romania-drumuri.svg|thumb|250px|રોમાનિયાનું રોડ માળખુ]] તેના ભૌગોલિક સ્થાનના કારણે રોમાનિયા એ [[યુરોપ]]માં આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક વિનિમય માટેનું મહત્વનું મથક છે. આમ છતાં અપૂરતા રોકાણ, જાળવણી અને મરામત, પરિવહન માળખુ [[બજાર અર્થતંત્ર]]ની વર્તમાન જરૂરિયાતો સંતોષી શકતું નથી અને તે [[પશ્ચિમી યુરોપ|પશ્ચિમ યુરોપ]] કરતાં પાછળ છે.<ref name="drumuri">{{cite web|url=http://www.cnadnr.ro/pagina.php?idg=20|title=Prezentarea generală a reţelei de drumuri|publisher=cnadnr.ro|language=Romanian|access-date=2009-09-07|archive-date=2010-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211132511/http://www.cnadnr.ro/pagina.php?idg=20|url-status=dead}}</ref> જો કે પરિસ્થિતિ ઝડપથી સુધરી રહી છે અને [[યુરોપીયનો વચ્ચેનું પરિવહન માળખુ|ટ્રાન્સ-યુરોપીયન પરિવહન માળખા]]ના ધોરણો અનુસારની થઈ રહી છે. [[જોડાણ પહેલા માટેની માળખાકીય નીતિના સાધનો|આઈએસપીએ]](ISPA)ની સહાય અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા સંસ્થાઓ]] ([[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]], [[IMF|આઈએમએફ]](IMF) વગેરે)ના ભંડોળમાંથી રાજ્યની ખાતરી દ્વારા, [[સમગ્ર-યુરોપીયન કોરિડોર|મુખ્ય રોડ કોરિડોર]]ને સુધારવાના અનેક પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. આ સાથે જ સરકાર પણ મુખ્ય રસ્તાઓને સુધારવા માટે અને ખાસ કરીને દેશના [[રોમાનિયામાં માર્ગો|મોટરવે નેટવર્ક]] માટે સક્રિય રીતે નવા બાહ્ય નાણા અથવા જાહેર-ખાનગી ભાગીદારીનો અમલ કરી રહી છે.<ref name="drumuri"/> [[વર્લ્ડ બેન્ક (World Bank)|વિશ્વ બેન્ક]]નો અંદાજ છે કે 2004 અનુસાર રોમાનિયાના રેલવે માળખા {{convert|22298|km}}ના પાટાઓ તેને યુરોપમાં ચોથા ક્રમનો સૌથી વધુ રેલરોડ વેટવર્ક ધરાવનાર દેશ બનાવે છે.<ref name="cai ferate">{{citeweb|url=http://www.cfr.ro/jf/romana/0208/retea.htm|title=Reteaua feroviara|language=Romanian|publisher=cfr.to|access-date=2009-09-06|archive-date=2009-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090608211134/http://www.cfr.ro/jf/romana/0208/retea.htm|url-status=dead}}</ref> 1989માં નોંધાયાલા ટોચના જથ્થાના પ્રમાણમાં [[કેઈલે ફેરેટ રોમેન|રેલવે પરિવહને]] નૂર અને પ્રવાસીના જથ્થામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો અનુભવ્યો, જેના મુખ્ય કારણ માર્ગ પરિવહનની સ્પર્ધા અને GDPમાં ઘટાડો હતા. 2004માં રેલવેએ 99 મિલિયન પ્રવાસી મુસાફરીઓમાં 8.64 અબજ પ્રવાસી-કિ.મી અને 73 મિલિયન મેટ્રિક ટન અથવા નૂરના 17 અબજ ટન-કિમીની કામગીરી કરી હતી.<ref name="Europaworld">{{cite book|encyclopedia=The Europa World Year Book|year=2007|volume=2|edition=48|publisher=Routledge|location=London and New York|title=Romania|pages=3734–3759|isbn=9781857434125}}</ref> તમામ મુસાફરો અને નૂરની હેરફેરમાં રેલ દ્વારા કુલ એકત્રિત પરિવહન લગભગ 45% જેટલુ થતુ હતું.<ref name="Europaworld"/> દેશના એક માત્ર શહેર [[બુકારેસ્ટ]]માં જ [[ઝડપી આવનજાવન|અંડરગ્રાઉન્ડ]] રેલવે માળખુ છે. [[બુકારેસ્ટ મેટ્રો]] માત્ર 1979માં શરૂ કરવામાં આવી હતી અને આજે તે [[બુકારેસ્ટમાં પરિવહન|બુકારેસ્ટ જાહેર પરિવહન માળકા]]ની સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિ છે અને કામકાજના સપ્તાહ દરમિયાન તેમાં 600,000 મુસાફરો બેસે છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.sfin.ro/articol_8634/transferul_metrorex_la_primaria_capitalei_a_incins_spiritele.html|title=Metrorex ridership|language=Romanian|publisher=Financial Week newspaper|date=April 23, 2007|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516140935/http://www.sfin.ro/articol_8634/transferul_metrorex_la_primaria_capitalei_a_incins_spiritele.html|url-status=dead}}</ref> === પર્યટન === પર્યટનનું મુખ્ય ધ્યાન દેશના કુદરતી ભૂમિપ્રદેશો પર અને તેના સમૃદ્ધ ઇતિહાસ પર હોય છે અને રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં તે નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. 2006માં ઘરેલુ અને આંતરરાષ્ટ્રીય [[પર્યટન|પર્યટને]] કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદનમાં 4.8% અને કુલ રોજગારીઓમાં 5.8% (લગભગ 5 લાખ નોકરીઓ) ફાળો આપ્યો હતો.<ref>{{citeweb|url=http://www.weforum.org/pdf/tourism/Romania.pdf|format=PDF|publisher=World Economic Forum|title=Country/Economy Profiles: Romania, Travel&Tourism|access-date=2008-01-11|archive-date=2008-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029061415/http://www.weforum.org/pdf/tourism/Romania.pdf|url-status=dead}}</ref> વેપાર-વાણિજ્ય બાદ પ્રવાસન એ સેવા ક્ષેત્રનું બીજુ સૌથી મોટુ અંગ છે. પર્યટન એ રોમાનિયાના અર્થતંત્રમાં સૌથી વધુ ઝડપથી વિકસતા અને આકર્ષક ક્ષેત્રોમાંથી એક છે અને વિકાસની વિપુલ તકોની સંભાવના તેની વિશેષતા છે. [[વર્લ્ડ ટ્રાવેલ એન્ડ ટુરિઝમ કાઉન્સિલ]]ના જણાવ્યા અનુસાર પ્રવાસ અને પર્યટનની કુલ માગ સંદર્ભે રોમાનિયા વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતું ચોથા ક્રમનું રાષ્ટ્ર છે અને 2007-2016ની વચ્ચે તેમાં 8%ની વાર્ષિક વૃદ્ધિની સંભાવના છે.<ref>{{citeweb|title=WTTC spells out policy recommendations for Romania to tap travel and tourism potential|publisher=WTTC|url=http://www.wttc.travel/eng/News_and_Events/Press/Press_Releases_2006/WTTC_spells_out_recommendations_for_Romania/index.php|access-date=2008-01-11}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2002માં પ્રવાસીઓની સંખ્યા 4.8 મિલિયન હતી, જે 2006માં વધીને 6.6 મિલિયન થઈ હતી.<ref name="Europaworld"/> આ જ રીતે 2002માં આવક 400 મિલિયન હતી, જે 2004માં વધીને 607 મિલિયન થઈ.<ref name="Europaworld"/> 2006માં રોમાનિયામાં 20 મિલિયન આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓના એક રાતથી વધુના રોકાણ જોવા મળ્યા હતા, જે સર્વોચ્ચ આંકડો દર્શાવે છે,<ref>{{citeweb|url=http://aktirom.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=2|title=20 million overnight stays by international tourists|access-date=2008-01-11}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પરંતુ 2007માં આ આંકડામાં હજુ પણ વૃદ્ધિ થવાની અપેક્ષા રખાય છે.<ref name="turism">{{cite report|url= http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/turism/a07/turism09e07.pdf |format=PDF|title=Report from Romanian National Institute of Statistics|quote=for the first 9 months of 2007 an increase from the previous year of 8.7% to 16.5 million tourists; of these 94.0% came from European countries and 61.7% from EU|access-date=2008-01-11}}</ref> રોમાનિયામાં પર્યટન ક્ષેત્રે 2005માં €400 મિલિયનનું રોકાણ થયું છે.<ref>{{citeweb|language=ro|url= http://www.gandul.info/social/turismul-atras-2005-investitii-400-milioane-euro.html?3932;255059|publisher=''Gandul'' Newspaper|title=Tourism attracted in 2005 investments worth €400 million|access-date=2008-01-11 }}</ref> પાછલા ઘણા વર્ષોથી યુરોપીયન પર્યકોમાં રોમાનિયા લોકપ્રિય સ્થળ બન્યું છે (વિદેશી પ્રવાસીઓમાંથી 60% કરતા વધારે યુરોપીયન યુનિયન દેશોના હતા),<ref name="turism"/> આમ તે [[બલ્ગેરિયા]], [[ગ્રીસ]], ઈટાલી અને સ્પેન સાથે સ્પર્ધા માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. [[મંગાલિયા]], [[સેટર્ન, રોમાનિયા|સેટર્ન]], [[વિનસ, રોમાનિયા|વીનસ]], [[નેપ્ચ્યુન, રોમાનિયા|નેપ્ટ્યુન]], [[ઓલિમ્પ]], [[કોન્સ્ટન્ટા]] અને [[મામાઈઆ]] (ક્યારેક ''[[રોમાનિયન બ્લેક સી રિસોર્ટ|રોમાનિયન રિવિએરા]]'' કહેવાય છે) જેવા રોમાનિયન સ્થળો ઉનાળા દરમિયાન સૌથી વધુ લોકપ્રિય આકર્ષણ બને છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.unseenromania.com/places-to-go-romania/tan-and-fun-at-the-black-sea.html|title=Tan and fun at the Black Sea|publisher=UnseenRomania|access-date=2008-01-10|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011041935/http://unseenromania.com/places-to-go-romania/tan-and-fun-at-the-black-sea.html|url-status=dead}}</ref> શિયાળા દરમિયાન [[વેલેઈ પ્રાહોવેઈ|વેલીઆ પ્રાહોવેઈ]] અને [[પોઈઆના બ્રેસોવ]]ની સાથે સ્કીઈંગ રિસોર્ટો પણ વિદેશી પ્રવાસીઓમાં લોકપ્રિય છે. પોતાના મધ્યયુગીન વાતાવરણ અને and [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયાના કિલ્લાઓ|કિલ્લાઓ]] માટે [[સિબિઉ]], [[બ્રેસોવ|બ્રાસોવ]], [[સિઘિસોઆરા|સિઘિસોરા]], [[ક્લુજ-નાપોકા|ક્લુજ-નેપોકા]], [[ટાર્ગુ મુર્સ|તારાગુ મુર્સ]] જેવા [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયા|ટ્રાન્સીલ્વેનિય]]ન શહેરો વિદેશીઓ માટે આકર્ષક પર્યટન સ્થળ બન્યા છે. પરંપરાગત માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ પર આધારિત ગ્રામીણ પર્યટન તાજેતરમાં આકર્ષક વિકલ્પ બન્યા છે,<ref>{{cite news|publisher=Romania Libera|language=Romanian|date=2008-07-05|title= Turismul renaste la tara|url=http://www.romanialibera.ro/a128995/turismul-renaste-la-tara.html| access-date=2008-08-28}}</ref> અને [[બ્રાન, બ્રેસોવ|બ્રાન]] તથા તેના [[બ્રાન કિલ્લો|ડ્રેક્યુલાનો કિલ્લો]], [[ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના ચિત્રોવાળા ચર્ચો|ઉત્તરી મોલ્ડેવિયામાં]] , [[માર્મેમુર્સના લાકડાના ચર્ચો|મેરામ્યુર્સના લાકડાના ચર્ચો]], અથવા [[મેરામુર્સ કાઉન્ટી|મેરામ્યુર્સ કાઉન્ટી]]માં [[મેરી કબ્રસ્તાન]] જેવા સ્થળોને પ્રોત્સાહન આપવાનું તેનું લક્ષ્ય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ruraltourism.ro/|language=Romanian|publisher=RuralTourism.ro|title=Bine ati venit pe site-ul de promovare a pensiunilor agroturistice din Romania !!!|access-date=2008-08-28|archive-date=2008-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914053130/http://www.ruraltourism.ro/|url-status=dead}}</ref> [[દાનુબે ડેલ્ટા]],<ref name="Europaworld"/> [[આયર્ન ગેટ્સ]] ([[દાનુબે]] ગોર્જ), [[સ્કારિસોઆરા ગુફા|સ્કારિસોરા ગુફા]] અને [[એપુસેનિ પર્વતો|એપુસેની પર્વતો]]માં આવેલી અનેક ગુફાઓ જેવા મોટા કુદરતી સ્થળો હજુ વધારે પ્રખ્યાત બનવાના બાકી છે. == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Iasi cultural palace.jpg|thumb|250px|ઈઆસીમાં સંસ્કૃતિનો મહેલ 1906 અને અને 1925ની વચ્ચે બંધાયો હતો અને ત્યાં અનેક મ્યુઝિયમો પણ છે]] રોમાનિયા અનોખી સંસ્કૃતિ ધરાવે છે, જે તેની ભૌગોલિકતા અને અલગ પ્રકારના ઐતિહાસિક વિકાસને આભારી છે. રોમાનિયનોની પોતાની જેમ જ તેને મૂળભૂત રીતે ત્રણ પ્રદેશોના સંગમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે: [[મધ્ય યુરોપ]], [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વીય યુરોપ]], અને [[બાલ્કન|બાલ્કન્સ]], પરંતુ આમાંથી કોઈની પણ સાથે તેનું સાચા અર્થમાં મિલન થઈ શકતું નથી.<ref>{{citeweb|url=http://www.itcnet.ro/folk_festival/culture.htm|title=Romania - Culture|access-date=2008-08-31|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231125142/http://www.itcnet.ro/folk_festival/culture.htm|url-status=dead}}</ref> [[પ્રાચીન રોમ|રોમન]]ના પાયા પર રોમાનિયન ઓળખ સ્થાપિત થઈ છે અને આ સાથે અન્ય અસરો ઉપરાંત [[ડેસિઆ|ડેસિઅ]]ન તત્વો<ref name="influences"/> હોવાની પણ ભરપૂર શક્યતા છે. પ્રાચીન કાળના પાછલા સમયમાં અને મધ્ય યુગ દરમિયાન રોમાનિયાની નજીક સ્થળાંતર કરીને વસનારા [[સ્લાવિક લોકો]]ની;<ref name="influences">{{cite book|title=Romania: Borderland of Europe|url=https://archive.org/details/romaniaborderlan0000boia|author=Lucian Boia, James Christian Brown|publisher=Reaktion Books|year=2001|isbn=9781861891037|pages=[https://archive.org/details/romaniaborderlan0000boia/page/13 13], 36–40}}</ref> મધ્યયુગમાંથી [[ગ્રીસ|ગ્રીકો]],<ref name="influences"/> અને [[બિઝેન્ટાઈન સામ્રાજ્ય|બીઝેન્ટાઈન સામ્રાજ્ય]];<ref name="iciculture"/> [[ઓટ્ટોમન સામ્રાજય|ઓટ્ટોમન સામ્રાજ્ય]]ના લાંબા સમયના પ્રભુત્વની;<ref>{{citeweb|url=http://www.missionfrontiers.org/1994/1112/nd9416.htm|title=Romania Prepares for GCOWE September 20, 1994|author=Luis Bush|publisher=Mission Frontiers|access-date=2008-08-31|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827202656/http://www.missionfrontiers.org/1994/1112/nd9416.htm|url-status=dead}}</ref> [[હંગેરિયન લોકો|હંગેરીયન]]ની;<ref name="influences"/> અને ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં રહેતા [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયન સેક્સન્સ|જર્મનો]]ની ગાઢ અસર જોવા મળે છે. [[પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ]], ખાસ કરીને [[ફ્રેન્ચ સંસ્કૃતિ|ફ્રેન્ચ]],<ref name="iciculture"/> અને [[જર્મન સંસ્કૃતિ|જર્મન]] સંસ્કૃતિની ધેરી અસર નીચેઆધુનિક રોમાનિયન સંસ્કૃતિના ઉદભવ અને વિકાસની શરૂઆત લગભગ 250 વર્ષ પહેલા થઈ હતી.<ref name="iciculture">{{cite web|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/cultural_aspects.html|title=Cultural aspects|publisher=National Institute for Research & Development in Informatics, Romania|access-date=2008-08-28|archive-date=2008-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307182620/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/cultural_aspects.html|url-status=dead}}</ref> === કલા === [[ચિત્ર:Ateneul Roman b.jpg|thumb|250px|બુકારેસ્ટમાં રોમાનિયન એથેનીયુમ 1988માં ખુલ્લુ મૂકાયુ હતુ]] [[1948નો વાલ્લેશિયન બળવો|1848ની ક્રાંતિ]]ની સાથે અને 1859માં બે [[દાનુબિયન હુકુમતો]]ના એકીકરણ સાથે રોમાનિયન સાહિત્યના વિકાસની સાચી શરૂઆત થઈ . [[રોમાનિયનોના મૂળ]] અંગે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ અને [[સ્કોઆલા એર્ડેલીએના|ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં]] તથા ફ્રાંસ, ઈટાલી અને જર્મનીમાં રોમાનિયન વિદ્વાનોએ અભ્યાસની શરૂઆત કરી.<ref name="iciculture"/> આધુનિક રોમાનિયન સાહિત્યમાં જર્મન તત્ત્વજ્ઞાન અને ફ્રેન્ચ સંસ્કૃતિનો સંગમ કરવામાં આવ્યું અને [[મિહાઈ એમિનેસ્કુ]], [[જ્યોર્જ કોસબ્ુક|જ્યોર્જ કોસબુક]], [[ઈઓઆન સ્લાવિકિ]] જેવા ઉચ્ચ કક્ષાના કલાકારોએ રોમાનિયન સાહિત્યની ઉત્કૃષ્ટ રચનાઓ આપી. રોમાનિયાની બહાર તેઓની બહુ ઓછા જાણીતા છે, પરંતુ [[રોમાનિયામાં લોકકળા|જૂની લોકકથાઓ]]માંથી આધુનિક કાવ્યોની રચના દ્વારા સાચા રોમાનિયન સાહિત્યને જન્મ આપવા બદલ રોમાનિયામાં તેઓ ખૂબ પ્રશંસા પામ્યા છે. તેમાંથી એમિનેસ્કુને સૌથી વધારે મહત્વના અને પ્રભાવક રોમાનિયન કવિ ગણવામાં આવે છે, અને તેમની કૃતિઓ માટે હજુ પણ લોકો તેમને ચાહે છે, ખાસ કરીને ''[[લ્યુસાફારુલ|લ્યુસીઆફારુલ]]'' નામની કવિતા અત્યંત લોકપ્રિય છે.<ref>{{citeweb|language=Romanian|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/l_eminescu.html|title=Mihai Eminescu|publisher=National Institute for Research & Development in Informatics, Romania|access-date=2008-01-20|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231163537/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/l_eminescu.html|url-status=dead}}</ref> 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વિશાળ યોગદાન આપનાર અન્ય લેખકો છેઃ[[મિહાઇલ કોગાલ્નિસેનુ|મિહૈલ કોગ્લેનિસીએનુ]] (રોમાનિયાના પ્રથમ વડાપ્રધાન પણ હતા), [[વેસિલી એલેકસાન્ડ્રિ|વેસિલે એલેકસાન્ડ્રી]], [[નિકોલ બાલ્કેસ્કુ]], [[ઈઓન લુકા સેરાગિએલ|ઈઓન લુકા કારેગિઅલ]], અને [[ઈઓન ક્રીએનગા|ઈઓન ક્રેનેગા]]. 20મી સદીના પૂર્વાર્ધને ઘણા રોમાનિયન વિદ્વાનો રોમાનિયન સંસ્કૃતિના ''સુવર્ણ યુગ'' તરીકે ઓળખાવે છે અને આ સમય દરમિયાન જ રોમાનિયા આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ તથા [[યુરોપની સંસ્કૃતિ|યુરોપીયન સાંસ્કૃતિક]] પ્રવાહો સાથે મજબૂત રીતે જોડાયુ હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/romanian/articles/TheRomanianCulturalDebateOfTheSummer.html|title= Romanian Cultural Debate of the Summer: Romanian Intellectuals and Their Status Groups|publisher=Romanian Club @ Columbia University|author=Mona Momescu|access-date=2008-08-28}}</ref> વિશ્વ સંસ્કૃતિ પર જબરજસ્ત અસર છોડનાર મહત્વના કલાકાર [[શિલ્પ|શિલ્પિ]] [[કોન્સ્ટેન્ટિન બ્રાન્કુસિ|કોન્સેન્ટિન બ્રાન્કુસિ]] હતા, જેઓ આધુનિક ચળવળના કેન્દ્રીય વ્યક્તિ અને અમૂર્તનો પાયો નાખનાર, લોક સર્જનોના પ્રાચીન સ્રોતમાંથી પ્રેરણા લઈને વિશ્વ શિલ્પમાં નવો ચીલો ચાતરનાર હતા. તેમના શિલ્પોમાં સાદગીની સાથે અભિજાત્યપણુ હોય છે, જેણે [[આધુનિક કલા|આધુનિકવાદી]] શિલ્પીઓને નવો રાહ બતાવ્યો હતો.<ref>{{citeweb|url=http://www.brancusi.com/bio.html|title=Constantin Brâncuşi's bio|publisher=Brancusi.com|access-date=2008-01-20|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821141931/http://brancusi.com/bio.html|url-status=dead}}</ref> તેમના કૌશલ્યને અંજલિ તરીકે તેમની એક કૃતિ ''"[[બર્ડ ઈન સ્પેસ(Bird in Space)|બર્ડ ઈન સ્પેસ]]"'' (Bird in Space)ની 2005માં $27.5 મિલિયનની બોલી લાગી હતી, જે કોઈ પણ શિલ્પ માટેની વિક્રમી કિંમત હતી.<ref>{{citeweb|url=http://antiquesandthearts.com/AW-2005-05-10-12-15-39p1.htm|title=Brancusi's 'Bird in Space' Sets World Auction Record for Sculpture at $27,456,000|publisher=Antiques and the Arts Online|access-date=2008-01-20|archive-date=2006-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213032919/http://www.antiquesandthearts.com/AW-2005-05-10-12-15-39p1.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://crib.mae.ro/index.php?lang=en&id=31&s=15441&arhiva=true|publisher=Romanian Information Center in Brussels|title=November 9, The price record for a Brancusi masterpiece was set up in 2005 when “Bird in Space” was sold for USD 27.5 M|access-date=2008-01-20|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514223741/http://crib.mae.ro/index.php?lang=en&id=31&s=15441&arhiva=true|url-status=dead}}</ref> બે વિશ્વ યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન [[ટ્યુડર અર્ઘેઝી]], [[લ્યુસિઅન બાલ્ગા|લ્યુસિયન બ્લેગા]], [[યુજીન લોવિનેસ્કુ|યજીન લોવિનેસ્કુ]], [[ઈઓન બાર્બુ]], [[લિવિઉ રેબ્રેનુ]]જેવા લેખકોએ તે સમયના યુરોપીયન સાહિત્ય સાથે રોમાનિયન સાહિત્યને એકરૂપ બનાવવા પ્રયત્ન કર્યા હતા. [[જ્યોર્જ એનેસ્કુ]] પણ આ સમયના જ હતા અને તેઓ કદાચ સૌથી વધુ જાણીતા રોમાનિયન સંગીતકાર હતા.<ref>{{citeweb|url=http://www.enescusociety.org/georgeenescu.php|title=George Enescu, the composer|publisher=International Enescu Society|access-date=2008-01-20}}</ref> તેઓ [[ગીતકાર|કવિ]], [[વાયોલિન]]વાદક, [[પિયાનોવાદક|પિયાનીવાદક]], [[સંચાલન|વૃંદગાયનના સંચાલક]], શિક્ષક અને તેમના સમયના સૌથી મહાન કલાકારોમાંથી એક હતા,<ref>{{citeweb|url=http://www.ici.ro/romania/en/cultura/m_enescu.html|title=George Enescu (1881 - 1955)|publisher=National Institute for Research & Development in Informatics, Romania|access-date=2008-01-20|archive-date=2008-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115090725/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/m_enescu.html|url-status=dead}}</ref> તેમના માનમાં દર વર્ષે બુકારેસ્ટમાં ક્લાસિકલ સંગીતનો [[જ્યોર્જ એનેસ્કુ મહોત્સવ]] યોજાય છે. વિશ્વયુદ્ધો બાદનો સામ્યવાદ ભારે નિયંત્રણો લઈને આવ્યો અને લોકોને અંકુશમાં રાખવા સાંસ્કૃતિક જગતનો ઉપયોગ કર્યો. અભિવ્યક્તિના સ્વાતંત્ર્યને અનેક રીતે સતત કચડવામાં આવ્યું, પરંતુ [[ગેલ્લુ નૌમ]], [[નિશિતા સ્ટાનેસ્કુ|નિશિતા સ્ટેનેસ્કુ]], [[મરિન સોરેસ્કુ]] અથવા [[મારિન પ્રેડા|મરિન પ્રેડા]] જેવાઓએ નિયંત્રણને ફગાવવામાં સફળતા મેળવી અને "[[સમાજવાદી વાસ્તવાદ|સમાજવાદી વાસ્તવવાદ]]" સાથે તેને તોડ્યા અને રોમાનિયન સાહિત્યમાં નાની "નવજાગૃતિના" આગેવાન બન્યા.<ref>{{citebook|last=Ştefănescu|first=Alex.|title=Nichita Stănescu, The Angel With A Book In His Hands|language=Romanian|publisher=Maşina de scris|year=1999|pages=8|isbn=9789739929745}}</ref> નિયંત્રણોના લીધે ઘણા લોકો આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મેળવી શક્યા નહિ, પરંતુ [[કોન્સ્ટેન્ટિન નોઈકા]], [[ટ્રિસ્ટિઅન ટ્ઝારા|ટ્રિસ્ટાન ત્ઝારા]] અને [[મિરેસીઆ કાર્ટારેસ્કુ|મિર્કીઆ કાર્ટારેસ્કુ]] જેવા કેટલાક લોકો આ બંધનને તોડવામાં સફળ રહ્યા અને વિવિધ રાજકીય કારણોસર અનેક વખત જેલવાસ વેઠવા છતાં પોતાની કૃતિઓ વિદેશમાં પ્રકાશિત કરી. કેટલાક કલાકારોએ સંપૂર્ણ રીતે દેશ છોડી દેવાનું પસંદ કર્યું અને દેશની બહાર રહીને પણ પોતાનું યોગદાન આપવાનું ચાલુ રાખ્યુ. તેમાંથી [[યુજીન ઈઓનેસ્કુ]], [[મિર્સીઆ એલિએડ]] અને [[એમિલ સિઓરાન]]એમિલ સિઓરાન/2} તેમની કૃતિઓ માટે સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતા બન્યા. દેશની બહાર રહીને જાણીતા બનનાર અન્ય સાહિત્યકારોમાં કવિ [[પૌલ સેલાન]] અને નોબેલ વિજેતા [[એલિ વિસેલ]] હતા અને બંને હોલોકોસ્ટમાં બચી ગયા હતા. લોકકલાકાર [[ટ્યુડર ઘેઓર્ઘ]] અને [[પાન ફ્લ્યુટ]](વાંસળી)ના નિષ્ણાત [[ઘેઓર્ઘ ઝામ્ફિર]]- સમગ્ર વિશ્વમાં જેમણે 120 મિલિયનથી વધારે આલબમ વેચ્યા હોવાનું નોંધાયું છે- જેવા કેટલાક જાણીતા રોમાનિયન સંગીતકારો હતા.<ref>{{citeweb|url=http://www.cbc.ca/insite/SOUNDS_LIKE_CANADA/2006/1/17.html|date=2006-01-17|publisher=CBC Radio|title=Sounds Like Canada feat. Gheorghe Zamfir|access-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329004625/http://www.cbc.ca/insite/SOUNDS_LIKE_CANADA/2006/1/17.html|archive-date=2007-03-29|url-status=live}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.gheorghe-zamfir.com/English/diskographie-e.htm|publisher=Gheorghe Zamfir, Official Homepage|title=Gheorghe Zamfir, master of the pan pipe|access-date=2008-01-20|archive-date=2007-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030182752/http://www.gheorghe-zamfir.com/English/diskographie-e.htm|url-status=dead}}</ref> [[ક્રિસ્ટિ પુઈઉ]] દ્વારા દિગ્દર્શિત ''[[શ્રી. લાઝારેસ્કુનું મૃત્યુ|ધી ડેથ ઓફ મિ. લાઝારેસ્કુ]]'' ((The Death of Mr. Lazarescu), ([[2005 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવ|કેન્સ 2005]] [[પ્રિક્સ અન કર્ટેઈન રીગાર્ડ|પ્રિક્સ અન સર્ટેઈન રીગાર્ડ]]((Prix un certain regard)-વિજેતા), અને [[ક્રિસ્ટિઅન મુંગિઉ]] દિગ્દર્શિત ''[[4 મહિના, 3 અઠવાડિયા અને 2 દિવસ(4 Months, 3 Weeks and 2 Days)|4 મંથ્સ, 3 વીક્સ એન્ડ 2 ડેઝ]]'' (4 Months, 3 Weeks and 2 Days), ([[2007 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવ|કેન્સ 2007]] ''[[પાલ્મે ડીઓર]]'' (Palme d'Or) વિજેતા) જેવી ફિલ્મો દ્વારા રોમાનિયન સિનેમાએ તાજેતરમાં વિશ્વના ફલક પર પોતાની નોંધ લેવડાવી છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.altfg.com/blog/film-festivals/cannes-2007-winners/|title=Cannes 2007 Winners|publisher=Alternative Film Guide|access-date=2008-08-31}}</ref> પાછળની ફિલ્મ''[[વેરાયટી(સામયિક)|વેરાઈટી]]'' ના જણાવ્યા અનુસાર "ફિલ્મ જગતમાં રોમાનિયાની વધુ નવી શક્તિઓનો પુરાવો છે."<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/index.asp?layout=cannes2007&jump=review&reviewid=VE1117933650|title=4 Months, 3 Weeks & 2 Days|access-date=2008-08-31|author=Jay Weissberg|date=2007-05-17|publisher=''[[Variety (magazine)|Variety]]''}}</ref> === સ્મારકો === [[ચિત્ર:Sarmizegetusa temples.jpg|thumb|250px|યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા રોમાનિયાની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ તરીકે જાહેર થયેલ છ ડેસિઅન કિલ્લાઓમાંથી એક રાર્મિઝેગેટુસા રેગિઆ]] [[યુનેસ્કો]] (UNESCO)ની [[વિશ્વનાં હેરિટેજ સ્થળો|વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ્સની યાદી]]<ref>{{citeweb|url=http://whc.unesco.org/en/list/?search=&searchSites=&search_by_country=romania&type=&media=&region=&order=&criteria_restrication=&x=0&y=0|title=Official list of WHS within Romania|publisher=UNESCO|access-date=2008-01-31}}</ref>માં રોમાનિયાના [[ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં શસ્ત્રોથી સજ્જ સેક્સન ગામો|ટ્રાન્સીલ્વેનિયામાં હથિયારોથી સજ્જ દેવળોના સેક્સન ગામો]], સુંદર બાહ્ય અને આંતરિક ચિત્રો ધરાવતા [[ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના ચિત્રોવાળા ચર્ચો|ઉત્તરી મોલ્ડેવિયાના સચિત્ર ચર્ચો]], ગોથિક પદ્ધતિ અને પરંપરાગત લાકડાના બાંધકામના મિશ્રણનું અનોખુ ઉદાહરણ આપતા [[માર્મુર્સના લાકડાના ચર્ચો|મરામુર્સના લાકડાના ચર્ચો]], [[હોર્ઝેઉનો મઠ|હોરેઝુના મઠો]], [[સિઘિસોઆરા]]ના નગરો અને [[ઓરેસ્ટી પર્વતોના ડેસિઅન કિલ્લાઓ|ઓર્સ્ટી પર્વતોના ડેસિઅન કિલ્લાઓ]] જેવા સ્થળોનો સમાવેશ કરાયો છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.cimec.ro/Monumente/unesco/UNESCOen/fastvers.htm|title=World Heritage List from Romania|publisher=UNESCO|access-date=2008-01-31}}</ref> વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં રોમાનિયાનું યોગદાન બહાર રહે છે, કારણકે એક-બે વિશેષ સ્મારકોની જગ્યાએ તેમાં દેશના વિવિધ સ્થળે પથરાયેલ કેટલાક સ્મારકોના જૂથ છે.<ref>{{citeweb|url=http://www.worldheritagesite.org/countries/romania.html|title=World Heritage Site - Romania|access-date=2008-01-31}}</ref> 2007માં [[બ્રુકેનથલ નેશનલ મ્યુઝિયમ|બ્રુકેન્થલ નેશનલ મ્યુઝિયમ]] માટે જાણીતા શહેર [[સિબિઉ]]નો પણ [[લક્ઝમ્બર્ગ|લક્ઝેમબર્ગ]]ની સાથે [[સંસ્કૃતિનું યુરોપીયન પાટનગર|યુરોપીયન સાંસ્કૃતિક પાટનગર]]માં સમાવેશ કરાયો છે. === રાષ્ટ્ર ધ્વજ === રોમાનિયાનો રાષ્ટ્ર ધ્વજ ઉભા પટ્ટાઓ સાથે ત્રણ કલરમાં છે: ધ્વજની કાઠીથી શરૂ થઈને ભૂરો, પીળો અને લાલ. તેની પહોળાઈ-લંબાઈનું પ્રમાણ 2:3 છે. રોમાનિયાનો રાષ્ટ્ર ધ્વજ ઘણા અંશે [[ચેડ|ચાડ]]ને મળતો આવે છે.<ref>16 જુલાઈ, 1994નો કાયદા નં. 75, 26 ઓગસ્ટ 1994ના ''મોનિટોરુલ ઓફિસિઅલ'' (Monitorul Oficial) નં. 237માં પ્રકાશિત.</ref><ref>સરકારનો નિર્ણય નં. 1157/2001, 5 ડિસેમ્બર 2001ના ''મોનિટોરુલ ઓફિસિઅલ'' (Monitorul Oficial) નં. 776માં પ્રકાશિત.</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3626821.stm|title='Identical flag' causes flap in Romania|publisher=bbc.co.uk|access-date=2009-09-07}}</ref> === રમત ગમત === [[ચિત્ર:Comaneci05.jpg|thumb|250px|કોન્ડોલિસા રાઈસ(ડાબે) સાથે નાદિયા કોમેનેસ્કિ (જમણે) ]] રોમાનિયામાં [[ફુટબોલ (સોકર)|ફૂટબોલ]] સૌથી વધારે લોકપ્રિય રમત છે.<ref name="EYb2007">{{cite encyclopedia|encyclopedia=The Europa World Year Book|publisher=Routledge|year=2007|volume=2|title=Romania}}</ref> તેનું સંચાલક મંડળ [[રોમાનિયન ફૂટબોલ ફેડરેશન]] છે, જે [[યુઇએફએ|યુઈએફએ]] (UEFA) અંતર્ગત આવે છે. શ્રેષ્ઠ દરજ્જાની [[રોમાનિયન પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગ|રોમાનિયન પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગે]] 2006-07 સીઝનમાં સરેરાશ 5147 દર્શકોને આકર્ષ્યા હતા.<ref>{{cite web| url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm| title=EFS Attendances| work=European Football Statistics| access-date=2008-08-31| archive-date=2011-07-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20110719102614/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn.htm| url-status=dead}}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે [[રોમાનિયન નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|રોમાનિયન નેશનલ ફૂટબોલ ટીમે]] 7 વખત [[ફીફા વર્લ્ડ કપ|ફૂટબોલ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો છે અને 1990ના દસકા દરમિયાન તેમનો સૌથી વધારે સફળ સમયગાળો હતો, જ્યારે [[1994 વિશ્વ કપ|1994 વર્લ્ડ કપ]]માં [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]માં રોમાનિયા ક્વાર્ટર-ફાઈનલમાં પહોંચ્યું હતું અને [[ફિફા(FIFA)|ફિફા]](FIFA)એ તેને છઠ્ઠા ક્રમનું સ્થાન આપ્યું હતું. આ "[[સુવર્ણ પેઢી]]"ના મુખ્ય ખેલાડી<ref>{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2002/1677201.stm|title=Hagi leaves Romania post|date=2001-11-26|publisher=BBC Sport|quote=Hagi enjoyed legendary status in Romania where he spearheaded the 'Golden Generation' of players...|access-date=2008-08-31}}</ref> અને કદાચ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સૌથી વધુ જાણીતા રોમાનિયન ખેલાડી [[ઘેરોઘ હેગિ|ઘેરોઘે હેગી]] છે. (હુલામણુ નામ ''કાર્પેથિઅન્સના મેરેડોના'' ).<ref>{{citenews|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/low/football/europe/1264097.stm|title=Hagi snubs Maradona|publisher=BBC Sport Online|date=2001-04-06|access-date=2008-08-31}}</ref> હાલના પ્રખ્યાત સક્રિય ખેલાડીઓ [[એર્ડિઅન મુટુ|એડ્રિઅન મુટુ]] અને [[ક્રિસ્ટિઅન શિવુ|ક્રિસ્ટિઅન ચિવુ]] છે. સૌથી વધારે જાણીતી ફૂટબોલ ક્લબ [[સ્ટેઉ બુકારેસ્ટિ|સ્ટેઉઆ બુકારેસ્ટિ]] છે, જે [[યુરોપીયન કપ 1985-86|1986માં પ્રતિષ્ઠિત]] [[યુરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ|યુરોપીયન ચેમ્પિઅન્સ કપ]] જીતનારી પૂર્વીય યુરોપની સૌ પ્રથમ ક્લબ બની હતી અને [[યુરોપીયન કપ 1988-89|ફરી એકવાર 1989માં ફાઈનલ રમી હતી]]. અન્ય સફળ રોમાનિયન ટીમ [[ડિનામો બુકારેસ્ટિ|ડીનામો બુકારેસ્ટિ]] 1984માં [[યુરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ|યરોપીયન ચેમ્પિયન્સ કપ]]ની સેમિફાઈનલ રમી હતી અને 1990માં [[કપ વિનર્સ કપ]]ની સેમિફાઈનલ રમી હતી. મહત્વની અન્ય રોમાનિયન ફૂટબોલ ક્લબો [[રેપિડ બુકારેસ્ટિ]], [[સીએફઆર 1907 ક્લુજ-નાપોકા]] અને [[એફસી યુનિવર્સિટાટી ક્રેઈઓવા|FC યુનિવર્સિટાટી ક્રેઈઓવા]] છે. નોંધાયેલા ખેલાડીઓની દ્રષ્ટિએ ટેનિસ એ બીજી સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમત છે.<ref name="EYb2007"/> રોમાનિયા ત્રણ વખત [[ડેવિસ કપ]]ની ફાઈનલમાં પહોંચ્યુ હતુ (1969, 1971, 1972). ટેનિસ ખેલાડી [[આલિ નાસ્ટેસ|ઈલી નાસ્ટેસ]] અનેક [[ગ્રાન્ડ સ્લેમ (ટેનિસ)|ગ્રાન્ડ સ્લેમ]] ટાઈટલ અને ડઝન જેટલી ટુર્નામેન્ટ જીત્યા હતા અને [[અસોસિએશન ઓફ ટેનિસ પ્રોફેશનલ્સ|એટીપી]](ATP) દ્વારા 1973થી 1974 દરમિયાન [[એટીપીમાં પહેલો ક્રમ મેળવનાર ખેલાડીઓની યાદી|પ્રથમ ક્રમ]]ના ખેલાડી તરીકે માન મેળવનાર પ્રથમ હતા. 1993થી દરેક પાનખરમાં બુકારેસ્ટ ખાતે [[રોમાનિયન ઓપન]] યોજાય છે. લોકપ્રિય [[ટુકડી રમત|ટીમ રમતો]] [[રગ્બી યુનિયન]] ([[રોમાનિયા નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|નેશનલ રગ્બી ટીમે]] [[રગ્બી વર્લ્ડ કપમાં નેશનલ ટીમનો સમાવેશ|દરેક]] [[રગ્બી વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો છે), [[બાસ્કેટબોલ]] અને [[ટીમ હેન્ડબોલ|હેન્ડબોલ]] છે.<ref name="EYb2007"/> કેટલીક લોકપ્રિય [[વ્યક્તિગત રમત|વ્યક્તિગત રમતો]] છે: એથલેટિક્સ, ચેસ, સ્પોર્ટ ડાન્સ અને માર્શલ આર્ટ્સ તથા અન્ય લડાઈની રમતો.<ref name="EYb2007"/> રોમાનિયન [[જિમ્નાસ્ટિક્સ|જીમ્નાસ્ટિક્સે]] ઘણી મોટી સંખ્યામાં સફળતા મેળવી હતી – આ સફળતાઓ માટે દેશ દુનિયાભરમાં જાણીતો બન્યો હતો.<ref>ઉદાહરણ તરીકે રોમાનિયનો જીમ્નેસ્ટ તરીકે બીબાઢાળ હતા, જેમ કે [[સાઉથ પાર્ક]] ઘટનામાં [[ક્વિન્ટુપ્લેટ્સ 2000]]</ref> [[1976 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક્સ]]માં જિમનેસ્ટ [[નાદિયા કોમેનેસ્કિ|નાદિયા કોમેનેસી]] દસમાંથી દસનો આંક મેળવનાર પ્રથમ ખેલાડી બની હતી. તેણીએ માત્ર પંદર વર્ષની ઉંમરે ત્રણ ગોલ્ડ મેડલ, એક સિલ્વર અને એક બ્રોન્ઝ મેળવ્યો હતો.<ref>{{citenews|url=http://www.gymn-forum.net/Articles/NYT-1976_AmCup2.html|title=Gymnast Posts Perfect Mark|author=Robin Herman|publisher=[[New York Times]]|date=1976-03-28|access-date=2008-08-13}}</ref> [[1980 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક|1980 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક્સ]]માં તેની સફળતા ચાલુ રહી અને બે ગોલ્ડ તથા એક સિલ્વર મેડલ જીત્યા હતા. રોમાનિયા પ્રથમ વખત 1900માં [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પિક રમતો]]માં જોડાયુ હતુ અને 24માંથી 18 રમતોમાં ભાગ લીધો હતો. આટલા વર્ષોમાં કુલ 283 મેડલ અને તેમાંથી 82 ગોલ્ડ મેડલ સાથે [[ઉનાળુ ઓલીમ્પિક રમતો|ઉનાળુ ઓલિમ્પિક રમતો]]માં વધારે સફળતા મેળવનાર દેશોમાં રોમાનિયાનો સમાવેશ થાય છે ([[ઓલિમ્પિક રમતના તમામ મેડલોની સંખ્યા|એકંદરે 15મુ]]).<ref>{{citeweb|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html|title=All-Time Medal Standings, 1896-2004|publisher=infoplease.com|access-date=2008-08-31}}</ref> શિયાળુ રમતોમાં ઓછુ રોકાણ થયું છે અને આ કારણથી [[શિયાળુ ઓલીમ્પિક રમતો|શિયાળુ ઓલિમ્પિક રમતો]]માં રોમાનિયાના ખેલાડીઓએ માત્ર એક જ બ્રોન્ઝ મેડલ મેળવ્યો છે. == નોંધ == <references group="note"></references> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{sisterlinks}} ;સરકાર * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026201421/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/romania.html |date=2009-10-26 }} * [http://www.gov.ro/main/index/l/2/ રોમાનિયન સરકાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116214121/http://www.gov.ro/main/index/l/2 |date=2010-01-16 }} * [http://www.presidency.ro/ રોમાનિયન પ્રમુખશાહી] * [http://www.parlament.ro/index_en.html રોમાનિયન સંસદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061228063121/http://www.parlament.ro/index_en.html |date=2006-12-28 }} * [http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN રોમાનિયાની બંધારણીય અદાલત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912165307/http://www.ccr.ro/default.aspx?lang=EN |date=2012-09-12 }} ;સામાન્ય માહિતી * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1057466.stm દેશનો પરિચય] [[બીબીસી ન્યૂઝ]](BBC News)માંથી * {{CIA World Factbook_link|ro|Romania}} * [http://www.state.gov/p/eur/ci/ro/ રોમાનિયા] માહિતી, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]માંથી * [http://www.loc.gov/rr/international/european/romania/ro.html પોર્ટલ્સ ટુ ધી વર્લ્ડ](Portals to the World), યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ [[કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી|કોંગ્રેસની લાઈબ્રેરી]]માંથી * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm રોમાનિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821132810/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/romania.htm |date=2008-08-21 }} ''UCB બાઈબ્રેરીસ ગવપબ્સ'' ખાતે * {{dmoz|Regional/Europe/Romania}} * {{wikiatlas|Romania}} ; અર્થતંત્ર અને કાયદા * [http://www.bnro.ro/En/Info/curs_ext.asp વિનિમય દરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028213802/http://www.bnro.ro/en/Info/curs_ext.asp |date=2008-10-28 }} – [[નેશનલ બેન્ક ઓફ રોમાનિયા]](National Bank of Romania)માંથી * [http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php રોમાનિયા લો એન્ડ મિસેલેનિયસ(Romanian Law and Miscellaneous) - ઈંગ્લિશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813000417/http://www.dreptonline.ro/resurse/resource.php |date=2007-08-13 }} ; સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક * [http://www.badley.info/history/Romania.index.html વિશ્વ ઇતિહાસની વિગતોમાંથી રોમાનિયાની તવારીખ] * [http://www.ici.ro/romania/en/index.html ICI.ro - રોમાનિયા વિશેની સાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025143606/http://www.ici.ro/romania/en/index.html |date=2008-10-25 }} * [http://www.theeuropeanlibrary.org/portal/libraries/Libraries.php?launch=1&amp;language=en&amp;page=Treasures&amp;country=Romania રોમાનિયાની નેશનલ લાઈબ્રેરીનો ખજાનો](Treasures of the national library of Romania) ; વિશ્વ ફરતે રોમાનિયા * [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Romanian_Meetups_Worldwide રોમાનિયાની સમગ્ર વિશ્વની મુલાકાતોની યાદી] ;મુસાફરી {{wikivoyage|Romania}} * [http://www.romaniatourism.com/ અધિકૃત રોમાનિયન પર્યટન વેબસાઈટ] {{યુરોપ}} [[શ્રેણી:યુરોપ]] [[શ્રેણી:દેશ]] da4pc6l8z9s9v2v8227z8198ege3s5o જ્ઞાનકોશ 0 21556 906601 904286 2026-10-30T03:50:39Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906601 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[ચિત્ર:Brockhaus Lexikon.jpg|thumb|300px|1902માં બ્રોકહૌસ એન્ઝીક્લોપેડી]] '''જ્ઞાનકોશ''' (જેનો અંગ્રેજી સ્પેલીંગ '''encyclopaedia''' અથવા '''encyclopædia''' પણ થાય છે) એ સર્વગ્રાહી લેખિત [[સંક્ષેપ]] છે, જે [[જ્ઞાન]]ની બધી જ શાખાઓ અથવા જ્ઞાનની કોઇ ચોક્કસ શાખાની [[માહિતી]] ધરાવે છે. આવરી લેતા દરેક [[wikt:subject|વિષય]] પર એક [[wikt:subject|લેખ]]માં જ્ઞાનકોશનું વિભાજન કરવામાં આવે છે. જ્ઞાનકોશમાં વિષયો પરના લેખોમાં સામાન્ય રીતે લેખના નામને આધારે પ્રવેશ મેળવી શકાય છે (વાંચી શકાય છે) અને સામગ્રીની માત્રાને આધારે તેનો સમાવેશ એક ગ્રંથ અથવા એકથી વધારે ગ્રંથોમાં કરી શકાય છે.<ref>{{cite web |url=http://library.rcc.edu/riverside/glossaryoflibraryterms.htm#e |title="Encyclopedia." |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803182506/http://library.rcc.edu/riverside/glossaryoflibraryterms.htm#e |archive-date=2007-08-03 |access-date=2010-02-22 |url-status=dead }} ગ્રંથાલયના સંદર્ભમાં પારિભાષિક શબ્દોનો કોશ. રિવરસાઇડ સિટી કોલેજ, ડિજીટલ લાયબ્રેરી/વર્નીંગ રિસોર્સ સેન્ટર 12મી નવેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref> {{quote|Indeed, the purpose of an encyclopedia is to collect knowledge disseminated around the globe; to set forth its general system to the men with whom we live, and transmit it to those who will come after us, so that the work of preceding centuries will not become useless to the centuries to come; and so that our offspring, becoming better instructed, will at the same time become more virtuous and happy, and that we should not die without having rendered a service to the human race in the future years to come.<ref>Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''Encyclopédie.''] University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007</ref>| [[Denis Diderot|Diderot]]}} == સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ == === વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર (એટિમૉલજિ) === શબ્દ "જ્ઞાનકોશ" [[ક્લાસિકલ ગ્રીક]] પરથી આવ્યો છે {{polytonic|"ἐγκύκλιος παιδεία"}}, જે "એન્કીલિયોસ પાઇડિયા"નું લિવ્યંતર છે; "એન્કીલિયોસ"નો અર્થ "વારંવાર, સમયાંતરે અથવા સામાન્ય" અને "પાઇડિયા"નો અર્થ "શિક્ષણ" એવો થાય છે. સાથે, શબ્દ સમૂહનું સદંતર રીતે જ "[સુંદર-]ગોળાકાર શિક્ષણ" તરીકે ભાષાંતર થાય છે, એટલે કે "સામાન્ય જાણકારી". લેટિન હસ્તપ્રતોની નકલ કરનારાઓએ આ શબ્દ સમૂહને સમાન અર્થ સાથે એક ગ્રીક શબ્દ "એન્કુક્લોપાઇડિયા" તરીકે જ લીધો છે અને આ બનાવટી ગ્રીક શબ્દ નવો લેટિન શબ્દ "જ્ઞાનકોશ" બની ગયો હતો, જે અંતે અંગ્રેજીમાં રૂપાંતરીત થયો હતો. જોકે જાણકારીના સંક્ષેપની કલ્પના હજ્જારો વર્ષ જૂની છે, આ શબ્દનો સૌપ્રથમ 1541માં પુસ્તકના શીર્ષકમાં [[જોચિમુસ ફોર્ટિયસ રિંગેલબર્જિયસ]] દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયો હતો, ''લુકુબ્રેશન્સ વેલ પોટીયસ એબ્સોલ્યુટીસીમા ક્યક્લોપાઇડિયા'' (પાયો, 1541). શબ્દ ''જ્ઞાનકોશ'' નો સૌપ્રથમ વખત ક્રોટેઇનના [[એનસાયક્લોપીડિસ્ટ]] [[પવાઓ સ્કેલિક]] દ્વારા તેમના પુસ્તક ''એનસાયક્લોપીડિયા સિ ઓર્બિસ ડિસિપ્લેનેરમ ટમ સેક્રારુન ક્વુમ પ્રોફાનેરુમ એપિસ્ટેમોન'' ના શીર્ષકમાં એક નામ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો (જ્ઞાનકોશ અથવા શિસ્તની દુનિયાની જાણકારી , પાયો, 1559).{{Dubious|date=September 2009}} જૂનામાં જૂની સ્થાનિક ભાષાઓમાંની એકનો ઉપયોગ [[ફ્રેન્કોઇસ રેબેલેઇસ]] દ્વારા તેમના ''પેન્ટાગ્રુએલ'' માં 1532માં કરાયો હતો.<ref>{{cite conference|booktitle=Pre-Modern Encyclopaedic Texts: Proceedings of the Second Comers Congress, Groningen, 1–July 4, 1996|date=1997|publisher=BRILL|pages=213|author=Bert Roest|title=Compilation as Theme and Praxis in Franciscan Universal Chronicles|id=ISBN 90-04-10830-0|editor=Peter Binkley}}</ref><ref>{{cite book|title=Pliny's Catalogue of Culture: Art and Empire in the Natural History|author=Sorcha Carey|pages=17|chapter=Two Strategies of Encyclopaedism|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=0199259135}}</ref> વિવિધ જ્ઞાનકોશો એવા નામ ધરાવે છે જેમાં પ્રત્યય ''-p(a)edia'' નો સમાવેશ થાય છે, ઉદા. તરીકે, [[બેંગ્લાપિડીયા]] (બંગાળને લગતી બાબતો પર). બ્રિટીશ વપરાશમાં, સ્પેલીંગ્સ ''encyclopedia'' અને ''encyclopaedia'' બંને ચલણમાં છે.<ref>[http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?title=21st&amp;query=encyclopaedia "જ્ઞાનકોશ"], ચેમ્બર્સ રેફરન્સ ઓનલાઇન; [http://www.askoxford.com/results/?view=dict&amp;field-12668446=encyclopaedia&amp;branch=13842570&amp;textsearchtype=exact&amp;sortorder=score%2Cname "જ્ઞાનકોશ"]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, આસ્કોફોર્ડ.</ref> જોકે પાછળનો સ્પેલીંગ વધુ "યોગ્ય" હોવાનું વિચારવામાં આવે છે, જ્યારે અગાઉનો શબ્દ અમેરિકન અંગ્રેજીના અતિક્રમણને કારણે વધુ સર્વસામાન્ય બની ગયો છે. અમેરિકન વપરાશમાં, ફક્ત પહેલો શબ્દ જ સામાન્ય રીતે વપરાય છે.<ref>[http://www.bartleby.com/61/97/E0129700.html "જ્ઞાનકોશ"], બાર્ટલેબી.કોમ; [http://www.merriam-webster.com/dictionary/encyclopaedia "જ્ઞાનકોશ"], મેરિયન વેબસ્ટર.</ref> ''[[æ]]'' [[યુક્તાક્ષર]] સાથે—સ્પેલીંગ ''encyclopædia'' —નો 19મી સદીમાં સતત ઉપયોગ થતો હતો અને હવે જવલ્લેજ ઉપયોગમાં વધારો થતો જાય છે, જોકે પેદાશ શીર્ષકો જેમ કે ''[[એનસાયક્લોપીડિયા બ્રિટાનીકા]]'' અને અન્યમાં જાળવી રાખવામાં આવ્યા છે. ''[[ઓક્સફોર્ડ અંગ્રેજી ડિક્શનેરી]]'' (1989) માં ''encyclopædia'' અને ''encyclopaedia'' ને સમાન વિકલ્પ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે અને ''æ'' ને કાલગ્રસ્ત તરીકે નોંધે છે, સિવાય કે તેનો લેટિન ભાષામાં ઉયોગ કરાયો હતો. ''[[વેબસ્ટર્સની થર્ડ ન્યુ ઇન્ટરેશનલ ડિક્શનરી]]'' (1997–2002)માં ''encyclopedia'' મુખ્ય શબ્દ તરીકે અને''encyclopaedia'' ને નજીવી જોડાણ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, ''cyclopedia'' અને ''cyclopaedia'' નો હવે જવલ્લેજ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે 17મી સદીને લાગે વળગતા શબ્દનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ છે. === વિશિષ્ટ લાક્ષણિક્તાઓ === જ્ઞાનકોશ, કે જેને આપણે આજે ઓળખીએ છીએ તે 18મી સદીમાં [[શબ્દકોશ]]માંથી વિકસાવવામાં આવ્યો છે. ઐતિહાસિક રીતે જ્ઞાનકોશો અને શબ્દકોશો સુશિક્ષિત, સુમાહિતગાર સૂચિ [[નિષ્ણાતો]] દ્વારા સંશોધન કરાયા બાદ તેને લખવામાં આવ્યા છે, પરંતુ રચનામાં તે નોંધપાત્ર રીતે અલગ છે. શબ્દકોશ પ્રાથમિક રીતે [[શબ્દો]]ની મૂળાક્ષર યાદી અને તેમની [[વ્યાખ્યાઓ]] પર પ્રકાશ પાડે છે. [[સમાનાર્થી]] શબ્દો અને વિષય બાબત સાથે સંબંધિત શબ્દકોશમાં છૂટછવાયા જોવા મળ્યા છે, જેને ઊંડાણથી ચકાસવા માટે દેખીતું સ્થળ આપવામાં આવ્યું નથી. આમ, શબ્દકોશ ખાસ રીતે મર્યાદિત [[માહિતી]], [[wiktionary:Analysis|પૃથ્થકરણ]] અથવા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવેલા શબ્દનો ઇતિહાસ પૂરો પાડે છે. તે વ્યાખ્યા પૂરી પાડી શકે છે ત્યારે, તે વાચકને અર્થ, અગત્યતા અથવા શબ્દની મર્યાદાઓ [[સમજી]] શકવાના અભાવમાં અને જાણકારીના વ્યાપક ક્ષેત્રે [[શબ્દ]] કેવી રીતે લાગુ પડે છે તે માત્રામાં છોડી શકે છે. તે જરૂરિયાતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે જ્ઞાનકોશ લેખો શબ્દને નહી પરંતુ ''વિષય અથવા ''શિસ્ત'' ને આવરે છે.'' જે તે વિષય માટે વ્યાખ્યા આપવી અને સમાનાર્થી શબ્દોની યાદી બનાવવી તે અર્થમાં લેખ વધુ ઊંડાણમાં ચકાસવા માટે અને વિષય પર અત્યંત સંબંધિત સંચિત જાણકારી પૂરી પાડવા સક્ષમ છે. જ્ઞાનકોશ લેખમાં ઘણી વખત અસંખ્ય [[નકશા]]ઓ અને [[વર્ણનો]], તેમજ [[ગ્રંથસૂચિ]] અને [[આંકડાશાસ્ત્ર]]નો સમાવેશ થાય છે. ચાર મોટા મૂળ તત્ત્વો જ્ઞાનકોશને સ્પષ્ટ કરે છે: તેનો વિષય વસ્તુ, તેનો અવકાશ, તેની સંચરચનાની પદ્ધતિ અને ઉત્પાદનની પદ્ધતિ: * જ્ઞાનકોશ સામાન્ય હોઇ શકે છે, જે દરેક ક્ષેત્રના [[વિષય]] પરના લેખનો સમાવેશ કરે છે (અંગ્રેજી ભાષામાં ''[[એનસાયક્લોપીડિયા બ્રિટાનીકા]]'' અને જર્મન ''[[બ્રોકહૌસ]]'' તેના જાણીતા ઉદાહરણો છે). સામાન્ય જ્ઞાનકોશમાં ઘણી વાર વિવિધ જાતના કામો કેવી રીતે કરવા તેની માર્ગદર્શિકાનો તેમજ બંધ શબ્દકોશ અને [[ગેઝેટિયર]]નો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં એવા પણ જ્ઞાનકોશો છે જે વિવિધ પ્રકારના વિષયો, પરંતુ ખાસ સંસ્કૃતિ, એથનિક(માનવ વંશ કે જાતિને લગતું) અથવા રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણ જેમ કે ''[[ગ્રેટ સોવિયેત એનસાક્લોપીડીયા]] '' અથવા ''[[એનસાયક્લોપીડીયા જુદેઇકા]]'' ને આવરી લે છે. * જ્ઞાનકોશીય મર્યાદા હેતુના કામ તેમના વિષય ક્ષેત્ર જેમ કે ઔષધનો જ્ઞાનકોશ, માન્યતા અથવા કાયદા માટે અગત્યની સંગ્રહીત જાણકારી પૂરી પાડે છે. સામગ્રીનો વ્યાપ અને ચર્ચાની ઊંડાઇ [[લક્ષ્યાંકિત જનતા]]ના આધારે અલગ અલગ કામ હોય છે. (ઉદાહરણ તરીકે અમેરિકન [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થ]] માટે એ.ડી.એ.એમ. દ્વારા તૈયાર કરાયેલ [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html ] તબીબી જ્ઞાનકોશ.) * સંદર્ભના કામ માટે જ્ઞાનકોશ બનાવવો જે તે સંસ્થાની કેટલીક વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ આવશ્યક હોય છે. ઐતિહાસિક રીતે પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશ સંગઠિત કરવાની બે મુખ્ય પદ્ધતિઓ રહી છે: [[મૂળાક્ષર]] પદ્ધતિ (મૂળાક્ષરો પ્રમાણે ગોઠવાયેલ અસંખ્ય અલગ અલગ લેખો), અથવા [[સ્તરીકરણ]] કક્ષા અનુસારની સંસ્થા. અગાઉની પદ્ધતિ ખાસ કરીને સામાન્ય કામો માટે આજની સર્વસામાન્ય પદ્ધતિ છે. ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમોની પ્રવાહીતાએ જો કે સમાન સૂચિ ધરાવતા સંગઠનની અસંખ્ય પદ્ધતિઓ માટે નવી શક્યતાઓને સ્વીકારે છે. વધુમાં, ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમો, શોધખોળ, સૂચિકરણ અને બે બાજુઓના સંદર્ભો માટે અગાઉ જેની કલ્પના પણ ન કરી શકાતી તેવી ક્ષમતાઓ પૂરી પાડે છે. 18મી સદીના ''જ્ઞાનકોશ'' ના શીર્ષક પૃષ્ઠ પર [[હોરાસ]] પરનો શિલાલેખ જ્ઞાનકોશના માળખાની અગત્યતા સુચવે છેઃ "આદેશ અને સત્તાની શક્તિ દ્વારા સામાન્ય બાબતોમાં કઇ આકર્ષકતા ઉમેરી શકાય." * આધુનિક મલ્ટીમિડીયા અને માહિતી કાળનો વિકાસ થયો હોવાથી, એકત્રીકરણ, ચકાસણી, સંકલન અને તમામ પ્રકારની માહિતીની રજૂઆત પર વધુ અસર જોવા મળી રહી છે. માહિતી પ્રાપ્ત કરવી સરળ બની ગઇ હોવાથી [[એવરીથીંગ2]], [[એનકાર્ટા]], [[h2g2]], અને [[વિકીપિડીયા]] જેવા પ્રોજેક્ટો જ્ઞાનકોશના નવા સ્વરૂપો છે. વધુ ખાસ રીતે, વિકીપિડીયાએ તેના વિદ્વતાપૂર્ણ સ્વભાવ, સંક્ષિપ્તતા, ચકાસણી ક્ષમતા, ખરાઇ અને તટસ્થતા માટે ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી છે.{{Citation needed|date=August 2009}} "ડિક્શનરીઝ" શીર્ષકવાળા કેટલાક કાર્યો ખાસ કરીને જે ચોક્કસ ક્ષેત્રો જેમ કે(''[[ડિક્શનરી ઓફ મિડલ ઇસ્ટ એજિસ]]'' , ''[[ડિક્શનરી ઓફ અમેરિકન નેવલ ફાઇટીંગ શિપ્સ]]'' અને ''[[બ્લેકસ લો ડિક્શનરી]]'' )સાથે લાગે વળગતા જ્ઞાનકોશ જેવા છે. ઓસ્ટ્રેલિયાનો રાષ્ટ્રીય શબ્દકોશ ''[[મેક્વેરી ડિક્શનરી]],'' , સામાન્ય સંદેશાવ્યવહારમાં યોગ્ય નામના ઉપયોગની ઓળખની પ્રથમ આવૃત્તિ અને આ પ્રકારના યોગ્ય નામ પરથી મેળવવામાં આવેલા શબ્દો બાદ [[જ્ઞાનકોશીય શબ્દકોશ]] બની ગયા હતા. શબ્દકોશ અને જ્ઞાનકોશ વચ્ચેની રેખા કંઇક અંશે ઝાંખી પડી ગઇ હોવાથી, એક પરીક્ષણ એવું છે કે જ્ઞાનકોશના લેખનું નામ સામાન્ય રીતે સમાન સ્વરૂપો લઇ શકતું હોવાથી, તેને ખાસ રીતે સરળતાથી અન્ય ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરી શકાય છે, જ્યાં ખાસ કરીને એન્ટ્રીના નામ વિશે ભાષાશાસ્ત્રીય કામ એવા શબ્દકોશની એન્ટ્રી થઇ શકતી નથી.<ref>[http://books.google.com/books?id=DJ8gwtomUpMC&amp;lpg=PA30&amp;dq=lexicography%20translated%20encyclopedia%20dictionary&amp;pg=PA30 હેનરી બેજોઇન્ટ દ્વારા આધુનિક કોશરચના પૃષ્ઠ 30]</ref> == ઇતિહાસ == === પ્લિની ધ એલ્ડર (રોમન લેખક) === [[ચિત્ર:naturalishistoria.jpg|thumb|નેચરાલિસ હિસ્ટોરીયા, 1669 આવૃત્તિ, શીર્ષક પૃષ્ઠ.]] અગાઉના અનેક જ્ઞાનકોશીય કામોમાંના એક કે જે આધુનિક સમય સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યાં છે તે છે [[પ્લિની ધ એલ્ડર]]ના [[નેચરાલિસ હિસ્ટોરીયા]], તેઓ પ્રથમ સદીમાં જીવતા [[રોમન]] મુત્સદી હતા. તેમણે કુદરતી ઇતિહાસ, કલા અને સ્થાપત્ય, ઔષધ, ભૂગોળ અને તેમની આસપાસની દુનિયાના તમામ પરિમાણોને આવરી લેતા 37 પ્રકરણોના કામને એકત્રિત કર્યું હતું. તેમણે પ્રસ્તાવના દર્શાવ્યું હતું કે તેમણે અલગ અલગ 200 જેટલા લેખકોની 2000 વિવિધ કૃતિઓમાંથી 20,000 જેટલી સાચી હકીકતો એકત્ર કરી હતી અને પોતાના સ્વઅનુભવ પરથી અન્ય બાબતો પણ ઉમેરી હતી. આ કામ 80ના દાયકામાં પ્રકાશિત થઇ હતી{{Citation needed|date=January 2010}}, જોકે સંભવતઃ 79ના દાયકામાં ફાટી નીકળેલા [[જ્વાળામુખી]]માં તેમના અવસાન પહેલા ક્યારેય ખરડા વાંચન પૂરું કર્યું ન હતું. તેમના મહાન કાર્યની યોજના વિશાળ અને વ્યાપક છે, શીખવાની સંક્ષિપ્તી અને કલાનો અભાવ નહી હોવાથી તે કુદરત સાથે જોડાયેલા છે અથવા કુદરતમાંથી તેમની સામગ્રીઓ લીધી હતી. તેઓ કબૂલે છે કે <blockquote>મારો વિષય બિનફળદ્રુપ છે - કુદરતની દુનિયા અથવા અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો જીવન; અને વિષય તેના ઓછા નાશ પામેલા વિભાગમાં અને અથવા તો દેશી અથવા વિદેશી શબ્દો ધરાવતા, અસંખ્ય બાર્બેરીયન શબ્દો કે જેને ખરેખર માફી સાથે રજૂ કરવાના છે. વધુમાં, પાથ લેખકપણાના ભારથી દબાયેલો ધોરીમાર્ગ નથી કે દિમાગ વ્યાપકપણા માટે આતુર નથી : આપણામાનું કોઇ એવું નથી કે જેણે સમાન સાહસ કર્યું હોય કે કોઇ પણ ગ્રીક કે જેણે એકલા હાથે વિષયોના અનેક વિભાગને નાથ્યા હોય. </blockquote> અને તેઓ આ પ્રકારના કામના લખાણની સમસ્યાને કબૂલે છે: <blockquote>જે જૂનું છે તેને ઉમદાપણું અર્પવું, નવું છે તેને સત્તા આપવાનું, સામાન્ય બાબતોને આકર્ષકતા અર્પવી, અંધકારને પ્રકાશ આપવો, જીર્ણતાને મોહકતા, શંકાસ્પદતાને વિશ્વસનીયતા અર્પવી મુશ્કેલ છે, પરંતુ દરેક ચીજોને પ્રકૃતિ અને તેણીના તમામ ગુણો કુદરતને અર્પવા સરળ છે.</blockquote> [[માર્કસ ટેરેન્ટિયસ વારો]] દ્વારા અગાઉ સમાન પ્રકારના કામો હાથ ધરાયા છતાં, ઉદાહરણ તરીકે પ્લિની [[અંધકાર યુગ]]ને ટકાવી રાખી શક્યા હતા. તે રોમન દુનિયામાં અત્યંત લોકપ્રિય બની હતી અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખી શકી હતી, સાથે અસંખ્ય નકલો બનાવવામાં આવી હતી અને પશ્ચિમી દુનિયામાં વહેંચવામાં આવી હતી. 1470માં પ્રિન્ટ થયેલી તે અનેક પ્રથમ જૂનવાણી હસ્તપ્રતોમાંની એક હતી અને [[રોમન]] દુનિયા પરની માહિતીના સ્ત્રોત તરીકે અને ખાસ કરીને [[રોમન કલા]], [[રોમન ટેકનોલોજી]] અને [[રોમન એન્જિનીયરીંગ]] માટે કાયમ માટે વિખ્યાત રહી હતી. વધુ્માં તે [[ઔષધ]], [[રોમન કલા]], [[ખનિજશાસ્ત્ર]], [[પ્રાણીશાસ્ત્ર]], [[વનસ્પતિશાસ્ત્ર]], [[ભૂસ્તરશાસ્ત્ર]] અને અસંખ્ય અન્ય વિષયો કે જેની ચર્ચા અન્ય જૂના લેખકો દ્વારા કરવામાં આવી ન હતી તેના માટે સ્ત્રોત ઓળખી કાઢ્યો હતો. અન્ય રસપ્રદ એન્ટ્રીઓમાંની એક [[હાથી]] અને [[મ્યુરેક્સ]] ગોકળગાય વિશેની છે, જે મોટે ભાગે [[તિરીયન પર્પલ]]ના મૃત્યુ સ્ત્રોત બાદ મળી આવ્યા હતા. જોકે તેમનું કાર્ય "હકીકતો"ની તપાસમાં તટસ્થતાના અભાવ માટે તેમું કામ વખાણવામાં આવ્યું હતું, ત્યારે તેમની તેમના કેટલાક લખાણને તાજેતરના સંશોધન દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે, જેમ કે ખાસ કરીને [[લાસ મેડ્યુલાસ]] ખાતે સ્પેઇનમાં રોમન [[સોનાની ખાણો]] જોવાલાયક રહી હતી, જેને પ્લિનીએ કદાચ [[પ્રોક્યુરેટર]] ઓપરેશન દરમિયાન જોઇ હતી, આ સમયગાળો તેમણે જ્ઞાનકોશ એકત્ર કર્યો તે પહેલાના અમુક વર્ષોનો હતો. મોટા ભાગની [[ખાણકામ]] પદ્ધતિઓ જેમ કે [[હશીંગ]] અને [[ફાયર સેટ્ટીંગ]] હાલમાં નિરર્થક હોવા છતા તે પ્લિની હતા જેમણે વંશજો માટે તેને રેકોર્ડ કર્યુ હતું, જેથી આપણને આધુનિક સંજોગોમાં તેમની અગત્યતા સમજવા માટે સહાયરૂપ થાય છે. પ્લિની કામની પ્રસ્તાવનામાં એ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમણે વાંચીને અને અન્યોના કામની તુલના કરીને તેમજ નામ દ્વારા તેનો ઉલ્લેખ કરીને તેમની હકીકતો તપાસી છે. આ પ્રકારના અસંખ્ય પુસ્તકો હાલમાં [[ગૂમ થઇ ગયેલા કામો]] છે અને તેમના સંદર્ભ દ્વારા યાદ રાખવામાં આવે છે, જેમ કે એક દાયકા પહેલા [[વિટ્રુવિયસ]]ના કામમાં આપવામા આવેલા ખોવાયેલા સ્ત્રોતો. === મધ્ય યુગ === [[ચિત્ર:Etymologiae Guntherus Ziner 1472.jpg|thumb|1472ની પ્રથમ પ્રિન્ટ થયેલી આવૃત્તિ (ગુ્થેરસ ઝેઇનર, ઔગ્સબર્ગ દ્વારા), પુસ્તક 14નું શીર્ષક પાનુ (ડિ ટેરા એટ પાર્ટીબસ), T અને O નકશા દ્વારા વર્ણન કરાયેલ.]] [[સેવિલેના સાધુ ઇસીડોર]], મધ્ય યુગના મહાન વિદ્વાન મોટા ભાગે સૌપ્રથમ જાણીતા જ્ઞાનકોશના લેખક તરીકે ઓળખાય છે, [[વ્યુત્પત્તિ]] (આશરે 630ની આસપાસ), કે જેમાં તેમણે, પ્રાચીન અને આધુનિક સમયમાં ઉપલબ્ધ જ્ઞાનનો મોટો ભાગ એકત્ર કર્યો હતો. જ્ઞાનકોશમાં 20 ગ્રંથમા 448 પ્રકરણો છે, અને મૂલ્યવાન છે કેમ કે તેમાં સાધુ ઇસીડોર દ્વારા એકત્ર નહી કરાયેલી અન્ય લેખકોની સામગ્રીના ટાંકણો અને અધૂરા ભાગો આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. [[બાર્થોલોમિયસ એન્ગીલકસ]]' ''ડિ પ્રોપ્રિટેટિબસ રેરુમ'' (1240) મોટા પ્રમાણમાં વંચાય છે અને [[પ્રખર મધ્ય યુગ]]<ref name="dotma">''[[મધ્ય યુગની ડિક્શનરી]]'' માં "જ્ઞાનકોશ" જુઓ.</ref>માં જ્ઞાનકોશમાં ટાંકવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે [[વિન્સેન્ટ ઓફ બ્યુવેઇસ]]ના ''[[સ્પેક્યુલુમ મજુસ]]'' (1260) મધ્ય ગાળાના અંતમાં અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી જ્ઞાનકોશ હતો, જે 3 મિલિયન શબ્દોથી વધુ હતો.<ref name="dotma"/> === અરેબિક અને પર્શિયન === મધ્ય યુગમાં [[જાણકારી અંગેની પૂર્વ મુસ્લિમ ગૂંચવણો]]માં ઘણા વ્યાપક કામોનો અને જેને હાલમાં આપણે [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]], [[ઐતિહાસિક પદ્ધતિ]] અને [[સંદર્ભો]]નો સમાવેશ કરે છે. [[બસરા]]ની [[બ્રેથ્રેન ઓફ પ્યોરિટી]] 960 વર્ષો સુધી તેમના [[બ્રેથ્રેન ઓફ પ્યોરિટીના જ્ઞાનકોશ]]માં વ્યસ્ત હતા. નોંધપાત્ર કામોમાં [[અબુ બક્ર અલ-રાઝી]]ના વિજ્ઞાનના જ્ઞાનકોશ, [[મ્યુટાઝીલિયેટ]] [[અલ-કિન્દી]]નું 270 પુસ્તકોનું ફલપ્રદ ઉત્પાદન અને [[આઇબીએન સિના]]નો તબીબ ક્ષેત્રનો જ્ઞાનકોશ, જે સદીઓ સુધી પ્રમાણભૂત સંદર્ભ રહ્યો હતો. આ ઉપરાંત નોંધપાત્ર કામોમાં [[અશરાઇટસ]], [[અલ તાબરી]], [[અલ મસુદી]]ના [[સનાતન ઇતિહાસ]] (અથવા સમાજશાસ્ત્ર), [[તાબરી]]ના [[પયગંબરો અને રાજાઓનો ઇતિહાસ]], [[આઇબીએન રુસ્તાહ]], [[અલ-અથીર]] અને [[આઇબીએન કાલ્દુમ]], કે જેમના [[મુકદિમ્માહ]]માં લેખિત દસ્તાવેજોમાં વિશ્વાસ વિશે ચેતવણીનો સમાવેશ થાય છે, જે આજે પણ સંપૂર્ણપણે લાગુ પડે છે. આ વિદ્વાનો સંશોધન અને સંપાદનની પદ્ધતિઓ પર ભારે માત્રામાં પોતાનો પ્રભાવ ધરાવતા હતા, જેમાં થોડો ભાગ [[ઇસનાડ]]ની ઇસ્લામિક પદ્ધતિ પર હતો, જે લેખિત દસ્તાવેજ, સ્ત્રોતોની તપાસ અને સંશયાત્મક પૂછપરછની વફાદારી પર ભાર મૂકતો હતો. લેટિન અને ગ્રીકના મૂળ શબ્દો સાચવી રાખવામાં આવ્યા હતા, નહીં તો તે કદાચ ખોવાઇ ગયા હોત, તેણે સ્વભાવિક માન્યતાની જાણકારી અને પદ્ધતિઓ શોધી કાઢવા માટે સહાય કરી હોત, જે કદાચ [[પુનરુજ્જીવન]] દરમિયાન પુનઃસજીવન થયું હોત. === ચીન === ચીનમાં ''[[ગીતના ચાર મહાન પુસ્તકો]]'' માં મોટી માત્રામાં જ્ઞાનકોશીય કામ છે, જે પૂર્વ ''[[સોંગ ડાયનેસ્ટી]]'' (1960-1279) દરમિયાન 11મી સદી દ્વારા એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા, જે તે સમયમાં મોટા પ્રમાણમાં સ્વભાવિક રીતે જ હાથ ધરાયું હતું. ચારમાંનો છેલ્લો જ્ઞાનકોશ, ''[[પ્રાઇમ ટોરટોઇઝ ઓફ ધ રેકોર્ડ બ્યૂરો]]'' ની 1000 લેખિત ગ્રંથોમાં કિંમત 9.4 મિલિયન [[ચાઇનીઝ અક્ષરો]] હતી. સમગ્ર ચાઇનીઝ ઇતિહાસમાં ઘણા મહાન જ્ઞાનકોશકારો હતા, જેમાં વૈજ્ઞાનિક અને મુત્સદી [[શેન કુઓ]] (1031-1095) સાથે તેમના 1088 પાનાના [[ડ્રીમ પૂલ નિબંધો]], મુત્સદી, શોધક અને જમીન નિષ્ણાત [[વાંગ ઝ્હેન]] (1290-1333 સુધી સક્રિય) સાથે તેમના 1313 પાનાના ''નોન્ગ શુ'' અને [[સોંગ યીંગક્ઝીંગ]] (1587-1666)ના લેખિત ''તિયાંગગોંગ કાઇવુ'' , બાદમાં જેને બ્રિટીશ ઇતિહાસકાર [[જોસેફ નિધમ]] દ્વારા "[[ડીડરોટ ઓફ ચાઇના]]" તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા હતા તેમનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="needham volume 5 part 7 102">નિધમ, ગ્રંથ 5, ભાગ 7, 102.</ref> [[મિંગ વંશ]]નો [[ચાઇનીઝ રાજા]] [[યોંગલે]] [[યોંગલ જ્ઞાનકોશ]]ના એકત્રીકરણનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું, જે ઇતિહાસમાં અનેક મોટા જ્ઞાનકોશોમાંનો એક હતો, જે 1408માં પૂરો કરવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં 11,000 જેટલા હસ્તલિખિત ગ્રંથોમાં 370 મિલિયનથી વધુ ચાઇનીઝ અક્ષરોનો સમાવેશ થતો હતો, જેમાંથી આજે ફક્ત 400 જેટલા જ ઉપ્લબ્ધ છે. તેના પછીના વંશજ, રાજા [[ક્વિંગ વંશ]]ના [[ક્વિયાનલોંગે]] પોતે 4 વિભાગમાં 4.7 મિલિયન પાનાઓના ગ્રંથાલયના ભાગ તરીકે 40,000 કવિતાઓની રચના કરી હતી, જેમાં હજ્જારો નિબંધો જેને [[સિકુ ક્વાન્શુ]] તરીકે કહેવાતા હતા, તેનો સમાવેશ થતો હતો, જે સંભવતઃ વિશ્વમાં સૌથી મોટું પુસ્તક એકત્રીકરણ છે. આ જાણકારી ''પવિત્ર દરિયામાં મોજાઓ જોતા'' થી દરેક જાણકારી માટે પશ્ચિમી શૈલીના શીર્ષક માટે તેમના શીર્ષકની તુલના કરવાનું સુચનાત્મક છે. ચાઇનીઝ જ્ઞાનકોશો અને તેમના પોતાના મૂળના સ્વતંત્ર કામ એમ બંને તરીકે જ્ઞાનકોશીય કામ નવમી સદી સીઇથી જાપાનમાં અસ્તિત્વમાં હોવા માટે જાણીતા છે. આ તમામ કામો હાથથી લખાયા હતા અને તેથી જ્ઞાની વાચકો અથવા મઠના શીખતા વ્યક્તિઓ સિવાય જવલ્લેજ ઉપ્લબ્ધ છે :તે ખર્ચાળ હતા અને સામાન્ય રીતે તેનો જે ઉપયોગ કરતા હતા તેના બદલે જાણકારીમાં વધારો કરનારાઓ માટે સમાન્ય રીતે લખાઇ હતી.<ref name="dotma"/> === 17મી–19મી સદીઓ === [[ચિત્ર:Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg|thumb|જ્ઞાનકોશ, 1773]] સામાન્ય હેતુના આધુનિક ખ્યાલોનો પ્રારંભે બહોળા પ્રમાણમાં 18મી સદીના [[જ્ઞાનકોશકારો]]માં પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશો વહેંચ્યા હતા. જોકે, [[ચેમ્બર્સ]]નો ''[[સાયક્લોપીડીયા, અથવા કલા અને વિજ્ઞાનનો સનાતન શબ્દકોશ]]'' (1728), અને ડીડરોટ અને ડી'અલએમ્બર્ટનો ''[[જ્ઞાનકોશ]]'' (1751થી આગળ), તેમજ ''[[એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટીનીકા]]'' અને ''[[વાતચીત-લેક્સિકોન]]'' , જેને આજે આપણે ઓળખી કાઢ્યું છે, તેવા સ્વરૂપનો ખ્યાલ મેળવનારામાં પ્રથમ હતા, જેમાં વ્યાપક વિષય અવકાશ, ઊંડાણમાં ચર્ચિત અને ઉપયોગ કરી શકાય, તેવી વ્યવસ્થિત પદ્ધતિ છે. એ નોંધવું સારુ ગણાશે કે ચેમ્બર્સે 1728માં સંભવતઃ અગાઉના જોહ્ન હેરિસની અગ્ર 1704ની ''[[લેક્સિકોન ટેકનિકમ]]'' ને અને બાદમાં આવૃત્તિઓને (જુઓ નીચે) અનુસરતા હતા; આવું તેના શીર્ષક અને "કલા અને વિજ્ઞાનનો સનાતન અંગ્રેજી શબ્દકોશ: જે ફક્ત આર્ટની શરતો જ સમજાવતો નથી પરંતુ કલા પણ સમજાવે છે" સૂચિને કારણે છે. [[ફ્રેન્ચ પુનરુજ્જીવન]]નું વધુ પડતું જ્ઞાનકોશીકરણ માનવોને જાણીતી દરેક હકીકતને નહીં સમાવવાની પદ્ધતિ પર આધારિત હતું, પરંતુ તેજ જાણકારી જે જરૂરી હતી, જ્યાં જરૂરિયાતો બહોળા પ્રમાણમાં વિવિધ માપદંડોને આધારે નક્કી થતી હતી, જે વિવિધ કદના કામોમાં મોટે ભાગે પરિણમતી હતી. [[બેરોલ્ડે ડિ વર્વિલે]]એ ઉદાહરણ તરીકે ''લેસ કોગ્નોઇઝન્સ નેસેસરીઝ'' શીર્ષકવાળી [[હેક્ઝામેરેલ કવિતા]]માં પોતાના જ્ઞાનકોશીય કામોમાં પાયો નાખ્યો હતો. ઘણી વખત માપદંડો પણ નૈતિક પાયાઓ ધરાવતા હતા, જેમ કે [[પિયર ડિ લા પ્રિમૌદયે]]ના ''એલ'એકેડમિક ફ્રાન્સેઇઝ'' અને [[ગ્યુઇલૌમ ટેલિન]]'ના ''બ્રેફ સોમેર દેસ સેપ્ટ વર્ચુસ એન્ડ સી'' .. જ્ઞાનકોશકારોએ આ માર્ગે વિવિધ મુશ્કેલીઓ દૂર કરી હતી, જેમાં બિનજરૂરી બિનજરૂરી વિગતોને કેવી રીતે દૂર કરવી, જેણે માળખાને અટકાવ્યું હતુ તેવી જાણકારી કેવી રીતે ઊભી કરવી (ઘણી વખત સમાવિષ્ટ કરી શકાય કેવી ઓછી માત્રાની સામગ્રીના સરળ પરિણામ તરીકે) અને નવી જ શોધાયેલી જાણકારીના આંતર પ્રવાહ સાથે કેવી રીતે સુમેળ સાધવો અને તેની અગાઉના માળખા પર થયેલી અસરોનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite book|title=The Palace of Secrets: Beroalde de Verville and Renaissance Conceptions of Knowledge|author=Neil Kenny|pages=12–13|date=1991|publisher=Oxford University Press|isbn=0198158629}}</ref> શબ્દ જ્ઞાનકોશ 15મી સદીના માનવવાદીઓ દ્વારા લાવવામાં આવ્યો હતો, જેમણે [[ફ્લિની]] અને [[ક્વિન્ટીલિયન]]ની વાંચન સામગ્રીની નકલોનું ખોટું વાંચન કર્યું હતું અને એક શબ્દમાં બે ગ્રીક શબ્દો "''એન્કીલિયોસ પાયેડિયા'' " ભેગા કર્યા હતા. અંગ્રેજ વૈદ અને તત્ત્વજ્ઞાની સર [[થોમસ બ્રાઉને]] 1646ના પ્રારંભમાં વાચકો પ્રતિની પ્રસ્તાવનામાં તેમની ''[[સ્યુડોક્સીયા એપિડેમિકા]]'' અથવા ''ખરાબ ભૂલો'' દર્શાવવા, શબ્દ ''એસાયક્લોપીડીયા'' વાપર્યો હતો, તેમના પાના પર સામાન્ય ભૂલો માટે અસંખ્ય રદિયાઓ આપવામાં આવ્યા હતા. બ્રાઉને પુનરૂજ્જીવનની ચોક્કસ સમય વાળી રૂપરેખાના આધારે પોતાના જ્ઞાનકોશની રચના કરી હતી, બહુ ચર્ચીત 'રચનાની માત્રા', કે જે ખનિજ, શાકભાજી, પ્રાણી, માનવી, ઉપગ્રહ અને વિશ્વશાસ્ત્રની દુનિયા દ્વારા ઉતરચડવાળી સીડીમાં ઉપર જાય છે. બ્રાઉનની સંક્ષિપ્તી પાંચ કરતા ઓછી આવૃત્તિની થઇ ન હતી, દરેકમાં સુધારો અને વધારો કરાયો હતો, છેલ્લી આવૃત્તિ 1672માં આવી હતી. ભાષાંતર થયેથી 17મી સદીના અંતમાં અને 18મી સદીના પ્રારંભ સુધી''સ્યુડોડોક્સીયા એપિડેમિકા'' એ પોતાની જાતને ઘણા શિક્ષિત યુરોપિઅન વાચકોની પુસ્તકની અભેરાઇએ જોઇ હતી, ઘણા વર્ષો સુધી તેને ફ્રેન્ચ અને ડચ, તેમજ ફ્રેંચમાં [[ડચ]] અને જર્મન ભાષા તેમજ [[લેટિન]] સાથે સુસંગત નહી હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. [[ચિત્ર:1708-harris-ttlpg.jpg|left|thumb|હેરિસની લેક્સિકોન ટેકનીકમ, 2જી આવૃત્તિ, 1708નું શીર્ષક પાનું]] [[જોહ્ન હેરિસ]]ને તેમની અંગ્રેજી ''લેક્સિકોન ટેકનીકમઃ અથવા આર્ટ અને વિજ્ઞાનનો સનાતન અંગ્રેજી શબ્દકોશઃ જે ફક્ત કલાના નિયમો જ સમજાવતો ન હતો પરંતુ કલા પણ શિખવાડતો હતો'' -તેના પૂરા શીર્ષક આપવા માટે, તેની સાથે 1704માં હવે જાણીતા મૂળાક્ષરોના સ્વરૂપમાં રજૂ કરવા માટે ઘણી વાર યશ આપવામાં આવતો હતો. મૂળાક્ષરોની રીતે ગોઠવાયેલી, તેની સૂચિ ખરેખર કલા અને વિજ્ઞાનમાં વપરાયેલા નિયમોની ફક્ત સમજણ આપે છે તેવું નથી, પરંતુ કલા અને વિજ્ઞાનની પણ સમજણ આપે છે. [[સર આઇઝેક ન્યૂટને]] 1710ના બીજા ગ્રંથમાં રસાયણશાસ્ત્ર પર પ્રકાશિત થયેલા ફક્ત એક કાર્યમાં ફાળો આપ્યો હતો. તેમણે વિજ્ઞાન પ્રત્યે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું - અને વ્યાપકપણે શબ્દ 'વિજ્ઞાન' પર 18મી સદીની સમજણ પર અનુસરણ કર્યું હતું, તેની સૂચિમાં આજે જેને આપણે વિજ્ઞાન અથવા ટેક્નોલોજી કહીએ છીએ તે ઉપરાંતનો સમાવેશ કરાયો હતો અને તેમાં માનવજાતિ અને લલિત કલા સુધીના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે, ઉદાહરણ તરીકે કાયદો, વાણિજ્ય, સંગીત અને હેરલ્ડના વિષયો. 1200 પાનાઓ સુધીના તેના અવકાશને જ્ઞાનકોશીય શબ્દકોશ કરતા વધુ એક સાચો જ્ઞાનકોશ માની શકાય. હેરિસે તેમની જાતે તેને એક શબ્દકોશ ગણ્યો હતો; આ કામ કોઇ પણ ભાષામાં સૌપ્રથમ તકનીકી શબ્દકોશમાંનું એક હતું. {{Citation needed|date=July 2009}} [[એફ્રેઇમ ચેમ્બર્સે]] તેનો ''[[સાયક્લોપીડીયા]]'' 1728માં પ્રકાશિત કર્યો હતો. તેમાં વિષયોના વ્યાપક અવકાશનો સમાવેશ કરાયો હતો, મૂળાક્ષરને લગતી ગોઠવણીનો ઉપયોગ કરાયો હતો, વિવિધ ફાળો આપનારાઓ પર વિશ્વાસ મૂકાયો હતો અને લેખની અંદર અન્ય વિભાગોમાં આડા અવળા સંદર્ભોની શોધનો સમાવેશ કરાયો હતો. ચેમ્બર્સને આ બે ગ્રંથ કામ માટે આધુનિક જ્ઞાનકોશના પિતા તરીકે ગણવામાં આવે છે. ચેમ્બરના કામના ફ્રેન્ચ ભાષાંતરે ''[[એનસાયક્લોપીડી]]'' ની પ્રેરણા આપી હતી, જે કદાચ સૌથી વિખ્યાત અગાઉનો જ્ઞાનકોશ હતો, જે તેના અવકાશ, કેટલાક યોગદાનોની ગુણવત્તા અને તેની રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક અસરો કે જે [[ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ]]માં પરિણમી હતી. ''એનસાયક્લોપીડી'' નું સંપાદન [[જિયાન લે રોન્ડ ડિ'આલેમબર્ટ]] અને [[ડેનિસ ડીડરોટ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને લેખોના 17 ગ્રંથો પ્રકાશિત થયા હતા, જે 1751થી 1765માં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને વર્ણનોના 11 ગ્રંથો 1762થી 1772 દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. વધારાની સામગ્રીના પાંચ ગ્રંથો અને બે ગ્રંથની અનુક્રમણિકાનું નિરીક્ષણ અન્ય બે સંપાદકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું જે 1776થી 1780માં [[ચાર્લ્સ જોસેફ પેન્કૂક]] દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. ''એનસાયક્લોપીડી'' [[ફ્રેન્ચ બોધ]]નો સાર રજૂ કરે છે.<ref>{{cite book | last = Himmelfarb | first = Gertrude | title = The Roads to Modernity: The British, French, and American Enlightenments | url = https://archive.org/details/isbn_1400042364_0 | publisher = Alfred A. Knopf | date = 2004 | isbn = 9781400042364}}</ref> તેનું પ્રોસ્પેક્ટસ મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક દર્શાવે છે: ''એનસાયક્લોપીડી'' "માનવ જાણકારીનો ક્રમ અને આંતરિક સંબંધ"નું પદ્ધતિસરનું પૃથ્થકરણ હોવું જોઇએ.<ref>જિયાન લે રોન્ડ ડી'આલેમબર્ટ,''ડેનિસ ડીડરોટના ધી એનસાયક્લોપીડીયાઃ સિલેક્શન્સ'' , ઇડી અને ટ્રાન્સમાં "પ્રિલીમનરી ડિસકોર્સ," સ્ટીફન જે. જેન્ડઝીયર (1967), હિલ્મેફાર્બ 2004</ref> ડીડરોટે તેમના [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''એનસાયક્લોપીડી'' સમાન નામવાળા લેખમાં]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, આગળ ધપે છે: "હાલમાં પૃથ્વી પર વેરવિખેર પડેલી છે તે તમામ જાણકારીને એકત્ર કરવા માટે, આપણે જેમની સાથે રહીએ છીએ તે લોકોમાં તેનું સામાન્ય માળખું જાણીતુ બનાવવા માટે અને આપણા પછી જે લોકો આવવવા છે તેમના સુધી વહન કરવા માટે," માણસને ફક્ત વધુ ડાહ્યો બનાવવા માટે જ નહી પરંતુ "વધુ શુદ્ધ અને વધુ આનંદિત કરવાનો છે."<ref>ડેનિસ ડીડરોટ, ''રામેયુનો ભત્રીજો અને અન્ય કામો,'' ટ્રાન્સ અને ઇડી. જેક બાર્ઝુન અન રાલ્ફ એચ. બોવેન (1956), હિમેલફાર્બ 2004માં ટાંકવામાં આવેલ</ref> તેમણે જે જાણકારીના મોડેલનું સર્જન કર્યું હતું તેમાં સમાવિષ્ઠ સમસ્યાઓનું ભાન થતા, ડીડરોટનો ''એનસાયક્લોપીડી'' લખવામાં તેમની પોતાની સફળતા અત્યાનંદથી દૂર હતી. ડીડરોટે જ્ઞાનકોશના ભાગોના સરવાળા કરતા વધુ સંપૂર્ણ જ્ઞાનકોશની આશા સેવી હતી. તેમના પોતાના જ્ઞાનકોશ પરના લેખમાં ડીડરોટે એમ પણ લખ્યું હતું કે, "વિજ્ઞાન અને કલાનો વિશ્લેષક શબ્દકોશ તેમના તત્વોના પદ્ધતિસરના મિશ્રણ કરતા વધુ કંઇજ નથી, હું છતાં કહીશ કે સારા તત્વોનું મિશ્રણ કરવું કોના માટે સારું છે." ડીડરોટે ઉત્તમ જ્ઞાનકોશને જોડાણોની અનુક્રમણિકા તરીકે જોયો હતો. તેમને પ્રતીતી થઇ હતી કે તમામ જાણકારી એક કામ પર લાદી દેવી ન જોઇએ, પરંતુ તેમણે એવી આશા સેવી હતી કે વિષયો વચ્ચે સંબંધ હોવો જોઇએ. ''એનસાયક્લોપીડી'' એ બાદમાં પ્રસંશાપાત્ર એવા ''[[એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]]ને પ્રેરણા આપી હતી,'' જેનું સ્કોટલેન્ડમાં મર્યાદિત પ્રારંભ થયો હતો: પ્રથમ આવૃત્તિ 1768 અને 1771ની મધ્યમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં ફક્ત ત્રણ ઉતાવળે તૈયાર કરવામાં આવેલા ગ્રંથો હતા- જેમ કે A–B, C–L, અને M–Z – જેમાં કુલ 2,391 પાનાઓ હતા. 1797માં, જ્યારે ત્રીજી આવૃત્તિ પૂર્ણ કરવામાં આવી ત્યારે, તેને વિષયોની પૂર્ણ શ્રેણી પર ભાર મૂકીને 18 ગ્રંથો સુધી વિસ્તારવામાં આવી હતી, જેમાં વિવિધ સત્તાવાળાઓ દ્વારા તેમના વિષયો પર લેખોનું યોગદાન આપવામાં આવ્યું હતું. [[જર્મન ભાષા]] ''[[કન્વર્સેશન-લેક્સીકોન]]'' [[લેઇપીઝીગ]] ખાતે 1796થી 1808માં 6 ગ્રંથોમાં પ્રકાશિત કરાઇ હતી. વ્યાપકતાના પ્રયત્ન સ્વરૂપે 18મી સદીના અન્ય જ્ઞાનકોશોને સમાંતરીત કરતા તેનું ક્ષત્ર અગાઉના પ્રકાશનો કરતા વિસ્તરિત બન્યુ હતું. જોકે તેનો ઉપયોગ વિદ્વાનો દ્વારા થશે તેવો ઇરાદા રખાયો ન હતો, પરંતુ સંશોધનો અને શોધના વિસ્તરિત માહિતી વિના સરળ અને લોકપ્રિય સ્વરૂપમાં આપવાનો હતો. આ સ્વરૂપ ''[[એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]]'' ની વિરુદ્ધનું છે, જેને બ્રિટન, અમેરિકા, ફ્રાન્સ, સ્પેઇન, ઇટાલી અને અન્ય દેશોમાં 19મી સદીમાં પાછળથી જ્ઞાનકોશકારો દ્વારા મર્યાદિત બનાવવામાં આવ્યો હતો. 18મી સદીના અંતના અને 19મી સદીનો પ્રારંભના પ્રભાવશાળી જ્ઞાનકોશકારો માટે ''કન્વર્સેશન-લેક્સીકોન'' સંભવતઃ આજના જ્ઞાનકોશ જેવા જ સમાન સ્વરૂપ વાળો હતો. [[ચિત્ર:eclairage.jpg|thumb|right|250px|મૌરિસ ડેસર્ટેન દ્વારા નૌવિયુ લારૌસ ઇલુસ્ટ્રે (ફ્રાન્સ, 1898-1907) માટે કોતરવામાં આવેલ ખાસ વિશિષ્ટ પ્રકારનો જ્ઞાનકોશ]] 19મી સદીના પ્રારંભના વર્ષોએ યુનાઇટેડ કિંગડમ (ઇંગ્લેન્ડ), યુરોપ અને અમેરિકામાં પણ જ્ઞાનકોશોનું અવિરત પ્રકાશન જોવા મળ્યું હતું. ઇંગ્લેન્ડમાં ''[[રીસનો સાયક્લોપીડીયા]]'' (1802–1819)તે સમયની ઔદ્યોગિક અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિ વિશેની મોટી માત્રામાં માહિતી ધરાવે છે. આ પ્રકાશનોનું લક્ષણ એ છે કે તેની પર [[વિલ્સન લૌરી]] જેવા તક્ષણકારે આર્ટ વર્ક દ્વારા ઉચ્ચ કક્ષાનું ચિત્રણ કર્યું છે, જે [[જોહ્ન ફારે, જુનિ.]] જેવા સ્પેશિયાલિસ્ટ ડ્રાફ્ટસમેન દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. [[સ્કોટ્ટીશ એનલાઇટમેન્ટ]]ના પરિણામ સ્વરૂપે યુનાઇટેડ કિંગડમના બાકીના ભાગમાં ઉચ્ચ કક્ષાના શિક્ષણ માટે જ્ઞાનકોશો પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા. 17 ગ્રંથો વાળો ''[[ગ્રાન્ડ ડિક્શનેઇર યુનિવર્સલ ડુ એક્સઆઇએક્સઇ સેઇકલ]]'' અને તેના વધારાઓ ફ્રાન્સમાં 1866થી 1890માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા. ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' આખી સદીમાં વિવિધ આવૃત્તિઓમાં દેખાયા હતા અને [[સોસાયટી ફોર ધ ડિફ્યુઝન ઓફ યૂઝફુલ નોલેજ]]ના નેતૃત્ત્વ હેઠળના [[લોકપ્રિય શિક્ષણ]] અને [[મિકેનિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટસ]]ની વૃદ્ધિ ''[[પેન્ની સાયક્લોપીડીયા]]'' માં પરિણમી હતી કેમ કે તેના શીર્ષકો સુચવતા હતા કે [[અખબાર]]ની જેમ પ્રત્યેક પેન્ની દીઠ સાપ્તાહિક ક્રમાંકોમાં જારી કરવામાં આવ્યા હતા. 20મી સદીના પ્રારંભમાં ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' તેની 11મી આવૃત્તિ સુધી પહોંચી ગયું હતું અને ઓછા ખર્ચાળ જ્ઞાનકોશો જેમ કે ''[[હાર્મસવર્થનો એનસાયક્લોપીડીયા]]'' અને ''[[એવરીમેનનો એનસાયક્લોપીડીયા]]'' સર્વસામાન્ય હતા. === 20મી સદી === [[ચિત્ર:EncycBrit1913.jpg|thumb|right|એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા માટે 1913 વિજ્ઞાપન, સૌથી જૂના અને સૌથી મોટા સમકાલીન અંગ્રેજી જ્ઞાનકોશમાંનો એક.]] [[ચિત્ર:Wikipedia-logo.png|thumb|right|અનેક પ્રથમ "ઉપભોક્તા ઉપાર્જિત સૂચિ" જ્ઞાનકોશમાંનો એક વિકીપિડીયા.]] લોકપ્રિય અને પોસાઇ શકે તેવા જ્ઞાનકોશો જેમ કે [[હાર્મસવર્થનો યુનિવર્સલ જ્ઞાનકોશ]] અને [[બાળકોનો જ્ઞાનકોશ]] 1920ના પ્રારંભમાં દેખાયા હતા. અમેરિકામાં, 1950 અને 1960માં વિવિધ મોટા લોકપ્રિય જ્ઞાનકોશો દેખાયા હતા, જે ઘણી વાર હપ્તા યોજનાઓમાં વેચાતા હતા. આમાંથી સૌથી વધુ લોકપ્રિય ''[[વર્લ્ડ બુક]]'' અને ''[[ફુંક એન્ડ વાગ્નાલ્સ]]'' હતા. 20મી સદીના બીજા તબક્કામાં વિવિધ જ્ઞાનકોશોનું પ્રકાશન જોવામાં આવ્યું હતું, જે ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં અગત્યના વિષયોની નકલ કરવામાં નોંધપાત્ર હતા, ઘણી વખત તેમાં નોંધપાત્ર સંશોધકો દ્વારા લખાયેલા નવા કામોનો પણ સમાવેશ કરાતો હતો. આ પ્રકારના જ્ઞાનકોશોમાં ''ધી એનસાયક્લોપીડીયા ઓફ ફિલોસોફી'' (પ્રથમ 1967માં પ્રકાશિત થઇ હતી અને હાલમાં તેની બીજી આવૃત્તિ છે), અને ''અર્થતંત્ર શ્રેણીમાં એલ્સવેઇરની હેન્ડબુક'' <ref>[http://www.elsevier.com/wps/find/S04.cws_home/books ઇકોનોમિક્સ અને ફાયનાન્સ - એલ્સવિયર]</ref>. ખાસ કરીને સંકુચિત વિષય જેમ કે [[બાયોએથિક્સ]] અને [[આફ્રિકન અમેરિકન ઇતિહાસ]] સહિતના જો દરેક [[શૈક્ષણિક પ્રવાહો]]નો સમાવેશ ન કરે તો પણ કદમાં એક ગ્રંથ ધરાવતા જ્ઞાનકોશો મોટે ભાગે અસ્તિત્વમાં રહે છે. 20મી સદીના અંત સુધીમાં જ્ઞાનકોશોને પર્સનલ કોમ્પ્યુટર્સમાં ઉપયોગમાં લેવા માટે [[સીડી-રોમ]]માં પ્રકાશિત કરવામાં આવતા હતા. [[માઇક્રોસોફ્ટ]]નું ''[[એનકાર્ટા]]'' સીમાચિહ્ન ઉદાહરણ હતું, કેમ કે તેનું પ્રિન્ટ વર્ઝન નથી, જોકે માઇક્રોસોફ્ટના જ્ઞાનકોશનું પ્રિન્ટેડ વર્ઝન અસ્તિત્વમાં છે. લેખોની સાથે વિડિઓ અને ઑડિઓ ફાઇલો તેમજ અસંખ્ય ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી છાપ જોડવામાં આવી હતી. સમાન પ્રકારના જ્ઞાનકોશોને [[ઓનલાઇન]] પ્રકાશિત કરવામાં આવી રહ્યા છે અને લવાજમ દ્વારા ઉપ્લબ્ધ કરાવાય છે. એનકાર્ટા જાપાન સિવાયની ''એનકાર્ટા'' ની તમામ આવૃત્તિઓ 31 ઓક્ટોબર 2009ના રોજથી પાછી ખેંચવામાં આવી છે.<ref>[http://encarta.msn.com/guide_page_FAQ/FAQ.html અગત્યની નોટીસ: એમએસએન એનકાર્ટા અહીં રોકી દેવાશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027213618/http://encarta.msn.com/guide_page_FAQ/FAQ.html |date=2009-10-27 }}(એમએસએન એનકાર્ટા). 2009-10-31.</ref> એનકાર્ટા જાપાન 31 ડિસેમ્બર, 2009ના રોજ પાછી ખેંચવામાં આવશે. પરંપરાગત જ્ઞાનકોશો અસંખ્ય કામે રાખેલા પાઠ્ય લેખકો દ્વારા લખવામાં આવે છે, આ લોકો સામાન્ય રીતે [[શૈક્ષણિક પદવી]] ધરાવતા હોય છે અને [[માલિકીહક્ક]] તૃષ્ટી ધરાવતા હોય છે. જ્ઞાનકોશો પ્રાથમિક રીતે અગાઉ શું થયું તેની પેટાપેદાશ છે અને ખાસ કરીને 19મી સદીમાં [[કોપીરાઇટનું ઉલ્લંઘન]] જ્ઞાનકોશ સંપાદકોમાં સર્વસમાન્ય થઇ ગયું હતું. જોકે, આધુનિક જ્ઞાનકોશો તેમની પહેલા આવી ગયેલાઓનું ફક્ત મોટું સંક્ષિપ્તીકરણ નથી. આધુનિક વિષયો માટે જગ્યા કરવા માટે ઓછામાં ઓછા ડિજીટલ જ્ઞાનકોશોની ઘટના પહેલા ઇતિહાસની કિંમતી સામગ્રીના ઉપયોગ દૂર કરાયો છે. વધુમાં, ખાસ પેઢીના મંતવ્યો અને વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ તે સમયના જ્ઞાનકોશીય લખાણમાં જોઇ શકાય છે. આ કારણોસર, જૂના જ્ઞાનકોશો ખાસ કરીને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં અસંખ્ય ફેરફારો માટે ઐતિહાસિક માહિતી માટે ઉપયોગી સ્ત્રોત છે.<ref>કોબાસા, પાઉલ એ. "જ્ઞાનકોશ." વર્લ્ડ બુક ઓનલાઇન રેફરન્સ સેન્ટર. 2008). [પ્રવેશનું સ્થળ.] 13 જાન્યુ.. 2008 <http://www.worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb&amp;tu=%2Fwb%2FArticle%3Fid%3Dar180800 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230909050329/https://www.worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb&tu=%2Fwb%2FArticle%3Fid%3Dar180800 |date=2023-09-09 }}></ref> 2007 અનુસાર જેના [[કોપીરાઇટ પૂરા થઇ ગયા છે]] તેવા જ્ઞાનકોશો જેમ કે બ્રિટાનીકાની 1911ની આવૃત્તિ પણ ફક્ત [[વિના મૂલ્યે સંદર્ભ]] અંગ્રેજી જ્ઞાનકોશ છે જે પ્રિન્ટ સ્વરૂપમાં પ્રકાશિત કરાયા હતા. જોકે, [[ગ્રેટ સોવિયેત એનસાયક્લોપીડીયા]] જેવા પુસ્તકો કે જેનું સર્જન જાહેર ક્ષેત્રમાં કરાયું હતું, તે અન્ય ભાષાઓમાં વિના મૂલ્યે સંદર્ભ તરીકે અસ્તિત્વમાં છે. ==== વિના મૂલ્યવાળા જ્ઞાનકોશ ==== વિના મૂલ્યે જ્ઞાનકોશનો વિચાર [[ઇન્ટરપેડીયા]]ની [[યૂઝનેટ]] પર 1993માં દરખાસ્ત સાથે થયો હતો, જેણે ઇન્ટરનેટ આધારિત [[ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશ]] તૈયાર કર્યો હતો, જેમાં કોઇ પણ પોતાની માહિતી નાખી શકતા હતા અને તેમાં મુક્તપણે પ્રવેશી શકાતું હતું. આ પ્રવાહમાં પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટોમાં [[Everything2]] અને [[ઓપન સાઇટ]]નો સમાવેશ થાય છે. 1999માં, [[રિચાર્ડ સ્ટોલમેને]] [[જીએનયુપેડીયા]] ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશની દરખાસ્ત કરી હતી, જે [[જીએનયુ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ]] જેવો હતો, અને તે "જિનેરિક" સ્ત્રોત હતો. આ વિચાર ઇન્ટરપેડીયા જેવો જ હતો, પરંતુ વધુ પડતો સ્ટોલમેનના [[જીએનયુ]] માન્યતા સાથે લાગે વળગતો હતો. તે [[નુપીડીયા]] અને બાદમાં [[વિકીપિડીયા]] સુધી ન હતો, જે સ્થિર જ્ઞાનકોશ પ્રોજેક્ટ હતો અને ઇન્ટરનેટ પર સ્થાપિત થવા સમર્થ હતો. અંગ્રેજી વિકીપિડીયા 300,000 લેખો સાથે 2004માં વિશ્વનો સૌથી મોટો જ્ઞાનકોશ તરીકે ઉભરી આવ્યો હતો<ref>[http://linuxreviews.org/news/2004/07/07_3000k/ "વિકીપિડીયાના 300,000 લેખો આપે છે, જે તેને વિશ્વનો સૌથી મોટો જ્ઞાનકોશ બનાવે છે"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927210350/http://linuxreviews.org/news/2004/07/07_3000k/ |date=2007-09-27 }}, ''લિન્ક્સ સમીક્ષાઓ'' , 2004 જુલાઇ 7.</ref> અને 2005ના અંત સુધીમાં વિકીપિડીયાએ 80થી વધુ ભાષાઓમાં [[કોપીલેફ્ટ]] [[જીએનયુ ફ્રી ડોક્યુમેન્ટેશન લાઇસન્સ]] હેઠળ બે મિલિયનથી વધુ લેખો ઉત્પન્ન કર્યા હતા. ઓગસ્ટ 2009માં વિકીપિડીયામાં અંગ્રેજીમાં 3 મિલિયનથી વધુ લેખો હતા અને 10 મિલીયનથી વધુ 250 ભાષાઓમાં મિશ્રીત લેખો હતા. 2003થી, અન્ય વિના મૂલ્યના જ્ઞાનકોશો જેમ કે [[સિટીઝેન્ડીયમ]] અને [[નોલ]] દેખાયા હતા. === 21મી સદી === જ્ઞાનકોશનું સ્તરવાળું માળખું અને વિકસતી પ્રકૃતિ ખાસ કરીને [[ડિસ્ક]]-આધારિત અથવા ઓન લાઇન [[કોમ્પ્યુટર]] [[સ્વરૂપ]]માં સ્વીકાર્ય છે, અને દરેક મોટા પ્રિન્ટેડ અસંખ્ય વિષય વાળા જ્ઞાનકોશો 20મી સદીના અંત સુધીમાં આ પ્રકારની ડિલીવરી પદ્ધતિ તરફ વળી ગયા હતા. ડિસ્ક આધારિત , ખાસ કરીને [[ડીવીડી-રોમ]] અથવા [[સીડી-રોમ]] સ્વરૂપ, પ્રકાશનોને સસ્તી રીતે ઉત્પન્ન કરવાનો અને સરળતાથી ફેરવી શકાય તેનો ફાયદો છે. વધુમાં, તેઓ [[મિડીયા]]નો સમાવેશ કરી શકે છે, જે પ્રિન્ટેડ સ્વરૂપમાં સંગ્રહ કરવા અશક્ય છે, જેમ કે [[એનિમેશન]], [[ઑડિઓ]] અને [[વિડીયો]]. કલ્પનાત્મક સંબંધિત ચીજો વચ્ચે [[હાયપરલિંકીંગ]]નો પણ નોધપાત્ર ફાયદો છે, જોકે ડીડરોટનો જ્ઞાનકોશમાં આડાઅવળા સંદર્ભો હતા. ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશો વિશિષ્ટતા ધરાવતા હોવાનો લાભ આપે છે: પછીના સ્થિર સ્વરૂપની રજૂઆતની રાહ જોયા વિના નવી માહિતી મોટેભાગે તરત જ રજૂ કરી શકાય છે, જેમ કે ડિસ્ક સાથે અથવા પેપર આધારિત પ્રકાશન. અસંખ્ય પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશોએ પરંપરાગત રીતે આવૃત્તિઓ વચ્ચેની ઘટનાઓને આવરી લેવા માટે તેમજ અત્યાધુનિક માહિતી રાખવાની સમસ્યા સામે થોડા ઉકેલ તરીકે વાર્ષિક વધારાના ગ્રંથો (("યરબુક્સ") પ્રકાશિત કર્યા હતા, પરંતુ તેમાં વાચકને મુખ્ય ગ્રંથો અને વધારાના ગ્રંથો ચકાસવાની જરૂર પડે છે. કેટલાક ડિસ્ક આધારિત જ્ઞાનકોશો ઓનલાઇન સુધારવા માટે લવાજમ આધારિત પ્રવેશ ઓફર કરે છે, જે ત્યાર બાદ સંદર્ભ સાથે સંકલિત થઇ જાય છે જે વપરાશકર્તાની હાર્ડ ડિસ્ક પર પહેલેથી જ હોય છે, જે પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશમાં શક્ય હોતુ નથી. પ્રિન્ટેડ જ્ઞાનકોશમાં માહિતીને સ્તરવાળા માળખાની આવશ્યક રીતે જરૂર પડે છે. પરંપરાગત રીતે, પદ્ધતિને એટલા માટે લાગુ પાડવામાં આવી છે કે જેથી માહિતી લેખના શીર્ષક મારફતે મૂળાક્ષરોના ક્રમમાં રજૂ કરી શકાય. જોકે ડાયનામિક ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપોના આગમનથી અગાઉથી નિશ્ચિત માળખાને લાદવાની આવશ્યકતા ઓછું જરૂરી બની ગઇ છે. આમ છતા પણ, મોટા ભાગના ઇલેક્ટ્રોનિક જ્ઞાનકોશો હજુ પણ લેખો જેમ કે વિષયો, વિસ્તાર અથવા મૂળાક્ષર અનુસાર માટે વ્યાપક સંસ્થાકિય વ્યૂહરચનાઓ ઓફર કરે છે. સીડી-રોમ અને ઇન્ટરનેટ આધારિત જ્ઞાનકોશો પણ પ્રિન્ટેડ વર્ઝનની તુલનામાં શોધવાની મોટી ક્ષમતા ઓફર કરે છે. પ્રિન્ટેડ વર્ઝનો વિષયોની શોધખોળ માટે મદદ કરવા અનુક્રમણિકા પર નિર્ભર રહે છે ત્યારે કોમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરી શકાય તેવા વર્ઝનો કીબોર્ડ અથવા શબ્દપ્રયોગ માટે લેખની સામગ્રી દ્વારા શોધખોળ કરવાની મંજૂરી આપે છે. == વધુ જુઓ == *[[શબ્દકોશ]] *[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]] == નોંધ == {{reflist|2}} == સંદર્ભો == {{refbegin|2}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=encyclopedia&amp;searchmode=none વ્યત્પત્તિશાસ્ત્ર ઓનલાઇન] * {{cite book|title=Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow|editor=Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S.|publisher=Peter Lang|date=2009|isbn=978-3-03911-799-4}} * {{cite book|last=Blom|first=Phillip|title=Enlightening the World: Encyclopédie, the Book that Changed the Course of History|url=https://archive.org/details/enlighteningworl0000blom|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York; Basingstoke|date=2004|isbn=9781403968951|oclc=57669780}} * {{cite book|last=Collison|first=Robert Lewis|title=Encyclopaedias: Their History Throughout the Ages|publisher=Hafner|location=New York, London|date=1966|edition=2nd|oclc=220101699}} * {{cite book|last=Darnton|first=Robert|title=The business of enlightenment : a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800|url=https://archive.org/details/businessofenligh0000darn|publisher=Belknap Press|location=Cambridge|date=1979|isbn=0-674-08785-2}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the seventeenth and eighteenth centuries: nine predecessors of the Encyclopédie|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|date=1981|isbn=9780729402569|oclc=10645788}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the late eighteenth century: eleven successors of the Encyclopédie|url=https://archive.org/details/notableencyclope0000unse|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|date=1994|isbn=9780729404679|oclc=30787125}} * {{cite book|last=Needham|first=Joseph|title=Science and Civilization in China|publisher=Caves Books Ltd.|location=Taipei|date=1986|volume=5 - Chemistry and Chemical Technology|chapter=Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic|isbn=9780521303583|oclc=59245877}} * {{cite journal|last=Rozenzweig|first=Roy|date=June 2006|title=Can History Be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past|journal=Journal of American History|volume=93|issue=1|pages=117–46|issn=1945-2314|url=http://www.historycooperative.org/journals/jah/93.1/rosenzweig.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060827064306/http://www.historycooperative.org/journals/jah/93.1/rosenzweig.html|archive-date=2006-08-27|access-date=2010-02-22|url-status=live}} * {{cite book|last=Walsh|first=S. Padraig|title=Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography, 1703–1967|url=https://archive.org/details/angloamericangen0000wals|publisher=Bowker|location=New York|date=1968|pages=[https://archive.org/details/angloamericangen0000wals/page/270 270]|oclc=577541}} * {{cite book|last=Yeo|first=Richard R.|title=Encyclopaedic visions : scientific dictionaries and enlightenment culture|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|date=2001|isbn=9780521651912|oclc=45828872|url=http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521651913}} {{refend}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Encyclopedias}} {{Wiktionary|encyclopedia|encyclopaedia}} * [http://www.search.com/search?channel=19&amp;cat=63 સીએનઇટીનો જ્ઞાનકોશની ઉચ્ચસ્તરીય શોધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206110525/http://www.search.com/search?channel=19&cat=63 |date=2005-02-06 }} (વિકીપિડીયાનો સમાવેશ કરે છે) * [http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html જ્ઞાનકોશ અને હાયપરટેક્સ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114061155/http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html |date=2006-01-14 }} * [https://web.archive.org/web/20110514041509/http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html ઇન્ટરનેટ એક્યુરસી પ્રોજેક્ટ] – જ્ઞાનકોશ અને વાર્ષિક પંચાંગમાં જીવનચરિત્ર ભૂલો * [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text એનસાયક્લોપીડીયા]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – મૂળ [[જ્ઞાનકોશ]]માંથી એનસાયક્લોપીડીયા પરનો ડીડરોટનો લેખ * [http://www.lib.duke.edu/lilly/artsearch/guides/discussion%20guides/scholarlyencycl.htm વિદ્વતાભર્યો જ્ઞાનકોશ કોણ બનાવે છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701053000/http://www.lib.duke.edu/lilly/artsearch/guides/discussion%20guides/scholarlyencycl.htm |date=2007-07-01 }} * [http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html ડિ એક્સપેટેન્ડીસ એટ ફ્યુગીએન્ડીયાઝ રિબુસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html |date=2008-06-15 }} – પ્રથમ પુનરુજ્જીવન જ્ઞાનકોશ * [http://www.thesciencedictionary.com/ વિજ્ઞાન શબ્દકોશ] – ઓનલાઇન વિગતવાર વિજ્ઞાન જ્ઞાનકોશ * [http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/multivol/multibooks.html વિવિધ પ્રિન્ટ થયેલા સંદર્ભ પુસ્તકો અને જ્ઞાનકોશમાં ભૂલો અને અસાતત્યતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010718235527/http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/Multivol/Multibooks.html |date=2001-07-18 }} * [http://reviews.cnet.com/4520-3118_7-6378998.html ડિજીટલ જ્ઞાનકોશ વિશ્વને તમારી આંગળીના ટેરવે મૂકે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708234815/http://reviews.cnet.com/4520-3118_7-6378998.html |date=2008-07-08 }} – [[સીએનઇટી]] લેખ * [http://lii.org/pub/htdocs/search?action=show;search=encyclopedia;searchtype=keywords ગ્રંથપાલની ઇન્ટરનેટ સૂચિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105103655/http://lii.org/pub/htdocs/search?action=show;search=encyclopedia;searchtype=keywords |date=2009-01-05 }} – ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશની યાદી * [http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm જ્ઞાનકોશ ઓનલાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112134535/http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm |date=2008-01-12 }} યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોસિન - કક્ષા અનુસાર સુંદર લિસ્ટીંગ * [http://digicoll.library.wisc.edu/HistSciTech/subcollections/CyclopaediaAbout.shtml ચેમ્બરનો ''સાયક્લોપીડીયા'' ], 1728, 1753 પુરાંત સાથે * [http://encarta.msn.com/ ''એનકાર્ટા જ્ઞાનકોશ'' ]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031074236/http://encarta.msn.com/ |date=2009-10-31 }} 2009-10-31) * [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&amp;cc=moa&amp;key=title&amp;page=browse&amp;value=encyclop%C3%A6dia+americana&amp;Submit=Quick+Browse ''જ્ઞાનકોશ અમેરિકાના'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218152306/https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&cc=moa&key=title&page=browse&value=encyclop%C3%A6dia%2Bamericana&Submit=Quick%2BBrowse |date=2020-02-18 }}, 1851, [[ફ્રાન્સિસ લિબેર]] ઇડી. (બોસ્ટોન: મૂસી એન્ડ કુ.) યુનિવર્સિચી ઓફ મિશીગન ખાતે અમેરિકા સાઇટની બનાવટ * [http://www.1902encyclopedia.com/ ''જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનીકા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122212107/https://www.1902encyclopedia.com/ |date=2018-11-22 }}, 9મી ઇડી, 1875-89 અને 10મી ઇડી, 1902-03ના લેખો અને વર્ણનો * [http://www.1911encyclopedia.org/ ''જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનીકા'' ], 11મી ઇડી., 1911, લવટુનો સાઇટ ખાતે. * [http://siteslist.vkhoria.co.in/search/label/Encyclopedia/''જ્ઞાનકોશ સાઇટોની યાદી'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104051929/http://siteslist.vkhoria.co.in/search/label/Encyclopedia/ |date=2015-11-04 }} [[શ્રેણી:ગ્રીક લોનવર્ડઝ]] [[શ્રેણી:જ્ઞાનકોશ]] ogxledc2tloadyoafq9vsstpl2c7qtc ઐઠોર 0 22047 906594 875563 2026-10-29T22:05:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906594 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = ઐઠોર | state_name = ગુજરાત | district = મહેસાણા | taluk_names = ઉંઝા | latd = 23.803571 | longd = 72.397926 | area_total = | altitude = | population_total = ૮૪૬૦ | population_as_of = ૨૦૧૧<ref>{{cite web|title=Aithor Population - Mahesana, Gujarat|url=http://www.census2011.co.in/data/village/509272-aithor-gujarat.html|access-date=૨૫ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref> | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશો | blank_value_3 = [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} [[File:0081923 Shri Ganapati Dada Temple, Aithor Gujarat 025.jpg|thumb|ગણપતિનું મંદિર]] [[File:0081923 Vishnu Temple, Aithor Gujarat 029.jpg|thumb|વિષ્ણુનું મંદિર]] '''ઐઠોર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લાના]] [[ઉંઝા તાલુકો|ઉંઝા તાલુકામાં]] આવેલું એક [[ગામ]] છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય [[વ્યવસાય]] [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. ઐઠોર ગામમાં મુખ્યત્વે [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[તમાકુ]], [[બટાટા]], [[શક્કરીયાં]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ગામમાં ગણપતિનું આશરે ૧૨૦૦ વર્ષ જુનું મંદિર આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://gujarati.webdunia.com/article/gujarat-darshan/aithora-ganesha-gujarat-116090600004_1.html|title='' ઐઠોર'' ગુજરાતમાં પ્રાચિન અને શિલ્પકલાના નમૂના રૂપ ગણપતિદાદાનું મંદિર|date=૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬|access-date=૨૫ નવેમ્બર ૨૦૧૬}}</ref> દર વર્ષે [[ચૈત્ર સુદ ૩]], [[ચૈત્ર સુદ ૪|૪]] અને [[ચૈત્ર સુદ ૫|૫નો]] મેળો ભરાય છે. જ્યાં તે દિવસે શુકન જોવાય છે. આ ઉપરાંત પૌરાણીક વાવ અને રામ કુવો પણ આવેલા છે. ગણપતિના મંદિર સામે આવેલું વિષ્ણુનું મંદિર ૯૦૦ વર્ષ જુનું છે.<ref name="GG1975">{{cite book|editor=S. B. Rajyagor|title=Gujarat State Gazetteers: Mehsana District|url=https://books.google.com/books?id=JycbAAAAIAAJ|series=Gujarat State Gazetteers|volume=૫|year=૧૯૭૫|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, [[ગુજરાત સરકાર]]|pages=૭૮૨}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20161009072952/http://shreeaithoraganesh.org/ શ્રી ઐઠોર ગણેશમંદિર વેબસાઇટ] {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ઉંઝા તાલુકો]] 5kg1vpi9y7m9u5oav94vcbeo1j9q8of ગર્જિયાદેવી મંદિર (ઉત્તરાખંડ) 0 27214 906597 593945 2026-10-30T00:48:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906597 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Garjiya Devi Temple Ramnagar.jpg|thumb|right|250px| ગર્જિયાદેવી મંદિર]] '''ગર્જિયાદેવી મંદિર''' [[ભારત]] દેશના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા પહાડી રાજ્ય [[ઉત્તરાખંડ]]માં સ્થિત એક પ્રસિદ્ધ મંદિર છે. આ મંદિર [[નૈનિતાલ જિલ્લો| નૈનિતાલ જિલ્લા]]માં આવેલા સુંદરખાલ ગામમાં આવેલું છે. [[રામનગર, ઉત્તરાખંડ| રામનગર]] શહેર કે જે ''જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક''નું મુખ્ય મથક પણ છે, ત્યાંથી આ મંદિર લગભગ ૧૫ કિમી જેટલા અંતરે આવેલું છે. આ મંદિર એક નાના-સરખા પહાડ જેવા વિશાળ કદના પથ્થરની ટોચ પર બનાવવામાં આવેલું છે. કોસી નદી આ મંદિરની નજીકમાંથી પસાર થાય છે. અહીં [[કારતક સુદ ૧૫| કારતક સુદ પૂર્ણિમા]]ના દિવસે દર્શન કરવા માટે ભક્તોની ભારે ભીડ જામે છે. == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20120918005245/http://www.india9.com/i9show/Garjiya-Devi-Temple-23431.htm ગર્જિયાદેવી મંદિર વિશે માહિતી] {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] [[શ્રેણી:યાત્રાધામ]] 5wv1u4n9md2n3ramv77cj9c4mmffjzd ક્વીન્સલેન્ડ 0 27412 906596 901138 2026-10-30T00:14:15Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906596 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Australia state or territory |Name = Queensland |Fullname = State of Queensland |Flag = Flag of Queensland.svg |CoatOfArms = Coa_Queensland.gif |Map = Tigris-Australia location Queensland.svg |Motto = "Audax at Fidelis" (Bold but Faithful) |Nickname = Sunshine State, Smart State |Emblems = ''Faunal - [[Koala]] (''Phascolarctos cinereus''); Floral - [[Cooktown orchid]] (''Dendrobium bigibbum''); Bird - [[Brolga]] (''Grus rubicunda''); Aquatic - [[Barrier Reef Anemonefish]] (''Amphiprion akindynos''); Gem - [[Sapphire]]; Colour - [[Maroon (color)|Maroon]] |Emblem_title1 = Faunal |Emblem1 = [[Koala]]<br /> (''Phascolarctos cinereus'') |Emblem_title2 = Floral |Emblem2 = [[Cooktown orchid]]<br /> (''Dendrobium phalaenopsis'') |Emblem_title3 = Bird |Emblem3 = [[Brolga]] (''Grus rubicunda'') |Emblem_title4 = Aquatic |Emblem4 = [[Barrier Reef Anemonefish]]<br /> (''Amphiprion akindynos'') |Emblem_title5 = Gem |Emblem5 = [[Sapphire]] |Emblem_title6 = [[Australian state colours|Colours]] |Emblem6 = [[Maroon (color)|Maroon]] |Capital = [[Brisbane]] |Largest city = [[Brisbane]] |Demonym = Queenslander |ChiefType = Premier |Chief = [[Anna Bligh]] |ChiefParty = [[Australian Labor Party|ALP]] |Viceroy = [[Penelope Wensley]] |ViceroyType = Governor |PostalAbbreviation = QLD |EntityAdjective = State |GSP = $224,187<ref>[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/5220.0Main+Features12008-09%20%28Reissue%29?OpenDocument 5220.0 - Australian National Accounts: State Accounts, 2008-09 (Reissue)], [[Australian Bureau of Statistics]], 22 December 2009.</ref> |GSPYear = 2008-09 |GSPRank = 3<sup>rd</sup> |GSPPerCapita = $50,873 |GSPPerCapitaRank = 6<sup>th</sup> |AreaRank = 2<sup>nd</sup> largest |TotalArea = 1852642 |LandArea = 1730648 |WaterArea = 121994 |PercentWater = 6.58 |PopulationRank = 3<sup>rd</sup> |Population = 4,406,800<ref>[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3101.0Main+Features1Jun%202009?OpenDocument 3101.0 - Australian Demographic Statistics, Jun 2009], [[Australian Bureau of Statistics]], 3 December 2009.</ref> |PopulationYear = June 2009 |DensityRank = 5<sup>th</sup> |Density = 2.55 |HighestPoint = [[Mount Bartle Frere]] |HighestElev = +1,622 m |HighestElev_ft = 5,321 |LowestPoint = |LowestElev = |LowestElev_ft = | TimeZone =[[Australian Eastern Standard Time|AEST]] [[UTC+10]] does not observe [[Daylight Saving Time|DST]]| |HouseSeats = 29 |SenateSeats = 12 |ISOCode = AU-QLD |GovtWebsite = www.qld.gov.au |Website = www.qld.gov.au }} '''ક્વીન્સલેન્ડ'''એ [[ઓસ્ટ્રેલિયા|ઑસ્ટ્રેલિયા]]નું એક [[રાજ્ય]] છે જે તળ ખંડના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગને આવરે છે. તેની સરહદ તરીકે પશ્ચિમે [[ઉત્તરીય પ્રદેશ]], દક્ષિણ-પશ્ચિમ બાજુ [[દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયા|દક્ષિણ ઑસ્ટ્રેલિયા]] અને દક્ષિણ તરફ [[ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ]] આવેલ છે. ક્વીન્સલેન્ડના પૂર્વ ભાગ તરફની સરહદ પર [[કોરલ સી]] અને [[પેસિફીક ઓસન]] છે. તે [[પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયા|પશ્ચિમ ઑસ્ટ્રેલિયા]] બાદ વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ઑસ્ટ્રેલિયાનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું રાજ્ય છે, અને ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ તથા [[વિક્ટોરિયા]] બાદ દેશનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું ત્રીજા ક્રમનું રાજ્ય છે. સૌપ્રથમ આ વિસ્તાર [[સ્વદેશી ઓસ્ટ્રેલિયાનો|સ્વદેશી ઑસ્ટ્રેલિયાનો]] અને [[ટોરેસ સ્ટ્રેઇ આઇલેન્ડર્સ]] ધરાવતા હતા, જેઓ તારીખની વિવિધ પદ્ધતિઓ પ્રમાણે 40,000 અને 65,000 વર્ષો અગાઉ અહીં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.dreamtime.net.au/indigenous/timeline.cfm ડ્રિમીંગ ઓનલાઇન: ઇન્ડિજીનિયસ ઓસ્ટ્રેલિયન ટાઇમલાઇન]</ref> પાછળથી, ક્વીન્સલેન્ડને બ્રિટીશ [[ક્રાઉન કોલોની]] બનાવવામાં આવી હતી જે 6 જૂન, 1859ના રોજ ન્યૂ સાઉથ વેલ્સમાંથી અલગ પાડવામાં આવી હતી, આ દિવસ આજે સમગ્ર રાજ્યમાં [[ક્વીન્સલેન્ડ ડે]] તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. હાલમાં [[બ્રિસ્બેન]]ની રચના કરતો વિસ્તાર અસલમાં [[મોરેટન બે]] [[પેનલ કોલોની]] હતો, જે ન્યૂ સાઉથ વેલ્સમાં સજા દરમિયાન મર્યાદાભંગ કરનારા કેદીઓ કે [[અપરાધી]]ઓ માટેની જગ્યા હતી. રાજ્યમાં પાછળથી મુક્ત વસાહતોને પ્રોત્સાહન મળ્યું, અને આજે ક્વીન્સલેન્ડના અર્થતંત્ર પર કૃષિ, પ્રવાસન અને કુદરતી સ્રોત ક્ષેત્રનો પ્રભાવ છે. રાજ્યની વસ્તી [[દક્ષિણ પૂર્વ ક્વીન્સલેન્ડ]]માં કેન્દ્રીત થયેલી છે, જેમાં રાજધાની બ્રિસ્બેન, [[લોગાન સિટી]], [[રેડલેન્ડ સિટી]], [[ઇપ્સવિચ]], [[ટુવુમ્બા]], અને [[ગોલ્ડકોસ્ટ]] અને [[સનશાઇન કોસ્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય મુખ્ય ક્ષેત્રીય કેન્દ્રોમાં [[કેઇર્ન્સ]], [[ટાઉન્સવિલે]], [[મેકે]], [[રોકહેમ્પ્ટન]], [[બન્ડાબર્ગ]], [[હર્વે બે]], [[ઇન્ગહામ]] અને [[માઉન્ટ ઇસા]]નો સમાવેશ થાય છે. ક્વીન્સલેન્ડમાં હુંફાળું વાતાવરણ હોવાથી તેમજ તેનો મોટો ભાગ [[ઉષ્ણકટિબંધ]]માં આવેલો હોવાથી રાજ્યને ઘણીવાર '''સનશાઇન સ્ટેટ''' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == આ રાજ્યનું નામ [[ક્વીન વિક્યોરિયા]]ના માનમાં રાખવામાં આવ્યું હતું,<ref>{{Cite web |url=http://www.piulapublications.com/Placenames/page54.html |title=સ્થળના નામો |access-date=2010-10-12 |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013212522/http://piulapublications.com/Placenames/page54.html |url-status=dead }}</ref> જેમણે 6 જૂન, 1859ના રોજ ન્યૂ સાઉથ વેલ્સથી અલગ થવાના જાહેરપત્ર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. તે સમયે, વિક્ટોરિયા સામાન્ય રીતે જાણીતી રાણી હતી, અને તેણીએ ''કૂક્સલેન્ડ'' ને બદલે નવી કોલોની માટે [[પોતાનું નામ રાખવા]]નું પસંદ કર્યુ, જેનું સૂચન અંગ્રેજ દરિયાખેડું [[જેમ્સ કૂક]]ની યાદમાં સ્થાનિક પ્રભાવશાળી [[પ્રેસ્બિટેરિઅન]] પ્રધાન [[જોહ્ન ડનમોર લેંગ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://gutenberg.net.au/dictbiog/0-dict-biogL.html#lang2 |title=ઓસ્ટ્રેલિયન આત્મચરિત્રની ડિક્શનરી |access-date=2010-10-12 |archive-date=2020-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106232840/http://gutenberg.net.au/dictbiog/0-dict-biogL.html#lang2 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.q150.qld.gov.au/AboutUs/Birth.aspx |title=ક્વીન્સલેન્ડ સરકાર - Q150 |access-date=2010-10-12 |archive-date=2010-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330070258/http://www.q150.qld.gov.au/AboutUs/Birth.aspx |url-status=dead }}</ref> == ઇતિહાસ == ક્વીન્સલેન્ડનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષોમાં છવાયેલો છે, જેમાં લાંબી [[સ્વદેશી]] હાજરી તેમજ યુરોપિયન વસાહત બાદના પ્રાસંગિક સમયનો સમાવેશ થાય છે. આશરે 40,000 વર્ષો પહેલા સ્થાનિક ઑસ્ટ્રેલિયાનો દ્વારા વસાહતો હોવાના અંદા સાથે, ઉત્તર-પૂર્વીય ઓસ્ટ્રેલિયન ક્ષેત્રને ડચ, પોર્ટુગીઝો અને ફ્રેન્ચ લોકો દ્વારા તેઓ 1770માં [[કેપ્ટન જેમ્સ કૂક]]ને ન મળ્યા ત્યાં સુધી વિકસાવવામાં આવ્યો હતો. જૂન 2009ના રોજ ન્યૂ સાઉથ વેલ્સથી અલગ થઇ એક નવી કોલોનીના સર્જનની 150મી જયંતિ મનાવવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.qld.gov.au/about-queensland/history/#section-federation ક્વીન્સલેન્ડનો ઇતિહાસ]</ref> રાજ્યમાં યુરોપિયન વસાહતીઓ અને સ્થાનિક રહેવાસીઓ વચ્ચે સરહદના મુદ્દે યુદ્ધ, તેમજ [[દક્ષિણ પેસિફીક]]માંથી લાવવામાં આવતા સસ્તા [[કનાકા]] મજૂરોની રોજગારીના પ્રશ્નો ઉઠ્યા હતા. == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Queenslandroads.png|thumb|left|ક્વીન્સલેન્ડના શહેરો, નગરો, વસાહતો અને રોડ ]] ક્વીન્સલેન્ડની ઉત્તર સરહદે [[ટોરસ સ્ટ્રેઇટ]] સાથે [[બોઇગુ આઇલેન્ડ]] છે જે [[ન્યૂ ગુનિયા]] કિનારા પર ક્ષેત્રની સંપૂર્ણ ઉત્તર બાજૂનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. ત્રિકોણીય [[કેપ યોર્ક દ્વિપકલ્પ]] જે ન્યુ ગુનિયા તરફ આવેલો છે તે રાજ્યના મુખ્ય ભાગનો સૌથી ઉત્તર ભાગનો છેડો છે. આ દ્વિપકલ્પની પશ્ચિમ તરફ [[ગલ્ફ ઓફ કાર્પેન્ટરિયા]] આવેલી છે, જ્યારે તેની પૂર્વ તરફ પેસિફીક સમુદ્રના એક ભાગ [[કોરલ સી]]ની સરહદ છે. પૂર્વની સરહદે પેસિફીક સમુદ્ર છે. પશ્ચિમ તરફ, ક્વીન્સલેન્ડની સરહદ પર ઉત્તરનો ક્ષેત્ર છે, જે 1[[38°E લોન્ગીટ્યુડ]] પર છે, અને દક્ષિણ ઑસ્ટ્રેલિયા ઉત્તર-પૂર્વ તરફથી દક્ષિણ-પશ્ચિમ બાજુ છે. દક્ષિણ ભાગમાં, ત્રણ ભાગોનો સમાવેશ થાય છે જે તેની સરહદે છે: [[પોઇન્ટ ડેન્જર]]થી [[ડુમાર્સેક રિવર]] સુધીનો [[વોટરશેડ]]; [[મેકઇનટાયર]]ની ડુમાર્સેકને સમાવતી નદી અને [[બારવન]]; અને દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયન સરહદ પર [[29°S લેટિટ્યુડ]] (એકસાથે 29મી સાથે કેટલાક આંશિક [[હિસ્ટરીકલ એન્ક્રોચમેન્ટ્સ]] સાથે) આવેલું છે. રાજ્યની રાજધાની બ્રિસ્બેન છે, જે ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ સરહદની ઉત્તર બાજુથી રોડ માર્ગે 100 કિલોમિટર દરિયાકિનારા પર આવેલું છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર, [[માઉન્ટ ઇસા]] ક્વીન્સલેન્ડમાં આવેલું છે. શહેર 40,000 ચોરસ કિલોમિટર્સ (15,400 [[સ્ક્વેર મિટર]])થી વધારે વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. રાજ્ય વિવિધ [[સત્તાવાર રીતે જાહેર કરાયેલા ક્ષેત્રો]]માં વિભાજીત કરવામાં આવેલું છે. નોંધના અન્ય નાના ભૌગોલિક ક્ષેત્રોમાં દૂરના દક્ષિણ-પશ્ચિમ વિસ્તારના [[એથર્ટન ટેબલલેન્ડ]], [[ગ્રેનાઇટ બેલ્ટ]] અને [[ચેનલ કન્ટ્રી]]નો સમાવેશ થાય છે. ક્વીન્સલેન્ડમાં કુદરતી સૌંદર્ય ધરાવતા ઘણા સ્થળો છે: સનશાઇન કોસ્ટ અને ગોલ્ડ કોસ્ટ રાજ્યના કેટલાક પ્રખ્યાત દરિયાકિનારા ધરાવે છે; [[બુન્યા માઉન્ટેન્સ]] અને [[ગ્રેટ ડિવાઇડીંગ રેન્જ]] વિવિધ સ્થળો સાથે, વોટરફોલ અને પ્રવાસન સ્થળો; [[કેર્નારવોન ગોર્જ]]; [[વ્હીટસેન્ડ આઇસલેન્ડ]] અને [[હિનચીનબ્રુક આઇસલેન્ડ]]નો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યમાં છ [[વર્લ્ડ હેરિટેજ]] સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે: [[ગલ્ફ કન્ટ્રી]]માં [[રિવર્સલેઇ]] ખાતે ઓસ્ટ્રેલિયન ફોસિલ મેમ્મલ સાઇટ્સ, [[ઓસ્ટ્રેલિયાનું ગોન્ડવાના રેઇનફોરેસ્ટ્સ|ઑસ્ટ્રેલિયાનું ગોન્ડવાના રેઇનફોરેસ્ટ્સ]], [[ફ્રેઝર આઇસલેન્ડ]], [[ગ્રેટ બેરિયર રીફ]], [[લેમિંગ્ટન નેશનલ પાર્ક]] અને [[વેટ ટ્રોપિક્સ ઓફ ક્વીન્સલેન્ડ]]. === આબોહવા === તેના મોટા વિસ્તારને કારણે, સમગ્ર રાજ્યમાં આબોહવામાં નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળે છે. ઇનલેન્ડ વેસ્ટ માટે ઓછો વરસાદ અને ગરમ ચોમાસું, દૂરના ઉત્તરમાં અલ 'વેટ' [[ચોમાસું]] મોસમ, અને દરિયાઇ પટ્ટી સાથે ગરમ હવામાનની સ્થિતિ સામાન્ય છે. ઇનલેન્ડ અને દક્ષિણ શ્રેણીમાં નીચા લઘુત્તમ તાપમાનનો અનુભવ થાય છે. દરિયાઇ પટ્ટીની આબોહવા પર દરિયાઇ પાણીના ગરમ પવનોનો પ્રભાવ છે અને જેને પગલે તે ક્ષેત્રને ખૂબ ઉંચા તાપમાનથી મુક્ત રાખે અને વરસાદ માટે ભેજ પૂરો પાડે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimqld.htm |title=ઓસ્ટ્રેલિયન સરકાર, બ્યુરો ઓફ મિટરોલોજી - ક્લાઇમેટ ઓફ ક્વીન્સલેન્ડ |access-date=2010-10-12 |archive-date=2009-03-17 |archive-url=https://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimqld.html |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Brisbane skyline bluesky.jpg|thumb|right|359px|દેશની રાજધાની અને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર, બ્રિસ્બેન ]] ક્વીન્સલેન્ડ<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/cgi_bin_scripts/clim_classification.cgi |title=ઓસ્ટ્રેલિયન સરકાર, બ્યુરો ઓફ મિટરોલોજી - ઓસ્ટ્રેલિયન ક્લાઇમેટ ઝોન |access-date=2010-10-12 |archive-date=2020-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212131704/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/cgi_bin_scripts/clim_classification.cgi |url-status=dead }}</ref>માં તાપમાન અને ભેજ પર આધારિત પાંચ વર્ચસ્વ ધરાવતા ક્લાઇમેટિક ઝોન્સ આવેલા છે: * ગરમ ભીનાશવાળો ઉનાળો (દૂર ઉત્તર અને દરિયાઇ) * હૂંફાળો ભેજ ધરાવતો ઉનાળો (કોસ્ટલ એલિવેટેડ હિન્ટરલેન્ડ્સ એન્ડ કોસ્ટલ સાઉથ-ઇસ્ટ) * ગરમ સૂકો ઉનાળો, સામાન્ય શિયાળો (કેન્દ્રીય પશ્ચિમ) * ગરમ સૂકો ઉનાળો, ઠંડો શિયાળો (સધર્ન વેસ્ટ) * તાપમાન - હૂંફાળો ઉનાળો, ઠંડો શિયાળો (ઇનલેન્ડ સાઉથ-ઇસ્ટ, દા.ત. [[ગ્રેનાઇટ બેલ્ટ]]) આમ છતાં, ક્વીન્સલેન્ડની મોટા ભાગની વસ્તી એકસાથે બે હવામાનનો અનુભવ કરે છે: હૂંફાળા તાપમાનને બદલે "શિયાળું" સમયગાળો અને લઘુત્તમ વરસાદ અને ઉનાળાનો સમય, ચીકણું હવામાન અને જંગી કક્ષાનો વરસાદ. ક્વીન્સલેન્ડના કેટલાક કેન્દ્રોના વાર્ષિક આંકડાઓ<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/index.shtml |title=ઓસ્ટ્રેલિયન સરકાર, બ્યુરો ઓફ મિટરોલોજી - ઓસ્ટ્રેલિયાના સ્થળો માટે પર્યાવરણના આંકડા |access-date=2010-10-12 |archive-date=2011-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224073401/http://www.bom.gov.au/climate/averages/index.shtml |url-status=dead }}</ref> નીચે પ્રમાણે છે: {| class="wikitable" !શહેર !લઘુત્તમ તાપમાન !મહત્તમ તાપમાન !સ્વચ્છ દિવસોની સંખ્યા !વરસાદ |- | [[બ્રિસ્બેન]] | align="center"| 14&nbsp;°C (57&nbsp;°F) | align="center"| 26&nbsp;°C (79&nbsp;°F) | align="center"| 123 | align="center"| 1061mm (42in) |- | [[મેકે]] | align="center"| 18&nbsp;°C (64&nbsp;°F) | align="center"| 27&nbsp;°C (81&nbsp;°F) | align="center"| 113 | align="center"| 1667mm (66in) |- | [[કેઇર્ન્સ]] | align="center"| 20&nbsp;°C (68&nbsp;°F) | align="center"| 29&nbsp;°C (84&nbsp;°F) | align="center"| 86 | align="center"| 2223mm (88in) |- | [[ટાઉન્સવિલે]] | align="center"| 18&nbsp;°C (64&nbsp;°F) | align="center"| 29&nbsp;°C (84&nbsp;°F) | align="center"| લાગુ પડતું નથી | align="center"| 1144mm (45in) |} રાજ્યમાં [[બર્ડ્સવિલ્લે]] ખાતે 24મી ડિસેમ્બર 1972ના રોજ સર્વોચ્ચ મહત્તમ તાપમાન 49.5 °[[C]] (121 °[[F]]) નોંધવામાં આવ્યું હતું. (16 જાન્યુઆરી 1889ના રોજ [[ક્લોનકરી]] ખાતે નોંધવામાં આવેલું 53.1&nbsp;°C (128&nbsp;°F) તાપમાન વિશ્વાસપાત્ર ગણવામાં આવતું નથી; બર્ડ્સવિલ્લેના આપવામાં આવેલા આંકડાને બીજા ક્રમના સૌથી વધુ માનવામાં આવે છે, આથી તે સત્તાવાર હોવાથી તેને વિક્રમ ગણવામાં આવે છે). સૌથી નીચું લઘુત્તમ તાપમાન 23મી જૂન, 1961ના રોજ [[સ્ટેન્થ્રોપ]] ખાતે અને 12મી જૂલાઇ, 1965ના રોજ હર્મિટેજ ખાતે −10.6&nbsp;°C (13&nbsp;°F) હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.bom.gov.au/climate/extreme/records/national.pdf|title=Rainfall and Temperature Records: National|publisher=[[Bureau of Meteorology (Australia)|Bureau of Meteorology]]|access-date=14 November 2009|format=[[PDF]]}}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {| class="toccolours" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin-left:.5em;font-size:90%" |- ! colspan="2" bgcolor="#cceeff" align="center"| ક્વીન્સલેન્ડ<br />વાર્ષિક ધોરણે વસ્તી |- | align="right"| 1901 | align="center"| 498,129 |- | align="right"| 1954 | align="center"| 1,318,259 |- | align="right"| 1961 | align="center"| 1,518,828 |- | align="right"| 1971 | align="center"| 1,851,485 |- | align="right"| 1981 | align="center"| 2,345,208 |- | align="right"| 1991 | align="center"| 3,029,950 |- | align="right"| 2001 | align="center"| 3,628,946 |- | align="right"| 2007 | align="center"| 4,181,400 |- | align="right"| ''2011'' | align="center"| ''4,516,200'' |- | align="right"| ''2021'' | align="center"| ''6,553,300'' |- | align="right"| ''2056'' | align="center"| ''10,921,300'' |- | style="font-size:80%" colspan="2" bgcolor="#cceeff" align="center"|સ્ત્રોત: ઓસ્ટ્રેલિયન બ્યુઅરો<br />ઓફ સ્ટૅટિસ્ટિક્સ<ref>http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/mf/3222.0</ref> <ref>http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3105.0.65.001</ref> |- |} ક્વીન્સલેન્ડની કુલ વસ્તીનો નાનો ભાગ કોઇ પણ મેઇનલેન્ડ સ્ટેટ કરતા વધારે કેપિટલ સિટીમાં રહે છે. જૂન 2004 સુધીમાં, કેપિટલ સિટીમાં કુલ વસ્તીના 45.7 ટકા લોકો રહેતા હતા; સમગ્ર દેશમાં કેપિટલ સિટીઝ કુલ વસ્તીના 63.8 ટકા ભાગ ધરાવે છે. [[ચિત્ર:TownsvilleSkyline08.jpg|thumb|350px|ક્વીન્સલેન્ડમાં અન્ય રાજ્યોની સરખામણીએ ઓછી કેન્દ્રીત વસ્તી છે, ટાઉન્સવિલે જેવા ક્ષેત્રીય શહેરોમાં નોંધપાત્ર વસ્તી છે. ]] * [[ખ્રિસ્તી]]: 70.9%: ** [[રોમન કેથોલિક]]: 24.9% ** [[એંગ્લિકન]]: 22.3% ** [[યુનાઇટિંગ ચર્ચ]]: 8.4% ** [[લુથેરાન]]: 2.1% ** અન્ય: 13.2% * બિન-ખ્રિસ્તી: 2.3% ** [[બૌદ્ધ]]: 1.1% ** [[મુસ્લિમ]]: 0.4% ** [[હિન્દુ]]: 0.3% ** [[જુડાઇઝમ]]: 0.1% ** અન્ય: 0.4% * કોઇ ધર્મ નહીં: 14.8% * દર્શાવેલ નથી: 12.0% === વસ્તીનું વલણ === 9 ડિસેમ્બર 2005ના રોજ, ક્વીન્સલેન્ડની સત્તાવાર વસ્તી 4 મિલિયન સુધી પહોંચી હતી. ક્વીન્સલેન્ડના અર્થશાસ્ત્ર અને આંકડાશાસ્ત્ર કાર્યાલયની માહિતી પ્રમાણે, 2007ના અંત સુધીમાં રાજ્યની અંદાજિત વસ્તી 42,28,290 હતી, જે ઑસ્ટ્રેલિયાની કુલ વસ્તીના 20 ટકા છે. 2008 સુધી, ક્વીન્સલેન્ડ ઑસ્ટ્રેલિયાનું સૌથી ઝડપથી વિકાસ પામતું રાજ્ય હતું. 2007માં ટોચની વૃદ્ધિએ રાજ્યમાં પ્રત્યેક સપ્તાહે 1,500 વ્યક્તિઓ સ્થળાંતર કરતા હતા, જેમાંથી રાજ્યના ફક્ત દક્ષિણ ભાગના જ 1,000 વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થાય છે જે 1977થી [[ટીએફઆર]] 2.1 નોંધાયું હતું.<ref name="Queensland_1">{{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/E983752D29870DCBCA25766A0012087F?opendocument |title=3301.0 - Births, Australia, 2008 |access-date=10 January 2010 |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] }}</ref> ત્યારથી [[પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયા|પશ્ચિમ ઑસ્ટ્રેલિયા]] અને [[વિક્ટોરિયા]] બંનેએ ક્વીન્સલેન્ડના વૃદ્ધિદરને વટાવી દીધો છે. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:ChildersCane.jpg|thumb|200px|સુગર કેનફિલ્ડ સાઉથ ઓફ ચાઇલ્ડર્સ]] ક્વીન્સલેન્ડના અર્થતંત્રમાં છેલ્લા 20 વર્ષોથી પ્રવાસન અને ખાણકામ ક્ષેત્ર સારી કામગીરી બજાવી રહ્યા છે. આંતરરાજ્ય અને વિદેશી હિજરતીઓની નોંધપાત્ર સંખ્યા, મોટી સંખ્યામાં સ્વાયત્ત સરકારનું રોકાણ, વિશાળ ખનીજના શારકામમાં વધારો અને વિકસી રહેલા એરોસ્પેસ ક્ષેત્રએ રાજ્યની આર્થિક વૃદ્ધિમાં ફાળો આપ્યો છે. વર્ષ 2008-09માં વિસ્તરણ ઘટીને ફક્ત 0.8 ટકા થઇ ગયું હતું, જે છેલ્લા 18 વર્ષોની સૌથી ખરાબ કામગીરી છે.<ref name="aus">{{cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/queensland-falls-back-with-the-pack/story-e6frg6n6-1225811164206 |title=Queensland falls back with the pack |author=Tom Dusevic |access-date=10 January 2010 |date=17 December 2009 |work=[[The Australian]] |publisher=[[News Limited]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129171328/http://www.theaustralian.com.au/news/queensland-falls-back-with-the-pack/story-e6frg6n6-1225811164206 |archive-date=29 જાન્યુઆરી 2012 |url-status=dead }}</ref> 1992થી 2002 વચ્ચે, ક્વીન્સલેન્ડની [[ગ્રોસ સ્ટેટ પ્રોડક્ટ]]ની વૃદ્ધિએ બધા જ રાજ્યો અને ક્ષેત્રોને પાછળ રાખી લીધા હતા. તે સમયગાળામાં ક્વીન્સલેન્ડની જીડીપી પ્રત્યેક વર્ષે 5 ટકાના દરે વધી હતી, જ્યારે ઑસ્ટ્રેલિયાની [[ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ]] (જીડીપી) દર વર્ષે સરેરાશ 3.9 ટકાના દરે વૃદ્ધિ પામી હતી. ઑસ્ટ્રેલિયાની જીડીપીમાં ક્વીન્સલેન્ડનો ફાળો વધીને તે સમયમાં 10.4 ટકા થયો હતો, આમ કરનારા ફક્ત ત્રણ રાજ્યોમાંનું તે એક છે.<ref name="Queensland_2">{{cite web |url=http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/521bc90dc5faa7faca256dd90080326a!OpenDocument#GROSS%20STATE%20PRODUCT |title=1387.3 - Queensland in Review, 2003 |access-date=10 January 2010 |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] }}</ref> 2003માં, બ્રિસ્બેન ઑસ્ટ્રેલિયાના બધા જ શહેરોમાં રહેણાંકની સૌથી ઓછી પડતર ધરાવતું હતું. 2005ના અંત ભાગમાં, બ્રિસ્બેન હાઉસિંગ માટે સિડની અને કેનબેરા બાદ ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોંઘુ શહેર હતું અને તે ફક્ત મેલબર્નની સરખામણીઅે 15,000 ડોલર વધારે હતું. 2008માં, ક્વીન્સલેન્ડ કોઇ પણ રાજ્ય અથવા ક્ષેત્રમાં સૌથી ઓછા પરવડે તેવા ઘરો ધરાવતું હતું.<ref name="cm">{{cite web |url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23777245-3102,00.html |title=Queensland housing now the most unaffordable |author=Torny Jensen |access-date=9 January 2010 |date=28 May 2008 |work=[[Courier Mail]] |publisher=[[Queensland Newspapers]] |archive-date=1 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601054547/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23777245-3102,00.html |url-status=dead }}</ref> [[પ્રાથમિક ઉદ્યોગો]]માં [[કેળા]], [[અનાનસ]], [[મગફળી]], અન્ય ઉષ્ણકટિબંધ અને સમશીતોષ્ણ ફળો અને શાકભાજી, દ્રાક્ષનો પાક, વાઇનરીઝ, પશુ ઉછેર, કપાસ, શેરડી, ઉન અને બોક્સાઇટ, કોલસો, ચાંદી, લિડ, ઝીંક, સોનું અને તાંબાના ખાણકામની કામગીરીનો સમાવેશ થાય છે. [[દ્વિતીય શ્રેણીના ઉદ્યોગો]]માં ઉપરોક્ત પ્રાથમિક ઉત્પાદનો પરની વધુ પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, બોક્સાઇટને [[વેઇપા]]થી દરિયાઇ માર્ગે લાવવામાં આવે છે અને [[ગ્લેડસ્ટોન]] ખાતે તેને એલ્યુમિનામાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.<ref name="rta">{{cite web |url=http://www.comalco.com/localcommunities/294.asp |title=Gladstone |access-date=11 January 2010 |work=www.comalco.com |publisher=Rio Tinto Aluminium |archive-date=17 ઑગસ્ટ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817110714/http://www.comalco.com/localcommunities/294.asp |url-status=dead }}</ref> પૂર્વના દરિયાકિનારે તાંબાના શુદ્ધિકરણ અને શેરડીમાંથી ખાંડ બનાવવાની સંખ્યાબંધ મિલો આવેલી છે. મુખ્ય [[ત્રીજી પંક્તિના ઉદ્યોગો]]માં રિટેલ વેપાર અને પ્રવાસનનો સમાવેશ થાય છે. === પર્યટન === [[ચિત્ર:Part of Great Barrier Reef from Helicopter.jpg|thumb|200px|ધ ગ્રેટ બેરિયર રીફ]] [[ચિત્ર:Towers of Chevron Renaissance in the GC HWY.jpg|thumb|ગોલ્ડ કોસ્ટ એ મુખ્ય પ્રવાસન શહેર છે]] [[ચિત્ર:DSCN1033.JPG|thumb|250px|ઇનલેન્ડથી દેખાતું સર્ફર્સ પેરાડાઇઝ સ્કાઇલાઇન]] પર્યટન એ ક્વીન્સલેન્ડનો ત્રીજી પંક્તિનો મુખ્ય ઉદ્યોગ છે, સનશાઇન રાજ્યમાં દર વર્ષે હજારો આંતરરાજ્ય અને વિદેશી મુલાકાતીઓ ઉમટે છે. આ ઉદ્યોગ વર્ષે 4.0 અબજ ડોલર મેળવે છે, જે ક્વીન્સલેન્ડ જીએસપીમાં 4.5 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.<ref name="qtprofile">{{cite web |url=http://www.tq.com.au/about-tq/profile/profile_home.cfm |title=About TQ - Profile |access-date=6 January 2010 |publisher=Tourism Queensland }}</ref> ક્વીન્સલેન્ડ એ ઘણા ઢોળાવો ધરાવતું રાજ્ય છે, જે ઉષ્ણકટિબંધ દરિયાઇ વિસ્તારો, લીલા વરસાદી જંગલોથી માંડીને સૂકા ઇનલેન્ડ વિસ્તારો સુધી ફેલાયેલા છે. ક્વીન્સલેન્ડના મુખ્ય પર્યટન સ્થળોમાં બ્રિસ્બેન, [[ફાર નોર્થ ક્વીન્સલેન્ડ]] સહિત કેઇર્ન્સ, પોર્ટ ડગ્લાસ અને ડે[[ઇન્ટ્રી રેઇનફોરેસ્ટ]], [[ગોલ્ડ કોસ્ટ]], [[ગ્રેટ બેરિયર રીફ]], [[હર્વે બે]] અને [[ફ્રેઝર આઇસલેન્ડ]], [[નોર્થ ક્વીન્સલેન્ડ]]માં સમાવિષ્ઠ ટાઉન્સવિલ્લે અને મેગ્નેટિક આઇસલેન્ડ, [[નોર્થ સ્ટ્રેડબ્રોક આઇસલેન્ડ]] અને [[દક્ષિણ સ્ટ્રેડબ્રોક આઇસલેન્ડ]], [[સનશાઇન કોસ્ટ]], અને [[વ્હીટસન્ડેઝ]], એરલાઇ બીચ, વ્હીટહેવન બીચ, હેમિલ્ટન આઇસલેન્ડ અને ડેડ્રિમ આઇસલેન્ડનો સમાવેશ થાય છે. ક્વીન્સલેન્ડના ગોલ્ડ કોસ્ટને અન્ય પાંચ મુખ્ય અમ્યુઝમેન્ટ પાર્ક સાથે ઘણી વાર "ઑસ્ટ્રેલિયાના થીમ પાર્ક કેપિટલ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જે [[ડ્રિમવર્લ્ડ]], [[મુવિ વર્લ્ડ]], [[સી વર્લ્ડ]], [[વેટ 'એન' વાઇલ્ડ]] અને [[વ્હાઇટવોટર વર્લ્ડ]] છે. ક્વીન્સલેન્ડમાં નીચેના વાઇલ્ડલાઇફ પાર્ક્સ આવેલા છે: :[[ગોલ્ડ કોસ્ટ]] ::* [[કરમ્બિન]] ખાતે [[કરમ્બિન વાઇલ્ડ લાઇફ અભયારણ્ય]] ::* [[બર્લે હેડ્સ]] ખાતે [[ડેવિડ ફ્લિ વાઇલ્ડલાઇફ પાર્ક]] ::[[સનશાઇન કોસ્ટ]] :::*[[મૂલૂલાબા]] ખાતે [[અંડરવોટર વર્લ્ડ]] :::* [[બીરવાહ]] [[ગ્લાસ હાઉસ માઉન્ટેન્સ]] નજીક [[ઓસ્ટ્રેલિયા ઝુ|ઑસ્ટ્રેલિયા ઝુ]], 2006માં મૃત્યુ સુધી [[સ્ટીવ ઇરવિન]]નું ઘર. :::બ્રિસ્બેન :::: ::::* [[લોન પાઇન કોઆલા સેન્ચ્યુરી]] [[ફિગ ટ્રી પોકેટ]] ખાતે ::::* [[ધી ગેપ]] ખાતે [[બ્રિસ્બેન ફોરેસ્ટ પાર્ક]] ::::બ્રિસ્બેનની ઉત્તરે ::::: :::::* [[ડેકાબિન]] ખાતે [[આલ્મા પાર્ક ઝુ]] :::::* કુમ્બાર્ત્ચો વાઇલ્ડલાઇફ સેન્ચ્યુરી (અસલમાં બુન્યા પાર્ક વાઇલ્ડલાઇફ સેન્ચ્યુરી) ક્વીન્સલેન્ડમાં લોકો નિવાસ પાછળ કુલ ખર્ચનો 22 ટકા હિસ્સો ખર્ચે છે, ત્યાર બાદ રેસ્ટોરેન્ટ્સ/ભોજન (15 ટકા), હવાઇભાડા (11 ટકા), ઇંધણ (11 ટકા) અને ખરીદી/ભેટ (11 ટકા)નું સ્થાન આવે છે.<ref>[http://www.discoverqueensland.com.au પ્રવાસન સંબંધિત માહિતી અને આંકડાઓ]</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:Cairns Airport.JPG|thumb|300px|કેઇર્ન્સ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ]] ક્વીન્સલેન્ડ મોટી સંખ્યામાં [[રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો]] ધરાવે છે અને, વિશેષરૂપે દક્ષિણ પૂર્વ ક્વીન્સલેન્ડમાં [[એમ1]] જેવા ઉચ્ચ ગુણવત્તાના મોટરવે આવેલા છે. [[ક્વીન્સલેન્ડ રેલ]] અને [[પેસિફીક નેશનલ]] દ્વારા [[પ્રિન્સિપલ રેલ સર્વિસીઝ]] પૂરી પાડવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કોએમેજર પોર્ટ્સ સહિત [[પોર્ટ ઓફ બ્રિસ્બેન]] અને [[ગ્લેડસ્ટોન]] અને [[ટાઉન્સવિલ્લે]] ખાતે પેટા બંદરો પણ આવેલા છે. જેટ વ્હીકલની સેવાઓ ગ્રીનહાઉસ એનર્જી, [[ક્વીન્સલેન્ડ ટ્રાન્સપોર્ટ]], [[ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ મેઇન રોડ]], [[ડિફેન્સ ફોર્સ રિઝર્વ ઓફ ક્વીન્સલેન્ડ]], [[બ્રિસ્બેન જેટ ટેક્સી]] અને [[ઓસ્ટ્રેલિયન જેટલાઇન્સ]] દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જ્યારે [[બ્રિસ્બેન એરપોર્ટ]], [[ગોલ્ડ કોસ્ટ એરપોર્ટ]] અને [[કેઇર્ન્સ એરપોર્ટ]] સહિતના એરપોર્ટ પણ આવેલા છે. [[બ્રિસ્બેન એરપોર્ટ]] એ રાજ્યનું મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક એરપોર્ટ છે. [[ગોલ્ડ કોસ્ટ એરપોર્ટ]] અને [[કેઇર્ન્સ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] વધુ બે મહત્ત્વના એરપોર્ટ્સ છે, બંને પરથી આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટો ઉડાન ભરે છે. સ્થાનિક ફ્લાઇટો સાથેના અન્ય ક્ષેત્રીય એરપોર્ટ્સમાં [[ગ્રેટ બેરિયર રીફ એરપોર્ટ]], [[હર્વે બે એરપોર્ટ]], [[મેકે એરપોર્ટ]], [[માઉન્ટ ઇસા એરપોર્ટ]], [[પ્રોસ્પરિન / વ્હાઇટસેન્ડે કોસ્ટ એરપોર્ટ]], [[રોખમ્પ્ન એરપોર્ટ]], [[સનશાઇન કોસ્ટ એરપોર્ટ]] અને [[ટાઉન્સવિલ્લે એરપોર્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. દક્ષિણ પૂર્વ ક્વીન્સલેન્ડ પર [[ટ્રાન્સલિંક]] નામની સુગ્રથિત જાહેર પરિવહન સેવા અંકુશ ધરાવે છે, જે [[બસ]], [[રેલવે]] અને [[ફેરી સેવાઓ]] પૂરી પાડે છે. ક્ષેત્રીય બસ એન્ડલોંગ-ડિસ્ટન્સ રેલ સર્વિસીઝ પણ સમગ્ર રાજ્યમાં સેવાઓ આપે છે. મોટા ભાગના ક્ષેત્રીય કેન્દ્રોમાં સ્થાનિક બસ સેવાઓ પણ પ્રાપ્ય છે. == સરકાર == [[ચિત્ર:QueenslandBuilding0005.jpg|thumb|300px|બ્રિસ્બેનમાં ક્વીન્સલેન્ડની સંસદ]] [[ગવર્નર]] કાયદાની દ્રષ્ટિએ વહીવટી સત્તા ધરાવે છે, જેઓ પ્રતિનિધીત્વ કરે છે અને [[પ્રિમીયર]]ની સલાહથી [[રાણી એલિઝાબેથ 2]] દ્વારા તેમની નિમણુંક કરવામાં આવે છે. શ્રીમતિ [[પેનલોપ વેન્સ્લિ]] [[એઓ]] હાલના ગવર્નર છે. પ્રિમીયર સરકારનો વડો ગણાય છે, જે ગવર્નરની નિમણુંક કરે છે, પરંતુ તે [[ધારાસભા]]નો ટેકો ધરાવતો હોવો જોઇએ. [[ઓસ્ટ્રેલિયન લેબર પાર્ટી]]ના [[એન્ના બ્લિઘ]] હાલના પ્રિમીયર છે. [[એક્ઝક્યુટિવ કાઉન્સિલ]]ની રચના કરતા અન્ય મંત્રીઓની નિમણુંક પ્રિમીયરની ભલામણને આધારે ધારાસભાના સભ્યોમાંથી ગવર્નર દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[ક્વીન્સલેન્ડ સંસદ]] અથવા ધારાસભા એ [[એક સદનવાળી]] છે. એક સદનવાળી ધારાસભા ધરાવતું ઑસ્ટ્રેલિયાનું આ એકમાત્ર રાજ્ય છે. બે ગૃહોવાળી પદ્ધતિ 1922માં બંધ થઇ હતી, જ્યારે લેબર પક્ષના સભ્યોની "સ્યૂસાઇડ સ્ક્વોડે" [[લેજિસ્લેટીવ કાઉન્સિલ]]ને દૂર કરી હતી, કેમકે તેમની નિમણુંક તેમની પોતાની ઓફિસને દૂર કરી દેવાના હેતુથી કરવામાં આવી હતી. ક્વીન્સલેન્ડની કાનૂની વ્યવસ્થા ક્વીન્સલેન્ડ બંધારણ દ્વારા સ્થાપિત [[સુપ્રીમ કોર્ટ]] અને [[ડિસ્ટ્રીક્ટ કોર્ટ]] તથા ક્વીન્સલેન્ડની સંસદના કેટલાક સામાન્ય કાયદાઓ દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી વિવિધ અન્ય કોર્ટો અને ટ્રિબ્યૂનલ્સ જાળવે છે. 2001માં ક્વીન્સલેન્ડે નવું કોડિફાઇડ બંધારણ અપનાવ્યું હતું અને અગાઉના [[એક્ટ્સ ઓફ પાર્લિયામેન્ટ]]ને રદ કરવામાં આવ્યા હતા તેમણે અગાઉ બંધારણની રચના કરી હતી. નવું બંધારણ 6 જૂન 2002થી અમલમાં આવ્યું હતું, જે 1859માં રાણી વિક્ટોરિયા દ્વારા [[લેટર પેટન્ટ]] પર હસ્તાક્ષર કરીને ક્વીન્સલેન્ડની કોલોનીની કરવામાં આવેલી સ્થાપનાની વર્ષગાંઠ છે. == યુનિવર્સિટિઓ == [[ચિત્ર:Bond University.jpg|thumb|300px|રોબિનામાં બોન્ડ યુનિવર્સિટી]] * [[ઓસ્ટ્રેલિયન કેથોલિક યુનિવર્સિટિ]] (બ્રિસ્બેન કેમ્પસ) * [[બોન્ડ યુનિવર્સિટિ]] * [[સેન્ટ્રલ ક્વીન્સલેન્ડ યુનિવર્સિટિ]] * [[ગ્રિફીથ યુનિવર્સિટિ]] * [[જેમ્સ કૂક યુનિવર્સિટિ]] * [[ક્વીન્ડલેન્ડ યુનિવર્સિટિ ઓફ ટેક્નોલોજી]] * [[યુનિવર્સિટિ ઓફ ક્વીન્સલેન્ડ]] * [[યુનિવર્સિટિ ઓફ સધર્ન ક્વીન્સલેન્ડ]] * [[યુનિવર્સિટિ ઓફ ધી સનશાઇન કોસ્ટ]] == રમત ગમત == [[ચિત્ર:Brisbane Broncos vs Bulldogs 3.jpg|thumb|200px|રાષ્ટ્રીય રગ્બી લીગ સ્પર્ધામાં બ્રિસ્બેન બ્રોન્કોસ સૌથી સફળ ટીમોમાંની એક છે. ]] [[ચિત્ર:Mitchell Johnson.jpg|thumb|190px|ક્વીન્સલેન્ડ બુલ્સ ઑસ્ટ્રેલિયાની સ્થાનિક ક્રિકેટ ટુર્નામેન્ટમાં ભાગ લે છે]] ક્વીન્સલેન્ડ રાજ્ય ઑસ્ટ્રેલિયાની બધી જ રાષ્ટ્રીય રમતગમત સ્પર્ધામાં પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને સંખ્યાબંધ સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓનું યજમાન પણ છે. ઉનાળા અને શિયાળાની સૌથી લોકપ્રિય ટીમસ્પોર્ટ્સમાં અનુક્રમે [[ક્રિકેટ]] અને [[રગ્બી લિગ]]નો સમાવેશ થાય છે. વાર્ષિક રગ્બી લિગ સ્ટેટ ઓફ ઓરિજીન સિરીઝ એ ક્વીન્સલેન્ડના રમતના કાર્યક્રમની મોટી ઉપ્લબ્ધિ મનાય છે. તરણ પણ ક્વીન્સલેન્ડની જાણીતી રમત છે, ઑસ્ટ્રેલિયાની ટીમના મોટા ભાગના સભ્યો અને આંતરરાષ્ટ્રીય મેડાલિસ્ટો આ રાજ્યના હોય છે. [[2008 સમર ઓલમ્પિક્સ]]માં ક્વીન્સલેન્ડના તરણોએ બધા જ છ [[ઓસ્ટ્રેલિયાના ગોલ્ડ મેડલ|ઑસ્ટ્રેલિયાના ગોલ્ડ મેડલ]] જીતી લીધા હતા, ઑસ્ટ્રેલિયાની ત્રણ મહિલા ફાઇનલના બધા જ તરણો ક્વીન્સલેન્ડના હતા, જેમાંથી બે લોકોએ ગોલ્ડ મેડલ જીત્યા હતા. ક્વીન્સલેન્ડ રાજ્ય અગાઉથી ટોચનું અધિપત્ય ધરાવે છે, જેમાં તેમણે ચારમાંથી ત્રણ ઓરિજીન સિરીઝ સતત જીતી હતી. મુખ્ય વ્યાવસાયિક ટીમો નીચે પ્રમાણે છે: * [[ઓસ્ટ્રેલિયન ફુટબોલ]]: [[બ્રિસ્બેન લાયન્સ]] * [[બાસ્કેટ બોલ]]: [[ટાઉન્સવિલે ક્રોકોડાઇલ્સ]], [[કેઇર્ન્સ તૈપાન્સ]] અને [[ગોલ્ડ કોસ્ટ બ્લેઝ]] * [[ક્રિકેટ]]: [[ક્વીન્સલેન્ડ બુલ્સ]] * [[ફુટબોલ (સોકર)]]: [[બ્રિસ્બેન રોર]], [[નોર્થ ક્વીન્સલેન્ડ ફ્યુરી]] અને [[ગોલ્ડ કોસ્ટ યુનાઇટેડ]] * [[નેટબોલ]]: [[ક્વીન્સલેન્ડ ફાયરબર્ડ્સ]] * [[રગ્બી લિગ]]: ** પ્રતિનિધી: [[ક્વીન્સલેન્ડ મરૂન્સ]] ** ક્લબો: [[બ્રિસ્બેન બ્રોન્કોસ]], [[ગોલ્ડ કોસ્ટ ટાઇટન્સ]] અને [[નોર્થ ક્વીન્સલેન્ડ કાઉબોય્ઝ]] * [[રગ્બી યુનિયન]]: [[ક્વીન્સલેન્ડ રેડ્સ]] કાર્યક્રમો: * [[ગોલ્ડ કોસ્ટ ઇન્ડી 300]] * [[સ્ટેટ ઓફ ઓરિજીન]] * [[ક્વીન્સલેન્ડ 400]] * [[ક્વીકસિલ્વર પ્રો એન્ડ રોક્સી પ્રો]] == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{Commons|Queensland}} * [http://www.qld.gov.au ક્વીન્સલેન્ડની સરકાર] * [http://www.workliveplay.qld.gov.au/ ક્વીન્સલેન્ડ સરકારની સ્કિલ્ડ અને બિઝનેસ માઇગ્રેશન સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008054330/http://www.workliveplay.qld.gov.au/ |date=2017-10-08 }} * [http://www.govhouse.qld.gov.au/ ક્વીન્સલેન્ડના ગવર્નર] * [http://www.parliament.qld.gov.au/ ક્વીન્સલેન્ડની સંસદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970712074342/http://www.parliament.qld.gov.au/ |date=1997-07-12 }} * [http://www.thepremier.qld.gov.au/ ક્વીન્સલેન્ડનું પ્રિમીયર] * [http://www.queenslandholidays.com.au સત્તાવાર સ્ટેટ પ્રવાસન સંસ્થા] * [http://www.qag.qld.gov.au/qag_index.html ક્વીન્સલેન્ડ આર્ટ ગેલેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061010125841/http://www.qag.qld.gov.au/qag_index.html |date=2006-10-10 }} * [http://www.translink.com.au ટ્રાન્સલિંગ - ક્વીન્સલેન્ડમાં જાહેર પરિવહન- બસ ટ્રેન ફેરી] * [http://www.archives.qld.gov.au/ ક્વીન્સલેન્ડ સ્ટેટ આર્કાઇવ્ઝ] [[શ્રેણી:ક્વીન્સલેન્ડ]] [[શ્રેણી:પૂર્વ બ્રિટીશ કોલોનીઝ]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયાના રાજ્યો અને પ્રદેશો]] [[શ્રેણી:1859માં સ્થપાયેલા રાજ્યો અને પ્રદેશો]] 5w31ex4f2ldp6d8kvs2rdqrno6fyn6h ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ 0 28788 906609 905009 2026-10-30T11:40:30Z CommonsDelinker 264 Replacing 1st_INC1885.jpg with [[File:First_meeting_session_of_the_Indian_National_Congress_in_Bombay,_1885.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: C2). 906609 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} '''ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ''' એ ભારતમાં બ્રિટીશ શાસનનો અંત લાવવાના અંતિમ ઉદ્દેશ સાથે ચલાવવામાં આવેલી ઐતિહાસિક લડતની ઘટનાઓની શ્રેણી હતી. આ ચળવળ ૧૮૫૭ થી ૧૯૪૭ સુધી ચાલી હતી. <ref>{{Cite web|title=Timeline of India's Independence and Democracy: From 1857 to 1947|url=https://www.pacificatrocities.org/book-timeline-of-indias-independence-and-democracy-from-1857-to-1947.html|website=Pacific Atrocities Education|language=en|accessdate=2020-05-18|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116053048/https://www.pacificatrocities.org/book-timeline-of-indias-independence-and-democracy-from-1857-to-1947.html|url-status=dead}}</ref> ભારતીય સ્વતંત્રતા માટેની પહેલી રાષ્ટ્રવાદી ક્રાંતિકારી ચળવળ બંગાળમાં શરૂ થઈ. <ref>{{Cite web|last=Dasgupta|first=Prateek|date=4 August 2019|title=Partition Of Bengal (1905) Shaped Indian Freedom Movement|url=https://www.sirfnews.com/partition-of-bengal-1905-shaped-indian-freedom-movement/|website=Sirf News|language=en-GB|accessdate=18 May 2020|archive-date=27 નવેમ્બર 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127165847/https://www.sirfnews.com/partition-of-bengal-1905-shaped-indian-freedom-movement/|url-status=dead}}</ref> ત્યાર બાદ અગ્રણી મવાળ નેતાઓ સાથે નવી રચાયેલી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] થકી ભારતીય સનદી સેવાની (સિવિલ સર્વિસ) પરીક્ષાઓ આપવાના મૂળભૂત અધિકારની અને દેશવાસી માટે વધુ અધિકારોની (મુખ્યત્વે આર્થિક) માંગણી કરતી ચળવળો દ્વારા સ્વતંત્રતાની ચળવળના મૂળ વધુ ઊંડા ઉતર્યા. ૨૦ મી સદીના પ્રારંભિક કાળમાં લાલ બાલ પાલ (ત્રિનેતા) , અરબિંદો ઘોષ અને [[વી. ઓ. ચિદમ્બરમ પિલ્લઈ|વી.ઓ. ચિદમ્બરમ પિલ્લાઈ]] જેવા નેતાઓના માર્ગદર્શન હેઠળ આ ચળાવળે વ્યાપક રાજકીય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને તે સ્વરાજ્યની માંગણી તરફ વળી. <ref name="ChandraMukherjee2016">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0q7xH06NrFkC|title=India's Struggle for Independence|last=Bipan Chandra|last2=Mridula Mukherjee|last3=Aditya Mukherjee|last4=K N Panikkar|last5=Sucheta Mahajan|date=9 August 2016|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-81-8475-183-3}}</ref> ૧૯૨૦ ના દાયકાથી સ્વરાજ્યની લડતના છેલ્લા તબક્કામાં કોંગ્રેસે [[મહાત્મા ગાંધી|મહાત્મા ગાંધીના]] અહિંસા, સવિનય કાનૂન ભંગ અને અન્ય એવા ઘણા અન્ય અભિયાનો અપનાવ્યા હતા. [[સુભાષચંદ્ર બોઝ]], [[ભગત સિંહ|ભગતસિંહ]], [[ભગત સિંહ]], [[સૂર્ય સેન]] જેવા રાષ્ટ્રવાદી ક્રંતિકારીઓએ સ્વ-શાસન મેળવવા માટે સશસ્ત્ર ક્રાંતિનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવીન્દ્રનાથ ટાગોર]], સુબ્રમણ્યા ભારતી, બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય અને કાઝી નઝરૂલ ઈસ્લામ જેવા કવિઓ અને લેખકો રાજકીય જાગૃતિ માટેના સાધન તરીકે સાહિત્ય, કાવ્ય અને ભાષણનો ઉપયોગ કરતા હતા. [[સરોજિની નાયડુ]], [[પ્રીતીલતા વાડ્ડેદાર|પ્રીતીલતા વાડ્ડેદર]], બેગમ રોકેયા જેવી નારીવાદી નેતાઓએ ભારતીય મહિલાઓની મુક્તિ અને રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં તેમની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપ્યું. [[બાબાસાહેબ આંબેડકર|બી.આર. આંબેડકરે]] વધુ સ્વરાજ્યની ચળવળમાં ભારતીય સમાજના વંચિત વર્ગના મુદ્દાને વણી લીધો. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kOa2DQAAQBAJ&q=Indian+Independence+Movement,+B.+R.+Ambedkar,+disadvantaged+sections+of+society&pg=PA58|title=Dalits' Struggle for Social Justice in Andhra Pradesh (1956-2008): From Relays to Vacuum Tubes|last=Jammanna|first=Akepogu|last2=Sudhakar|first2=Pasala|date=14 December 2016|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-4496-3|language=en}}</ref> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધના]] દરમ્યાન જાપાનની મદદથી [[સુભાષચંદ્ર બોઝ|સુભાષચંદ્ર બોઝની]] આગેવાની હેઠળની [[આઝાદ હિંદ ફોજ|ભારતની રાષ્ટ્રીય સૈન્યની]] ચળવળ અને કોંગ્રેસની આગેવાની હેઠળના [[ભારત છોડો આંદોલન]] એ આ ચળવળનો ચરમકાળ હતો. <ref name="ChandraMukherjee2016"/> ભારતીય સ્વરાજ્યની ચળવળ એક જનસમૂહ આધારિત આંદોલન હતું જેમાં સમાજના વિવિધ વર્ગ સહભાગી હતા. આ ચળવળમાં સતત વૈચારિક ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા પણ થઈ. અલબત્ત્ આ ચળવળની મૂળ વિચારધારા વસાહતવાદ (સંસ્થાનવાદ) વિરોધી હતી, પરંતુ તેણે સ્વતંત્ર મૂડીવાદી આર્થિક વિકાસની સાથે ધર્મનિરપેક્ષ, લોકશાહી, પ્રજાસત્તાક અને નાગરિક-સ્વાતંત્ર્યવાદી રાજકીય માળખાને ટેકો આપ્યો હતો. ૧૯૩૦ પછી, આ ચળવળ એક મજબૂત સમાજવાદી અભિગમ તરફ વળી. આ વિવિધ ચળવળોને અંતે ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ ૧૯૪૭ બન્યો, જેનાથી ભારત પર (અંગ્રેજ) આધિપત્યનો અંત આવ્યો અને [[ભારતના ભાગલા]] પડ્યા, પાકિસ્તાનની રચના થઈ. ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ન દિવસે [[ભારતનું બંધારણ]] અમલમાં આવ્યું અને ભારત પ્રજાસત્તાક બન્યું ત્યાં સુધી ભારત પર અંગ્રેજ સત્તાનું વર્ચસ્વ રહ્યું. ૧૯૫૬માં પહેલું પ્રજાસત્તાક બંધારણ અપનાવ્યા સુધી પાકિસ્તાન પર બ્રિટિશ સત્તાનું પ્રભુત્વ હતું . ૧૯૭૧ માં, પૂર્વ પાકિસ્તાને [[બાંગ્લાદેશ|બાંગ્લાદેશ પીપલ્સ રીપબ્લિક]] તરીકે પોતાની સ્વતંત્રતા જાહેર કરી. <ref>{{Cite news|title=Remembering the war of 1971 in East Pakistan|url=https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/remembering-war-1971-east-pakistan-191216054546348.html|last=Zakaria|first=Anam|work=Al Jazeera|access-date=2020-05-18}}</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ == === ભારતમાં પ્રારંભિક બ્રિટીશ સંસ્થાનવાદ === ૧૪૯૮ માં પોર્ટુગીઝ ખલાસી [[વાસ્કો દ ગામા|વાસ્કો દ ગામાના]] કાલિકટ બંદર પર આગમન સાથે મસાલાના આકર્ષક વેપારની શોધમાં યુરોપિયન વેપારીઓ પ્રથમ ભારતીય કિનારા પર પહોંચ્યા.<ref>{{Cite web|title=Vasco da Gama reaches India|url=https://www.history.com/this-day-in-history/vasco-da-gama-reaches-india|website=History.com|language=en|accessdate=2020-05-18}}</ref> એક સદી પછી, ડચ અને અંગ્રેજોએ ભારતીય ઉપખંડમાં ટ્રેડિંગ આઉટપોસ્ટની સ્થાપના કરી, જેમાં પ્રથમ અંગ્રેજ ટ્રેડિંગ પોસ્ટ [[સુરત|સુરતમાં]] ૧૬૧૩ માં સ્થપાઈ. <ref>{{Harvard citation no brackets|Heehs|1998}}</ref> સત્તરમી અને અઢારમી સદીની શરૂઆતમાં, અંગ્રેજોએ [નોંધ 1] પોર્ટુગીઝ અને ડચને લશ્કરી રીતે હરાવી દીધા, પરંતુ ફ્રેન્ચ સાથે તેમનો વિગ્રહ ચાલુ રહ્યો. ફ્રેંચોએ ત્યાં સુધીમાં પોતાને ઉપખંડમાં સ્થાપિત કરવાની કોશિશ કરી રહ્યા હતા. અઢારમી સદીના પહેલા ભાગમાં [[મુઘલ સામ્રાજ્ય|મોગલ સામ્રાજ્યના]] પતનથી બ્રિટિશરોને ભારતીય રાજકારણમાં પગ જમાવવાની તક મળી. <ref>{{Harvard citation no brackets|Heehs|1998}}</ref> ૧૭૫૭ માં પ્લાસીના યુદ્ધમાં રોબર્ટ ક્લાઇવની આગેવાની હેઠળની ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ બંગાળના નવાબ સિરાજ-ઉદ્-દોલાહના સૈન્યને હરાવ્યું. આ ઘટના બાદ કંપનીએ પોતાને ભારતીય રાજકારણમાં પ્રમુખ દાવેદાર તરીકે સ્થાપિત કર્યો, અને ત્યાર બાદ ૧૭૬૪ માં બક્સરના યુદ્ધ પછી બંગાળ, [[બિહાર]] અને [[ઑડિશા|ઓડિશાના]] મિદનાપુર ભાગ પર વહીવટી અધિકારો મેળવ્યા. <ref>{{Harvard citation no brackets|Heehs|1998}}</ref> [[ટીપુ સુલતાન|ટીપુ સુલતાનની]] હાર પછી, મોટાભાગનું દક્ષિણ ભારત કંપનીના સીધા અથવા પેટાકંપનીના જોડાણ કે રજવાડા સાથેની સંધિ થકી પરોક્ષ રાજકીય નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યું. ત્યારબાદ કંપનીએ [[મરાઠા સામ્રાજ્ય]] શ્રેણીબદ્ધ યુદ્ધોમાં હાર આપી તેમના દ્વારા શાસિત પ્રદેશો પર નિયંત્રણ મેળવ્યું પ્રથમ (૧૮૪૫–૧૮૪૬) અને બીજા (૧૮૪૮–૪૯) એંગ્લો-શીખ યુદ્ધોમાં શીખ સૈન્યની હાર પછી, ૧૮૪૯ માં પંજાબને બ્રિટિશ ભારતમાં જોડી દેવાયું. <ref>{{Cite web|title=Sikh Wars {{!}} Indian history|url=https://www.britannica.com/topic/Sikh-Wars|website=Encyclopædia Britannica|language=en|accessdate=2020-05-18}}</ref> ૧૮૩૫ માં ભારતની શાળાઓમાં અંગ્રેજી ભાષાને શિક્ષણનું માધ્યમ બનાવવામાં આવ્યું હતું. બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રે ૧૮ મી સદીના પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ અને આત્મજ્ઞાનની શ્રેષ્ઠતામાં વિશ્વાસ રાખીને, ભારતીય જનતા પર શિક્ષણ અને સંસ્કૃતિના પાશ્ચાત્ય ધોરણો લાદ્યા. આનાથી ભારતમાં શિક્ષણનું ''મેકોલીકરણ'' થયું.<gallery widths="200" heights="200"> ચિત્ર:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg|રોબર્ટ ક્લાઇવ [[પ્લાસીની લડાઈ|પ્લાસીના યુદ્ધ]] પછી મીર જાફર સાથે. પ્લાસીમાં બંગાળના નવાબ સિરાજ-ઉદ-દૌલાહ સાથે મીર જાફરે દગો કરી આ યુદ્ધને ભારતીય પેટાખંડમાં બ્રિટીશ વર્ચસ્વનું મુખ્ય પરિબળ બનાવ્યું. ચિત્ર:Tipu death.jpg|હેનરી સિંગલટન દ્વારા દોરાયેલ ચિત્ર: ''ટીપુ સુલતાનનો છેલ્લો પ્રયાસ અને અંત'', ઈ. સ. ૧૮૦૦. મૈસુરના [[ટીપુ સુલતાન|ટીપુ સુલતાનની]] હાર બાદ, દક્ષિણ ભારતનો મોટાભાગનો ભાગ કાં તો કંપનીના સીધા શાસન હેઠળ અથવા તેના પરોક્ષ રાજકીય નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યો.|alt=હેનરી સિંગલટન દ્વારા દોરાયેલ ચિત્ર : ટીપુ સુલતાનનો છેલ્લો પ્રયાસ અને અંત, ઈ. સ. ૧૮૦૦. મૈસુરના ટીપુ સુલતાનની હાર બાદ, દક્ષિણ ભારતનો મોટાભાગનો ભાગ કાં તો કંપનીના સીધા શાસન હેઠળ અથવા તેના પરોક્ષ રાજકીય નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યો. </gallery> == પ્રારંભિક ચળવળો == થુથુકુડી જિલ્લાના કટલાનકુલમનો સરદાર માવીરન અલગુમુથ્થુ કોણે (૧૭૧૦-૧૭૫૭)એ [[તમિલનાડુ|તમિળનાડુમાં]] બ્રિટીશની હાજરી સામે ક્રાંતિ આદરી. કોણાર યાદવ પરિવારમાં જન્મેલા માવીરન ઇટ્ટયપુરમ શહેરમાં લશ્કરી નેતા બન્યા પણ અંગ્રેજો અને મારુથનાયગમના સૈન્ય સાથે થયેલી લડાઈમાં તેઓ હાર્યા. તેને ૧૭૫૭માં તેમને ફાંસી આપવામાં આવી. <ref>{{Cite web|last=Dec 24|first=TNN /|last2=2012|last3=Ist|first3=03:43|title=P Chidambaram releases documentary film on Alagumuthu Kone {{!}} Madurai News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/madurai/P-Chidambaram-releases-documentary-film-on-Alagumuthu-Kone/articleshow/17737324.cms|website=The Times of India|language=en|accessdate=2020-10-01}}</ref> તેમને પ્રારંભિક સ્વતંત્રતા સેનાની માનવામાં આવે છે. પૂર્વ મુખ્યમંત્રી જે. જયલલિતાની અધ્યક્ષતા હેઠળ તમિળનાડુ સરકારે એગમોર રેલ્વે સ્ટેશનની સામે ચેન્નાઇમાં તેમની પ્રતિમા ઊભી કરી છે. <ref>{{Cite news|last=Sivarajah|first=Padmini|title=Section 144 to be imposed in Tuticorin district on freedom fighter's memorial day|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/madurai/Section-144-to-be-imposed-in-Tuticorin-district-on-freedom-fighters-memorial-day/articleshow/48021060.cms|access-date=2020-10-01|work=The Times of India|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|date=12 July 2015|title=Tributes paid to Alagumuthu Kone|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tributes-paid-to-alagumuthu-kone/article7412824.ece|access-date=1 October 2020|issn=0971-751X}}</ref> પુલી થેવર એ [[ભારત|ભારતમાં]] બ્રિટીશ શાસનના વિરોધીઓમાંના એક હતા. અંગ્રેજોનું સમર્થન લેનારા આર્કોટના નવાબનો તે વિરોધી હતો. તેના મુખ્ય કાર્ય મારુધનામગમ સાથેના તેમના સંઘર્ષો હતા, જેમણે પાછળથી ૧૭૫૦ ના દાયકાના અંતમાં અને ૧૭૬૦ ના દાયકાના પ્રારંભમાં બ્રિટિશ વિરુદ્ધ ચળવળ આદરી. વર્તમાન તમિલનાડુના [[તિરુનેલવેલી જિલ્લો|તિરુનેલવેલી જિલ્લામાં]] નેલકટુમસેવલ તેમનું મુખ્ય મથક હતું. મૈસૂર રાજ્ય દ્વારા ઇસ્ટ ઈંડિયા કંપનીને પ્રખર પ્રતિકારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ૧૮મી સદીના છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં થયેલ આંગ્લ-મૈસૂર યુદ્ધ શ્રેણીમાં એક તરફ મૈસુર રાજ્ય હતું જ્યારે તેની વિરુદ્ધ બ્રિટીશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની (મુખ્યત્વે મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સી), અને મરાઠા સામ્રાજ્ય, હૈદરાબાદનો નિઝામ હતા. હૈદર અલી અને તેના અનુગામી [[ટીપુ સુલતાન|ટીપુ સુલતાને]] પશ્ચિમ, દક્ષિણ અને પૂર્વથી અંગ્રેજો વિરુદ્ધ અને ઉત્તર તરફ મરાઠાઓ અને નિઝામની સેના સવિરુદ્ધ એમ ચાર દિશાએ યુદ્ધ લડ્યા. ચોથા યુદ્ધના પરિણામે હૈદર અલી અને ટીપુ (જે ૧૭૯૯ના અંતિમ યુદ્ધમાં માર્યો ગયો)ની સત્તાનો અંત આવ્યો અને મૈસૂર રાજ્ય ભાંગી પડ્યું જેનો ફાયદો ઉઠાવી ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ મોટા ભાગના ભારત પર નિયંત્રણ મેળવ્યું. પળાસી રાજા ૧૭૭૪ થી ૧૮૦૫ દરમ્યાન ભારતના ઉત્તર માલાબારના [[કણ્ણૂર|કન્નુર]] નજીક આવેલા કોટિઓટ રજવાડાનો સરદાર હતા. તેમણે વાયનાડ ક્ષેત્રના તેમના સમર્થક આદિવાસી લોકો સાથે મળી અંગ્રેજો સામે ગેરિલા યુદ્ધ લડ્યા. અંગ્રેજોએ તેમને પકડી લીધા અને તેમનો કિલ્લો જમીનદોસ્ત કરી નાખ્યો. ઈ. સ. ૧૭૬૬ માં હૈદરાબાદના નિઝામે ઉત્તરીય પ્રદેશોને અંગ્રેજ સત્તાને તાબે દીધાં.ઈ.સ ૧૭૫૩માં આવીજ રીતે નિઝામે તેના રાજ્યનું અમુક ક્ષેત્ર ફ્રેંચોને સોંપી દીધું હતું, તેના વિરોધમાં, આજના [[ઑડિશા|ઓડિશા]] અને તત્કાલીન નિઝામના રાજ્યના ઉત્તરીય ક્ષેત્રમાં આવેલ પરલાખેમુંડીના સ્વતંત્ર રાજા જગન્નાથ ગજપતિ નારાયણ દેવે (દ્વીતીય) સતત ફ્રેન્ચ કબજેદારો વિરુદ્ધ લડત ચલાવી રહ્યા હતા. નારાયણ દેવે (દ્વિતીય) ૪ એપ્રિલ ૧૭૬૮ના દિવસે જેલમુર કિલ્લા પર બ્રિટીશરો સામે લડ્યા પરંતુ અંગ્રેજોની શ્રેષ્ઠ દારૂખાના સામે તે પરાજિત થયા. તે પોતાની રાજ્યના અંતરિયાળ આદિવાસી સ્થળોએ ચાલ્યો ગયો અને ૫ ડિસેમ્બર ૧૭૭૧ ના દિવસે તેમના કુદરતી રીતે મૃત્યુ પામ્યા સુધી બ્રિટીશ સત્તા સામે તેમણે લડત ચાલુ રાખી. ઈ. સ. ૧૭૬૦ થી ૧૭૯૦ દરમિયાન રાની વેલુ નાચિયાર (૧૭૩૦–૧૭૯૬), [[શિવગંગાઇ|શિવગંગાની]] રાણી હતી. રાણી નાચિયારને યુદ્ધ કળામાં શિક્ષિત હતી. તે હથિયારોના ઉપયોગ, વલરી, સીલમબામ (લાકડીનો ઉપયોગ કરીને લડવું), ઘોડેસવારી અને તીરંદાજી જેવી લશ્કરી કળાઓની તાલીમ પામી હતી. તે ઘણી ભાષાઓ જાણતી હતી અને તેને ફ્રેન્ચ, અંગ્રેજી અને ઉર્દૂ જેવી ભાષાઓમાં તેની નિપુણતા હતી. જ્યારે તેના પતિ, મુથુવદુગનાથપેરિયા ઉદૈયાથેવર, બ્રિટીશ સૈનિકો અને આર્કોટના નવાબના પુત્રના હાથે માર્યા ગયા, ત્યારે તે યુદ્ધમાં ઉતરી. તેણે સેનાની રચના કરી અને અંગ્રેજો સામે લડવાના હેતુથી ગોપાલા નાયકર અને હૈદર અલી સાથે જોડાણની માંગ કરી, અને ૧૭૮૦ માં તેણીએ સફળતાપૂર્વક અંગ્રેજોને પડકાર્યા. તેમને શોધતી અંગ્રેજ શોધખોળ ટુકડી જ્યારે આવી પહોંચી ત્યારે એમ કહેવાય છે કે પોતાના વિશ્વાસુ અનુયાયી કુઈલી ની મદદ વડે તેણે આત્મઘાતી હુમલો ગોઠવ્યો, તેણે શરીરે તેલ ચોપડી, શરીરને આગ ચાંપી અંગ્રેજોના વિસ્ફોટકોના ભંડારમાં ઘસી જઈ આત્મઘાતી હુમલો કર્યો. અંગ્રેજ શસ્ત્રાગારને ધડાકાથી ઉડાવવાની યોજના દરમ્યાન શહીદ થયેલી પોતાની દત્તક પુત્રીના સન્માનમાં રાનીએ "ઉદૈયાળ" નામની મહિલા સૈન્યની રચના કરી. રાની નાચિયાર એવા થોડા શાસકોમાંની એક હતી જેમણે પોતાનું રાજ્ય પાછું મેળવ્યું, અને એક વધુ દાયકા સુધી શાસન કર્યું '''. <ref>{{Cite web|date=3 January 2017|title=Remembering Queen Velu Nachiyar of Sivagangai, the first queen to fight the British|url=http://www.thenewsminute.com/article/remembering-queen-velu-nachiyar-sivagangai-first-queen-fight-british-55163|website=The News Minute}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Velu-Nachiyar-Jhansi-Rani-of-Tamil-Nadu/articleshow/51436071.cms|title=Velu Nachiyar, Jhansi Rani of Tamil Nadu|date=17 March 2016|work=The Times of India}}</ref>''' વીરપાન્ડીય કટ્ટાબોમ્મન એ અઢારમી સદીના ભારતના [[તમિલનાડુ|તામિલનાડુ]] રાજ્યના પંચલનકુરુચી નો એક પોલિગર અને સરદાર હતા જેમણ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની સામે પોલિગર યુદ્ધ ચલાવ્યું. ઈ. સ. ૧૭૯૯માં અંગ્રેજોએ તેમને પકડી પાડી ફાંસીની આપી હતી. <ref>{{Cite web|title=Legends from South|url=http://www.sanmargroup.com/Newsmain/Matrix/June2001/LegVeeraJ01.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120904104239/http://www.sanmargroup.com/Newsmain/Matrix/June2001/LegVeeraJ01.htm|archivedate=4 September 2012}}</ref> કટ્ટાબોમ્મને ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના સાર્વભૌમત્વને સ્વીકારવાનો ઈનકાર કર્યો અને તેમની સામે લડ્યા. <ref name="Anand">{{Cite journal|last=Yang|first=Anand A.|date=November 2007|title=Bandits and Kings: Moral Authority and Resistance in Early Colonial India|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_2007-11_66_4/page/881|journal=The Journal of Asian Studies|volume=66|issue=4|pages=881–896|doi=10.1017/s0021911807001234|jstor=20203235}}</ref> [[ધીરન ચિન્નામલઈ|ધીરન ચિન્નામલાઈ]] એ તમિલનાડુના કોંગુનાડુના એક સરદાર અને પલયાક્કારાર હતા જેઓ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની સામે લડ્યા હતા. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=c_dLCgAAQBAJ&q=dheeran+chinnamalai&pg=PT65|title=Sarfarosh: A Naadi Exposition of the Lives of Indian Revolutionaries|last=K. Guru Rajesh|publisher=Notion Press|year=2015|isbn=978-93-5206-173-0|page=65}}</ref> કટ્ટાબોમ્મન અને ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ પછી, ચિન્નામલાઈએ ઈ. સ. ૧૮૦૦ માં [[કોઇમ્બતુર|કોઈમ્બતુર]] ખાતે અંગ્રેજો પર હુમલો કરવા માટે મરાઠાઓ અને મરુથુ પાંડિયારની મદદ લીધી. અંગ્રેજ સૈન્ય ચિન્નામલાઈના સાથીઓના સૈન્યને રોકવામાં સફળ થયું અને તેથી ચિન્નામલાઈને કોઈમ્બતુર પર એકલે હાથે હુમલો કરવાની ફરજ પડી. તેમની સેનાનો પરાજય થયો પરંતુ તેઓ અંગ્રેજોના સૈન્યથી છટકી ગયા. ચિન્નામલાઇએ ત્યાર બાદ ગેરિલા યુદ્ધ ચલાવ્યું અને ૧૮૦૧ માં કાવેરી, ૧૮૦૨ માં ઓડનિલાઇ અને ૧૮૦૪ માં અરચાલુરની લડાઇમાં અંગ્રેજોનેને પરાજિત કર્યા. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/08/02/stories/2008080254520600.htm|title=Chinnamalai, a lesser-known freedom fighter of Kongu soil|work=The Hindu|date=2 August 2008|access-date=12 ફેબ્રુઆરી 2021|archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914020119/http://www.hindu.com/2008/08/02/stories/2008080254520600.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Tw8nBgAAQBAJ&q=dheeran+chinnamalai|title=Rough with the Smooth|last=Ram Govardhan|publisher=Leadstart publishing|year=2001|isbn=9789381115619|pages=212}}</ref> <gallery widths="200" heights="150" mode="packed"> ચિત્ર:Puli Thevar Statue in his Nerkattumseval Palace 2013-08-12 06-35.jpeg|પુલી થેવર ચિત્ર:Veera Kerala Varma Pazhassi Raja.jpg|પળાસી રાજાએ કોટિટોટ યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશરો સામે ૧૩ વર્ષ સતત લડત ચલાવી. ચિત્ર:Velu Nachchiyar 2008 stamp of India.jpg|વેલુ નાચિયાર, ભારતમાં બ્રિટીશ સંસ્થાનવાદ સામે લડવાનારી શરૂઆતની ભારતીય રાણીઓમાંની એક હતી. ચિત્ર:Veerapandiya Kattabomman 1999 stamp of India.jpg|વીરાપંડીય કટ્ટાબોમન ચિત્ર:Maveeran Alagumuthu Kone.jpg|માવીરન અળગુ મુથુકોણ </gallery> === પાઈકા ક્રાંતિ === [[ચિત્ર:Bakshi_Jagabandhu.jpg|thumb|257x257px|[[ભુવનેશ્વર|ભુવનેશ્વરમાં]] પાઈકા ક્રાંતિના નેતા બક્ષી જગબંધુની પ્રતિમા.]] સપ્ટેમ્બર ૧૮૦૪ માં, [[ઑડિશા|કલિંગ]], ખોરધાના રાજાને [[જગન્નાથ]] મંદિરમાં પરંપરાગત વિધિઓ કરવાથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા જે રાજા અને [[ઑડિશા|ઓડિશાના]] લોકો માટે ગંભીર આંચકો હતો. પરિણામે, ઓક્ટોબર ૧૮૦૪ માં સશસ્ત્ર પઈકોના એક જૂથે પીપલી પર અંગ્રેજો પર હુમલો કર્યો. આ ઘટનાથી અંગ્રેજ સૈન્યમાં ખળભળાટ મચી ગયો. કલિંગ સૈન્યના પ્રમુખ જય રાજગુરુએ રાજ્યના તમામ રાજાઓને અંગ્રેજો સામે એક થઈ માટે હાથ મિલાવવા અનુરોધ કર્યો હતો. <ref>{{Cite news|url=http://newindianexpress.com/states/odisha/article1368449.ece|title=Villages fight over martyr's death place|first=Hemant Kumar|last=Rout|work=The New Indian Express|year=2012|quote=historians claim he is actually the first martyr in the country's freedom movement because none was killed by the Britishers before 1806|access-date=7 February 2013|archive-date=6 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506173242/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article1368449.ece|url-status=dead}}</ref> રાજગુરુ ૬ ડિસેમ્બર ૧૮૦૬ ના દિવસે માર્યા ગયા. <ref>{{Cite web|year=2012|title=15 August Images|url=http://www.15august2017speech.in/|website=15august2017speech.in/|quote=was assassinated by the British government in a brutal manner on December 6, 1806|accessdate=7 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205065228/http://www.15august2017speech.in/|archivedate=5 February 2017}}</ref> રાજગુરુના મૃત્યુ પછી, બક્ષી જગબંધુએ ઑડિશામાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના શાસન સામે સશસ્ત્ર ચળવળ આદરી, જેને બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની સામેની પ્રથમ ક્રાંતિ - પાઈક ક્રાંતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. <ref>{{Cite journal|last=Mohanty|first=N.R.|date=August 2008|title=The Oriya Paika Rebellion of 1817|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2008/August-2008/engpdf/1-3.pdf|journal=Orissa Review|pages=1–3|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111185749/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2008/August-2008/engpdf/1-3.pdf|archive-date=11 November 2013|access-date=13 February 2013}}</ref> <ref name="orissa">{{Cite journal|last=Paikaray|first=Braja|date=February–March 2008|title=Khurda Paik Rebellion – The First Independence War of India|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2008/feb-march-2008/engpdf/45-50.pdf|journal=Orissa Review|pages=45–50|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422232307/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2008/feb-march-2008/engpdf/45-50.pdf|archive-date=22 April 2014|access-date=13 February 2013}}</ref> <ref name="as">{{Cite web|title=Paik Rebellion|url=https://khordha.nic.in/paik-rebellion/|website=Khordha|publisher=National Informatics Centre|accessdate=14 August 2018}}</ref> === ૧૮૫૭ની ક્રાંતિ === ૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ એ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના શાસન સામે ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાં મોટા પાયે કરવામાં આવેલી ક્રાંતિ હતી. તેને દબાવવામાં આવી અને આ ક્રાંતિના પરિણામ સ્વરૂપ અંગ્રેજ સરકારે કંપનીનો કબજો પોતાને હસ્તક લીધો. કંપનીની સેનામાં અને છાવણીઓમાં નોકરીની શરતો સૈનિકોની ધાર્મિક માન્યતાઓ પૂર્વગ્રહોની વધુ ને વધુ વિરોધાભાસી બની રહી હતી. <ref>{{Harvard citation no brackets|Chandra|Mukherjee|Mukherjee|Mahajan|1989}}</ref> સૈન્યમાં ઉચ્ચ જાતિના સભ્યોનું વર્ચસ્વ, વિદેશમાં કરવીએ પડતી મુસાફરીને કારણે જ્ઞાતિમાં કઢાવાની ભીતિ અને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્માંતરણ કરવાવાની સરકારની ગુપ્ત રચનાઓની અફવાઓએ સિપાહીઓમાં ઊંડી નારાજગી ફેલાવી હતી. <ref name="Chandra 1989 34">{{Harvard citation no brackets|Chandra|Mukherjee|Mukherjee|Mahajan|1989}}</ref> ઓછો પગાર અને સેનાની નોકરીમાં બઢતી અને આપવામાં આવતી સગવડોમાં અંગ્રેજ સૈનિકોના મુકાબલે કરવામાં આવતા ભેદભાવને કારણે સૈનિકોમાં અસંતોષ ફેલાયો હતો. [[મુઘલ સામ્રાજ્ય|મોગલો]] અને ભૂતપૂર્વ [[પેશવા|પેશ્વા]] જેવા અગ્રણી મૂળ ભારતીય શાસકો તરફ અંગ્રેજોની ઉપેક્ષા અવધ રાજ્યને હડપી અંગ્રેજ સાસિત પ્રદેશમાં ભેળવી દેવા રાજકીય પરિબળોએ સૈનિકોમાં અસંતોષા ફેલાવ્યો. માર્ક્વીસ ડેલહાઉઝીની રાજ્યઓને હડપી અંગ્રેજ રાજમાં ભેળવી દેવાની નીતિ, ખાલસા નીતિ, અને મુગલોના વંશજોને [[લાલ કિલ્લો|લાલ કિલ્લા]] ખાતેના તેમના પૂર્વજ મહેલમાંથી તેમને કુતુબ મીનાર સંકુલ (દિલ્હી નજીક) માં ખસેડવાની ભાવિ યોજનાની વાતોને કારણે પણ કેટલાક લોકો ગુસ્સો ભરાયા હતા. સૈન્યમાં નવી દાખલ કરાયેલ ''પેટર્ન 1853 એનફિલ્ડ'' રાઇફલની કારતૂસો ટેલો (ગાયમાંથી) અને લાર્ડ (ડુક્કરની) ચરબીના આવરણને દાંતથી છોલવાની અફવાએ આ અસંતોષમાં અંતિમ તણખો નાખ્યો. સૈનિકોને કારતૂસને તેમની રાઈફલોમાં નાખતા પહેલાં તેનું ચરબી યુક્ત આવરણ દાંતથી કરડવું પડતું હતું, તેમાં ગાય અને ડુક્કરની ચરબીની કથિત હાજરી, હિન્દુ અને મુસ્લિમ સૈનિકો માટે ધાર્મિકરીતે અમાન્ય હતી. <ref>{{Cite web|title=The Uprising of 1857|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bd0018)|publisher=[[Library of Congress]]|accessdate=10 November 2009}}</ref> [[મંગલ પાંડે]], નામના એક ભારતીય સૈનિકે [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]]<nowiki/>ની શરૂઆત કરનારી ઘટનાઓમાં મુખ્ય ભાગ ભજવ્યો. તેઓ બ્રિટીશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની ૩૪ મી બંગાળ નેટીવ ઇન્ફેન્ટ્રી (બી. એન. આઈ.) રેજિમેન્ટમાં સિપાહી (પાયદળ) હતા. પોતાના અંગ્રેજ ઉપરી અધિકારીઓનો હુકમ ન માનવો અને પાછળથી તેને આપવામાં આવેલી ફાંસીને કારણે [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]] ને જોઈતો જરૂરી તણખો મળ્યો. ૧૦ મે ૧૮૫૭ ના દિવસે, [[મેરઠ]] ખાતેના સિપાહીઓએ અજ્ઞાનો ક્રમ તોડ્યો અને તેમના હુકમદાર અધિકારીઓની વિરુદ્ધ થયા તથા તેમાંના કેટલાકની હત્યા કરી.૧૧ મેના રોજતેઓ દિલ્હી પહોંચ્યા, કંપનીના ''ટોલ હાઉસ''ને આગ લગાવી, અને લાલ કિલ્લા તરફ કૂચ કરી, જ્યાં તેઓએ [[મુઘલ સામ્રાજ્ય|મોગલ બાદશાહ]], [[બહાદુર શાહ ઝફર|બહાદુર શાહ ઝફર (દ્વિતીય)ને]] તેમનો નેતા બનવી અને તેમની ગાદી પર બેસવા કહ્યું. બાદશાહ પહેલા તો અચકાતો હતો, પરંતુ છેવટે સંમત થયો અને ક્રાંતિકારીઓ દ્વારા તેમને ''શેનશાહ-એ-હિન્દુસ્તાન'' જાહેર કરવામાં આવ્યા. <ref>{{Harvard citation no brackets|Chandra|Mukherjee|Mukherjee|Mahajan|1989}}</ref> ક્રાંતિકારીઓએ શહેરની ઘણી યુરોપિયન, યુરેશિયન અને ખ્રિસ્તી વસ્તીની હત્યા પણ કરી હતી. <ref>{{Harvard citation no brackets|David|2002}}</ref> અવધ (અયોધ્યા) અને સરહદ પ્રાંત (નોર્થ-વેસ્ટર્ન પ્રોવિન્સ) માં ક્રાંતિ ફેલાઈ, ત્યાં [[ક્રાંતિ|નાગરિક ચળાવળ]] પણ શરૂ થઈ થયો હતો. <ref>{{Harvard citation no brackets|Chandra|Mukherjee|Mukherjee|Mahajan|1989}}</ref> શરૂઆતમાં અંગ્રેજો ઉંઘતા ઝડપાઈ ગયા અને ક્રાંતિની પ્રતિક્રિયા આપવામાં ધીમા પડ્યા, પરંતુ છેવટે તેમણે બળથી કામ લીધું. અંગ્રેજ સૈન્યની શ્રેષ્ઠતા સામે ક્રાંતોકારીઓમાં અસરકારક સંગઠનનો અભાવને કારણે ક્રાંતિનો ઝડપી અંત થયો. <ref>{{Harvard citation no brackets|Chandra|Mukherjee|Mukherjee|Mahajan|1989}}</ref> અંગ્રેજોએ ક્રાંતિકારીઓના મુખ્ય સૈન્ય સામે દિલ્હીની નજીક લડ્યા, અને લાંબા સમય સુધી લડત અને ઘેરાબંધી કર્યા પછી, તેમને હરાવી, ૨૦ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૫૭ ના દિવસે દીલ્હી શહેરનો કબ્જો મેળવ્યો. <ref>{{Harvard citation no brackets|Chandra|Mukherjee|Mukherjee|Mahajan|1989}}</ref> ત્યારબાદ, અન્ય કેન્દ્રોમાં ક્રાંતિને કચડી નાખવામાં આવી. છેલ્લું નોંધપાત્ર યુદ્ધ [[ગ્વાલિયર|ગ્વાલિયરમાં]] ૧૭ જૂન ૧૮૫૮ ના દિવસે લડવામાં આવ્યું હતું, જેમાં [[રાણી લક્ષ્મીબાઈ|રાણી લક્ષ્મીબાઈની]] હત્યા થઈ હતી. છૂટાછવાઈ લડાઇ અને ગેરિલા યુદ્ધ, [[તાત્યા ટોપે|તાત્યા ટોપેની]] આગેવાની હેઠળ, ૧૮૫૯ સુધી ચાલુ રહ્યું, પરંતુ મોટાભાગના ક્રાંતિકારીઓ છેવટે પરાજિત થયા. ૧૮૫૭ની રાષ્ટ્રીય ક્રાંતિએ આધુનિક ભારતના ઇતિહાસનો એક મુખ્ય વળાંક હતો. આ ક્રાંતિએ અંગ્રેજોની લશ્કરી અને રાજકીય શક્તિ પુરવાર કરી <ref>{{Harvard citation no brackets|Heehs|1998}}</ref> પરંતુ આ ઘટના બાદ ભારત પ્રના તેમના નિયંત્રણની પદ્ધતિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો. ભારત સરકારના અધિનિયમ, ૧૮૫૮ હેઠળ ઇસ્ટ ઈંડિયાની ભારત પર શાસન કરવામાં સત્તા છીનવી લેવામાં આવી, અને આ સત્તા અંગ્રેજ સરકારના સીધા અધિકાર હેઠળ આવી. <ref name="WDL">{{Cite web|date=1890–1923|title=Official, India|url=http://www.wdl.org/en/item/393/|website=[[World Digital Library]]|accessdate=30 May 2013|archive-date=19 ડિસેમ્બર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219213715/https://www.wdl.org/en/item/393/|url-status=dead}}</ref> નવી પ્રણાલીમાં સૌથી ઉપર એક કેબિનેટ મંત્રી, સ્ક્રેટારી ઑફ સ્ટેટ ઑફ ઈંડિયા હતા, એક કાયદાકીય સમિતિ (સ્ટેટ્યુટરી કાઉન્સીલ) તેમને સલાહ આપતી. <ref>{{Harvard citation no brackets|Heehs|1998}}</ref> ભારતના ગવર્નર જનરલ (વાઇસરોય) ને તેમને જવાબદાર રહેતા. આ કેબિનેટા મંત્રી સરકારને જવાબદર રહેતા. ભારતની જનતા માટે રાણી વિક્તોરિયાએ કરવામાં આવેલી શાહી ઘોષણામાં(રાણીનો ઢંઢેરો) કરાવી હતી, જેમાં તેમણે બ્રિટીશ કાયદા હેઠળ જાહેર જનતાને સેવાની સમાન તક આપવાનું વચન આપ્યું, અને ભારતના રાજ રજવાડાઓના હક્કોનું સન્માન કરવાનું વચન પણ આપ્યું હતું. <ref>{{Harvard citation no brackets|Heehs|1998}}</ref> અંગ્રેજોએ રજવાડાંઓની જમીન કબજે કરવાની નીતિ બંધ કરી, ધાર્મિક સહનશીલતાને અપનાવી અને ભારતીયોને સિવિલ સર્વિસમાં (જો કે મુખ્યત્વે તે ગૌણ સહાયકના પદો માટે જ) પ્રવેશ આપવાનું શરૂ કર્યું. અલબત્ તે સાથે સરકારે સૈન્યમાં મૂળ ભારતીય સૈનિકોની સરખામણીએ અંગ્રેજ સૈનિકોની સંખ્યામાં પણ વધારો કર્યો અને માત્ર અંગ્રેજ સૈનિકોને જ તોપખાના સંભાળવાની મંજૂરી આપી. [[બહાદુર શાહ ઝફર|બહાદુર શાહને]] બર્માના રંગૂનમાં દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યા, જ્યાં ૧૮૬૨માં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા. ૧૮૭૬માં, એક વિવાદાસ્પદ પગલામાં, વડા પ્રધાન બેન્જામિન ડિસ્રાએલીએ, મહારાણી વિક્ટોરિયાને ભારતની મહારાણીનો વધારાનો ખિતાબ આપવા માટે કાયદો પસાર કર્યો. બ્રિટનમાં ઉદારવાદીઓએ વાંધો ઉઠાવ્યો કે આ બિરુદ બ્રિટીશ પરંપરાઓ વિરોધી છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0DyWAwAAQBAJ&pg=PT443|title=Disraeli: The Romance of Politics|last=Robert P. O'Kell|publisher=U of Toronto Press|year=2014|isbn=9781442661042|pages=443–44}}</ref> == નિયોજિત ચળવળોનો ઉદય == [[ચિત્ર:First meeting session of the Indian National Congress in Bombay, 1885.jpg|right|thumb|250x250px| ૧૮૮૫માં [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું]] પ્રથમ સત્ર. રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસએ એશિયા અને આફ્રિકામાં બ્રિટીશ સામ્રાજ્યમાં ઉભરી આવેલું પ્રથમ આધુનિક રાષ્ટ્રવાદી આંદોલન હતું. <ref name="Marshall2001">{{Citation|last=Marshall|first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url={{Google books|S2EXN8JTwAEC|page=PA179|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=179}} Quote: "The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress."</ref>]] ૧૮૫૭ની રાષ્ટ્રીય ક્રાંતિ પછીના દાયકાઓ એ ભારતમાં રાજકીય જાગૃતિ, ભારતીય જનતાના અભિપ્રાય અને રાષ્ટ્રીય અને પ્રાંતીય સ્તરે ભારતીય નેતૃત્વના ઉદયનો સમય હતો. [[દાદાભાઈ નવરોજી|દાદાભાઇ નવરોજીએ]] ૧૮૬૭માં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા એસોસિએશનની રચના કરી અને સુરેન્દ્રનાથ બેનર્જીએ ૧૮૭૬ માં ''ઈન્ડિયન નેશનલ એસોશિએશન''ની સ્થાપના કરી. નિવૃત્ત સ્કોટિશ સનદી અધિકારી એ.ઓ. હ્યુમના સૂચનથી પ્રેરાઈને ૧૮૮૫માં બાવીસ ભારતીય પ્રતિનિધિઓ [[મુંબઈ|મુંબઈમાં]] મળ્યા અને તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની (ભારતીય રાષ્ટ્રીય મહાસભા) સ્થાપના કરી. <ref name="Marshall2001">{{Citation|last=Marshall|first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url={{Google books|S2EXN8JTwAEC|page=PA179|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=179}} Quote: "The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress."</ref> તેમાં ભાગ લેનારા મોટે ભાગે અમીર અને સફળ અને પ્રાંતોના પાશ્ચાત્ય-શિક્ષણ પામેલા, કાયદો, શિક્ષણ અને પત્રકારત્વ જેવા વ્યવસાયોમાં રોકાયેલા ચુંટેલા સભ્યો હતા. તેની સ્થાપના સમયે, કોંગ્રેસ પાસે કોઈ યોગ્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત સ્પષ્ટ વિચારધારા નહોતી અને રાજકીય સંગઠનને જરૂરી એવા અલ્પ સંસાધનો જ તેની પાસે હતા. તે સમયે રાજકીય સંગઠનની વિપરીત આ સંસ્થા બ્રિટિશ રાજ પ્રત્યેની નિષ્ઠા વ્યક્ત કરવા માટેના ચાર્ષિક ચર્ચા મંચ તરીકે કાર્યરત હતી અને તેણે નાગરિક અધિકાર અથવા સરકારી નોકરીની તકોના બિન વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓ પર ઘણા ઠરાવો પસાર કર્યા હતા. આ ઠરાવો વાઈસરોયની સરકારને અને ક્યારેક બ્રિટીશ સંસદને સુપરત કરવામાં આવતા, આથી કોંગ્રેસના પ્રારંભિક સમયમાં ખાસ મહત્વપૂર્ણ અસર ન મળી. સમગ્ર ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો દાવો કરતી હોવા છતાં, કોંગ્રેસે અમુક શહેરી લોકોના હિતોનો અવાજ ઉઠાવ્યો; તેમાં અન્ય સામાજિક અને આર્થિક પૃષ્ઠભૂમિના ભાગ લેનારાઓની સંખ્યા નહિવત્ રહી. તેમ છતાં, ઇતિહાસનો આ સમયગાળો નિર્ણાયક રહ્યો કેમ કે તે ભારતીય લોકોના પ્રથમ રાજકીય ગતિશીલતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો, વળી કોંગ્રેસમાં ભારતીય ઉપખંડના તમામ ભાગોથી આવતા પ્રતિનોધીઓને કારણે ભારતને નાના રજવાડાઓના સમૂહથી વિપરીત એક સંગઠીત દેશના સ્વરૂપની વિચારધારા નિર્માણ પામી. ભારતીય સમાજના અગ્રણી જેવાકે [[મહર્ષિ દયાનંદ|સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી]] દ્વારા શરૂ થયેલ ''[[આર્ય સમાજ]]'' અને [[રાજા રામમોહનરાય|રાજા રામ મોહન રોય]] દ્વારા સ્થાપિત ''[[બ્રહ્મોસમાજ|બ્રહ્મ સમાજ]]'' જેવા સામાજિક-ધાર્મિક સમૂહોની ભારતીય સમાજના સુધારાણાઓમાં સ્પષ્ટ અસર દેખાવા લાગી. [[સ્વામી વિવેકાનંદ]], [[રામકૃષ્ણ પરમહંસ|રામકૃષ્ણ]], શ્રી અરબિંદો, [[વી. ઓ. ચિદમ્બરમ પિલ્લઈ|વી.ઓ. ચિદમ્બરમ પિલ્લઇ]], સુબ્રમણ્ય ભારતી, બંકિમચંદ્ર ચેટર્જી, [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર]] અને [[દાદાભાઈ નવરોજી|દાદાભાઇ નવરોજી]] જેવા પુરુષો તેમજ સ્કોટીશ – આઇરિશ સિસ્ટર નિવેદિતા જેવી મહિલાઓએ કરેલા કાર્યને કારણે લોકોમાં સ્વતંત્રતાની ભાવના ઉત્કટ બની હતી. કેટલાક યુરોપિયન અને ભારતીય વિદ્વાનો દ્વારા ભારતના સ્વદેશી ઇતિહાસની પુનઃશોધે પણ ભારતીયોમાં રાષ્ટ્રવાદની ભાવનાને જાગૃત કરી. <ref name="Marshall2001"/> == ભારતીય રાષ્ટ્રવાદનો ઉદય == [[ચિત્ર:1909magazine_vijaya.jpg|thumb|301x301px| તામિળ સામાયિક ''વિજયાના'' ૧૯૦૯ ના અંકનું મુખપૃષ્ઠ જેમાં ભારતમાતાને દર્શાવવામાં આવી છે. તે સાથે “[[વંદે માતરમ્|વંદે માતરમ]] ” નો જયઘોષ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.]] [[ચિત્ર:Ghadar_di_gunj.jpg|thumb|316x316px| ''ગદર દી ગુંજ'', ચળવળના પ્રારંભિક તબક્કામાં ગદર પાર્ટી દ્વારા નિર્મિત સાહિત્ય હતું. આ કૃતિ રાષ્ટ્રવાદી સાહિત્યનું સંકલન હતું, ૧૯૧૩માં તેના પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો.]] ૧૯૦૦ સુધીમાં,કોંગ્રેસ એક અખિલ ભારતીય રાજકીય સંગઠન તરીકે ઉભરાઈ આવી હતી, પરંતુ તેને મોટાભાગના ભારતીય મુસ્લિમોનું સમર્થન ન હતું. <ref>{{Cite book|title=Congress and Indian Nationalism: The Pre-independence Phase|last=Wolpert|first=Stanley|publisher=University of California Press|year=1988|isbn=978-0-520-06041-8|editor-last=Sisson|editor-first=Richard|page=24|chapter=The Indian National Congress in Nationalist Perspective|quote=For the most part, however, Muslim India remained either aloof from or distrustful of the Congress and its demands.|author-link=Stanley Wolpert|editor-last2=Wolpert|editor-first2=Stanley|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QfOSxFVQa8IC&pg=PA24}}</ref> ધર્માંતરણ, ગાયની કતલ, અને અરબી લિપિમાં [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂના]] સંવર્ધન સામે હિન્દુ સુધારકો દ્વારા આગળ મુકવામાં આવેલા વિચારોને કારણે જો ભારતીય લોકોનું પ્રતિનિધીત્વ માત્ર એકલી કોંગ્રેસ દ્વારા જ થશે તો લઘુમતી સમુદાયના અધિકારો સંબંધી તેમની શંકાઓ વધુ તીવ્ર બની. સર સૈયદ અહમદ ખાને મુસ્લિમ સમુદાયના પુનર્જીવન માટે એક ચળવળ શરૂ કરી હતી. તેના ભાગ રૂપે ઉત્તર પ્રદેશના [[અલીગઢ|અલીગઢમાં]] ૧૮૭૫માં મુહમ્મદાન એંગ્લો-ઓરિએન્ટલ કોલેજની સ્થાપના કરવામાં આવી. (૧૯૨૦ માં તેનું અમ્લીગઢ મુસ્લીમ યુનિવર્સીટી તરીકે નામકરણ થયું.) આ સંસ્થાનો ઉદ્દેશ આધુનિક પશ્ચિમી જ્ઞાન સાથે ઇસ્લામની સુસંગતતા પર ભાર મૂકીને ભારતીય મુસલમન વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષિત કરવાનો હતો. પરંતુ, ભારતના મુસ્લિમોમાં રહેલી વિવિધતાઓને કારણે એક સમાન સાંસ્કૃતિક અને બૌદ્ધિક નવજીવન લાવવું અશક્ય બન્યું. કોંગ્રેસના સભ્યોની રાષ્ટ્રવાદી ભાવનાઓ તેની ચળવળને સરકારી સંસ્થાઓમાંના પ્રતિનિધિત્વ તરફ દોરી ગઈ જેથી તેઓ ભારતના કાયદા અને વહીવટની બાબતોમાં તેમની વાત રહે. કોંગ્રેસીઓ પોતાને અંગ્રેજ સરકારના વફાદાર તરીકે જોતા હતા, પરંતુ આ સાથે તેઓ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના ભાગરૂપે, પોતાના દેશના શાસનમાં સક્રિય ભૂમિકા પણ ઈચ્છતા હતા. આ વલણને [[દાદાભાઈ નવરોજી|દાદાભાઈ નવરોજીએ]] યુનાઇટેડ કિંગડમના હાઉસ ઑફ કૉમન્સની ચૂંટણી સફળતાપૂર્વક લડી અને તેના પ્રથમ ભારતીય સભ્ય બની દર્શાવ્યું હતું. [[લોકમાન્ય ટિળક|બાળ ગંગાધર ટિળક]] "સ્વરાજ્ય"ને દેશનું અંતિમ લક્ષ્ય દર્શાવનાર પ્રથમ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી નેતા હતા. <ref name="google6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LOjhv5g629UC|title=Bal Gangadhar Tilak: Struggle for Swaraj|last=R, B.S.|last2=Bakshi, S.R.|date=1990|publisher=Anmol Publications Pvt. Ltd|isbn=978-81-7041-262-5|access-date=6 January 2017}}</ref> ભારતની સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ અને મૂલ્યોની અવગણના અને બદનામી કરતી તત્કાલિન બ્રિટીશ શિક્ષણ પ્રણાલીનો ટિળક તીવ્ર વિરોધ કરતા હતા. તેમણે રાષ્ટ્રવાદીઓ દેશવાસીઓના અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પરના પ્રતિબંધ અને પોતાના જ દેશની બાબતોમાં સામાન્ય ભારતીયો નાગરિકોની ભૂમિકાના અભાવ વિરુદ્ધ લાગણી વ્યક્ત કરી. આ કારણોસર, તેમણે સ્વરાજને પ્રાકૃતિક અને એકમાત્ર ઉપાય માન્યો. તેમનું લોકપ્રિય વાક્ય "સ્વરાજ એ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે, અને હું તે મેળવીશ." ભારતીય લોકો માટે પ્રેરણારૂપ બન્યું. ૧૯૦૭માં, કોંગ્રેસ બે જૂથોમાં વહેંચાઈ ગઈ: ટિળકના નેતૃત્વ હેઠળ કટ્ટરપંથીઓએ બ્રિટીશ સામ્રાજ્યને ઉથલાવી દેવા માટે નાગરિક આંદોલન, સીધી ક્રાંતિ અને બ્રિટિશરો દ્વારા દરેક બાબતો દેવાની હિમાયત કરી. બીજી તરફ દાદાભાઇ નવરોજી અને [[ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે]] જેવા નેતાઓની આગેવાનીમાં મવાળ નેતાઓ બ્રિટીશ શાસનના માળખામાં સુધારણા ઇચ્છતા હતા. ટિળકને તેમના સમાન દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા [[બિપિનચંદ્ર પાલ]] અને [[લાલા લાજપતરાય|લાલા લજપત રાય]] જેવા ઊભરતા નેતાઓનું સમર્થન મળ્યું. તેમની આગેવાની હેઠળ, ભારતના ત્રણ રાજ્યો - [[મહારાષ્ટ્ર]], બંગાળ અને [[પંજાબ|પંજાબે]] લોકોની માંગ અને ભારતના રાષ્ટ્રવાદને આકાર આપ્યો. હિંસા અને અવ્યવસ્થાના કૃત્યોને પ્રોત્સાહિત કરવા બદલ ગોખલી ટિળકની ટીકા કરી હતી. પરંતુ ૧૯૦૬માં કોંગ્રેસમાં જાહેર જનતાનું સભ્યપદ ન હતું, અને ટિળક અને તેના સમર્થકોને પાર્ટી છોડવાની ફરજ પાડવામાં આવી હતી. પરંતુ ટિળકની ધરપકડ થતાં જ આક્રમક ભારતીય ચળવળની બધી આશાઓ અસ્ત થઈ. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે લોકોની વિશ્વસનીયતા ગુમાવી દીધી. મુસ્લિમ પ્રતિનિધિ મંડળ વાઈસરય, મિન્ટો (૧૯૦૫-૧૦)ને મળ્યા, જેમાં તેમણે સરકારી સેવામાં અને મતદારોની વિશેષ સવલતો સહિતના સંભવિત બંધારણીય સુધારાઓમાં છૂટની માંગણી કરી. ઈંડિયન કાઉન્સીલ્સ એક્ટ, ૧૯૦૯માં અંગ્રેજોએ [[ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ|મુસ્લિમ લીગની]] કેટલીક અરજીઓન મંજૂર રાખી જેમાં મુસ્લિમો માટે અનામત પ્રતિનિધિત્વની સંખ્યામાં વધારો કરવામાં આવ્યો. મુસ્લિમ લીગે "રાષ્ટ્રની અંદર રાષ્ટ્ર" ના અવાજ તરીકે હિન્દુઓનું પ્રભુત્વ ધરાવતી કોંગ્રેસથી અલગ રહેવાનો આગ્રહ કર્યો. ભારતની સ્વતંત્રતાની લડત માટે ૧૯૧૩માં વિદેશમાં ગદર પાર્ટીની રચના કરવામાં આવી હતી, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા, તેમજ શાંઘાઈ, હોંગકોંગ અને સિંગાપોરના સભ્યો શામેલ હતા.<ref>{{Cite book|title=Haj to Utopia: How the Ghadar Movement Charted Global Radicalism and Attempted to Overthrow the British Empire|last=Ramnath|first=Maia|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-26955-2|page=227}}</ref> બ્રિટિશરો વિરુદ્ધ હિંદુ, શીખ અને મુસ્લિમ એકતાનો પક્ષના સભ્યોનો હેતુ હતો.<ref>{{Cite book|title=India in the Making of Singapore|url=https://archive.org/details/indiainmakingofs0000asad|last=Latif|first=Asad|date=2008|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789810815394|location=Singapore|page=[https://archive.org/details/indiainmakingofs0000asad/page/34 34]}}</ref> વસાહતી ભારતમાં, ૧૯૧૪માં સ્થપાયેલી ઑલ ઈંડિયા કોન્ફરન્સ ઑફ ઈન્ડિયન ક્રિશ્ચિયન્સ (એ આઈ સી આઈ સી)નામની સંસ્થાએ સ્વરાજની હિમાયત કરી અને ભારતના ભાગલાનો વિરોધ કરી ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. એ આઈ આઈ સી એ પણ ખ્રિસ્તીઓ માટે અલગ મતદારો વિભાગનો વિરોધ કર્યો હતો, રાષ્ટ્રીય રાજકીય પ્રણાલીમાં ખ્રીસ્તીઓએ સામાન્ય નાગરિક તરીકે ભાગ લેવો જોઈએ એ વિચારની હિમાયત કરી હતી. <ref name="Thomas1974">{{Cite book|title=Christians in Secular India|url=https://archive.org/details/christiansinsecu0000thom|last=Thomas|first=Abraham Vazhayil|date=1974|publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press|isbn=978-0-8386-1021-3|pages=[https://archive.org/details/christiansinsecu0000thom/page/106 106]–110|language=en}}</ref> <ref name="Oddie2001">{{Cite journal|last=Oddie|first=Geoffrey A.|date=2001|title=Indian Christians and National Identity 1870-1947|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religious-history_2001-10_25_3/page/357|journal=The Journal of Religious History|volume=25|issue=3|pages=357, 361|doi=10.1111/1467-9809.00138}}</ref> ઑલ ઈંડિયા કોન્ફરન્સ ઑફ ઈન્ડિયન ક્રિશ્ચિયન્સ અને ઓલ ઇન્ડિયા કેથોલિક યુનિયન દ્વારા આંધ્ર યુનિવર્સિટીના એમ. રાહનાસામી ના પ્રમુખ પણામાં અને [[લાહોર|લાહોરના]] બી.એલ. રેલ્લીયા રામના જનરલ સેક્રેટરીપણા હેઠળ એક સંયુક્ત કાર્યકારી સમિતિની રચના કરી. આ સમિતિએ ૧૬ એપ્રિલ ૧૯૪૭ અને ૧૭ એપ્રિલ ૧૯૪૭ ની બેઠકમાં, ૧૩ મુદ્દાઓનું મેમોરેન્ડમ કરી ભારતની બંધારણ સભાને મોકલવામાં આવ્યું હતું. આમાં સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓ માટેની ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની માંગણી કરવામાં આવી હતી; આ સૂચન [[ભારતનું બંધારણ|ભારતના બંધારણમાં]] પ્રતિબિંબિત થયું હતું. [[મહાત્મા ગાંધી|મહાત્મા ગાંધીજીના]] માર્ગદર્શન હેઠળ ભારતમાં દારૂબંદીની ચળવળ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ સાથે જોડાઈ. ગાંધીજી દારૂને દેશની સંસ્કૃતિમાં વિદેશી આયાત તરીકે જોતા. <ref name="BlockerFahey2003">{{Cite book|title=Alcohol and Temperance in Modern History: An International Encyclopedia|last=Blocker|first=Jack S.|last2=Fahey|first2=David M.|last3=Tyrrell|first3=Ian R.|publisher=ABC-CLIO|year=2003|isbn=9781576078334|page=310|language=en}}</ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|Fischer-Tiné|Tschurenev|2014}}</ref><gallery widths="150" heights="150" perrow="5"> ચિત્ર:Dadabhai Naoroji 1889.jpg|દાદાભાઇ નવરોજી , ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના સ્થાપક સભ્યોમાંના એક હતા. <ref name="INC_BritishRaj">{{citation|last=Nanda|first=B. R.|author-link=Bal Ram Nanda|title=Gokhale: The Indian Moderates and the British Raj|url=https://books.google.com/books?id=pI19BgAAQBAJ&pg=PA58|series=Legacy Series|year=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7049-3|page=58|orig-year=1977}}</ref> ચિત્ર:Lal Bal Pal.jpg|પંજાબના લાલા લાજપત રાય, મુંબઈના બાળ ગંગાધર ટિળક અને બંગાળના બિપિનચંદ્ર પાલ, ની ત્રિપુટી, લાલ બાલ પાલ તરીકે જાણીતી હતા, તેમણે ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના રાજકીય પ્રવાહમાં ફેરફાર કર્યો. ચિત્ર:Surendranath Banerjee.jpg|સુરેન્દ્રનાથ બેનર્જીએ, ઇન્ડિયન નેશનલ એસોસિએશનની સ્થાપના કરી અને તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના સ્થાપક સભ્યોમાંના એક હતા. ચિત્ર:GKGokhale.jpg|ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે , ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા અને સર્વન્ટ્સ ઑફ ઇન્ડિયા સોસાયટીના સ્થાપક હતા. </gallery> == બંગાળના ભાગલા, ૧૯૦૫ == <gallery widths="200" heights="200"> ચિત્ર:Khudiram Bose 1905 cropped.jpg|અંગ્રેજો દ્વારા કામ ચલાવાયેલ અને ફાંસીની સજા પામેલ ક્રાંતિકારીઓમાં ખુદીરામ બોઝ એક સૌથી નાની વયના કાંતિકારી હતા.<ref name="Guha">{{cite book|title=First Spark of Revolution|last=Guha|first=Arun Chandra|publisher=Orient Longman|year=1971|pages=130–131|oclc=254043308|quote="They [Khudiram Basu and Prafulla Chaki] threw a bomb on a coach similar to that of Kingsford's ... Khudiram ... was sentenced to death and hanged."}}</ref> ચિત્ર:Prafulla Chaki.jpg|પ્રફુલ્લ ચાકી, જુગાંતર સાથે જોડાયેલા હતા. તેમણે ભારતની સ્વતંત્રતા માટે અંગ્રેજ વસાહતી અમલદારોની હત્યા કરી. ચિત્ર:Bhupendranath Datta (brother of Swami Vivekananda).png|ભૂપેન્દ્રનાથ દત્ત, એ ભારતીય કાંતિકારી હતા જેમણે ઈન્ડો જર્મન કોન્સ્પીરેસીમાં ભાગ લીધો હતો. </gallery>જુલાઈ ૧૯૦૫ માં, વાઇસરોય અને ગવર્નર-જનરલ લોર્ડ કર્ઝને (૧૮૯૯–૧૯૦૫) વિશાળ ક્ષેત્રફળ અને વસ્તી ધરાવતા બંગાળની વહીવટી કાર્યક્ષમતામાં સુધારણા માટે બંગાળ પ્રાંતના ભાગલાનો આદેશ આપ્યો.<ref>John R. McLane, "The Decision to Partition Bengal in 1905" ''Indian Economic and Social History Review,'' July 1965, 2#3, pp 221–237</ref> ભારતીય નેતાઓ અને ભારતના લોકો તેને વધતી જતી રાષ્ટ્રવાદને વિચારધરા અને હિન્દુ અને મુસલમાન લોકો વચ્ચેની એકતાને તોડી સ્વતંત્રતાની ચળાવળ નબળી બનાવવાનો બ્રિટિશ સરકારનો પ્રયાસ મનતા હતા. બંગાળના હિન્દુ બૌદ્ધિક લોકોએ સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય રાજકારણ પર નોંધપાત્ર પ્રભાવ પાડ્યો હતો. ભાગલામા નિર્ણયથી બંગાળી લોકો રોષે ભરાયા. સરકાર ભારતીય જનતાના અભિપ્રાયની સલાહ લેવામાં માત્ર નિષ્ફળ ગઈ જ નહીં, પરંતુ આ પગલા અંગ્રેજોની "ભાગલા પાડો રાને રાજ કરો"ની અંગ્રેજોની નીતિને છતી કરી. શેરીઓમાં અને અખબારોમાં વ્યાપક આંદોલન કરવામાં આવ્યું અને કોંગ્રેસે ''[[સ્વદેશી]]'' ઉદ્યોગોને ઉત્તેજન આપવાના ઉદ્દેશ્યથી બ્રિટીશ માલનો બહિષ્કાર કરવાની હિમાયત કરી હતી. આ ચળવળ ભારતીય ઉદ્યોગો, અર્થવ્યવસ્થા અને શિક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી એક વિકસતી ચળવળ બની, જેમાં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ પરિષદની સ્થાપના કરવામાં આવી, ભારતીય નાણાંકીય સંસ્થાઓ અને બેંકોનો જન્મ થયો, તેમજ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં રસ અને વિજ્ઞાન અને સાહિત્યમાં સિદ્ધિઓના પણ દર્શન થયા. હિન્દુઓએ એકબીજાને રાખડી બાંધી અને અરાંધણ જેવા ઉત્સ્વઓ મનાવે એકતાનું પ્રદર્શન કર્યું. આ સમય દરમિયાન, શ્રી ઓરોબિંદો, [[ભૂપેન્દ્રનાથ દત્ત]], અને બિપિનચંદ્ર પાલ ''જેવા બંગાળી હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદીઓએ જુગંતર'' અને ''સંધ્યા'' જેવા પ્રકાશનોમાં ભારતમાં અંગ્રેજોની કાયદેસરતાને પડકારતા જ્વલંત અખબારી લેખ લખવાનું શરૂ કર્યું, અને તેમના પર રાજદ્રોહનો આરોપ મૂકાયો. આ ભાગલાને કારણે ૧૮૦૦ના છેલ્લા દાયકાથી બંગાળ અને મહારાષ્ટ્રમાં સક્રીય યએલા પણ નવજાત અવસ્થામાં રહેલા સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી આંદોલનને મજબૂતી મળી અને તેની પ્રવૃત્તિમાં વધારો જોવા મળ્યો. બંગાળમાં, બે ભાઈઓ ઓરોબિંદો અને બૈરીન ઘોષની આગેવાની હેઠળ સ્થપાયેલી અનુશીલાન સમિતિ દ્વારા મુઝફ્ફરપુરમાં બ્રિટીશ ન્યાયાધીશના જીવ લેવાના પ્રયાસ સાથે અંગ્રેજ રાજના ઘણાં વડાઓ પર હુમલો પણ કરવામાં આવ્યો. આને પરિણામે અલીપોર બોમ્બ મામલાને ઉશ્કેર્યો જેના પરિણામે સંખ્યાબંધ ક્રાંતિકારીઓ માર્યા ગયા, પકડાયા અને તેમના પર કાયદાહેઠળ કામ ચલાવવમાં આવ્યું. [[ખુદીરામ બોઝ]], [[પ્રફુલ્લ ચાકી]], કનૈલાલ દત્ત જેવા ક્રાંતિકારીઓની યા તો હત્યા કરવામાં આવી અથવા તેમને ફાંસીએ ચડાવવામાં આવ્યા. આવા ક્રાંતિકારીઓના નામો ઘર ઘરમાં પ્રચલિત બન્યા. <ref name="Guha"/> === જુગંતર === <gallery widths="200" heights="200"> ચિત્ર:Sri aurobindo.jpg|ઓરોબિંદો ઘોષ એ જુગન્તરના સ્થાપક સભ્યમાંની એક હતા. સાથે સાથે તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં રાષ્ટ્રવાદી રાજકારણઅને અનુશીલાન સમિતિ નામના બંગાળના અગ્રણી ક્રાંતિકારી આંદોલન સાથે સંકળાયેલા હતા . ચિત્ર:Barindra Kumar Ghosh 01.jpg|બરિન્દ્રકુમાર ઘોષ, જુગંતરના સ્થાપક સભ્યોમાંના એક અને શ્રી ઓરોબિંદોના નાના ભાઈ હતા. ચિત્ર:BaghaJatin14.jpg|૧૯૧૦માં જતિન્દ્રનાથ મુખર્જી (બાઘા જતીન); બંગાળમાં ક્રાંતિકારી ભારતીય સ્વતંત્રતા સેનાનીઓનું કેન્દ્રીય સંગઠન જુગંતર પાર્ટીના તેઓ મુખ્ય નેતા હતા. </gallery> [[બારિન્દ્રકુમાર ઘોષ|બગીન્દ્ર ઘોષની]] આગેવાની હેઠળ જુગંતર સંગઠના બાઘા જતીન સહિતના ૨૧ ક્રાંતિકારીઓએ શસ્ત્રો અને વિસ્ફોટકો એકત્રિત કરવા અને બોમ્બ બનાવવાનું શરૂ કર્યું. આ જૂથના કેટલાક વરિષ્ઠ સભ્યોને રાજકીય અને સૈન્ય તાલીમ માટે વિદેશ મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેમાંથી એક, હેમચંદ્ર કાનુંગોએ પેરિસમાં તેમની તાલીમ મેળવી. [[કોલકાતા]] પરત ફર્યા પછી તેમણે કલકત્તાના મણિકતલા પરામાં ગાર્ડન હાઉસ ખાતે સંયુક્ત ધાર્મિક શાળા અને બોમ્બ ફેક્ટરી સ્થાપી. [[ખુદીરામ બોઝ]] અને [[પ્રફુલ્લ ચાકી|પ્રફુલ્લ ચાકીએ]] (૩૦ એપ્રિલ ૧૯૦૮) [[મુજફ્ફરપુર|મુઝફ્ફરપુરના]] જિલ્લા ન્યાયાધીશ કિંગ્સફોર્ડની હત્યાનો પ્રયાસ પ્રયાસ કર્યો જેથે પોલીસે તપાસ શરૂ થઈ અને ઘણા ક્રાંતિકારીઓની ધરપકડ થઈ. બાઘા જતીન જુગંતરના ટોચના નેતાઓમાંના એક હતા. હાવડા-સિબપુર કાવતરા કેસ હેઠળ, ઘણા અન્ય નેતાઓ સાથે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમના પર રાજદ્રોહ બદ્દ્લ કામ ચલાવવામાં આવ્યું, આક્ષેપ એ હતો કે તેઓએ શાસક સામે લશ્કરની વિવિધ રેજિમેન્ટોને ભડકાવી હતી. <ref>The major charge... during the trial (1910–1911) was "conspiracy to wage war against the King-Emperor" and "tampering with the loyalty of the Indian soldiers" (mainly with the [[10th Jats]] Regiment) (cf: ''Sedition Committee Report'', 1918)</ref> બીનોય બાસુ, બાદલ ગુપ્તા અને દિનેશ ગુપ્તા કોલકતાના ડેલહાઉઝી ચોકમાં આવેલી સચિવાલય ઈમારત - રાઈટર્સ બિલ્ડિંગ પર હુમલો કરવા માટે જાણીતા છે, તેઓ પણ જુગંતરના સભ્ય હતા. <ref name="bd">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Basu|first=Raj Sekhar|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Basu, Benoy Krishna|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Basu,_Benoy_Krishna}}</ref> === અલીપોર બોમ્બ કાવતરાનો ખટલો === [[કોલકાતા|કોલકાતામાં]] બોમ્બ બનાવવાની પ્રવૃત્તિના મામલે ઓરોબિંદો ઘોષ સહિત જુગંતર પક્ષના અનેક નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. <ref name="Heehs2008p133">{{Harvard citation no brackets|Heehs|2008}}</ref> કેટલાક કાર્યકરોને અંદમાન સેલ્યુલર જેલમાં દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યા હતા. <gallery widths="200px" heights="200px"> Alipore Bomb Case 1908-09 Trial Room - Alipore Sessions Court - Calcutta 1997 1.jpg|ટ્રાયલ રૂમ, એલિપોર સેશન્સ કોર્ટ, કલકત્તા, ૧૯૯૭નું નિરૂપણ. Cellular Jail 2.JPG|સેલ્યુલર જેલની એક પાંખ, પોર્ટ બ્લેર ; ભારતની સ્વતંત્રતા માટે ઘણા ક્રાંતિકારીઓને જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા તેવા કેન્દ્રીય ટાવરને દર્શાવતા. </gallery> === દિલ્હી-લાહોર કાંડનો ખટલો === [[ચિત્ર:An_assassination_attempt_on_Lord_Charles_Hardinge.jpg|right|thumb|345x345px| ૧૯૧૨માં લોર્ડ હાર્ડિંગની હત્યાનો પ્રયાસ.]] ૧૯૧૨ માં બ્રિટીશ ભારતની [[કોલકાતા|રાજધાની કલકત્તાથી]] નવી દિલ્હી સ્થાનાંતરણ થઈ તે પ્રસંગે ક્રાંતિકારીઓ દ્વારા ભારતના તત્કાલિન વાઇસરોય લોર્ડ હાર્ડિંગની હત્યા કરવાની યોજના ઘડવામાં આવી હતી. આ યોજનાને દિલ્હી-લાહોર કાવતરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સચિન સન્યાલની સાથે [[રાસબિહારી બોઝ|રાસ બિહારી બોઝની]] અધ્યક્ષતામાં બંગાળના ભૂગર્ભ ક્રાંતિકારીઓ આ યોજનામાં શામેલ હતા. આ યોજના હેઠળ ૨૩ ડિસેમ્બર ૧૯૧૨ ના દિવસે દીલ્હીન ચાંદની ચોકમાંથી નીકળેલા એક સરાઘસમાં વાઈસરોયની અંબાડી પર એક હાથબોમ્બ ફેંકી તેમની હત્યાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. તેમાં વાઈસરોય તથા તેમના પત્ની મામૂલી ઈજાઓ સાથે બચી ગયા હતા જ્યારે મહાવત માર્યો ગયો હતો. આ ઘટના પછી, બંગાળી અને પંજાબી ક્રાંતિકારીઓની ભૂગર્ભ પ્રવૃત્તિઓને નાશ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો, આથી ક્રાંતિકારીઓની પ્રવૃત્તિઓ થોડા સમય માટે તીવ્ર દબાણ હેઠળ આવી. રાશ બિહારીએ લગભગ ત્રણ વર્ષ સુધી સફળતાપૂર્વક ધરપકડથી બચતા રહ્યા અને ગદર ષડયંત્રનો પર્દાફાશ થતાં પહેલાં તેઓ તેમાં સક્રિયપણે શામેલ હતા છેવટે ૧૯૧૬માં તેઓ છટકીને [[જાપાન]] ચાલ્યા ગયા. વાઈસરોયની હત્યાના પ્રયાસ પછીની તપાસ બાદ દિલ્હી કાવતરાના ખટલાની સુનાવણી થઈ. જોકે બોમ્બ ફેંકવાના ગુન બદ્દલ બસંત કુમાર બિશ્વાસને અને આ કાર્યમાં સહાય કર્યા બદ્દલ અમીર ચાંદ અને અવધ બિહારીને ફાંસીની સજા થઈ, પણ બોમ્બ ફેંકનાર વ્યક્તિની સાચી ઓળખ આજ દિવસ સુધી કોઈ જાણી શક્યું નથી.<gallery widths="200" heights="200"> ચિત્ર:Basanta biswas.JPG|એવું માનવામાં આવે છે કે બસંત કુમાર બિસ્વાસે વાઇસરોયના સરઘસ પર બોમ્બ ફેંક્યો હતો. આ યોજનાને દિલ્હી-લાહોર કાવતરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ચિત્ર:AMARENDRA CHATTERJEE.JPG|અમરેન્દ્રનાથ ચેટર્જી, જુગંતર આંદોલન માટે નાણાં એકત્ર કરવાના કાર્યમાં સહાય કરતા હતા, તેમની પ્રવૃત્તિઓ મોટાભાગે બિહાર, ઓડિશા અને સંયુક્ત પ્રાંતમાં ક્રાંતિકારી કેન્દ્રોને આવરી લેતી હતી . </gallery> === હાવડા ગેંગ કેસ === શમસુલ આલમની હત્યાના મામલે બાગા જતીન ઉર્ફે જાતિન્દ્રનાથ મુખર્જી સહિત મોટાભાગના જાણીતા જુગંતર સંગઠનના નેતાઓની ૧૯૧૦માં ધરપકડ કરવામાં આવી. બાઘા જતીને સંઘની કાર્યવાહીની વિકેન્દ્રિત કરી દેધી હોવાથી ૧૯૧૧માં અન્ય સૌ નેતાને છોડી દેવામાં આવ્યા હતા. <ref>[[Indian independence movement#Samanta|Samanta]], Vol. II, "Nixon's Report", p. 591.</ref> == ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ == [[ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ|ઓલ-ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગની]] સ્થાપના ૧૯૦૬માં, [[ઢાકા]] (હાલ [[બાંગ્લાદેશ]]) ખાતે અખિલ ભારતીય મુહમ્મદન શૈક્ષણિક પરિષદ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. બ્રિટિશ ભારતમાં મુસલમાનોના હિતોને સુરક્ષિત રાખવા એક રાજકીય પક્ષ તરીકે તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.તેણે [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાનની]] રચના પાછળ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. <ref>{{Harvard citation no brackets|Jalal|1994}}</ref> ૧૯૧૬ માં, [[મહમદ અલી ઝીણા|મહમ્મદ અલી ઝીણા]] ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા, જે ભારતની સૌથી મોટી રાજકીય સંસ્થા હતી. તે સમયેના શિક્ષણ, કાયદો, સંસ્કૃતિ અને ઉદ્યોગ પરના બ્રિટીશ પ્રભાવોને જોતા મોટાભાગના કોંગ્રેસીઓની જેમ જિન્નાએ સંપૂર્ણ સ્વરાજ્યનું સમર્થન કર્યું ન હતું. જીન્ના સાઠ સભ્યોની શાહી વિધાન પરિષદના (ઈમ્પીરીય લેજીસ્લેટીવ કાઉન્સીલ) સભ્ય બન્યા. કાઉન્સિલ પાસે કોઈ વાસ્તવિક શક્તિ અથવા અધિકાર નહોતો, અને તેમાં મોટી સંખ્યામાં અંગ્રેજો-તરફી વફાદારો અને યુરોપિયનોનો સમાવેશ થતો હતો. તેમ છતાં, કાયદેસર રીતે મુસ્લિમ વક્ફ (ધાર્મિક સમર્થન)ને લાગુ કરવાવાના અને બાળ લગ્ન સંયમ અધિનિયમ પસાર કરવામાં તેઓ નિમિત્ત હતા. તેઓ સેન્ડહર્સ્ટ સમિતિમાં સ્થાન પામ્યા હતા, જેણે [[દેહરાદૂન|દેહરાદૂનમાં]] ભારતીય સૈન્ય એકેડેમીની સ્થાપના કરવામાં મદદ કરી હતી. <ref>{{Cite web|last=Official website|first=Government of Pakistan|title=The Statesman: Jinnah's differences with the Congress|url=http://www.pakistan.gov.pk/Quaid/politician7.htm|accessdate=20 April 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060127234847/http://www.pakistan.gov.pk/Quaid/politician7.htm|archivedate=27 January 2006}}</ref> [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ઝીણા પણ અન્ય કોંગ્રેસીઓની જેમ અંગ્રેજોને યુદ્ધમાં સમર્થ આપવાના પક્ષધારી હતા == પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ == <gallery class="nochecker bordered-images whitebg" heights="180" widths="180"> ચિત્ર:Hodsons Horse France 1917 IWM Q 2061.jpg|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન પશ્ચિમી મોરચા પર ભારતીય અશ્વદળ. ચિત્ર:Indian Army QF 3.7 inch gun battery Jerusalem 1917.jpg|૩ ઈંચની માઉન્ટન હૉવિટ્ઝર ચલાવતા ભારતીય સેનાના તોપચીઓ (સંભવતઃ ૩૯ મી બૅટરી), જેરુસલેમ ૧૯૧૭. ચિત્ર:Rash Behari Bose 02.jpg|રાસબિહારી બોઝ , ગદર વિદ્રોહ અને પાછળથી આઝાદ હિંદ ફોજના એક મુખ્ય આયોજક. ચિત્ર:Komogata Maru LAC a034014 1914.jpg|વેનકુવરના બરાર્ડ ઇનલેટ, ૧૯૧૪ માં એસ.એસ. કોમાગાટા મારૂમાં સવાર પંજાબી શીખો. મોટાભાગના મુસાફરોને કેનેડામાં જવાની મંજૂરી નહોતી અને વહાણને ભારત પરત વાળવા દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. કોમાગાટા મારૂ ઘટનાની આસપાસની ઘટનાઓએ ગદરના હેતુ માટે ઉત્પ્રેરક તરીકે કામ કર્યું. </gallery> પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધની શરૂઆતમાં મુખ્ય રાજકીય પ્રવાહના નેતૃત્વએ બ્રિટનને અભૂતપૂર્વ સમર્થન આપ્યું. ભારતીમાં ક્રાંતિના પ્રારંભિક બ્રિટીશ ભયથી વિપરીત, ભારતીયોએ બ્રિટીશ યુદ્ધના પ્રયત્નોમાં માનવબળ અને અન્ય સંસાધનો પૂરા પાડવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું. લગભગ ૧૩ લાખ ભારતીય સૈનિકો અને મજૂરોએ યુરોપ, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વમાં સેવાઓ આપી હતી. ભારત સરકાર અને રજવાડાંઓ એમ બંનેએ મોટા પ્રમાણમાં ખોરાક, પૈસા અને દારૂગોળો મોકલ્યો હતો. તેમ છતાં, બંગાળ અને પંજાબમાં વસાહતી વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ સક્રીય રહી. બંગાળમાં રાષ્ટ્રવાદ, પંજાબના અસંતોષ સાથે સંકળાવાથી સ્થાનીય વહીવટ લગભગ ઠપ્પ થઈ ગયો. તે દરમિયાન, રાષ્ટ્રવાદી બળવો ગોઠવવાની તૈયારીના અભાવને કારણે ક્રાંતિકારીઓ દ્વારા છૂટક પણ નિષ્ફળ પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા હતા. <ref name="Gupta12">{{Harvard citation no brackets|Gupta|1997}}</ref> <ref name="Popplewell 1995 p=201">{{Harvard citation no brackets|Popplewell|1995}}</ref> કોઈપણ ક્રાંતિકારી પ્રયત્ન ભારતની અંદર નોંધપાત્ર અસર કરી ન શક્યો. આંતરીક હિંસાની યુદ્ધના પ્રયત્નો પર વિપરીત અસર પડે તેવી સંભાવનાને કારણે ડિફેન્સ ઑફ ઇન્ડિયા એક્ટ 1915 હેઠળ અંગ્રેજો વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ સામેના વિશેષ પગલાં લેનારા કાયદાને ભારતીય વસ્તીનો ટેકો મળ્યો. યુદ્ધકાળ દરમિયાન કોઈ મોટો વિદ્રોહ થયો ન હતો, છતાં છોટા છવાયા ક્રાંતિકારી છમકલાંથી અંગ્રેજ અધિકારીઓમાં બળવો થવાનો ભય વધતો ગયો, જેથી તેઓ ભારતીયોને પોતાને આધીન રાખવામાટે માટે ભારે બળનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા. <ref>Lawrence James, ''Raj: The Making and Unmaking of British India'' (2000) pp 439–518</ref> === હિન્દુ–જર્મન કાવતરું === [[ચિત્ર:1915_Singapore_Mutiny_Memorial_Tablet.jpg|right|thumb|250x250px| વિક્ટોરિયા મેમોરિયલ હૉલ, [[સિંગાપુર]] ના પ્રવેશ પર મુકેલી ૧૯૧૫ સિંગાપુર મ્યુટિનીની સ્મારક તક્તિ.]] પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટીશ રાજ વિરુદ્ધ સમગ્ર ભારતમાં ક્રાંતિ લાવવાની યોજનાઓની શ્રેણી હતી જેને હિંદુ -જર્મન કાવતરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ યોજનાઓ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી જૂથો, ભૂગર્ભમાં રહેલા ભારતીય ક્રાંતિકારીઓ અને નિર્વાસિત અથવા સ્વ-નિર્વાસિત રાષ્ટ્રવાદીઓ વચ્ચે રચાયેલી હતી. [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] પહેલાના દાયકામાં નિર્વાસિત અથવા સ્વ-નિર્વાસિત રાષ્ટ્રવાદીઓએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, ગદર પાર્ટી અને જર્મનીમાં, ભારતીય સ્વતંત્રતા સમિતિ જેવી સંસ્થાઓ સ્થાપી હતી.<ref name="Plowman 84">{{Harvard citation no brackets|Plowman|2003}}</ref> <ref name="Hoover252">{{Harvard citation no brackets|Hoover|1985}}</ref> <ref name="GBrown300">{{Harvard citation no brackets|Brown|1948}}</ref> પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધની શરૂઆતમાં આ કાવતરું ઘડવામાં આવ્યું હતું, જેમાં સાન ફ્રાન્સિસ્કોના જર્મન વિદેશ સેવા, સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં જર્મન દૂતાલય, તેમજ ઑટોમન તુર્કી અને આઇરિશ રિપબ્લિકન ચળવળના ટેકેદારોએ સમર્થન આપ્યું હતું. આ કાવતરામાં આયોજિત સૌથી પ્રમુખ યોજના બ્રિટિશ ભારતીય સૈન્યમાં પંજાબથી [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] સુધીના વિદ્રોહને વેગ આપવાનો પ્રયાસ હતો. [[ભારતીય ઉપખંડ]] પર બ્રિટીશ શાસનને ઉથલાવવાના ઉદ્દેશથી ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૫ માં આ કાવતરું ચલાવવામાં આવ્યું. ફેબ્રુઆરીનો બળવો આખરે નિષ્ફળ ગયો હતો જ્યારે બ્રિટિશ ગુપ્તચારોએ ગદર પાર્ટીના સભ્યને ફોડી મુખ્ય વ્યક્તિઓની ધરપકડ કરી હતી. ત્યાર બાદ ભારતની અંદર નાના એકમો અને તેમની ચોકીઓ દ્વારા સંચાલીત વિદ્રોહને પણ કચડી નાખવામાં આવ્યા હતા. આ સાથે અન્ય સંબંધિત ઘટનાઓ: ૧૯૧૫ ના સિંગાપોર વિદ્રોહ, ઍની લાર્સન હથિયાર કાવતરું, જુગંતર-જર્મન કાવતરું, કાબુલમાં જર્મન મિશન, ભારતમાં કનૉટ રેન્જર્સનો બળવો, તથા ૧૯૧૬ની બ્લેક ટોમ વિસ્ફોટ શામેલ છે. આ કાવતરામાં પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધના મધ્ય પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં બ્રિટીશ ભારતીય સૈન્યને પલટાવવાના પ્રયત્નોનો પણ સમાવેશ હતો. === ગદર વિદ્રોહ === [[ચિત્ર:1915_Singapore_Mutiny.jpg|right|thumb|250x250px| સિંગાપોરના આઉટરામ રોડ પર ૧૯૧૫ ના સિંગાપોર વિદ્રોહના સજા પામેલા સિપાહીઓને અપાતી જાહેર ફાંસી.]] ગદર વિદ્રોહ એ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૫માં ભારતમાં બ્રિટીશ રાજને ખતમ કરવા માટે અંગ્રેજોના ભારતીય સૈન્યમાં વિદ્રોહ કરવાની યોજના હતી. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગદર પાર્ટી, જર્મનીમાં બર્લિન કમિટી , બ્રિટિશ ભારતમાં ભૂગર્ભમાંની ભારતીય ક્રાંતિકારી અને જર્મન વિદેશ કચેરીએ સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં આવેલા જર્મન દૂતાવાસ દ્વારા [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની]] શરૂઆત થતાં આ યોજના ઘડી હતી. આ વિદ્રોહનું નામ ઉત્તર અમેરિકાની ગદર પાર્ટી ના નામ પરથી પડ્યું. કેનેડા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પંજાબી શીખ સમુદાયના સભ્યો આ યોજનામાં સૌથી વધુ ભાગ લેનારા હતા. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટીશ રાજ વિરુદ્ધ સંપૂર્ણ-ભારતમાં વિદ્રોહ શરૂ કરવા માટે ૧૯૧૪ અને ૧૯૧૭ ની વચ્ચે ઘડવામાં આવેલા વિશાળ પાયે આયોજિત હિંદુ-જર્મન વિદ્રોહનું આ એક મુખ્ય આયોજન હતું. <ref name="Plowman 84">{{Harvard citation no brackets|Plowman|2003}}</ref> <ref name="Hoover252">{{Harvard citation no brackets|Hoover|1985}}</ref> <ref name="GBrown300">{{Harvard citation no brackets|Brown|1948}}</ref> આ વિદ્રોહ પંજાબમાં શરૂ કરવાની યોજના હતી, ત્યારબાદ બંગાળ અને બાકીના ભારતમાં બળવો થવાની યોજના હતી. સિંગાપોર સુધીના ભારતીય એકમોની આ વિદ્રોહમાં ભાગ લેવાની યોજના હતી. સમન્વયિત ગુપ્તચર માહિતી અને પોલીસ દ્વારા લેવાયેલા તાત્કાલિત પગલા દ્વારા આ યોજનાઓને નિષ્ફળ કરવામાં આવી હતી. અંગ્રેજ ગુપ્તચરો કેનેડા અને ભારતમાં ગદરની ચળવળમાં ઘુસણખોરી કરી હતી, અને જાસૂસોએ આપેલી માહિતી, પંજાબમાં નિયોજિત વિદ્રોહને શરૂ થવા પહેલાં કચડી નાખવામાં મદદ કરતી હતી. ત્યારબાદ વિદ્રોહના મુખ્ય નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને ભારતની અંદરના વિદ્રોહના નાના કેન્દ્રોને પણ કચડી નાખવામાં આવ્યા હતા. બળવો થવાની વિશેની ગુપ્ત માહિતીના પગલે ભારતમાં ઘણા યુદ્ધ કાલીન અધ્યાદેશ લાગુ પાડવામાં આવ્યા જેમકે ભારતમાં પ્રવેશ સંબંધી અધ્યાદેશ ૧૯૧૪ (ઇન્ગ્રેસ ઇન ટુ ઇંડિયા ઓર્ડિનેન્સ,૧૯૧૪), વિદેશીઓનો કાયદો ૧૯૧૪ (ફોરેનર્સ એક્ટ), અને ભારતીય સંરક્ષણ અધિનિયમ (ડિફેન્સ ઍક્ટ ઑફ ઇન્ડિયા, ૧૯૧૫) વગેરે. આ ઘટના પછી લાહોર કાવતરાની સુનવણી અને બનારસ કાવતરું સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી જેમાં ઘણાં ભારતીય ક્રાંતિકારીઓને મૃત્યુદંડની સજા અને દેશનિકાલની સજા કરવામાં આવી હતી. યુદ્ધના અંત પછી, બીજા ગદર બળવાની ડરને કારણે રોલેટ કાયદાઓ અમલમાં મુકાયો અને પરિણામે [[જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ|જલીયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ]] પણ થયો. === પહેલો નાતાલ દિવસ અને બીજા નાતાલના દિવસનું કાવતરું === [[ચિત્ર:BaghaJatin13.jpg|thumb|292x292px| અંતિમ યુદ્ધ પછી બાઘા જતીન [[બાલેશ્વર|, બાલાસોર]], ૧૯૧૫.]] ઈ.સ. ૧૯૦૯માં ભારતીય ક્રાંતિકારીકારીઓએ વર્ષાંતની ઉજવણીના સમયમાં એક વિદ્રોહની યોજના કરી આ વિદ્રોહ ક્રિસમસ ડે પ્લોટ તરીકે ઓળખાય છે. વર્ષના અંતની રજાઓ દરમિયાન, બંગાળના રાજ્યપાલે તેમના નિવાસ સ્થાને વાઈસરૉય, ચીફ કમાન્ડર-ઇન-ચીફ અને કલકત્તાના તમામ ઉચ્ચ અધિકારીઓના માનમાં એક સમારંભ (બૉલ) ગોઠવ્યો હતો. તેની સુરક્ષની જવાબદારી ૧૦ મી જાટ રેજિમેન્ટને સોંપવામાં આવી હતી. જતીન્દ્રનાથ મુખર્જીની પ્રેરણાથી, ક્રાંતિકારીઓએ સમારંભ કક્ષને (બૉલરૂમને) ઉડાવી અને વસાહતી સરકારને નષ્ટ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. ૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૦ના દિવસે, રશિયન કોન્સ્યુલ-જનરલ અને લોકમાન્ય ટિળકના મિત્ર, એમ. આર્સેનેવે, સેન્ટ પીટર્સબર્ગને પત્ર લખ્યો હતો કે આનો ઉદ્દેશ દેશમાં મસ્તિષ્કોની વ્યગ્રતાને જાગૃત કરી, ક્રાંતિકારીઓને સત્તા તેમના હાથમાં લેવાની તક આપવાનો છે." <ref name="Mukherjee">{{Harvard citation no brackets|Mukherjee|2010}}</ref> [[રમેશચંદ્ર મજુમદાર|આર. સી. મજુમદારના]] જણાવ્યા મુજબ, "પોલીસને કંઇ પણ શંકા નહતી અને એ કહેવું મુશ્કેલ છે કે જો ક્રાંતિકારીઓને તેમના સાથીઓએ દગો આપી સંભવિત બળવા વિશે અધિકારીઓને જાણ ન કરી હોત તો પરિણામ શું હોત એ કહેવું મુશ્કેલ છે." <ref name="Majumdar-1975-281">{{Harvard citation no brackets|Majumdar|1975}}</ref> ક્રિસમસ ડેનું બીજું કાવતરું જર્મન શસ્ત્રો અને સમર્થન સાથે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બંગાળમાં બળવો શરૂ કરવાનો હતો. આ યોજના હેઠળ ૧૯૧૫ના ક્રિસમસ ડેના દિવસે બંગાળી ભારતીય ક્રાંતિકારી જતીન્દ્રનાથ મુખર્જીના નેતૃત્વ હેઠળના જુગાંતર જૂથ દ્વારા આ યોજનાની કલ્પના કરવામાં આવી હતી. તેનું નેતૃત્વ ગદર પાર્ટીના નિર્દેશનમાં બર્મા અને સિયામના રાજ્યની અંગ્રેજ વિરોધી ક્રાંતિની સંકલન કરી કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં દક્ષિણ ભારતીય શહેર [[ચેન્નઈ|મદ્રાસ]] અને અંગ્રેજોની સજા આપવા માટે ઊભી કરેલી વસાહત આંદામાન ટાપુમાં પર જર્મન હુમલો કરવાની યોજના હતી. કાવતરા હેઠળ ફોર્ટ વિલિયમને કબજે કરવાનો, બંગાળને અલગ કરવાનો અને રાજધાની [[કોલકાતા|કલકત્તા પર]] કબજો કરી અખિલ ભારતીય ક્રાંતિ માટે તેનો મંચ તરીકે ઉપયોગ કરવાનો હતો. આ યોજનાના અમલમાં બર્લિનમાંનીભૂગર્ભમાં ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી કાર્યકર્તઓ દ્વારા સ્થપાયેલી "ભારતીય સ્વતંત્રતા સમિતિ", ઉત્તર અમેરિકાની "ગદર પાર્ટી" અને જર્મન વિદેશ કાર્યાલય શામેલ હતા. <ref name="Hopkirk179">{{Harvard citation no brackets|Hopkirk|1994}}</ref> બ્રિટિશ ગુપ્તચરોએ યુરોપ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં જર્મન અને ભારતીય ડબલ એજન્ટો દ્વારા કાવતરાનો પર્દાફાશ કર્યાથી છેવટે આ કાવતરું નિષ્ફળ ગયું. ===નીદરમેયર–હેન્ટીન્ગ અભિયાન=== નીદરમેયર–હેન્ટીન્ગ અભિયાન એ ૧૯૧૫-૧૯૧૬ ભારતની કેન્દ્રીય સત્તાઓ દ્વારા અફઘાનીસ્તાનમાં મોકલવામાં આવેલું એક રાજદ્વારી મિશન હતું. આ ભિયાનનો હેતુ અફઘાનિસ્તાનને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા જાહેર કરવા, કેન્દ્રીય સત્તાઓની સાથે વિશ્વ યુદ્ધમાં પ્રવેશ કરવા અને [[બ્રિટિશ રાજ|બ્રિટિશ ભારત]] પર હુમલો કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો હતો. આ અભિયાન હિંદુ-જર્મન ષડયંત્રનો એક ભાગ હતી જેની હેઠળ ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદી ક્રાંતિને પ્રોત્સાહિત કરવાના પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા હતા. આ અભિયાનનું નેતૃત્વ દેશવટો ભોગવી રહેલા રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપે કર્યું હતું. આ અભિયાન જર્મની અને તુર્કી દ્વારા હાથ ધરાયે એક સહકારી અભિયાન હતું અને જર્મન લશ્કરી અધિકારી ઓસ્કર નીદરમેયર અને વેર્નર ઓટ્ટો વોન હેન્ટીન્ગ તેના નેતા હતા. આ સિવાય બર્લિન કમિટી નામના ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી સંગઠનના સભ્યો - મૌલવી બરકતુલ્લાહ અને છંપકરમણન પિલ્લૈ અન્ય ભાગ લેનાર સભ્યો હતા. તે સિવા એન્વર પાશાના વિશ્વસ્ત કાઝીમ બેય તુર્કી તરફના પ્રતિનિધિ હતા. બ્રિટને આ અભિયાનને ગંભીર જોખમ તરીકે જોયું. બ્રિટન અને તેના સાથી રશિયન સામ્રાજ્યે ૧૯૧૫ના ઉનાળા દરમિયાન પર્શિયામાં આ અભિયાનને અટકાવવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. બ્રિટને અફઘાનો તટસ્થતા જાળવે તે માટે ગુપ્તચરી અને રાજદ્વારી ચક્રો ચલાવ્યા જેમાં ભારતના વાઈસરૉય - ચાર્લ્સ હાર્ડિન્જ, લૉર્ડ હાર્ડિન્જ અને કિંગ જ્યોર્જ પંચમ નીજી સ્તરે પ્રયત્નો કર્યા. અમીર હબીબુલ્લાહ ખાનની આગેવાની હેઠળના અફઘાનિસ્તાનને જર્મન અને તુર્કીના યુદ્ધ પ્રયાસો સાથે જોડવાના અભિયાનના મુખ્ય કાર્યમાં આ મિશન નિષ્ફળ ગયું, પરંતુ તેણે અન્ય મોટી ઘટનાઓને પ્રભાવિત કરી. અફઘાનિસ્તાનમાં, આ અભિયાને સુધારાને વેગ આપ્યો અને રાજકીય અશાંતિ ઊભી કરી જેને પરિણામે ૧૯૧૯માં અમીરની હત્યા કરવામાં આવી અને તેને પરિણામે ત્રીજું અફઘાન યુદ્ધ થયું. આ અભિયાને એશિયામાં સમાજવાદી ક્રાંતિનો પ્રચાર કરવા માટે ચલાવાયેલા બોલશેવિક રશિયાના કાલ્મીક પ્રોજેક્ટને પ્રભાવિત કર્યો, જેનું એક ધ્યેય બ્રિટિશ રાજને ઉથલાવી દેવાનો હતું. અન્ય પરિણામોમાં જર્મની અને બોલ્શેવિઝમથી પ્રભાવિત ભારતીય સ્વતંત્રતા માટે ક્રાંતિકારી ચળવળની તપાસ કરવા માટે રોલેટ સમિતિની રચના અને વિશ્વ યુદ્ધ પછી તરત જ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ પ્રત્યે બ્રિટિશ રાજના અભિગમમાં ફેરફારનો સમાવેશ થાય છે. ===યુદ્ધનો ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ પર પ્રતિભાવ=== પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી, ઉંચી જાનહાનિ, ભારે કરવેરા થકી વધતો જતો ફુગાવો, વ્યાપક ઈન્ફલ્યુએન્ઝાનો રોગચાળો અને યુદ્ધ દરમિયાન વેપારમાં વિક્ષેપને કારણે ભારતમાં લોકોની અગવડો વધી. યુદ્ધ પહેલાની રાષ્ટ્રવાદી ચળવળે કોંગ્રેસના મધ્યમ અને ઉગ્રવાદી જૂથોને પુનર્જીવિત કર્યા, તેઓ તેમના મતભેદોને ભૂલી ગયા અને એક મોરચા તરીકે ઊભા રહ્યા. તેમણે દલીલ કરી કે યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય માટે ભારતની પ્રચંડ સેવાઓને બદલે તેને સ્વરાજ્ય માટેની પોતાની ક્ષમતા દર્શાવવાનો મોકો પુરસ્કાર રૂપે મળવો જોઈએ. 1916 માં, કોંગ્રેસ અને ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે લખનઉ કરાર નામે એક હંગામી કરાર થયો જે હેઠળ આ પ્રદેશમાં ઇસ્લામના ભાવિ અને સ્થાનાંતરણના મુદ્દાઓ કામચલાઉ જોડાણ બનાવવામાં સફળતા મળી.<ref name=Wilkinson>{{citation |first=Steven Ian |last=Wilkinson |title=India, Consociational Theory, and Ethnic Violence |journal=Asian Survey |volume=40 |pages=767–791 |number=5 |date=September–October 2000 |jstor=3021176 |ref={{sfnref|Wilkinson, India, Consociational Theory and Ethnic Violence|2000}} |doi=10.2307/3021176}}</ref> ===વહીવટી સુધારા=== યુદ્ધ દરમિયાન ભારતના સમર્થનને બીરદાવવા અને નવી રાષ્ટ્રવાદી માંગણીઓના પ્રતિભાવમાં અંગ્રેજોએ "લાકડી પર લટાકેવા ગાજર"ની નીતિ અપનાવી. ઓગસ્ટ ૧૯૧૭માં, ભારતના રાજ્ય સચિવ, એડવિન સેમ્યુઅલ મોન્ટાગુએ સંસદમાં એક ઐતિહાસિક જાહેરાત કરી કે અંગ્રેજોની નીતિનો ઉદ્દેશ આ મુજબ છે: "વહીવટની દરેક શાખામાં ભારતીયોના સહભાગમાં વધારો અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના અભિન્ન અંગ તરીકે ભારતમાં જવાબદાર સરકારની પ્રગતિશીલતા દૃષ્ટિકોણ સાથે સ્વ-સંચાલિત સંસ્થાઓમનો ક્રમબદ્ધ વિકાસ." આ સૂચિત ઉદ્દેશ્યો મેળવવા લીધેલા પગલાંઓને સરકારે પાછળથી ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1919 માં સમાવિષ્ટ કર્યો હતો, તે હેઠળ વહીવટમાં દ્વિ-સ્તરીય અથવા દ્વિ-રાજ પદ્ધતિનો સિદ્ધાંત રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ચૂંટાયેલા ભારતીય ધારાસભ્યો અને નિયુક્ત બ્રિટિશ અધિકારીઓ બંનેને સત્તા મળી. આ અધિનિયમનો કેન્દ્રીય અને પ્રાંતીય ધારાસભાઓમાં પણ વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો આથી તેના મતાધિકાર ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો. આ દ્વીરાજ પદ્ધતિથી પ્રાંતીય સ્તરે વાસ્તવિક ફેરફારો શરૂ કર્યા: ઘણાં બિન-વિવાદાસ્પદ ખાતાઓ, જેમ કે કૃષિ, સ્થાનિક સરકાર, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને જાહેર બાંધકામ વતેરે ભારતીયોને આપવામાં આવ્યા, જ્યારે સંવેદનશીલ બાબતો જેમ કે નાણાં, કરવેરા અને કાયદો અને વ્યવસ્થા જેવા ખાતાઓ પ્રાંતીય અંગ્રેજ વહીવટકર્તાઓ દ્વારા જાળવી રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref>જેમ્સ, ''રાજ: ધ મેકિંગ એન્ડ અનમેકિંગ ઓફ બ્રિટિશ ઇન્ડિયા'' (2000) pp 459–60, 519–20</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist}} [[શ્રેણી:ભારતનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] 4s5j5jyfrir62ls7nlsjlgv67an1lxr જુલિયન અસાંજે 0 29302 906600 905599 2026-10-30T03:36:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906600 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''જુલિયન પૌલ અસોન્ઝ''', 3 જુલાઈ 1971ના રોજ જન્મેલા ઓસ્ટ્રેલિયન પત્રકાર,<ref name="tcij" /><ref name="amnestyint">{{cite web | url = http://amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=18227 | title = Amnesty announces Media Awards 2009 winners | publisher = [[Amnesty International]] | date = 2 June 2009 | access-date = 3 December 2010 | archive-url = https://archive.is/20120530055214/http://amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=18227 | archive-date = 30 મે 2012 | url-status = live }}</ref><ref name="massie">{{cite web | author = Alex Massie | url = http://www.spectator.co.uk/alexmassie/6437594/yes-julian-assange-is-a-journalist.thtml | title = Yes, Julian Assange Is A Journalist | publisher = The Spectator | date = 2 November 2010 | access-date = 3 December 2010 | archive-date = 9 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101209084558/http://www.spectator.co.uk/alexmassie/6437594/yes-julian-assange-is-a-journalist.thtml | url-status = dead }}</ref> પ્રકાશક, <ref name="Forbes" /><ref name="harrell" /><ref name="harrell" /> અને ઈન્ટરનેટ કાર્યકર્તા છે. તેઓ ગુપ્ત સમાચાર છતા કરનાર ભંડાર, વ્હિસલ બ્લોઅર વેબસાઈટ વિકિલીક્સ માટે મુખ્ય તંત્રી અને પ્રવક્તા છે. વેબસાઈટ સાથે કામ કરતા પહેલા, તે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામર અને હેકર હતા. તેઓ વિવિધ દેશોમાં રહ્યા છે, અને પ્રેસની સ્વતંત્રતા, સેન્સરશિપ અને સંશોધનાત્મક પત્રકારત્વ અંગે બોલવા માટે કેટલીક વાર પ્રાસંગિકપણે જાહેરમાં સામે આવ્યા છે. ==વિગત== અસાંજે એ 2006માં વિકિલીક્સ વેબસાઈટની સ્થાપના કરી હતી અને તેની સલાહકાર સમિતિમાં તેઓ સેવા આપે છે. કેન્યામાં થયેલી ગેરકાયદે હત્યાઓ અંગેની સામગ્રી પ્રસિદ્ધ કરવામાં તેઓ સામેલ હતા, જેને માટે તેઓ 2009નો અમ્નેસ્ટિ ઇન્ટરનેશનલ મીડિયા અવૉર્ડ જીત્યા. તેમણે આફ્રિકામાં ઠલવાતા ઝેરી કચરા, ચર્ચ ઓફ સાયન્ટોલોજીની પત્રિકાઓ, ગ્વાન્તેનામો બેની પ્રક્રિયાઓ, અને કૌપથીંગ તેમજ જુલિયસ બાએર જેવી બેંકો અંગેની સામગ્રી પણ પ્રસિદ્ધ કરી હતી.<ref name="autogenerated1">{{cite web | url = http://www.smh.com.au/opinion/politics/leaks-pour-forth-from-the-wiki-well-of-information-20100408-ruxn.html | title = WikiLeak And Apache Attack In Iraq&nbsp;— Julian Assange | publisher = [[The Sydney Morning Herald]] | date = 9 April 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref> 2010માં, તેમણે [[અફઘાનિસ્તાન]] અને ઈરાક યુદ્ધમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની સામેલગીરી અંગે વર્ગીકૃત માહિતી પ્રસિદ્ધ કરી. ત્યાર બાદ, 28 નવેમ્બર 2010ના વિકિલીક્સ અને તેના પાંચ માધ્યમ સાથીદારો ગુપ્ત યુ.એસ. (U.S.) રાજકીય સંદેશાઓને પ્રસિદ્ધ કરવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/world/blog/2010/dec/03/wikileaks-julian-assange-online | title = WikiLeaks cables: Live Q&A with Julian Assange | publisher = The Guardian | date = 3 December 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref> વ્હાઈટ હાઉસ અસાંજેના કાર્યોને અવિચારી અને ભયજનક કહે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.haaretz.com/news/international/russia-official-wikileaks-founder-should-get-nobel-prize-1.329555 | title = Russia official: WikiLeaks founder should get Nobel Prize | publisher = Haaretz | date = 8 December 2010 | access-date = 5 જાન્યુઆરી 2011 | archive-date = 10 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101210162810/http://www.haaretz.com/news/international/russia-official-wikileaks-founder-should-get-nobel-prize-1.329555 | url-status = dead }}</ref> [[વિકિલીક્સ]] સાથેના કામ માટે, અસાંજે 2008નો ''ઇકૉનમિસ્ટ'' ફ્રીડમ ઓફ એક્સપ્રેશન અવૉર્ડ અને 2010નો સેમ એડમ્સ અવૉર્ડ મેળવ્યો. ''ઉટ્ને રીડર'' તેને “25 દ્રષ્ટાઓ જે તમારું વિશ્વ બદલી રહ્યા છે” માંના એકનું નામ આપ્યું. 2010માં, ''ન્યૂ સ્ટેટ્સમેને'' અસાંજેને “વિશ્વના 50 સૌથી પ્રભાવશાળી લોકો”માં 23મો ક્રમ આપ્યો. 30 નવેમ્બર, 2010માં સ્વીડનમાં ગેથેનબર્ગની ઈન્ટરનેશનલ પબ્લિક પ્રોસિક્યુસન ઓફિસ (આંતરરાષ્ટ્રીય સરકારી વકીલની ઓફિસ)માં ઈન્ટરપોલે અસાંજેને વોન્ટેડ (ભાગેડુ) વ્યક્તિઓની લાલ યાદીમાં મૂક્યો હતો;<ref name="interpol">{{cite web | author = Interpol | url = http://www.interpol.int/public/data/wanted/notices/data/2010/86/2010_52486.asp | title = Wanted: Assange, Julian Paul. | publisher = Interpol.int | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 7 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://www.webcitation.org/5unSsyDzh?url=http://www.interpol.int/public/data/wanted/notices/data/2010/86/2010_52486.asp | url-status = dead }}</ref> જાતીય આરોપો સંદર્ભે પૂછપરછ અને 7 ડિસેમ્બર, 2010 સુધીમાં લંડનની મેટ્રોપોલિટન પોલીસ સેવા સમક્ષ આત્મસમર્પણ કરવા તેને વોન્ટેડ જાહેર કરાયો હતો.<ref name="bbc1207">{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/news/uk-11937110 | title = Wikileaks founder Julian Assange arrested in London | publisher = BBC | date = 7 December 2010 | access-date = 7 December 2010}}</ref> અસાંજે તેની સામેના આરોપોને નકારી નાખ્યા છે.<ref name="guard0712">{{cite news|url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/07/julian-assange-refused-bail-over-rape-allegations |title=Julian Assange refused bail over rape allegations | author = Paul Owen, Caroline Davies, Sam Jones and agencies| publisher=The Guardian| date = 7 December 2010 | access-date = 7 December 2010}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == અસાંજે ક્વીન્સલેન્ડના ટાઉન્સવિલમાં જન્મ્યા હતા, અને તેમની યુવાનીનો મોટા ભાગનો સમય તેમણે મેગ્નેટિક આયલેન્ડમાં પસાર કર્યો હતો.<ref>{{cite web | url = http://www.couriermail.com.au/news/queensland/wikileaks-founder-julian-assange-a-born-and-bred-queenslander/story-e6freoof-1225898281283 | title = Courier Mail newspaper: Wikileaks founder Julian Assange a born and bred Queenslander | publisher = Couriermail.com.au | date = 29 July 2010 | access-date = 4 December 2010 | archive-date = 18 એપ્રિલ 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120418180126/http://www.couriermail.com.au/news/queensland/wikileaks-founder-julian-assange-a-born-and-bred-queenslander/story-e6freoof-1225898281283 | url-status = dead }}</ref>જ્યારે તેઓ એક વર્ષના હતા, ત્યારે તેમના માતા ક્રિસ્ટીને રંગભૂમિ નિર્દેશક બ્રેટ અસાંજે સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જેમણે જુલિયનને તેમની અટક આપી.<ref name="7news/CNN">{{cite news | title =The secret life of Julian Assange |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/12/09/assange.profile/ |publisher=[[CNN]]| date =2 December 2010 |access-date=2 December 2010}}</ref> બ્રેટ અને ક્રિસ્ટીન અસાંજે એક ફરતી નાટ્ય મંડળી ચલાવતા હતા. તેના સાવકા પિતા, જુલિયનના પ્રથમ “સાચા પિતા”એ, જુલિયનને “સાચા ખોટાની ઊંડી સમજ” વાળો “એક ખૂબ જ તેજ બાળક” ગણાવ્યો હતો. “તે હંમેશા લાચાર માણસની મદદ માટે ઊભા થતો... તે હંમેશા અન્ય લોકો સામે ભેગા મળીને અત્યાચાર કરતાં લોકો પર ખૂબ ગુસ્સે થતો.” <ref name="7news/CNN"></ref>1979માં, તેમના માતાએ પુનર્લગ્ન કર્યા; તેમના નવા પતિ એની હેમિલ્ટન-બ્રાયનેની આગેવાની હેઠળના વિવાદાસ્પદ ન્યૂ એજ સમૂહના સંગીતકાર હતા. આ દંપતિને એક પુત્ર હતો, પરંતુ 1982માં તેઓ છૂટાં પડ્યાં અને અસાંજેના સાવકા ભાઈનો હવાલો મેળવવાના સંઘર્ષમાં લાગી ગયા. ત્યાર બાદ આગળના પાંચ વર્ષ માટે તેમની માતા બંને બાળકોને લઈને સંતાતી રહી. અસાંજે તેમના બાળપણમાં કેટલાય ડઝન સ્થળોએ ફરતા રહ્યા, ઘણી શાળાઓમાં અભ્યાસ કર્યો, કેટલીકવાર ઘરમાં જ અભ્યાસ કર્યો. === હેકિંગ === 1987માં, 16 વર્ષના થયા બાદ, અસાંજે “મેન્ડેક્સ” (હોરાસના વાક્યાંશઃ “સ્પ્લેન્ડિડે મેન્ડેક્સ” અથવા “ભલી રીતે જૂઠ્ઠાણાભર્યુ” માંથી આવેલો શબ્દ)ના નામથી હેકિંગ કરવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ અને અન્ય બે હેકરો એક સમૂહ બનાવવા માટે ભેગા થયા, જેનું નામ તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય વિધ્વંસકો આપ્યું. અસાંજે હેકરોના આ નવા સમૂહ માટે પ્રાથમિક નિયમો લખી નાંખ્યા હતાઃ “તમે જે કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ્સમાં પ્રવેશ કરો તેને નુકસાન ન કરો (તેનો સંપૂર્ણ નાશ કરવા સહિત); તે સિસ્ટમ્સની માહિતીને બદલો નહિં (તમે કમ્પ્યુટરમાં ખેડેલે માર્ગને છુપાવવા માટે લોગ્સ(logs)ને બદલ્યા સિવાય); અને માહિતીનું આદાનપ્રદાન કરો.” [[ચિત્ર:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] હેકિંગની પ્રતિક્રિયારૂપે, 1991માં ઓસ્ટ્રેલિયન ફેડરલ પોલિસે તેમના [[મેલબોર્ન|મેલબોર્ન]]ના ઘર પર દરોડો પાડ્યો. તેમણે ઓસ્ટ્રેલિયન યુનિવર્સિટી, કેનડિયન ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ કંપની નોર્ટેલ, અને અન્ય સંસ્થાઓના કમ્પ્યુટર્સમાં, મોડમ દ્વારા પ્રવેશ કર્યો હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. 1992માં, તેઓ હેકિંગના 24 આરોપોમાં દોષિત સાબિત થયા હતા અને સારી વર્તણૂકને કારણે 2100 ઓસ્ટ્રેલિયન ડૉલરના (AU$2100) દંડ બાદ કરાર પર મુક્ત કરાયા હતા.<ref name="smh1" /> વકીલે કહ્યું “એક ચતુરની જિજ્ઞાસાની જેમ અને આમ ઘણા બધા કમ્પ્યુટરમાં સર્ફ (surf) કરવાના અને કરી શકવાના આનંદ- સિવાય અન્ય કોઈ ઈરાદો હોવાનો અહીં કોઈ પૂરાવો નથી”. બાદમાં અસાંજે ટિપ્પણી કરી હતી, “હકિકતે, આ થોડું ત્રાસદાયક છે. કારણ કે મેં ભાગીદારીમાં એક પુસ્તક લખ્યું છે [હેકર હોવા પર], આ અંગેના દસ્તાવેજી ચિત્રપટો છે, લોકો તે વિષે ખૂબ વાતો કરે છે. તેઓ કટ (cut) અને પેસ્ટ (paste) કરી શકે છે. પરંતુ તે 20 વર્ષ પહેલા હતું. આધુનિક સમયના લેખો મને કમ્પ્યુટર હેકર કહે તે જોવું ઘણું ત્રાસદાયક છે. હું તેનાથી શરમ નથી અનુભવતો, હું તેનાથી ઘણો ગર્વ અનુભવું છું. પરંતુ હવે હું એ કારણ સમજું છું કે તેઓ મને કમ્પ્યુટર હેકર સૂચવે છે. તેનું એક ખૂબ ચોક્કસ કારણ છે.”<ref name="Forbes" /></ref> === બાળકના હવાલાના મુદ્દાઓ === 1989માં, અસાંજે એ તેની પ્રેમિકા સાથે રહેવાનું શરૂ કર્યુ અને તેમને એક પુત્ર હતો, ડેનિયલ.<ref>{{cite web| author = Nick Johns-Wickberg | url = http://www.crikey.com.au/2010/09/17/daniel-assange-i-never-thought-wikileaks-would-succeed/ | title = Daniel Assange: I never thought WikiLeaks would succeed | publisher = Crikey | date = | access-date = 8 December 2010 }}</ref> છૂટા પડ્યા બાદ, તેઓ હવાલો મેળવવાના લાંબા સંઘર્ષમાં લાગી ગયા, અને 1999 સુધી હવાલા વ્યવસ્થા પર સંમત ન થયા.<ref name="newyorker">{{cite web | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-1297917/Is-Wikileaks-boss-Julian-Assange-force-good-chaos.html | title = Paranoid, anarchic... is WikiLeaks boss a force for good or chaos? | date = 27 July 2010 | access-date = 27 October 2010 | publisher = [[Daily Mail]] | first = Edward Heathcoat | last = Amory}}</ref> આ સમગ્ર પ્રક્રિયાએ અસાંજે અને તેમના માતાને, અન્ય કોઈ પણ રીતે ન મેળવી શકાય તેવા, ઓસ્ટ્રેલિયામાં બાળકના હવાલાના મુદ્દાઓને લગતા કાયદાકીય કાગળિયાઓ માટે “કેન્દ્રીય માહિતી ભંડાર” બનાવતા કાર્યકર્તા સમૂહ પેરન્ટ ઇન્ક્વાયરિ ઈન્ટુ ચાઈલ્ડ પ્રોટેક્શન રચવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.<ref name="newyorker" /> == કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગ અને યુનિવર્સિટી અભ્યાસ == 1993માં, અસાંજે ઓસ્ટ્રેલિયામાં સૌપ્રથમ જાહેર ઈન્ટરનેટ સેવા પૂરી પાડનાર, સબઅર્બિયા પબ્લિક એક્સેસ નેટવર્ક શરૂ કરવામાં લાગી ગયા.<ref name="Forbes">{{cite web | last = Greenberg | first = Andy | url = http://blogs.forbes.com/andygreenberg/2010/11/29/an-interview-with-wikileaks-julian-assange/6/ | title = An Interview With WikiLeaks’ Julian Assange&nbsp;— Andy Greenberg – The Firewall | publisher = Blogs.forbes.com | date = | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 11 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101211165856/http://blogs.forbes.com/andygreenberg/2010/11/29/an-interview-with-wikileaks-julian-assange/6/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://suburbia.org.au | title = Suburbia Public Access Network | publisher = Suburbia.org.au | date = | access-date = 4 December 2010}}</ref> 1994માં શરૂ કરીને, અસાંજે મેલબોર્નમાં પ્રોગ્રામર અને [[ફ્રી સૉફ્ટવૅર|મફત સોફ્ટવેર]]ના ડેવલપર તરીકે રહ્યા.<ref name="smh1" /> 1995માં, અસાંજે, સૌપ્રથમ મફત અને ઓપન સોર્સ પોર્ટ સ્કેનર, ''સ્ટ્રોબ'' લખ્યું.<ref name="seclists" /><ref name="strobe" /> 1996માં તેમણે પોસ્ટગ્રેએસક્યુએલ પ્રોજેક્ટ ને ઘણા પેચીસ ફાળવ્યા.<ref name="pgsql" /><ref>[http://git.postgresql.org/gitweb?p=postgresql.git;a=search;h=HEAD;s=Julian+Assange;st=author પોસ્ટગ્રેએસક્યુએલ કોમ્મિટ્સ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમણે એક પુસ્તક લખવામાં મદદ કરી (1997) ''[[Underground: Tales of Hacking, Madness and Obsession on the Electronic Frontier]]'' , જે તેમને સંશોધક તરીકેનું માન આપે છે અને તેમના આંતરરાષ્ટ્રીય વિધ્વંસકો સાથેના ઇતિહાસને નોંધે કરે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets?page=all|title=Exposed: Wikileaks' secrets|author=Annabel Symington|publisher=Wired Magazine|date=1 September 2009|access-date=7 December 2010|archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150914225127/http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets?page=all|url-status=dead}}</ref><ref name="suelette" /> 1997ની આસપાસ શરૂ કરીને, તેમણે રબરહોઝ ક્રિપ્ટાનાલીસિસ સામે સત્યાભાસી અસ્વીકાર્યતા પૂરી પાડવા માટે ડિઝાઈન કરાયેલા લિનક્સ માટે સોફ્ટવેર પેકેજમાં બનાવાયેલી એક સંકેતલિપિની વિભાવના, રબરહોઝ અસ્વીકાર્ય એન્ક્રિપ્શન સિસ્ટમનું ભાગીદારીમાં નિર્માણ કર્યુ;<ref name="singel" /> મૂળ પણે આ સિસ્ટમનો ઉપયોગ “માનવ અધિકાર કાર્યકર્તાઓ કે જેમણે ક્ષેત્રની સંવેદનશીલ માહિતીનું રક્ષણ કરવાની જરૂર પડતી હતી તેમના સાધન તરીકે” થાય તેવો તેમનો ઉદ્દેશ્ય હતો.<ref name="rubberhose" /> અન્ય [[ફ્રી સૉફ્ટવૅર|મફત સોફ્ટવેર]] કે જે તેમણે લખ્યા કે ભાગીદારીમાં લખ્યા તેમાં યુઝનેટ કેશિંગ સોફ્ટવેર એનએનટીપીકેશ <ref name="nntpcache" /> અને [[વેબ શોધ એન્જીન|વેબ-આધારિત સર્ચ એન્જિન્સ]] માટેની કમાન્ડ-લાઈન, સર્ફ્રોનો સમાવેશ થાય છે. 1999માં, અસાંજે લીક્સ.ઓઆરજી ડોમેન નોંધાવ્યું; “પરંતુ”, તેઓ કહે છે, “પછી મેં એની સાથે કંઈ કર્યું નથી.”<ref name="theage1" /> કથિત રૂપે અસાંજે એ વિવિધ સમયે છ યુનિવર્સિટીઓમાં અભ્યાસ કર્યો છે.<ref name="pdf" /> 2003થી 2006 સુધીમાં, તેમણે મેલબોર્ન યુનિવર્સિટીમાં ભૌતિક વિજ્ઞાન અને ગણિતશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો છે, તેમ છતાં તેઓ ક્યારેય સ્નાતક નથી થયા અને તેમણે મોટા ભાગના ગણિત અભ્યાસક્રમોમાં ઉત્તીર્ણ થવા માટે ઓછામાં ઓછા ગુણ નથી મેળવ્યા.<ref>{{cite news | first=John | last=Rosenthal | coauthors= | title=Mythbusted: Professor says WikiLeaks founder was ‘no star’ mathematician' | date=2010-12-12 | publisher= | url =http://dailycaller.com/2010/12/12/mythbusted-professor-says-wikileaks-founder-was-no-star-mathematician/ | work =[[The Daily Caller]] | pages = | access-date = 2010-12-12 | language = }}</ref> તેમના અંગત વેબ પેજ પર, તેઓ 2005ની આસપાસ ઓસ્ટ્રેલિયન રાષ્ટ્રીય ભૌતિક વિજ્ઞાન સ્પર્ધામાં તેમની યુનિવર્સિટીનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હોવાનું વર્ણવે છે.<ref name="cream" /> તેમણે તત્ત્વજ્ઞાન અને ચેતાવિજ્ઞાનનો પણ અભ્યાસ કર્યો છે.<ref name="pdf" /> == વિકિલીક્સ == વિકિલીક્સની સ્થાપના 2006માં થઈ હતી.<ref name="smh2" /> એ વર્ષે, અસાંજેે વિકિલીક્સ પાછળની વિચારધારા નક્કી કરતાં બે નિબંધ લખ્યા હતાઃ “જો આપણે કંઈ પણ શીખ્યા હોઈએ, તો શાસન પદ્ધતિના વર્તનને ધરમૂળથી બદલી નાંખવા માટે આપણે સ્પષ્ટપણે અને સાહસિકપણે વિચારવું જ જોઈએ, આ એ શાસનપદ્ધતિઓ છે જેને બદલાવું નથી. આપણે તેમના કરતાં વધુ વિચારવું જ જોઈએ, જેઓ આપણી આગળ નીકળી ગયા છે અને જેમણે પ્રૌદ્યોગિક પરિવર્તનોની ખોજ કરી છે, એવા પરિવર્તનો કે જે આપણને આપણા પૂર્વજો ન કરી શક્યા હોય તેવા કામ કરવાના રસ્તાઓ પર ઉત્તેજન આપે છે.”<ref name="Whelan">{{cite web | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-1299311/FBI-question-WikiLeaks-mother-Welsh-home-Agent-interrogate-distressed-woman-search-sons-bedroom.html|title = FBI question WikiLeaks mother at Welsh home: Agents interrogate 'distressed' woman, then search her son's bedroom | author = Andy Whelan and Sharon Churcher | date = 1 August 2010 | access-date = 1 December 2010}}</ref><ref>{{cite web | url = http://iq.org/conspiracies.pdf | title = State and Terrorist Conspiracies | first = Julian | last = Assange | date = 10 November 2006 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 29 ઑગસ્ટ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070829163014/http://iq.org/conspiracies.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://iq.org/conspiracies.pdf | title = Conspiracy as Governance | first = Julian | last = Assange | date = 3 December 2006 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 29 જાન્યુઆરી 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070129125831/http://iq.org/conspiracies.pdf | url-status = dead }}</ref> આ બ્લોગમાં તેમણે લખ્યું, “એક સંસ્થા જેટલી વધુ રહસ્યપ્રિય અને અન્યાયી હોય, તેટલી જ વધુ, ગુપ્ત માહિતી જાહેર થઈ જવાની બીક અને વહેમ તેના નેતૃત્વ અને આયોજન સમિતિમાં પ્રેરાય છે. ... કારણ કે અન્યાયી વ્યવસ્થાઓ, તેમના સ્વભાવ દ્વારા વિરોધીઓને પ્રેરે છે, અને ઘણા સ્થળોએ ભાગ્યે જ ઉપરી હાથ હોય છે, મોટા પાયે ગુપ્ત માહિતી જાહેર થઈ જતાં, જે લોકો શાસન કરવાના વધુ મુક્ત સ્વરૂપો સાથે તેમનું (આવી અન્યાયી વ્યવસ્થાઓનું) સ્થાન લેવાની શોધમાં છે, તેમની સામે તેઓ તીવ્રપણે ઘવાય છે.”<ref name="Whelan" /><ref>{{cite web | url = http://iq.org | title = The non linear effects of leaks on unjust systems of governance | date = 31 December 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020051936/http://iq.org/ | archive-date = 20 ઑક્ટોબર 2007 | access-date = 5 જાન્યુઆરી 2011 | url-status = live }}</ref> અસાંજે વિકિલીક્સના નવ-સભ્યોની સલાહકાર સમિતિમાં બેસે છે, અને તેમના તરફથી જાણીતા મીડિયા પ્રવક્તા છે. વર્તમાનપત્રો તેમને વિકિલીક્સના “નિર્દેશક” <ref name="mcgreal" /> અથવા “સ્થાપક” તરીકે વર્ણવે છે, જ્યારે અસાંજે કહ્યું છે કે, “હું પોતાને સ્થાપક નથી કહેતો”; <ref name="leakonomy" /> તેઓ પોતાને વિકિલીક્સના મુખ્ય તંત્રી તરીકે વર્ણવે છે,<ref>{{cite news | url = http://www.huffingtonpost.com/tedtalks/julian-assange-why-the-wo_b_651329.html | title = Julian Assange: Why the World Needs WikiLeaks | publisher = Huffington Post | date = 19 July 2010 | access-date = 22 August 2010}}</ref> અને જણાવે છે કે (વેબ)સાઈટ પર મૂકાતા દસ્તાવેજોની ચકાસણી પ્રક્રિયામાં અંતિમ નિર્ણય તેમનો હોય છે.<ref name="motherjones" /> સાઈટ માટે કામ કરતાં અન્ય તમામની જેમ, અસાંજે પગાર વિનાના સ્વયંસેવક છે.<ref name="leakonomy" /><ref>[http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board#Julian_Assange.2C_investigative_journalist.2C_programmer_and_activist વિકિલીક્સ: સલાહકારી બોર્ડ – જુલિયન અસાંજે, શોધ પત્રકાર, પ્રોગ્રામર અને કાર્યકર્તા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912101437/http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board#Julian_Assange.2C_investigative_journalist.2C_programmer_and_activist |date=2010-09-12 }} (ટૂંકો જીવનપરિચય વિકિલીક્સના મુખ્ય પેજ પર છે)</ref><ref>[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2006496,00.html હાર્રેલ, એબેન, (26 July 2010) ''2-મિન. બાયો વિકિલીક્સ ફાઉન્ડર જુલિયન અસાંજે'' 26 જુલાઈ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825145220/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2006496,00.html |date=25 ઑગસ્ટ 2013 }} ''ટાઈમ'' .</ref><ref>[http://www.democracynow.org/2010/6/17/wikileaks_whistleblowers વિકિલીક્સના સંસ્થાપકની તપાસ અને લેકરના વિડીયોમાં ઈરાકોની હત્યા દર્શાવવા બદલ ધકપકડની અફવા] - ''ડેમોક્રસી નાઉ'' ! દ્વારા વિડીયોની નોંધ</ref> <ref>{{cite web | author = Adheesha Sarkar | url = http://www.telegraphindia.com/1100810/jsp/opinion/story_12789816.jsp | title = The People'S Spy | publisher = Telegraphindia.com | date = 10 August 2010 | access-date = 22 August 2010}}</ref> અસાંજે કહે છે કે વિકિલીક્સ સિવાયના સમગ્ર વિશ્વના પ્રેસે સંયુક્તપણે કર્યા, તેના કરતાં વધુ વર્ગીકૃત દસ્તાવેજો વિકિલીક્સે જાહેર કર્યા છેઃ “આ એવું કંઈક નથી કે અમે કેટલા સફળ છીએ એમ કહેવાની રીતે હું કહું છું - સાચું કહીએ તો, આ બાકીના માધ્યમોની જોખમકારક સ્થિતિ તમને બતાવે છે. (વિકિલીક્સ સિવાયના) સમગ્ર વિશ્વના સંયુક્ત પ્રેસ કરતાં, કઈ રીતે પાંચ લોકોનું આ જૂથ જનતા સમક્ષ વધુ ગુપ્ત માહિતીઓ જાહેર કરવામાં સફળ રહ્યું? આ શરમજનક છે.”<ref name="smh2" /> અસાંજે એમ કહીને પત્રકારત્વમાં “પારદર્શક” અને “વૈજ્ઞાનિક” અભિગમની વકીલાત કરે છે, કે “તમે સંપૂર્ણ પ્રાયોગિક આધાર સામગ્રી અને પરિણામો વિના ભૌતિક વિજ્ઞાન પર પ્રશ્નપત્ર ન છાપી શકો; એવું પત્રકારત્વનું માનક હોવું જોઈએ.”<ref name="journalism_2010" /><ref>{{cite web | url = http://www.csmonitor.com/USA/Military/2010/0726/Julian-Assange-the-hacker-who-created-WikiLeaks | title = Julian Assange: the hacker who created WikiLeaks | publisher = Csmonitor.com | date = | access-date = 22 August 2010}}</ref> 2006માં, ''કાઉન્ટરપંચ'' એ તેમને “ઓસ્ટ્રેલિયાના સૌથી કુખ્યાત ભૂતપૂર્વ કમ્પ્યુટર હેકર” કહ્યા હતા.<ref name="wankworm"/> ''ધ એજ'' એ પણ તેમને “વિશ્વના સૌથી વધુ રસપ્રદ લોકોમાંના એક” અને “ઈન્ટરનેટના આઝાદીના લડવૈયા” કહ્યા હતા.<ref name="theage1" /> અસાંજે પોતાને “માનવજાતની ભલાઈ અંગે અત્યંત શંકાશીલ” કહે છે.<ref name="theage1" /> ''પર્સનલ ડિમૉક્રસિ ફૉરમે'' કહ્યું હતું કે કિશોર તરીકે તેઓ “ઓસ્ટ્રેલિયાના સૌથી પ્રખ્યાત નૈતિક કમ્પ્યુટર હેકર હતા.”<ref name="pdf" /> તેઓ મોટા પાયે સ્વ-શિક્ષિત અને વિજ્ઞાન તેમજ ગણિતમાં બહોળું વાંચન ધરાવનાર,<ref name="smh1" /> અને બૌદ્ધિક હરીફાઈમાં સફળ હોવાનું વર્ણવાયા છે.<ref>[http://www.guardian.co.uk/media/2010/aug/01/julian-assange-wikileaks-afghanistan જુલિયન અસાંજે, ઓનલાઈનય યુગના સંત જેમણે બૌદ્ધિક લડાઈમાં સિદ્ધી હાંસલ કરી છે.] 1 August 2010</ref> કેન્યામાં થયેલી ગેરકાયદે હત્યાઓ, આફ્રિકન કાંઠા પર ઠલવાતા ઝેરી કચરા, ચર્ચ ઓફ સાયન્ટોલોજીની પત્રિકાઓ, ગ્વાન્તેનામો બેની પ્રક્રિયાઓ, 12 જુલાઈ 2007ના રોજ બગદાદ પર થયેલા હવાઈ હુમલાના દ્રશ્યો અને અન્ય દસ્તાવેજોમાં સામેલ કૌપથીંગ તેમજ જુલિયસ બાએર જેવી વિશાળ બેંકો અંગેની દસ્તાવેજી સામગ્રી જાહેર કરવામાં વિકિલીક્સ સામેલ છે.<ref name="autogenerated1" /> 2010માં ઓસ્લો ફ્રિડમ ફૉરમમાં જ્યારે વિકિલીક્સના સિદ્ધાંત અને અભિપ્રેત ઉદ્દેશ અંગે પૂછાયું, ત્યારે અસાંજે જણાવ્યુઃ<ref>{{Cite web | last = Lysglimt | first = Hans | authorlink = Hans Lysglimt | title = Transcript of interview with Julian Assange (2010-4-26) | work = Oslo Freedom Forum | publisher = Farmann Magazine | date = 2010-12-9 | url = http://www.farmann.no/?p=1627 | access-date = 2010-12-14 | archive-date = 2011-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110827101252/http://www.farmann.no/?p=1627 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> અમારું લક્ષ્ય ન્યાયી સંસ્કૃતિ હોવાનો છે. આ એક વ્યક્તિગત અભિપ્રેરક લક્ષ્ય જેવું છે. અને સંદેશ પારદર્શકતાનો છે. સંદેશને લક્ષ્ય સાથે ગૂંચવવામાં ન આવે તે મહત્વપૂર્ણ છે. તેમ છતાં, અમે માનીએ છીએ કે આ એક ઉત્તમ સંદેશ છે. પારદર્શકતા સાથે ન્યાય પ્રાપ્ત કરવો. આવું કરવાનો આ સારો માર્ગ છે, અને આ ઘણી બધી ભૂલો ન કરવા માટેનો પણ એક સારો માર્ગ છે. અમારી પાસે એક જુદા જ પ્રકારનો રાજકીય સિદ્ધાંત છે, તે જમણો નથી તે ડાબો નથી, તે સમજણ અંગેનો છે. તમે કોઈ પણ સલાહ આપી શકો તે પહેલા, વિશ્વ સાથે કઈ રીતે કામ લેવું તે અંગેના કોઈ પણ કાર્યક્રમ, કઈ રીતે નાગરિકોને સમાજમાં મૂકવા. લોકો પર પ્રભાવ કેવી રીતે ઉભો કરવો, તમારી પાસે એ કાર્યક્રમ હોઈ શકે તે પહેલા, સૌપ્રથમ તમારે સમજવું પડે છે ખરેખર શું ચાલી રહ્યું છે.... અને તેથી ગેરસમજણમાંથી આવતો કોઈ પણ કાર્યક્રમ અથવા ભલામણ, કોઈ પણ રાજકીય સિદ્ધાંત, પોતે જ એક ગેરસમજણ હશે. તેથી, અમે કહીએ છીએ, કે કેટલેક અંશે તમામ રાજકીય સિદ્ધાંતો વર્તમાનમાં નાદાર છે. કારણ કે તેમણે વિશ્વને સંબોધવા માટેની જરૂરી કાચી સામગ્રી તેમની પાસે નથી. ખરેખર શું ચાલી રહ્યું છે તે સમજવા માટેની કાચી સામગ્રી. </blockquote> === જાહેર દેખાવ === [[File:Julian Assange 20091117 Copenhagen 1 cropped to shoulders.jpg|thumb|કોપનહેગનમાં અસાંજે, 2009]] વિકિલીક્સ ઉપર મોટી સત્તા અને સંપાદકીય નિયંત્રણ રાખવા ઉપરાંત, અસાંજે તેના જાહેર ચહેરા તરીકે પણ વર્તે છે. તેમણે માધ્યમોના અનેક પરિસંવાદોમાં ભાગ લીધો છે, જેમકે, કાનકૂનમાં ન્યૂ મીડિયા ડેઝ '09<ref name="mediadays" /> યુસી બર્કલી ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઑફ જર્નાલિઝમમાં સંશોધાત્મક અહેવાલ લેખન પર ના 2010ની લોગન ચર્ચા પરિષદ, <ref name="fora.tv" /> અને હેકર પરિસંવાદો, મુખ્યત્વે 25મી અને 26મી કેઑસ કમ્યુનિકેશન કૉંગ્રેસ.<ref name="events.ccc.de" /> વર્ષ 2010ના પહેલા છ માસના ગાળામાં, તેણે અલ ઝઝીરા અંગ્રેજી, એમએસએનબીસી (MSNBC) ડિમૉક્રસી રાઇટ નાઉ, આરટી (RT) તેમજ ''ધ કોલ્બર્ટ રિપોર્ટ'' માં દેખા દીધી હતી, અને વિકિલીક્સ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ બગદાદ હવાઈ હુમલાના વિડિઓ અંગે ચર્ચા કરી હતી. 3 જૂનના દિવસે ડેનિયલ એલ્સબર્ગ સાથે પર્સનલ ડિમૉક્રસી ફૉરમ પર તેમણે વિડિઓ કૉન્ફરન્સિંગ દ્વારા દેખા દીધી હતી.<ref name="personal" /><ref name="cjr" /> યુએસએ (USA)માં વ્યક્તિગત રીતે હાજર ન થવા પર એલ્સબર્ગે એમએસએનબીસી (MSNBC)ને કહ્યું હતું કે, "તેણે (અસાંજે)એ આપેલા કારણ" પ્રમાણે, "તેના માટે આ દેશમાં આવવું સલામત ન હતું." 11 જુનના લાસ વેગાસ ખાતે યોજાઈ રહેલી ઈનવેસ્ટિગેટિવ રિપૉર્ટર્સ ઍન્ડ ઍડિટર્સ કોન્ફરન્સની શૉ કેસ પેનલમાં તે હાજર રહેનાર હતા,<ref name="nicar"></ref> પરંતુ એવા અહેવાલો છેકે, તેમણે કેટલાક દિવસો પહેલા જ (આવવાનું) રદ્દ કરી નાખ્યું હતું.<ref name="poulsen"></ref> 10 જૂન 2010ના એવા અહેવાલો આવ્યા હતા કે, પેન્ટાગોનના અધિકારીઓ તે ક્યાં છે, તે શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે.<ref name="pentagonhunt"></ref><ref name="tdbmanhunt"></ref> જેના આધાર ઉપર એવા અહેવાલો છે કે, યુ.એસ. (U.S.)ના અધિકારીઓ અસાંજેને પકડવા માગે છે.<ref name="taylor"></ref> એલ્સબર્ગે કહ્યું હતું કે, બ્રેડલી મેનિંગની ધરપકડ અને હવે અસંજ શું પ્રકાશિત કરશે તેવી યુ.એસ. (U.S.) અધિકારીઓની અટકળોના પગલે, "તેની ક્ષેમ-કુશળતા, ભૌતિક જીંદગી, હવે કોઈક જોખમમાં છે."<ref name="ellsbergmsnbc"></ref> ''ધ એટલાન્ટિક'' માં માર્ક એમ્બાન્ડરે એલ્સબર્ગની ચિંતાને "હાસ્યાસ્પદ" ઠેરવી, અને કહ્યું કે, બ્લેક હોલની અંદર તેને ધકેલી દેવાથી એક ડગલું દૂર છે, તેવું મનાવાનું અસાંજેનું વલણ અને તે કેટલાક અંશે તેના કામની બદનામી કરે છે.<ref name="ambinder"></ref> સલૂન.કૉમમાં ગ્લેન ગ્રીનવેલ્ડએ "છુટાછવાયાં માધ્યમ અહેવાલો" પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા કે, અસાંજેની "માનવખોજ" ચાલી રહી છે, એવી દલીલ કરી છે કે, આ અહેવાલો "અનામી સરકારી અધિકારીઓ"ની ટિપ્પણીઓ પર આધારિત છે અને યુ.એસ. (U.S.) સરકાર દ્વારા સંભવિત જાગૃત્તિ લાવનારાઓ સામે ગહન અભિયાન તરીકે પણ હોય શકે છે.<ref name="greenwald"></ref> 21 જૂન 2010ના અસાંજેએ બેલ્જિયમના બ્રસેલ્સમાં એક સુનાવણીમાં ભાગ લીધો, એક મહિનામાં પહેલી વખત તેઓ જાહેરમાં આવ્યા હતા.<ref name="telegraph"></ref> ઈન્ટરનેટ ઉપરના નિયંત્રણો અંગેની ચર્ચા કરનાર પેનલના તેઓ સભ્ય હતા, તાજેતરમાં જ ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા રાષ્ટ્રો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી તારણ પદ્ધતિ પર તેમણે ચિંતા પ્રગટ કરી હતી. ચોક્કસ વિષયો પર માહિતી પ્રકાશિત કરતા અટાકવવા માટે અખબારોને આપવામાં આવતા, ગુપ્ત નિયંત્રણાત્મક આદેશો અને એટલે સુધી કે તે તથ્ય પણ કે આમની ઉપર નિયંત્રણો લાદવામાં આવી રહ્યાં છે, અસાંજેએ આ અંગે વાત કરી હતી. ''ધ ગાર્ડિયન'' નું ઉદાહરણ આપતા તેમણે (અસાંજે)એ ખુલાસો કર્યો હતો કે, કેવી રીતે અખબારો દ્વારા તેમના ઓનલાઈન આર્કાઈવ્ઝ (ઇન્ટરનેટ પર મુકવામાં આવેલી માહિતી)ની સાથે ચેડાં કરવામાં આવે છે અને કેટલીક વખત સમગ્ર લેખ જ હટાવી દેવામાં આવે છે.<ref name="alde"></ref><ref name="guardian"></ref> તેણે (અસાંજે) ''ધ ગાર્ડિયન'' ને જણાવ્યું કે, તેમને પોતાની સલામતિની ચિંતા નથી, પરંતુ, તેઓ હંમેશા સાવચેત છે અને અમેરિકાની મુસાફરી કરવાનું ટાળશે, તેણે કહ્યું હતું કે, "[યુ.એસ.] નાગરિકોના નિવેદનો વ્યાજબી છે. પરંતુ ખાનગીમાં કરવામાં આવેલા કેટલાક નિવેદનો વધુ સવાલો ઊભા કરે છે." "રાજકીય દ્રષ્ટીએ કોઈ પગલું લેવું તેમના માટે મોટી ભૂલ હશે. હું એકદમ સલામતિ અનુભવું છું, પરંતુ, મને મારા વકીલોએ સલાહ આપી છે કે, આ ગાળા દરમિયાન મારે યુ.એસ. (U.S.)ની મુસાફરી ન કરવી જોઈએ."<ref name="telegraph"></ref> 17 જુલાઈના, ન્યૂયોર્ક શહેરમાં યોજાયેલ 2010 હેકર્સ ઑન પ્લાનૅટ અર્થ (હોપ) પરિસંવાદમાં વિકિલીક્સ વતી જેકોબ એપલબેઉમ બોલ્યા હતા, પરિસંવાદમાં સંઘીય જાસૂસોની હાજરીના કારણે, તેમણે અસાંજેનું સ્થાન લીધું હતું.<ref name="repair"></ref><ref>{{cite web | last = McCullagh | first = Declan | url = http://news.cnet.com/8301-1009_3-20010861-83.html | title = Feds look for Wikileaks founder at NYC hacker event | publisher = News.cnet.com | date = 16 July 2010 | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 27 ઑગસ્ટ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110827013027/http://news.cnet.com/8301-1009_3-20010861-83.html | url-status = dead }}</ref> તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે, વિકિલીક્સ પર રજૂઆત કરવાની વ્યવસ્થા થોડા સમય માટે બંધ કર્યા પછી ફરી શરૂ થઈ ગઈ છે અને ચાલી રહી છે.<ref name="repair"></ref><ref>[https://docs.google.com/document/pub?id=1ebTGiyaQQ2HSCOpqsD8GD7x_7IBqkeYZ4jfEJ_rYeFQ Jacob Appelbaum, WikiLeaks keynote: 2010 Hackers on Planet Earth conference, New York City], 17 July 2010</ref> 19 જુલાઈ 2010ના ઑક્સફૉર્ડમાં ટીઈડી (TED) પરિસંવાદમાં અસાંજે આશ્ચર્યજનક રીતે વક્તા તરીકે હાજર થયા હતા અને પુષ્ટી કરી હતીકે, વિકિલીક્સે રજૂઆતો લેવાની શરૂ કરી દીધી છે.<ref>{{cite web | url = http://blog.ted.com/2010/07/surprise_speake.php | title = Surprise speaker at TEDGlobal: Julian Assange in Session 12 | publisher = Blog.ted.com | date = | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 19 જુલાઈ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100719101851/http://blog.ted.com/2010/07/surprise_speake.php | url-status = dead }}</ref><ref name="ted_2010"></ref><ref name="geekosystem_2010"></ref> 26 જુલાઈના, અફઘાન વોર ડાયરી બહાર પાડ્યા પછી, અસાંજે પત્રકાર પરિસંવાદ માટે ફ્રન્ટલાઈન ક્લબ ખાતે આવ્યા હતા.<ref name="ustream_2010"></ref> === યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના રાજનયિક સંદેશાઓની જાહેરાત === 28 નવેમ્બર 2010ના રોજ, વિકિલીક્સે તેમના કબજા હેઠળના 251,000 અમેરિકન રાજનયિક સંદેશાઓમાંથી કેટલાકને જાહેર કરવાનું શરૂ કર્યું, જેમાંના 53 ટકા કરતાં વધુ અવર્ગીકૃતની યાદીમાં છે, 40 ટકા “ખાનગી” છે અને ફક્ત છ ટકા જેટલા “અગંત” વર્ગીકૃત કરાયેલા છે. ત્યાર પછીના દિવસે, ઓસ્ટ્રેલિયાના મુખ્ય સરકારી વકીલ, રોબર્ટ મેક ક્લેલેન્ડે, પત્રકારોને કહ્યું કે ઓસ્ટ્રેલિયા અસાંજેની પ્રવૃત્તિઓ અને વિકિલીક્સની તપાસ કરશે.<ref>{{cite web | url = http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2010/11/2010112961154954144.html | title = Australia opens WikiLeaks inquiry | publisher = Al Jazeera English | date = | access-date = 1 December 2010}}</ref> તેમણે કહ્યું કે “ઓસ્ટ્રેલિયાના દ્રષ્ટિકોણથી, અમને લાગે છે કે અહીં શક્યપણે એવા ઘણા ગુનાહિત કાયદાઓ છે, જે આ માહિતી જાહેર થવાથી ભંગ થયા હોઈ શકે છે. ઓસ્ટ્રેલિયન ફેડરલ પોલીસ તે તરફ જોઈ રહી છે.”<ref>{{cite web | url = http://www.attorneygeneral.gov.au/www/ministers/mcclelland.nsf/Page/Transcripts_2010_FourthQuarter_29November2010-DoorstoponleakingofUSclassifieddocumentsbyWikiLeaks | title = Doorstop on leaking of US classified documents by Wikileaks | publisher = Attorney-General for Australia | date = 29 November 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 6 ઑક્ટોબર 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111006010131/http://www.attorneygeneral.gov.au/www/ministers/mcclelland.nsf/Page/Transcripts_2010_FourthQuarter_29November2010-DoorstoponleakingofUSclassifieddocumentsbyWikiLeaks | url-status = dead }}</ref> મેક ક્લેલેન્ડે એ શક્યતાને નકારી નહોતી કે, ઓસ્ટ્રેલિયન સત્તાધિકારીઓ અસાંજેનો પાસપોર્ટ રદ કરે, અને તેમને ચેતવણી આપે કે તેઓ જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા પરત ફરે ત્યારે આરોપોનો સામનો કરી શકે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.monstersandcritics.com/news/asiapacific/news/article_1602108.php/Australia-warns-WikiLeaks-Assange-of-charges-if-he-returns | title = Australia warns Assange of possible charges if he returns to Australia | publisher = Monstersandcritics.com | date = 17 November 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 2 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101202041632/http://www.monstersandcritics.com/news/asiapacific/news/article_1602108.php/Australia-warns-WikiLeaks-Assange-of-charges-if-he-returns | url-status = dead }}</ref> 11 ડિસેમ્બર 2010 સુધીમાં માત્ર 1295, અથવા કુલમાંથી 1 ટકાના 1/૨ જેટલા સંદેશાઓ જાહેર કરાયા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20101205013631/http://213.251.145.96/cablegate.html "સિક્રેટ યુએસ એમ્બેસી કેબલ્સ "], વિકિલિક્સ. સુધારો, 11 ડિસેમ્બર 2010</ref><ref>ગ્રીનવોલ્ડ, ગિલેન્ન (10 ડિસેમ્બર 2010)[http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2010/12/10/wikileaks_media/index.html "ધી મિડિયાસ ઑથોરિટેરિઅનિઝમ એન્ડ વિકિલિક્સ"], સાલોન મિડિયા ગ્રુપ (Salon.com). સુધારો, 11 ડિસેમ્બર 2010</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના કાયદા વિભાગે જાહેરાત સંબંધિત ગુનાહિત તપાસ આદરી છે. યુ.એસ. (U.S.)ના વકીલો અસાંજે વિરુદ્ધ ઘણા નિયમો હેઠળ આરોપો વિચારી રહ્યા છે, પરંતુ કોઈ પણ આરોપ હેઠળ ફરિયાદ કરવી મૂશ્કેલ હશે.<ref>{{cite news|last=Savage|first=Charlie|title=U.S. Prosecutors Study WikiLeaks Prosecution|url=http://www.nytimes.com/2010/12/08/world/08leak.html?partner=rss&emc=rss|access-date=9 December 2010|newspaper=[[The New York Times]]|date=7 December 2010}}</ref> સંદેશાઓની જાહેરાત બાદ લેવાયેલા ''ટાઈમ'' ના ઈન્ટર્વ્યુ માં, રિચર્ડ સ્ટેનજેલે અસાંજેને પૂછ્યું કે શું હિલેરી ક્લિન્ટને રાજીનામું આપવું જોઈએ; તેમણે એમ કહીને જવાબ આપ્યો કે, “જો તેણી યુ.એસ. (U.S.)એ હસ્તાક્ષર કર્યા છે તેવા આંતરરાષ્ટ્રીય કરારોનું ઉલ્લંઘન કરીને યુ.એસ. (U.S.) રાજનયિકોને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની જાસુસીના આદેશ આપવા માટે જવાબદાર હોય, તેમ દર્શાવી શકાતું હોય તો, તેણીએ રાજીનામું આપવું જોઈએ”.<ref>{{cite news | last = Chua | first = Howard | url = http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,2033771,00.html | title = WikiLeaks Founder Assange to TIME: Clinton 'Should Resign' | publisher = TIME | date = | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 2 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101202012544/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,2033771,00.html | url-status = dead }}</ref> પેન્ટાગોન પેપર્સના વ્હિસલ બ્લોઅર ડેનિઅલ એલ્સબર્ગે કહ્યું કે અસાંજે “આપણી [અમેરિકન] લોકશાહીની સેવા કરી રહ્યો છે, અને ચોક્કસપણે, આ દેશમાં, મોટા ભાગના મામલાઓમાં જે કાયદાઓ નથી, તેવી ગુપ્તતાની ધારાઓને પડકારીને, આપણા કાયદાના નિયમોની સેવા કરી રહ્યો છે.” વિકિલીક્સના અમેરિકન રાજનયિક સંદેશાઓની જાહેરાત અંગે યુ.એસ. (U.S.) માટેના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની દ્રષ્ટિના મુદ્દા પર, એલ્સબર્ગે ઉમેર્યું કે “તેઓ સ્પષ્ટપણે ઘણી રીતે ખૂબ સક્ષમ વ્યક્તિ છે. હું માનુ છું કે તેમની સાહજિક વૃત્તિએ આમાંની મોટા ભાગની સામગ્રી જાહેર હોવાની લાયકાત ધરાવે છે. આપણે ખૂબ નાના હિસ્સા પર ચર્ચા કરી રહ્યા છે, જે ન કરવા જેવી છે. તેમણે હજું એવું કંઈ પણ જાહેર નથી કર્યું, જેનાથી કોઈની પણ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને ઠેસ પહોંચે.”<ref name="ellsbergdanger"> {{cite web | url = http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2010-06-11/daniel-ellsberg-wikileaks-julian-assange-in-danger | title = Daniel Ellsberg: Wikileaks' Julian Assange "in Danger" | work = [[The Daily Beast]] | first = Samuel P. | last = Jacobs | date = 11 June 2010 | access-date = 5 July 2010}}</ref> === પ્રકાશક તરીકેની ભૂમિકા=== અસાંજે 2009નો અમ્નેસ્ટિ ઇન્ટરનેશનલનો મીડિયા અવૉર્ડ મેળવ્યો,<ref name="amnestyint"></ref> જેનો હેતુ “માનવ અધિકારોના પત્રકારત્વમાં શ્રેષ્ઠતા ઓળખવા”નો હોય છે,<ref>{{cite web | url = http://www.amnesty.org.uk/content.asp?CategoryID=10058 | title = AIUK: Media Awards | publisher = Amnesty.org.uk | access-date = 4 December 2010}}</ref> અને તેઓ સેન્ટર ફોર ઇન્વેસ્ટીગેટીવ જર્નાલિઝ્મ દ્વારા પત્રકાર તરીકે ઓળખાવાયેલા છે.<ref name="tcij">{{cite web | url = http://www.tcij.org/about-2/teachers-and-speakers/julian-assange | title = Julian Assange | publisher = [[Centre for investigative journalism]] | access-date = 3 December 2010 | archive-date = 21 એપ્રિલ 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120421030036/http://www.tcij.org/about-2/teachers-and-speakers/julian-assange | url-status = dead }}</ref> ડિસેમ્બર 2010માં, યુએસના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ફિલિપ જે. ક્રોવ્લિએ અસાંજેના પત્રકાર તરીકે વર્ણન સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો, અને એમ પણ જણાવ્યું કે યુએસ વિદેશ મંત્રાલય વિકિલીક્સને મીડિયા સંગઠન તરીકે માન્ય નથી રાખતું. પત્રકારોના પ્રશ્નના જવાબમાં, ક્રોવ્લિએ કહ્યુ; “હું માનું છે કે તે અરાજકતાવાદી છે, પરંતુ પત્રકાર નથી”.<ref>ફિલિપ જે. ક્રૌવલે, આસિસ્ટન્ટ સેક્રેટરી, [http://www.state.gov/r/pa/prs/dpb/2010/12/152291.htm ૨ ડિસેમ્બર 2010 ડેયલી પ્રેસ બ્રિફીંગ], વોશિંગ્ટન, ડીસી </ref> એલેક્સ માસ્સીએ ધ સ્પેક્ટેટર (The Spectator)માં લખેલા લેખમાં કહ્યું “હા, જુલિયન અસાંજે પત્રકાર છે”, પરંતુ સ્વીકાર્યું કે “સમાચારનો માણસ” અસાંજે માટે વધુ સારું વર્ણન હોઈ શકે છે. અસાંજે કહ્યું છે કે તેઓ 25ની ઉંમરથી તથ્યાત્મક સામગ્રી છાપતા આવ્યા છે, અને એટલે તેઓ પત્રકાર છે કે નહિં તેની ચર્ચા કરવી જરૂરી નથી. તેમણે જણાવ્યું છે કે તેમની ભૂમિકા “મુખ્ય રૂપે પ્રકાશક અને મુખ્ય તંત્રીની છે, કે જે અન્ય પત્રકારોને સુનિયોજિત કરે છે અને નિર્દેશ આપે છે”.<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/world/blog/2010/dec/03/julian-assange-wikileaks | title = Julian Assange answers your questions | publisher = The Guardian | author = Julian Assange | date = 3 December 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref> == કથિત જાતીય આરોપો == 20 ઓગસ્ટ 2010ના અસાંજે વિરૂદ્ધ તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી અને સ્વીડનમાં બે મહિલાઓ, ઉંમર વર્ષ 26 અને 31,<ref>{{cite web| author = TNN | url = http://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Sex-accusers-boasted-about-their-conquest-of-WikiLeaks-founder-Julian-Assange/articleshow/7068149.cms | title = Sex accusers boasted about their 'conquest' of WikiLeaks founder Julian Assange | publisher = The Times of India | work = Timesofindia.indiatimes.com | date = 21 August 2010 | access-date = 10 December 2010 }}</ref> પહેલો એન્કોપિંગમાં અને બીજું સ્ટોકહોમમાં જાતિય સમાગમના અનુસંધાનમાં, સામે સ્વીડનમાં ધરપકડનો હુકમ કાઢવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/09/08/AR2010090803240.html | title = WikiLeaks stalled by Swedish inquiry into allegations of rape by founder Assange | work = [[The Washington Post]] | date = 9 September 2010 | access-date = 9 September 2010 | first = Edward | last = Cody}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.aklagare.se/In-English/ | title = Swedish inquiry reopen investigations into allegations of sexual misconduct by founder Assange on third level of appeal | work = Anklagermyndigheten | date = 10 September 2010 | access-date = 10 September 2010 | archive-date = 17 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101217230139/http://www.aklagare.se/In-English/ | url-status = dead }}</ref> તપાસ શરૂ થઈ તેની ટૂંક સમયમાં, મુખ્ય ખટલા અધિકારી ઈવા ફિન્નેએ અસાંજેની ધરપકડનું હુકમનામું કાઢી નાખ્યું હતું, જ્યારે આ અંગેની માહિતી મળી ત્યારે ફરિયાદ નોંધનારા કોલ ઉપરના ખટલા અધિકારીના અહેવાલને બાજુએ મુકતા કહ્યું હતું કે, "મને નથી લાગતું કે તેણે બળાત્કાર કર્યો છે તેવી શંકા કરવાને કોઈ કારણ છે."<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11049316|title=Swedish rape warrant for Wikileaks' Assange cancelle|publisher=BBC}}</ref> આમ છતાં, સ્થાનિક કાયદામાં વર્ણનના આધાર પર પજવણીના સંભવિત આરોપની તપાસ ચાલુ રહી.<ref>{{cite news | url = http://www.dn.se/nyheter/sverige/aklagare-misstankarna-mot-julian-assange-kvarstar-1.1158117 | newspaper = [[Dagens Nyheter]] | title = Åklagare: Misstankarna mot Julian Assange kvarstår | access-date = 3 November 2010 | archive-date = 28 ઑગસ્ટ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100828115732/http://www.dn.se/nyheter/sverige/aklagare-misstankarna-mot-julian-assange-kvarstar-1.1158117 | url-status = dead }} {{da}}</ref> અસાંજેએ આ આરોપોને કાઢી નાખ્યા અને કહ્યું કે, બંને મહિલાઓ સાથે તેણે સહમતિથી જાતિય સંબંધો બાંધ્યા હતા, અને સહયોગીઓ સાથે મળીને તેણે જાહેર કર્યું કે, આ તેમના ચરિત્ર્ય હનનનો પ્રયાસ હતો અને મલિન કલંક અભિયાન હતું.<ref>{{cite news | last = Davies | first = Caroline | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/aug/22/wikileaks-julian-assange-denies-rape-allegations | title = WikiLeaks founder Julian Assange denies rape allegations | newspaper = [[The Guardian]] | date = 22 August 2010}}</ref><ref name="GuardCharges">{{cite web | author = David Leigh, Luke Harding, Afua Hirsch and Ewen MacAskill | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/nov/30/interpol-wanted-notice-julian-assange | title = WikiLeaks: Interpol issues wanted notice for Julian Assange | publisher = The Guardian | date = | access-date = 1 December 2010}}</ref> 31 ઓગસ્ટના એક કલાક સુધી પોલીસ દ્વારા તેની પૂછપરછ કરવામાં આવી હતી, <ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/aug/31/wikileaks-julian-assange-questioned | title = WikiLeaks founder Julian Assange questioned by police | newspaper = The Guardian | date = 31 August 2010}}</ref> 1 સપ્ટેમ્બરના સ્વીડનના વરિષ્ઠ ફોજદારી ખટલો દાખલ કરનાર મેરિએન એનવાય, એ નવી માહિતી મળી હોવાનું ટાંકીને ફરી તપાસ ખોલાવી હતી. મહિલાના વકીલ કાલેસ બોર્ગસ્ટ્રોમ, જેઓ સ્વીડનના રાજકારણી પણ છે, તેમણે ખટલો નહીં ચલાવવાના નિર્ણય સામે અપીલ પણ દાખલ કરી હતી.<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/sep/01/sweden-julian-assange-rape-investigation | title = Sweden reopens investigation into rape claim against Julian Assange | newspaper = The Guardian | date = 10 September 2010}}</ref> અસાંજેએ કહ્યું કે, તેમની સામેના આરોપો વિકિલીક્સના દુશ્મનો દ્વારા "ગોઠવાયેલા" છે.<ref name="swissasylum"></ref> ઓક્ટોબર માસના અંતભાગમાં, સ્વિડનના નાગરિકત્વ અને ત્યાં કામ કરવા માટે પરવાનો માંગતી અસાંજેની અરજી સ્વિડને કાઢી નાખી. 4 નવેમ્બરના અસાંજેએ કહ્યુંકે, તેઓ સ્વિત્ઝરલેન્ડમાં રાજકીય રાજ્યાશ્રય માટે અરજી કરવાનું વિચારી રહ્યાં છે, જેની "વાસ્તવિક સંભાવના" છે.<ref name="swissasylum">{{cite news | url = http://news.smh.com.au/breaking-news-technology/wikileaks-founder-may-seek-swiss-asylum-interview-20101105-17gbx.html | title = Wikileaks founder may seek Swiss asylum: interview | date = 5 November 2010 | newspaper = The Sydney Morning Herald | access-date = 28 November 2010}}</ref> 18 નવેમ્બરના, સ્ટોકહોમ જિલ્લા અદાલતે, અસાંજેની અટકાયત કરવાની અને તેની પૂછપરછ કરવાની અરજીને મંજૂરી આપી.<ref name="msnbc1811">{{cite web | url = http://www.msnbc.msn.com/id/40250098/ns/world_news-europe/ | title = Sweden to issue int'l warrant for Assange | author = Karl Ritter, Malin Rising | publisher = Msnbc.com | date = 18 November 2010 | access-date = 4 December 2010 | archive-date = 4 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101204061249/http://www.msnbc.msn.com/id/40250098/ns/world_news-europe/ | url-status = dead }}</ref><ref name="appeal lost">[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11831519 સ્વીડને વિકિલિક્સ અસાંજેની અટકાયતના આદેશને યોગ્ય ઠેરવ્યો.]. બીબીસી</ref><ref>{{cite web | url = http://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikileaks-to-drop-another-bombshell-20101122-1849y.html | title = WikiLeaks to drop another bombshell | publisher = The Sydney Morning Herald | date = 23 November 2010 | access-date = 1 December 2010}}</ref> 20 નવેમ્બરના સ્વીડનના નેશનલ ક્રિમનલ પોલીસ ફોર્સ દ્વારા ઇન્ટરપોલ મારફતે અસાંજેની સામે આંતરરાષ્ટ્રીય ધરપકડ વૉરન્ટ કાઢવામાં આવ્યું; સેનઝેન ઈન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ દ્વારા યુરોપીય ધરપકડ વૉરન્ટ પણ કાઢવામાં આવ્યું હતું.<ref name="FT">{{cite web | url = http://www.ft.com/cms/s/0/b5852504-f592-11df-99d6-00144feab49a.html#axzz165xMmp9x | title = Warrant for WikiLeaks founder condemned | publisher = Ft.com | date = 22 November 2010 | access-date = 29 November 2010}}</ref><ref name="lateline">{{cite web | url = http://www.abc.net.au/lateline/content/2010/s3071847.htm | title = Assange hits back at rape allegations | publisher = Australian Broadcasting Corporation}}</ref> 30 નવેમ્બર 2010ના સ્વિડનની વિનંતી પર "જાતિય ગુનાઓના આરોપો", પર પૂછપરછ કરવા માટે, ઈન્ટરપોલ દ્વારા સ્વિડન વતી રેડ નોટિસ કાઢવામાં આવી.<ref name="bbc">{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11880965 | title = Wikileaks' Assange appeals over Sweden arrest warrant | publisher = BBC News | date = 1 December 2010 | access-date = 1 December 2010}}</ref><ref>{{cite web | author = Interpol | url = http://www.interpol.int/Public/ICPO/PressReleases/PR2010/News20100513.asp | title = Enhancing global status of INTERPOL Red Notices focus of high level meeting | publisher = Interpol.int | date = 14 May 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 29 જૂન 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629193232/http://www.interpol.int/Public/ICPO/PressReleases/PR2010/News20100513.asp | url-status = dead }}</ref> જોકે, સ્વિડનની વિનંતીમાં છેડતી, ગેરકાયદેસર ત્રાસનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, અસાંજે અને બીજા કેટલાક માધ્યમોના અહેવાલ પ્રમાણે, સહમતિથી પરંતુ અસુરક્ષિત જાતિય સંબંધના બનાવોમાંથી વિવાદ ઊભો થયો છે.<ref name="audec04">{{cite web | url = http://www.smh.com.au/world/timing-of-sex-case-sparks-claims-of-political-influence-20101203-18jv3.html | title = Timing of sex case sparks claims of political influence | author = Dylan Welch | publisher = The Sydney Morning Herald | date = 3 December 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref><ref name="apdec02">{{cite news | url = http://www.physorg.com/news/2010-12-assange-legal-options-narrow.html | title = The noose tightens around WikiLeaks' Assange | author = Raphael Satter and Malin Rising |agency=Associated Press | date = 2 November 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref> જોકે, વકીલે અસાંજે ઉપર આરોપ મુક્યો હતો કે, અસાંજે દ્વારા સુઈ ગયેલી મહિલા સાથે અસુરક્ષિત જાતિય સંબંધ બાંધવામાં આવ્યો હતો. અસાંજેના વકીલે કહ્યું હતું કે, સ્વિડનની બહાર "મિ. અસાજે ખટલો માંડનારના સવાલોનો જવાબ સ્વૈચ્છાએ આપવા માટે મુલાકાત કરવા તૈયાર છે, તે નિર્વિવાદિત સત્ય છે છતાં સ્વિડનના સત્તાધિશો દ્વારા ખૂબ અનિયમિત અને અસામાન્ય રીતે રેડ નોટિસ કાઢવામાં આવી છે." <ref>{{cite web | first = Mark | last = Townsend | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/01/police-seek-julian-assange-rape-claims | title = British police seek Julian Assange over rape claims | publisher = Guardian | date = 1 December 2010 | access-date = 3 December 2010}}</ref> અને એમ પણ કહ્યું હતું કે, "પ્રત્યાર્પણના પ્રયાસોને પણ ટક્કર આપવામાં આવશે. "<ref>{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11921080 | title = Wikileaks' Julian Assange to fight Swedish allegations | publisher = BBC | date = 5 December 2010 | access-date = 5 December 2010}}</ref> કારણ કે, એવી શક્યતા રહેલી છે કે, સ્વિડન તેમને યુનાઈટે સ્ટેટ્સને સોંપી દે.<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/05/julian-assange-lawyers-being-watched | title = Julian Assange's lawyers say they are being watched | author = Sam Jones and agencies | publisher = The Guardian | date = 5 December 2010 | access-date = 5 December 2010}}</ref> 7 ડિસેમ્બરના લંડનની મેટ્રોપોલિટિન પોલીસ સર્વિસની પોલીસ સાથે સ્વેચ્છાએ સાથે મુલાકાત પછી, અસાંજેની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.<ref name="bbc1207"></ref> ત્યારબાદ તે દિવસે, અસાંજેને જામીન આપવાનો ઈન્કાર કરી દેવામાં આવ્યો અને કસ્ટડી રિમાન્ડ લેવામાં આવી.<ref>{{cite web| last = Vinograd| first = Cassandra| last2 = Satter| first2 = Raphael G.| title = Judge Denies WikiLeaks Founder Julian Assange Bail| newspaper = The Associated Press| date = 7 December 2010| url = http://news.yahoo.com/s/ap/20101207/ap_on_hi_te/wikileaks| access-date = 7 December 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20101208053605/http://news.yahoo.com/s/ap/20101207/ap_on_hi_te/wikileaks| archive-date = 8 ડિસેમ્બર 2010| url-status = live}}</ref> 14 ડિસેમ્બરના અસાંજેને જામીન મળી ગયા પરંતુ તેમને કસ્ટડીમાં જ રાખવામાં આવ્યા, આ સાથે 240000 પાઉન્ડની જામીન અને પાસપોર્ટ સોંપી દેવા જેવી શરતો લાદવામાં આવી. અસાંજેના વકીલ માર્ક સ્ટિફન્સે, આ કાયદાકીય પ્રક્રિયાની સરખામણી દેખાડાના ખટલા સાથે કરી છે.<ref>http://www.bbc.co.uk/news/uk-11989216</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.rte.ie/news/2010/1214/wikileaks.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-05 |archive-date=2010-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216020158/http://www.rte.ie/news/2010/1214/wikileaks.html |url-status=dead }}</ref>અસાંજેની બચાવ ટૂકડીમાં માનવાધિકાર વકીલો જેફરી રોબર્ટસન<ref>[http://www.theage.com.au/world/geoffrey-robertson-to-defend-assange-20101207-18oc6.html અસાંજેના બચાવમાં જિઓફ્રેય રોબર્ટસન]</ref> અને હેલેના કેનેડીની{{Citation needed|date=December 2010}} સાથે સાથે જેનિફર રોબિન્સનન<ref>અસાંજે[https://web.archive.org/web/20101214060752/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j46K4cMwoVbD8InbfwFwU3eiceIg?docId=CNG.9a1f542d490713273e28084042762a68.691 ને જેલના જુદા વિભાગમાં ખસેડેવામાં આવ્યો.]</ref>નો સમાવેશ થાય છે.<ref>અસાંજે[https://web.archive.org/web/20101214060752/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j46K4cMwoVbD8InbfwFwU3eiceIg?docId=CNG.9a1f542d490713273e28084042762a68.691 ને જેલના જુદા વિભાગમાં ખસેડેવામાં આવ્યો.]</ref> == પ્રશંસા == [[File:Sydney Wikileaks 2010-Dec-10.JPG|thumb|સિડની ટાઉનહૉસની સામે અસાંજેના સમર્થનમાં દેખાવો, 10 ડિસેમ્બર, 2010 ]] યુનાઈટેડ કિંગ્ડમમાં 2010માં અસાંજેની ધરપકડ પછી બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રપતિ, લુઈઝ ઈનાસિયો લૂલા દ સિલ્વાએ અસાંજે સાથે "સહાનુભૂતિ" વ્યક્ત કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/putin-leads-backlash-over-wikileaks-boss-detention-20101209-18rgi.html |title=Putin leads backlash over WikiLeaks boss detention |date=9 December 2010 |access-date=9 December 2010 | first=Maria |last=Antonova |work=Sydney Morning Herald |publisher=Sydney Moring Herald}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=7xAY7KkcUYk |title=President Lula Shows Support for Wikileaks (video available) |date=9 December 2010}}</ref> તેમણે જુલિયન અસાંજેની ધરપકડની ટીકા કરતા તેને "અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્ય પર હુમલો" ગણાવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11966193 |title=Wikileaks: Brazil President Lula backs Julian Assange |date=10 December 2010 |access-date=10 December 2010 | first= |last= |work=BBC News }}</ref> રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ દિમિત્રી મેદવેવના કાર્યાલયના સૂત્રના કહેવા પ્રમાણે, "જાહેર અને બિન-સરકારી સંગઠનોએ તેને કેવી રીતે મદદ કરી શકાય તેના પર વિચારવું જોઈએ." ત્યાર બાદ નાટો (NATO) ખાતે રશિયાના દુત દિમિત્રી રોગોઝીને કહ્યું હતું કે, સ્વિડનના આરોપો પર જુલિયન અસાંજેની વહેલી ધરપકડ દર્શાવે છે કે, પશ્ચિમમાં "માધ્યમોને આઝાદી નથી."<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/09/julian-assange-nobel-peace-prize |title=Julian Assange should be awarded Nobel peace prize, suggests Russia |date=9 December 2010 |access-date=9 December 2010 | first=Luke |last=Harding |location=London |work=The Guardian }}</ref> ડિસેમ્બર 2010માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રોમાં અભિપ્રાય અને અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના ખાસ ખબરપત્રી ફ્રેન્ક લા રુઈએ કહ્યું હતું કે, અસાંજે કે વિકિલીક્સના બીજા કર્મચારી ગણ પર તેમણે આપેલી માહિતીની કોઈપણ જાતની જવાબદારી બનતી નથી, અને નોંધ્યું કે, " માધ્યમોમાં તેના પ્રકાશન અંગે જો કોઈ જવાબદારી ઠરે છે, તો તે માત્ર અને માત્ર એ વ્યક્તિની કે જેણે માધ્યમો સુધી આ માહિતી પહોંચાડી, નહિ કે માધ્યમોની જેમણે તેનું પ્રકાશન કર્યું. આ પારદર્શક રસ્તો છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ભ્રષ્ટાચાર સામે આવ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2010/s3089025.htm |title=UN rapporteur says Assange shouldn't be prosecuted |date=9 December 2010 |access-date=9 December 2010 |author=Eleanor Hall |work=abc.net.au |publisher=[[ABC Online]]}}</ref> 10 ડિસેમ્બરના 500 થી વધુ લોકોએ સિડનીના ટાઉનહોલની બહાર રેલી કાઢી અને બ્રિસ્બેનમાં લગભગ 350 થી વધુ લોકો એકઠાં થયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.sbs.com.au/news/article/1438371/WikiLeaks-supporters-rally-for-Assange |title=એસબીએસ: ''વિકિલિક્સના સમર્થકોને અસાંજે માટેની રેલી'' , 10 ડિસેમ્બર 2010 |access-date=2011-01-05 |archive-date=2010-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101218132501/http://www.sbs.com.au/news/article/1438371/WikiLeaks-supporters-rally-for-Assange |url-status=dead }}</ref> 11 ડિસેમ્બરે મેડ્રિડમાં 100 થી વધુ લોકોએ બ્રિટનના રાજદુતાલયની બહાર દેખાવો યોજ્યાં અને અસાંજેની ધરપકડ સામે વિરોધ નોંધાવ્યો.<ref>http://ca.news.yahoo.com/pro-wikileaks-demos-planned-spain-latin-america.html{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પુરસ્કારો == કેન્યામાં ગેરકાયદે થયેલી હત્યાઓ માટે ''ધી ક્રાય ઓફ બલ્ડ-એક્સ્ટ્રા જ્યુડિસિયલ કિલીંગ એન્ડ ડિસઅપિરિઅન્સ'' તપાસ દ્વારા ખુલાસાઓ કરવા બદલ અસાંજેને 2009ના ઍમ્નિસ્ટિ ઈન્ટરનેશનલ મીડિયા અવોર્ડ (ન્યૂ મીડિયા)<ref name="amnesty"></ref> આપવામાં આવ્યો છે.<ref name="mars"></ref> પુરસ્કાર સ્વીકારતા તેમણે કહ્યું હતું: "આ અન્યાયનું દસ્તાવેજીકરણ થયું તે [[કેન્યા]]<nowiki/>ના નાગરિક સમાજની હિંમત અને તાકાતનું પ્રતિબિંબ છે. ઓસ્કાર ફાઉન્ડેશન, કેએનએચસીઆર (KNHCR), માર્સ જૂથ કેન્યા અને અન્ય સંસ્થાઓના જોરદાર કાર્યો દ્વારા અમને પ્રાથમિક સહકાર હતો, વિશ્વ સમક્ષ આ હત્યાઓને જાહેર કરવાની જરૂરિયાત હતી."<ref name="marsblog"></ref> તેમણે 2008નો ''ઈકોનોમિસ્ટ'' ઈન્ડેક્સ ઓન સેન્સરશીપ અવોર્ડ પણ જીત્યો છે.<ref name="tcij"></ref> અસાંજેને સેમ એડમ્સ અસોસિએટ્સ દ્વારા જાસુસીક્ષેત્રે પ્રામાણિકતા માટે 2010નો સેમ એડમ્સ અવોર્ડ આપવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web | url = http://www.craigmurray.org.uk/archives/2010/08/julian_assange.html | title = Julian Assange wins Sam Adams Award for Integrity | first = Craig | last = Murray | date = 19 August 2010 | access-date = 3 November 2010}}</ref><ref>{{cite web | url = http://cspan.org/Watch/Media/2010/10/23/HP/A/39838/WikiLeaks+Press+Conference+on+Release+of+Military+Documents.aspx | title = WikiLeaks Press Conference on Release of Military Documents | publisher = cspan.org | access-date = 3 November 2010 | archive-date = 1 જૂન 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200601221636/http://cspan.org/Watch/Media/2010/10/23/HP/A/39838/WikiLeaks+Press+Conference+on+Release+of+Military+Documents.aspx/ | url-status = dead }}આ સંમેલનમાં સીએસપીએએન. ઓરજી પર વિકિલિક્સ વિશેની શોધ જોઈ શકાય છે</ref> સપ્ટેમ્બર 2010માં બ્રિટિશ મેગેઝિન ''ન્યૂ સ્ટેટ્સમેન'' દ્વારા 2010ના વિશ્વના 50 મુખ્ય અસરકારક આંકડાઓમાંથી અસાંજેને 23મોં ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref name="htanna">{{cite web | title = Julian Assange – 50 People Who Matter 2010 | url = http://www.newstatesman.com/digital/2010/09/pilger-wikileaks-assange | access-date = 1 October 2010 | archive-date = 30 સપ્ટેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100930152119/http://www.newstatesman.com/digital/2010/09/pilger-wikileaks-assange | url-status = dead }}</ref> નેઉટને રિડર મેગેઝિનના નવેમ્બર/ડિસેમ્બર અંકમાં "વિશ્વને બદલનારા 20 સ્વપ્નદ્રષ્ટાઓ"માંથી એક અસાંજે છે.<ref name="utne">{{cite web | title = Julian Assange: The Sunshine Kid | url = http://www.utne.com/Politics/Utne-Reader-Visionaries-Julian-Assange-WikiLeaks.aspx | access-date = 19 October 2010}}</ref> 13 ડિસેમ્બર, જુલિયન અસાંજે જેલમાં હતો ત્યારે ટાઈમ મેગેઝિનમાં વાચકોની પસંદના પર્સન ઓફ ધી યર (આ વર્ષની વ્યક્તિ) 2010 તરીકે જુલિયન અસાંજેને સ્થાન મળ્યું હતું. અસાંજેના 382,020 મતો બીજું સ્થાન પ્રાપ્ત કરનારને મળેલા મત કરતા બમણા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-05 |archive-date=2019-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524132802/http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-20025550-503543.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-05 |archive-date=2011-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122033219/http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-20025550-503543.html |url-status=dead }}</ref> == ટીકા == ભૂતપૂર્વ બ્રિટિશ સેનાના જાસુસી અધિકારી ડેનિઅલ યાતેસે લખ્યું, "અસાંજેએ ગંભીરતાપૂર્વક અફઘાનિસ્તાનના નાગરિકોનો જીવ જોખમમાં મૂક્યો છે. અફઘાનિસ્તાનના નાગરિકો વિશેની વ્યક્તિગત માહિતી માટેની નોંધ માટે, નાટો (NATO) સૈનિકોનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હતો. જેમણે નાટો (NATO) સાથે સહકાર આપ્યો છે તેમની વિરુદ્ધ તાલિબાન હવે હિંસક પ્રતિક્રિયા આપે તે ચોક્કસ છે, તેમના પરિવારો અને જાતિસમૂહો પણ જોખમમાં આવી જશે."<ref name="channel4_2010">{{cite news | first = Daniel | last = Yates | url = http://www.channel4.com/news/articles/politics/international_politics/leaked+afghan+files+aposput+civilians+at+riskapos/3728277 | title = Leaked Afghan files 'put civilians at risk' | newspaper = [[Channel 4 News]] | date = 30 July 2010 | access-date = 1 August 2010 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100801081017/http://www.channel4.com/news/articles/politics/international_politics/leaked+afghan+files+aposput+civilians+at+riskapos/3728277 | url-status = dead }}</ref> આ ટિકાના પ્રતિભાવમાં, ઓગસ્ટ 2010માં અસાંજેએ કહ્યું કે તે 15000 દસ્તાવેજોનું લીટીએ લીટીએ નિરીક્ષણ થઈ રહ્યું છે, અને જેમના જીવને જોખમ છે તેવા લોકોના નામો તેમાંથી દૂર કર કરવામાં આવશે.<ref name="voa2010Aug21">{{cite web | url = http://www1.voanews.com/english/news/Embattled-Wikileaks-Founder-Facing-Rape-Charge-in-Sweden-101219394.html | title = Sweden Withdraws Arrest Warrant for Embattled WikiLeaks Founder | publisher = .voanews.com | date = 20 August 2009 | access-date = 22 August 2010 | archive-date = 24 ઑગસ્ટ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824051340/http://www1.voanews.com/english/news/Embattled-Wikileaks-Founder-Facing-Rape-Charge-in-Sweden-101219394.html | url-status = dead }}</ref> વ્હાઈટ હાઉસ પ્રવક્તાના પત્રના પ્રતિભાવ રૂપે આ હતું. અસાંજે એ ''ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' ના સંપાદકની વિનંતીનો આ જવાબ આપ્યો હતો. વ્હાઈટ હાઉસ દ્વારા નુકસાનરૂપ દસ્તાવેજોના ઝીણવટપૂર્વકના નિરીક્ષણ સંદર્ભે અસાંજેને થયેલી રજૂઆત સંદર્ભેનો આ જવાબ હતો; સ્કમિટે જવાબ આપ્યો કે "હુ આકસ્મિક રીતે તેને માન્ય ન ગણાવી શકુ, વ્હાઈટ હાઉસ દ્વારા આ એક ગંભીર અને વાસ્તવિક રજૂઆત છે કે, કોઈ પણ દસ્તાવેજોને મૂકતા પહેલા તેમનું ઝીણવટપૂર્વ નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ, અને મને લાગે છે કે અસાંજેએ જે રીતે તેને રજૂ કર્યું છે તે હાસ્યાસ્દ છે."<ref>{{cite web | url = http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/world/19-informant-says-wikileaks-suspect-had-civilian-help-hh-03 | title = Informant says WikiLeaks suspect had civilian help | date = 1 August 2010 | access-date = 3 November 2010 | archive-date = 8 ઑક્ટોબર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101008105445/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/world/19-informant-says-wikileaks-suspect-had-civilian-help-hh-03 | url-status = dead }}</ref> કર્મચારીઓની સંયુક્ત કમાનના અધ્યક્ષ માઇક મુલ્લેને કહ્યું, "શ્રીમાન અસાંજે ઈશ્વર વિશે જે પણ માને છે તે કહી શકે છે, તેમના સૂત્રો પણ તેમકરી શકે છે, પરંતુ સત્ય એ છે કે, તેમના પોતાના હાથોમાં કેટલાક યુવા જવાનો અથવા તેમના અફ્ઘાન પરિવારનું લોહી લાગેલું છે." અસાંજે એ આવું કંઈ પણ બન્યાનો ઈનકાર કર્યો છે, અને પ્રતિભાવ આપતા કહ્યું, "...આ ખરેખર થોડું હાસ્યાસ્પદ છે કે ગેટ્સ અને મુલ્લેન....કે જેઓએ પ્રતિદિન હત્યા માટેના આદેશો આપ્યા છે, તેઓ અમારા હાથ લોહીથી ખરડાયેલા છે કે કેમ તે અંગેની કાલ્પનિક સમજણ સાથે લોકોને એક મંચ પર લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આ બે પુરુષો દલીલ દ્વારા તે યુદ્ધોમાંથી લોહીના ચીથરા ઉડાવી રહ્યા છે."<ref>{{cite news| url=http://www.democracynow.org/2010/8/3/julian_assange_responds_to_increasing_us | author = Amy Goodman| title=Julian Assange Responds to Increasing US Government Attacks on WikiLeaks| publisher=Democracy Now| date=August 3, 2010}}</ref> યુ.એસ. (U.S.) સરકારના વર્તમાન અને ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓ સહિત અનેક ટિકાકારો અસાંજેને આતંકવાદનો આરોપી ઠેરવ્યો છે. યુ.એસ. (U.S.) સેનેટ મોનોટરીના નેતા મિતેચ મેક્કોન્નેલ એ અસાંજેને "એક હાઈ-ટેક આતંદવાદી" ગણાવ્યો હતો,<ref>{{cite news| url=http://www.msnbc.msn.com/id/40517039/ns/politics/40516927| author=Tom Curry| title=McConnell optimistic on deals with Obama| publisher=msnbc.com| date=December 5, 2010| access-date=જાન્યુઆરી 5, 2011| archive-date=એપ્રિલ 17, 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110417181953/http://www.msnbc.msn.com/id/40517039/ns/politics/40516927| url-status=dead}}</ref> અને આવું જ દૃશ્ય યુ.એસ. (U.S.) હાઉસના સ્પીકર ન્યૂટ ગિન્ગરિચ તરફથી પણ પડઘાતું હતું, જેમણે આ કહેતા નોંધવામાં આવ્યા હતા, "માહિતી આતંકવાદ લોકોની હત્યા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, અને જુલિયન અસાંજે આવા આતંકવાદમાં સંડોવાયેલા છે. તેની સાથે એક દુશ્મન યોદ્ધા સાથેનો વ્યવહાર થવો જોઈએ".<ref>{{cite web| url=http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/132037-gingrich-blames-obama-on-wikileaks-labels-assange-a-terrorist| author=Shane D'Aprile| title=Gingrich: Leaks show Obama administration 'shallow,' 'amateurish'| publisher=The Hill| date=December 5, 2010| access-date=જાન્યુઆરી 5, 2011| archive-date=ડિસેમ્બર 8, 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20101208051508/http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/132037-gingrich-blames-obama-on-wikileaks-labels-assange-a-terrorist| url-status=dead}}</ref>માધ્યમોની વાત કરીએ તો, ''વોશિંગ્ટન ટાઈમ્સ'' ના એક સંપાદકીય લેખમાં જેફ્ફરેય ટી કુહ્નેરે કહ્યું અસાંજે સાથે "અન્ય તીવ્ર આતંકવાદી નિશાનો સાથે થાય છે તેવો જ વ્યવહાર થવો જોઈએ";<ref>{{cite web| url=http://dcist.com/2010/12/washington_times_editiorial_actuall.php| title=Washington Times Editorial Suggests Killing Julian Assange| publisher=dcist| access-date=December 13, 2010| archive-date=નવેમ્બર 9, 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20111109013639/http://dcist.com/2010/12/washington_times_editiorial_actuall.php| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.washingtontimes.com/news/2010/dec/2/assassinate-assange/?page=2 | author = Jeffrey T. Kuhner| title=KUHNER: Assassinate Assange| publisher=The Washington Times| date=December 2, 2010}}</ref> ફોક્સ ન્યૂઝ' નેશનલ સિક્યુરિટી એનાલિસ્ટ અને હોસ્ટ "કે.ટી."મેકફાર્લેન્ડે અસાંજેને આતંકવાદી અને વિકિલીક્સને "આતંકવાદી સંસ્થા" તરીકે ઓળખાવ્યા છે, અને જો તેઓ લીક્સ બનાવવામાં દોષી સાબિત થાતા તેને બ્રાડલી મેનીંગની હત્યાનો દોષિત ઠેરવ્યો છે;<ref>{{cite web| url=http://www.foxnews.com/opinion/2010/11/30/yes-wikileaks-terrorist-organization-time-act/| author=KT McFarland| title=Yes, WikiLeaks Is a Terrorist Organization and the Time to Act Is NOW| publisher=Fox News| date=November 30, 2010| access-date=જાન્યુઆરી 5, 2011| archive-date=માર્ચ 31, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150331182044/http://www.foxnews.com/opinion/2010/11/30/yes-wikileaks-terrorist-organization-time-act/| url-status=dead}}</ref> અગાઉના નિક્ષોન સહાયક અધિકારી અને ટોક રેડિયોના હોસ્ટ જી ગોર્ડોન લેડ્ડેયને એવું કહેતા નોંધવામાં આવ્યા છે કે કોર્ટ પ્રક્રિયા વિના મારી નાખી શકાય તેવા આતંકવાદીઓની "મરનાર યાદી"માં અસાંજેનું નામ ઉમેરવું જોઈએ.<ref>{{cite web| url=http://www.wnd.com/index.php?fa=PAGE.view&pageId=234905 | author = Drew Zahn| title=G. Gordon Liddy: WikiLeaks chief deserves to be on 'kill list'| publisher=WorldNetDaily| date=December 1, 2010}}</ref> કેનેડાના વડાપ્રધાન સ્ટેફેન હાર્પેરના પૂર્વ પ્રચાર અભિયાન મેનેજર ટોમ ફ્લાનાગને 30 નવેમ્બર 2010ના ટિપ્પણી કરી હતી કે, તેઓ માને છે કે જુલિયન અસાંજેને મારી નાખવો જોઈએ. ફ્લાનાગન વિરુદ્ધ એક ફરિયાદ દાખલ થઈ છે, જેમાં કહેવાયું છે કે, સીબીસી (CBC) કાર્યક્રમ પાવર અને પોલિટિક્સમાં તેમણે આપેલું નિવેદન "જુલિયન અસાંજેની હત્યાની સૂચના કે પ્રોત્સાહન કેનેડાની દંડ સહિંતાથી વિપરીત છે."<ref>{{cite web| last = Barber| first = Mike| authorlink = Mike Barber| title = Heat's on Flanagan for 'inciting murder' of WikiLeaks founder; PM's ex-adviser subject of formal police complaint| publisher = Ottawa Citizen| date = 2010-12-06| url = http://www.ottawacitizen.com/news/Heat+Flanagan+inciting+murder+WikiLeaks+founder/3932545/story.html| access-date = 2010-12-09| archive-date = 2010-12-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20101209165306/http://www.ottawacitizen.com/news/Heat+Flanagan+inciting+murder+WikiLeaks+founder/3932545/story.html| url-status = dead}}</ref> . ફ્લાનાગને કાર્યક્રમ દરમિયાન કરેલી આ ટિપ્પણી માટે માફી પણ માગી છે, અને દાવો કર્યો છે કે તેમનો કહેવાનો અર્થ "મિ. અસાંજેની હત્યાની વકાલત અથવા રજૂઆત કરવાનો ક્યારેય ન હતો".<ref>{{Cite web |url=http://oncampus.macleans.ca/education/2010/12/04/let-flanagans-remarks-die/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-05 |archive-date=2010-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208015908/http://oncampus.macleans.ca/education/2010/12/04/let-flanagans-remarks-die/ |url-status=dead }}</ref> == રહેઠાણ == ઓસ્ટ્રેલિયન નાગરિક તરીકે જાણીતા અસાંજેનું કોઈ ચોક્કસ રહેણાંક સરનામું નથી.<ref name="harrell">{{cite news | last = Harrell | first = Eben | url = http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2006789,00.html | title = Defending the Leaks: Q&A with WikiLeaks' Julian Assange | publisher = TIME | date = 27 July 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 11 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101211042137/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2006789,00.html | url-status = dead }}</ref> અસાંજેએ કહ્યું હતું કે તેઓ સતત ફરતા રહે છે. થોડો સમય તેઓ ઓસ્ટ્રેલિયા, કેન્યા, [[ટાન્ઝાનિયા|તાન્ઝાનિયા]]માં રહ્યા હતા અને 30 માર્ચ, 2010માં તેમણે આઈસલેન્ડમાં એક મકાન ભાડે રાખ્યું હતું. જેમાં તેઓ અને બ્રિગિટ્ટા જોન્ડોટ્ટેર સહિતના તેમના સાથી કાર્યકર્તાઓ કલેક્ટેરિઅલ મર્ડર વિડિયો પર કામ કરતા હતા. 2010માં તેમણે અનેકવાર યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ, આઈસલેન્ડ, સ્વીડન અને અન્ય યુરોપિય દેશોની મુલાકાત લીધી છે. 4 નવેમ્બર, 2010માં અસાંજેએ સ્વીડનના જાહેર ટેલિવિઝન ટીએસઆર (TSR)માં કહ્યું હતું કે, તે ગંભીર રીતે માનતો હતો કે તટસ્થ સ્વીટ્ઝરલેન્ડમાં રાજકીય આશ્રયસ્થાનો બિમાર થઈ રહ્યા છે, તે ઓપરેશનને ફેરવીને ત્યાં વિકિલિક્સની સ્થાપના કરશે.<ref>{{cite news | url = http://www.tsr.ch/info/suisse/2657308-julian-assange-compte-demander-l-asile-en-suisse.html | title = Julian Assange compte demander l'asile en Suisse | publisher = TSR | date = 4 November 2010 | access-date = 5 જાન્યુઆરી 2011 | archive-date = 27 ફેબ્રુઆરી 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120227104321/http://www.tsr.ch/info/suisse/2657308-julian-assange-compte-demander-l-asile-en-suisse.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.reuters.com/article/idUSTRE6A369920101104 | title = WikiLeaks founder says may seek Swiss asylum | publisher = Reuters | date = 4 November 2010}}</ref> અસાંજેના મતે સ્વીટ્ઝરલેન્ડ અને આઈસલેન્ડ એ બે જ દેશો એવા છે, કે જ્યાં વિકિલિક્સનું સંચાન કરવું સુરક્ષિત છે.<ref>{{cite news | url = http://news.orf.at/stories/2023751/ | title = WikiLeaks-Gründer erwägt Umzug in die Schweiz | publisher = ORF | date = 5 November 2010}}</ref><ref>{{cite news | title = WikiLeaks Founder to Release Thousands of Documents on Lebanon | first = | last = | newspaper = [[Al-Manar]] | date = 5 November 2010 | url = http://www.almanar.com.lb/newssite/NewsDetails.aspx?id=161016&language=en | access-date = 28 November 2010 | archive-date = 13 નવેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101113051102/http://www.almanar.com.lb/NewsSite/NewsDetails.aspx?id=161016&language=en | url-status = dead }}</ref> 2010 નવેમ્બરના અંતમાં [[ઈક્વેડોર|એક્વાડોર]]ના નાયાબ વિદેશ પ્રધાન કિનટ્ટો લુકાસ અસાંજેને "બિન શરતી રેહાઠાણની રજૂઆત કરી હતી, જેથી તેઓ મુક્ત રીતે માહિતીની રજૂઆત કરી શકે અને તમામ દસ્તાવેજો પર પ્રક્રિયા કરી શકે, માત્ર ઈન્ટરનેટના રૂપમાં જ નહીં પરંતુ સાર્વજનિક મંચ રૂપે".<ref>{{cite web | author = AFP 30 November 2010 | url = http://www.ottawacitizen.com/news/Ecuador+offers+WikiLeak+founder+Assange+residency+questions+asked/3902251/story.html | title = ''Ottawa Citizen'' online report of Ecuador offer of asylum to Assange | publisher = Ottawacitizen.com | date = 4 November 2010 | access-date = 1 December 2010 | archive-date = 30 નવેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101130035816/http://www.ottawacitizen.com/news/Ecuador+offers+WikiLeak+founder+Assange+residency+questions+asked/3902251/story.html | url-status = dead }}</ref> લુકેસના મતે અસાંજે સાથેના આ વાર્તાલાપની પહેલથી એક્વાડોરને લાભ થશે.<ref>{{cite web | last = Horn | first = Leslie | url = http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2373617,00.asp | title = WikiLeaks' Assange Offered Residency in Ecuador | publisher = Pcmag.com | date = 1 January 1970 | access-date = 1 December 2010}}</ref> ૩૦ નવેમ્બરે વિદેશ પ્રધાન રિકાર્ડો પાન્ટિનોએ કહ્યું કે રહેણાંક માટેની અરજી "ન્યાયિક અને રાજનૈતિક સ્તરે તપાસ થશે".<ref>{{cite web | author = | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/11/30/AR2010113003727.html | title = Ecuador alters refuge offer to WikiLeaks founder | publisher = The Washington Post | date = | access-date = 1 December 2010 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> થોડા જ કલાકો બાદ, રાષ્ટ્રપ્રમુખ રાફેલ કોર્રેઆએ કહ્યું કે વિકિલિક્સ એ "અમેરિકાના કાયદા તોડવા અને આ પ્રકાર ગુપ્ત માહિતી બહાર પાડવા જેવા દોષને પ્રતિબદ્ધ છે...કોઈ ઔપચારિક પ્રસ્તાવ [ક્યારેય] બનાવાયો નથી."<ref name="CBSNews">{{cite web | author = | url = http://www.cbsnews.com/stories/2010/11/30/ap/latinamerica/main7104741.shtml | title = Ecuador President Says No Offer To WikiLeaks Chief | publisher = Cbsnews.com | date = | access-date = 1 December 2010 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="refusal">{{cite web | last = Bronstein | first = Hugh | url = http://www.reuters.com/article/idUSTRE6AT66820101201 | title = Ecuador backs off offer to WikiLeaks' Assange | publisher = Reuters.com | date = | access-date = 1 December 2010}}</ref> કોરિયા એ નોંધ્યું કે લુકેસ પોતાના પક્ષે પણ બોલી રહ્યા હતા; વધુમાં, તેઓ એક્વાડોરના શક્ય વિભાગોમાં એક તપાસ ચાલુ કરશે, જેથી તારોની મુક્તિમાંથી સહન કરવાનું રહેશે.<ref name="refusal"></ref> 7 ડિસેમ્બર, 2010 વેસ્ટમિનિસ્ટર મગિસ્ટાટ્રેસ શહેરની કોર્ટમાં થયેલી એક સુનાવાણીમાં અસાંજે એ એક સરનામાને પોતાના પોસ્ટ ઓફિસ બોક્સ તરીકે ઓળખાવ્યું હતું. જ્યારે જજે કહ્યું કે તેની આ માહિતી સ્વીકાર્ય નથી, ત્યારે અસાંજે એ "પાર્કવિલે, વિક્ટોરિઆ, ઓસ્ટ્રેલિયા" દર્શાવતું એક કાગળ રજૂ કર્યો. તેના કાયમી સરનામા અને ભ્રમણ જીવનશૈલીએ ન્યાયાધીશ દ્વારા તેના જામીન નકારવા માટે કારણભૂત રહ્યા હતા.<ref name="CNN-20101207-jailed">{{cite news|last=Maestro|first=Laura Perez|coauthors=Shubert, Atika|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/12/07/uk.wikileaks.investigation/|title=WikiLeaks' Assange jailed while court decides on extradition|publisher=CNN|date=7 December 2010|access-date=7 December 2010}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = <ref name="repair"> {{cite news | first = Ryan | last = Singel | title = Wikileaks Reopens for Leakers | url = http://www.wired.com/threatlevel/2010/07/wikileaks_repair | date = 19 July 2010 | newspaper = [[Wired (magazine)|Wired]] | access-date = 21 August 2010 }} </ref> <ref name="geekosystem_2010">{{cite web | url = http://www.geekosystem.com/wikileaks-julian-assange-ted | title = Julian Assange – TED Talk – Wikileaks | publisher = Geekosystem | date = 19 July 2010 | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 25 જુલાઈ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100725065054/http://www.geekosystem.com/wikileaks-julian-assange-ted/ | url-status = dead }}</ref> <ref name="ted_2010">{{cite web | url = http://www.ted.com/talks/julian_assange_why_the_world_needs_wikileaks.html | title = Julian Assange: Why the world needs WikiLeaks | publisher = Ted.com | date = | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 27 ઑગસ્ટ 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110827013033/http://www.ted.com/talks/julian_assange_why_the_world_needs_wikileaks.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="ustream_2010">{{cite web | url = http://www.ustream.tv/recorded/8525593 | title = Frontline Club 07/26/10 04:31&nbsp;am | publisher = Ustream.tv | date = 26 July 2010 | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 6 જાન્યુઆરી 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140106040549/http://www.ustream.tv/recorded/8525593 | url-status = dead }}</ref> <ref name="journalism_2010">{{cite web | url = http://blogs.journalism.co.uk/editors/2010/07/12/a-real-free-press-for-the-first-time-in-history-wikileaks-editor-speaks-out-in-london | title = 'A real free press for the first time in history': WikiLeaks editor speaks out in London | publisher = Blogs.journalism.co.uk | date = 12 July 2010 | access-date = 21 August 2010 | archive-date = 6 ઑક્ટોબર 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111006014714/http://blogs.journalism.co.uk/editors/2010/07/12/a-real-free-press-for-the-first-time-in-history-wikileaks-editor-speaks-out-in-london/ | url-status = dead }}</ref> {{cite web | title = WikiLeaks:Advisory Board | url = http://wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board | publisher = Wikileaks | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 17 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100617033041/http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board | url-status = dead }} <ref name="alde">{{cite web | url = http://www.alde.eu/en/details/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=23424&cHash=137ca875fb | title = Hearing: (Self) Censorship New Challenges for Freedom of Expression in Europe | access-date = 2 June 2010 | publisher = [[Alliance of Liberals and Democrats for Europe]] | archive-date = 15 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100615154647/http://www.alde.eu/en/details/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=23424&cHash=137ca875fb | url-status = dead }}</ref> <ref name="ambinder"> {{cite web | first = Marc | last = Ambinder | url = http://www.theatlantic.com/politics/archive/2010/06/does-julian-assange-have-reason-to-fear-the-us-government/58297 | title = Does Julian Assange Have Reason to Fear the U.S. Government? | work = [[The Atlantic]] }} </ref> <ref name="amnesty">{{cite news | url = http://www.computerworld.com/s/article/9140006/Wikileaks_leader_talks_of_courage_and_wrestling_pigs?taxonomyId=16 | title = Wikileaks leader talks of courage and wrestling pigs | first = Dan | last = Nystedt | date = 27 October 2009 | work = [[Computerworld]] | publisher = International Data Group | agency = [[IDG]] News Service | access-date = 7 December 2010 | archive-date = 22 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101222025321/http://www.computerworld.com/s/article/9140006/Wikileaks_leader_talks_of_courage_and_wrestling_pigs?taxonomyId=16 | url-status = dead }}</ref> <ref name="aolnews">{{cite news | first = Sharon | last = Weinberger | title = Who Is Behind WikiLeaks? | url = http://www.aolnews.com/nation/article/besides-julian-assange-who-is-behind-WikiLeaks/19430055 | date = 7 April 2010 | newspaper = [[AOL]] | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 15 માર્ચ 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190315233940/http://www.aolnews.com/nation/article/besides-julian-assange-who-is-behind-WikiLeaks/19430055 | url-status = dead }}</ref> <ref name="cjr"> {{cite web | url = http://www.cjr.org/campaign_desk/ellsberg_and_assange.php | title = Ellsberg and Assange | first = Clint | last = Hendler | work = [[Columbia Journalism Review]] | date = 3 June 2010 | access-date = 5 July 2010 }} </ref> <ref name="cream">{{cite web | first = Julian | last = Assange | title = The cream of Australian Physics | publisher = IQ.ORG | date = 12 July 2006 | url = http://iq.org/#ThecreamofAustralianPhysics | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020051936/http://iq.org/#ThecreamofAustralianPhysics | archive-date = 20 ઑક્ટોબર 2007 | quote = A year before, also at ANU, I represented my university at the Australian National Physics Competition. At the prize ceremony, the head of ANU physics, motioned to us and said, 'You are the cream of Australian physics'. | access-date = 5 જાન્યુઆરી 2011 | url-status = dead }}</ref> <ref name="ellsbergmsnbc">{{cite web | url = http://fdlaction.firedoglake.com/2010/06/11/transcript-daniel-ellsberg-says-he-fears-us-might-assasinate-wikileaks-founder | first = Jane | last = Hamsher | title = Transcript: Daniel Ellsberg Says He Fears US Might Assassinate Wikileaks Founder | publisher = [[Firedoglake]] | date = 11 June 2010 | access-date = 5 July 2010 | archive-date = 14 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100614064102/http://fdlaction.firedoglake.com/2010/06/11/transcript-daniel-ellsberg-says-he-fears-us-might-assasinate-wikileaks-founder | url-status = dead }}</ref> <ref name="events.ccc.de"> {{cite web | url = http://events.ccc.de/congress/2008/Fahrplan/events/2916.en.html | title = 25C3: Wikileaks | publisher = Events.ccc.de | date = | access-date = 5 July 2010 }} </ref> <ref name="fora.tv">[http://fora.tv/2010/04/18/Logan_Symposium_The_New_Initiatives Video of Julian Assange on the panel at the 2010 Logan Symposium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217213046/http://fora.tv/2010/04/18/Logan_Symposium_The_New_Initiatives |date=2010-12-17 }}, 18 April 2010</ref> <ref name="greenwald">{{cite news | url = http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2010/06/18/wikileaks/index.html | title = The strange and consequential case of Bradley Manning, Adrian Lamo and WikiLeaks | last = Greenwald | first = Glenn | date = 18 June 2010 | publisher = Salon Media Group (Salon.com) | access-date = 18 June 2010 | quote = On 10 June, former New York Times reporter Philip Shenon, writing in ''[[The Daily Beast]]'', gave voice to anonymous "American officials" to announce that "Pentagon investigators" were trying "to determine the whereabouts of the Australian-born founder of the secretive website Wikileaks [Julian Assange] for fear that he may be about to publish a huge cache of classified State Department cables that, if made public, could do serious damage to national security." Some news outlets used that report to declare that there was a "Pentagon manhunt" underway for Assange – as though he's some sort of dangerous fugitive. | archive-date = 21 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100621013750/http://www.salon.com/news/opinion/glenn_greenwald/2010/06/18/wikileaks/index.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="guardian"> {{cite news | first = Ian | last = Traynor | title = WikiLeaks founder Julian Assange breaks cover but will avoid America | newspaper = The Guardian | date = 21 June 2010 | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/jun/21/wikileaks-founder-julian-assange-breaks-cover | access-date = 21 June 2010 }} </ref> <ref name="khatchadourian"> {{cite news | title = No Secrets: Julian Assange's Mission for Total Transparency | url = http://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?currentPage=all | first = Raffi | last = Khatchadourian | newspaper = [[The New Yorker]] | date = 7 June 2010 | access-date = 16 June 2010 }} </ref> <ref name="leakonomy">Interview with Julian Assange, spokesperson of WikiLeaks: [http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-WikiLeaks ''Leak-o-nomy: The Economy of WikiLeaks''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524131035/http://stefanmey.wordpress.com/2010/01/04/leak-o-nomy-the-economy-of-WikiLeaks |date=2010-05-24 }}</ref> <ref name="mars">[http://www.marsgroupkenya.org/pdfs/2009/03/KNCHR_crimes-against-humanity-extra-judicial-killings-by-kenya-police-exposed.pdf Report on Extra-Judicial Killings and Disappearances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101214060055/http://www.marsgroupkenya.org/pdfs/2009/03/KNCHR_crimes-against-humanity-extra-judicial-killings-by-kenya-police-exposed.pdf |date=2010-12-14 }} 1 March 2009</ref> <ref name="marsblog">[http://blog.marsgroupkenya.org/?p=870 "WikiLeaks wins Amnesty International 2009 Media Award for exposing Extra judicial killings in Kenya".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107113936/http://blog.marsgroupkenya.org/?p=870 |date=2017-11-07 }}. Retrieved 15 April 2010.</ref> <ref name="mediadays">{{cite web | url = http://newmediadays.dk/julian-assange | title = The Subtle Roar of Online Whistle-Blowing | date = 19 November 2009 | publisher = New Media Days | access-date = 8 April 2010 | archive-date = 10 એપ્રિલ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100410132452/http://newmediadays.dk/julian-assange | url-status = dead }}</ref> <ref name="motherjones"> {{cite news | title = Inside WikiLeaks' Leak Factory | url = http://motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=1 | first = David | last = Kushner | date = 6 April 2010 | newspaper = [[Mother Jones (magazine)|Mother Jones]] | access-date = 16 June 2010 }} </ref> <ref name="mcgreal">{{cite news | first = Chris | last = McGreal | title = Wikileaks reveals video showing US air crew shooting down Iraqi civilians | url = http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack | newspaper = The Guardian | date = 5 April 2010 | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 7 એપ્રિલ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100407021656/http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/WikiLeaks-us-army-iraq-attack | url-status = dead }}</ref> <ref name="nicar">{{cite web | url = http://data.nicar.org/conference/lasvegas10/showcase | title = Showcase Panels | publisher = data.nicar.org | date = | access-date = 5 July 2010 | archive-date = 29 જૂન 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100629024355/http://data.nicar.org/conference/lasvegas10/showcase | url-status = dead }}</ref> <ref name="nntpcache">{{cite web | title=NNTPCache: Authors | url=http://iq.org/~proff/nntpcache.org | access-date=16 June 2010 | archive-date=23 નવેમ્બર 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101123054222/http://iq.org/~proff/nntpcache.org/ | url-status=dead }}</ref> <ref name="pentagonhunt"> {{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/media/2010/jun/11/wikileaks-founder-assange-pentagon-manning | title = Pentagon hunts WikiLeaks founder Julian Assange in bid to gag website|Media|The Guardian | last = McGreal | first = Chris | date = 11 June 2010 | work = The Guardian|location=London | access-date = 18 June 2010 }} </ref> <ref name="personal">{{cite web | url = http://personaldemocracy.com/technology-politics-social-media-conference-personal-democracy-forum-new-york-0 | title = PdF Conference 2010 &#124; June&nbsp;3–4 &#124; New York City &#124; Personal Democracy Forum | publisher = Personaldemocracy.com | date = | access-date = 5 July 2010 | archive-date = 8 જુલાઈ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100708065934/http://personaldemocracy.com/technology-politics-social-media-conference-personal-democracy-forum-new-york-0 | url-status = dead }}</ref> <ref name="pdf">{{cite web | title = PdF Conference 2010: Speakers | url = http://personaldemocracy.com/pdf-conference-2010-june-3-5-new-york-city-speakers#assange | publisher = [[Personal Democracy Forum]] | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 27 મે 2012 | archive-url = https://archive.today/20120527042208/http://personaldemocracy.com/pdf-conference-2010-june-3-5-new-york-city-speakers%23assange#assange | url-status = dead }}</ref> <ref name="poulsen"> {{cite news | first1 = Kevin | last1 = Poulsen | first2 = Kim | last2 = Zetter | title = Wikileaks Commissions Lawyers to Defend Alleged Army Source | url = http://www.wired.com/threatlevel/2010/06/wikileaks-to-lamo | date = 11 June 2010 | newspaper = [[Wired (magazine)|Wired]] | access-date = 16 June 2010 }} </ref> <ref name="rubberhose">{{cite web | first = Suelette | last = Dreyfus | title = The Idiot Savants' Guide to Rubberhose | url = http://iq.org/~proff/rubberhose.org/current/src/doc/maruguide/t1.html | access-date = 16 June 2010 | archive-date = 13 ઑગસ્ટ 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100813032734/http://iq.org/~proff/rubberhose.org/current/src/doc/maruguide/t1.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="seclists">Assange stated, "In this limited application strobe is said to be faster and more flexible than ISS2.1 (an expensive, but verbose security checker by Christopher Klaus) or PingWare (also commercial, and even more expensive)." See [http://seclists.org/bugtraq/1995/Mar/65 Strobe v1.01: Super Optimised TCP port surveyor]</ref> <ref name="singel"> {{cite news | first = Ryan | last = Singel | title = Immune to Critics, Secret-Spilling Wikileaks Plans to Save Journalism ... and the World | url = http://www.wired.com/politics/onlinerights/news/2008/07/wikileaks?currentPage=all | date = 3 July 2008 | newspaper = [[Wired (magazine)|Wired]] | access-date = 16 June 2010 }} </ref> <ref name="smh1"> {{cite news | first = Bernard | last = Lagan | title = International man of mystery | url = http://www.smh.com.au/technology/technology-news/international-man-of-mystery-20100409-ryvf.html | date = 10 April 2010 | newspaper = The Sydney Morning Herald | access-date = 16 June 2010 }} </ref> <ref name="smh2"> {{cite news | title = The secret life of Wikileaks founder Julian Assange | url = http://www.smh.com.au/technology/technology-news/the-secret-life-of-wikileaks-founder-julian-assange-20100521-w1um.html | date = 22 May 2010 | newspaper = The Sydney Morning Herald | access-date = 16 June 2010 }} </ref> <ref name="strobe"> {{cite web | title = strobe-1.06: A super optimised TCP port surveyor | url = http://hpux.connect.org.uk/hppd/hpux/Networking/Admin/strobe-1.06 | publisher = The Porting And Archive Centre for HP-UX | access-date = 16 June 2010 }} </ref> <ref name="suelette"> {{Cite book | title = [[Underground (Suelette Dreyfus book)|Underground: Tales of Hacking, Madness and Obsession on the Electronic Frontier]] | first = Suelette | last = Dreyfus | year = 1997 | isbn = 1-86330-595-5 }} </ref> <ref name="taylor"> {{cite news | first = Jerome | last = Taylor | title = Pentagon rushes to block release of classified files on Wikileaks | url = http://www.independent.co.uk/news/world/americas/pentagon-rushes-to-block-release-of-classified-files-on-wikileaks-1998313.html | newspaper = [[The Independent]] | date = 12 June 2010 | access-date = 16 June 2010 }} </ref> <ref name="tdbmanhunt"> {{cite web | url = http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2010-06-10/wikileaks-founder-julian-assange-hunted-by-pentagon-over-massive-leak | title = Wikileaks Founder Julian Assange Hunted by Pentagon Over Massive Leak | last = Shenon | first = Philip | date = 10 June 2010<!-- 10:03&nbsp;pm--> | work = Pentagon Manhunt | publisher = The Daily Beast | access-date = 18 June 2010 }} </ref> <ref name="telegraph"> {{cite web | url = http://www.telegraph.co.uk/technology/news/7845420/Wikileaks-founder-Julian-Assange-emerges-from-hiding.html | title = Wikileaks founder Julian Assange emerges from hiding | publisher = The Daily Telegraph | date = 22 June 2010 | access-date = 5 July 2010 }} </ref> <ref name="theage1"> {{cite news | first = Nikki | last = Barrowclough | title = Keeper of secrets | url = http://www.theage.com.au/national/keeper-of-secrets-20100521-w230.html | newspaper = [[The Age]] | date = 22 May 2010 | access-date = 16 June 2010 }} </ref> <ref name="theaustralian"> {{cite news | title = Rudd Government blacklist hacker monitors police | url = http://www.theaustralian.com.au/news/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 | first = Richard | last = Guilliatt | newspaper = [[The Australian]] | date = 30 May 2009 | access-date = 16 June 2010 | archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20120527015312/http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/defence/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 | archive-date = 27 મે 2012 | url-status = dead}} [lead-in to a longer article in that day's ''The Weekend Australian Magazine'']</ref> {{cite news | title = Profile: Julian Assange, the man behind Wikileaks | url = http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/the_web/article7094231.ece | work = The Sunday Times | location = UK | date = 11 April 2010 | access-date = 29 June 2010 | archive-date = 6 સપ્ટેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100906200853/http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/the_web/article7094231.ece | url-status = dead }} <ref name="wankworm">Julian Assange: [http://www.counterpunch.org/assange11252006.html The Anti-Nuclear WANK Worm. The Curious Origins of Political Hacktivism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419071903/http://www.counterpunch.org/assange11252006.html |date=2008-04-19 }} [[CounterPunch]], 25/26 November 2006</ref> <ref name="pgsql"> {{cite web | url = http://www.postgresql.org/community/contributors | title = PostgreSQL contributors | publisher = Postgresql.org | date = | access-date = 29 November 2010 }} </ref> }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|Julian Assange}} *''અલઝઝીરા'' પર [http://english.aljazeera.net/category/person/julian-assange સંપૂર્ણ કરવેરજ] *[http://www.bbc.co.uk/news/world-11047811 પ્રોફાઈલ: વિકિલીક્સના સ્થાપક જુલિયન અસાંજે]નો ''બીબીસી ન્યૂઝ'' પર *''ધી ગાર્ડિયન'' માં [http://www.guardian.co.uk/media/julian-assange સંપૂર્ણ કવરેજ] *''રોયટર્સ'' માં [http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BB1LG20101213 વિશેષ અહેવાલ] * [http://www.sbs.com.au/dateline/story/watch/id/600572/n/The-Whistleblower એસબીએસ ડેટલાઈન પર વિડિયો પ્રોફાઈલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103052140/http://www.sbs.com.au/dateline/story/watch/id/600572/n/The-Whistleblower |date=2011-01-03 }} * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/53291/julian-assange-hero-or-villain જુલિયન અસાંજે: હિરો કે વિલન?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216174148/http://www.life.com/image/first/in-gallery/53291/julian-assange-hero-or-villain |date=2010-12-16 }} - ''લાઈફ મેગેઝિન'' દ્વારા સ્લાઈડ શૉ * {{cite news |url=http://www.stuff.co.nz/technology/digital-living/524296 |title= Meet the Aussie behind Wikileaks |publisher=[[Fairfax New Zealand]] |date=8 July 2008}} * {{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=7QEdAykXxoM | title = WikiLeaks editor on Apache combat video: No excuse for US killing civilians | date = April 2010 | publisher = RussiaToday}} * [http://web.archive.org/web/*/http://iq.org/ Archived versions] of the home page on Julian Assange's web site iq.org (at the Internet Archive) * {{cite web | url = http://events.ccc.de/congress/2009/Fahrplan/events/3567.en.html | title = WikiLeaks Release 1.0: Insight into vision, motivation and innovation | date = 30 December 2009 | publisher = 26th Chaos Communication Congress}} [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયન પત્રકારો ]] [[Category:વિકિલીક્સ ]] [[શ્રેણી:૧૯૭૧માં જન્મ]] ofny9of1zpccijtq0a865r9obvz3fc9 એલર્જી 0 32938 906593 906193 2026-10-29T21:49:13Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906593 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Disease | Name = Allergy | Image =Hives2010.JPG | Caption = [[Hives]] are a common allergic symptom. | DiseasesDB = 33481 | ICD10 = {{ICD10|T|78|4|t|66}} | ICD9 = {{ICD9|995.3}} | MedlinePlus = 000812 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1101 | MeshID = D006967 | ICPC2 = A92 }} '''એલર્જી''' (પ્રત્યૂર્જના) એ રોગપ્રતિકારક તંત્રનો અતિસંવેદનશીલતા વિકાર છે.<ref>{{DorlandsDict|one/000002984|allergy}}</ref> એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ સામાન્ય રીતે એલર્જન (એલર્જી પેદા કરતા પદાર્થો, પ્રત્યૂર્જતાજનક) તરીકે ઓળખાતા પર્યાવરણીય પદાર્થો પર થાય છે. આ પ્રતિક્રિયાઓ સંપાદિત, આગાહી કરી શકાય તેવી અને ઝડપી હોય છે. એલર્જી એ અતિસંવેદનશીલતાના ચાર સ્વરૂપ પૈકીનું એક છે અને તેને ''ટાઇપ I'' (અથવા ''તત્કાલ'' ) અતિસંવેદનશીલતા કહેવાય છે. આઇજીઇ (IgE) તરીકે ઓળખાતા પ્રતિદ્રવ્યના એક પ્રકાર દ્વારા માસ્ટ કોશિકા અને બેસોફિલ (ક્ષાર કરંજી) તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ શ્વેત રૂધિર કોશિકાના વધુ પડતા સક્રિયકરણ દ્વારા તે પેદા થાય છે અને અત્યંત દાહક પ્રતિભાવમાં પરિણમે છે. સામાન્ય એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓમાં ખરજવું, હાઇવ્સ (ચામડીનું એક પ્રકારનું દર્દ), પરાગરજ જવર, [[દમ]]નો હુમલો, ખોરાકની એલર્જી, અને ભમરી અને મધમાખી જેવા ડંખવાળા કીટકોના વિષ પર પ્રતિક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Overview of 'allergy and allergic diseases: with a view to the future'"/> માનવ વસતીમાં પરાગરજ જવર જેવી હળવી એલર્જી મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે અને એલર્જીક નેત્રસ્તર દાહ, ખંજવાળ અને નાક નિતરવું જેવા લક્ષણો સર્જે છે. દમ જેવી પરિસ્થિતિમાં એલર્જી મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. કેટલાક વ્યક્તિઓમાં પર્યાવરણીય અથવા ખાદ્ય એલર્જન અથવા દવાઓ પ્રત્યેની ગંભીર એલર્જીઓ જીવ પર જોખમ ઉભું કરે તેવી એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયાઓમાં પરિણમી શકે છે. એલર્જીક પરિસ્થિતિઓનું નિદાન કરવા માટે અત્યારે અનેક પ્રકારના પરીક્ષણો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેમાં જાણીતા એલર્જન પ્રત્યે પ્રતિભાવ જાણવા ત્વચાનું પરીક્ષણ, એલર્જન ખાસ કરીને આઇજીઇ (IgE)ની હાજરી અને સ્તર જાણવા રૂધિરનું વિશ્લેષણનો સમાવેશ થાય છે. એલર્જી માટેની સારવારમાં એલર્જન એવોઇડન્સ, એલર્જન પ્રત્યે પ્રતિભાવને બિનસંવેદનશીલ બનાવવા એન્ટી-હિસ્ટેમાઇન, સ્ટીરોઇડ અથવા મુખ વાટે લેવાની અન્ય દવાઓ અને રોગપ્રતિકારક ઉપચાર પદ્ધતિના ઉપયોગ અને લક્ષિત ઉપચાર પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે. == ચિહ્નો અને લક્ષણો == {| class="wikitable" style="width:50%;float:right;font-size:90%;margin-left:15px" |+એલર્જીના સામાન્ય લક્ષણો |- | લક્ષણ |- | નાક | નાસિકા શ્વૈષ્મકળામાં સોજો (એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ) |- | શિરનાલ | એલર્જીક વાયુ વિવર |- | આંખ | નેત્રાવરણ લાલ થવું અને બળતરા થવી (એલર્જીક નેત્રસ્તર દાહ) |- | વાયુમાર્ગ | છીંક આવવી, ખાંસી, શ્વાસનળીમાં સંકોચન, વ્હિઝીંગ (શ્વાસ લેતી વખતે થતો અવાજ) અને શ્વાસકષ્ટ, ઘણીવાર દમનો સીધો હુમલો, ગંભીર કિસ્સાઓમાં લેરિન્જીયલ એડિમા તરીકે ઓળખાતા દાહને કારણે વાયુમાર્ગનું સંકોચન |- | કાન | પૂર્ણતાનો અનુભવ, સંભવિત પીડા અને ગ્રસનીકર્ણ નલિકા માં ડ્રેનેજના અભાવને કારણે સાંભળવામાં મુશ્કેલી. |- | ત્વચા | ખરજવું અને હાઇવ્સ (શિળસ) જેવા ચકામા |- | જઠરાંત્રીય માર્ગ | પેટમાં દુખાવો, પેટનું ફૂલવું, ઉલટી થવી, અતિસાર |} ધૂળ અથવા પરાગરજ જેવા ઘણા એલર્જન [[wiktionary:airborne|હવામાં ઉડતા]] કણ છે. આ કિસ્સાઓમાં હવાના સંપર્કમાં આવતા હોય તેવા આંખ, નાક અને ફેફસા જેવા વિસ્તારોમાં એલર્જીના લક્ષણો જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ, જે પરાગરજ જવર તરીકે પણ ઓળખાય છે તે નાકમાં ખંજવાળ, છીંક આવવી, ખંજવાળ અને આંખો લાલ થવી જેવા લક્ષણો પેદા કરે છે.<ref name="Conn's Current Therapy 2005"/> શ્વાસામાં લેવાયેલા એલર્જન વાયુમાર્ગના સંકોચન (શ્વાસનળીમાં સંકોચન) અને ફેફસામાં શ્લેષ્માના વધેલા ઉત્પાદન, હાંફ ચડવી (શ્વાસકષ્ટ), ખાંસી અને શ્વાસ લેતી વખતે અવાજ થવો જેવા [[દમ]]ના લક્ષણો પેદા કરે છે.<ref name="holgate98"/> આ એલર્જન ઉપરાંત ખોરાક, કીટકના ડંખમાંથી પ્રતિક્રિયાઓ અને એસ્પિરિન અને પેનિસિલિન જેવા એન્ટિબાયોટિક જેવી દવાઓની પ્રતિક્રિયાઓમાંથી એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ પેદા થાય છે. ખોરાકની એલર્જીના લક્ષણોમાં પેટમાં દુખાવો, પેટનું ફૂલવું, ઉલટી, અતિસાર, ત્વચા પર ખંજવાળઅને શિળસ દરમિયાન ત્વચા સુજી જવીનો સમાવેશ થાય છે. ખોરાકની એલર્જીથી ભાગ્યેજ શ્વસનીય (દમીય) પ્રતિક્રિયાઓ, અથવા નાસિકા પ્રદાહ પેદા કરે છે.<ref name="rusznak98"/> કીટકોના ડંખ, એન્ટિબાયોટિક્સ અને ચોક્કસ દવાઓ પ્રણાલીગત એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે, જેને એનાફિલેક્સિસ પણ કહેવાય છે; બહુ અંગીય પ્રણાલીને અસર થઇ શકે છે જેમાં પાચન તંત્ર, શ્વસન તંત્ર, અને પરિવહન તંત્રનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Insect sting anaphylaxis"/><ref name="Penicillin allergy skin testing: what do we do now?"/><ref name="tang03"/> ગંભીરતાના દર મુજબ તે ત્વક પ્રતિક્રિયાઓ, શ્વાસનળીમાં સંકોચન, શોથ, હાયપોટેન્શન, કોમા, અને [[મરણ|મૃત્યુ]] જેવી સમસ્યા પેદા કરી શકે છે. આ પ્રકારની પ્રતિક્રિયાઓ અચાનક પેદા થઇ શકે છે અથવા તેનો હુમલો વિલંબિત કરી શકાય છે. આ પ્રકારના એલર્જીક પ્રતિભાવની ગંભીરતામાં ઘણીવાર એપિપેન અથવા ટ્વિનજેક્ટ ઓટો ઇન્જેક્ટર તરીકે ઓળખાતા સાધનો મારફતે એપિનેફ્રિનના ઇન્જેક્શનની જરૂર પડે છે.. એનાફિલેક્સિસનો સ્વભાવ એવો છે કે પ્રતિક્રિયા ઘટી રહી હોય તેમ લાગે છે પરંતુ તે લાંબા સમયગાળા સુધી ફરીથી થઇ શકે છે.<ref name="tang03"/> ત્વચાના સંપર્કમાં આવતા લાટેક્સ જેવા પદાર્થો પણ સંપર્ક ત્વચાકોપ અથવા ખરજવું તરીકે ઓળખાતી એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓના સામાન્ય કારણો છે.<ref name="Natural rubber latex allergy: a problem of interdisciplinary concern in medicine"/> ત્વચાની એલર્જી અવારનવાર ચકામા અથવા ત્વચામાં સોજો અને બળતરા પેદા કરે છે જેને શિળસ અને એન્જીઓએડિમા લક્ષણોની "વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર" પ્રતિક્રિયા કહેવાય છે.<ref name="Urticaria and angioedema: a practical approach"/> == કારણ == એલર્જી માટેના જોખમ પરિબળોને બે સામાન્ય શ્રેણી યજમાન અને પર્યાવરણીય પરિબળમાં મુકી શકાય.<ref name="The genetic and environmental basis of atopic diseases"/> યજમાન પરિબળમાં અનુવાંશિકતા, લિંગ, વંશ, અને ઉંમરનો સમાવેશ થાય છે. અનુવાંશિકતા અતિમહત્ત્વનું પરિબળ છે. જોકે, હાલમાં એવા એલર્જીક બનાવોમાં વધારો થઇ રહ્યો છે જેને માત્ર જનીની પરિબળો દ્વારા સમજાવી શકાય તેમ નથી. ચાર પર્યાવરણીય પરિબળોમાં બાળપણની પ્રારંભિક અવસ્થામાં ચેપી બિમારીના સંપર્કમાં ફેરફાર પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ, એલર્જન સ્તર અને આહાર પરિવર્તનનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Janeway"/> === ખોરાક === સૌથી સામાન્ય ખોરાકની એલર્જી પૈકીની એક છે [[મગફળી]] પ્રત્યે સંવેદનશીલતા. મગફળીની એલર્જી ઘણી ગંભીર હોઇ શકે છે પરંતુ કેટલીક વાર બાળકની શાળાએ જવાની ઉંમર બાદ તે નાબૂદ થઇ શકે છે.<ref>સિકરર 62</ref> પેકન્સ, પિસ્તાચિયોસ, પાઇન નટ અને અખરોટ સહિતના ટ્રી નટ અન્ય સામાન્ય એલર્જન છે. પીડિત એક અથવા એકથી વધુ ટ્રી નટ્સ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોઇ શકે છે.<ref name="Sicherer 63"/> [[તલ]] અને ખસખસ સહિતના બિયા તેલ ધરાવે છે જેમાં પ્રોટીન હાજર રહેલું હોય છે. આ બિયા પણ એલર્જીક પ્રતિક્રિયા પ્રેરી શકે છે.<ref name="Sicherer 63"/> પચાસમાંથી એક બાળકને ઇંડા પ્રત્યે એલર્જી હોઇ શકે છે અને જ્યારે તે પાંચ વર્ષની ઊંમરે પહોંચે છે ત્યારે મોટે ભાગે તે નાબુદ થઇ જાય છે.<ref>{{cite journal |author=Savage JH, Matsui EC, Skripak JM, Wood RA |title=The natural history of egg allergy |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=120 |issue=6 |pages=1413–7 |year=2007 |month=December |pmid=18073126 |doi=10.1016/j.jaci.2007.09.040 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091-6749(07)01834-9}}</ref> લાક્ષણિક રીતે સંવેદનશીલતા જરદી પ્રત્યે નહીં પરંતુ સફેદીમાં રહેલા પ્રોટીન પ્રત્યે હોય છે.<ref name="Sicherer 63"/> ગાય, બકરી અથવા ઘેંટાનું [[દૂધ]] પણ અન્ય સામાન્ય એલર્જી પ્રેરક ખોરાક છે અને ઘણા પીડિતો ચીઝ જેવી દૂધની બનાવટ સહન કરવા અક્ષમ હોય છે. લેક્ટોઝ અસહ્યતા, દૂધ પ્રત્યે સામાન્ય પ્રતિક્રિયા, એ એલર્જીનું સ્વરૂપ નથી. દૂધની એલર્જી ધરાવતા બાળકોમાંથી બહુ ઓછા બાળકો, ભાગ્યે જ દસ ટકા, ગાયના માંસ પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા ધરાવે છે. ગાયનું માંસ ગાયના દૂધમાં હાજર રહેલા પ્રોટીનની થોડી માત્રા ધરાવે છે.<ref>સિકરર 64</ref> એલર્જીક પ્રોટીન ધરાવતા અન્ય ખોરાકમાં સોયા, ઘઉં, માછલી, શેલફિશ, ફળો, મરીમસાલા, સંશ્લેષિત અને પ્રાકૃતિક રંગો, ચિકન અને રાસાણિક યોજકોનો સમાવેશ થાય છે. === બીનખાદ્ય પ્રોટીન === લાટેક્સ આઇજીઇ (IgE) પ્રેરિત ત્વક, શ્વસન, અને પ્રણાલીગત પ્રતિક્રિયા પેદા કરી શકે છે. સામાન્ય વસતીમાં લાટેક્સ પ્રત્યે એલર્જીનું પ્રમાણ એક ટકા કરતા ઓછો લોકોમાં હોવાનું માનવામાં આવે છે. એક હોસ્પિટલ અભ્યાસમાં, 800 સર્જિકલ દર્દીમાંથી એક દર્દી (0.125 ટકા) લાટેક્સ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા ધરાવે છે. જોકે, આરોગ્ય સંભાળ કામદારોમાં સંવેદનશીલતા સાત અને દસ ટકાની વચ્ચે ઊંચી હોય છે. આરોગ્ય સંભાળ કામદારોમાં સંવેદનશીલતાનું ઊંચું પ્રમાણ માટે તેમના શસ્ત્રક્રિયા ખંડ, ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ્સ અને ડેન્ટલ સ્યુઇટ્સ જેવા વિસ્તારોમાં મોટા પ્રમાણમાં હવાઇ એલર્જન ધરાવતા વિસ્તારોના સંપર્કને જવાબદાર ગણાવે છે. આ લાટેક્સથી સમૃદ્ધ પર્યાવરણો આરોગ્ય સંભાળ કામદારમાં સંવેદનશીલતા પેદા કરી શકે છે જેઓ નિયમિત રીતે એલર્જેનિક પ્રોટીન શ્વાસમાં લે છે.<ref name="Sussman"/> લાટેક્સ પ્રત્યે સૌથી સામાન્ય પ્રતિભાવ એલર્જીક સંપર્ક ત્વચાકોપ, સુષ્ક અને ક્રસ્ટેડ જખમ તરીકે દેખાતી વિલંબિત અતિસંવેદનશીલ પ્રતિક્રિયા છે. પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે 48 થી 96 કલાક ટકે છે. હાથ મોજાની નીચેના વિસ્તારમાં પસીનો થવો અને ઘસારો જખમ પેદા કરે છે જે સંભવિત રીતે ચાંદા પડી શકે છે.<ref name="Sussman"/> પેટની શસ્ત્રક્રિયા દરમિયાન સર્જનના લાટેક્સના હાથ મોજાના સંપર્કમાં રહેતા સંવેદનશીલ દર્દીઓમાં અવારનવાર એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયાઓ થાય છે. ડેન્ટલ પ્રોસીઝર જેવા અન્ય શ્વૈષ્મકળાl સંપર્ક પણ પ્રણાલીગત પ્રતિક્રિયાઓ.પેદા કરી શકે છે.<ref name="Sussman"/> લાટેક્સ અને કેળા પ્રત્યે સંવેદનશીલતા વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે. લાટેક્સની એલર્જીવાળા દર્દીઓ એવોકાડો, કિવિ અને ચેસ્ટનટ પ્રત્યે પણ સંવેદનશીલ હોઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Fernández de Corres L, Moneo I, Muñoz D, ''et al.'' |title=Sensitization from chestnuts and bananas in patients with urticaria and anaphylaxis from contact with latex |journal=Ann Allergy |volume=70 |issue=1 |pages=35–9 |year=1993 |month=January |pmid=7678724 }}</ref> તબીબી રીતે આ દર્દીઓ ઘણીવાર પેરિઓરલ ખંજવાળ અને સ્થાનિક શિળસ ધરાવતા હોય છે. ખોરાક પ્રેરિત એલર્જી પ્રેરિત પ્રણાલીગત પ્રતિભાવ પ્રસંગોપાત જ હોય છે. સંશોધકોને શંકા છે કે લાટેક્સની કેળા, એવોકાડો, કિવિ અને ચેસ્ટનટ સાથેની વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયતા એટલે થાય છે કે લાટેક્સ પ્રોટીન કેટલાક છોડ પ્રોટીન સાથે માળખાકીય રીતે સમાનધર્મી છે.<ref name="Sussman"/> === પ્રોટીન સાથે પ્રક્રિયા કરતા વિષ === અન્ય બીન ખાદ્ય પ્રોટીન પ્રતિક્રિયા, ઉરુશિઓલ પ્રેરિત સંપર્ક ત્વચાકોપ, ઝેરી આઇવી, ઇસ્ટર્ન ઝેરી ઓક, વેસ્ટર્ન ઝેરી ઓક અથવા ઝેરી સ્યુમેકના સંપર્ક બાદ પેદા થયા છે. ઉરુશિઓલ, જે જાતે કોઇ પ્રોટીન નથી, તે હેપ્ટેન તરીકે કામ કરે છે અને સંપર્કમાં રહેલી ત્વચાની કોશિકાઓ પર અભિન્ન પટલ પ્રોટીન સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરે છે તેની સાથે જોડાય છે અને તેનો આકાર બદલે છે. રોગપ્રતિકારક તંત્ર અસરગ્રસ્ત કોશિકાઓને શરીરના સામાન્ય ભાગ તરીકે ઓળખતો નથી અને ટી-સેલ<nowiki>-</nowiki>પ્રેરિત પ્રતિકારક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે.<ref>^ સી. માઈકલ હોગન. [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 ''વેસ્ટર્ન પોઇઝન ઓક: ટોક્સિકોડેન્ડ્રોન ડાઇવર્સિલોબમ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721044257/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 |date=2009-07-21 }}. ગ્લોબલટ્વિકર, ઇડી. નિકલાસ સ્ટોર્મબર્ગ. 2008. સુધારો 30 એપ્રિલ 2010</ref> આ ઝેરી છોડમાંથી સુમેક સૌથી ઝેરી છોડ છે.<ref>કીલર, હેરીયટ એલ. (1900). ''અવર નેટિવ ટ્રીઝ એન્ડ હાઉ ટુ આઇડેન્ટિફાય ધેમ.'' ન્યૂ યોર્કઃ ચાર્લ્સ સ્ક્રાઇબર્સ સન્સ. પાના 94–96; ફ્રાન્કેલ, એડવર્ડ, પીએચડી (Ph.D.) ''પોઇઝન આઇવી, પોઇઝન ઓક, પોઇઝન સ્યુમેક એન્ડ ધેર રિલેટિવ્સ, પિસ્તાચિઓસ, મેન્ગોસ એન્ડ કેશ્યુ.'' ધ બોક્સવૂડ પ્રેસ. પેસિફિક ગ્લોવ, કેલિફ. 1991. ISBN 978-0-940168-18-3.</ref> ઉરુશિઓલ અને પટલ પ્રોટીન વચ્ચે પ્રતિક્રિયા પર પરિણામી ત્વચીય પ્રતિભાવમાં ચકામા પડવા, સોજો, અળાઇ, ફોડલી, ફોલ્લા અને સ્ટ્રિકિંગનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Dermatlas">{{DermAtlas|-1892628434}}</ref> વસતીના અંદાજ મુજબ અંદાજ બદલાય છે જે રોગપ્રતિકારક તંત્ર પ્રતિભાવ ધરાવશે. લગભગ 25 ટકા વસતી ઉરુશિઓલ પ્રત્યે મજબૂત એલર્જીક પ્રતિભાવ ધરાવશે. સામાન્ય રીતે {{convert|.0050|mg|sp=us}} શુદ્ધ ઉરુશિઓલના સંપર્કમાં આવતા 80 ટકાથી 90 ટકા પુખ્ત વ્યક્તિઓ ચકામા પેદા કરશે પરંતુ કેટલાક લોકો એટલા સંવેદનશીલ હોય છે કે એલર્જીક પ્રતિક્રિયા શરૂ કરવા માટે માત્ર પરમાણ્વીય અંશ પણ કાફી છે.<ref>{{cite journal |author=Armstrong W.P., Epstein W.L. |title= |journal=Herbalgram |volume=34 |issue= |pages=36–42 |year=1995 |publisher=American Botanical Council |url=}} http://waynesword.palomar.edu/ww0802.htmમાં{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ઉલ્લેખ કરેલ</ref> === જનીની આધાર === એલર્જીક બિમારીઓ દ્રઢ પારિવારિક હોય છે: સમાન જોડીયામાં સમાન એલર્જીક બિમારી હોવાની શક્યતા લગભગ 70% હોય છે. બિન સમાન જોડીયામાં સમાન એલર્જી હોવાની શક્યતા 40 ટકા હોય છે.<ref name="Allergy"/> એલર્જીક ધરાવતા માતાપિતાને એલર્જીવાળુ બાળક હોવાની શક્યતા વધુ હોય છે,<ref name="DeSwert"/> અને તેમની એલર્જી એલર્જી નહીં ધરાવતા માતાપિતાના બાળક કરતા વધુ ગંભીર હોઇ શકે છે. જોકે, કેટલીક એલર્જીઓ જીનએલોજીસ સાથે સાતત્ય નથી ધરાવતી; [[મગફળી]]ની એલર્જી ધરાવતા માબાપના બાળકો રેગવીડની એલર્જી ધરાવતા હોઇ શકે છે. એવું જણાય છે કે એલર્જી વિકસવાની શક્યતા અનુવાંશિક છે અને તે રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં અનિયમિતતાને લગતી છે પરંતુ ચોક્કસ એલર્જન નથી.<ref name="DeSwert"/> એલર્જીક સંવેદીકરણનું જોખમ અને એલર્જી વિકસવાનો આધાર ઊંમર સાથે બદલાય છે નાના બાળકો પર સૌથી વધુ જોખમ હોય છે.<ref name="Croner"/> કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે બાળપણમાં આઇજીઇ (IgE)નું સ્તર સર્વોચ્ચ હોય છે અને 10થી 30 વર્ષની વચ્ચે તે ઝડપથી ઘટે છે.<ref name="Croner"/> પરાગરજ જવરનો મહત્તમ વ્યાપ બાળકો અને યુવા પુખ્તોમાં મહત્તમ છે અને દસ વર્ષથી નીચેના બાળકોમાં દમના બનાવ મહત્તમ છે.<ref>{{cite book |author=Jarvis D, Burney P |chapter=Epidemiology of atopy and atopic disease |editor=Kay AB |title=Allergy and allergic diseases |publisher=Blackwell Science |location=London |year=1997 |pages=1208–24 |volume=2 }}</ref> આમ, છોકરીઓ કરતા છોકરાઓમાં એલર્જી વિકસવાનું જોખમ વધુ હોય છે<ref name="DeSwert"/> જોકે, દમ જેવી કેટલીક બિમારીઓમાં મહિલાઓને અસર થવાની શક્યતા વધુ હોય છે.<ref name="Asthma from birth to age 23: incidence and relation to prior and concurrent atopic disease"/> પુખ્તાવસ્થામાં લિંગ તફાવત ઘટે છે.<ref name="DeSwert"/> કેટલીક એલર્જીમાં વંશીયતા ભૂમિકા ભજવે છે જોકે, વંશીય પરિબળોને પર્યાવરણીય પ્રભાવ અને સ્થળાંતરને કારણે પરિવર્તનમાંથી અલગ પાડવા મુશ્કેલ છે.<ref name="DeSwert"/> એવું સૂચવવામાં આવ્યું છે કે વિવિધ જનીની લોકી દમ માટે જવાબદાર છે, ખાસ કરીને યુરોપીયન, હિસ્પેનિક, એશિયન, અને આફ્રિકન મૂળના લોકોમાં.<ref name="African Americans with asthma: genetic insights"/> === સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા === એલર્જીક બિમારીઓ ટીએચ2 (TH2) પ્રેરિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ચાલિત બિનહાનિકારક એન્ટિજન પર અયોગ્ય રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ દ્વારા પેદા થાય છે. ઘણા બેક્ટેરિયા અને વાઇરસ ટીએચ1 (TH1) પ્રેરિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ઉત્તેજિત કરે છે જે ટીએચ2 (TH2) પ્રતિભાવનું નિયમન ઘટાડે છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણાની પ્રથમ સૂચિત ક્રિયા વ્યવસ્થા જણાવે છે કે રોગપ્રતિકારક તંત્રની ટીએચ1 (TH1) પાંખનું અપુરતું ઉત્તેજન વધુપડતી સક્રિય ટીએચ2 (TH2) પાંખ તરફ દોરી જાય છે જેને પગલે એલર્જીક બિમારીઓ થાય છે.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0167-5699(00)01582-6 |author=Folkerts G, Walzl G, Openshaw PJ |title=Do common childhood infections 'teach' the immune system not to be allergic? |journal=Immunol. Today |volume=21 |issue=3 |pages=118–20 |year=2000 |month=March |pmid=10777250 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167569900015826}}</ref> અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો અતિસ્વચ્છ વાતાવરણમાં રહેતા લોકો રોગપ્રતિકારક તંત્રને વ્યસ્ત રાખવા પુરતા રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવોના સંપર્કમાં આવતા નથી. આપણું શરીર આવા રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવોના ચોક્કસ સ્તર સામે લડવા ઘડાયેલું હોવાથી જ્યારે શરીર તે જીવાણુના તે સ્તર સુધી સંપર્કમાં આવતું નથી ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિજન પર હુમલો કરશે અને આમ બિનહાનિકારક પદાર્થો- જેમકે પરાગરજ- રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ પ્રેરશે.<ref>[http://edwardwillett.com/2000/05/the-hygiene-hypothesis/ ધ હાઇજીન હાયપોથેસિસ » એડવર્ડ વિલેટ]</ref> સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા એવું નિરીક્ષણ સમજાવવા વિકસાવાઇ હતી કે પરાગરજ જવર અને ખરજવું, બંને એલર્જીક બિમારીઓ છે, મોટા પરિવારવાળા બાળકોમાં ઓછા જોવા મળે છે. આવા પરિવારો તેમના નિકટજનો મારફતે માત્ર એક જ બાળકવાળા પરિવારની તુલનાએ વધુ ચેપી તત્વો સાથે સંપર્કમાં હોય છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા પર રોગપ્રતિકારકશક્તિ અંગેના નિષ્ણાતો અને એપિડેમિયોલોજિસ્ટ્સ દ્વારા સઘન તપાસ થઇ છે એલર્જીક વિકારના અભ્યાસ માટે એક મહત્ત્વની સૈદ્ધાંતિક રૂપરેખા બની છે. ઔદ્યોગિકિકરણથી જોવા મળતી એલર્જીક બિમારીઓમાં વધારો અને વધુ વિકસિત દેશોમાં એલર્જીક બિમારીઓના ઊંચા બનાવોને સમજાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણામાં ચેપી એજન્ટોની સાથે રોગપ્રતિકારક તંત્ર વિકાસના મહત્ત્વના મોડ્યુલેટર તરીકે સિમબાયોટિક બેક્ટેરિયા અને પરોપજીવીઓ સાથેના સંપર્કનો પણ સમાવેશ કરાયો છે. એપિડેમિયોલોજિકલ માહિતી સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણાને સમર્થન આપે છે. અભ્યાસો સૂચવે છે કે, વિવિધ રોગપ્રતિકારક અને સ્વયંપ્રતિરક્ષા બિમારીઓ ઔદ્યોગિકિકરણ પામેલા દેશોની તુલનામાં વિકાસશીલ દેશોમાં ઓછી જોવા મળે છે અને વિકાસશીલ વિશ્વમાંથી ઔદ્યોગિકિકરણ પામેલા વિશ્વમાં સ્થળાંતર કરતા લોકો લાંબા ગાળે રોગપ્રતિકારક વિકાર વિકસાવે છે.<ref name="pmid12910582"/> ત્રીજા વિશ્વમાં થયેલા લોન્ગીટ્યુડિનલ અભ્યાસો સૂચવે છે કે દેશ જેમ વધુ શુદ્ધ અને સ્વચ્છ તરીકે ઉભરે છે તેમ રોગપ્રતિકારક વિકાર વધે છે.<ref name="pmid17326711"/> જીવનના પ્રથમ વર્ષમાં એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ દમ અને અન્ય એલર્જીક બિમારીઓ સાથે સંકળાયેલી છે.<ref name="Does antibiotic exposure during infancy lead to development of asthma?: a systematic review and metaanalysis"/> એન્ટિબેક્ટેરિયલ ક્લિનિંગ પ્રોડક્ટનો વધુ પડતો ઉપયોગ પણ દમના ઊંચા બનાવ સાથે સંકળાયેલો છે કારણકે કુદરતી પ્રસુતિના સ્થાને સીઝરીયન કરીને જન્મેલા બાળકમાં દમની શક્યતા વધુ હોય છે.<ref name="A meta-analysis of the association between Caesarean section and childhood asthma"/><ref name="The use of household cleaning sprays and adult asthma: an international longitudinal study"/> === અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો === વસતીમાં એલર્જીથી પીડાતા લોકોની સંખ્યા અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય મતભેદ છે. એલર્જીક બિમારીઓ ઔદ્યોગિકિકૃત રાષ્ટ્રોમાં વધુ પરંપરાગત અથવા [[કૃષિ]] આધારિત દેશો કરતા વધુ જોવા મળે છે. અને ગ્રામીણ વસતીની તુલનાએ શહેરી વસતીમાં એલર્જીક બિમારીનો દર ઊંચો જોવા મળે છે જો કે આ તફાવતની ઓછા વ્યાખ્યાયિત બની રહ્યાં છે.<ref name="cooper04">{{cite journal |author=Cooper PJ |title=Intestinal worms and human allergy |journal=Parasite Immunol. |volume=26 |issue=11-12 |pages=455–67 |year=2004 |pmid=15771681 |doi=10.1111/j.0141-9838.2004.00728.x}}</ref> ખાસ કરીને જીવનના પ્રાથમિક તબક્કામાં એલર્જનો સાથેનો સંપર્ક એલર્જી માટે મહત્ત્વનું જોખમ પરિબળ છે. હાલના સમયમાં એટોપિક એલર્જીમાં જોવા મળી રહેલા વધારા માટે માઇક્રોઓર્ગેનિઝમના સંપર્કમાં પરિવર્તનને વધુ એક સમજ તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref name="Janeway"/> એન્ડોટોક્સિન સંપર્ક રૂધિરમાં વહન કરતા શ્વેત રૂધિર કોશિકા (શ્વેતકણ)માં ટીએનએફ-α (TNF-α), આઇએફએનγ (IFNγ) , ઇન્ટરલ્યુકિન-10, અને ઇન્ટરલ્યુકિન-12 જેવા દાહક સાયટોકિનના સ્ત્રાવને ઘટાડે છે.<ref name="pmid12239255"/> કોશિકાઓની સપાટી પર જોવા મળતા ટોલ-લાઇક રિસેપ્ટર તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ માઇક્રોબ-સેન્સિંગ પ્રોટીન પણ આ પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Epidemiological and immunological evidence for the hygiene hypothesis"/> વિકાસશીલ દેશોમાં પ્રક્રિયા કર્યા વગરના પીવાના પાણીમાં ગટવોર્મ અને સમાન પરોપજીવી જીવો હાજર છે અને વિકસિત દેશોમાં જ્યાં સુધી પીવાના પાણીના નિયમિત ક્લોરિનેશન અને શુદ્ધિકરણ શરૂ કરવામાં ન આવ્યું ત્યાં સુધી હાજર હતા.<ref name="Parasitic food-borne and water-borne zoonoses"/> તાજેતરના સંશોધનો જણાવે છે કે આંત્ર કૃમી (દા.ત. હૂકવોર્મ) જેવા કેટલાક સામાન્ય પરોપજીવીઓ, ગટ દિવાલના ગુપ્ત રસાયણો (અને આમ રૂધિરપ્રવાહ) રોગપ્રતિકારક તંત્રને અવરોધે છે અને શરીરને પરોપજીવીઓ પર હુમલો કરતા અટકાવે છે.<ref name="Worms and allergy"/> તે અંગેની પૂર્વધારણાના સિદ્ધાંતમાં નવો આયામ ઉભો કરે છે કે માનવ અને પરોપજીવીઓની સહ ઉત્ક્રાંતિ એવા રોગપ્રતિકારક તંત્ર તરફ દોરી ગઇ છે જે માત્ર પરોપજીવીઓની હાજરીમાં સાચી રીતે કામ કરે છે. તેમના વગર રોગપ્રતિકારક તંત્ર અસંતુલિત અને વધુ પડતું સંવેદનશીલ બને છે.<ref name="Yazdanbakhsh02">{{cite journal |author=Yazdanbakhsh M, Kremsner PG, van Ree R |title=Allergy, parasites, and the hygiene hypothesis |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-04-19_296_5567/page/490 |journal=Science |volume=296 |issue=5567 |pages=490–4 |year=2002 |pmid=11964470 |doi=10.1126/science.296.5567.490}}</ref> સંશોધનો સૂચવે છે કે એલર્જી શિશુમાં ગટ ફ્લોરાના વિલંબિત સ્થાપન સાથે સંબંધ ધરાવે છે.<ref name="pmid17382394"/> જોકે, આ સિદ્ધાંતને ટેકો આપતું સંશોધન [[ચીન]] અને ઇથોપિયામાં હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસના તારણ કે જે સૂચવે છે કે આંત્ર કૃમિથી ચેપી બનેલા લોકોમાં એલર્જી વધુ હોય છે, તેની સાથે વિરોધાભાસી છે.<ref name="cooper04"/> કેટલીક એલર્જીની સારવારમાં ચોક્કસ કૃમિઓની અસરકારકતા તપાસવા માટે તબીબી પરીક્ષણો શરૂ કરાયા છે.<ref name="falcone05">{{cite journal |author=Falcone FH, Pritchard DI |title=Parasite role reversal: worms on trial |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-parasitology_2005-04_21_4/page/157 |journal=Trends Parasitol. |volume=21 |issue=4 |pages=157–60 |year=2005 |pmid=15780835 |doi=10.1016/j.pt.2005.02.002}}</ref> એવું થઇ શકે કે, 'પરોપજીવી' શબ્દ અયોગ્ય ઠરે અને અત્યાર સુધી જેના પર શંકા ન હતી તે સહજીવ કામ કરતા હોય.<ref name="falcone05"/> આ મુદ્દા પર વધુ માહિતી માટે જુઓ હેલમિન્થિક થેરાપી. === તીવ્ર પ્રતિભાવ === [[ચિત્ર:Allergy degranulation processes 01.svg|thumb|એલર્જીમાં ડિગ્રેન્યુલેશન પ્રક્રિયા.1 - એન્ટિજન; 2 - આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્ય; 3 - એફસીઇઆરઆઇ (FcεRI) ગ્રાહક; 4 - પર્ફોર્મ્ડ મિડીયેટર્સ (હિસ્ટામાઇન, પ્રોટીઝિસ, કેમોકિન્સ, હિપારિન); 5 - ગ્રેન્યુલ્સ; 6 - માસ્ટ કોશિકા; 7 - નવા રચાયેલા મિડીયેટર (પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન્સ, ક્યુકોટ્રીન્સ, થ્રોમ્બોક્સેન, પીએફ (PAF))]] એલર્જીના પ્રારંભિક તબક્કામાં એલર્જન સામે ટાઇપ I અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયા, સૌ પ્રથમ વખત સામનો થાય છે ત્યારે ટી<sub>એચ</sub>2 (TH2) લસિકાકણ તરીકે ઓળખાતી પ્રતિરક્ષા કોશિકાઓના પ્રકારમાં પ્રતિભાવ પેદા કરે છે. તેઓ ઇન્ટરલ્યુકિન-4 (આઇએલ-4 (IL-4)) તરીકે ઓળખાતા સાયટોકિનનું ઉત્પાદન કરતા ટી કોશિકાના પેટાજૂથમાં સ્થાન પામે છે. આ ટી<sub>એચ</sub>2 (TH2) કોશિકાઓ બી કોશિકા તરીકે ઓળખાતા અન્ય લસિકાકણો સાથે પ્રક્રિયા કરે છે. તેમની ભૂમિકા એન્ટીબોડીનું ઉત્પાદન કરવાની છે. આઇએલ-4 (IL-4) પાસેથી સંકેત મેળવ્યા બાદ આ પ્રક્રિયા બી કોશિકાને આઇજીઇ (IgE) તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ પ્રકારના પ્રતિદ્રવ્યનું મોટી માત્રામાં ઉત્પાદન શરૂ કરવા પ્રેરે છે. આઇજીઇ (IgE) ગુપ્ત રીતે રૂધિરમાં વહે છે અને માસ્ટ કોશિકા અને બેસોફિલ તરીકે ઓળખાતી અન્ય પ્રકારની પ્રતિરક્ષા કોશિકાઓની સપાટી પર આઇજીઇ (IgE)લક્ષી ગ્રાહક (એફસીઇઆરઆઇ (FcεRI) તરીકે ઓળખાતા એફસી (Fc) ગ્રાહકનો એક પ્રકાર) સાથે જોડાય છે જે બંને તીવ્ર દાહક પ્રતિભાવ સાથે સંકળાયેલા છે. આઇજીઇ (IgE) આચ્છાદિત કોશિકાઓ આ તબક્કે એલર્જન પ્રત્યે સંવેદનશીલ કરાય છે.<ref name="Janeway"/> જો સમાન એલર્જન સાથે બાદમાં સંપર્ક થાય તો એલર્જન માસ્ટ કોશિકા અથવા બેસોફિલની સપાટી પર આવેલા આઇજીઇ (IgE) અણુઓ સાથે જોડાઇ શકે છે. આઇજીઇ (IgE) અને એફસી (Fc) ગ્રાહકનું આંતર જોડાણ ત્યારે થાય છે જ્યારે એક આઇજીઇ (IgE) ગ્રાહક સંકુલ સમાન એલર્જેનિક અણુ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે અને સંવેદી બનાવાયેલી કોશિકાઓને સક્રિય કરે છે. સક્રિયકૃત માસ્ટ કોશિકાઓ અને બેસોફિલ ડીગ્રેન્યુલેશન તરીકે પ્રક્રિયા કરે છે જે દરમિયાન તેઓ તેમના ગ્રેન્યુલ્સમાંથી આસપાસની પેશીઓમાં હિસ્ટેમાઇન અને અન્ય દાહક રાસાયણિક મિડીયેટર્સ (સાયટોકિનs, ઇન્ટરલ્યુકિન, લ્યુકોટ્રીન અને પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન) મુક્ત કરે છે અને વેસોડિલેશન, મ્યુકસ સિક્રેશન, નર્વ સિમ્યુલેશન અને સ્મૂથ સ્નાયુ સંકોચન જેવી કેટલીક પ્રણાલીગત અસરો પેદા કરે છે. તે ર્હિનોરિયા, ખંજવાળ, શ્વાસકષ્ટ, અને એનાફિલેક્સિસમાં પરિણમે છે. વ્યક્તિ, એલર્જન અને રજૂઆતને આધારે લક્ષણો ચોક્કસ શરીર પ્રણાલી પ્રત્યે પ્રણાલી વ્યાપી (ક્લાસિકલ એનાફિલેક્સિસ), અથવા સ્થાનિક હોઇ શકે છે. દમ એ શ્વસન તંત્ર પ્રત્યે સ્થાનિક છે અને ખરજવું ડર્મિસ પ્રત્યે સ્થાનિક છે.<ref name="Janeway"/> === સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ === તીવ્ર પ્રતિભાવના રાસાયણિક મિડીયેટર્સ ઘટ્યા બાદ ઘણી વાર સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ પેદા થાય છે. ન્યૂટ્રોફિલ, લસિકાકણ, ઇઓસિનોફિલ અને મેક્રોફેગ જેવા અન્ય શ્વેતકણના પ્રારંભિક સ્થળ પર સ્થળાંતરને કારણે આ થાય છે. આ પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે મૂળ પ્રતિક્રિયાના 2-24 કલાક બાદ જોવા મળે છે.<ref name="Effector and potential immunoregulatory roles of mast cells in IgE-associated acquired immune responses"/> લાંબા ગાળાની અસરો ચાલુ રાખવામાં માસ્ટ કોશિકાનું સાયટોકિન પણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દમમાં જોવા મળતા સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ અને એલર્જીક પ્રતિભાવ કરતા સહેજ અલગ હોય છે. જોકે તે ઇઓસિનોફિલમાંથી મિડીયેટરના સ્ત્રાવને કારણે પેદા થાય છે છતાં અને ટી<sub>એચ</sub>2 (TH2) કોશિકાની પ્રવૃત્તિ પર અવલંબિત છે.<ref name="Th2 cytokines in the asthma late-phase response"/> === પ્રોટીન માળખું અને સંસ્થા === {{Main|Protein structure}} પ્રોટીન એમિનો એસિડની લાંબી શ્રૃંખલામાંથી બને છે, તેને પોલિપેપ્ટાઇડ શ્રૃંખલા પણ કહેવાય છે અને તે પેપ્ટાઇડ બંધથી જોડાય છે.<ref name="Freeman 53"/> પ્રોટીનનું ઊંચા ક્રમનું માળખું એમિનો એસિડની શ્રેણી પર આધાર રાખે છે જે તેની પ્રાથમિક શ્રેણી રચે છે કારણે આ એમિનો એસિડો વચ્ચે બિનસહસંયોજક પ્રક્રિયા યોગ્ય પ્રોટીન ફોલ્ડિંગની તકેદારી રાખે છે. પ્રોટીન ચોક્કસ એમિનો એસિડ શ્રેણી ધરાવે છે જે તમામ સમાન પ્રોટીન ધરાવે છે.<ref>એલબર્ટ્સ 121</ref> વીસ વિવિધ એમિનો એસિડો તેમની બાજુની શ્રૃંખલામાં અલગ પડે છે જે પ્રમાણમાં મોટી અને કેટલેક અંશે ધ્રૂવીય છે. આ વ્યક્તિગત એમિનો એસિડો મોનોમર તરીકે ઓળખાય છે. પ્રોટીન તરીકે ઓળખાતી પોલીમર શ્રૃંખલામાં તે પોલિમરાઇઝેશન દ્વારા જોડાય છે.<ref>ફ્રીમેન 48</ref> પ્રોટીનનું ગૌણ માળખું એમિનો એસિડના એમાઇડ અને કાર્બોક્સિલ ગ્રૂપ વચ્ચે હાઇડ્રોજન બંધની પ્રક્રિયાને કારણે સર્જાય છે. ગૌણ માળખામાં આલ્ફા હેલિક્સ અને બીટા શિટ્સના નિર્માણનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Freeman 53"/> ત્રીજી પંકતિનું માળખું એ પ્રોટીનનો કુલ આકાર છે અને તે સામાન્ય રીતે પ્રોટીનની આંતરિક રીતે હાઇડ્રોફોબિક એમિનો એસિડ બાજુ શ્રૃંખલા સાથે જોડાવાની વૃત્તિ આધારિત હોય છે. જોકે, હાઇડ્રોજન બંધન, આયનિક પ્રક્રિયા અને ડિસલ્ફાઇડ બંધ પણ પ્રોટીનને ત્રીજી પંકતિની સ્થિતિમાં સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે.<ref>ફ્રીમેન 54</ref> ચોથી પંકતિનું માળખું એ સંચાલકીય એકમ રચવા માટેનું પોલિપેપ્ટાઇડ પેટાએકમોનું કુલ સંયોજન છે. પ્રોટીનના તમામ સ્તરનો આધારે તેના અગાઉના સ્તર પર રહે છે. પ્રોટીનના પ્રાથમિક માળખામાં કોઇ ખામી હોય તો તે ખામી ઉપરના સ્તરમાં પણ ઉતરશે.<ref>ફ્રીમેન 56</ref> === પ્રોટીન કાર્ય === {{Main|Protein folding}} વ્યક્તિગત પ્રોટીનની કુલ કામગીરી માટે પ્રોટીન ફોલ્ડિંગ મહત્ત્વનું છે. પોલિપેપ્ટાઇડ શ્રૃંખલા ઘણીવાર ઘણી લાંબી અને લવચિક હોય છે જે પ્રોટીનને ફોલ્ડ થવા માટે વિવિધતા પુરી પાડે છે. બિનસહસંયોજક પ્રક્રિયાઓ પ્રારંભિક પ્રોટીનના માળખાનું નિયમન કરે છે. એક બિનસહસંયોજક બંધ ઘણો નબળો હોવાથી નબળા ઘણા બંધનું જોડાણ ચોક્કસ પ્રોટીનને જરૂરી તાકાત અને માળખું પુરા પાડે છે. ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રક્રિયાઓ, હાઇડ્રોફોબિક પ્રક્રિયાઓ, હાઇડ્રોજન બંધ અને વાન્ડર વાલ આકર્ષણ આ તમામ પ્રોટીન ફોલ્ડિંગમાં મદદ કરે છે. એમિનો એસિડની ચોક્ક્સ ધ્રૂવીય અને બિનધ્રૂવીય બાજુ શ્રૃંખલા પ્રોટીનના ફોલ્ડિંગમાં પણ જોડાયેલી છે માટે તે તેના કાર્ય સાથે પણ સંકળાયેલી છે.<ref>એલ્બર્ટ્સ 123</ref> પ્રોટીનનું અંતિમ ફોલ્ડેડ માળખું પ્રોટીનનું કોનફોર્મેશન છે.<ref>એલ્બર્ટ્સ 124</ref> ચોથી પંકતિના માળખામાં યોગ્ય ફોલ્ડિંગ પ્રેરવા માટે પ્રોટીનની યોગ્ય એમિનો એસિડ શ્રેણી અત્યંત આવશ્યક છે. આલ્ફા હેલિક્સ અને બિટા શીટ્સમાં પ્રોટીનમાં બે સમાન ફોલ્ડિંગ જોવા મળે છે. પ્રોટીનનું કાર્ય તેના માળખા દ્વારા સીધું નક્કી થાય છે ખાસ કરીને ઉપર ઉલ્લેખ કરેલા બિનસહસંયોજક બંધ મારફતે. પ્રોટીન સંલગ્ની પર ચોકક્સ પ્રોટીન બંધન સ્થળ ખાતે અન્ય અણુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.<ref>એલ્બર્ટ્સ 141</ref> પ્રોટીન અસંખ્ય કાર્ય ધરાવે છે જેમાં એન્ઝાઇમેટિક ઉદ્વિપકનો પણ સમાવેશ થાય છે જે કોશિકાઓમાં મહત્ત્વની પ્રતિક્રિયાઓને મદદ કરે છે.<ref name="Freeman 44"/> પ્રોટીન રાસાયણિક સંકેત પર કોશીય પ્રતિભાવ શરૂ કરવા માટે જરૂરી એવા કોશિકા સંકેત ગ્રાહક તરીકે પણ કામ કરી શકે છે અથવા તે મોટર પ્રોટીન તરીકે કામ કરી શકે છે જે વ્યક્તિગત કોશિકાઓના અથવા કોશિકાઓની અંદરના સ્થળાંતર સાથે સંકળાયેલું છે. પ્રોટીન કાર્યનું અન્ય ઉદાહરણ તેનું માળખાકીય પ્રોટીન છે જે કોશિકાને લવચિકતા અને સ્થિરતા પુરા પાડે છે.<ref name="Freeman 44"/> === પ્રોટીન અને રોગપ્રતિકારક તંત્ર === પ્રોટીન જે રીતે વિકસે છે અને ફોલ્ડ થાય છે તે રીતે તેનું માળખું રચાય છે. કેટલાક પ્રોટીન માળખા તેમને પાચન માર્ગમાં એસિડિક પર્યાવરણમાં ડિગ્રેડેશનનો પ્રતિરોધ કરવાની ક્ષમતા પુરી પાડે છે. અન્ય પ્રોટીન, કે જે કદાચ કોશિકા સંકેત ગ્રાહક તરીકે કામ કરે છે તે, અન્ય કોશિકાઓના જોડાણ દ્વારા માળખાકીય રીતે બદલી શકાય છે. બંને કિસ્સાઓમાં પ્રોટીન પર કોશિકાનો ઉમેરો, તેનું આંશિક ડિગ્રેડેશન અથવા પાચન તંત્રમાં તેનું અસ્તિત્વ રોગપ્રતિકારક તંત્રને આ પ્રોટીનોને બાહ્ય અથવા ખતરનાક કોશિકા તરીકે નામ આપવા પ્રેરે છે. આ ટેગિંગ એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે.<ref>માયો ક્લિનિક. [http://www.mayoclinic.com/health/food-allergy/AN00179 કોઝીસ ઓફ ફૂડ એલર્જીસ.] હોગન. "[http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 વેસ્ટર્ન પોઇઝન ઓક: ટોક્સિકોડેન્ડ્રોન ડાઇવર્સિલોબમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721044257/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82914 |date=2009-07-21 }}."</ref> == નિદાન == [[ચિત્ર:Allergy testing machine.jpg|left|thumb|લેકલેન્ડ એર ફોર્સ બેઝ ખાતે ડાયગ્નોસ્ટિક ઇમ્યુનોલોજી લેબોરેટરીમાં આવેલું એલર્જી પરીક્ષણ મશીન]] એલર્જીક બિમારીને પુષ્ટિ આપતા પહેલા લક્ષણો રજૂ કરતા અન્ય સંભવિત કારણો અંગે પણ ધ્યાનપૂર્વક વિચારણા કરવી જોઇએ.<ref>{{EMedicine|med|3390|Allergic and Environmental Asthma}} - મતભેદોની ચર્ચાનો સમાવેશ કરે છે</ref> ઉદાહરણ તરીકે, વાસોમોટર નાસિકા પ્રદાહ, ઘણા મેલાડીઇઝ પૈકીનો એક છે જેના લક્ષણો એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ જેવા છે, માટે તેને અલગ પાડવા માટે પ્રોફેશનલ નિદાન જરૂરી છે.<ref name="pmid16190503"/> દમ, નાસિકા પ્રદાહ, એનાફિલેક્સિસ, અથવા અન્ય એલર્જીક બિમારીના નિદાન થયા બાદ તે એલર્જીના કારકો શોધવા માટે કેટલીક પદ્ધતિઓ છે. === ત્વચા પરીક્ષણ === [[ચિત્ર:Allergy skin testing.JPG|thumb|right|કાંડનું ત્વચા પરીક્ષણ]][[ચિત્ર:Skintest2.jpg|thumb|right|પીઠનું ત્વચા પરીક્ષણ]]એલર્જનલક્ષી આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યોની હાજરીની આકરણી કરવા રૂધિર એલર્જી પરીક્ષણ કરતા એલર્જી ત્વચા પરીક્ષણ હિતાવહ છે કારણકે તે વધુ ચોક્કસ, ઉપયોગમાં સરળ અને સસ્તું છે.<ref name="pmid7630219"/> ત્વચા પરીક્ષણ દર્દીની ત્વચામાં કરતા અનેક નાના પંચર અથવા પ્રિકને કારણે "પંચર ટેસ્ટિંગ" અને "પ્રિક ટેસ્ટિંગ" તરીકે પણ ઓળખાય છે. પેન અથવા રંગથી અંકિત કરાયેલા ત્વચાના સ્થળ પર શંકાસ્પદ એલર્જન અને/અથવા તેમના અર્ક (પરાગરજ, ઘાસ, મટી પ્રોટીન, મગફળીનો અર્ક વગરે)ને દાખલ કરાય છે. (ત્વચા પર અંકન માટે શાહી/રંગની સંભાળપૂર્વક પસંદગી કરવી જોઇએ નહીં તો તેનાથી જ એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા થશે). ત્વચામાં પંચર કે પ્રિક કરવા માટે પ્લાસ્ટિક અથવા ધાતુના નાના સાધનનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલીકવાર સોંય અને સિરિન્જ મારફતે એલર્જનને "ઇન્ટરડર્મલી" દાખલ કરાય છે. પરીક્ષણના સામાન્ય વિસ્તારોમાં અગ્રબાહુ અને પીઠના અંદરના ભાગનો સમાવેશ થાય છે. જો દર્દી કોઇ પદાર્થ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવે છે તો 30 મિનીટની અંદર દેખી શકાય તેવી દાહક પ્રતિક્રિયા થશે. વધુ સંવેદનશીલ દર્દીમાં આ પ્રતિભાવ ત્વચા સહેજ લાલ થવાથી લઇને મચ્છરના ડંખ જેવી સંપૂર્ણ ફૂલેલી ફોડલી (જેને વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર કહેવાય છે) સુધી હશે. એલર્જી નિષ્ણાત દ્વારા ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણના પરિણામોનું ગંભીરતાના આંકને આધારે અર્થઘટન થાય છે. +/-નો અર્થ છે સીમા પરની પ્રતિક્રિયા અને 4+ નો અર્થ છે મોટી પ્રતિક્રિયા. એલર્જી નિષ્ણાત વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર પ્રતિક્રિયાના વ્યાસને માપે છે અને નોંધે છે. તાલીમબદ્ધ એલર્જી નિષ્ણાતના અર્થઘટન ઘણીવાર સંબંધિત સાહિત્યના માર્ગદર્શન હેઠળનું હોય છે.<ref name="pmid16164451"/> કેટલાક દર્દીઓ એવું માનતા હોય છે કે તેમણે નિરીક્ષણો પરથી તેમની પોતાની એલર્જીક સંવેદનશીલતા નક્કી કરી લીધી છે પરંતુ એલર્જી શોધવા માટે દર્દીના નિરીક્ષણ કરતા ત્વચા પરીક્ષણ વધુ સારું હોવાનું જણાયું છે.<ref name="pmid11101180"/> જો દર્દી જીવ માટે જોખમી એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયા મૂલ્યાંકન માટે લાવે તો કેટલાક એલર્જી નિષ્ણાતો ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણ કરતા પહેલા પ્રાથમિક રૂધિર પરીક્ષણ કરવાનું પસંદ કરશે. જો દર્દી ત્વચાની વ્યાપક બિમારી ધરાવતો હોય કે તેણે છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં એન્ટિહિસ્ટેમાઇન લીધું હોય તો ત્વચા પરીક્ષણ તેનો વિકલ્પ નથી. === રૂધિર પરીક્ષણ === ચોક્કસ પદાર્થોની એલર્જી શોધવા માટે વિવિધ રૂધિર એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રકારનું પરીક્ષણ "કુલ આઇજીઇ (IgE) સ્તર" માપે છે જે દર્દીના સીરમમાં રહેલા આઇજીઇ (IgE)નો અંદાજ છે. તે રેડીયોમેટ્રિક અને કલરમેટ્રિક ઇમ્યુનોએસેના ઉપયોગ દ્વારા નક્કી કરી શકાય છે. રેડીયોમેટ્રિક એસેમાં રેડીયોએલર્જોસોર્બન્ટ પરીક્ષણ (આરએએસટી (RAST)) પરિક્ષણ પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે જે રૂધિરમાં આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યનું જ્થ્થાત્મક મૂલ્યાંકન કરવા માટે રેડીયોએક્ટિવ આઇસોટોપ લેબલવાળા આઇજીઇ (IgE) બંધન (એન્ટી આઇજીઇ (IgE)) પ્રતિદ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="pmid7630219"/> રેડીયોએક્ટિવ આઇસોટોપ્સના સ્થાને નવી પદ્ધતિઓમાં કલરિમેટ્રિક અથા ફ્લોરોમેટ્રિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે. શંકાસ્પદ એલર્જીક સંવેદનશીલતા ધરાવતા દર્દીઓમાં હા કે નાનો જવાબ આપવા માટે ગુણાત્મક પરીક્ષણ પરિણામ આપવા કેટલીક "સ્ક્રિનિંગ" પરીક્ષણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરાય છે. એક મોટા અભ્યાસ મુજબ, આવી પદ્ધતિની સંવેદનશીલતા લગભગ 70.8% અને હકારાત્મક આગાહી મૂલ્ય 72.6% છે.<ref name="pmid16047713"/> નીચું કુલ ઇજીઆઇ (IgE) સ્તર સામાન્ય રીતે શ્વાસમાં લેવાયેલા એલર્જન પ્રત્યે સંવેદનશીલતા નકારવા માટે યોગ્ય નથી.<ref name="pmid12911420"/> આંકડાકીય પદ્ધતિઓ, જેમકે આરઓસી (ROC) વક્ર, આગાહી મૂલ્ય ગણતરી અને અન્ય શક્ય ગુણોત્તરોનો વિવિધ પરીક્ષણ પદ્ધતિઓના એક બીજા સાથે સંબંધની પરિક્ષા કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે. આ પદ્ધતિઓએ દર્શાવ્યું છે કે ઊંચું કુલ આઇજીઇ (IgE) ધરાવતા દર્દીઓમાં એલર્જીક સંવેદનશીલતા ધરાવવાની શક્યતા ઊંચી હોય છે પરંતુ સંભાળપૂર્વક પસંદ કરાયેલા એલર્જન માટે ચોક્કસ એલર્જી પરીક્ષણ કરવા વધુ તપાસની ચેતવણી આપવામાં આવે છે. === અન્ય === '''પડકાર પરીક્ષણ:''' પડકાર પરીક્ષણમાં શંકાસ્પદ એલર્જનને મુખવાટે, શ્વાસ મારફતે અથવા અન્ય માર્ગે શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. ખોરાક અને દવાની એલર્જી સિવાય ભાગ્યેજ પડકાર પરીક્ષણનો ઉપયોગ કરાય છે. જ્યારે પરીક્ષણના આ પ્રકારને પસંદ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેના પર એલર્જી નિષ્ણાતની ચાપતી નજર હોવી જોઇએ. '''નિર્મૂલન/પડકાર પરીક્ષણ:''' ખોરાક અથવા દવાની એલર્જી માટે આ પદ્ધતિનો ઘણીવાર ઉપયોગ થાય છે. ચોક્કસ શંકાસ્પદ વસ્તુ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા દર્દીને નિર્ધારિત સમય માટે તે એલર્જનને ટાળવા તેના આહારમાં સુધારો કરવા સૂચના અપાય છે. જો દર્દીને નોંધપાત્ર સુધારો અનુભવાય તો લક્ષણો ફરીથી પેદા થાય છે કે કેમ તે નક્કી કરવા એલર્જનને પડકાર દ્વારા ફરીથી શરીરમાં દાખલ કરાય છે. '''પેચ પરીક્ષણ:''' ત્વચા સંપર્ક એલર્જી અથવા સંપર્ક ત્વચાકોપનું કારણ સુનિશ્ચિત કરવા પેચ પરીક્ષણનો ઉપયોગ થાય છે. અનેક અલગ સામાન્ય એલર્જીક રસાયણો અથવા ત્વચા સંવેદકો સાથે પ્રક્રિયા કરાયેલા એડહેસિવ પેચને પીઠ પર લગાડવામાં આવે છે. બાદમાં ત્વચાને સંભવિત સ્થાનિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે ઓછામાં ઓછી બે વખત તપાસવામાં આવે છે. જેમાં પેચ લગાડ્યના 48 કલાક બાદ અને ફરીથી બે અથવા ત્રણ દિવસ બાદ તપાસનો સમાવેશ થાય છે. '''અવિશ્વસનીય પરીક્ષણ:''' એવી પણ એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ છે જેને અમેરિકન એકેડેમી ઓફ એલર્જી, અસ્થમા એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી અસ્વીકાર્ય ગણે છે. આ અવિશ્વસનીય એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે. એપ્લાઇડ કાઇનસિયોલોજી (સ્નાયુ રિલેક્સેશન મારફતે એલર્જી પરીક્ષણ), સાયટોટોક્સિસિટી પરીક્ષણ, યુરિન ઓટોઇન્જેક્શન, ત્વચા ટાઇટ્રેશન (રિન્કલ પદ્ધતિ), અને પ્રોવોકેટિવ એન્ડ ન્યુટ્રલાઇઝેશન (પેટાત્વક) પરીક્ષણ અથવા સબલિન્ગ્વિયલ પ્રોવોકેશન<ref name="Allergy Diagnosis"/> == સારવાર == હાલના સમયમાં એલર્જીક સ્થિતિની સારવાર માટેની તબીબી પ્રેક્ટિસમાં પુષ્કળ સુધારો આવ્યો છે. એનાફિલેક્સિસ અને ખોરાક, દવા અને કીટક પ્રત્યે અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયાઓ અને એલર્જીક ત્વચા બિમારીઓમાં નવી શોધો થઇ છે જેમાં આઇજીઇ (IgE) બંધન જેની સાથે ગંભીર પ્રતિક્રિયાઓથી જોડાયેલા છે તેવા ખાદ્ય પ્રોટીનની ઓળખ, લો-એલર્જન ખોરાકનો વિકાસ, ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણ આગાહીમાં સુધારો, એટોપી પેચ પરીક્ષણનું મૂલ્યાંકન, ભમરીના ડંખના પરિણામની આગાહી અને ઝડપથી વિઘટન કરતી એપિનેફ્રિન ગોળીઓ અને ઇઓસિનોફિલિક બિમારી માટે એન્ટી આઇએલ-5 (IL-5)નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Advances in allergic skin disease, anaphylaxis, and hypersensitivity reactions to foods, drugs, and insects"/> એલર્જીની પરંપરાગત સારવાર અને વ્યવસ્થાપનમાં એલર્જનથી દૂર રહેવું અથવા તેનો સંપર્ક ઘટાડવા જેવી સરળ પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે. દાખલા તરીકે, બિલાડીની એલર્જી ધરાવતા લોકોને બિલાડીથી દૂર રહેવા પ્રોત્સાહન અપાતું હતું. જોકે, એલર્જનથી દૂર રહેવાથી લક્ષણો ઘટે અને જીવને જોખમી એનાફિલેક્સિસ ટળે છે ત્યારે પરાગરજ અથવા સમાન હવાઇ એલર્જીમાં સમાન પરિણામ મેળવવું મુશ્કેલ છે. અત્યાર સુધી એલર્જનથી દૂર રહેવું ઉપયોગી સારવાર પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે અને ખોરાકની એલર્જીના વ્યવસ્થાપનમાં તેનો ઘણીવાર ઉપયોગ થાય છે. === ફાર્માકોથેરાપી === કેટલીક એન્ટાજિનોસ્ટિક દવાઓનો એલર્જીક મેડિયેટરની પ્રવૃત્તિને અટકાવવા અથવા કોશિકાના સક્રિયકરણ અને ડીગ્રેન્યુલેશન પ્રક્રિયાને અટકાવવા માટે ઉપયોગ થાય છે. તેમાં એન્ટિહિસ્ટામાઇન, ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ, એપિનેફ્રિન (એડ્રિનાલિન), થિયોફિલિન અને ક્રોમોલિન સોડિયમનો સમાવેશ થાય છે. એન્ટી-લ્યુકોટ્રીન, જેમકે મોન્ટેલ્યુકાસ્ટ (સિન્ગ્યુલેર) અથવા ઝાફિરલ્યુકાસ્ટ (એકોલેટ), એલર્જીક બિમારીઓની સારવાર માટે એફડીએ (FDA) પ્રમાણિત છે.{{Citation needed|date=December 2007}} એન્ટી-કોલાઇનર્જિક, ડીકન્જેસ્ટન્ટ, માસ્ટ કોશિકા સ્ટેબિલાઇઝર્સ, અને ઇઓસિનોફિલ કેમોટેક્સિસને નિષ્ક્રિય કરવાનું માનવામાં આવતા અન્ય સંયોજનોનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. આ દવાઓ એલર્જીના લક્ષણો દૂર કરવામાં મદદ કરે છે અને તે તીવ્ર એનાફિલેક્સિસની રિકવરીમાં મહત્ત્વના છે પરંતુ એલર્જીક વિકારની લાંબા ગાળાની સારવારમાં નજીવી ભૂમિકા ભજવે છે. === ઇમ્યુનોથેરાપી === ડિસેન્સિટાઇઝેશન અથવા હાઇપોસેન્સિટાઇઝેશન એક એવી સારવાર છે, કે જેમાં દર્દીને સંબંધિત એલર્જનના ધીમે ધીમે મોટા ડોઝની ક્રમશ રસી આપવામાં આવે છે. તેનાથી હાઇપરસેન્સિટિવિટીની તીવ્રમાં ઘટાડો થઈ શકે છે અથવા તે સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ શકે છે. તે ઓટોપિસમાં જોવા મળતા વધુ પડતા આઇજીજી (IgG) ઉત્પાદનને અટકાવવા કરવા ધીમે ધીમે આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્ય ઉત્પાદનમાં ઘટાડા પર આધાર રાખે છે. આ રીતે વ્યક્તિમાં સંબંધિત એલર્જનની માત્રામાં વધતી જતી માત્રા સામે રોગપ્રતિકારશક્તિમાં વધારો થાય છે. અભ્યાસમાં બહાર આવ્યું છે કે નવી એલર્જીના વિકાસમાં ઘટાડો કરવા લાંબા ગાળાની ઇમ્યુનોથેરાપીની અસરકારકતા અને પ્રતિબંધક અસરો ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.<ref name="pmid10963288"/> મેટા-એનાલિસિસમાં બાળકોમાં એલર્જિક નાસિકા પ્રદાહ અને દમની સારવારમાં અસરકારકતાને પણ પુષ્ટિ મળી છે.{{Citation needed|date=December 2007}} રોચેસ્ટરના માયો ક્લિનિકની સમીક્ષામાં સંખ્યાબંધ સુયોજિત વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોના આધારે એલર્જિક નાસિકા પ્રદાહ અને નેત્રસ્તર દાહ, દમના એલર્જિક સ્વરૂપ અને દંશ માટે એલર્જન ઇમ્યુનોથેરાપીની સલામતી અને અસરકારકતાને પુષ્ટી મળી છે.<ref name="pmid17803880"/> વધુમાં જો ભલામણોનું પાલન કરવામાં આવ્યું હોવાને આધિન રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓ નાસિકા પ્રદાહ અને દમમાં ઇન્જેક્શન ઇમ્યુનોથેરાપીની ક્લિનિકલ અસરકારકતા અને સલામતીને પણ પુષ્ટિ મળી છે.<ref name="pmid17418661"/> ઇમ્યુનોથેરાપીના બીજા સ્વરૂપમાં મોનોક્લોનલ એન્ટી-આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યોના નસમાં આપવામાં આવતા ઇન્જેક્શનનો સમાવેશ થાય છે. આ બંધન માટે મુક્ત અને બી-કોશિકા સાથે જોડાયેલા આઇજીઇ (IgE) તેમના નાશનો સંકેત આપે છે. તેઓ બેસોફિલ્સ અને માસ્ટ કોશિકામાં એફસી (Fc) ગ્રાહક આધારિત આઇજીઇ (IgE)ને બંધકર્તા કરતા હોતા નથી, કારણ કે તેનાથી એલર્જીક દાહક પ્રતિભાવ પ્રદિપ્ત થાય છે. આ વર્ગનો પ્રથમ એજન્ટ ઓમાલિઝુમાબ છે. આ પ્રકારની ઇમ્યુનોથેરાપી તાકીદની એલર્જીના કેટલાંક પ્રકારની સારવારમાં ખૂબ જ અસરકારક છે, પરંતુ ખોરાકની એલર્જી ધરાવતા મોટાભાગના લોકોની સારવારમાં તેનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ ''નહીં'' .{{Citation needed|date=December 2007}} ત્રીજો પ્રકાર સબલિન્ગુઅલ ઇમ્યુનોથેરાપી મોંઢા વાટે દવા આપવાની થેરાપી છે, જેમાં ફૂડ અને રેસિડન્ટ બેક્ટેરિયા જેવા નોન-પેથોજેનિક એન્ટીજેન્સ સામે ઓરલ ઇમ્યુન ટોલેરન્સના લાભ મળે છે. આ થેરાપી મારફત હાલમાં યુરોપમાં આશરે 40 ટકા એલર્જી સારવાર થાય છે.{{Citation needed|date=December 2007}} અમેરિકામાં સબલિન્ગુય્અલ ઇમ્યુનોથેરાપી માટે પરંપરાગત એલર્જી નિષ્ણાતોના સમર્થનમાં વધારો થઈ છે અને તેને એલર્જીની સારવાર કરતા તબીબો વધુને વધુ પ્રમાણમાં માન્યતા આપી રહ્યા છે.{{Citation needed|date=December 2007}} એલર્જી શોટ સારવાર એલર્જીના લક્ષણો માટેના ‘ઉપચાર’ની હાથવગી પદ્ધતિ છે. આ થેરાપીમાં લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતાની જરૂર પડે છે. === બિનપુરવાર અને બિનઅસરકારક સારવારો === પ્રયોગાત્મક સારવાર એન્ઝાઇમ પોટેન્શિયેટેડ ડિસેન્સિટાઇઝેશન (ઇપીડી (EPD))ને દાયકાથી અજમાવવામાં આવે છે, પરંતુ તે અસરકાર હોવાનો સામાન્ય સ્વીકાર થયો નથી.<ref name="pmid15042943"/> ઇપીડી (EPD)માં એલર્જનના ઉપયોગમાં ઘટાડો કરવામાં આવે છે તથા એન્ઝાઇમ અને બેટા-ગ્લુક્યુરોનિડેઝનો ઉપયોગ કરાય છે, જેમાં ટી-રેગ્યુલેટરી લસિકાકણો સેન્સિટાઇઝેનની જગ્યાએ ડિન્સેન્સિટાઇઝેશશ કે ડાઉન-રેગ્યુલેશનની તરફેણ કરવામાં આવે છે. ઇપીડી (EPD)નો સ્વયંપ્રતિરક્ષા બિમારીની સારવાર માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેને યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશનને માન્યતા આપી નથી, અથવા તે પુરવાર થયેલી અસરકારક પદ્ધતિ નથી.<ref name="pmid15042943"/> 2006 સુધી દમ અને ઉપરના શ્વસન માર્ગ સહિતના બહુવિધ બિમારીઓના અભ્યાસ કરતા હજારો લેખોને આવરી લઈને માયો ક્લિનિક દ્વારા કરવામાં આવેલા સિસ્ટેમેટિક સાહિત્યક સંશોધનમાં હોમિયોપેથિક સારવારની અસરકારકતા બહાર આવી નથી અને તે પ્લેસબોની સરખામણીમાં કોઇ વિશેષ અસર કરતી નથી. બાળકો અને પુખ્ત લોકોની બિમારી માટેની તમામ પ્રકારની હોમિયોપેથીના આકરા ક્લિનિક પરીક્ષણોના આધારે લેખકોએ તારણ કાઢ્યું છે કે એવા કોઇ વિશ્વસનીય પૂરાવો નથી કે જે હોમિયોપેથિક સારવારના ઉપયોગને ટેકો આપી શકે છે.<ref name="pmid17285788"/> == રોગશાસ્ત્ર == ટાઇપ 1 ડાયાબિટીશ, રુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ તેમજ પરાગરજ જવર અને દમમા જેવા એલર્જી સંબંધિત રોગો જેવી દાહજનક ઘણા રોગોમાં છેલ્લા 2થી 3 દાયકામાં પશ્ચિમી જગતમાં વધારો થયો છે.<ref name="Platts"/> ઔદ્યોગિક દેશોમાં એલર્જિક દમ અને બીજા એટપિક રોગોમાં ઝડપી વધારાની શરૂઆત સંભવત 1960 અને 1970ના દાયકામાં થઈ હતી, 1980 અને 1990ના દાયકામાં તેમાં વધુ વધારો થયો હતો,<ref name="Bloomfield"/> જોકે કેટલાંક સૂચવે છે કે 1920ના દાયકા પછીથી સેન્સિટાઇઝેશનમાં મક્કમ વધારો થયો છે.<ref name="The allergy epidemic extends beyond the past few decades"/> વિકાસશીલ દેશોમાં એટપીના બનાવો સામાન્ય રીતે ઘણા ઓછા રહ્યા છે.<ref name="Bloomfield"/> {| class="wikitable" style="width:70%;float:center;font-size:90%;margin-left:15px" |+ એલર્જીક સ્થિતિઓ: આંકડાઓ અને રોગશાસ્ત્ર |- | [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]] | [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]]<ref name="Chapter 4: The Extent and Burden of Allergy in the United Kingdom"/> |- | એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ | 35.9 મિલિયન<ref name="AAAAI - rhinitis, sinusitis, hay fever, stuffy nose, watery eyes, sinus infection"/> (લગભગ 11% વસતી<ref>2007માં અંદાજિત 303 મિલિયનની વસતીને આધારે [http://www.census.gov/population/www/popclockus.html યુએસ પોપક્લોક]. યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો</ref>) | 3.3 મિલિયન (લગભગ 5.5% વસતી<ref>60.6 મિલિયનની અંદાજિત વસ્તીને આધારે [http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=6 યુકે (UK)ની વસ્તી વધીને 60.6 મિલિયન થઇ]</ref>) |- | દમ | 10 મિલિયન લોકો એલર્જીક દમથી પીડાય છે (લગભગ 3% વસતી). 1980-1994 દરમિયાન દમનો વ્યાપ 75% વધ્યો દમનો વ્યાપ આફ્રિકન અમેરિકન્સમાં યુરોપિયન્સ કરતા 39 ટકા વધુ છે.<ref name="AAAAI - asthma, allergy, allergies, prevention of allergies and asthma, treatment for allergies and asthma"/> | 5.7 મિલિયન (લગભગ 9.4%). છ અને સાત વર્ષની ઉંમરના બાળકોમાં પાંચ વર્ષમાં [[અસ્થમા]]નું પ્રમાણ 18.4% થી વધીને 20.9% થયુ છે. આ સમયગાળામાં 13થી 14 વર્ષના લોકોમાં આ ટકાવારી 31%થી ઘટીને 24.7% થઈ છે. |- | એટોપિક ખરજવું | લગભગ 9% વસતી 1960 અને 1990ની વચ્ચે બાળકોમાં આ પ્રમાણ 3% ટકાથી વધીને 10% થયું છે.<ref name="AAAAI - skin condition, itchy skin, bumps, red irritated skin, allergic reaction, treating skin condition"/> | 5.8 મિલિયન (લગભગ 1% ગંભીર). |- | એનાફિલેક્સિસ | કીટકના વિષથી દર વર્ષે ઓછામાં ઓછા 40 મોત પેનિસિલિન એનેફિલેક્સિસથી આશરે 400 મોત લાટેક્સ એલર્જીથી દર વર્ષે 3 મોત અને એનેફિલેક્સિસના આશરે 220 કેસ<ref name="AAAAI - anaphylaxis, cause of anaphylaxis, prevention, allergist, anaphylaxis statistics"/> ફૂડ એનર્જીને કારણે એનેફિલેક્સિસથી વાર્ષિક 150 લોકોના મોતનો અંદાજ.<ref name="Food"/> | 1999 અને 2006ની વચ્ચે પાંચ મહિનાથી 85 વર્ષના લોકોમાં 48 મોત. |- | જીવજંતુઓનું ઝેર | આશરે 15 ટકા પુખ્ત લોકોને હળવી અને લોકલાઇઝ્ડ એલર્જીક રિએક્શન. સિસ્ટેમેટિક રિએક્શન 3 ટકા પુખ્તમાં જોવા મલે છે અને બાળકોમાં 1 ટકા કરતા ઓછું પ્રમાણ છે.<ref name="AAAAI - stinging insect, allergic reaction to bug bite, treatment for insect bite"/> | આંકડા ઉપલબ્ધ નથી |- | દવાની એલર્જી | પેનિસિલિનની એનેફિલેક્સિટ પ્રતિક્રિયાઓથી દર વર્ષે 400ના મોત. | આંકડા ઉપલબ્ધ નથી |- | ખોરાકની એલર્જી | અમેરિકામાં 3 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાઆશરે 6 ટકા બાળકો અને કુલ વસ્તીના 3.5-4%.{{Citation needed|date=December 2008}} મગફળી અને /અથવા ટ્રીનટ (એટલે કે [[અખરોટ]]) એલર્જી આશરે 3 મિલિયન અમેરિકનો અથવા 1.1% વસ્તીને અસર કરે છે.<ref name="Food"/> | 5-7% શિશુ અને 1-2% પુખ્ત. 2001થી 2005 સુધીમાં મગફળી એલર્જીમાં 117.3 ટકા વધારો, ઇંગ્લેન્ડમાં અંદાજે 25,700 લોકોને અસર |- | મલ્ટિપલ એલર્જી<br />(દમ, ખરજવું અને એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ એકસાથે) | અજાણ્યું | 2.3 મિલિયન(આશરે 3.7% કેસો 2001 અને 2005ની વચ્ચે 48.9%નો વધારો.<ref name="Incidence and prevalence of multiple allergic disorders recorded in a national primary care database"/> |} એટોપિક બિમારીઓ ગ્રહણક્ષમતાને મૂળખૂત રીતે જેનેટિક પરિબળો અસર કરે છે, પરંતુ એટોપીમાં ટૂંકાગાળામાં વધારો થાય છે, તેથી તેને વસ્તીના જેનેરિક ફેરફારથી સમજાવવાનું મુશ્કેલ બને છે અને તેથી તેના માટે પર્યાવરણ કે જીવનશૈલીને જવાબદાર માનવામાં આવે છે.<ref name=" Bloomfield"/> એટોપીમાં આ વધારાને સમજાવવા માટે કેટલીક પૂર્વધારણાઓ બાંધવામાં આવી છે, જેમાં રહેઠાણમાં ફેરફારને કારણે કાયમી એલર્જન, ઘરની બહાર પસાર કરવામાં આવતા સમયમાં વધારો, સ્વચ્છતા અને તંદુરસ્તીમાં ફેરફારનો સમાવેશ થાય છે, જેનાથી સામાન્ય રોગપ્રતિકારક અંકુશ વ્યવસ્થાતંત્રની સક્રિયતામાં ઘટાડો થયો છે, આ ઉપરાંત આહારમાં ફેરફાર, સ્થૃળતા અને શારિરીક કસરતમાં ઘટાડો જેવા પરિબળોનો તેમાં ઉમેરો થાય છે.<ref name="Platts"/> સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા ઠેરવે છે કે <ref name="Hay fever, hygiene, and household size"/> ઉચ્ચ જીવનધોરણ અને સ્વચ્છતાની સ્થિતિથી બાળકોને ઇન્ફેક્શનથી બચાવી શકાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે જીવનના પ્રારંભકાળમાં ઓછા બેક્ટેરિયા અને વાઇરલ ઇન્ફેક્શનના ઓછા પ્રમાણથી પરિપકવ થતી રોગપ્રતિકાર તંત્ર ટી<sub>એચ</sub>1 (TH1) ટાઇપ રિસ્પોન્સથી દૂર થાય છે અને તેના પરિણામે બિનનિયંત્રિત ટી<sub>એચ</sub>2 (TH2) પ્રતિભાવ ઊભો થાય છે, જે એલર્જીમાં વધારો કરે છે.<ref name="Yazdanbakhsh02"/><ref name="Renz"/> જોકે માત્ર ઇન્ફેક્શનના દર અને પ્રકારોમાં ફેરફારો એલર્જી સંબંધિત બિમારીઓમાં દેખિતા વધારાને સમજાવી શકાતા નથી અને તાજેતરના પુરાવા જઠરાંત્ર માઇક્રોબિયલ વાતાવરણના મહત્ત્વ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પુરાવા દર્શાવે છે કે હિપેટાઇટિસ એ, ''ટોક્સોપ્લાસ્મા ગોન્ડી'' અને ''હેલિકોબેકટર પાયલોરી'' (જે વિકાસશીલ દેશોમાં વધુ જોવા મળે છે) જેવા ફૂડ અને ફેકલ-ઓરલ રોગકારક સુક્ષ્મજીવોના સંસર્ગથી એટપીના એકંદર જોખમમાં 60 ટકાથી વધુનો ઘટાડો થઈ શકે છે<ref name="Exposure to foodborne and orofecal microbes versus airborne viruses in relation to atopy and allergic asthma: epidemiological study"/> અને પરોપજીવી ઇન્ફેક્શનના પ્રમાણમાં વધારાને દમના નીચા પ્રમાણ સાથે સંબંધી છે.<ref name="Parasites and asthma--predictive or protective?"/> એવી ધારણા છે કે આ ઇન્ફેક્શન ટી<sub>એચ</sub>1/ટી<sub>એચ</sub>2 (TH1/TH2)ના નિયામકોમાં ગંભીરપણે ફેરફાર કરીને તેની અસરો ઉપજાવે છે.<ref name="Sheikh"/> હાઇજિન અંગેના નવ ગૃહિત પૂર્વસિદ્ધાંતોના મહત્ત્વના તત્વોમાં એન્ડોટોક્સિનના સંસર્ગ, પાળેલા પ્રાણીના સંસર્ગ અને ખેતરમાં ઉછેરનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=" Sheikh"/> == ઇતિહાસ == ‘એલર્જી’ની વિભાવના મૂળમાં 1906માં વિયાનાના બાળરોગના તબીબ ક્લેમેન્સ વોન પિરક્વેટે રજૂ કરી છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ધૂળ, પરાગરજ અથવા કેટલાંક ખાદ્ય પદાર્થો જેવી સામાન્ય રીતે નિરુપદ્રવી ગણાતી વસ્તુઓથી તેમના કેટલાંક દર્દીઓ અતિસંવેદનશીલ હતા.<ref>{{WhoNamedIt|Doctor|2382|Clemens Peter Pirquet von Cesenatico}}</ref> પિરક્વેટે આ સ્થિતિને પ્રાચીન ગ્રીક શબ્દો [[wikt:ἄλλος|ἄλλος]] ''એલોસ'' (allos ) અર્થ ‘બીજા’ અને [[wikt:ἔργον|ἔργον]] ''એર્ગોન'' (ergon) અર્થ ‘કામ’ માંથી ‘એલર્જી’ નામ આપ્યું હતું.<ref name="Allergie"/> ઐતિહાસિક રીતે અતિસંવેદનશીલતાના તમામ સ્વરૂપોને એલર્જી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતા હતા અને તે તમામનું કારણ રોગપ્રતિકારક તંત્રના અયોગ્ય કાર્ય હોવાનું માનવામાં આવે છે. પછીથી તે સ્પષ્ટ બન્યું હતું કે કેટલીક જુદી જુદી બિમારીના સ્વરૂપનો તેમાં જોડાયેલા હતા અને સામાન્ય જોડતી કડી રોગપ્રતિકારક તંત્રનું અયોગ્ય એક્ટિવેશન હતું. 1963માં ફિલિપ જેલ અને રોબિન કૂમ્બ્સે નવી વર્ગીકરણ યોજના તૈયાર કરી હતી, જેમાં ચાર પ્રકારની અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયાઓનું વર્ણન કરાયું છે, જેમાં ટાઇપ 1થી ટાઇપ 4નો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ઝડપથી વિકસતા રિએક્શનની ખાસિયત હોય છે.<ref name="GellCoombs"/> આ નવા વર્ગીકરણની સાથે ‘એલર્જી’ શબ્દ માત્ર ટાઇપ 1 અતિસંવેદનશીલતા (તત્કાલ અતિસંવેદનશીલતા તરીકે પણ ઓળખાય છે) પૂરતો સીમિત રહ્યો હતો. એલર્જીના વ્યવસ્થાતંત્રની સમજ મેળવવાની મુખ્ય સફળતા પ્રતિદ્રવ્ય વર્ગ લેબલ્ડ ઇમ્યુનોગ્લોબુલિન ઇ (આઇજીઇ (IgE))ની શોધ હતી- કિમિશીજે ઇશિઝાકા અને સાથી કાર્યકરોએ સૌ પ્રથમ વખત 1960ના દાયકામાં આઇજીઈ (IgE)ને અલગ પાડી હતી અને તેનું વર્ણન કર્યું હતું.<ref name="Physico-chemical properties of human reaginic antibody. IV. Presence of a unique immunoglobulin as a carrier of reaginic activity"/> == તબીબી વિશેષતા == '''એલર્જી નિષ્ણાત''' એવા ફિઝિશિયન છે કે જેમણે એલર્જી, દમ અને એલર્જી સંબંધિત બીજા રોગોની સારવાર અને સંચાલનની વિશેષ તાલીમ લીધેલી હોય છે. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં અમેરિકન બોર્ડ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી (એબીએઆઇ (ABAI))નું પ્રમાણપત્ર ધરાવતા ફિઝિશિયનો માન્યતાપ્રાપ્ત શૈક્ષણિક પ્રોગ્રામ અને મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પૂરી કરે છે, જેમાં એલર્જી અને ઇમ્યુનોલોજીમાં દર્દીની સારવારની જોગવાઈ માટે જ્ઞાન, કુશળતા અને અનુભવને દર્શાવતી સુરક્ષિત અને દેખરેખ હેઠળની પરીક્ષાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="ABAI: American Board of Allergy and Immunology"/> એલર્જિસ્ટ/ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ બનવા માટે તાલીમના ઓછામાં ઓછા નવ વર્ષ પૂરા કરવા જરૂરી છે. મેડિકલ સ્કૂલના અભ્યાસ અને મેડિકલ ડિગ્રી સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયા પછી ફિઝિશિયન ઇન્ટર્નલ મેડિસિન (ઇન્ટર્નિસ્ટ બનવા માટે) અથવા પેડિયાટ્રીક્સ (બાળકોના ડોક્ટર બનવા માટે)માં ત્રણ વર્ષની તાલીમ લેવી પડે છે. આ બંનેમાંથી એક સ્પેશ્યલટીઝની તાલીમ પૂર્ણ કર્યા પછી ફિઝિશિયને અમેરિકન બોર્ડ ઓફ પેડિયાટ્રીક્સ (એબીપી (ABP)) અથવા અમેરિકન બોર્ડ ઓફ ઇન્ટર્નલ મેડિસિન (એબીઆઇએમ (ABIM))ની પરીક્ષા ફરજિયાત પાસ કરવી પડે છે. એલર્જી-ઇમ્યુનોલોજીની પેટા સ્પેશ્યલ્ટી પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવા માગતા ઇન્ટર્નિસ્ટ અથવા પેડિયાટ્રીસિયન્સે એલર્જી-ઇમ્યુનોલોજી ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામમાં ફેલોશિપ તરીકે ઓળખાતા વધારાનો ઓછામાં બે વર્ષનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરવો પડે છે. એબીએઆઇ (ABAI) પ્રમાણિત એલર્જિસ્ટ-ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ્સે તેમની ફેલોશિપ પછી અમેરિકન બોર્ડ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી (ABAI)ની પ્રમાણિત પરીક્ષા સફળતાપૂર્વક પાસ કરવી પડે છે.<ref name="AAAAI - What is an Allergist?"/> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં એલર્જી જનરલ મેડિસિન કે પેડિયાસ્ટ્રીક્સની પેટા સ્પેશ્યલ્ટી છે. પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ પરીક્ષા (અનુક્રમે એમઆરસીપી (MRCP) અથવા એમઆરસીપીસીએચ (MRCPCH)) પાસ કર્યા પછી ડોક્ટર જનરલ મેડિકલ કાઉન્સિલના સ્પેશ્યાલિસ્ટ રજિસ્ટ્રાર માટે લાયકાત મેળવતા પહેલા સ્પેશ્યાલિસ્ટ રજિસ્ટ્રાર તરીકે કેટલાંક વર્ષો સુધી કામ કરે છે. એલર્જી સંબંધિત સેવાઓ ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ્સ પણ પૂરી પાડી શકે છે. 2003ના રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝિશિયન્સના અહેવાલમાં યુકે (UK)માં એલર્જી સંબંધિત અપૂરતી સેવાઓમાં સુધારો કરવાની ભલામણો કરવામાં આવી હતી.<ref>રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝીશિયન્સ (2003). ''એલર્જી: ધ અનમેટ નીડ'' . લંડન, યુકે (UK): રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝીશિયન. ISBN 978-1-86016-183-4. {{PDFlink|[http://www.rcplondon.ac.uk/pubs/contents/81e384d6-0328-4653-9cc2-2aa7baa3c56a.pdf PDF version]|1.03&nbsp;MB}}</ref> 2006માં હાઉસ ઓફ લોર્ડસે (બ્રિટનની સંસદ) પેટાસમિતિની રચના કરી હતી, જેને 2007માં અહેવાલ આપ્યો હતો. તેના તારણો એવા હતા કે લોર્ડે ‘એલર્જિક એપિડેમિક’ તરીકે ઓળખાવી તે સમસ્યાના ઉકેલ માટે એલર્જી સંબંધિત સેવાઓ અપૂરતી છે અને સમિતિએ બીજી કેટલીક ભલામણો પણ કરી હતી.<ref name="Allergy - HL 166-I, 6th Report of Session 2006-07 - Volume 1: Report"/> == આ પણ જુઓ == * એલર્જીઓની યાદી * એલર્જીક બળતરા == સંદર્ભો == {{reflist|2|refs= <ref name=" Bloomfield">{{cite journal |author=Bloomfield SF, Stanwell-Smith R, Crevel RW, Pickup J |title=Too clean, or not too clean: the hygiene hypothesis and home hygiene |journal=Clin. Exp. Allergy |volume=36 |issue=4 |pages=402–25 |year=2006 |pmid=16630145 |doi=10.1111/j.1365-2222.2006.02463.x |pmc=1448690}}</ref> <ref name=" Sheikh">{{cite journal |author=Sheikh A, Strachan DP |title=The hygiene theory: fact or fiction? |journal=Curr Opin Otolaryngol Head Neck Surg |volume=12 |issue=3 |pages=232–6 |year=2004 |pmid=15167035 |doi=10.1097/01.moo.0000122311.13359.30}}</ref> <ref name="AAAAI - anaphylaxis, cause of anaphylaxis, prevention, allergist, anaphylaxis statistics">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/anaphylaxis.asp?item=1a |title=AAAAI - anaphylaxis, cause of anaphylaxis, prevention, allergist, anaphylaxis statistics |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130155003/http://www.aaaai.org/patients/gallery/anaphylaxis.asp?item=1a |archive-date=2010-11-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="A meta-analysis of the association between Caesarean section and childhood asthma">{{cite journal |author=Thavagnanam S, Fleming J, Bromley A, Shields MD, Cardwell, CR |title=A meta-analysis of the association between Caesarean section and childhood asthma |journal=Clin. And Exper. Allergy |volume=online ahead of print |year=2007 |issue=4 |pmid=18352976 |doi=10.1111/j.1365-2222.2007.02780.x |page=629}}</ref> <ref name="AAAAI - What is an Allergist?">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/media/resources/allergist.asp |title=AAAAI - What is an Allergist? |access-date=2007-08-05 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130000642/http://www.aaaai.org/media/resources/allergist.asp |archive-date=2010-11-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="AAAAI - asthma, allergy, allergies, prevention of allergies and asthma, treatment for allergies and asthma">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/prevention.asp?item=1a |title=AAAAI - asthma, allergy, allergies, prevention of allergies and asthma, treatment for allergies and asthma |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718174927/http://www.aaaai.org/patients/gallery/prevention.asp?item=1a |archive-date=2011-07-18 |url-status=dead }}</ref> <ref name="AAAAI - rhinitis, sinusitis, hay fever, stuffy nose, watery eyes, sinus infection">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/rhinitissinusitis.asp?item=1a |title=AAAAI - rhinitis, sinusitis, hay fever, stuffy nose, watery eyes, sinus infection |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718174853/http://www.aaaai.org/patients/gallery/rhinitissinusitis.asp?item=1a |archive-date=2011-07-18 |url-status=dead }}</ref> <ref name="AAAAI - skin condition, itchy skin, bumps, red irritated skin, allergic reaction, treating skin condition">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/skinallergies.asp?item=1a |title=AAAAI - skin condition, itchy skin, bumps, red irritated skin, allergic reaction, treating skin condition |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101130154439/http://www.aaaai.org/patients/gallery/skinallergies.asp?item=1a |archive-date=2010-11-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="AAAAI - stinging insect, allergic reaction to bug bite, treatment for insect bite">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/insect.asp?item=1a |title=AAAAI - stinging insect, allergic reaction to bug bite, treatment for insect bite |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330184710/http://www.aaaai.org/patients/gallery/insect.asp?item=1a |archive-date=2010-03-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="ABAI: American Board of Allergy and Immunology">{{cite web |url=http://www.abai.org/training.asp |title=ABAI: American Board of Allergy and Immunology |access-date=2007-08-05 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720145257/https://www.abai.org/training.asp |archive-date=2011-07-20 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Advances in allergic skin disease, anaphylaxis, and hypersensitivity reactions to foods, drugs, and insects">{{cite journal |author=Sicherer SH, Leung DY |title=Advances in allergic skin disease, anaphylaxis, and hypersensitivity reactions to foods, drugs, and insects |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2007-06_119_6/page/1462 |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=119 |issue=6 |pages=1462–9 |year=2007 |pmid=17412401 |doi=10.1016/j.jaci.2007.02.013}}</ref> <ref name="African Americans with asthma: genetic insights">{{cite journal |author=Barnes KC, Grant AV, Hansel NN, Gao P, Dunston GM |title=African Americans with asthma: genetic insights |url=http://pats.atsjournals.org/cgi/content/full/4/1/58 |journal=Proc Am Thorac Soc |volume=4 |issue=1 |pages=58–68 |year=2007 |pmid=17202293 |doi=10.1513/pats.200607-146JG |pmc=2647616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722002925/http://pats.atsjournals.org/cgi/content/full/4/1/58 |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead |access-date=2011-06-22 }}</ref> <ref name="Allergie">{{cite journal|author=Von Pirquet C|year=1906|title=Allergie|journal=Munch Med Wochenschr|volume=53|page=1457|pmid=20273584|issue=5}}</ref> <ref name="Allergy - HL 166-I, 6th Report of Session 2006-07 - Volume 1: Report">{{cite book |author=House of Lords - Science and Technology Committee |title=Allergy - HL 166-I, 6th Report of Session 2006-07 - Volume 1: Report |year=2007 |publisher=TSO (The Stationery Office) |location=London, UK |isbn=978-0-10-401149-2|url= http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200607/ldselect/ldsctech/166/16602.htm}}</ref> <ref name="Allergy Diagnosis">{{cite web|title = Allergy Diagnosis|url = http://www.theonlineallergist.com/index.php/article/allergy_diagnosis/|archive-url = https://web.archive.org/web/20100811220049/http://www.theonlineallergist.com/index.php/article/allergy_diagnosis/|archive-date = 2010-08-11|url-status = dead|access-date = 2011-06-22}}The Online Allergist. Retrieved 2010-10-25.</ref> <ref name="Allergy">{{cite journal |author=Galli SJ |title=Allergy |journal=Curr. Biol. |volume=10 |issue=3 |pages=R93–5 |year=2000 |pmid=10679332| doi = 10.1016/S0960-9822(00)00322-5}}</ref> <ref name="Asthma from birth to age 23: incidence and relation to prior and concurrent atopic disease">{{cite journal |author=Anderson HR, Pottier AC, Strachan DP |title=Asthma from birth to age 23: incidence and relation to prior and concurrent atopic disease |url=https://archive.org/details/sim_thorax_1992-07_47_7/page/537 |journal=Thorax |volume=47 |issue=7 |pages=537–42 |year=1992 |pmid=1412098 |doi=10.1136/thx.47.7.537 |pmc=463865}}</ref> <ref name="Chapter 4: The Extent and Burden of Allergy in the United Kingdom">{{cite web|url= http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200607/ldselect/ldsctech/166/16607.htm|title= Chapter 4: The Extent and Burden of Allergy in the United Kingdom|date= 2007-07-24|access-date= 2007-12-03|work= House of Lords - Science and Technology - Sixth Report|archive-url= https://web.archive.org/web/20101014180530/http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200607/ldselect/ldsctech/166/16607.htm|archive-date= 2010-10-14|url-status= dead}}</ref> <ref name="Conn's Current Therapy 2005">{{cite book |author=Bope, Edward T.; Rakel, Robert E. |title=Conn's Current Therapy 2005 |url=https://archive.org/details/connscurrentther0000unse_v3i8 |publisher=W.B. Saunders Company |location=Philadelphia, PA |year= 2005|page=[https://archive.org/details/connscurrentther0000unse_v3i8/page/880 880] |isbn=0-7216-3864-3 |oclc= |doi=}}</ref> <ref name="Croner">{{cite journal |author=Croner S |title=Prediction and detection of allergy development: influence of genetic and environmental factors |journal=J. Pediatr. |volume=121 |issue=5 Pt 2 |pages=S58–63 |year=1992 |pmid=1447635 |doi=10.1016/S0022-3476(05)81408-8}}</ref> <ref name="DeSwert">{{cite journal |author=De Swert LF |title=Risk factors for allergy |journal=Eur. J. Pediatr. |volume=158 |issue=2 |pages=89–94 |year=1999 |pmid=10048601 |doi=10.1007/s004310051024}}</ref> <ref name="Does antibiotic exposure during infancy lead to development of asthma?: a systematic review and metaanalysis">{{cite journal |author=Marra F, Lynd L, Coombes M "et al." |title=Does antibiotic exposure during infancy lead to development of asthma?: a systematic review and metaanalysis |url=https://archive.org/details/sim_chest_2006-03_129_3/page/610 |journal=Chest |volume=129 |issue=3 |pages=610–8 |year=2006 |pmid=16537858 |doi=10.1378/chest.129.3.610}}</ref> <ref name="Effector and potential immunoregulatory roles of mast cells in IgE-associated acquired immune responses">{{cite journal |author=Grimbaldeston MA, Metz M, Yu M, Tsai M, Galli SJ |title=Effector and potential immunoregulatory roles of mast cells in IgE-associated acquired immune responses |journal=Curr. Opin. Immunol. |volume=18 |issue=6 |pages=751–60 |year=2006 |pmid=17011762 |doi=10.1016/j.coi.2006.09.011}}</ref> <ref name="Epidemiological and immunological evidence for the hygiene hypothesis">{{cite journal |author=Garn H, Renz H |title=Epidemiological and immunological evidence for the hygiene hypothesis |journal=Immunobiology |volume=212 |issue=6 |pages=441–52 |year=2007 |pmid=17544829 |doi=10.1016/j.imbio.2007.03.006}}</ref> <ref name="Exposure to foodborne and orofecal microbes versus airborne viruses in relation to atopy and allergic asthma: epidemiological study">{{cite journal |author=Matricardi PM, Rosmini F, Riondino S, ''et al'' |title=Exposure to foodborne and orofecal microbes versus airborne viruses in relation to atopy and allergic asthma: epidemiological study | journal=BMJ |volume=320 |issue=7232 |pages=412–7 |year=2000 |pmid=10669445| doi = 10.1136/bmj.320.7232.412 | pmc=27285}}</ref> <ref name="Food">{{cite web |url=http://www.aaaai.org/patients/gallery/foodallergy.asp?item=1a |title=AAAAI - food allergy, food reactions, anaphylaxis, food allergy prevention |access-date=2007-12-03 |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330184705/http://www.aaaai.org/patients/gallery/foodallergy.asp?item=1a |archive-date=2010-03-30 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Freeman 44">Freeman 44</ref> <ref name="Freeman 53">Freeman 53</ref> <ref name="GellCoombs">{{cite book |author=Gell PGH, Coombs RRA. |title=Clinical Aspects of Immunology |publisher=Blackwell |location=London |year=1963}}</ref> <ref name="Hay fever, hygiene, and household size">{{cite journal |author=Strachan DP |title=Hay fever, hygiene, and household size |journal=BMJ |volume=299 |issue=6710 |pages=1259–60 |year=1989 |pmid=2513902 |doi=10.1136/bmj.299.6710.1259 | pmc=1838109}}</ref> <ref name="Incidence and prevalence of multiple allergic disorders recorded in a national primary care database">{{cite journal |author=Simpson CR, Newton J, Hippisley-Cox J, Sheikh A| title=Incidence and prevalence of multiple allergic disorders recorded in a national primary care database|journal=J Roy Soc Med|volume=101|issue=11|pages=558–563| year=2008| pmid= 19029357|doi=10.1258/jrsm.2008.080196 |pmc=2586863}}</ref> <ref name="Insect sting anaphylaxis">{{cite journal |author=Golden DB |title=Insect sting anaphylaxis |journal=Immunol Allergy Clin North Am |volume=27 |issue=2 |pages=261–72, vii |year=2007 |pmid=17493502 |doi=10.1016/j.iac.2007.03.008 |pmc=1961691}}</ref> <ref name="Janeway">{{cite book | last = Janeway | first = Charles | authorlink = Charles Janeway | coauthors = Paul Travers, Mark Walport, and Mark Shlomchik | title = Immunobiology; Fifth Edition | publisher = Garland Science | year= 2001 | location = New York and London| pages = e-book | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=imm.TOC&depth=10| doi = | isbn = 978-0-8153-4101-7}}</ref> <ref name="Natural rubber latex allergy: a problem of interdisciplinary concern in medicine">{{cite journal |author=Brehler R, Kütting B |title=Natural rubber latex allergy: a problem of interdisciplinary concern in medicine |journal=Arch. Intern. Med. |volume=161 |issue=8 |pages=1057–64 |year=2001 |pmid=11322839| doi = 10.1001/archinte.161.8.1057}}</ref> <ref name="Overview of 'allergy and allergic diseases: with a view to the future'">{{cite journal |author=Kay AB |title=Overview of 'allergy and allergic diseases: with a view to the future' |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-bulletin_2000_56_4/page/n6 |journal=Br. Med. Bull. |volume=56 |issue=4 |pages=843–64 |year=2000 |pmid=11359624 |doi=10.1258/0007142001903481}}</ref> <ref name="Parasites and asthma--predictive or protective?">{{cite journal |author=Masters S, Barrett-Connor E |title=Parasites and asthma—redictive or protective? |journal=Epidemiol Rev |volume=7 |issue= |pages=49–58 |year=1985 |pmid=4054238 |doi=}}</ref> <ref name="Parasitic food-borne and water-borne zoonoses">{{cite journal |author=Macpherson CN, Gottstein B, Geerts S |title=Parasitic food-borne and water-borne zoonoses |journal=Rev. - Off. Int. Epizoot. |volume=19 |issue=1 |pages=240–58 |year=2000 |pmid=11189719 |doi=}}</ref> <ref name="Penicillin allergy skin testing: what do we do now?">{{cite journal |author=Schafer JA, Mateo N, Parlier GL, Rotschafer JC |title=Penicillin allergy skin testing: what do we do now? |url=https://archive.org/details/sim_pharmacotherapy_2007-04_27_4/page/542 |journal=Pharmacotherapy |volume=27 |issue=4 |pages=542–5 |year=2007 |pmid=17381381 |doi=10.1592/phco.27.4.542}}</ref> <ref name="Physico-chemical properties of human reaginic antibody. IV. Presence of a unique immunoglobulin as a carrier of reaginic activity">{{cite journal |author=Ishizaka K, Ishizaka T, Hornbrook MM |title=Physico-chemical properties of human reaginic antibody. IV. Presence of a unique immunoglobulin as a carrier of reaginic activity |journal=J. Immunol. |volume=97 |issue=1 |pages=75–85 |year=1966 |pmid=4162440 |doi=}}</ref> <ref name="Platts">{{cite journal |author=Platts-Mills TA, Erwin E, Heymann P, Woodfolk J |title=Is the hygiene hypothesis still a viable explanation for the increased prevalence of asthma? |journal=Allergy |volume=60 Suppl 79 |issue= |pages=25–31 |year=2005 |pmid=15842230 |doi=10.1111/j.1398-9995.2005.00854.x}}</ref> <ref name="Renz">{{cite journal |author=Renz H, Blümer N, Virna S, Sel S, Garn H |title=The immunological basis of the hygiene hypothesis |journal=Chem Immunol Allergy |volume=91 |issue= |pages=30–48 |year=2006 |pmid=16354947 |doi=10.1159/000090228}}</ref> <ref name="Sicherer 63">Sicherer 63</ref> <ref name="Sussman">Gordon L. Sussman, MD, FRCP; Donald H. Beezhold. [http://www.annals.org/content/122/1/43.full?ijkey=46e082703bf84e8d542fd6f767a7e39fe11c03e4&keytype2=tf_ipsecsha "Allergy to Latex Rubber"]. ''Annals of Internal Medicine''. vol. 122 no. 1 43–46.</ref> <ref name="Th2 cytokines in the asthma late-phase response">{{cite journal |author=Holt PG, Sly PD |title=Th2 cytokines in the asthma late-phase response |journal=Lancet |volume=370 |issue=9596 |pages=1396–8 |year=2007 |pmid=17950849 |doi=10.1016/S0140-6736(07)61587-6}}</ref> <ref name="The allergy epidemic extends beyond the past few decades">{{cite journal |author=Isolauri E, Huurre A, Salminen S, Impivaara O |title=The allergy epidemic extends beyond the past few decades |url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-allergy_2004-07_34_7/page/1007 |journal=Clin. Exp. Allergy |volume=34 |issue=7 |pages=1007–10 |year=2004 |pmid=15248842 |doi=10.1111/j.1365-2222.2004.01999.x}}</ref> <ref name="The genetic and environmental basis of atopic diseases">{{cite journal |author=Grammatikos AP |title=The genetic and environmental basis of atopic diseases |journal=Ann. Med. |volume=40 |issue=7 |pages=482–95 |year=2008 |pmid=18608118 |doi=10.1080/07853890802082096 |url=}}</ref> <ref name="The use of household cleaning sprays and adult asthma: an international longitudinal study">{{cite journal |author=Zock JP, Plana E, Jarvis D "et al." |title=The use of household cleaning sprays and adult asthma: an international longitudinal study| journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=176 |issue=8 |pages=735–41| year=2007 |pmid=17585104 |doi=10.1164/rccm.200612-1793OC |pmc=2020829}}</ref> <ref name="Urticaria and angioedema: a practical approach">{{cite journal |author=Muller BA |title=Urticaria and angioedema: a practical approach |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2004-03-01_69_5/page/1123 |journal=Am Fam Physician |volume=69 |issue=5 |pages=1123–8 |year=2004 |pmid=15023012 |doi=}}</ref> <ref name="Worms and allergy">{{cite journal |author=Carvalho EM, Bastos LS, Araújo MI |title=Worms and allergy |journal=Parasite Immunol. |volume=28 |issue=10 |pages=525–34 |year=2006 |pmid=16965288 |doi=10.1111/j.1365-3024.2006.00894.x}}</ref> <ref name="holgate98">{{cite journal |author=Holgate ST |title=Asthma and allergy—disorders of civilization? |url=https://archive.org/details/sim_qjm_1998-03_91_3/page/171 |journal=QJM |volume=91 |issue=3 |pages=171–84 |year=1998 |pmid=9604069| doi = 10.1093/qjmed/91.3.171}}</ref> <ref name="pmid10963288">{{cite journal |author=Ross RN, Nelson HS, Finegold I |title=Effectiveness of specific immunotherapy in the treatment of allergic rhinitis: an analysis of randomized, prospective, single- or double-blind, placebo-controlled studies |journal=Clinical therapeutics |volume=22 |issue=3 |pages=342–50 |year=2000 |pmid=10963288 |doi=10.1016/S0149-2918(00)80038-7}}</ref> <ref name="pmid11101180">{{cite journal |author=Li JT, Andrist D, Bamlet WR, Wolter TD |title=Accuracy of patient prediction of allergy skin test results |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-allergy-asthma-and-immunology_2000-11_85_5/page/382 |journal=Ann. Allergy Asthma Immunol. |volume=85 |issue=5 |pages=382–4 |year=2000 |pmid=11101180 |doi=10.1016/S1081-1206(10)62550-1}}</ref> <ref name="pmid12239255">{{cite journal |author=Braun-Fahrländer C, Riedler J, Herz U, ''et al'' |title=Environmental exposure to endotoxin and its relation to asthma in school-age children |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2002-09-19_347_12/page/869 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=347 |issue=12 |pages=869–77 |year=2002 |pmid=12239255 |doi=10.1056/NEJMoa020057}}</ref> <ref name="pmid12910582">{{cite journal |author=Gibson PG, Henry RL, Shah S, Powell H, Wang H |title=Migration to a western country increases asthma symptoms but not eosinophilic airway inflammation |journal=[[Pediatr. Pulmonol.]] |volume=36 |issue=3 |pages=209–15 |year=2003 |month=September |pmid=12910582 |doi=10.1002/ppul.10323|access-date=2008-07-06}}</ref> <ref name="pmid12911420">{{cite journal |author=Kerkhof M, Dubois AE, Postma DS, Schouten JP, de Monchy JG |title=Role and interpretation of total serum IgE measurements in the diagnosis of allergic airway disease in adults |journal=Allergy |volume=58 |issue=9 |pages=905–11 |year=2003 |pmid=12911420 |doi=10.1034/j.1398-9995.2003.00230.x}}</ref> <ref name="pmid15042943">{{cite journal |author=Terr AI |title=Unproven and controversial forms of immunotherapy |journal=Clinical allergy and immunology |volume=18 |issue= |pages=703–10 |year=2004 |pmid=15042943 |doi=}}</ref> <ref name="pmid16047713">{{cite journal |author=Vidal C, Gude F, Boquete O, ''et al'' |title=Evaluation of the phadiatop test in the diagnosis of allergic sensitization in a general adult population |journal=Journal of Investigational Allergology and Clinical Immunology |volume=15 |issue=2 |pages=124–30 |year=2005 |pmid=16047713 |doi=}}</ref> <ref name="pmid16164451">{{cite journal |author=Verstege A, Mehl A, Rolinck-Werninghaus C, ''et al'' |title=The predictive value of the skin prick test weal size for the outcome of oral food challenges |url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-allergy_2005-09_35_9/page/1220 |journal=Clin. Exp. Allergy |volume=35 |issue=9 |pages=1220–6 |year=2005 |pmid=16164451 |doi=10.1111/j.1365-2222.2005.2324.x}}</ref> <ref name="pmid16190503">{{cite journal |author=Wheeler PW, Wheeler SF |title=Vasomotor rhinitis |journal=American Family Physician |volume=72 |issue=6 |pages=1057–62 |year=2005 |pmid=16190503 |doi= |url=http://www.aafp.org/afp/20050915/1057.html |access-date=2011-06-22 |archive-date=2008-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821193716/http://www.aafp.org/afp/20050915/1057.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="pmid17285788">{{cite journal |author=Altunç U, Pittler MH, Ernst E |title=Homeopathy for childhood and adolescence ailments: systematic review of randomized clinical trials |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2007-01_82_1/page/69 |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=82 |issue=1 |pages=69–75 |year=2007 |pmid=17285788 |doi=10.4065/82.1.69}}</ref> <ref name="pmid17326711">{{cite journal |author=Addo-Yobo EO, Woodcock A, Allotey A, Baffoe-Bonnie B, Strachan D, Custovic A |title=Exercise-induced bronchospasm and atopy in Ghana: two surveys ten years apart |journal=[[PLoS Med.]] |volume=4 |issue=2 |pages=e70 |year=2007 |month=February |pmid=17326711 |pmc=1808098 |doi=10.1371/journal.pmed.0040070 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0040070 |access-date=2008-07-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uHp7R4nP?url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pmed.0040070 |archive-date=2010-11-16 |url-status=dead }}</ref> <ref name="pmid17382394">{{cite journal |author=Emanuelsson C, Spangfort MD |title=Allergens as eukaryotic proteins lacking bacterial homologues |journal=Mol. Immunol. |volume=44 |issue=12 |pages=3256–60 |year=2007 |pmid=17382394 |doi=10.1016/j.molimm.2007.01.019}}</ref> <ref name="pmid17418661">{{cite journal |author=Passalacqua G, Durham SR |title=Allergic rhinitis and its impact on asthma update: allergen immunotherapy |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2007-04_119_4/page/881 |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |volume=119 |issue=4 |pages=881–91 |year=2007 |pmid=17418661 |doi=10.1016/j.jaci.2007.01.045}}</ref> <ref name="pmid17803880">{{cite journal |author=Rank MA, Li JT |title=Allergen immunotherapy |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2007-09_82_9/page/1119 |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=82 |issue=9 |pages=1119–23 |year=2007 |month= September |pmid=17803880 |doi=10.4065/82.9.1119}}</ref> <ref name="pmid7630219">{{cite journal |author=Ten RM, Klein JS, Frigas E |title=Allergy skin testing |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=70 |issue=8 |pages=783–4 |year=1995 |pmid=7630219 |doi= |url=http://www.mayoclinicproceedings.com/inside.asp?AID=3978&UID= |access-date=2011-06-22 |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116123239/http://www.mayoclinicproceedings.com/inside.asp?AID=3978&UID= |url-status=dead }}</ref> <ref name="rusznak98">{{cite journal |author=Rusznak C, Davies RJ |title=ABC of allergies. Diagnosing allergy |journal=BMJ |volume=316 |issue=7132 |pages=686–9 |year=1998 |pmid=9522798 |doi= |pmc=1112683}}</ref> <ref name="tang03">{{cite journal |author=Tang AW |title=A practical guide to anaphylaxis |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2003-10-01_68_7/page/1325 |journal=Am Fam Physician |volume=68 |issue=7 |pages=1325–32 |year=2003 |pmid=14567487 |doi=}}</ref> }} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.aaaai.org અમેરિકન એકેડેમી ઓફ એલર્જી, અસ્થમા એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી] * [http://www.aanma.org એલર્જી એન્ડ અસ્થમા નેટવર્ક મધર્સ ઓફ અસ્થામેટિક્સ] {{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Allergic conditions}} {{Consequences of external causes}} {{Hypersensitivity and autoimmune diseases}} [[શ્રેણી:બાહ્ય કારણોની અસરો]] [[શ્રેણી:એલર્જોલોજી]] [[શ્રેણી:ઇમ્યુનોલોજી]] [[શ્રેણી:પલ્મોનોલોજી (ફેફસા અંગેનું વિજ્ઞાન)]] [[શ્રેણી:રોગપ્રતિકારક તંત્ર]] qj6uncjehrblqskltuby23kco23ylsk ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ 0 45537 906608 892634 2026-10-30T11:40:26Z CommonsDelinker 264 Replacing 1st_INC1885.jpg with [[File:First_meeting_session_of_the_Indian_National_Congress_in_Bombay,_1885.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: C2). 906608 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = {{PAGENAME}}<br /> Indian National Congress |logo = |colorcode = {{ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ/મેટા/રંગ}} |abbreviation = INC |leader = |president = મલ્લિકાર્જુન ખડગે |ppchairman = [[સોનિયા ગાંધી]] |secretary = |founder = એલન ઓક્ટાવીયન હ્યુમ<br /> દાદાભાઈ નવરોજી<br /> દિનશૉ વાચા |foundation = 28 ડિસેમ્બર 1885 (132 વર્ષ પહેલાં) |dissolution = |loksabha_leader = |rajyasabha_leader =મલ્લિકાર્જુન ખડગે (વિરોધ પક્ષના નેતા) |headquarters = ૨૪, અકબર રોડ,<br />નવી દિલ્હી, ૧૧૦૦૧૧ |publication = કોંગ્રેસ સંદેશ |students = ભારતીય રાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થી સંગઠન |youth = ભારતીય યુવા કોંગ્રેસ |women = ઓલ ઇન્ડિયા મહિલા કોંગ્રેસ |labour = ઇન્ડિયન નેશનલ ટ્રેડ યુનિયન કોંગ્રેસ |membership = સી. 20-40 મિલિયન |ideology = સામાજિક લોકશાહી<br /> ડેમોક્રેટિક સમાજવાદ<br /> સામાજિક ઉદારવાદ<br /> ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ<br /> ગાંધીવાદી સમાજવાદ<br /> બિનસાંપ્રદાયિકતા<br /> પ્રગતિશીલતા |position = [[Center-left]]<ref>[http://texasliberal.wordpress.com/2009/05/16/strong-victory-for-center-left-congress-party-in-india-worlds-two-largest-democracies-now-firmly-reject-conservatives/ Strong Victory For Center-Left Congress Party In India—World’s Two Largest Democracies Now Firmly Reject Conservatives], Texas Liberal,</ref> |eci = રાષ્ટ્રીય પક્ષ |colours = એક્વા {{Colorsample|Aqua}} |alliance = યુનાઈટેડ પ્રોગ્રેસિવ એલાયન્સ (યુપીએ) |loksabha_seats = {{Infobox political party/seats|52|545|hex=#00FFFF}} |rajyasabha_seats = {{Infobox political party/seats|51|245|hex=#00FFFF}} |symbol = [[File:Hand INC.svg|125px]] |website = {{URL|http://www.inc.in/}} |country = ભારત }} [[File:First meeting session of the Indian National Congress in Bombay, 1885.jpg|right|300px|thumb|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું પ્રથમ સત્ર, બોમ્બે, ૨૮-૩૧ ડિસેમ્બર ૧૮૮૫.]] '''ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ''' ('''INC''', જેને ઘણી વખત '''કોંગ્રેસ''' કહેવામાં આવે છે) એ ભારતમાં એક વ્યાપક રીતે આધારિત રાજકીય પક્ષ છે. 1885માં સ્થપાયેલ, તે [[એશિયા]] અને [[આફ્રિકા]]માં બ્રિટીશ સામ્રાજ્યમાં ઉદ્‌ભવનાર પ્રથમ આધુનિક રાષ્ટ્રવાદી ચળવળ હતી. 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અને ખાસ કરીને 1920 પછી, [[મહાત્મા ગાંધી]]ના નેતૃત્વ હેઠળ, કોંગ્રેસ પ્રમુખ બની ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના નેતા, 1 કરોડ 50 લાખ (15 મિલિયન)થી અને 7 કરોડ (70 મિલિયન)થી સહભાગીઓ. કૉંગ્રેસે ભારતને ગ્રેટ બ્રિટનથી સ્વતંત્રતા અપાવવા માટે કામ કર્યું, અને બ્રિટીશ સામ્રાજ્યમાં અન્ય વિરોધી વસાહતી રાષ્ટ્રવાદી ચળવળને પ્રભાવિત કરી. કોંગ્રેસ એક બિનસાંપ્રદાયિક પક્ષ છે, જેનો સામાજિક ઉદારમતવાદી મંચ સામાન્ય રીતે ભારતીય રાજકારણના કેન્દ્રથી ડાબેરી ગણવામાં આવે છે. કોંગ્રેસની સામાજિક નીતિ સર્વોદયના ગાંધીવાદી સિદ્ધાંત પર આધારિત છે - સમાજના તમામ વિભાગોને ઉપર લાવવા - જેમાં આર્થિક રીતે ગરીબ અને સામાજિક હાંસિયાવાળા લોકોના જીવનમાં સુધારો થાય છે. પક્ષ મુખ્યત્વે સામાજિક ઉદારવાદને સમર્થન આપે છે. વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય અને સામાજિક ન્યાયને સંતુલિત કરવા, અને બિનસાંપ્રદાયિકતા-ધાર્મિક નિયમો અને ઉપદેશોથી મુક્ત થવાના અધિકાર પર ભાર મૂકતા. ભારતની સ્વતંત્રતા પછી 1947માં કોંગ્રેસે ભારતની કેન્દ્ર સરકાર અને અનેક ક્ષેત્રીય રાજ્ય સરકારો બનાવ્યા. કોંગ્રેસ ભારતની પ્રબળ રાજકીય પાર્ટી બની છે; 2015ની સાલથી, સ્વતંત્રતા પછીના 15 સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં, તે છ વખતમાં સંપૂર્ણ બહુમતી જીતી ગઈ છે અને શાસક ગઠબંધનને ચાર વખત આગળ વધારી છે, જે કેન્દ્ર સરકારનું 49 વર્ષ સુધીનું મથાળું છે. સાત કોંગ્રેસી વડા પ્રધાનો છે, પ્રથમ [[જવાહરલાલ નહેરુ]] (1947-1964) અને તાજેતરમાં જ [[મનમોહન સિંહ]] (2004-2014) હતા. 2014માં ભારતની છેલ્લી સામાન્ય ચૂંટણીમાં તેણે સારી કામગીરી બજાવી ન હોવા છતાં, તે ભારતની બીજી રાષ્ટ્રીય, રાજકીય પક્ષો, જમણેરી, હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદી, ભારતીય જનતા પાર્ટી(બીજેપી) સાથે છે. 2014ની સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં, કૉંગ્રેસનો આ સ્વતંત્રતા પછીની સામાન્ય ચૂંટણીમાં ખૂબ નબળો દેખાવ રહ્યો, જેમાં 543 સભ્યોની લોકસભામાં ફક્ત 44 બેઠકો જીતી હતી. 2004થી 2014 સુધીમાં, કોંગ્રેસી નેતૃત્વવાળી '''યુનાઈટેડ પ્રોગ્રેસિવ એલાયન્સ''', કેટલાક પ્રાદેશિક પક્ષોની ગઠબંધન, ભારત સરકારની રચના કરી, અને વડા પ્રધાન મનમોહન સિંઘ અધ્યક્ષ હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન પક્ષના નેતા સોનિયા ગાંધીએ પક્ષના પ્રમુખ તરીકે સૌથી લાંબો સમયની સેવા આપી છે. મે 2018ની જેમ, પક્ષ સાત વિધાનસભાની સત્તા ધરાવે છે: [[રાજસ્થાન]], [[મધ્ય પ્રદેશ|મધ્ય પ્રદેશ,]] [[છત્તીસગઢ]] [[પંજાબ]], [[મિઝોરમ]], [[કર્ણાટક]](જેડી (એસ) સાથે જોડાણમાં) અને પૌડુચેરીનું કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ. == ઇતિહાસ == ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનો ઈતિહાસ બે અલગ યુગમાં વિભાજીત થાય છે : * આઝાદી પહેલાનો યુગ, જયારે કોંગ્રેસ પાર્ટી સંપૂર્ણ ભારતમાં આઝાદીની ચળવળમાં સૌથી મોખરે તેમજ લોકોની જાગૃતિ માટેનું એક સાધન હતી ; * આઝાદી પછીનો યુગ, જયારે કોંગ્રેસ પાર્ટી ભારતના રાજકારણમાં અગ્રણી સ્થાન ભોગવ્યુ. ૧૯૪૭ ની આઝાદી પછીના ૬૦ વર્ષમાંથી ૪૮ વર્ષ સુધી અવિરત શાસન કર્યું. આઝાદી પહેલાના યુગમાં, કોંગ્રેસ વૈચારિક રીતે બે ભાગમાં વહેચાયેલી હતી, નમ્ર મતવાદી અને આંદોલનકારી નમ્ર મતવાદીઓ ભણેલા ગણેલા અને કોઈ પણ પ્રકારની લડાઈ લડ્યા વગર ભારતની આઝાદી માટે દેશને દોરવા તથા લોકોનો વિશ્વાસ જીતવા માંગતા હતા; જયારે બીજી બાજુ આંદોલનકારીઓ વધુ અગ્રેસર ક્રાંતિકારી પગલા ભરવાની તરફેણમાં હતા અને INC ને પેરામીલીટરી ગ્રુપ બનાવવાની ઈચ્છા ધરાવતા હતા.{{Citation needed|date=January 2012}} ==સંદર્ભ== {{Reflist|colwidth=30em}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.aicc.org.in/ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212023024/http://www.aicc.org.in/ |date=2010-02-12 }} {{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}} [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] su07hkpk57n8t5cshvkojln67nljc7f ધાણેટી (તા. ભુજ) 0 54587 906602 847170 2026-10-30T05:19:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906602 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 23.256956 | longd = 69.919710| locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = GJ-12| sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે.<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325172325/https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-date=૨૫ માર્ચ ૨૦૧૬ |title = કચ્છ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર ભુજ તાલુકાના ગામોની યાદી |last = જિલ્લા-પંચાયત |first = કચ્છ |date = |website = kutchdp.gujarat.gov.in |publisher = ગુજરાત સરકાર |access-date = }}</ref> આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]] , [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.<ref name="bvndp1234"></ref> ધાણેટી ગામ જિલ્લા અને તાલુકાના મુખ્યમથક [[ભુજ]]થી ર૫ કિમી અને અંજાર તાલુકાના મુખ્યમથક [[અંજાર]]થી ૧૮ કિમીના અંતરે આવેલું છે. == ઈતિહાસ == [[File:Paliyas belonging to Mistris of Kutch at Dhaneti.jpg|thumb|ગામના તળાવની નજીક ઈસ ૧૧૭૮ની સાલના કચ્છના યુદ્ધ શહીદો ગૂર્જર ક્ષત્રિયો ના પાળિયાઓ]] ધાણેટી ગામ કચ્છ ગુર્જર ક્ષત્રિયો નું ગામ છે.ગૂર્જર ક્ષત્રિયો કચ્છમાં પ્રવેશ્યા અને તેમણે અહીંની ધરતી પર ૧૧૭૭-૭૮ (વિક્રમ સંવત ૧૨૩૪)ની સાલમાં યુદ્ધ કરેલું અને પટેલ ગંગા મારૂના નેતૃત્વ હેઠળ અહીં સ્થાયી થયા.<ref name=r/><ref>{{Cite web |url=http://www.chawra.com/kgk/History1.htm |title=૧૨મી સદીમાં (૧૧૭૮-૭૯)માં અમારા વડવાઓએ ભુજ અને અંજાર વચ્ચે આવેલા ધાણેટી નામના ગામમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. |access-date=2015-11-21 |archive-date=2017-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170717092453/http://www.chawra.com/kgk/History1.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=g>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |title=ગુર્જર ક્ષત્રિયો, અથવા મિસ્ત્રીઓ રાજસ્થાનથી કચ્છ આવ્યા હતા. તેઓ મકાન બાંધકામમાં નિષ્ણાત હતા. તેઓ સૌપ્રથમ ધાણેટીમાં સ્થાયી થયા અને અને કચ્છના રાજવીઓએ તેમને ૧૮ ગામો આપ્યા હતા. |access-date=2015-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034501/http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://gorasia.net/KLP-Our%20Journey%20to%20the%20Prosperity%20_English.pdf Hemraj Hardasana Solanki a descandant of Solanki dynasty from Saurashtra moved from the Halar region to Dhanety in Kutch with other Kshatriyas. His son Madha Kanji Solanki later founded Madhapar].</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.chauhansfamily-kukma.com/ |title=History: In Vikram Samvant 1234 Gurjar Kshatriyas with leader Patel Ganga Maru came to Dhanetee. |access-date=2015-11-21 |archive-date=2016-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221212329/http://www.chauhansfamily-kukma.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>''Book :Kadia Kshatriya Ithishas : Published by Kumar Praksahan in 1896'' in Gujarati Language : Dhaneti was founded (''toran bandhyu'') in 1179 AD ( Vikram Samvant 1234) by them (Gurjar Kshatriyas a.k.a. Mistris Of Kutch) under leadership of Patel Ganga Maru, when Rao Raydhan Ratto was Ruler of Kachchh.</ref><ref name=r>કચ્છ ગુર્જર ક્ષત્રિય કોમ્યુનિટી : અ બ્રિફ હિસ્ટરી & ગ્લોરી: રાજા પવન જેઠવા. (૨૦૦૭) કલકત્તા.</ref> આજે પણ ગુર્જર ક્ષત્રિયોના દાદાઓ અથવા શુરપુરાઓ (વડવાઓ જેઓ યુદ્ધમાં માર્યા ગયા હોય)ના [[પાળિયા|પાળિયાઓ]] અને દેરીઓ ગામના તળાવની નજીક આવેલા છે અને યુદ્ધના મૂક સાક્ષીઓ છે.<ref name=r/> યુદ્ધના એક હજાર વર્ષ પછી પણ સમાજના લોકો આ પાળિયાઓની મુલાકાત લે છે અને આ વીરોની પૂજા કરે છે.<ref name=r/><ref>{{cite news|title=ધાણેટી ખાતે કચ્છ ગુ.ક્ષ. સમાજ...(Pooja held at Dhaneti by Kutch Gurjar Kshatriya for their Shurapura & Dada)|url=http://www.kutchmitradaily.com/article.aspx?site_id=3&news_id=17476|access-date=૯ જુલાઇ ૨૦૧૩|newspaper=Kutch Mitra Daily|date=૨૩ જૂન ૨૦૧૨|archive-date=2016-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160129144742/http://www.kutchmitradaily.com/article.aspx?site_id=3&news_id=17476|url-status=dead}}</ref> ૧૪થી ૧૫મી સદી દરમિયાન ગૂર્જર ક્ષત્રિયોએ ધાણેટી ગામ છોડ્યું અને કચ્છના ૧૮ ગામોમાં સ્થાયી થયા જે તેમને રાજા દ્વારા સોંપવામાં આવ્યા હતા. તેઓ નિષ્ણાત કલાકાર અને સ્થપતિ હતા અને તેમણે કિલ્લાઓ, મહેલો અને કચ્છના સ્થાપ્ત્યમાં મોટો ફાળો આપ્યો હતો.<ref name=g/> તેમના કાર્યની ગુણવત્તાને કારણે અને તેમના રોજગાર ને કારણે કચ્છના મિસ્ત્રીઓ તરીકે જાણીતા બન્યા હતા.<ref name=r/> == હાલની સ્થિતિ == હાલમાં ગામમાં વસતા મુખ્ય લોકો આહિર સોરઠિયા, આહિર અને રબારી સમુદાયોના છે. ધાણેટી [[આહિર]] અને [[રબારી]] સમાજની સ્ત્રીઓ દ્વારા કરવામાં આવતા ભરતકામ માટે જાણીતું છે અને કળા અને પર્યટન માટેનું સ્થળ બન્યું છે. રામક્રિષ્ન મિશન અહીં ૧૯૯૨થી શાળા, છાત્રાલય અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓ ચલાવે છે. ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{ભુજ તાલુકાના ગામ}} [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] r4zxd4oo8jgjyj2epar3wc5qfp4jbwo માધાપર (તા. ભુજ) 0 54666 906607 813083 2026-10-30T10:34:27Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906607 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 23.230576 | longd = 69.710026| skyline = Madhapar Gate.jpg | skyline_caption = માધાપરનો મુખ્ય દરવાજો | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 105.156 | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = 26.67 | area_telephone = ૨૮૩૨ | postal_code = ૩૭૦૦૨૦ | vehicle_code_range = GJ-12 | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | |સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[કચ્છ]] જિલ્લાના [[ભુજ તાલુકો|ભુજ તાલુકા]]માં આવેલું એક અને મોટું ગામ છે<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325172325/https://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-4.htm |archive-date=૨૫ માર્ચ ૨૦૧૬ |title = કચ્છ જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર ભુજ તાલુકાના ગામોની યાદી |last = જિલ્લા-પંચાયત |first = કચ્છ |date = |website = kutchdp.gujarat.gov.in |publisher = ગુજરાત સરકાર |access-date = }}</ref>. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], નોકરી તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[મગ]] , [[તલ]], [[બાજરી]], [[જુવાર]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.<ref name="bvndp1234"></ref> == ઇતિહાસ == માધાપર કચ્છના ગુર્જર ક્ષત્રિયો વડે સ્થાપિત ૧૮ ગામોમાંનું એક છે. ૧૨મી સદી દરમિયાન ગૂર્જર ક્ષત્રિય સમુદાયના ઘણાં લોકો [[ધાણેટી (તા. ભુજ)|ધાણેટી]] ગામમાં સ્થાયી થયા અને પછી અંજાર અને ભુજ વચ્ચેના ગામોમાં વસ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |title=18 villages founded by Kutch Gurjar Kshatriyas |access-date=2016-04-08 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303084223/http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |title=Gurjar Kshatriyas, also known as Mistris, came to Kutch from Rajasthan. They are skilled in building construction. They first established themselves at Dhaneti and were granted 18 villages by the rulers of Kutch. They are famous designers and developers of buildings and bridges |access-date=2016-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034501/http://www.india9.com/i9show/Gurjar-Kshatriyas-36231.htm |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Sinougra-houses-no-longer-live-up-to-their-claim-to-fame/274190/Press Report after earthquake Giving details of Villages, Art & Skills of Mistris of Kutch]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |title=Press Report on Houses, History of Mistiris of Kutch |access-date=2016-04-08 |archive-date=2012-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121220074425/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010312/ina12017.html |url-status=dead }}</ref> માધાપરનું નામ માધા કાનજી સોલંકી પરથી પડ્યું છે જે ધાનેતીમાંથી માધાપરમાં ૧૪૭૩-૧૪૭૪માં (વિ.સ. ૧૫૨૯) વસ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |title=The name of village Madhapar was given on the name of one Mr. Madha Kanji Solanki (3rd generation of Mr. Hemraj Hardas) who had shifted from Dhaneti village to Madhapar in the year 1473-74. |access-date=2016-04-08 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303084223/http://www.chawra.com/kgk/history2.htm |url-status=dead }}</ref> માધા કાનજી એ સોલંકી વંશના હેમરાજ હરદાસની ત્રીજી પેઢીના વંશજ હતા, જેઓ હાલાર વિસ્તારમાંથી ધાનેતીમાં વસ્યા હતા અને ત્યાંથી માધાપર આવ્યા હતા.<ref name=patel>[http://gorasia.net/KLP-Our%20Journey%20to%20the%20Prosperity%20_English.pdf Mistri of Kutch, Madhapur History, Madhapar was founded by Madha Kanji Solanki, Suralbhit Temple Renovation, History of development of Madhapar over centuries, etc. in Patel community document]</ref> આ શરૂઆતનું માધાપર અત્યારે જૂના વાસ તરીકે ઓળખાય છે. તેમના વ્યવસાયને કારણે આ ક્ષત્રિયો પછીથી મિસ્ત્રી તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. તેમણે જૂના વાસની સ્થાપના કરી અને શરૂઆતના વિકાસ, મંદિરો અને કચ્છના શરૂઆતના બાંધકામમાં અગત્યનો ફાળો આપ્યો હતો. પટેલ કણબી સમુદાયના લોકો ૧૫૭૬ની સાલમાં વસ્યા હતા. નવા વાસની સ્થાપના આશરે ૧૮૫૭માં થઇ હતી, જે સમય દરમિયાન માધાપર ગીચ બન્યું અને કણબી અને સમુદાયના લોકોની સંખ્યા વધી અને તેઓ સમૃદ્ધ બન્યા.<ref>[http://gorasia.net/KLP-Our%20Journey%20to%20the%20Prosperity%20_English.pdf Patel Community moved in around 1576 AD. Navo Vaas was founded in 1857 by which time Kanbis had also prospered.]</ref> ૧૯૭૧ના ભારત-પાકિસ્તાનના યુદ્ધ દરમિયાન માધાપર ગામની ૩૦૦ મહિલાઓએ હવાઇ પટ્ટીના સમારકામમાં અગત્યનો ભાગ ભજવીને માત્ર ૩ દિવસમાં પુન:નિર્માણ કરી હતી. તેમના સન્માનમાં અહીં ''વીરાંગના સ્મારક'' બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.akilanews.com/28082015/saurashtra-news/1440746150-35194|title=પાકિસ્તાન ઉપર વિજય મેળવનાર ટેન્ક તેમજ ફાઇટર પ્લેન કચ્છનાં વીરાંગના સર્કલને અપાશે|date=૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫|access-date=૧૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬|archive-date=2015-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913123759/http://www.akilanews.com/28082015/saurashtra-news/1440746150-35194|url-status=dead}}</ref> [[૨૦૦૧ ગુજરાત ધરતીકંપ|૨૦૦૧ના ધરતીકંપ]] દમિયાન આ ગામને બહુ અસર થઇ નહોતી. જોકે, જૂના વાસના કેટલાંક સદીઓ જૂનાં મકાનો નુકશાન પામ્યા હતા. == છબીઓ == <gallery> Madhapar_Virangna_smaarak_15Sep2016.jpg|વીરાંગના સ્મારક, માધાપર A Historical place Nani Ba Vaav.jpg|ઐતહાસિક નાની બા વાવ Apna Ghar.jpg|અપના ઘર Kari Mori Lake.jpg|કારી મોરી તળાવ </gallery> ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભુજ તાલુકો]] 7qrs645vt131smh0fw1rpo0a8bcivmc સભ્ય:Nizil Shah/Sandbox 2 65577 906605 645546 2026-10-30T07:45:26Z Nizil Shah 955 906605 wikitext text/x-wiki વિકિડેટા લેક્સિકોગ્રાફિકલ ડેટા (Lexicographical Data) - સરળ માર્ગદર્શિકા તેના મુખ્ય ઘટકો નીચે મુજબ છે: ૧. લેક્સેમ આઈડી (LID): દરેક નવા શબ્દ કે શબ્દસમૂહને 'L' થી શરૂ થતો એક આઈડી મળે છે (દા.ત., L3746552). ૨. લેમા (Lemma): શબ્દનું મૂળ અથવા શબ્દકોશમાં જોવા મળતું પ્રમાણભૂત સ્વરૂપ (દા.ત. ). ૩. ભાષા (Language): તે શબ્દ કઈ ભાષાનો છે તેની માહિતી (વિકિડેટાના ભાષા આઈડી સાથે જોડાયેલ). ૪. વ્યાકરણ શ્રેણી (Lexical Category): શબ્દનો પ્રકાર, જેમ કે સંજ્ઞા (Noun), ક્રિયાપદ (Verb), વિશેષણ વગેરે. ૫. અર્થ (Senses): શબ્દના અલગ-અલગ અર્થો અને તેના સ્પષ્ટીકરણ. (Glosses). ૬. રૂપો (Forms): બોલવા કે લખવામાં શબ્દના બદલાતા રૂપો અને તેના વ્યાકરણિક લક્ષણો (જેવા કે એકવચન-બહુવચન કે કાળ). સંદર્ભ: * https://wikimedia.eventyay.com/wikicon/india26/talk/UBZQDQ/ * https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Lexicographical_data/Documentation * https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Lexicographical_data ==00== સફારી અને વિકિપીડિયા લોકપ્રિય ગુજરાતી જ્ઞાનમાસિક 'સફારી'ના ડિસેમ્બર 2018ના ઇસ્યુમાં 'વિશ્વના સૌથી મોટા જ્ઞાનકોષ વિકિપીડિયાની પોથી માંહ્યલા રીંગણાં' મથાળા હેઠળ એક લેખ રવીન્દ્ર આચાર્ય દ્વારા લખવામાં આવેલ છે. લેખની શરૂઆત લેખકે દિચોલીના યુદ્ધ (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:List_of_hoaxes_on_Wikipedia/Bicholim_conflict)ના લેખના અનુવાદ સ્વરૂપે કારી છે. આ લેખ વિકિપીડિયામાં ક્યારેય લખાયેલા hoax (બનાવટી) લેખ પૈકી આ સૌથી લાંબો (4500 શબ્દો) અને સૌથી elaborated બનાવટી લેખ હતો. આ લેખ જુલાઈ 2007થી ડિસેમ્બર 2012 સુધી વિકિપીડિયા પર રહ્યો. લેખકે આ લેખ શા માટે છેતરામણો નીવડ્યો એની વાત કારી છે જેમકે સંદર્ભ પુસ્તકો મૂક્યા હતા જે પુસ્તકો હકીકતમાં હતા જ નહીં. આ લેખ કોઈ રીતે પહેલી નજરે છેતરામણો ન લાગે એવી રીતે બનાવાયેલો અને ચોક્કસ પણે વિકિપીડિયાની સિસ્ટમને જાણતા વ્યક્તિએ મજાકમાં કે છેતરવા બનાવેલો. આ ઘટનાને 6 વર્ષ થયા અને સિસ્ટમ ઘણી બદલાઈ ચુકી છે પણ લેખક હવે 2018માં આ લેખ ટાંકી પોતાની વાત રજુ કરી રહ્યા છે. આચાર્ય જણાવે છે કે વિકિપીડિયા અજ્ઞાનકોષ છે કારણકે ‘તેમાં જે તે વિષયના ચુનંદા વિશેષજ્ઞો લખતા નથી અને તંત્રી ચકાસતા નથી. પણ અમારા જેવા સ્વયંસેવકો લખે છે. કમ્પ્યુટર, ઇન્ટરનેટ અને ફાજલ સમય ધરાવતી કોઈ પણ વ્યક્તિ લખી શકે. એટલે એનો ભરોસો નહીં.’ આજ વાતને સત્ય સાબિત કરતા બીજા ઘણા ઉદાહરણો એમને ટાંક્યા છે કે વિકિપીડિયા કોઈ પણ ક્યારેય ચેડાં કરી શકે છે એટલે એ અજ્ઞાનકોષ છે. તેમને ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકાને ટાંકીને પણ વાત કરી છે જે વિકિપીડિયાને કોમ્પિટિશન આપવામાં હારી ગયું છે. આચાર્યને વિકિપીડિયા અત્યારે કેમ ચાલે છે એનો કદાચ ખ્યાલ નહીં હોય એટલે આ અર્ધસત્ય લખે છે. એક સરળ વાત કે સ્વયંસેવકો જ વિકિપીડિયા ચલાવે છે અને તે એક નોન-પ્રોફિટ ચેરીટી સંસ્થા છે. કોઈ પણ લખી શકે છે પણ જે કાંઈ મુકો તેનો સંદર્ભ (reference) આપવો ફરજિયાત છે. એ સંદર્ભ પણ જે તે નહીં પણ લેખક જેમને વિશેષજ્ઞો કહે છે તેમના હોવા જોઈએ. વિષય મુજબ અને જરૂરિયાત મુજબ સંદર્ભ અંગે પોલિસી અને ગાઈડલાઇન્સ છે. આ સંદર્ભ બીજા સ્વયંસેવકો અને વાચકો ચકાસી શકે છે. ક્યારેક ઓફલાઇન સોર્સ ટાંકયો હોય તો સ્વયંસેવક પર વિશ્વાસ મૂકી તેને સ્વીકારવો પડે અથવા સંદર્ભ એની પાસે ઈમેલમાં કે અન્ય રીતે મેળવી જોવો પડે. આવા વિશ્વાસ મુકવામાં જ પેલી દિચોલી યુદ્ધના લેખમાં ભૂલ થયેલી. જેમાં નવા સ્વયંસેવક પર વિશ્વાસ મૂકી એનો લેખ સ્વીકારવામાં આવેલો અને સારી ક્વોલિટીનો લાગેલો પણ તેમણે ખોટા ઓફલાઇન સંદર્ભો મૂકી અન્ય સ્વયંસેવકોને છેતરેલા. પાછળથી આ છેતરામણી ખબર પડી અને લેખ ચર્ચા પછી ડીલીટ થયો. આવા હોક્સ લેખ બનાવનારાને વિકિપીડિયા પરથી કાયમ માટે બાન કરી દેવામાં આવે છે. કોઈ પણ લખી શકે એનો મતલબ એમ નથી કે કાંઈ પણ લખી શકો. રોજની લાખો અપડેટ અને લેખમાં ફેરફારો અંગ્રેજી વિકિપીડિયા પર અંદાજે 75000 એક્ટિવ એડિટર્સ (સ્વયંસેવકો) કરે છે અને ચકાસે પણ છે. એમાંથી ક્યારેક કોઈક ધ્યાન બહાર જતી રહે તેવું બને. આ એડિટર્સમાં PhD, Doctors, Professors, વિષય નિષ્ણાતોથી લઈને સ્કૂલ વિદ્યાર્થી પણ હોય. દરેક પોતાની જ્ઞાન, ક્ષમતા અને રસ મુજબ લખે પણ સંદર્ભ તો વિશેષજ્ઞના જ જોઈએ. આથી વિશેષજ્ઞ ન હોવા છતાં તેઓ તેમના લખાણના આધારે જ લખે છે. પોતાનું ઓરીજીનલ રિસર્ચ સ્વીકાર્ય નથી.(https://en.wikipedia.org/wiki/Reliability_of_Wikipedia) લેખકે પેટ્રોલિંગ વ્યવસ્થાની વાત કરી છે જે બરાબર છે પણ એ વાત નથી કરી કે અંગ્રેજી વિકિપીડિયા પર રોજના 560 નવા લેખો બને છે અને અંદાજે 57 લાખ વિષયો પર લેખો છે. આ લેખો બનાવવા સ્થાપનાના 16 વર્ષમાં અત્યાર સુધી સ્વયંસેવકો એ 86 કરોડ વખત લેખમાં ફેરફાર (edit) કરી છે. તેમાં લેખોની લંબાઈ, ગુણવત્તા અને વિષયોમાં અપાર વૈવિધ્ય છે. આ લેખો સતત અપડેટ થાય છે અને સતત નવી ઘટના અને વિષયો પર લેખો મુકાયા કરે છે. અને આ તમામ મુક્ત કોપીરાઇટ્સ હેઠળ છે. લોકો ફોટા પણ ડોનેટ કરે છે. સંસ્થા પણ લોકોના દાન વડે ચાલે છે. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Statistics) લેખકે જેની વાત કરી છે તે ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકાની એની સામે સરખામણી કરીએ તો એના 32 ગ્રંથ ભૂતકાળમાં 30,000માં વેચાતા જેની લેખકે વાત કરી છે. એટલે કે એક સામાન્ય માણસ કદી આ જ્ઞાનકોશ વસાવી જ ન શકે. પૈસા હોય તેને જ તે પ્રાપ્ય હોય. 2010 પછી તો ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકા માત્ર ડિજિટલ વર્ઝનમાં અને ઓનલાઇન જ રહ્યું છે કારણકે વિકિપીડિયાએ તેમનો જ્ઞાન વેચવાનો ધંધો તોડી પાડ્યો. વાંચવા પૈસા ચૂકવવા પડે. 250 વર્ષ જુના ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકામાં અંદાજે હજુ 12000 લેખ છે જે (2008 મુજબ) 4500 જેટલા લોકોએ લખેલ છે. તે રેગ્યુલર અપડેટ કરવું પણ મુશ્કેલ છે કેમકે લેખકોને પૈસા આપી લખવામાં આવે છે અથવા સ્ટાફ અપડેટ કરે. હવે તો તેમણે પણ યુઝર દ્વારા માહિતી સ્વીકારવાનું શરૂ કર્યું છે પણ સ્ટાફ ચેક કરે પછી ઓનલાઇન થાય જે પ્રક્રિયા ધીમી છે. આ લેખોમાં નીચે ભાગ્યેજ સંદર્ભ કે લેખકનું નામ હોય અને હોય તોય બહુ ખાસ સંદર્ભો ન હોય. તમારે જે તે લેખક પર જ સંપૂર્ણ વિશ્વાસ મુકવો પડે કેમકે સંદર્ભ જોઈ શકાતો નથી. એમ લેખક બાયસ (પક્ષપાતી) પણ લખી શકે. જાણ કરવાની કે ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકામાં એક્સપર્ટ લખતા હોવા છતાં ભૂલો જોવા મળી છે.(https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Errors_in_the_Encyclop%C3%A6dia_Britannica_that_have_been_corrected_in_Wikipedia)(https://www.accuracyproject.org/errors-books-EB.html) આ ભૂલો પ્રિન્ટ વર્ઝનમાં નવી એડિશન ન આવે ત્યાં સુધી સુધારી ન શકાતી અને નવી એડિશન ખરીદો નહીં ત્યાં સુધી વાચક પણ જાણી ન શકતો. વિકિપીડિયા તો તરત અપડેટ કરી શકાય છે, ખામી તરત સુધારી શકાય છે, કોઈ પણ સુધારી શકે છે અને બીજા તરત ચકાસી પણ શકે છે સંદર્ભ સાથે. ઘણા લોકો લખે તેથી બાયસ (પક્ષપાતી) ઓછો થતો જાય કેમકે બેય વિરોધ પક્ષ વચ્ચે ચર્ચા પછી ન્યુટ્રલ સહમતી સાધવામાં આવે છે. નાની શી વાત માટે પણ લાંબી ચર્ચાઓ અને સંદર્ભોની રજુઆત પછી લેખમાં ફેરફારો કરવામાં આવે છે. ઉચ્ચ કક્ષામાં લેખ પહોંચવા માટે peer review and expert review થાય, સુધારા સુચવાય, ચકાસણી થાય પછી ઉચ્ચ કક્ષામાં લેખ મુકવામાં આવે. વળી વિકિપીડિયા ગુજરાતી, હિન્દી સહિત 300 ભાષામાં સ્વયંસેવકો ચલાવે છે. હવે નવા લેખો બનાવવા વિકિપીડિયામાં કેટલોક અનુભવ હોવો ફરજિયાત છે નહીંતર નવો લેખ ચકાસણીની પ્રોસીઝર વગર પબ્લિશ નથી કરી શકાતો. તમામ નવા સુધારા સ્વયંસેવકો ઉપરાંત બોટ્સ (કમ્પ્યુટર ઇન્ટેલિજન્સ) પણ ચકાસે છે જેથી ભૂલો રહી જવાની શક્યતા ઘટે. નવા ટુલ્સ અને સોફ્ટવેર પણ આ માટે વિકસાવવામાં આવ્યા છે. ઓપન પ્લેટફોર્મના ફાયદા અનેક છે અને થોડાક ગેરફાયદા પણ છે જે લેખકે હાઇલાઇટ કર્યા છે. લેખક એ વાત નથી કરતા કે પ્રોબ્લેમ વિકિપીડિયામાં નહીં પણ લોકોમાં છે જે જ્ઞાન વહેંચવાને બદલે પ્લેટફોર્મ પર ટીખળ વહેંચે છે જેના લીધે નુકશાન થાય છે. ફેસબુક કે વોટ્સએપ જેવા પ્લેટફોર્મ પર પણ આજ થાય છે. પણ વિકિપીડિયામાં લેખ નીચે સંદર્ભ ચકાસી શકાય છે અને કોઈ પણ સામાન્ય વ્યક્તિ સાચું ખોટું ચકાસી શકે છે. લેખક લેખમાં એ વાત ખોટી લખે છે કે એ સામાન્ય વ્યક્તિના ગજાની વાત નથી. લેખકે મીડિયાએ વિકિપીડિયા પરથી ભૂલ ભરેલી માહિતી ઉઠાવી છાપી એ વાત ઘટનાઓ આપી જણાવી છે પણ એ જણાવ્યું નથી કે મીડિયાના લોકોને સંદર્ભ ન હતા ચકાસ્યા એટલે આમ થાય છે. વિકીપીડીયામાં તમામ માહિતી સંદર્ભ સમેત હોવી જરૂરી છે જેથી કોઈ પણ ચકાસી શકે. અને એ માહિતી/ફોટા ક્યાંથી આવે છે એ પણ જણાવાય છે એટલે એ સંદર્ભની વિશ્વસનીયતા પણ ચકાસી શકાય. બ્લોગ કે ફેસબુક પોસ્ટ સંદર્ભ તરીકે ન ચાલે. એ રીતે જોઈએ તો સફારી પોતે પણ કોઈ સંદર્ભ કે ફોટાની ક્રેડિટ છાપટું નથી. એના વાચકે આંધળો વિશ્વાસ મુકવાનો રહે છે કે એમ જે છે તે સાચું છે. (ઘણી વાર સફારી પછીની આવૃત્તિમાં સુધારા જણાવે છે. પણ જો ચુકાઈ ગઈ તો એ કાયમી રહી જ જવાની) એમ બાયસ (પક્ષપાતી) માહિતીલેખન હોય તો કોઈ એની ચર્ચા કે જવાબ લખી લેખમાં સુધારા કે ફેરફાર નથી કરી શકતું. જેમ થોડી ભૂલો કે ધ્યાનચુકના કારણે સફારી અજ્ઞાનમાસિક નથી બની જતું એમ ઓપન પ્લેટફોર્મની લિમિટેશનના કારણે વિકિપીડિયા અજ્ઞાનકોષ નથી બની જતું. લેખકે લેખના અંતે 2016 સુધીના કુલ બનાવટી લેખોનો આંકડો 21218 મુક્યો છે પણ એ નથી જણાવ્યું કે એમાના 1175 સિવાયના તમામ લેખ એક અઠવાડિયાથી ઓછા સમયમાં ડીલીટ થઈ ગયા હતા. કેટલાક તો મિનિટોમાં. (લેખકે આ લેખમાંથી હોક્સ અંગે માહિતી સંદર્ભ આપ્યા વગર ઉઠાવી છે: વિકિપીડિયા સપોર્ટમાં જ આ રિસર્ચ થયેલું. https://cs.stanford.edu/~srijan/pubs/hoax-www16.pdf)(https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Understanding_hoax_articles_on_English_Wikipedia) (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Do_not_create_hoaxes) આ રિસર્ચ પછી હોક્સ આર્ટિકલને વધુ સરળતાથી જાણી શકવાના ઓટોમેટિક ટુલ્સ બનાવાયેલ છે જેથી આવી ઘટનાઓ પહેલા કરતા વધુને વધુ રેર થતી જાય. વિકિપીડિયાની પોતાની લિમિટેશન અને ખામીઓ છે પણ જ્ઞાનની મુક્ત વહેંચણીમાં તેનું પ્રદાન અભૂતપૂર્વ છે. વિકિપીડિયા પણ તે જાણે છે અને તેથી જ કહે છે કે માહિતી ભાગ્યેજ ખોટી હોય છે પણ તે ચકાસવું જરૂરી છે અને શક્ય પણ છે. ઇન્ટરનેટ વાપરનારાને આ સલાહ વિકિપીડિયા સિવાય બીજે બધે પણ એટલી જ લાગુ પડે છે. ==vv== view/b4bc214a pagepiles 429/30/33 ==checking four things: en=english translation/article not avail, viaf= not connected with VIAF identifier on Wikidata, ol= no Open Library identifier== અ અખૈયો en viaf ol adam tankaravi en અનવરમિંયા કાજી viaf ol anila dalal ol અમૃત નાયક ol અમૃતલાલ યાજ્ઞિક done આ આદિલ મન્સુરી ol આધારાનંદ સ્વામી en ol viaf આનંદશંકર ધ્રુવ done ઇ ઇચ્છારામ દેસાઇ done ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક done ઇશ્વર પેટલીકર done ઈ ઈન્દુલાલ ગાંધી en ઈસ્માઈલી નશીરૂદ્દીન en ઉ ઉમર ઉઘરાતદાર en ol ઉમાશંકર જોષી done ઉશનસ્ ol ઉષા ઉપાધ્યાય en ક કનુ ભગદેવ en કનૈયાલાલ મુનશી done કમળાશંકર ત્રિવેદી ol કમળાશંકર પંડ્યા en ol કરસનદાસ માણેક en કલાપી done કાકાસાહેબ કાલેલકર done કાંતિ ભટ્ટ en કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય done કિશોર જાદવ en કિશોરલાલ ઘનશ્યામલાલ મશરૂવાળા en કુન્દનિકા કાપડીઆ en કુમારપાળ દેસાઈ done (en) કૃષ્ણકાન્ત કડકડિયા en કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી done કે. કા. શાસ્ત્રી done કેખુશરૂ કાબરાજી en કેશવલાલ ધ્રુવ ol ખ ખબરદાર done ગ ગંગાસતી ol ગટુભાઈ ગો. ધ્રુવ en ગિજુભાઈ બધેકા done ગુજરાતી સાહિત્યકારો ગુણવંત શાહ done ગુણવંતરાય આચાર્ય done ગુલાબદાસ બ્રોકર done ગુલામમોહમ્મદ શેખ ol ગોકુલદાસ રાયચુરા en ol ગોપાળાનંદ સ્વામી en ol ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી done ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોષી done ગૌરીશંકર જોશી 'ધૂમકેતુ' done ચ ચંદ્રકાંત બક્ષી done ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા ol ચંદ્રકાન્ત H. મહેતા en ચંદ્રકાન્ત શેઠ en ચંદ્રવદન મહેતા done ચિનુ મોદી done ચીમનભાઇ પટેલ (સાહિત્યકાર) en ol ચીમનલાલ ત્રિવેદી en ol ચુનીલાલ મડિયા done છ છોટુભાઇ નાયક en જ જગદીશ જોષી en જય વસાવડા done જયંત કોઠારી en જયંત ખત્રી done જયંત ગાડીત en જયંતિ દલાલ done જયન્ત પાઠક en જયભિખ્ખુ en જયમલ્લ પરમાર en, ol જયશંકર સુંદરી ol જીવરામ જોષી done જુગતરામ દવે done જોસેફ મેકવાન en જ્યોતિષ જાનિ en જ્યોતીન્દ્ર દવે done ઝ ઝવેરચંદ મેઘાણી done ડ ડાહ્યાભાઇ દેરાસરી en ol ડૉ. શરદ ઠાકર en ડો. નિરંજનભાઇ વલ્લભભાઇ રાજ્યગુરુ en ol ડોલરરાય માંકડ done ત તનસુખરાય ઓઝા viaf, en, ol તારક મહેતા done દ દક્ષા વ્યાસ en, ol દયાનંદ સ્વામી en, ol, viaf દલપતરામ ol દામોદર બોટાદકર done દિગન્ત ઓઝા en દિગીશ મહેતા en દિનકર જોષી done દિલીપ રાણપુરા en દીપક મહેતા ol en દુલા કાગ ol viaf દેવાનંદ સ્વામી en ol viaf દેવાયત પંડિત en ol viaf દોલતરામ પંડ્યા en ol ધ ધનંજય શાહ en viaf ધનવંત ઓઝા en ol viaf ધનસુખલાલ મહેતા en ધીરા પ્રતાપ બારોટ en viaf ol ધીરુ પરીખ done ધીરુબેન પટેલ done ધીરુભાઈ ઠાકર done ધીરેન્દ્ર મહેતા done ધ્રુવ ભટ્ટ done ન નંદકુમાર પાઠક en નગીનદાસ પારેખ done નગીનદાસ મારફતિયા en viaf ol નરસિંહ મહેતા ol નરસિંહરાવ દિવેટિયા done નરહરિ પરીખ en નર્મદ done નલિન રાવળ viaf ol નવલરામ ત્રિવેદી en ol નવલરામ પંડ્યા done નાથાલાલ દવે en નાનાભાઈ ભટ્ટ done નારાયણ દીવેચા en viaf ol નારાયણ દેસાઇ done નિત્યાનંદ સ્વામી viaf ol નિરંજન ભગત done નિરંજન વર્મા en ol નિર્મિશ ઠાકર en નિષ્કુળાનંદ સ્વામી ol viaf નૃસિંહદાસ વિભાકર en ન્હાનાલાલ done પ પન્ના નાયક en પન્નાલાલ પટેલ done પીતાંબર પટેલ en પૂજાલાલ દલવાડી en પ્રજારામ રાવળ en પ્રફુલ્લ દવે en પ્રબોધ પંડિત en પ્રમોદકુમાર પટેલ en પ્રવીણ દરજી en પ્રહલાદ જેઠાલાલ પારેખ en પ્રિયકાંત મણિયાર en પ્રેમાનંદ done પ્રેમાનંદ સ્વામી en ફ ફાધર વાલેસ done બ બકુલ ત્રિપાઠી done બચુભાઇ રાવત en viaf ol બરકત વીરાણી done બળવંતરાય ઠાકોર done બહેરામજી મલબારી done બાપુસાહેબ યશવંતરાવ ગાયકવાડ en બાલમુકુન્દ દવે done બીરેન કોઠારી en ol ભ ભગવતીકુમાર શર્મા done ભૂપતભાઇ વડોદરિયા done ભૂપેન્દ્ર ત્રિવેદી en ભૂપેશ અધ્વર્યુ en ભૃગુરાય અંજારિયા en ભોગીલાલ સાંડેસરા en ભોળાભાઈ પટેલ done મ મકરંદ દવે done મણિલાલ દ્વિવેદી done મણિલાલ પટેલ en મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ‘કાન્ત’ done મધુસૂદન ઠાકર done મધુસૂદન પારેખ en મનસુખલાલ ઝવેરી en મનહર મોદી en મનુભાઇ ત્રિવેદી en મનુભાઈ પંચોળી done મનોજ ખંડેરિયા done મફત ઓઝા en મરીઝ done મહમૂદમિયાં સૂબેદાર en મહાત્મા ગાંધી done મહાદેવભાઇ દેસાઇ done મહારાજા ભગવતસિંહજી done મહીપતરામ નીલકંઠ en મહેશ ચોક્સી en viaf ol માધવ રામાનુજ en મીનું એડનવાળા en viaf ol મુકુન્દરાય પટ્ટણી en મુક્તાનંદ સ્વામી en viaf ol મુનિ જિનવિજ્યજી done મૂળશંકર ભટ્ટ en viaf ol મોહનભાઇ પટેલ en મોહનલાલ કવિ en viaf ol મોહનલાલ દવે en મોહનલાલ દેસાઇ en viaf ol ય યશવંત કડીકર en યશવંત ત્રિવેદી en યશવંત પંડ્યા en *યશવન્ત મહેતા viaf ol en યોગેન્દ્ર વ્યાસ en ol ર રઘુવીર ચૌધરી done રણછોડજી દીવાન ol viaf રણછોડભાઈ દવે done રણજિતરામ પટેલ en રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક X રતિલાલ બોરીસાગર en રતિલાલ રૂપાવાળા en ol viaf રત્નમણિરાવ જોટે en રમણ સોની en viaf ol (doubt) રમણભાઈ નીલકંઠ done રમણલાલ જોષી done રમણલાલ v. દેસાઇ en રમણલાલ સોની done રમણિક અરાલવાળા viaf ol રમેશ પારેખ done રમેશચંદ્ર શુક્લ en રવિ ઉપાધ્યાય viaf ol (doubt) રવિશંકર રાવળ done રસિકલાલ પરીખ en * રાજેન્દ્ર શાહ done રાજેન્દ્ર શુક્લ done રામજીભાઈ કડિયા en રામનારાયણ પાઠક en* રામપ્રસાદ બક્ષી en ol રાવજી પટેલ done રાવજીભાઇ મણિભાઇ પટેલ en રૂપશંકર ઓઝા ol લ લક્ષ્મીનારાયણ વ્યાસ en ol viaf લાભશંકર ઠાકર done લાલજી કાનપરિયા en વ વઝીરુદ્દીન અલવી en viaf ol વર્ષા અડાલજા done વાઘજી ઓઝા en વાડીલાલ ડગલી en વિજયગુપ્ત મૌર્ય done વિદ્યાગૌરી નીલકંઠ en વિનોદ અધ્વર્યુ en વિનોદ ભટ્ટ done વિનોદીની નીલકંઠ en વિશ્વનાથ ભટ્ટ en ol viaf વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદી en વેણીભાઈ પુરોહિત done શ શશિન્ ઓઝા en ol viaf શામળ ભટ્ટ done શાહબુદ્દીન રાઠોડ done શિરિષ પંચાલ done but expand en શિવકુમાર જોશી/શિવકુમાર જોષી done શિવલાલ કવિ en ol શુકાનંદ સ્વામી X શેખ આદમ આબુવાલા en શ્રી અચિન્ત્યાનંદ સ્વામી X સ સતીશ વ્યાસ en સરોજ પાઠક en સિતાંશુ યશશ્ચન્દ્ર done સુંદરજી બેટાઇ en સુંદરમ્ done સુખલાલ સંઘવી done સુરેશ જોષી done સુરેશ દલાલ done સૈફ પાલનપુરી en viaf સ્નેહરશ્મિ done સ્વામી સચ્ચિદાનંદ en હ હરકિસન મહેતા done હરનીશ જાની en હરિકૃષ્ણ પાઠક en હરિપ્રસાદ વ્યાસ ol હરિશ્ચન્દ્ર ભટ્ટ en હરીન્દ્ર દવે done હર્ષદરાય ત્રિવેદી en હસમુખ પાઠક en viaf ol હસમુખ બારાડી en હસમુખરાય યાજ્ઞિક en હસમુખલાલ શાહ en viaf ol હાજી અલારખિયા ol viaf હિંમતલાલ અંજારિયા en હિંમતલાલ દવે done હિમાંશી શેલત done હીરા પાઠક en હીરાલાલ પારેખ en n7vk4y34bhr1euk4qxeqvnm2x3hthvu 906606 906605 2026-10-30T07:52:08Z Nizil Shah 955 906606 wikitext text/x-wiki વિકિડેટા લેક્સિકોગ્રાફિકલ ડેટા (Lexicographical Data) - સરળ માર્ગદર્શિકા તેના મુખ્ય ઘટકો નીચે મુજબ છે: # લેક્સેમ આઈડી (LID): દરેક નવા શબ્દ કે શબ્દસમૂહને 'L' થી શરૂ થતો એક આઈડી મળે છે (દા.ત., L3746552). # લેમા (Lemma): શબ્દનું મૂળ અથવા શબ્દકોશમાં જોવા મળતું પ્રમાણભૂત સ્વરૂપ (દા.ત. ). # ભાષા (Language): તે શબ્દ કઈ ભાષાનો છે તેની માહિતી (વિકિડેટાના ભાષા આઈડી સાથે જોડાયેલ). # વ્યાકરણ શ્રેણી (Lexical Category): શબ્દનો પ્રકાર, જેમ કે સંજ્ઞા (Noun), ક્રિયાપદ (Verb), વિશેષણ વગેરે. # અર્થ (Senses): શબ્દના અલગ-અલગ અર્થો અને તેના સ્પષ્ટીકરણ. (Glosses). # રૂપો (Forms): બોલવા કે લખવામાં શબ્દના બદલાતા રૂપો અને તેના વ્યાકરણિક લક્ષણો (જેવા કે એકવચન-બહુવચન કે કાળ). સંદર્ભ: * https://wikimedia.eventyay.com/wikicon/india26/talk/UBZQDQ/ * https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Lexicographical_data/Documentation * https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Lexicographical_data ==00== સફારી અને વિકિપીડિયા લોકપ્રિય ગુજરાતી જ્ઞાનમાસિક 'સફારી'ના ડિસેમ્બર 2018ના ઇસ્યુમાં 'વિશ્વના સૌથી મોટા જ્ઞાનકોષ વિકિપીડિયાની પોથી માંહ્યલા રીંગણાં' મથાળા હેઠળ એક લેખ રવીન્દ્ર આચાર્ય દ્વારા લખવામાં આવેલ છે. લેખની શરૂઆત લેખકે દિચોલીના યુદ્ધ (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:List_of_hoaxes_on_Wikipedia/Bicholim_conflict)ના લેખના અનુવાદ સ્વરૂપે કારી છે. આ લેખ વિકિપીડિયામાં ક્યારેય લખાયેલા hoax (બનાવટી) લેખ પૈકી આ સૌથી લાંબો (4500 શબ્દો) અને સૌથી elaborated બનાવટી લેખ હતો. આ લેખ જુલાઈ 2007થી ડિસેમ્બર 2012 સુધી વિકિપીડિયા પર રહ્યો. લેખકે આ લેખ શા માટે છેતરામણો નીવડ્યો એની વાત કારી છે જેમકે સંદર્ભ પુસ્તકો મૂક્યા હતા જે પુસ્તકો હકીકતમાં હતા જ નહીં. આ લેખ કોઈ રીતે પહેલી નજરે છેતરામણો ન લાગે એવી રીતે બનાવાયેલો અને ચોક્કસ પણે વિકિપીડિયાની સિસ્ટમને જાણતા વ્યક્તિએ મજાકમાં કે છેતરવા બનાવેલો. આ ઘટનાને 6 વર્ષ થયા અને સિસ્ટમ ઘણી બદલાઈ ચુકી છે પણ લેખક હવે 2018માં આ લેખ ટાંકી પોતાની વાત રજુ કરી રહ્યા છે. આચાર્ય જણાવે છે કે વિકિપીડિયા અજ્ઞાનકોષ છે કારણકે ‘તેમાં જે તે વિષયના ચુનંદા વિશેષજ્ઞો લખતા નથી અને તંત્રી ચકાસતા નથી. પણ અમારા જેવા સ્વયંસેવકો લખે છે. કમ્પ્યુટર, ઇન્ટરનેટ અને ફાજલ સમય ધરાવતી કોઈ પણ વ્યક્તિ લખી શકે. એટલે એનો ભરોસો નહીં.’ આજ વાતને સત્ય સાબિત કરતા બીજા ઘણા ઉદાહરણો એમને ટાંક્યા છે કે વિકિપીડિયા કોઈ પણ ક્યારેય ચેડાં કરી શકે છે એટલે એ અજ્ઞાનકોષ છે. તેમને ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકાને ટાંકીને પણ વાત કરી છે જે વિકિપીડિયાને કોમ્પિટિશન આપવામાં હારી ગયું છે. આચાર્યને વિકિપીડિયા અત્યારે કેમ ચાલે છે એનો કદાચ ખ્યાલ નહીં હોય એટલે આ અર્ધસત્ય લખે છે. એક સરળ વાત કે સ્વયંસેવકો જ વિકિપીડિયા ચલાવે છે અને તે એક નોન-પ્રોફિટ ચેરીટી સંસ્થા છે. કોઈ પણ લખી શકે છે પણ જે કાંઈ મુકો તેનો સંદર્ભ (reference) આપવો ફરજિયાત છે. એ સંદર્ભ પણ જે તે નહીં પણ લેખક જેમને વિશેષજ્ઞો કહે છે તેમના હોવા જોઈએ. વિષય મુજબ અને જરૂરિયાત મુજબ સંદર્ભ અંગે પોલિસી અને ગાઈડલાઇન્સ છે. આ સંદર્ભ બીજા સ્વયંસેવકો અને વાચકો ચકાસી શકે છે. ક્યારેક ઓફલાઇન સોર્સ ટાંકયો હોય તો સ્વયંસેવક પર વિશ્વાસ મૂકી તેને સ્વીકારવો પડે અથવા સંદર્ભ એની પાસે ઈમેલમાં કે અન્ય રીતે મેળવી જોવો પડે. આવા વિશ્વાસ મુકવામાં જ પેલી દિચોલી યુદ્ધના લેખમાં ભૂલ થયેલી. જેમાં નવા સ્વયંસેવક પર વિશ્વાસ મૂકી એનો લેખ સ્વીકારવામાં આવેલો અને સારી ક્વોલિટીનો લાગેલો પણ તેમણે ખોટા ઓફલાઇન સંદર્ભો મૂકી અન્ય સ્વયંસેવકોને છેતરેલા. પાછળથી આ છેતરામણી ખબર પડી અને લેખ ચર્ચા પછી ડીલીટ થયો. આવા હોક્સ લેખ બનાવનારાને વિકિપીડિયા પરથી કાયમ માટે બાન કરી દેવામાં આવે છે. કોઈ પણ લખી શકે એનો મતલબ એમ નથી કે કાંઈ પણ લખી શકો. રોજની લાખો અપડેટ અને લેખમાં ફેરફારો અંગ્રેજી વિકિપીડિયા પર અંદાજે 75000 એક્ટિવ એડિટર્સ (સ્વયંસેવકો) કરે છે અને ચકાસે પણ છે. એમાંથી ક્યારેક કોઈક ધ્યાન બહાર જતી રહે તેવું બને. આ એડિટર્સમાં PhD, Doctors, Professors, વિષય નિષ્ણાતોથી લઈને સ્કૂલ વિદ્યાર્થી પણ હોય. દરેક પોતાની જ્ઞાન, ક્ષમતા અને રસ મુજબ લખે પણ સંદર્ભ તો વિશેષજ્ઞના જ જોઈએ. આથી વિશેષજ્ઞ ન હોવા છતાં તેઓ તેમના લખાણના આધારે જ લખે છે. પોતાનું ઓરીજીનલ રિસર્ચ સ્વીકાર્ય નથી.(https://en.wikipedia.org/wiki/Reliability_of_Wikipedia) લેખકે પેટ્રોલિંગ વ્યવસ્થાની વાત કરી છે જે બરાબર છે પણ એ વાત નથી કરી કે અંગ્રેજી વિકિપીડિયા પર રોજના 560 નવા લેખો બને છે અને અંદાજે 57 લાખ વિષયો પર લેખો છે. આ લેખો બનાવવા સ્થાપનાના 16 વર્ષમાં અત્યાર સુધી સ્વયંસેવકો એ 86 કરોડ વખત લેખમાં ફેરફાર (edit) કરી છે. તેમાં લેખોની લંબાઈ, ગુણવત્તા અને વિષયોમાં અપાર વૈવિધ્ય છે. આ લેખો સતત અપડેટ થાય છે અને સતત નવી ઘટના અને વિષયો પર લેખો મુકાયા કરે છે. અને આ તમામ મુક્ત કોપીરાઇટ્સ હેઠળ છે. લોકો ફોટા પણ ડોનેટ કરે છે. સંસ્થા પણ લોકોના દાન વડે ચાલે છે. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Statistics) લેખકે જેની વાત કરી છે તે ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકાની એની સામે સરખામણી કરીએ તો એના 32 ગ્રંથ ભૂતકાળમાં 30,000માં વેચાતા જેની લેખકે વાત કરી છે. એટલે કે એક સામાન્ય માણસ કદી આ જ્ઞાનકોશ વસાવી જ ન શકે. પૈસા હોય તેને જ તે પ્રાપ્ય હોય. 2010 પછી તો ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકા માત્ર ડિજિટલ વર્ઝનમાં અને ઓનલાઇન જ રહ્યું છે કારણકે વિકિપીડિયાએ તેમનો જ્ઞાન વેચવાનો ધંધો તોડી પાડ્યો. વાંચવા પૈસા ચૂકવવા પડે. 250 વર્ષ જુના ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકામાં અંદાજે હજુ 12000 લેખ છે જે (2008 મુજબ) 4500 જેટલા લોકોએ લખેલ છે. તે રેગ્યુલર અપડેટ કરવું પણ મુશ્કેલ છે કેમકે લેખકોને પૈસા આપી લખવામાં આવે છે અથવા સ્ટાફ અપડેટ કરે. હવે તો તેમણે પણ યુઝર દ્વારા માહિતી સ્વીકારવાનું શરૂ કર્યું છે પણ સ્ટાફ ચેક કરે પછી ઓનલાઇન થાય જે પ્રક્રિયા ધીમી છે. આ લેખોમાં નીચે ભાગ્યેજ સંદર્ભ કે લેખકનું નામ હોય અને હોય તોય બહુ ખાસ સંદર્ભો ન હોય. તમારે જે તે લેખક પર જ સંપૂર્ણ વિશ્વાસ મુકવો પડે કેમકે સંદર્ભ જોઈ શકાતો નથી. એમ લેખક બાયસ (પક્ષપાતી) પણ લખી શકે. જાણ કરવાની કે ઇનસાયકલોપીડિયા બ્રિટાનિકામાં એક્સપર્ટ લખતા હોવા છતાં ભૂલો જોવા મળી છે.(https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Errors_in_the_Encyclop%C3%A6dia_Britannica_that_have_been_corrected_in_Wikipedia)(https://www.accuracyproject.org/errors-books-EB.html) આ ભૂલો પ્રિન્ટ વર્ઝનમાં નવી એડિશન ન આવે ત્યાં સુધી સુધારી ન શકાતી અને નવી એડિશન ખરીદો નહીં ત્યાં સુધી વાચક પણ જાણી ન શકતો. વિકિપીડિયા તો તરત અપડેટ કરી શકાય છે, ખામી તરત સુધારી શકાય છે, કોઈ પણ સુધારી શકે છે અને બીજા તરત ચકાસી પણ શકે છે સંદર્ભ સાથે. ઘણા લોકો લખે તેથી બાયસ (પક્ષપાતી) ઓછો થતો જાય કેમકે બેય વિરોધ પક્ષ વચ્ચે ચર્ચા પછી ન્યુટ્રલ સહમતી સાધવામાં આવે છે. નાની શી વાત માટે પણ લાંબી ચર્ચાઓ અને સંદર્ભોની રજુઆત પછી લેખમાં ફેરફારો કરવામાં આવે છે. ઉચ્ચ કક્ષામાં લેખ પહોંચવા માટે peer review and expert review થાય, સુધારા સુચવાય, ચકાસણી થાય પછી ઉચ્ચ કક્ષામાં લેખ મુકવામાં આવે. વળી વિકિપીડિયા ગુજરાતી, હિન્દી સહિત 300 ભાષામાં સ્વયંસેવકો ચલાવે છે. હવે નવા લેખો બનાવવા વિકિપીડિયામાં કેટલોક અનુભવ હોવો ફરજિયાત છે નહીંતર નવો લેખ ચકાસણીની પ્રોસીઝર વગર પબ્લિશ નથી કરી શકાતો. તમામ નવા સુધારા સ્વયંસેવકો ઉપરાંત બોટ્સ (કમ્પ્યુટર ઇન્ટેલિજન્સ) પણ ચકાસે છે જેથી ભૂલો રહી જવાની શક્યતા ઘટે. નવા ટુલ્સ અને સોફ્ટવેર પણ આ માટે વિકસાવવામાં આવ્યા છે. ઓપન પ્લેટફોર્મના ફાયદા અનેક છે અને થોડાક ગેરફાયદા પણ છે જે લેખકે હાઇલાઇટ કર્યા છે. લેખક એ વાત નથી કરતા કે પ્રોબ્લેમ વિકિપીડિયામાં નહીં પણ લોકોમાં છે જે જ્ઞાન વહેંચવાને બદલે પ્લેટફોર્મ પર ટીખળ વહેંચે છે જેના લીધે નુકશાન થાય છે. ફેસબુક કે વોટ્સએપ જેવા પ્લેટફોર્મ પર પણ આજ થાય છે. પણ વિકિપીડિયામાં લેખ નીચે સંદર્ભ ચકાસી શકાય છે અને કોઈ પણ સામાન્ય વ્યક્તિ સાચું ખોટું ચકાસી શકે છે. લેખક લેખમાં એ વાત ખોટી લખે છે કે એ સામાન્ય વ્યક્તિના ગજાની વાત નથી. લેખકે મીડિયાએ વિકિપીડિયા પરથી ભૂલ ભરેલી માહિતી ઉઠાવી છાપી એ વાત ઘટનાઓ આપી જણાવી છે પણ એ જણાવ્યું નથી કે મીડિયાના લોકોને સંદર્ભ ન હતા ચકાસ્યા એટલે આમ થાય છે. વિકીપીડીયામાં તમામ માહિતી સંદર્ભ સમેત હોવી જરૂરી છે જેથી કોઈ પણ ચકાસી શકે. અને એ માહિતી/ફોટા ક્યાંથી આવે છે એ પણ જણાવાય છે એટલે એ સંદર્ભની વિશ્વસનીયતા પણ ચકાસી શકાય. બ્લોગ કે ફેસબુક પોસ્ટ સંદર્ભ તરીકે ન ચાલે. એ રીતે જોઈએ તો સફારી પોતે પણ કોઈ સંદર્ભ કે ફોટાની ક્રેડિટ છાપટું નથી. એના વાચકે આંધળો વિશ્વાસ મુકવાનો રહે છે કે એમ જે છે તે સાચું છે. (ઘણી વાર સફારી પછીની આવૃત્તિમાં સુધારા જણાવે છે. પણ જો ચુકાઈ ગઈ તો એ કાયમી રહી જ જવાની) એમ બાયસ (પક્ષપાતી) માહિતીલેખન હોય તો કોઈ એની ચર્ચા કે જવાબ લખી લેખમાં સુધારા કે ફેરફાર નથી કરી શકતું. જેમ થોડી ભૂલો કે ધ્યાનચુકના કારણે સફારી અજ્ઞાનમાસિક નથી બની જતું એમ ઓપન પ્લેટફોર્મની લિમિટેશનના કારણે વિકિપીડિયા અજ્ઞાનકોષ નથી બની જતું. લેખકે લેખના અંતે 2016 સુધીના કુલ બનાવટી લેખોનો આંકડો 21218 મુક્યો છે પણ એ નથી જણાવ્યું કે એમાના 1175 સિવાયના તમામ લેખ એક અઠવાડિયાથી ઓછા સમયમાં ડીલીટ થઈ ગયા હતા. કેટલાક તો મિનિટોમાં. (લેખકે આ લેખમાંથી હોક્સ અંગે માહિતી સંદર્ભ આપ્યા વગર ઉઠાવી છે: વિકિપીડિયા સપોર્ટમાં જ આ રિસર્ચ થયેલું. https://cs.stanford.edu/~srijan/pubs/hoax-www16.pdf)(https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Understanding_hoax_articles_on_English_Wikipedia) (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Do_not_create_hoaxes) આ રિસર્ચ પછી હોક્સ આર્ટિકલને વધુ સરળતાથી જાણી શકવાના ઓટોમેટિક ટુલ્સ બનાવાયેલ છે જેથી આવી ઘટનાઓ પહેલા કરતા વધુને વધુ રેર થતી જાય. વિકિપીડિયાની પોતાની લિમિટેશન અને ખામીઓ છે પણ જ્ઞાનની મુક્ત વહેંચણીમાં તેનું પ્રદાન અભૂતપૂર્વ છે. વિકિપીડિયા પણ તે જાણે છે અને તેથી જ કહે છે કે માહિતી ભાગ્યેજ ખોટી હોય છે પણ તે ચકાસવું જરૂરી છે અને શક્ય પણ છે. ઇન્ટરનેટ વાપરનારાને આ સલાહ વિકિપીડિયા સિવાય બીજે બધે પણ એટલી જ લાગુ પડે છે. ==vv== view/b4bc214a pagepiles 429/30/33 ==checking four things: en=english translation/article not avail, viaf= not connected with VIAF identifier on Wikidata, ol= no Open Library identifier== અ અખૈયો en viaf ol adam tankaravi en અનવરમિંયા કાજી viaf ol anila dalal ol અમૃત નાયક ol અમૃતલાલ યાજ્ઞિક done આ આદિલ મન્સુરી ol આધારાનંદ સ્વામી en ol viaf આનંદશંકર ધ્રુવ done ઇ ઇચ્છારામ દેસાઇ done ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક done ઇશ્વર પેટલીકર done ઈ ઈન્દુલાલ ગાંધી en ઈસ્માઈલી નશીરૂદ્દીન en ઉ ઉમર ઉઘરાતદાર en ol ઉમાશંકર જોષી done ઉશનસ્ ol ઉષા ઉપાધ્યાય en ક કનુ ભગદેવ en કનૈયાલાલ મુનશી done કમળાશંકર ત્રિવેદી ol કમળાશંકર પંડ્યા en ol કરસનદાસ માણેક en કલાપી done કાકાસાહેબ કાલેલકર done કાંતિ ભટ્ટ en કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય done કિશોર જાદવ en કિશોરલાલ ઘનશ્યામલાલ મશરૂવાળા en કુન્દનિકા કાપડીઆ en કુમારપાળ દેસાઈ done (en) કૃષ્ણકાન્ત કડકડિયા en કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી done કે. કા. શાસ્ત્રી done કેખુશરૂ કાબરાજી en કેશવલાલ ધ્રુવ ol ખ ખબરદાર done ગ ગંગાસતી ol ગટુભાઈ ગો. ધ્રુવ en ગિજુભાઈ બધેકા done ગુજરાતી સાહિત્યકારો ગુણવંત શાહ done ગુણવંતરાય આચાર્ય done ગુલાબદાસ બ્રોકર done ગુલામમોહમ્મદ શેખ ol ગોકુલદાસ રાયચુરા en ol ગોપાળાનંદ સ્વામી en ol ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી done ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોષી done ગૌરીશંકર જોશી 'ધૂમકેતુ' done ચ ચંદ્રકાંત બક્ષી done ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા ol ચંદ્રકાન્ત H. મહેતા en ચંદ્રકાન્ત શેઠ en ચંદ્રવદન મહેતા done ચિનુ મોદી done ચીમનભાઇ પટેલ (સાહિત્યકાર) en ol ચીમનલાલ ત્રિવેદી en ol ચુનીલાલ મડિયા done છ છોટુભાઇ નાયક en જ જગદીશ જોષી en જય વસાવડા done જયંત કોઠારી en જયંત ખત્રી done જયંત ગાડીત en જયંતિ દલાલ done જયન્ત પાઠક en જયભિખ્ખુ en જયમલ્લ પરમાર en, ol જયશંકર સુંદરી ol જીવરામ જોષી done જુગતરામ દવે done જોસેફ મેકવાન en જ્યોતિષ જાનિ en જ્યોતીન્દ્ર દવે done ઝ ઝવેરચંદ મેઘાણી done ડ ડાહ્યાભાઇ દેરાસરી en ol ડૉ. શરદ ઠાકર en ડો. નિરંજનભાઇ વલ્લભભાઇ રાજ્યગુરુ en ol ડોલરરાય માંકડ done ત તનસુખરાય ઓઝા viaf, en, ol તારક મહેતા done દ દક્ષા વ્યાસ en, ol દયાનંદ સ્વામી en, ol, viaf દલપતરામ ol દામોદર બોટાદકર done દિગન્ત ઓઝા en દિગીશ મહેતા en દિનકર જોષી done દિલીપ રાણપુરા en દીપક મહેતા ol en દુલા કાગ ol viaf દેવાનંદ સ્વામી en ol viaf દેવાયત પંડિત en ol viaf દોલતરામ પંડ્યા en ol ધ ધનંજય શાહ en viaf ધનવંત ઓઝા en ol viaf ધનસુખલાલ મહેતા en ધીરા પ્રતાપ બારોટ en viaf ol ધીરુ પરીખ done ધીરુબેન પટેલ done ધીરુભાઈ ઠાકર done ધીરેન્દ્ર મહેતા done ધ્રુવ ભટ્ટ done ન નંદકુમાર પાઠક en નગીનદાસ પારેખ done નગીનદાસ મારફતિયા en viaf ol નરસિંહ મહેતા ol નરસિંહરાવ દિવેટિયા done નરહરિ પરીખ en નર્મદ done નલિન રાવળ viaf ol નવલરામ ત્રિવેદી en ol નવલરામ પંડ્યા done નાથાલાલ દવે en નાનાભાઈ ભટ્ટ done નારાયણ દીવેચા en viaf ol નારાયણ દેસાઇ done નિત્યાનંદ સ્વામી viaf ol નિરંજન ભગત done નિરંજન વર્મા en ol નિર્મિશ ઠાકર en નિષ્કુળાનંદ સ્વામી ol viaf નૃસિંહદાસ વિભાકર en ન્હાનાલાલ done પ પન્ના નાયક en પન્નાલાલ પટેલ done પીતાંબર પટેલ en પૂજાલાલ દલવાડી en પ્રજારામ રાવળ en પ્રફુલ્લ દવે en પ્રબોધ પંડિત en પ્રમોદકુમાર પટેલ en પ્રવીણ દરજી en પ્રહલાદ જેઠાલાલ પારેખ en પ્રિયકાંત મણિયાર en પ્રેમાનંદ done પ્રેમાનંદ સ્વામી en ફ ફાધર વાલેસ done બ બકુલ ત્રિપાઠી done બચુભાઇ રાવત en viaf ol બરકત વીરાણી done બળવંતરાય ઠાકોર done બહેરામજી મલબારી done બાપુસાહેબ યશવંતરાવ ગાયકવાડ en બાલમુકુન્દ દવે done બીરેન કોઠારી en ol ભ ભગવતીકુમાર શર્મા done ભૂપતભાઇ વડોદરિયા done ભૂપેન્દ્ર ત્રિવેદી en ભૂપેશ અધ્વર્યુ en ભૃગુરાય અંજારિયા en ભોગીલાલ સાંડેસરા en ભોળાભાઈ પટેલ done મ મકરંદ દવે done મણિલાલ દ્વિવેદી done મણિલાલ પટેલ en મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ‘કાન્ત’ done મધુસૂદન ઠાકર done મધુસૂદન પારેખ en મનસુખલાલ ઝવેરી en મનહર મોદી en મનુભાઇ ત્રિવેદી en મનુભાઈ પંચોળી done મનોજ ખંડેરિયા done મફત ઓઝા en મરીઝ done મહમૂદમિયાં સૂબેદાર en મહાત્મા ગાંધી done મહાદેવભાઇ દેસાઇ done મહારાજા ભગવતસિંહજી done મહીપતરામ નીલકંઠ en મહેશ ચોક્સી en viaf ol માધવ રામાનુજ en મીનું એડનવાળા en viaf ol મુકુન્દરાય પટ્ટણી en મુક્તાનંદ સ્વામી en viaf ol મુનિ જિનવિજ્યજી done મૂળશંકર ભટ્ટ en viaf ol મોહનભાઇ પટેલ en મોહનલાલ કવિ en viaf ol મોહનલાલ દવે en મોહનલાલ દેસાઇ en viaf ol ય યશવંત કડીકર en યશવંત ત્રિવેદી en યશવંત પંડ્યા en *યશવન્ત મહેતા viaf ol en યોગેન્દ્ર વ્યાસ en ol ર રઘુવીર ચૌધરી done રણછોડજી દીવાન ol viaf રણછોડભાઈ દવે done રણજિતરામ પટેલ en રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક X રતિલાલ બોરીસાગર en રતિલાલ રૂપાવાળા en ol viaf રત્નમણિરાવ જોટે en રમણ સોની en viaf ol (doubt) રમણભાઈ નીલકંઠ done રમણલાલ જોષી done રમણલાલ v. દેસાઇ en રમણલાલ સોની done રમણિક અરાલવાળા viaf ol રમેશ પારેખ done રમેશચંદ્ર શુક્લ en રવિ ઉપાધ્યાય viaf ol (doubt) રવિશંકર રાવળ done રસિકલાલ પરીખ en * રાજેન્દ્ર શાહ done રાજેન્દ્ર શુક્લ done રામજીભાઈ કડિયા en રામનારાયણ પાઠક en* રામપ્રસાદ બક્ષી en ol રાવજી પટેલ done રાવજીભાઇ મણિભાઇ પટેલ en રૂપશંકર ઓઝા ol લ લક્ષ્મીનારાયણ વ્યાસ en ol viaf લાભશંકર ઠાકર done લાલજી કાનપરિયા en વ વઝીરુદ્દીન અલવી en viaf ol વર્ષા અડાલજા done વાઘજી ઓઝા en વાડીલાલ ડગલી en વિજયગુપ્ત મૌર્ય done વિદ્યાગૌરી નીલકંઠ en વિનોદ અધ્વર્યુ en વિનોદ ભટ્ટ done વિનોદીની નીલકંઠ en વિશ્વનાથ ભટ્ટ en ol viaf વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદી en વેણીભાઈ પુરોહિત done શ શશિન્ ઓઝા en ol viaf શામળ ભટ્ટ done શાહબુદ્દીન રાઠોડ done શિરિષ પંચાલ done but expand en શિવકુમાર જોશી/શિવકુમાર જોષી done શિવલાલ કવિ en ol શુકાનંદ સ્વામી X શેખ આદમ આબુવાલા en શ્રી અચિન્ત્યાનંદ સ્વામી X સ સતીશ વ્યાસ en સરોજ પાઠક en સિતાંશુ યશશ્ચન્દ્ર done સુંદરજી બેટાઇ en સુંદરમ્ done સુખલાલ સંઘવી done સુરેશ જોષી done સુરેશ દલાલ done સૈફ પાલનપુરી en viaf સ્નેહરશ્મિ done સ્વામી સચ્ચિદાનંદ en હ હરકિસન મહેતા done હરનીશ જાની en હરિકૃષ્ણ પાઠક en હરિપ્રસાદ વ્યાસ ol હરિશ્ચન્દ્ર ભટ્ટ en હરીન્દ્ર દવે done હર્ષદરાય ત્રિવેદી en હસમુખ પાઠક en viaf ol હસમુખ બારાડી en હસમુખરાય યાજ્ઞિક en હસમુખલાલ શાહ en viaf ol હાજી અલારખિયા ol viaf હિંમતલાલ અંજારિયા en હિંમતલાલ દવે done હિમાંશી શેલત done હીરા પાઠક en હીરાલાલ પારેખ en sddtrg2gs1u62728tov2sk8c3qonn4n અરુણ મણિલાલ ગાંધી 0 91156 906591 904083 2026-10-29T19:49:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906591 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''અરુણ મણિલાલ ગાંધી''' (૧૪ એપ્રિલ ૧૯૩૪ – ૨ મે ૨૦૨૩) દક્ષિણ આફ્રિકન-અમેરિકન લેખક, સામાજિક-રાજકીય કાર્યકર અને [[મણિલાલ ગાંધી]]ના પુત્ર અને મહાત્મા ગાંધીના પૌત્ર હતા.<ref name=":0">{{Cite book |last=Gandhi |first=Arun |title=The Gift of Anger: And Other Lessons from My Grandfather Mahatma Gandhi |url=https://archive.org/details/giftofangerother0000gand_o9a9 |date=2017 |publisher=Gallery/Jeter Publishing |isbn=978-1-4767-5485-7 |location=Riverside}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == અરુણ ગાંધીએ પોતાના દાદાના દક્ષિણ આફ્રિકામાં એક નાના, દૂરસ્થ વસાહત આશ્રમમાં મોટાભાગનું બાળપણ ગુજાર્યુ. ઉછેરમાં, આસપાસના ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા અભણ ખેતરના પરિવારો કરતા ગાંધીજીને શિક્ષણનો ફાયદો થયો હતો. "ગરીબીમાં કેમ જીવન ગાળવું" તે શીખવા તેમના દાદા તેમણે દરરોજ શાળા પછી પડોશી બાળકો સાથે રમવા પ્રોત્સાહિત કરતા. સાથોસાથ અરુણ દરરોજ વર્ગમાં જે શીખ્યા હોય તે બાળકોને શીખવવા માટે પણ પ્રોત્સાહન આપતા. ગાંધીએ આને પોતાને માટે "સર્વોત્તમ સર્જનાત્મક અને અજોડ અનુભવ" ગણાવ્યો. આખરે, બાળકો અને તેમના માતા-પિતા ના ટોળાં પાઠ શીખવા આવવા માંડયા. આ સમયે ગાંધી, કરુણા અને સહભાગિતાનું મહત્ત્વ શીખ્યા.<ref name="Columbian">Hewitt, Scott (January 18, 2015). [http://www.columbian.com/news/2015/jan/18/gandhis-grandson-urges-change-from-within/ "Gandhi’s grandson urges change from within"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Columbian The Columbian]''.</ref> == કારકિર્દી == અરુણ મણિલાલ ગાંધી પોતાની જાતને એક હિન્દુ માને છે પરંતુ સાર્વત્રિકવાદી વિચારોને વ્યક્ત કરે છે.<ref>{{cite web | last=Rtiz | first=Mary Kaye | title=Arun Gandhi reaches beyond Hindu religious traditions | website=The Honolulu Advertiser | date=2002-02-21 | url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2002/Feb/21/il/il10a.html | access-date=2025-11-18}}</ref> ગાંધીએ ખ્રિસ્તી પાદરીઓ સાથે મળીને કામ કર્યું છે અને તેમના ફિલસૂફીઓ બૌદ્ધ, હિન્દુ, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી વિચારોથી પ્રભાવિત છે. તેમના દાદાની જેમ, તેઓ પણ 'અહિંસા'ની વિભાવનામાં માને છે.<ref>(May 8, 2018) [http://www.arungandhi.org/2.html Arun Gandhi Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190304233505/http://arungandhi.org/2.html |date=2019-03-04 }}</ref> ૧૯૮૨ માં, જ્યારે કોલંબિયા પિક્ચર્સે તેમના દાદાના જીવન પર આધારિત ફિલ્મને રિલીઝ કરી, ગાંધીએ એક લેખ લખ્યો હતો જેમા એમણે ૨૫ મિલિયન ડોલર સાથે ફિલ્મ સબસિડી આપવા માટે ભારત સરકારની ટીકા કરી હતી, અને એવી દલીલ કરી હતી કે આ પૈસા બીજી મહત્તવ ની વસ્તુઓ પર ખર્ચવા જોઇતા હતા. ફિલ્મના વિશિષ્ટ સ્ક્રિનિંગમાં હાજરી આપ્યા પછી, ગાંધી એ નિરાકરણ પર આવ્યા કે ફિલ્મે તેમના દાદાના તત્ત્વજ્ઞાન અને વારસા ને (તેની ઐતિહાસિક અયોગ્યતા હોવા છતાં) આબેહુબ સમજાવ્યું હતું. તેમના દલીલ લેખને વ્યાપકપણે પુનઃમુદ્રિત અને ઉજવવામાં આવ્યા હોવા છતાં, ફિલ્મના વિશિષ્ટ સ્ક્રિનિંગ પછી તેમણે પ્રથમ લેખ પાછો ખેંચી લીધો હતો.<ref>{{cite web | last=Hewitt | first=Scott | title=Gandhi’s grandson urges change from within | website=The Columbian | date=2015-01-18 | url=https://www.columbian.com/news/2015/jan/18/gandhis-grandson-urges-change-from-within/ | access-date=2025-11-18}}</ref> ૧૯૮૭ માં, મિસિસિપી યુનિવર્સિટીમાં એક ખાસ અભ્યાસ પર કામ કરવા માટે, અરુણ ગાંધી તેમની પત્ની સુનંદા સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ગયા હતા. આ અભ્યાસમાં ભારત, યુ.એસ. અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં અસ્તિત્વમાં રહેલા ભેદભાવની તપાસ કરવામાં આવી હતી. પછીથી તેઓ મેમ્ફિસ, ટેનેસીમાં ગયા અને કેથોલિક શૈક્ષણિક સંસ્થા ક્રિશ્ચિયન બ્રધર્સ યુનિવર્સિટી દ્વારા હોસ્ટ થયેલી એમ.કે. ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર અનવાયોલન્સની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થા બંને સ્થાનિક અને વૈશ્વિક ધોરણે અહિંસાનો સિદ્ધાંત લાગુ પાડવા માટે સમર્પિત હતી. ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં તેમના કામ માટે, ગાંધીને બોસ્ટનની જ્હોન એફ. કેનેડી લાયબ્રેરી ખાતે પીસ એબ્બી કૌરેજ ઓફ કન્સ્રીન્સ એવોર્ડ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૯૬ માં, તેમણે મોહનદાસ ગાંધી અને રેવ. ડો. માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર ની ફિલસૂફીઓ અને જીવનના વાર્ષિક ઉત્સવ નિમિત્તે "સિઝન ફોર નોનવાયોલ્ન્સ" ની સ્થાપના કરી<ref>{{Cite web|url=http://www.agnt.org/season-for-nonviolence8|title=The 14th Annual Gandhi King Chavez Season for Nonviolence|archive-url=https://web.archive.org/web/20110117060756/http://www.agnt.org/season-for-nonviolence|archive-date=2011-01-17|url-status=dead|access-date=2025-11-18}}</ref> ૨૦૦૩ માં, ગાંધી હ્યુમનિઝમ અને તેણી મહત્વાકાંક્ષાઓ (હ્યુમનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો III) ના હસ્તાક્ષરોમાંનો એક હતો.<ref name = "Human Manifesto III Signers">{{cite web | title=Humanism and Its Aspirations: Notable Signers | website=American Humanist Association | date=2018-08-09 | url=https://americanhumanist.org/what-is-humanism/manifesto3/signers/ | access-date=2025-11-18}}</ref> ૨૦૦૭ ના અંતમાં, ગાંધી સેલ્સબરી, મેરીલેન્ડમાં સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટીમાં "ગાંધી ઓન પર્સનલ લીડરશીપ એન્ડ નોનવાયોલન્સ" કોર્સ ના સહ-અધ્યાપક હતા.<ref>[http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3338 Salisbury University press release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401204333/http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3338 |date=2012-04-01 }}, July 17, 2007.</ref> ૧૨ નવેમ્બર, ૨૦૦૭ ના રોજ, ગાંધીએ "એક વ્યક્તિ પણ ફેર લાવી શકે છે" લેક્ચર સિરીઝ માટે સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટી સેન્ટર ફોર કોન્ફ્લિક્ટ રિસોલ્યુશન માટે "ટેરરિઝમના યુગમાં અહિંસા" નામનુ એક પ્રવચન આપ્યું હતું.<ref>[http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3432 Salisbury University press release: Dr. Arun Gandhi Speaks on Nonviolence November 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401204351/http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3432 |date=2012-04-01 }}, October 23, 2007.</ref> ૨૦૦૮ ના અંત ભાગમાં, ગાંધીજીએ "ગાંધીજીનો વૈશ્વિક પ્રભાવ" નો અભ્યાસક્રમ સહ-શીખવવા માટે સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટી પાછા ફર્યા.<ref>[http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3704 "SU's Polkinghorn Receives Second Elkins Professorship"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401204357/http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3704 |date=2012-04-01 }}. [//en.wikipedia.org/wiki/Salisbury_University Salisbury University]. September 12, 2008</ref> ૨૦૦૭ માં, તેમની પત્ની ના અવસાન પછી, સંસ્થા રોચેસ્ટર, ન્યૂયોર્કમાં ખસેડવામાં આવી હતી, અને હાલમાં રોચેસ્ટર યુનિવર્સિટીના કેમ્પસ ખાતે આવેલી છે.<ref>[http://www.rochester.edu/news/show.php?id=2924 Gandhi Institute for Nonviolence Relocates to University of Rochester], June 1, 2007 press release, [//en.wikipedia.org/wiki/University_of_Rochester University of Rochester].</ref> વોશિંગ્ટન પોસ્ટના "ફેઇથ" વિભાગમાં જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ ના રોજ એમણે એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો. ગાંધીએ એ લેખ મા જણાવ્યું હતું કે ઇઝરાયેલીઓએ હોલોકાસ્ટ વિશે વધારે વાત કરે છે અને એણે કારણે વિશ્વ સહાનુભૂતિ ગુમાવી હતી. તેઓ એ એમ પણ જણાવ્યુ કે ઇઝરાયેલ અને યુ.એસ. નુ યોગદાન "હિંસા સંસ્કૃતિ" ફેલાવવામા સહુ થી વધારે છે. આને કારણે રોચેસ્ટર સાથે ના તેમના સંબંધો મા ખટાશ આવી હતી. ગાંધીએ એમ કહીને માફી માંગી હતી કે તેમનુ કેહવુ એમ હતુ કે જમણેરી લિકુડ સમર્થકો સમસ્યાનો હિસ્સો હતા, પરંતુ યુનિવર્સિટીએ તેમની સમજૂતી ન સ્વીકારી અને તેમને જાણ કરી હતી કે જ્યાં સુધી તે તેનાથી રાજીનામું નહિ આપે ત્યાં સુધી સંસ્થા બંધ રહેશે. ગાંધીજીએ થોડા સમય પછી તરત જ સંસ્થા છોડી દીધી અને તે પછીથી કોઇ પણ ક્ષમતામાં સંસ્થામાં પાછા ફર્યા નથી. ગાંધીએ અહિંસા પર ઘણા દેશોમાં ઘણા ભાષણો આપ્યા છે. ઇઝરાયલના તેમના પ્રવાસ દરમિયાન, સ્વતંત્રતા ની ખાતરી આપતા તેમણે પેલેસ્ટાઈન ના લોકો ને ઇઝરાયેલી તાબા સામે શાન્તિપુર્વક પ્રતિકાર કરવા માટે વિનંતી કરી. ઓગસ્ટ ૨૦૦૪ માં, ગાંધીએ પેલેસ્ટિનિયન સંસદને દરખાસ્ત કરી કે ૫૦,૦૦૦ શરણાર્થીઓ એ જોર્દન નદી ને એક શાંતિપૂર્ણ કૂચ કરી ને પાર કરવી અને પોતાના વતન પાછા ફરવુ અને કહ્યું કે સંસદસભ્યો એ કુચ ની આગેવાની લેવી. ગાંધીએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે દક્ષિણ આફ્રિકાના રંગભેદના કિસ્સામાં સબડતા લોકો કરતા પેલેસ્ટિનિયન લોકો નુ ભવિષ્ય દસ ગણુ વધુ ખરાબ છે. તેમણે પૂછ્યું: "શું થશે? કદાચ ઈઝરાયેલી સૈન્ય ઘણાને મારશે અને મારી નાખશે. તેઓ ૧૦૦ લોકો ને મારી શકશે. તેઓ ૨૦૦ પુરૂષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોને મારી શકશે. અને તે વિશ્વને આંચકો આપશે. વિશ્વ જાગ્શે અને કેહશે 'શું ચાલી રહ્યું છે?'.<ref>[http://www.theage.com.au/articles/2004/08/30/1093852180639.html March home, urges Gandhi grandson], August 31, 2004.</ref> ૧૨ ઓકટોબર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીજીએ સ્કોટલેન્ડ ના ઇસ્ટ લોથિયન પ્રાન્ત ના ૭મા ધોરણ ના વિધ્યાર્થીઓ સાથે મુસેલબર્ગ ના બ્રુન્ટન થિયેટર માં વાત કરી. ૧૧ નવેમ્બર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીએ ચટ્ટાનૂગા, ટેનેસ્સી ની ચટ્ટાનૂગા રાજ્ય ટેકનિકલ કોમ્યુનિટી કોલેજની મુલાકાત લીધી અને તેમના શાન્તિ ના સંદેશનો ફેલાવો કર્યો. ૧૩ નવેમ્બર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીએ તેમના શાંતિનો સંદેશ ફેલાવવા માટે ક્લેવલેન્ડ, ટેનેસીના ક્લેવલેન્ડ સ્ટેટ કોમ્યુનિટી કોલેજની મુલાકાત લીધી. ૧૬ નવેમ્બર, ૨૦૧૦ ના રોજ ગાંધીએ લામોમી, વ્યોમિંગમાં વ્યોમિંગની યુનિવર્સિટી ની મુલાકાત લીધી અને શાંતિના સંદેશનો ફેલાવો કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.uwyo.edu/uw/news/2010/10/uw-social-justice-research-center-hosts-gandhis-grandson-nov.-16.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-05-03 |archive-date=2012-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108001414/http://www.uwyo.edu/uw/news/2010/10/uw-social-justice-research-center-hosts-gandhis-grandson-nov.-16.html |url-status=dead }}</ref> 2 માર્ચ, 2011 ના રોજ, અરુણ ગાંધીએ પૂર્વ પશ્ચિમ સેન્ટર ખાતે હવાઈ યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં મનોઆ ખાતે, હોનોલુલુ, હવાઈમાં પ્રવચન આપ્યુ હતુ. તેમણે અહિંસકતા વિશે વાત કરી હતીઃ એ મીન્સ ફોર સોસિયલ ચેન્જ. તે જ દિવસે તેમણે હોનોલુલુના ઇઓલાની સ્કૂલમાં "વિઝ્ડમ ઑફ ચુસીગ પીસ" ના વિષય પર બીજુ પ્રવાચન આપ્યુ હતુ. 3 માર્ચ, 2011 ના રોજ, હવાઈમાં હોનોલુલુમાં સ્પાર્ક મત્સુનાગા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસ એન્ડ કોન્ફ્લિક્ટ રિઝોલ્યુશન દ્વારા પ્રાયોજિત એક ઇવેન્ટમાં, ગાંધીએ હવાઈ આર્કિટેક્ચર બિલ્ડીંગ યુનિવર્સિટીમાં વાત કરી હતી. માર્ચ 4, 2011 ના રોજ હોનોલુલુ, હવાઈમાં પેસિફિક બૌદ્ધ એકેડેમી ખાતે વાત કરી. તેમણે "હવાઈ અને વિશ્વમાં માનવ અધિકારોની સંસ્કૃતિ બનાવવા માટે શાંતિની શક્તિ" વિષય પર હવાઈ રાજ્ય કેપિટોલ (જાહેર સભાગૃહ) સાથે વાત કરી હતી. આ હ્યુમન રાઇટ્સ વીકનો એક ભાગ હતો, જે હવાઈ રાજ્ય દ્વારા પ્રાયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે "ગાંધીવાદી શાંતિ (અહિંસકતા) આધુનિક દિવસ સંઘર્ષના ઉકેલ માટે પાથવે" વિષય પર ડાઉનટાઉન હોનોલુલુના પાયોનિયર પ્લાઝા ક્લબમાં પણ વાત કરી હતી. માર્ચ 5, 2011 ના રોજ ગાંધીએ હૉનોલુલુ, હવાઈમાં કૃષ્ણ ભાવનામૃત મંદિર માટે ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટીની મુલાકાત લીધી અને શાંતિનો સંદેશો ફેલાવ્યો. તેમણે "ઓલ લિવિંગ બીઇંગ્સ તરફ અહિંસકતાના માર્ગ", અને PAAAC યુવા પરિષદના ભાગરૂપે હવાઈ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિષય પર ડૉ. ટેરી શિંટાની દ્વારા પ્રાયોજિત ઇવેન્ટમાં, હોનોલુલુના હો નો હિકારી ચર્ચમાં પણ વાત કરી હતી. ૬ માર્ચ, ૨૦૧૧ ના રોજ ગાંધીએ "મારા પડોશી સાથે શીખ્યા પાઠો" વિષય પર ડાયરી હેડ, હોનોલુલુ યુનિટી ચર્ચમાં બોલ્યા.<ref name = "Gandhi's talk in Honolulu"> (Mar 7, 2011) [http://www.staradvertiser.com/2011/02/26/religion/gandhis-grandson-to-talk-of-peace-in-troubled-world/ "Gandhi's talk in Honolulu"] </ref> [[ચિત્ર:9.21.14PeaceNextGenerationPanelByLuigiNovi7.jpg|thumb|ડાબેથી જમણે: ગાંધી, "ગાંધી દાદા" ના તેમના સહ લેખક બેથની હેગેડસ, અને ઇલ્યાસહ શેબઝ, માલ્કમ એક્સની પુત્રી, એક રાજકીય આકૃતિ ના બાળ ઉછેર ના વિષય પર ૨૦૧૪ બ્રુકલિન બૂક ફેસ્ટિવલ ખાતે "પીસ: ધ નેક્સ્ટ જનરેશન" પેનલ પર. ]] વી આર વન ફાઉન્ડેશન ના બાર્બરા અલ્ટીમસ અને ગાંધીવાદી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસે ભેગા મડી ને ગાંધીના ૨૦૧૧ ના હોનોલુલુના પ્રવાસ ને પ્રાયોજિત કર્યો હતો. ઓસ્કર-નામાંકિત વિલિયમ ગઝેકી દ્વારા દિગ્દર્શિત અને બાર્બરા ઓલ્ટેમસ દ્વારા નિર્માણ પામેલ દસ્તાવેજી ફિલ્મ "ધ કોલિંગ: હીલ અવરવેસ હીલ અવર પ્લેનેટ" માં ગાંધી દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref name="The calling"> (May 4, 2018). [http://www.thegiftofpain.com/film.htm "The calling"].</ref> ૨૩ માર્ચ, ૨૦૧૨ ના રોજ, પેન્સિલવેનિયાના ગ્લેન્સાઇડમાં આર્કેડીયા યુનિવર્સિટી ખાતે યોજાયેલી પ્રથમ વાર્ષિક ઇગેજીગ પીસ કોન્ફરન્સમાં ગાંધી મુખ્ય વક્તા હતા.<ref name = "Engaging Peace Conference">(Mar 23, 2012) [http://philadelphia.eventful.com/events/engaging-peace-conference-/E0-001-045694372-7 Engaging Peace Conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930034237/https://philadelphia.eventful.com/events/engaging-peace-conference-/E0-001-045694372-7 |date=2019-09-30 }}</ref> માર્ચ ૨૦૧૪ માં, એથેન્યુમ બૂક્સ ફોર યંગ વાચકોએ "ગાન્ધી દાદા" નામનુ બાળકો નુ એક પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું હતું, જે અરુણ ગાંધીએ બેથેની હેગેડસ સાથે સહલેખ્યુ હતુ અને ઇવાન ટર્કે સચિત્રિત કર્યુ હતુ.<ref>Rule, Adi (April 16, 2014). [http://info.vcfa.edu/vcfa-launch-pad/bid/170820/Bethany-Hegedus-Arun-Gandhi-and-GRANDFATHER-GANDHI "Bethany Hegedus, Arun Gandhi, and GRANDFATHER GANDHI"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215056/http://info.vcfa.edu/vcfa-launch-pad/bid/170820/Bethany-Hegedus-Arun-Gandhi-and-GRANDFATHER-GANDHI |date=2017-10-19 }}. "the MFA in Writing for Children & Young Adults Author Blog", [//en.wikipedia.org/wiki/Vermont_College_of_Fine_Arts Vermont College of Fine Arts].</ref> ચિત્ર-પત્ર સંસ્મરણો, જે શાંતિ-સંદેશ મોકલાવે છે, તે કેવી રીતે અરુણના દાદા, કે જે ક્યાં તો નાશ કરી શકે છે અથવા પ્રકાશિત કરી શકે છે તે ગુસ્સાને ગણાવે છે તે વાર્તા કહે છે, અરુણને શાંતિપૂર્ણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને અન્યાયનો પ્રતિભાવ આપવા માટે "અંધકારને પ્રકાશમાં ફેરવવા" ". આ પુસ્તકમાં અરુણ, તેમના દાદાના ધ્યાનની આજ્ઞા પાળનારા, તેમના શાળાના કાર્યથી નિરાશ થયા હતા અને તેમના ગુસ્સોને અંકુશમાં રાખવામાં અસમર્થતાને લીધે શરમિંદગીભર્યા તેમના દાદાને ગૌરવ આપવા માટે સંઘર્ષ કર્યો તે રીતે આ પુસ્તક પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. બાળકના વાચકોને સમજી શકાય તેવા જટિલ ઐતિહાસિક મુદ્દાને ધ્યાનમાં લેવા માટે, અને બાળકોને લાગણીશીલ પડઘા સાથેના ચિત્રને બનાવવા માટે કાગળના કાગળની અમૂર્ત છબીઓનો ઉપયોગ કરવા માટે, આ પુસ્તકને બાળકના દ્રષ્ટિકોણ માટે હકારાત્મક સમીક્ષાઓ મળ્યા હતા.<ref>Bird, Elizabeth (April 8, 2014). [http://blogs.slj.com/afuse8production/2014/04/08/review-of-the-day-grandfather-gandhi-by-arun-gandhi-and-bethany-hegedus/#_ "Review of the Day: Grandfather Gandhi by Arun Gandhi and Bethany Hegedus"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/School_Library_Journal School Library Journal]''.</ref><ref>Smith, Robin (November 4, 2014). [http://www.hbook.com/2014/11/featured/grandfather-gandhi/#_ "Grandfather Gandhi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230508093258/https://www.hbook.com/2014/11/featured/grandfather-gandhi/#_ |date=2023-05-08 }}. ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Horn_Book_Magazine The Horn Book Magazine]''.</ref><ref>[http://www.publishersweekly.com/978-1-4424-2365-7 "Grandfather Gandhi"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/Publishers_Weekly Publishers Weekly]''. Retrieved September 6, 2015.</ref> == અંગત જીવન == 2016 ના પ્રમાણે, અરુણ મણિલાલ ગાંધી રોચેસ્ટર, ન્યૂ યોર્કમાં રહે છે.<ref name="Columbian" /> == સંદર્ભ == {{reflist|30em}} {{ઢાંચો:મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૩માં મૃત્યુ]] sb960p61qq21dzogotpjckyvk12fths કૃષ્ણદેવરાય 0 151015 906595 887120 2026-10-29T23:28:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 906595 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = શ્રીકૃષ્ણદેવરાય | title = મહારાજાધીરાજ<br />કન્નડ રાજ્ય રામ રમણ<br />આંધ્ર ભોજ<br /> દક્ષિણ સમુદ્રાધિશ્વર<br />હિન્દુ ધર્મોધારક<br /> ગૌબ્રાહ્મણ પ્રતિપાલક | image = [[File:Sri Krishna Deva Raya.jpg|thumb| શ્રીકૃષ્ણદેવરાય]] | caption = | succession = [[વિજયનગર સામ્રાજ્ય]] | coronation = 23/24 January 1510 | reign = 26 July 1509 – 17 October 1529 | predecessor = વિરનરસિમ્હારાય | successor = અચ્યુતદેવરાય | birth_date = {{birth date|1471|01|17|df=yes}} | birth_place = [[વિજયનગર સામ્રાજ્ય]]<br /> (modern day [[હમ્પી]], [[કર્ણાટક]], [[ભારત]]) | death_date = {{death date and age|1529|10|17|1471|01|17|df=yes}} | death_place = [[વિજયનગર સામ્રાજ્ય]]<br /> (modern day [[હમ્પી]], [[કર્ણાટક]], [[ભારત]]) | issue = * તિરુમાલંબા (તિરુમલાદેવીના ગર્ભ થકી) * વેંગલામ્બા (ચિન્ના દેવીના ગર્ભ થકી) * તિરૂમાલરાય (તિરુમલા દેવીના ગર્ભ થકી | father = તુલુવા નરસા નાયક | mother = નાગલા દેવી | signature = Krishnadevaraya signature.png | religion = હિંદુ ધર્મ (વૈષ્ણવ) | queen = તિરુમલા દેવી<br />ચિન્ના દેવી<br />અન્નપૂર્ણા દેવી | dynasty = તુલુવ | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = [[વિજયનગર સામ્રાજ્ય]] | serviceyears = 1509&ndash;1529 | rank = | battles = {{Hidden |See list |{{Tree list}} * [[Krishnadevaraya's Deccan Expedition]] ** [[Battle of Diwani]] ** Battle of Koilkonda ** Capture of Raichur ** Siege of Gulbarga ** Siege of Bidar * [[Vijayangara–Gajapati War]] ** Siege of Udayagiri ** Siege of Kondavidu ** Battle of Meduru ** Capture of Kondavidu ** Capture of Kondapalli ** Conquest of Kalinga * [[Battle of Raichur]] {{Tree list/end}} }} }} }} ''' કૃષ્ણદેવરાય ''' [[વિજયનગર સામ્રાજ્ય]] અને દક્ષિણ ભારતના સૌથી મહાન હિન્દુ સમ્રાટ હતા. તેમનો શાસનકાળ વિજયનગર સામ્રાજ્યનો સુવર્ણ કાળ હતો. તેઓ પડોશી અફઘાન સલ્તનતો અને ઓડિશાના ગજપતિઓને હરાવી ને ભારતીય દ્વીપકલ્પના મહાન પરાક્રમી શાસક બન્યા. તેમના શાસનકાળને નોંધપાત્ર લશ્કરી જીત, વહીવટી સુધારા અને સમૃદ્ધ ધાર્મિક, સાહિત્યિક અને સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ માટે યાદ કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|title=Krishnadeva Raya, The King Of Vijayanagar, Was Not Only An Accomplished Scholar Himself But Was Also A Great Patron Of Learning And Literature. Discuss. (200 Words, 12.5 Marks) - PWOnlyIAS|url=https://pwonlyias.com/pyq/krishnadeva-raya-the-king-of-vijayanagar-was-not-only-an-accomplished-scholar-himself-but-was-also-a-great-patron-of-learning-and-literature-discuss-200-words-12-5-marks/|access-date=2025-06-29|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629081135/https://pwonlyias.com/pyq/krishnadeva-raya-the-king-of-vijayanagar-was-not-only-an-accomplished-scholar-himself-but-was-also-a-great-patron-of-learning-and-literature-discuss-200-words-12-5-marks/|archive-date=2025-06-29|url-status=dead}}</ref> ૧૪૭૧માં જન્મેલા કૃષ્ણદેવરાયના પિતા તુલુવા નરસા નાયક હતા, જે એક સનાપતિ હતા જેમણે પાછળથી સામ્રાજ્યનો કબજો સંભાળ્યો. કૃષ્ણદેવરાય શાંત અને નમ્ર સ્વભાવના હોવા છતાં તેઓ સત્તા પર આવ્યા અને સામ્રાજ્યને મજબૂત બનાવ્યું. માતા નાગલા દેવીના નામ પરથી નાગલપુર શહેર વસાવ્યું. તેમના વિવાહ તિરુમલાદેવી અને ચિન્નાદેવી સાથે થયા હતા, જેમાં તિરુમલાદેવી તેમને સૌથી પ્રિય હતા, તેમના થકી તેમને બે સંતાનો પ્રાપ્ત થયા હતા. [[File:Chinnadevi, Krishnadevaraya, Tirumaladevi statues at Chandragiri Museum.jpg|કૃષ્ણદેવરાયની તેમની તિરુમલા દેવી વગેરે ધર્મપત્નીઓ સહિતની તામ્રમૂર્તિઓ|thumb]] કૃષ્ણદેવરાય એક પ્રચંડ લશ્કરી નેતા હતા જેમણે બીજાપુર અને ગોલકોંડાના સુલ્તાનો, બહમાની સલ્તનત અને ઓડિશાના ગજપતિઓ સામે, ખાસ કરીને રાયચુરના યુદ્ધમાં નોંધપાત્ર વિજય મેળવ્યો હતો.<ref>પ્રો. કે.એ. નીલકાંત શાસ્ત્રી કૃત દક્ષિણ ભારતનો ઇતિહાસ, વિજયનગરના પ્રાગૈતિહાસિક સમયથી , 1955, નવી દિલ્હી (પુનઃમુદ્રિત 2002)</ref> તેમના શાસનકાળમાં કાર્યક્ષમ વહીવટ અને તેમના લોકોના કલ્યાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે કૃષિ વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન આપ્યું, બોજારૂપ કર નાબૂદ કર્યા, અને સામ્રાજ્ય પર નિયંત્રણ જાળવવા માટે પોલિગર તરીકે ઓળખાતા નીચલા કક્ષાના સરદારોની એક વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરી. તેમના વડાપ્રધાન ટિમ્મારુસુ એક વિશ્વસનીય સલાહકાર હતા. [[File:Model of court in Sri Krishnadevaraya asthanam.jpg|thumb|કૃષ્ણદેવરાયનો દરબાર]] કૃષ્ણદેવરાય કલા અને સાહિત્યના, ખાસ કરીને તેલુગુ અને કન્નડ ભાષાના એક ધર્મનિષ્ઠ આશ્રયદાતા હતા. તેમણે પોતે તેલુગુ મહાકાવ્ય આમુક્તમાલ્યદા અને સંસ્કૃત નાટક જાંબવતી કલ્યાણમ, રાસમંજરી, સીતારામપ્રણયચરિત્રમ્ ની રચના કરી હતી. તેમના દરબારમાં આઠ પ્રખ્યાત કવિઓ અષ્ટદિગ્ગજ સમાવેશ થતો હતો જેમાં અલ્લાસની પેદ્દાના અને પ્રખ્યાત [[તેનાલી રામ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite journal|last=Mevada|first=Jayshree|date=2023-07-31|title=History of Valam Village|url=https://doi.org/10.53573/rhimrj.2023.v10n07.005|journal=RESEARCH HUB International Multidisciplinary Research Journal|volume=10|issue=7|pages=30–33|doi=10.53573/rhimrj.2023.v10n07.005|issn=2349-7637}}</ref> [[File:Stamp of India - 2011 - Colnect 218767 - Temple God and Coins.jpeg|thumb ]] કૃષ્ણદેવરાયના શાસનકાળને વિજયનગર સામ્રાજ્યનો સુવર્ણ યુગ માનવામાં આવે છે, જેણે દક્ષિણ ભારતના રાજકીય, વહીવટી અને સાંસ્કૃતિક પરિદૃશ્ય પર કાયમી અસર છોડી હતી. તેઓ તેમના સામ્રાજ્યમાં મંદિરોના નિર્માણ અને હિન્દુ ધર્મની પુનઃસ્થાપનના તેમના પ્રયાસો માટે પણ જાણીતા હતા. == સંદર્ભ == <references /> [[શ્રેણી:ભારતનો ઇતિહાસ]] 1yeebgwasldq7zsymed6n8wp2iw0f63 સભ્યની ચર્ચા:રબારી વિજય કુમાર ગફુર ભાઈ 3 155477 906588 2026-10-29T13:43:37Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906588 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=રબારી વિજય કુમાર ગફુર ભાઈ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૧૯:૧૩, ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) 57drz4prtov4nphxc5ysx593gnj3jbl સભ્યની ચર્ચા:Rajudamarajudama 3 155478 906589 2026-10-29T17:53:05Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906589 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=Rajudamarajudama}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૩:૨૩, ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) 9h9z5p9fuuo24qsljl710dlm9le945k સભ્યની ચર્ચા:વી ટી ટેલર્સ 3 155479 906603 2026-10-30T07:11:22Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 906603 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|name=વી ટી ટેલર્સ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૧૨:૪૧, ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (IST) 7ca881fdiqjwlf7mbsv4n7mwm5d85du